#Article 1: Abibulla Odabaş (134 words)


Abibulla Abdureşid oğlu Odabaş (1891 – 1938 (?) ) – belli qırımtatar yazıcı ve medeniyet erbabı.
  
Abibulla Odabaş 1891 senesi doğdı. İptidaiy ve orta tasilni Qırımda alğan Abibulla, oquvnı İstanbulda devam etti. Abibulla Odabaş İstanbulda olğan vaqıtları, Noman Çelebicihan, Cafer Seydamet, Ablâkim İlmiy ve başqaları tarafından siyasiy maqsatnen qurulğan “Vatan” cemiyetiniñ azası edi. Tam şu devirde, Timurcan tahallüsinen “Altın yarıq” poemasınen (1911 s.) edebiyat alanına ilk adım attı. 

Abibulla Odabaş 1928 senesi oktâbr 26-da Celâl Meinov, Amdi Giraybay, Yaqub Kemal, Ablâkim İlmiy kibi ziyalılarımıznen bir sırada apiske alındı. Aynı şu yılı dekabr 17-de OGPU kollegiyası onı ölüm cezasına üküm sürdi. O, bir yıl qadar Moskvada Butırskaya türmesinde ölümge üküm etilgenler kamerasında yattı. 1931 senesi yanvar 13-te ölüm cezası 10 yıl lager cezasınen deñiştirildi. 1991 senesi aprel 17-de qabul olunğan Ukraina Qanunı mücibi bütünley aqlana.




#Article 2: Ablây Şamil (130 words)


Ablây Şamil Çonğarlı (1900 - 1942) - qırımtatar yazıcısıdır.

Ablây Şamil 1900 senesi Qamacı köyünde (şimdiki Canköy rayonı) fuqare köylü ailesinde dünyağa keldi. Köy mektebini bitirgen soñ Canköyde yedi yıllıq mektepke oqumağa kirdi. 1925 senesi pedagogik tehnikumnı bitirir eken onı Qazan universitetine oqumağa yollaylar. 1930 senesi universitetni muvafaqiyetnen bitire ve ocalıq yapıp başlay. Ocalıq yapqan yılları Aqmescit pedagogik institutında ğıyabiy oquy ve 1940 senesi bitirip çıqa. Aqmescitteki 12-ci orta mektepniñ oquv işleri müdiri olıp çalışa. Ablây Şamil yaş nesilni terbiye etüv işine can yürekten berilgen ilk sovet ocalarından biri edi. O, aynı vaqıtta matbuatta faal iştirak etken mühbir, edebiy mecmualarda öz ikâyelerinen, til ve oquv metodikaları aqqında meraqlı maqalelerinen çıqışlarda bulunğan faal bir pedagogika mütehassısı ve yazıcı edi.

Ulu Vatan cenki yıllarında, 1942 senesi, nemse faşist işğalcileri tarafından vahşiyce öldürile.




#Article 3: Uluğ Ulus (186 words)


Uluğ Ulus (devletniñ öz adı) ya da Altın Orda (zemaneviy istoriografiyada) (Cuçi Ulusı, Ulu Ulus, Deşt-i Qıpçaq, Quman Hanlığı, Qıpçaq Hanlığı, Deşt, Uluğ Yurt adlarınen de belli) – XIII – XVI asırlarında Şarqiy Avropa ve Ğarbiy Asiyadaki bir devlet.

Qırım ile Ulu Ordu arasında askeriy zıddiyet deñişken neticeler ile kelişmekte edi. 1474 senesi Moskva knâzı III İvan ile Qırım hanı I Meñli Geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı.

Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeriy areketleri neticesinde Rus knâzlığı Ulu Ordunıñ vassallığından qurtuldı. 1502 senesi Qırım Hanlığı Ulu Ordunıñ barlığına soñ berdi. Rus tarihında bu vaqia qısqaca şöyle bir ifade körgendir: “Aynı yıl, iyün ayında Qırım hanı Meñli Geray, Ulu Ordu hanı Şeyh-Ahmed hanı yeñip Ordusını aldı”. Bu ğalebeler sayesinde Qırım Hanlığı Özü ile Edil özenleri arasında topraqlarnı öz kontroli astına aldı.

Amma, Rus knâzları III Vasiliy ve IV İvan (Qorqunçlı) (1533-1584) Qırım ile Qazanda mevcut olğan deñişik zümreler arasındaki taht qavğalarını öz askeriy ve siyasiy maqsatlarında qullana bildiler. Ve çoq sayıda cenk neticesinde, evelâ Süyüm Bike esir alındı, soñra da 1552 senesi Qazan Hanlığınıñ, 1556 senesi ise Hacı Tarhan Hanlığınıñ tar-mar etilüvinen Tatar devletçiliginiñ soñu başlağan edi.




#Article 4: Alupka (195 words)


Alupka (, ) — Qırım dağlarınıñ cenübiy capında, Ay Petriniñ eteginde bulunğan bir şeerdir, belli kurort.

Yanvarnen fevral aylarınıñ orta arareti +3 – +4°C, avgustnıñki +24,6°C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi — 400 mm, yıllıq küneşli saatlarnıñ orta miqdarı — 2150, avanıñ nisbiy dımlılığı — 69 %. Yuvunuv mevsimi marttan oktâbrgece devam ete (suv arareti tahminen +22 – +28°C).

Zemaneviy Alupka topraqlarında insannıñ yerleşmeleri milâttan evel VIII biñyıllıqta peyda oldı. Şeer Alubika adınen birinci kere 960 senesi añıldı. XIV-XV asırlarda bu yerde cenevizlerniñ Lupika adlı qaleçik buluna edi. 1475-1774 seneleri Alupka osmanlılarnıñ akimligi altında edi. Qırım Rusiye eline keçkenden soñ (1783), Alupka R. Potömkinniñ mülkü edi. 1823 senesi ise, mında saray qurdurğan Mihail Vorontsovnıñ saipligine keçti.
XX asırnıñ başından Alupka belli kurort oldı. Bu yerge devalanmağa, raatlanmağa Födor Şalâpin, Maksim Gorkiy, Valeriy Brüsov, İvan Bunin, Lesâ Ukrainka ve başqaları kelgen ediler.

Şeer Yaltadan 17 km uzaqlıqta buluna. Qırımnıñ merkezi ve diger meskün yerlerine Alupka Aqyar-Yalta-Aqmescit-Kefe avtotrassası vastasınen qavuşa.

Şeerde eki umumtasil ve bir dane muzıka mektepleri, hastahane, eki kitaphane, eki musafirhane, medeniyet merkezi bar.

Şeerniñ meşur yerlerinden Vorontsov sarayını ve onıñ etrafındaki parknı añmaq lâzim.

Alupkada doğğan II Cian cenkiniñ iştirakçisi, uçucı Amet-han Sultannıñ müzeyi bar.




#Article 5: Aluşta (359 words)


Aluşta (, ) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir şeerdir, belli kurort. Cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar. Qırımnıñ Aluşta regionı (Büyük Aluşta) — Aluşta şeer şurasına boysunğan yer, onıñ terkibinde Aluştadan ğayrı bir qaç köy ve qasaba bar.

Şeerniñ şimdiki adı — Aluşta yunanca Ἄλουστον (Aluston) adınıñ bozulğan şekli, tercimesi – “yuvulmağan”.

Aluston qalesi VI asırda imperator I Yustiniannıñ emrinen qurulğan edi. Orta asırlar boyu Aluston Qırımnıñ yalı boyuna saip olğan devletler içün (Bizans İmperiyası, Hazar Qağanlığı, Feodoro Prinsligi) müim tayama noqta edi.
Cenevizliler üküm etken devirde şeer Gotiya Kapitanlığınıñ (tahminen Foridan (şimdiki Foros) Alustonğa qadar yerleşken cenevizliler Qırımdaki saip olğan yerleriniñ bir parçasınıñ adı)  pekitilgen merkezleriniñ biri de cenevizlilernen Feodoro Prinsligi arasında daimiy cenk çarpışmalarınıñ sebebi edi.
İtaliyalılar şeerge Lusta dey ediler. Bugüngece Orta asırlar qalesiniñ yalıñız bir qullesi saqlanıp qaldı.

Osmanlılar Qırımnıñ yalı boyunı fetih etken soñ Aluşta öz arbiy emiyetini coyıp kiçik balıqçı qasabası olıp qaldı.
Osmanlılar üküm etken devirde o Sudaq qadılığı terkibinde edi.

Qırım Rusiye İmperiyasına kirsetilgen de Tavriya guberniyası meydanğa ketirilgen soñ Aluşta başta Aqmescit uyezdi, soñra ise Yalta uyezdi volostiniñ merkezi oldı.
XIX asır soñunen XX asır başınıñ arasında Aluşta kurort olaraq rağbet qazanıp başladı da 1902 yılda şeer statusını qazandı.

Vatandaşlıq cenki vaqtında bir çoq barışıqlı Aluştanıñ sakini elâk olğan edi. 1930 yılda şeer Qırım MŞSCniñ Aluşta rayonınıñ merkezi oldı, o milliy qırımtatar rayonlarından birisi edi.

 
Cenkten soñ Aluşta yalı boyu kurortı olaraq inkişaf olmaqta edi, bir çoq yañı pansionat ve raatlıq evi quruldı.

Subtropik (Aq deñiz tipinde), quru, sıcaq, yımşaq qışlı iklimi bar. Dekabrniñ orta arareti — +2,8 °C, avgustnıñ — +23,8 °C. Yıllıq yağanaqlar — 430 mm, yıllıq küneşli saatlarnıñ miqdarı — 2320-ge yaqın, avanıñ eñ az nisbiy dımlılığı avgustta — 63-68 %. Yuvunuv mevsimi mayıs ortasından oktâbr ortasınace devam ete, balalar içün — iyün soñundan sentâbr soñunace (suv arareti tahminen 20 °C ve ondan da ziyade).

Aluştanıñ sanayısı — demirbeton konstruktsiya zavodı, süt ve ötmek kombinatları. Şeerde 20-den ziyade populâr şarap çeşitini işlep çıqarğan 4 zavod bardır.
Eali ve yazda aqça işlep qazanmaq içün kelgen Ukraina grajdanlarınıñ esas derameti turistlerge bağlı. 2004 yıldan berli Aluştanıñ plâjları tölemeli olıp qaldı.

Devlet orman hocalığı (gosleshoz) ve devlet av hocalığı bar.




#Article 6: Amdi Alim (141 words)


Amdi Alim (aqiqiy soyadı Ğaniyev) (1905 - 1942) - qırımtatar şairidir.

Amdi Ğaniyev 1908 senesi Kuybışev rayonındaki Adım Çoqraq köyünde doğdı. 1927 senesi edebiy eserler yaza başladı. Bir şair sıfatında yaratqan şiirleriniñ ekserisi arbiy mevzuda edi. Qaytırmız biz yeñiş yırını yırlap, qaytırmız biz soñki ücümden... dep yazdı şair. Qaytıp kelmedi. Vatan cenki qanlı uruşlarında elâk oldı. Cenkten evel şair Azam Ametnen birlikte “Raport” adlı birinci şiirler kitabı çıqtı. Amdi Alim - qardaş halqlar edebiyatını terenden bilgen ve olarnıñ eñ yahşılarını açıq-aydın, sade ve dülber tilnen tercime etken şairimiz edi.
Şekspirniñ Qırımtatar Devlet teatrinde oynalğan “Otello” tragediyası, Lope de Veganıñ “İspan papazı” komediyası, Nikolay Ostrovskiyniñ “Çelik nasıl pişkinleşti” romanı, Şota Rustaveliniñ “Qaplan terisi kiygen pelvan” poeması ve saireler Amdi Alim tarafından tercime etilgenleri alda, halqımıznıñ ana tilinde sevip oquğan eserleri olıp qaldılar.

Amdi Alim - etraflıca bilgili, yüksek medeniyetli, acayip adam edi.




#Article 7: Amdi Giraybay (187 words)


Amdi Giraybay (aqiqiy adı Abdulafat Lâtifov) (1901 fevral 14 - 1930 sentâbr 13) — ulu qırımtatar şairidir.

Amdi Giraybay 1901 senesi Kefe uyezdiniñ Yeñi Sala köyünde ülema qorantasında doğdı. 1910 senesi Qarasuvbazar iptidaiy mektebini bitirdi. 1917 senesi Aqmescitte açılğan rüşdiye mektebine kirdi. Lâkin grajdanlıq cenki zamanında tasiline devam etip olamadı. Soñra, 1921 senesi az bir müddet rabfakta oqudı. 1922 senesi topraq istisal şirketine kirdi. Aynı zamanda qırımtatar dar ül-fünun talebeleri şirketini teşkil etip keldi de bu yerde oquvını devam etti. 

Amdi Giraybaynıñ “Elâk Oldı Yigitler” adlı ilk şiiri 1917 senesi neşir etildi. Şair eserlerini esasen sade halq tilinde yazdı. “Yigitke” (1918), “Yaş Tatarlarğa” (1921), “Tuvğan Tilim” (1921) kibi şiirlerinde vatanperverlik ve milletseverlik ğayelerini aks etti. Halqımıznıñ turmuşını ve bazı eskirgen adetlerini “Zavallı Tatar Qızı” (1921), “Talaq” (1921) kibi nazm parçalarında ifade etti. 

Qırımtatar milliy edebiyatında körümli yerni tutqan “İcret” poeması 1927 senesi basıldı. 

Amdi Giraybay qalemini dramaturgiya janrında da sınap baqqan edi. 1919 senesi “Eski Tatar Mektebi”, 1923 senesi “Öksüzler” serlevalı balalar içün yazılğan pyesaları neşir olundı. 

Şairniñ vefatından soñ, 1935 senesi Romaniyada çıqqan “Qırım Şiirleri” mecmuasında onıñ qırımtatar milliy edebiyatınıñ tarihı aqqında acayip ilmiy maqalesi basıldı.




#Article 8: Amet-Han Sultan (364 words)


Amet-Han Sultan — belli qırımtatar arbiy uçucısı, II Cian cenki iştirakçisi, Şuralar Birliginiñ eki defa qaramanı.

Amet-Han Sultan 1920 senesi Alupkada doğdı. Aqmescitte FZO mektebinde oqudı. Bundan soñ, ustanıñ şegirdi olaraq, parovoz deposında çalıştı. Aynı vaqıtta aeroklubğa qatnap oqudı. Arbiy uçucı olmaq istegi onı Aqyar yaqınlarındaki Qaçı aviatsiya mektebine alıp keldi. On doquz yaşında bu mektepniñ kursantı oldı.

Amet-Han Qaçı mektebini II Cian cenki başlamazdan bir yıl evel bitirdi ve ŞSCBniñ ğarbındaki qısımlardan birine hızmet etmege yollandı.

Amet-Han ve onıñ silâdaşları quveti qat-qat artqaç olğan ava duşmanına qarşı küreşte aqranı olmağan erlik, cesaret ve qaramanlıq kösterdiler.

Qızıl bayraqlı gvardiya qırıcı aviatsiya polkunıñ eskadrilya komandanı Amet-Han Sultan 359 uruşta bulundı. Şahsen özü on bir duşman uçağını urıp tüşürdi. Gruppa ile olğan ava çatışmalarında ise 19 duşman uçağını ğayıp etti. Bundan ğayrı, Stalingrad cebesinde 110 cenkâver uruşta bulundı, şahsen özü altı uçaq urıp tüşürdi ve gruppa ile olğan ava cenkinde yedi duşman uçağını ğayıp etti.

Bu fedakârlığı içün Amet-Hanğa 1943 senesi avgust 24-te, ükümetniñ qararı mücibi ile, Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi.

Amet-Han ava cenkiniñ büyük ustası ve aqiqiy ass oldı. 1942 senesi mayıs 31-de Yaroslavl töpesinde Yunkers-88 uçağını özü uçağınıñ kevdesi ile urıp yerge tüşürgende, ekipajdan eki nemse uçucısı esir alındı, ekisi uçaq içinde yandı. Amet-Han özü ise avadan yerge paraşüt ile tüşip qurtuldı. O, Şarqiy Prussiyada altı uçaq urıp tüşürdi. 1945 senesi yanvar 18-de dört biñ metr yükseklikte yigirmi beş nemse uçağına qarşı bir özü çıqıp, üç uçaqnı urıp tüşürdi.

Bu batırlıqları içün Amet-Han Sultanğa 1945 senesi iyün 29-da Şuralar Birliginiñ Eki defa Qaramanı unvanı berildi. Misli yoq cesürligi içün Amet-Han Sultan cenkniñ soñunda Devlet mukâfatı laureatı unvanını aldı.

Uruşlarda Amet-Han özüniñ ustalığı, pişkinligi, cesürligi ile öyle yüksek şüret qazandı ki, ondan közleri qorqqan nemse aviatsiya komandanlığı bir çare tapıp Amet-Han Sultanı yaqalamaq ve yoq etmek ükümini çıqardı. Amet-Han ise qorqmadı. “Men Amet-Han Sultanım! Men Amet-Han Sultanım! Nemse basqıncılarına ölüm!” – dey edi radio ile. Oña cevap olaraq nemselerniñ efirde: “Achtung! Achtung! (Diqqat! Diqqat!) Avada Amet-Han! Uruştan çıqıñız!” – degen emirleri eşitile edi.

Devrimizniñ acayip adamı, qırımtatar halqınıñ iftiharı Amet-Han Sultan 1971 senesi fevral 1-de yañı uçaq sınavı vaqıtında elâk oldı.

Bugün Aqmescit, Alupka ve Mahaçqala şeerleriniñ meydan ve soqaqları Amet-Han Sultannıñ adı taşıylar.




#Article 9: Ant etkenmen (155 words)


Ant etkenmen - Qırımtatar milliy gimni. Sözler ve muzıkasını Noman Çelebicihan yazdı.

    Ant etkenmen, tatarlarnıñ yarasını sarmağa, 
    Nasıl bolsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin? 
    Onlar içün ökünmesem, qayğurmasam, yaşasam, 
    Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın!

    Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle serpmege, 
    Nasıl bolsun iki qardaş bir-birini körmesin? 
    Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam, 
    Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan bolsun!

    Ant etkenmen, söz bergenmen bilmek içün ölmege, 
    Bilip, körip milletimniñ közyaşını silmege. 
    Bilmiy, körmiy biñ yaşasam, Qurultaylı han bolsam, 
    Yine bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.

    Ant etkenmen, milletimniñ yarasını sarmağa,
    Nasıl olsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin?
    Onlar içün ökünmesem, qayğırmasam, yaşasam,
    Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın.

    Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle sepmege,
    Nasıl olsun eki qardaş bir-birini körmesin?
    Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam,
    Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan olsun.

    Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege,
    Bilip, körip milletimniñ köz yaşını silmege.
    Bilmey, körmey biñ yaşasam, Qurultaylı han olsam,
    Kene bir kün mezarcılar kelir meni kömmege. 




#Article 10: Aqmescit (614 words)


Aqmescit (, ) – merkeziy Qırımda Salğır özeni boyunda bulunğan bir şeerdir, Qırımnıñ paytahtı.

Rus ve başqa yabancı tillerinde yunan tilinden alınma Simferopol adı (eski yunanca ἡ Συμφερούπολις, /-{hē sümferúpolis}-/ - “umumiy fayda şeeri”) qullanıla.

Qırımnıñ Tış ve İçeri dağ sıraları arasındaki vadiy Salğır özeniniñ deresi ile çatışuvı neticesinde asıl olunğan yılğada buluna. Şeerniñ yanındaki özende Aqmescit suv anbarı meydanğa ketirildi.

İklimi yarım quru, issidir, yımşaq qış ile. Yanvarniñ orta arareti +0,4 °C, iyülniñ orta arareti +23,3 °C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi 509 mm, yılnıñ küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2469. Qış avanıñ de yımşaması, de suvuması ile dekabrniñ 29-ından fevralniñ 25-inece devam ete.

Zemaneviy Aqmescitniñ topraqlarında insannıñ ilk yerleşmeleri daa qadimiy devirlerde peyda oldı. Şeerniñ seleflerinden eñ bellisi milâttan evel III asırda meydanğa kelgen ve tahminen hunnular tarafından viran olunğan skit devletiniñ paytahtı Neapolistir. Neapolisniñ viranesini Salğırnıñ sol yalısındaki Petrovskaya Balka (Петровская Балка) adlı yerde körmek mümkün.

Qıpçaq qabileleri ve Altın Ordu devrinde bu ortalıqta Kermençik adlı qasaba bar edi. 

Aqmescit şeeri I Meñli Geray saltanatı vaqtında qurulğan. Bugünki şeerniñ eñ eski binası 1508 s. qurulğan Kebir Camidir. Qırım Hanlığı devrinde Aqmescit qalğanıñ bulunğan mekânı edi. Qalğanıñ sarayı şimdiki Salgirka (Салгирка) adlı parkta buluna edi. O vaqıt qurulğan maallelerge Eski şeer (Старый Город) deyler. Bu yer qararnen Lenin, Sevastopolskaya, Krılov, Krasnoarmeyskaya adlı soqaqlarnen sıñırlana. Eski şeer şarq şeerlerine has yerleşüvnen, tar ve qıyış soqaqlarnen ayırılmaqta. 

Qırım Rusiye İmperiyasınıñ eline keçkenden soñ Tavriya guberniyası (vilâyeti) meydanğa ketirildi. Guberniya merkeziniñ temelini Aqmescitte qoymaq qarar etildi. 1784 senesi Grigoriy Potömkinniñ reberligi altında bu yerde memuriy ve mesken binalarniñ, hristian ibadethaneniñ qurucılığı başlandı. Terkibine em Aqmescitni, em de yañı qurulğan maallelerni kirsetken şeerge Simferopol adı berildi. Yunancadan Simferopol ‘fayda şeeri’ tercime etile. O vaqtından bugüngece Simferopol Qırımnıñ memuriyet merkezidir.

Rusiyedeki Vatandaşlıq cenki vaqtında Aqmescitte biri-birini tez deñiştirgen ükümetler yerleşe ediler. Cenkniñ bitmesinen ise şeer Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetiniñ paytahtı oldı. 1941-1944 seneleri Aqmescit natsistlerniñ istilâsını ve qırımtatar halqnıñ sürgün etilüvini başından keçirdi. 1945 senesi cumhuriyetiniñ yoq olunuvınen Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyetiniñ terkibine kirgen Qırım vilâyetiniñ merkezi oldı. 1954 senesi Qırım vilâyeti Ukraina Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetiniñ terkibine kirsetildi. 1991 senesi cumhuriyetniñ yañıdan tiklenüvinen şeerge kene paytaht mertebesi qaytarıldı.

Aqmescit – müim sanayı merkezidir. Maşna qurucılıq, aş ve yengil sanayı esas saalarıdır. Şeerde qararnen 70 müessise bardır. Olar arasında Foton televizion zavodı, Pnevmatika, Santehprom adlı zavodlar, Fiolent maişiy tehnika zavodı, konserva zavodları, tiküv fabrikaları ve ilâhre.

Aqmescit Qırımnıñ müim naqliy qavuşağıdır. Cumhuriyetniñ tış dünya ile alâqa vastalarınıñ çoqusı Aqmescitten keçeler. Şeerde demiryol vokzalı, avtovokzal, 3 avtostanstiya, 2 ava limanı (birisi halqara, digeri maalliy) bardır. Aqmescit, Aluşta ve Yalta arasında dünyada eñ uzun (96,5 km) trolleybus yolu bar.

Qırımnıñ aliy oquv yurtlarınıñ ekseriyeti Aqmescitte buluna. Olarnıñ sırasında cumhuriyetniñ baş universiteti – V.N. Vernadskiy adında Tavriya Milliy universitetidir. Diqqata lâyıq universitetlerden Agrar universiteti, Tibbiyet universiteti, Müendislik ve pedagogika universiteti, Tabiat qoruv ve kurort qurucılığınıñ milliy akademiyasını añmaq lâzim. Şeerde 12 orta mahsus oquv yurtu, 37 ihtisasiy oquv yurtu, Qırım ve Ukraina İlimler Akademiyasınıñ ilmiy-araştırma institutları buluna.

Aqmescitte ülkeşınaslıq, etnografik ve bediiy müzeyleri, Gorkiy adında Rus akademik dramatik teatri, Qırımtatar akademik muzıka ve drama teatri, qoqla teatri, filarmoniya, tsirk bar.

Qırımnıñ başqa şeerleriniñ çoqusına baqqanda, Aqmescitte ayrı diqqatqa lâyıq yerler, mimariy abideler çoq degil. Şeerde Ulu Vatan cenkiniñ qaramanlarına, medeniyet ve sanat erbaplarına qoyulğan eykeller, 1944 sene sürgünliginiñ qurbanlarına memorial bardır. Mimarlıq abidelerinden Aqmescitniñ saqlanılıp qalğan binalardan eñ eskisi, 1508 senesi qurulğan Kebir Cami ve Mihail Vorontsovnıñ sarayı ayırılıp turmaqtalar. Şeerniñ belli mimariy abidesi olğan Neapolniñ viranesi şimdi ğayet harap olundı.

Qırımtatar halqını temsil etken yuqarı vekaletli tek organı Qırımtatar Milliy Meclisniñ bulunğan yeri de Aqmescittir. Meclis, öz çalışmaları aqqında Qurultayğa esap bermekte olıp, Qurultay qararları, mezkür nizamname, milletlerarası uquq normaları ve bu normalarğa uyğan Ukraina qanunçılıq qararları esasında iş köre.




#Article 11: Aşıq oyunı (105 words)


Aşıq oyunı - qoynıñ , eçkiniñ aşıq kemiginen oynalğan bir bala oyunıdır. Aşıq kemigi yerge tüşken yağına köre derecelenir. Talşı aşıq kemiginiñ qırıntılı olğan yan betidir. Eñ yüksek derece ondadır. Talşınıñ qarşısı Tavdır. Ekinci yüksek derece ondadır.

Aşıq kemigi bet üstü turğanda Bük olur, sırt üstü turğanda Şıq olur. Eñ tüşük derece şıqtır. Aşıq kemigi yerge bızıq tüşerse Dişir olur, oyun bızılır.
Oyunğa qatılğanlar başlatacaq balağa birer aşıq berirler. Aşıqlar yerge atılıp şaşılır. Eñ yüksek dereceli kelgen aşıq birinci çertme aqqına saiptir. Aşıq saibi bala aşığını çertkende urğan aşıqnı alır. Uramasa sıra soñraki derecedeki aşıqnıñ saibi balağa keçer. Yerdeki aşıqlar bitken soñra, yañı oyun başlar.




#Article 12: Bağçasaray (392 words)


Bağçasaray (, ) – cenüp-ğarbiy Qırımda tarihiy bir şeerdir, Qırım Hanlığınıñ sabıq paytahtı, Bağçasaray rayonınıñ merkezi. Qırımnıñ İçeri dağ sıralarınıñ capında, Çürük Suv özeniniñ yılğasında buluna. Qırımnıñ paytahtı olğan Aqmescit ve Bağçasaray arasındaki mesafe 38 km. 

İklimi yarım qurğaqlı, issidir, yımşaq qış ile. Yanvarniñ orta arareti +0,3 °C, İyülniñ orta arareti +21,7 °C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi 500 mm. 

Bugünki Bağçasaray toprağında evel-ezelden bir qaç meskün yer bar edi. XVI asırnıñ birinci yarımında şeer meydanğa kelgen vaqıtta üç esas meskün yer bar edi: Qırq Yer qalesi (şimdiki Çufut Qale), Salaçıq ve Eski Yurt köyleri. Salaçıqta ve Qırq Yerde Altın Ordu zamanlarından berli memuriy merkezler bar edi. XV ile XVI asırlarnıñ sıñırında I Meñli Geray Salaçıqtan iri paytaht yaptırmaq niyetinen anda qurucılıq başlattı. 1532 senesinece Salaçıq Qırım Hanlığınıñ paytahtı edi. İşbu senede Meñli Geraynıñ oğlu I Sahib Geray Salaçıqtan 2 km uzaqlıqta yañı han rezidentsiyasınıñ temelini qoydurıp onı Bağçasaray dep adlandırdı. Soñ yañı han rezidentsiyasınıñ etrafında şeer meydanğa keldi.

XVII asırnıñ ortalarında Bağçasarayda 2000 ev bar edi. Olardan üçte biri yunanlarnıñki edi. 1736 senesi Kristof Minih yolbaşçılığı altında Rusiye ordusı şeerni bütünley yaqtı. Bugüngece saqlanılıp qalğan han saraynıñ yapıları 1740-1750 seneleri şeerniñ ğayrıdan tiklenüvi ketişatında quruldı. 1794 senesi Bağçasarayda 5 degirmen, furunlar, sepici, demirci, ayaqqap, tüfek ustahaneleri, bayağı ticaret evleri ve tükânlar, 17 kervan-saray bar edi.

XIX asırda ve XX asırnıñ başında şeer qırımtatarlarnıñ medeniy ve içtimaiy yaşayışlarınıñ merkezi edi. 1944 senesi mayıs 18 künündeki qırımtatar halqınıñ sürgünligine qadar Bağçasaray ealiniñ çoqluğını qırımtatarlar teşkil etken 3 şeerlerden biri (Qarasuvbazar ve Aluştanen beraber) edi.

Zemaneviy Bağçasaray meydanlığı tahminen teñ kelgen bölüklerden ibarettir. Bu – Eski şeer, Yañı şeer ve yañı qırımtatar maalleleridir. Eski şeer Çürük Suv özeniniñ tar deresinde buluna. Bağçasaraynıñ bu rayonı orta asırlardan qalma yerleşüvnen (yani tar, qıyış soqaqlarnen) ve eski, deñişmegen qırımtatar evlernen ayırıla. Ulu Vatan cenkinden soñ qurulğan maallelerge Yañı şeer deyler. Şeerniñ üçünci bölümini 1990 seneleri sürgünlikten qaytqan qırımtatarlar qurdılar.
Cenkten soñ Eski Yurt, Aziz, Aqçoqraq ve Salaçıq (Staroselye) köyleri şeerniñ terkibine kirsetildiler.

Hansaray - Qırım hanlarınıñ sarayı Bağçasaraynıñ eñ müim tarihiy abidesidir. Saraydaki Közyaş çeşmesi Aleksandr Puşkinniñ “Bağçasaray Çeşmesi” (rusça «Бахчисарайский фонтан») eserinde şereflengen. Salaçıq maallesinde Zıncırlı medrese ve onıñ yanındaki I Hacı Geraynıñ dürbesi buluna. Şeerniñ yanında erkekler hristian keşişhanesi (Свято-Успенский монастырь) ve orta asırlardan qalma Çufut Qale (sıq “qoba şeeri” olaraq adlandırıla) bar.

Şeerde ihtisasiy oquv yurtu, qurucılıq tehnikumı, tabiat evi, seyaat ve kezintiler bürosı çalışalar.




#Article 13: Cıyın (209 words)


Cıyın - qırımtatar halqınıñ adetlerinden bir adettir. Cıyınlar qış vaqıtı, köylülerniñ azbarda, çayırlarda ve bağ-bağçalarda, qızğın işleri bitken soñ, keçirile turğan. Yaşlar ve qızlar birde bir dostlarınıñ evinde qonuşmaq ve eglenmek içün nevbetnen toplaşa ediler.

Siz milliy tertipte donatılğan odanı kördiñizmi? Mına, şimdi öyle odanı köz ögüne ketiriñiz. Keñ ve ruşen oda, qarşı divar boylap, bir köşeden diger köşege qadar set qurulğan. Set üstünde sıranen dülber örnekli divar yastıqları tizilgen. Olarnıñ üstüne ise beyaz örme peşkir çekilgen. Köşede çeşit renkli yiplernen nağışlanğan yüzbez asılğan. Pencerede bürmeli perde sarqıp tura. Sıcaq soba yanında ise minder töşelgen. Böyle bir odada cıyın keçirile…

Cıyınğa kelgen yaşlar, qızlar setlerge yerleşip oturalar. Olarnıñ artında, qarılğaç çipçeleri kibi, balalar tizile, minder üstüne ise esli-başlılar otura. Setlerde yer yetmegen yaşlar qapı tarafta skemlelerge ve kürsülerge oturalar. Er kes öz yerine yerleşken soñ cıyın başlay.

Toplaşqanlar qoşulıp, halq yırlarını yırlaylar. Yaşlar şaqalaşa, lâtifeler aytıp külüşeler.

Cıyında çeşit zevqlı oyunlar oynap eglenmek te adet oğlan. Yaşlarnıñ sevimli oyunlarından: Yüzük, Telefon, Quşaq oyunları pek şen keçe edi.

İstidatlı yaşlar ve qızlar özleri uydurğan çıñ, mane, şaqalarnı köydeşlerine taqdim ete ediler. Cıyınlarda bulunmaq, hususan balalar içün, zevqlı ve faydalı edi. Olar halq ağız yaratıcılığınen canlı surette tanış ola ediler.

Böyleliknen, qıymetli medeniy asabalığımız nesilden nesilge avuşıp saqlana ve zenginleşe edi.




#Article 14: Dümbelek (145 words)


Dümbelek - çeşit kölemde çerepler şekilinde çift litavralar kibi alettir. Onıñ açıq tarafına ögüz quvuğı, balıq yaki eçki terisi tarttırıla. Çerepler çamurdan yapıla ve soñra ateşte pişkinleştirile. Dümbelek mahsus çertilip azırlanğan çubuqlarnen çalına. Çereplerniñ kölemi çeşit olğanı içün olar eki çeşit: alçaq ve yüksek davuşlar çıqaralar. Çalmazdan evel terisini küneşte yahut ateşte qızdıralar.

Evelde dümbelek arbiy orkestrde ya da saray qaravullarınıñ signal aleti sıfatında qullanılğan: onıñ vastasınen çeşit emirler berilgen, ealige ise hannıñ tantanalı çıquvı hususında haber berilgen. Bu soñkisi içün dümbelekniñ Büyük dümbelek pek büyük soyundan faydalanılğan. Onı eki adam çala eken ve sesi ta uzaqlarğa eşitile eken. Küçük dümbelekten atlı askerler de faydalanğanlar. Onı atnıñ boyunına asa ekenler. Qartlarnıñ aytışınca o dümbelekler ağaçtan oyulıp yapıla ekenler. Halq arasında ise dümbelekniñ küçük soyu qullanıla edi. Onıñ yüksekligi 200-250 mm, bir çerepniñ diametri 160-180 mm, digeriniñ ise 80-100 mm. ola. Dümbelekten çalğı taqımı erkânında faydalanıla.




#Article 15: Ermeni Bazar (118 words)


Ermeni Bazar (, ) – şimaliy Qırımda, Qırımnı qıtanen bağlağan Or boynunda bir şeerdir.

XVIII asırnıñ başında Or Qapı qalesinden köçken ermeni ve rumlar tarafından qurulğan. Ermeni Bazar adınen 1730 senelerinden bellidir. 1921 senesi rus tilinde Armânsk (Армянск) adı berildi. Şeer statusı 1993 senesi berildi (böyleliknen, Ermeni Bazar Qırımnıñ eñ yaş şeeridir). 

Esas müessiselerden ekşilik, maden kübrelerni çıqarğan zavodnı, yengil sanayı içün boyalarnı çıqarğan zavodnı (Сивашский анилино-красочный завод) qayd etmek mümkün. Bundan da başqa demirbeton mahsullar zavodı, ötmek kombinatı çalışalar.

Şeerde umumtasil mektepler, muzıka mektebi, ihtisasiy oquv yurtu, Herson milliy tehnik üniversitetiniñ filialı, Qırım gumanitar institutınıñ (Yalta) filialı; kitaphaneler, tarihiy ülkeşınaslıq müzeyi; merkeziy şeer hastahanesi; Titan (Титан) adlı futbol klubu, çapıcılarnıñ Tonus (Тонус) adlı klubu ve ilâhre bar.




#Article 16: Eski Qırım (152 words)


Eski Qırım (, ; tarihiy adları Qırım, Solhat (Sulaat, Solğat)) — şarqiy Qırımda bir şeerdir.

Evel zamanlarda Solhat adı ile belli olğan. Endi peyda olğanınen Solhat – çoq cemiyetli ve tilleri çoq olğan şeer edi. Zaman ile Solhat şeeri inkişaf etip, büyük iqtisadiy merkezge çevirilgen. Mında zenginler ve esnafçılar içün evler qurulğan, bazirgânlarğa satmaq içün yer ayırılğan.

Eski Qırımnıñ daa diqqatqa lâyıq yeri – kervansaraydır. 14 asırda peyda olğan bu qurulğan merkez – iqtisadiyatnı inkişaf ettirgen ve satın-aluv munasebelerni pekitken qocaman bazar edi.  Bu yerde  çeşit memleketlerden ketirilgen basmalar, kilimler, maqatlar, savut-saba, ilvanlar ve diger, insannıñ ömürinde zarur şeylerni satqanlar.

Qırım Hanlığı mustaqillikni qazanğan soñra, 1428 s. birinci Qırım hanı I Hacı Geray tahtqa oturğanınen hanlığınıñ merkez şeeri  başta Qırq Yer ve soñ Bağçasaray ola, Solhat-Qırım şeeriniñ emiyeti alâ daa evelkisi kibi büyük olsa da, faqat endi bütün müim siyasiy ve tarihiy vaqialar Bağçasaraydaki Hansarayğa keçeler. Şeer ise Eski Qırım dep adlandırıla.




#Article 17: Eskişehir (il) (130 words)


Eskişehir - Türkiye Cumhuriyetiniñ bir vilâyeti. Tarihtaki eski adı Dorlion edi. Ankaranıñ ğarbiy yağında olğan Eskişehirniñ lületaşı namlıdır. Şeerniñ ortasından Porsuk özeni keçe. Demir yollarınıñ kesişim noqtasındadır. Ankara ve İstanbul kibi eki balaban şeerniñ arasında qalğanı içün inkişaf etkendir. Yañı yasalğan vızlı tren de Eskişehirden keçe. Ealisi 600 000 kişiden ziyade. Üç universiteti (Anadolu, Osman Ğazi Univertitetleri ve Eskişehir Teknik) olğanı içün talebe şeeri dep biline. Türkiyeniñ eñ zemaneviy şeerlerinden birevidir.

Türkiyede eñ qalabalıq qırımtatar tamırlılarnıñ olğanı şeer. Şeer ealisiniñ tahminen 20% qırımtatar tamırlıdır. Şeerniñ belli qırımtatar tamırlı adamları arasında rametli Hasan Polatkan (Türkiyeniñ eski maliye nazirlerinden), rametli Sezai Aksoy (şeerniñ eski belediye reislerinden), Süreyya Özkefe, Nihat Atacan, Bilal Acuner, Yenal Kaçıra, İlhan Mansız (Türkiyeniñ eski milliy futbol taqımı futbolcıları), Cüneyt Arkın (kerçek adı Fahrettin Cüreklibatur, namlı kino oyuncısı) bardır.




#Article 18: Gaspra (128 words)


Gaspra (, ) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda, Yalta regionında, Yaltadan ğarpqa taba 12 km qadar uzaqlıqta bulunğan bir qasabadır. Gaspra terkibinde Qurucılıq şeerçigi (Стройгородок) ve Marat maalleleri bar. Gaspranıñ ğarbiy yanından Koreiz qasabasınen sıñırdaş.

Gaspranıñ adı «aspro» degen yunan sözünden asıl oldı, tercimesi — aq (tüs).

Rus edebiyatında Gaspra aqqındaki ilk añma acayip seyaatçı ve naturalist akademik Peter Simon Pallasqa mensüp. O 1793—1794 seneleri Qırım boyunca seyaat etkeni aqqında meraqlı tezkereler yazdı.

Gaspra qasabası şerefine 951 Gaspra isimli asteroid adlandırılğan.

Gaspra — Qırımnıñ yalı boyundaki eñ yahşı kurortlardan biri. Mında bir çoq sanatoriy, pansionat, bağça, tar yolçıq, plâj bar. Gaspra iklimi bütün Ukraina yerlerine köre eñ issi iklimlerden biri (Mishor da böyle).

Gasprada eki mektep bar: Qurucılıq şeerçiginde (1-3 seviyeli) ve Maratta (yalıñız 1-ci seviyeli).

Avtobus marşrutları:




#Article 19: Geraylar (208 words)


Geraylar () — Qırım Hanlığını idare etken Cengiz han neslinden kelgen bir sülâle. Resmiy olaraq qullanılğan unvanına köre Uluğ Ordanıñ ve Uluğ Yurtnıñ ve taht-ı Qırımnıñ ve barça Noğaynıñ ve tağ ara Çerkaçnıñ ve Tat imilen Tavğaçnıñ ve Deşt-i Qıpçaqnıñ ve barça Tatarnıñ uluğ padişahları.

Birinciden, qayd etmek kerek ki, Girey aytmağa yañlıştır. Girey - ruslaştırılğan şekli. Geray - Qırım hanlarınıñ sülâle adıdır. Geray adı - Qırım hanlığına temel qoyğan I Hacı Geray hanımızdan başlap nesilden-nesilge keçken ve ta 1783 s. Qırım Rusiyege keçkeninece, tahtta Şahin Geray hanğa qadar bu isimni qabul etkenler. Adnıñ peyda olmasına rağmen, alimler arasında eñ keniş tarqalğan fikir - Hacı hannıñ öz adı Geray edi. Bu isim türk dünyasında meşur olıp, onıñ manasını açıqlağan bir qaç söz ve ibareler arasında - doğru, adaletli degen bir mana bardır.  Geray adı öyle de tek bir insannı Hacı Geray hannıñ adı qalır edi, lâkin onıñ altıncı oğlu - Meñli - öz adına babasınıñ Geray adını soyadı olaraq qoştı. Meraqlısı şu ki, Meñliden evel olğan 5 ağası bu meselege böyle taraftan yanaşmadılar

Bazı menbalarda añılğan Şahbaz Geray (1787-1789) ve Baht Geray (1789-1792), 1783 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen  Qırım Hanlığını idare etmegenleri içün cedvelge kirsetilmegen.

Arap urufatında Geray ismi ananege binaen  olaraq (yani  yerine  ile) yazılğan edi.




#Article 20: Hıdırlez (175 words)


Hıdırlez - qırımtatarlarnıñ eñ sevimli milliy bayramlarından biri. Bereket ve amanlıq bayramıdır. Adeti̇nce, mayısnıñ bi̇ri̇nci̇ aftası - i̇lk boğday başağı peyda olğan soñ, bayram eti̇le.

Hıdırlez bayramınıñ adı Hıdır ve İlyas evliyalarnıñ adlarından kelip çıqa. Hıdır ve İlyas talmay-toqtamay bütün dünyanı aylanıp, insanlarğa yardım eteler, afatlardan, bahtsızlıqlardan qorçalaylar. Hıdır oñ taraftan kele, İlyas ise sol taraftan kele. Olar körüşken yerde Hıdırlez bayramı keçirile.

Qırımda, ta eski devirlerden başlap, Hıdırlez bayramı mayıs ayınıñ 6-ncı künü qutlana.

Bayram arfesi̇nde ev bi̇keleri̇ evlerni̇ temi̇zleyler. Bayram arefesinde er bir evde aqşamdan qalaqay, kömeç, köbeteler pişirile. Ertesi künü sabadan balalar, qalaqay kömeçlerni alıp, qartlarnen beraber töpelikke çıqalar. Hıdırlez şerefine dualar oqulğan soñ, qalaqaylarnı, kömeçlerni bayırdan aşağı tığırtalar. Eger kömeç, qalaqay üst tarafınen töpege tüşse, demek yıl oğurlı ve bereketli olacaq. Bundan soñ balalar ve büyükler alanlıq yerde oturıp ketirgen yemeklerni aşaylar. Soñra Hıdırlez bayramınıñ şeñlenüv qısmı başlana. Balalar oynay, yırlay, küreşeler, salıncaqlarda sallanalar, çeşit bala oyunlarını oynap zevqlanalar. Bayramnıñ soñunda horan - mi̇lli̇y oyunnen yekünlene.

Hıdırlez bayramında azbarda ve boş yerlerde meyva tereklerini tikmek ve çiçek saçmaq evelden adet oğlan. 




#Article 21: I Hacı Geray (100 words)


I Hacı Geray ya da Melek Hacı Geray () - ilk Qırım hanıdır.

Tarihiy elyazmlarda Hacı Geray istidatlı, ikmetli  ve öz halqını tüşüngen ve qayğırağan ükümdar olaraq kösterile. Atta halq arasında oña Melek adı berilgen. Hacı Geraynıñ müim ilk deñişmelerden biri – Qırımnıñ devlet merkeziniñ Qırım (şimdiki Eski Qırım) şeerinden Qırq Yerge keçirilmesidir. Neticede, qırımtatar milliy devletçiginiñ mükemmeleşmesinden ğayrı, kelecek onyıllıqlar devamında qırımtatar şeerleri qurulması ve medeniyetiniñ inkişafı ileriledi.

Aynı zamanda, Hacı Geray ile qırımtatar bayrağındaki tamğa-taraq bağlıdır. 

Hacı Geray han 1466 s. vefat etti ve Qırq Yerniñ yanında Salaçıqta defin etildi. 1501 s. ise onıñ qabrinde büyük dürbe qurulğan.




#Article 22: I Qurultay (155 words)


I Qırımtatar Qurultayı ya da Tatar parlamenti1917 senesi keçirildi. İşbu Qurultaynıñ teşkil olunuvı 1918 senesi fevral 23-de şeit ketken Qırım musulmanlarınıñ ilk müftisi, siyasetçi, şair Noman Çelebicihan ile bağlıdır. 1917 senesi noyabr 26-da Bağçasaraydaki Hansarayda üyle namazından soñra, saat 2-de Qurultay öz işini başladı. Hansaraynıñ tışında asker ve halq büyük bir qalabalıq ve eyecan alında Qurultay vekilleriniñ çıqışlarını beklemekte ediler. 
Qurultayda böyle meseleler baqılıp çıqtı:

Qurultayda Qırım Halq Cumhuriyetiniñ Esas Qanunını (Konstitutsiyasını) işlep çıqmaq  içün, mahsus  komissiya meydanğa ketirildi. 18 maddeden ibaret olğan Esas Qanun qırımtatar Parlamentiniñ bütün işleriniñ al olunuvını, Qırım yaşayışınıñ siyasiy, medeniy, iqtisadiy ve diger taraflarını qaplap alğan. Qırım Halq Cumhuriyeti bu Esas Qanunğa oñaytlı qanunlar yaratıp, mustaqil devlet olaraq yaşamaq niyetinde edi. Lâkin Rusiye idaresini öz qoluna alğan bolşevikler milliy ükümetni tanımadılar. 1918 senesi yanvar 26-da bolşevikler şiddetli ücümge keçip, qırımtatar ükümetini ayaq astına aldılar. Fevralniñ 23-de ise Birinci Qurultaynıñ reisi sayılğan Noman Çelebicihannı qurşunğa tizdiler, cesedini ise Qara deñizge attılar.




#Article 23: Irğat Qadır (135 words)


Irğat Qadır (aqiqiy adı Halil Cemil oğlu Qadırov) (1905 - 1945 yanvar 22) - qırımtatar yazıcı, II Cian cenki qaramanı. 

Halil Qadırov 1905 senesi Aluşta rayonınıñ Üsküt köyünde doğdı. Babası erte öldi. Anası dört balanen qaldı. Qadırov ırğatlıq yapmağa mecbur oldı. 1921 senesi işçiler fakultetine (rabfak) kirdi. 1928 senesi kommunist fırqasınıñ safına kirdi. 1929 senesi Qırım pedagogik institutına kirip, oqumağa başladı ve şu yılı “Irğatnıñ yırları” serlevalı şiirler kitabını çıqardı. İnstitutnı bitirgen soñ, 1931 senesi “Ücüm” adlı ekinci şiir kitabını çıqardı. ŞSCB Yazıcılar Birliginiñ birinci syezdinde teftiş komissiyasınıñ azası saylandı. 1936 senesi “İsmail” adlı poeması ayrı kitap olaraq basıldı.
Ulu Vatan cenki başlağanınen cebege ketti. Gvardiya üyken leytenantı olıp cenk etti. Dört kere yaralandı. “Vatan cenki” ordeninen mukâfatlandı. 1945 senesi yanvarnıñ 26-da Königsbergni azat eterken qaramanca elâk oldı. Popendorf köyü yanında Pilau degen yerde kömüldi.




#Article 24: Kefe (397 words)


Kefe (, ) – Qırımnıñ cenüp-şarqiy yalısında bulunğan şeerdir.

Kefe Qırımnıñ cenüp-şarq tarafında Kefe körfeziniñ yalısında buluna. Şeerniñ iklimine deñiz, dağ aldıları ve çöl tesir ete. İyülniñ orta arareti +24 °C, yılnıñ küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2272, qış yımşaq, yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi 360 mm. Yuvunuv mevsimi mayısnıñ ortasından oktâbrniñ ortasınace devam ete.

Şeerniñ temeli milâttan evel VI asırda, Milet şeerinden çıqma yunan müstemlekeciler tarafından qoyuldı. Şeerniñ adı Teodosiya (, “tañrı tarafından berilgen”) dep qoyuldı. Milâttan evel 355 senesinden Teodosiya Bospor devletiniñ terkibine kirdi. IV asırda hunnlar şeerni yıqtı. Mezkür devirde şeerde ve onıñ civarlarında alanlar yaşay edi ve qasaba Ardabda (yani “Yedi Mevlâlı”) alanca adını taşıy edi. V asırda şeer Roma İmperiyasınıñ nezareti altına keçti, VI asırda hazarlar basıp aldı, soñra kene Bizans İmperiyasınıñ eline keçti. Kelecek asırlar devamında büyük olmağan bir qasaba edi. 

XIII asırda Altın Ordunıñ altında qaldı, soñra ise Ceneviz tuccarlarınen satın alındı. Olar Kaffa adlı abadan bazarlıq şeerni meydanğa ketirdiler. İşbu şeer Qara deñizdeki alış-verişni tek başına nezaret etken esas liman ve ortalıqtaki ceneviz qasabalarnıñ idare merkezi oldı.

XIX asırda bu şeerde belli ressam İvan Ayvazovskiy yaşay ve icat ete edi. 1892-95 senelerde Canköyden Kefegece demiryol hattı yapıldı, 1899 senesi ise yañı deñiz limanı quruldı.

Sovet ükümetiniñ birinci yılları şeer tüşkün alda edi (1921 senesi 35 400 kişi, 1926 senesi 28 700 kişi yaşay edi). Soñ Kefe sanayı ve kurort merkezi olaraq inkişaf etti. Ulu Vatan cenki vaqtında duşmanlar Kefeni eki kere zapt etip, şeerniñ büyük qısmını viran ettiler.

Kefedeki mahsus itibarğa lâyıq yerlerden yahşı alda saqlanğan ceneviz qalesini, bir sıra kilselerni, Müfti Camisini, Ermeni çeşmesini, Ayvazovskiyniñ çeşmesini, resimler galereyasını, ülkeşınaslıq ve Aleksandr Grinniñ müzeylerini köstere 

Bu büyük cami 1623 senesi qurulıp, osmanlı mimarcılıq ananeleri ile köterilgen. 1783 senesi Qırım Rusiyege qoşulğan soñ, işbu musulman camisi Uspeniye adlı ermenlerniñ katolik ibadethanesine çevirilip, uzun bir müddet devamında ermeni ealisiniñ diniy ihtiyaclarını qanaatlendirgen. Al-azırda restavratsiyadan keçken Müfti Cami Kefe şeerindeki zemaneviy Lenin ve Furmanov soqaqlarınıñ çatışmasında buluna. Böyleliknen, Müfti Cami çoq yıllar devamında em Türkler içün, em Qırımtatarlar, em de Qırım Ermenleri içün ibadet evi olıp, 1944 senesi Qırımtatarlarnı sürgün etkenden soñra ise perişan bir alğa qaldırılğan. Tek 1975 senesi bu cami kene öz evelki alına ketirilgen edi. 

Kurort saası Kefe iqtisadiyatınıñ temelidir. Mında belli şifahaneler, raatlıq evleri, mineral çeşmeler, plâjlar bar. Turizmden ğayrı iqtisadiyat köy hocalığına, balıq avına, aş sanayısına esaslana. Şeerde tütün fabrikası, şıra zavodı, mehanik zavodı, optika ve diger zavodlar çalışmaqta.




#Article 25: Keriç (448 words)


Keriç (, ) — şarqiy Qırımda Keriç boğazınıñ yalısında bir şeer, iri sanayı, naqliyat, turizm ve yazlıq raatlanuv merkezi, qaraman şeeri. Keriç — dünyanıñ eñ qadimiy şeerlerinden biridir. Şimdi Keriçte çeşit türlü medeniyetler ve devirlerge ait olğan bir çoq tarih ve mimarlıq abidesi bar.

Milâttan evel VII asırnıñ soñunda Miletos adlı yunan şeerinden kelgenler şimdiki Keriç yerinde Pantikapeyon (yunanca Pantikápaion, iran Panti Kapa sözlerinden çıqtı, tercimesi — balıq yolu) şeerini qurğan ediler. Akropol şimdiki Mitridat adlı olğan dağda bulunğan edi.
Şeerniñ etrafında başqa qadimiy yunan şeerleriniñ nekropollerinden farqlı olğan nekropol bulunğan edi.
Pantikapeyon nekropoliniñ terkibinde o zamanda yunanlar içün adetteki topraq qabirlerden ğayrı şeerden çölge taba keçken yolnıñ boyunda bir sıra qurğan bar edi.

Şimdiki Keriç bulunğan toprağı atta milâttan evel XVII—XV asırlarda meskün eken, bunı Mayak qasabasınıñ etrafında keçirilgen atiqiy qazılmalar tasdıqlay. Amma Keriçniñ şeer olaraq tarihı qararnen 2600 yıldan evel başlandı, milâttan evel VII asırda Bosporos Kimmerikos (Keriç boğazı) yalısında qadimiy yunan müstemlekecileri arbiy federatsiya teşkil etken bir sıra mustaqil şeer-devletni qurdılar. Şeerlerara ittifaqnıñ maqsadı — tamır halqqa (skitlerge) qarşılıq yapuv edi.

I asırdan başlap ep Bosporos Devleti kibi Pantikapeyonğa de gotlar ücüm ettiler.

VI asırda şeer Bizans İmperiyasınıñ akimiyetinde bulundı.  I Yustinian imperator qararınen anda garnizon yollandı da qale qurulışı başlandı, qaleniñ adını Bosporos qoydılar.

VIII asırda Qırım Hazar Qağanlığınıñ tesiri altına tüşti. Bospor adı Qarşa ya da Çarşa adına deñiştirildi.

IX—X asırlarda Şimaliy Qara deñiz yanınıñ saipleri slavânlar oldılar. Tmutarakan knâzığı qurulğanınen Korçev denilgen şeer Qadimiy Rusiyeniñ deñiz araba qapısı edi. XIII asırda moğollar Qırımnı ve bu cümleden Korçevni fetih ettiler.

Rus-osmanlı cenkinden soñ 1774 senesindeki Küçük Kaynarca muqavelesine köre Keriç ve Yeñi Qale Rusiye terkibine kirsetilgen edi.

II Cian cenki vaqtında Keriçte sovetnen alman orduları arasında bir çoq deşetli uruş olıp keçti. 1941 senesi noyabr ayında şiddetli uruşlardan soñ almanlar şeerni işğal ettiler. 1941 senesi dekabr 30 künü şeer birinci sefer azat etildi. Sovet ordusı keri çekilgenden soñ askerlerniñ bir qısmı  partizanlarnen beraber Acı Muşqay taşparçalav quyularına kete.

XX asırnıñ ekinci qısmında Keriç iri gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi merkezi olıp qaldı.

Şuralar Birligi dağılğanı ve bazar iqtisadiyatına köçkeninen gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi saaları zayıflaştılar. Şeer sanayı merkezinden turizm ve yazlıq raatlanuv merkezine çevirildi. 

Şeerniñ tarihı boyu balıqçılıq onıñ içün pek emiyetli edi ve şimdi de Keriç ealisiniñ büyük bir qısmı bu saada çalışa.

Şeerlerara ve halqlarara köçürmeler Keriçte Keriç ticaret limanı, demir yol vokzalı, avtostantsiya ve kiçik aeroport eda ete.

İçtimaiy naqliyat olaraq şeerde esasen avtobuslar ve marşrut taksileri qullanıla. 2004 senesi Keriçniñ ilk trolleybus marşrutı işletildi.

Şeerniñ ameldeki oquv yurtları bular (2004 senesi):

Qara ve Azaq deñizleriniñ yalılarında bulunma sayesinde yaz vaqtında Keriçke sabıq ŞSCB memleketlerinden raatlanmaq içün bir çoq kişi kele.

Keriç yarımadasında bir qaç şifaiy çamur çeşmesi bar.




#Article 26: Kezlev (405 words)


Kezlev (, ) — Qırımnıñ şimaliy ğarbındaki deñiz yanında bir kurort şeeridir.

Ealiniñ sayısı 103 biñ kişi, yazlıq mevsimde ise bir qaç kere ziyade olıp arta. Er yıl mında raatlanmaq ve tedaviylenmek içün qararnen 1 million kişi kele.

Qırımnıñ Kezlev regıonı — Kezlev şeer şurasına boysunğan yer, terkibinde Kezlevden ğayrı Yalı Moynaq, Novoozörnoye ve Mirnıy qasabaları bar. Region ealisiniñ sayısı 117 565 kişi (2001 senesi)

Kezlev etrafında keçirilgen arheologik qazılmalar şimdiki şeer yeri ve etrafında insanlar atta milâttan evel 3 biñyıllıqta yaşap kelgenini tasdıqlay. Mında başta tavrlar, kimmerliler, soñra ise — yunanlar yaşap keldiler. Şeerniñ qadimiy adını – Kerkinitida yunanlar qoydılar. Skitlernen cenkler zarfında Kerkinitida skit ükümranlarınıñ akimiyetine bir qaç kere tüşken edi. Şeer milâttan evel tahminen II—III asırlarda yoq oldı.

Şimal-ğarbiy Qırımnıñ Erte Orta asırlar tarihı arheologlar ve tarihşınaslar tarafından az tetqiq etilgen.

Köçebe halqlar (hunnular, bulğar türkleri, hazarlar, peçenekler, qıpçaqlar) bir-birlerini almaştırıp ta soñra apansızdan ğayıp olıp Qırımnıñ qadimiy toprağında öz askerleriniñ qabirleri ve qurğanlar üstlerinde eykeller qaldırdılar.

XVI asırda Gözlev büyük ticariy qale şeeri olıp qaldı. Onıñ limanına Anadoludan gemiler kelip turğan ediler. 1552 senesi I Devlet Geray han idare etken zamanında Gözlevde Qırımnıñ eñ büyük ve muazzam camisi qurula — Han Cami (Cuma Cami). Cami leyhasını tizüv han İstanbulda mimar Hoca Sinanğa sımarladı. Han Camisi dünyağa belli mimar Hoca Sinannıñ eseridir.

Rusiye Qırımnı basıp alğan soñ Gözlevge uyezd şeeri statusı ve yañı ad berildi. Qadimiy Pontnıñ çarı VI Mitridat Yevpator şerefine şeerni Yevpatoriya dep adlandırdılar.

Şeerniñ cenübiy ğarbında kurort rayonı bar. Şarqında eski şeer buluna. Bu rayondaki bazı evler 300 yıl qadar eskilikli. Şeerniñ ğarbında Moynaq gölü, şarqında ise Sasıq gölü bardır. Şimalinde sanayı işhaneleri bulunalar.

Tabiat faktorlarından bularını qayd etmek kerek: unikal çamur ve rapa, deñiz ve mineral suvları, ava ve küneş, qum ve şifaiy ösümlikler.

Qumlu plâjlar

Şeer ve etrafındaki yalı boyunda bir çoq ufaq qumlu plâjlar bar. Şeerden ğarpqa taba bir sıra pansionat, sanatoriy ve pioner lageri uzana.

Yımşaq iklim

Kezlev – eñ küneşli şeerlerden birisi. Yaz ortası iyül-avgustta suv arareti +23 °C-den +26 °C-ge qadar deñişe. Mayıstan oktâbrgece suv arareti +15 °C-den 22 °C-ge qadar deñişe.

Mında qış künleri adet üzre issi, ekseriy allarda ayazsız. Avanıñ yıllıq orta arareti +11 °C.

ve digerleri.

Kezlevden Qırımnıñ başqa şeerlerine minip yürüv avtobuslar ve trenler vastasınen amelge keçirile, bundan da ğayrı deñiz vastasınen. Şeerde tramvaylar, avtobuslar ve marşrut taksiler bar. 

İnternatsional soqağı, 124. Telefon nomerası: 61-690.

Demiryol vokzalı:
Vokzal yanındaki meydan. Telefon nomeraları: 51-411 (malümat berici bölük); 13-320 (servis merkezi).




#Article 27: Kıyiv (252 words)


Kıyiv ya da Kiyev (, qırımtatar tarihiy isim Qıyab) — Ukrainanıñ paytahtıdır, Şarqiy Avropada eñ eski şeerlerden biridir. 1982 Kıyiv öz 1500 yıllığını toldurdı. Efsanege köre, Kıyivniñ qurucıları üç ağa-qardaş Kıy Şek ve Horıvdır. Eñ büyük ağasından yañı şeer adın aldı. Bu efsane bizim zamanımızğa XII asırnıñ yılnamesinde kelgendir. 

Şimdiki Kıyiv – Ukrainanıñ eñ büyük şeeri ve iqtisadiy, siyasiy, ilmiy ve medeniy merkezi. Kıyivniñ ealisi 2,5 milliondan ziyadedir, meydanlığı 820 km². Ondan 367 km² – şeer bağçaları.

Kıyivden eñ esas naqliyat yolları keçe, ondan da ğayrı Ukrainanıñ eñ büyük özeni – Özü aqa, ve şeerni eki parçağa böle. Kıyiv – devletniñ siyasiy merkezidir. Mında Prezident, onıñ idaresi, Yuqarı Rada, ve Nazirler Kabineti (ükümet) çalışa.

Kıyiv medeniy merkezi olğanı içün mında çoq müzeyler, Ukrainanıñ ilimler Akademiyası, Milliy ilmiy kitaphane. Eñ büyük ve üner teatrler – Taras Şevçenko adına Milliy opera, İvan Franko adına Milliy akademik dramatik teatri, Lesâ Ukrainka adına rus dramatik teatri. 

Devletniñ paytahtında eñ esas ve ciddiy ilmiy oquv yartları olmaq kerek. Kıyivde eñ belli ali oquv yurtlarından Kıyevo-Mogılanska akademiya Milliy universiteti, Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy universiteti, Milliy tehnikiy Universiteti birleridir.

Kıyivde 3000-den ziyade tarih, mimarlıq ve medeniyet abideleri bar, olardan eñ belli soylar – Aziz Sofiya katedral kilsesi (Sofiyskıy sobor), Aziz Anrrey kilsesi (Andriyivska tserkva), Kıyevo-Peçerska lavra, Altın Qapı (Zoloti Vorota), Mustaqillik meydanı (Maydan Nezalejnosti). Hreşçatık – Kıyivniñ merkeziy soqağı. Mustaqillik meydanı – şeerin merkeziy meydanıdır.

Kıyivde çoq qavehane ve aşhaneler bar. Olar bütün dünyanıñ aşlarını teklif eteler ve olarnıñ arasında Mustaqillik Meydanındaki Qırım adlı qırımtatar milliy qavehanesi bar.




#Article 28: Köktöbel (193 words)


Köktöbel (, ) — şarqiy Qırımnıñ Kefeden cenüp-ğarpqa taba 20 km qadar uzaqlıqta Kefe-Aluşta avtoyolunda bulunğan bir qasaba. Qara deñiz yalı boyunda Köktöbel körfezi yalısında Qara Dağ yanındaki şeer.

Ealiniñ sayısı — 2841 kişi (2001): rus — 50 %, ukrain — 36 %, bulardan da ğayrı qırımtatarlar, yunanlar, bulğarlar, almanlar ve başqa milletler yaşaylar.

Avtostantsiya Aqmescit, Sudaq, Keriç ve Kefe şeerleri arasında köçürüvler eda ete. Marşrut taksiler toqtamadan qatnap tura.

Köktöbel qurulğan doğru tarihı belgisiz. Qasaba yanındaki Tepsen platosında Erte Orta asırlardan berli belli olğan qadimiy meskün yer edi. XIX asırnıñ soñunda Köktöbel ealisi qırımtatarlar ve Qırımğa icret etken bulğarlardan ibaret edi. Şimdiki Köktöbel qasabası Köktöbel köyü, bulğar Baraq Göl, yunan Armutluq, rus Kordon hutorları ve körfez yalısındaki yazlıq evler qasabası birleşkeni neticesinde quruldı.

XIX asırnıñ soñundan berli Köktöbel yazlıq raatlanuv populâr yerine çevirildi. Yazlıq evli Köktöbel temel qoyucı — Eduard Andreyeviç Yunge edi. Köktöbelde başqa-başqa zamanlarda Maksimilian Voloşin, Aleksey Tolstoy, Vikentiy Veresayev ve başqa medeniyet erbapları otura ediler. 1930 seneleri bu künge qadar saqlanıp qalğan Köktöbel adlı yazıcılar yaratıcılığı evi qurulğan edi.

Şimdiki Köktöbel — deñiz yanındaki populâr kurort.

Voloşin yaşağan evinde şimdi şair müzeyi çalışa.

Köktöbel yanında Qara Dağ qoruğı buluna.




#Article 29: Maqsud Suleyman (118 words)


Maqsud Suleyman (1909 - 1953) - qırımtatar şairidir.

Maqsud Suleyman otuzıncı yıllarınıñ başında edebiyatqa adım basqan qırırmtatar şairlerinden biridir. O, 1908 senesi Larindorf rayonı Begen köyünde doğdı.

Aqmescit pedagogik institutını bitirdi.

Ulu Vatan cenkinden evel şairniñ eki kitabı çıqtı. “Sıvaş hatireleri” (1935 s.) ve “Şiirler cıyıntığı” (1940 s.). Bu kitaplarğa kirgen eserlerinden başqa gazeta ve mecmua saifelerinde “Millionlarnıñ cevabı”, “Saña selâm”, “Köteril yurtım”, “Partizan Kemal”, “Cenk istemeymiz”, “Körüşüv” kibi bir sıra eserleri basıldı. O cemaat işlerine aktiv iştirak etti. Aqmescit şeer şurasına deputat saylandı. Bir qaç yıl devamında “Sovet edebiyatı” mecmuasınıñ mesül kâtibi olıp çalıştı.

Ulu Vatan cenki vaqtında esirlikke tüşti. Qurtarılğandan soñ Vatanğa hiyanet etüv qabaatlavına oğrap sürgün etildi. 1953 senesi Andican şeerinde ağır hastalanıp vefat etti.




#Article 30: Memet Sevdiyar (361 words)


Osman Muedin (Müyedin) oğlu Mehmet Sevdiyar a/k/a Memet Muedin (Müyedinov); Mehmet Muhittin Sevdiyar (1913 yanvar 15 - 1999 Yün 9) - Qırımtatar yazıcısı.

Memet Müyedinov 1913 senesi yanvarniñ 15-de Aqmescit şeerinde doğdı. 1921 senesi ruşdie mektebine kirip, 1931 senesi onı bitire. Orta bilgi alğan Memet şu yılı Qazan şeerindeki mimarcılıq institutına kire. Lâkin, andaki vaziet mücibi, oquvını bitirip olamay ve Qırımğa qaytıp kele, tasilini Yalta pedagogika tehnikumında devam ettirmege qarar bere. 1935 senesi orduğa çağırıla. Anda eki yıl hızmet etip qayta.

Memet Müyedinov bu devirde, diger qırımtatarlarnen beraber, çeşit qıyınlıqlarnı başından keçire. Ortalıqnı yaqıp-yıqıp Avropağa barıp çıqqan sovet ordusı Sovet Rusiyesinden ketkenlerni tuta, ata, ya da apislerge qoya edi. Bu vaqıtta qırımtatarlar Türkiye ükümetine muracaat eterek, olarnı qabul etüvini soraylar. Lâkin, Türkie buña bir türlü cevap bermey.

Ölüm kölgesi er bir insannı taqip etip yürgen vaqıtta, Memet Müyedinovnı Roma Papası, gizli alda, altı ay manastırda tuta. Soñ Memet Müyedinov Londondaki Lehistan ükümetinden stipendiya alıp, Vatikannıñ şarqiyat institutında üç yıl oquy. O vaqıtta “İslâm aleminde qadın uquqı” adlı kitabını yaza. Lâkin, bazı sebeplerden tolayı, o dünya yüzü körmey.

Memet Sevdiyar balalığından şiiriyetke avesli edi. O “Tatarlığım”, “Ant etkenmen” türkülerini yırlap, olarğa beñzegen teren manalı şiirler yazmaqnı arzulay edi. Mektepte talebe ekende yazğan pyesalarını arqadaşlarınen beraber sanalaştıra ediler. Qazanğa ketken yılı “Sağınuv” şiirini yaza. Radiokomitette çalışqanda efir içün ikâeler, radiomontajlar yarattı. 1935 senesi, orduğa ketecekte, qırımtatar teatriniñ direktorı Abibulla Baqqalğa büyük kölemli “Qaramanlar” adlı pyesasını berip ketken edi. Lâkin, şu yılları ziyalılarımıznı ğayıp etüv siyaseti Abdulla Baqqalnı da çetge qaldırmadı. O atılğan soñ, pyesa da ğayıp oldı.

Memet Sevdiyar ayatnıñ çeşit devirlerine bağışlap şiirler yazdı. Faşistler Qırımda at oynatqan vaqıtlarda bile, o duşmanğa ğadabını gizlemey, şiirler yazıp, divarlarğa yapıştırdı. Onıñ “Ğurbet yollarında” şiirler cıyıntığı Amerika Qoşma Ştatlarında dünya yüzü kördi.

Memet Sevdiyar edebiy yaratıcılıqnen bir sırada, Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarihını aydınlatuvnen de oğraştı. 1997 senesi Nyu Yorkta “Qırım fondu” tarafından onıñ “Qırımtatarlar etnogenezi aqqında etüdler” («Этюды об этногенезе крымских татар») adlı büyük kölemde tedqiqiy kitabı neşir etildi. Eserniñ ayrı bapları “Yıldız” mecmuası (1995, No 5-6, 1996, No 1-3, 6, 1997, No 3-6) ve 1998-1999 seneleri “Qırım” gazetası saifelerinde basıldı.

Memet Sevdiyar Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Nyu York şeerinde, 1999 senesi iyül 9-da vefat etti. 




#Article 31: Mennan Camanaqlı (120 words)


Mennan Camanaqlı (aqiqiy adı Mennan Reşid oğlu Reşidov; 1916 - 1942) - qırımtatar şairi.

Mennan Reşidov 1916 senesi Camanaq köyünde (şimdiki Aqşeyh rayonı) doğdı. 1934 senesi qurucılıq tehnikumına kirdi. Ağası körümli şair ve alim Kerim Camanaqlınıñ yardımınen edebiyat nazariyesini menimsedi. Gazeta ve mecmua saifelerinde onlarnen şiirler bastırdı. 1938 senesiniñ oktâbr ayında arbiy deñiz flotuna hızmetke çağırıldı. Ulu Vatan cenki başlağanınen eline silâ alıp Aqyarnı qorçalamağa başlay. 1942 senesi Moskva radiosından: Bizim deñiz yalısındaki bastionımız - Aqyarda, qızğın cenk kete. Siyasiy hadimi (politrabotnik) Reşidovnıñ bölügi şeerniñ er bir evini, er bir soqağını büyük çıdamlıqnen qorçalay... degen sözler eşitile. Tam olmağan malümatlarğa köre, uruşlarda köstergen yararlıqları içün Mennan Camanaqlı 17 kere mukâfatlana. Şair ve ressam Mennan 26 yaşında Aqyar uruşında elâk oldı.




#Article 32: Navrez (106 words)


Navrez – şarq halqlarında Yañı yıl bayramı. Navrez sözü eki farsiy sözden ibaret: nav (نو - now) – yañı, rez (روز - ruz) – kün. Navrez bayramı kün ve gece teñ oğlan mart ayınıñ 21-inci kününe kele. Navrezde yañı yıl başlay ve baar kele. Köylerde topraq işleri başlay. Qırımtatarlarda Navrez bayramını qadimiy devirlerde şereflep başlağanlar. 

Bayram arfesinde qadınlar evlerini, azbarlarını cıyıştıra, yaraştıralar, çeşit qavaltılar, köbete, burmalar pişireler.

Bayram künü qartlar ve esli-başlı adamlar sabadan namazğa baralar, yañı yıl hayırlı ve bereketli olsun dep dualar oquylar. Soñra evlerde bayram sofraları donatıla.

Balalar toplaşıp ev evden yüreler, Navrez yırını yırlap, ev saiplerini hayırlaylar. Olar balalarnı tatlı yemeklernen sıylaylar. 
 




#Article 33: Noman Çelebicihan (183 words)


Noman Çelebicihan () (1885 - 1918) — şeit ketken Qırımtatar milliy qaramanıdır.  Qırım musulmanlarınıñ müftisi, siyasetçi, şair, I Qırımtatar Milliy Qurultayı prezidiumınıñ azası, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ ükümet reisi.

Noman Çelebicihan 1885 senesi Or uyezdiniñ Büyük Sunaq köyünde doğdı (bu köy sürgünlikten soñ ğayıp oldı, viranesi Canköy rayonında buluna). Yerli mektepte, soñra Kezlev medresesinde tasil aldı. 1908-1916 seneleri İstanbul ve Sankt-Peterburg universitetlerinde oqudı. Uquq ve tibbiyet fenlerini mükemmel ögrendi. 1908 senesi Cafer Seydamet ve başqa qırımtatar yaşlarınen türk inqilâbında iştirak etti. Aynı zamanda Qırım Talebe Cemiyetini teşkil etti. Qırımtatar halqınıñ çar ükümetiniñ zulumından qurtulması içün çalıştı. 

Noman Çelebicihan bolşevik terrorına feda oldı. 1918 senesi yanvar 26 künü onı apis ettiler, ve fevral 23 künü Aqyarda deñizciler onı makemesiz öldürip, cesedini çeriktip Qara deñizge attılar. 

Noman Çelebicihan öz şiirlerini yaşlıq çağında yazmağa başladı. Büyük istidat ile yazılğan lirikası felsefiy mizacı ile ayırılıp tura. Bir sıra eserinde teren vatanperverlik duyğuları açıq körüne. “Ant Etkenmen!” şiiriniñ metni şimdi qırımtatar halqınıñ gimnidir. 

Noman Çelebicihannıñ 1913 senesi yazğan “Qarılğaçlar Duası” ikâyesi aqqında Cafer Seydamet böyle dedi: “Bu ikâye Qırım türkleri edebiyatınıñ ölmez bir parçası olaraq daima quvetini muafaza etecektir!”




#Article 34: Osman Aqçoqraqlı (199 words)


Osman Nuri-Asan oğlu Aqçoqraqlı (1878 yanvar 3 - 1938 aprel 17) - qırımtatar medeniyet erbabıdır.

Osman Aqçoqraqlı 1878 senesi yanvarnıñ 3-ünde Bağçasarayda doğdı. Babası Aqçoqraq köyünden olğanı içün, soñundan Aqçoqraqlı soyadını aldı.

Osman Aqçoqraqlı 15 yaşınace Bağçasarayda yaşadı. Başlanğıç mektepni ve ruşdiyeni mında bitirdi. O vaqıtları Bağçasarayda yaşağan ve soñunda belli matbaacı ruşdiyeni bitirgen soñ, Aqmescitke ketip, andaki gimnaziyada oqudı. XIX asırnıñ soñunda ve XX asırnıñ başında Sankt-Peterburgda ordu hızmetinde olıp, ştab kâtibi vazifesinde bulundı.

Osman Aqçoqraqlı 1917 senesinden ocalıq faaliyetine başlap, Zıncırlı medresede, Qırım universiteti ve soñra Qırım pedagogika institutında çalıştı. İlmiy işlerde büyük muvafaqiyetlerge nail olğanı içün, 1920 senelerniñ soñunda Ukraina İlimler akademiyasına aza saylandı.

Osman Aqçoqraqlı ilk eserlerini orduda hızmet etkende yazdı. 1899 senesi Sankt-Peterburgda onıñ “Nenekecan hanım dürbesi” povesti ayrı kitap olaraq neşir etildi. Soñra “Krılovdan on qısse” (1900), “Qırım gönceleri” (1906) kibi rus klassiklerinden çevirilgen nazm cıyıntıqları basıldı. 1927 senesi yazğan “Bağçasaray közyaş çeşmesi” pyesası Qırım Devlet teatri tarafından defalarca muvafaqiyetle oynalğan edi.

İlmiy eserlerinden “Qırımnı küçük bir dolaşuv” (1924), “Qart muallim ve yazıcılarımızdan İ. Gasprinskiy” (1925), “Qırımda tatar tamğaları” (1926), “Canmuhammedniñ ‘Toğay bey’ poeması” (1930) ve olarnen digerleri bugün de ayrıca qıymetke lâyıqtır.

Osman Aqçoqraqlı 1938 senesi aprel 17-de “milletçilik”nen qabaatlanıp, qurşunğa oğratıldı.




#Article 35: Osman Asanov (230 words)


Osman Asanov (1923 s. dekabr 24, Yalta, Küçükköy - 2005 s. noyabr, Aqmescit) – belli qırımtatar professional yırcı, calğıcı, artist ve ocadır.

Osman Asanov 1923 senesi dekabrniñ 24-ünde Yalta civarındaki Küçükköyde doğdı.
Oğlançıq yaş ekende babası  bağışlağan eski mandolinanı çalmağa ögrengen Osman mektepke barğanda endi yahşı çalmağa bile edi.

Osman 1939 senesi doquzıncı sınıfnı bitirgen soñ, Aqmescitteki Çaykovskiy adına muzıka oquv yurtuna oqumağa kire. Anda o Y. Boçarov, İ. Çernov kibi professorlardan tasil aldı. Teessüf ki, apansızdan başlanğan cenk Osmannıñ arzu – ümütlerini çil – parça etti. Oquv yurtu qapatıla ve o oquvnı Yalta pedagogika oquv yurtunda devam ettire.

Osman Asanov Ural dağı, Tatarlığım, Menim adım Seyit oğlu Seydamet kibi halq yırlarını icra etkende adamlar ağlay ve alğışlay ediler. Onıñ bir sıra yırları gramplastinkalarğa, radio ve televideniye içün yazıp alındı.
 
Soñundan Osman Asanov Namangan muzıka oquv yurtunda oqudı, Taşkent konservatoriyasınıñ vokal bölügini bitirdi.

Bugün de onıñ talebeleri Avstriya, Almaniya, Belçika, İsrail kibi memleketlerniñ belli orkestrinde çalışalar.

Osman Asanov 1991 senesi Vatanğa köçip  keldi ve mında ömrüniñ soñuna qadar bütün medeniy tedbirlerde ğayet faal iştirak etti. Bunı köz ögüne alaraq oña Ukrainada nam qazanğan artist unvanı berildi.

Soñki yıllarda o bestekâr olaraq özüni kösterdi ve öz eserlerinden tertip etilgen yırlar kitabını çıqardı.

Osman Asanov 2005 senesi noyabrniñ 24-ünde 82 yaşında vefat etti.

Amansız ölüm acayip insannı, büyük istidat saibini aramızdan alıp ketti. Osman Asanovnıñ aydın hatırası onı bilgenlerniñ yüreklerinde ebediy yaşar.




#Article 36: Osman Batırov (123 words)


Osman Batırov (1910 - 1943) - qırımtatar gazetacı, jurnalist.

Osman Batırov 1910 senesi Aqmescit şeerinde doğdı. Babası Nafe aqay bostancı edi, soñunda Aqmescit yanındaki büyük bir sovhoznıñ – “Krasnıy” sovhoznıñ turşu ustası oldı.

Osman Batırov başlanğıç bilgisini maalle mektebinde aldı, soñ, orta mektepke kirdi, aktiv komsomol oldı, Qırım komsomol komitetiniñ avalesinen pioner işlerinde çalıştı.

O zaman yaşlar, balalar ömürinden yazğan haber ve maqaleleriniñ ciddiyligi, qoyğan meseleleriniñ aktualligi, qaleminiñ keskinligi özüne celp etti. Onı aman “Yaş quvet” gazetasında edebiy hadimlikke aldılar. Osman gazetada da çin komsomollıq ğayreti ve namusınen çalıştı.

Parlaq sımalı Osman ruhiy ceetten de parlaq bir yigit edi.

Ulu Vatan cenki zamanında Osman Batırov, natsitlerge qarşı gizli iş alıp bardı ve bu muqaddes işinde yaqalanıp, 1943 senesi, noyabr 6-da nemseler tarafından öldürildi.




#Article 37: Qarasuvbazar (233 words)


Qarasuvbazar (, ) — merkeziy Qırımda, Aqmescitten şarqqa taba 42 km uzaqlığında, Büyük Qarasuv özeni yalısında bir şeer. Qarasuvbazar rayonınıñ merkezidir. Qarasuvbazardan Aqmescitni şarqiy Qırımnen (Sudaq, Kefe, Kerç) bağlağan yol keçe.

Şeer aqqında ilk zikir XIII asırğa dair. Keç Orta asırlar devrinde Qarasuvbazar Kezlev ve Kefege yetici kervan yollarında iri tranzit noqta edi. Qırım Hanlığı zamanında şeer asıl Şirin tayfası saip olğan yerleriniñ merkezi oldı. Zaporoj qazaqları şeerni bir qaç kere (1624, 1628, 1630, 1675) berbat ettiler. 1736 senesi Minih yolbaşçılığı altında olğan Rusiye askeriy quvetleri Qırımnıñ o zamandaki paytahtı Bağçasaraynı yandırğandan soñ Qarasuvbazar II Fetih Geray hannıñ rezidentsiyası olğan edi, amma bir yıl keçken soñ şeerni Duglas generalnıñ ordusı yandırdı.
Tap 1944 senesi mayıs 18 künündeki qırımtatarlar sürgünligine qadar Qarasuvbazar qırımtatar ealisi çoqusı olğan üç şeerniñ biri (Bağçasaray ve Aluştanen beraber) olğan edi. 

XX asırnıñ birinci yarımınace Qarasuvbazar qırımçaqlarnıñ baş merkezi edi, faqat alman-faşist işğali vaqtında natsistler ep qırımçaq ealisini yoq ettiler.

Episinden iri istisal — Qarasuvbazar şarap işlep çıqarğan zavodı. Bundan ğayrı “Qarasuvbazar istismar etken materiallar zavodı”, “Qarasuvbazar karyer idaresi” ve başqa daa da ufaqça istisallar amelde.

Şeerde 4 umumtasil mektep, 2 şifa müessisesi, medeniyet evi, poliklinika, kinoteatr, 2 kitaphane, muzıka ve balalar sport mektepleri, 2 stadion, ülkeşınaslıq müzeyi, musafirhane, eki bank bölükleri, bir qaç kilse, 3 cami bar.

Mimarcılıq abidesi — XV asırda qurulğan Taş Han kervansarayınıñ viranesi. Şeerniñ etrafındaki Aqqaya köyü yanında acayip bir tabiat abidesi - Aqqaya bar.




#Article 38: Qaray dini (279 words)


Qaray dini ya da karaimizm - Qaraylarnıñ dinidir.

Qaray dini adı ile tarihqa kirgen inanç - VIII asır felsefeci Anan ben David nazariyesiniñ esasında inkişaf etken. Bu inançnıñ temelinde Tevratnıñ eñ esas printsipleri, yani Tañrı ve yaqınlarğa sevgi, yatadır. Qaraylar on din buyruğına riayet eteler. Eskiden bu inançnıñ tarafdarlarına - Muqaddes Kitaplarıñ Oğulları denile edi. Anan ben David nazariyesiniñ esas printsipi - Muqaddes kitaplarnı er kes özü ögrenmeli, başqalarnıñ fikrine dayanmamalı. İbadetler em ana tilinde, em de Tevratnıñ (yani qadimiy yeudiy) tilinde keçer edi. İlâhnıñ adı olaraq eski türk tilinden alınğan Teñri adı qullanıla. İbadetler dualar ve Davud mezmurlarından (psalmlarından) ibarettir. Bundan ğayrı muhtaclarga yardım etmek, cümertlik köstermek - Teñrige ibadet yerine keçer edi. Hahamlarnıñ episi bu printsipke riayet ete ediler. Barlıqlı qaraylar da olardan artta qalmayıp, fuqarelerge yardım etmege tırışa ediler. Diniy bayramlardan çoq yayğın Hıdci tambılarnıñ (Paskaliya bayramı) ve Hıdci aftalarnıñ (Pâtidesâtnitsa) bayramları edi. Cumaertesi künü muqaddes kün sayıla, orazalar tutula, orazalar qurban bayramınen bite. On buyruq ve Tevratnen beraber, qaraylar eski inançlarına da riayet eteler. Qaraylar alâ daa muqaddes emenlerge, eyi ve yaman ruhlarğa, eyilik tañrısı - Uluğ Ata ve yamanlıq tañrısı - Qarğal Atağa inanalar. Qarğal Atanıñ adınen analar yaramaz balalarını qorquta ediler. Çarşenbe künü - eski inançlarğa köre qan kün yani qurban künü sayıla. Bazı ayvanlar (meselâ, horaz ve qaşqır) da muqaddes sayıla edi.

Bizim künümizge qadar Muqaddes Emenlerge tapınma merasimi de yetti. Keçken asırnıñ soñlarında, qurğaqlıq vaqtında qaraylar Çufut Qale Kenassalarından Balta Tiymez mezarlığına kelip, yağmur dualarını oqup, emenlerge tapına ediler. Olar emenlerniñ yardımına inanıp, tereknlerni pıçmaga yasaqlağan ediler. İnançqa köre, muqaddes emenler yanında yapılğan dualarnı Teñri qabul ete eken. Seraya Şapşalnıñ qayd etkenine köre, resmiy dinniñ bu eski inançlarını yasaqlamağa küçü yetmedi.




#Article 39: Qaray tili (254 words)


 
Qaray tili ya da karaim tili - türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına kirer. 

Qaray tiline eñ yaqın tiller - qaraçay-balqar, qumıq ve qırımtatar tilleridir. Zemaneviy noğay, tatar, başqurt, çuvaş, qazah, qırğız, qaraqalpaq tilleri de qaray tiline yaqındır. Qadimiy türk tillerden biri olıp, qaray tili alimlerniñ diqqatını özüne çeke. XVII asırda onı isveç şarqşınası Gustav Deringer, XIX ve XX asırlarda türkşınaslar akad. V.V. Radlov, T. Kovalski (Lehistan), V.A. Gordlevskiy, A. Zayonçkovskiy (Lehistan), Ya. Gjegojevskiy (Lehistan), prof. N.A. Baskakov, prof. A. Dubınski (Lehistan), B. Munkaçi (Macaristan), K.M. Musayev, S.M. Şapşal ve başqa alimler qaray tili üzerine tedqiqatlar keçirgen ediler.

Qaray tiliniñ böyle şiveleri bardır: Qırım (şarqiy) şivesi ve ğarbiy şivesi. Ğarbiy şive Trakay ve Galiç-Lutsk şivelerine ayrırıla. Qırım şivesi XIX a. soñuna qırımtatar tili ile assimilâtsiyağa oğradı, ğarbiy şive ise deñişmelerge oğramağan.

Qaray tiline başqa tillerden kirgen sözlerniñ sayısı çoq degil.
Eñ eski alınma sözler - farsiy sözlerdir. Bunıñ sebebi - iran qabileleriniñ (sarmat-alanlar) türkiy halqlarnıñ etnogenezinde iştirak etmesidir. Hazarlar devrinde ve soñra, XI-XVI asırlarda qaray tiline arapça-farsça sözler kire. N.A. Baskakov şunı qayd ete: Qaray tiliniñ fonetik, leksik ve gramatik, strukturasında eñ qadimiy türkiy tillerniñ izleri körülmektedir. Meselâ, qaray tiliniñ ve Orhon yazılarınıñ tiliniñ fonetik strukturası aynıdır. Leksika ceetinden, hususan eski elyazmalarda, Tevratnıñ tercimelerinde qadimiy türkiy tillerniñ leksikasına ait sözlerge rastkelemiz…

N.A. Baskakovğa köre, eski qaray leksikasınıñ ögrenüvi bütün türkiy tiller içün çoq emiyetlidir. Türkiyede Mustafa Kemal Atatürkniñ reformaları zamanında 1934 s. İstanbulda til kongressi olıp keçti ve onıñ qabul etilgen qararına köre, arap, fars tillerinden alınğan sözlerniñ yerine qaray tilinden türk tiline 330 söz alınğandır.




#Article 40: Qaraylar (379 words)


Qaraylar ya da qaraimler (qarayca Qırım şivesi - къарайлар, Litvaniya şivesi - karajlar) - Qırım, Litvaniya ve ğarbiy Ukrainada yaşağan kiçik bir halqtır.

Qaraylar - hunn ve hazar qabileler birleşmesine kirgen qaraylarnıñ nesli sayıla. XI asırda Qırımda hazarlarnıñ akimiyeti bitken soñ, qaraylar Qırq Yerde muhtar şekilde yaşamağa devam etken ediler. Başta bu kiçik devletini halq tarafından saylanğan akimler idare etseler de, ileride olarnıñ soyundan kelgenler idareni devam ettiler. İlk idare etken sülâle - Uzun lağabı ile belli olğan Hacı Musanıñ sülâlesidir. Şunı qayd etmek kerek ki, halqnıñ maneviy ayatına ve makeme işlerine baqqan gahanlar, Sar, Biy ve Çelebilerniñ (unvanlar) elinde olğan arbiy işlerge qarışmay ediler. Duşmanlarnıñ ücümi ile arbiy işlerini idare yetkenler aynı zamanda serdar vazifesinde de buluna ediler.

Qırım Hanlığı zamanında qaray yolbaşçıları, Qırım hanlarına tabi olıp, öz unvanlarına ve Çufut Qaleni idare etme aqqında saip ediler. Qırım hanları olarnıñ idaresine qarışmay ediler. Qaray knâzları, Qırım hanlarınıñ hızmetinde bulunsa bile, qalede idare etmege devam eteler. Qırım hanları tarafından qaray knâzlarına bergen yarlıqlarda arbiy hızmetleri içün olarğa tarhan unvanı berilgeni qayd etile. XV asırnıñ soñunda idare Sinani bey Hocanıñ eline kece. 50 yıllıq idaresinden soñ akimiyet onıñ sülâlesinden Çelebi Sinanige, soñ onıñ oğlu Yosifke keçe. Bütün idareciler Qırım hanlarnıñ hızmetinde bulunıp, Bey, Çelebi ve Ağa unvanlarını qazanıp ve hanlar ögünde qaray halqnıñ vekili olıp, bazıları aynı zamanda diniy maqamı Gahan vazifesinde buluna ediler.

XVIII asırnıñ soñunda qaraylar, Qırımnıñ bütün ealisi kibi Rusiyege qoşulğan edi. XIX asırda idare merkezi Çufut Qaleden Kezlev şeerine keçti. Mında Diniy İdare, ibadethane (kenassa), Qaray Bitikligi adlı milliy kitaphanesi, Aleksandr adına qaray diniy oquv yurtu, eñ büyük qaray cemaatı buluna edi. O vaqıtta Karaimskaya jızn (Qaray ayatı) ve Karaimskoye slovo (Qaray sözü) mecmuaları neşir oluna, milliy ve diniy kongressler keçirile edi. 1918 senesi, Qırımda 9 qaray cemiyeti, 11 ibadethane ve 13 oquv yurtu qayd etilgen edi. Sovet devriniñ ilk yıllarında qaray klubları, ve mektepleri çalışa, cemiyetler öz faaliyetini köstere ediler. Lâkin soñra (1940-si seneleri) milliy teşkilâtlar yoq etildi, mektepler ve ibadethaneler qapatıldı. II Cian cenki zamanında qaraylar arbiy işlerinde iştirak ete ediler, çoqusı elâk olğanlar. 1944 s. qaraylarnıñ bir qısmı Qırımdan sürgün etildi.

Qaray halqnıñ sayısı ep azalmaqta. Şimdiki zamanda Mustaqil Devletler İttifaqında, Baltik devletlerinde ve Lehistanda 2 biñge yaqın qaray yaşay. Olarnıñ eñ büyük qısmı Ukrainada (1100 kişi), şu cümleden Qırımda (820 kişi) yaşay.




#Article 41: Qırım (479 words)


Qırım (, ) ya da Qırım yarımadası‎ (, ) – Qara deñizniñ şimaliy yalısında bir yarımada, qırımtatar halqınıñ vatanı. Meydanlığı 26,2 biñ km². Ealisiniñ sayısı 1.994 300.kişi (2005 s. malümat).

Memuriy ceetinden cumhuriyet 25 regiondan ibaret, olardan 14 rayon (ealiniñ çoqusı köylü) ve cumhuriyet riayetinde bulunğan şeerlerniñ şuralarına boysunğan 11 territoriya (ealiniñ çoqusı şeerli). Kösterilgen haritada körüne ki, işbu 11 territoriyadan bazıları büyük meydanlıqta yerleşip merkezden ğayrı bir çoq meskün yerden ibaret.

Rayonlarnıñ başları Qırımnıñ baş naziriniñ teklifinen Ukraina prezidenti tarafından tayin etileler, şeerlerniñ başları ise umumiy saylavda saylanalar.

Regionlar ise şeer, qasaba ve köy cemiyetlerinden ibaret.

Qırım yarımadası Ukrainanıñ cenübinde buluna. Yarımada üzeriniñ meydanlığı 27 biñ km². Ğarp ve cenüp tarafında Qırım Qara deñiznen, şarq tarafında ise Azaq deñizinen sıñırlana. Şimal tarafında Qırım tar (8 km qadar) Or boynunen qıtağa qavuşa. Qırımnıñ şarqında Qara ile Azaq deñizleri arasında Keriç yarımadası, Qırımnıñ ğarbında ise Tarhan Qut yarımadası buluna. Qırımnıñ şimaliy kenar noqtası Or boynunda buluna, cenübiy kenar noqtası — Sarıç burnu, ğarbiy kenar noqtası — Tarhan Quttaki Qara burun, şarqiy kenar noqtası — Keriç yarımadasındaki Fener burnudır. Şimaliy kenar noqtasınen cenübiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 200 km, ğarbiy kenar noqtasınen şarqiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 325 km. Qaranen deñiz sıñırlarınıñ umumiy uzunlığı 2500-den ziyade km.

Qırım Muhtar Cumhuriyeti Aqyar şeeri ve Arabat beliniñ şimaliy ucundan ğayrı yarımadanıñ bütün yerini ala.

Qarada keçken Qırımnen Ukrainanıñ Herson vilâyetiniñ kiçik sıñırı Or boynundan keçe. Bundan da ğayrı deñizde Qırım Rusiye (Krasnodar ülkesi), Romaniya, Bulğaristan, Türkiye ve Gürcistannen sıñırdaş ola.

Coğrafik ceetten Qırım eki teñ olmağan qısımğa bölüne: onıñ şimali çöl (bütün yarımadanıñ 4/5 qısmı), cenübi ise ormanlı Qırım dağlarıdır (meydanlıqnıñ 1/5 qısmı). Aqyardan Kefege qadar üç dağ sırası uzana. Eñ yüksek soyu yalı boyunda uzanğan Baş ya da Cenübiy dağ sırasıdır, onda Qırımnıñ eñ yüksek noqtası Roman Qoş degen dağ (1545 m) buluna.

Qırımnıñ özenleri az suvludır. Salğır, Alma, Belbek, Qaçı eñ esas özenlerdir. Dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar. Şimaliy Qırım boyunda Şimal Qırım kanalı uzana, oña suv Özüden kele. Qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar: Doñuzlav, Sasıq, Saq, Aqtaş, Töbeçik, Çoqraq gölleri ve digerler.

Meşur kurort regionları:

Esas pıtaqlar — turizm, sağlıq saqlav, köy hocalığı.

 malümatına binaen

Qırımdaki er bir şeer diger meskün yerlernen avtobus marşrutlarınen bağlı. Şeerlerara trolleybus marşrutları da bar (Aqmescit ava limanı — Aqmescit — Aluşta — Yalta yolunda). Yalta, Kefe, Keriç, Aqyar, Aqmeçit ve Kezlev deñiz marşrutlarınen bağlı. Kezlevde tramvay mevcut. Ermeni Bazar — Keriç (Kefege çatal ile) ve Melitopol — Aqyar (Kezlevge çatal ile) demiryolları Qırımnı qıtanen bağlaylar.

Qırımda çoq istiraat evi, lager (meselâ, Artek), çeşit musafirhane bar. Eñ populâr raatlıq yerleri — Yaltanen Aluşta ile beraber bütün Qırımnıñ yalı boyu, Sudaq, Kezlev. 2007 senesi yanvar ayından dekabrgece Qırımda 5718 biñ kişi raatlandı.

Qırımnıñ mahsus itibarğa lâyıq yerleri:

Ruslar, ukrainler, yunanlar ve bulğarlarnıñ çoqusı ortodoks hristianlardır, qırımtatarlar ise musulmanlar (sunniler), bundan da ğayrı yeudiler, protestantlar ve katolikler bardır.




#Article 42: Qırım-Rus Cenki (1571–1572) (123 words)


Qırım-Rus Cenki (1571 – 1572) – Rus devletine qarşı Qırım Hanlığınıñ bir cenki.

Amma 1568 senesinde Osmanlı Devleti başqa devletler ile yapqan cenklerden biraz soluq alğandan soñ Qazan ve Hacı Tarhannı keri aluv tedbirlerge başlandı. Edil ile Don neerlerini bir-birine bağlaycaq ve gemilerniñ işlemesine elverişli olğan bir kanalnıñ qazıması zarur köründi. Osmanlı flotu bu kanaldan keçip Edil neerine irişip Qazan ve Hacı Tarhannı keri qazanıp Hazar Deñizine çıqacaq edi.

 

Devlet Geray han qaçqan IV İvanğa elçilerini yolladı. Qırım elçileri rus çarını Moskvağa qaytarğan vaqıtta Bratovtşçina köyünde bularaq hannıñ mektübini taqdim ettiler. Mektüpte şöyle denile: 

Böylece 1571 senesinde mayıs 24-de Qırım-Osmanlı orduları tarafından yapılğan Moskvanıñ zaptı neticesinde Qırım ile Rus devleti arasındaki zıddiyet eñ yüksek noqtasına barğan oldı. Bu zıddiyet 200 yıldan ziyade sürgendir.




#Article 43: Qırım Halq Cumhuriyeti (444 words)


Qırım Halq Cumhuriyeti – 1917 senesi dekabr 26-da I Qırımtatar Qurultayında ilân etilgen bir cumhuriyettir.

Osmanlı Devletiniñ soñ eki yüz yılına baqqanımızda bir çoq vilâyetlerinde topraq coyğanını köremiz.

Avropalılarnıñ Osmanlığa “Hasta Adam” aytmaları, devletniñ ne qadar küçsüz olğanını köstere. Küçsüz olğanı içün Avropa Devletleri Osmanlı Devletini Almaniyanıñ tarafında I Cian Cenkine qoşulmağa mecbur ettiler.

I Cian Cenkinde ağır ğayıplar alğan Rusiyede muhalefet ayaqlana ve imperator II Nikolaynı tahttan çekeler. Ükümetke “Vaqtınca Ükümet” (Временное Правительство) keçe. Monarhiyadan vazgeçip, bütün zemaneviy dünyada olğanı kibi, Rusiye de deñişmege mecbur edi.

O vaqıtlarda Rusiye devletiniñ bir parçası olğan Qırım yarımadasında da ihtilâl yelleri esmege başlay. 

İsmail Gasprinskiy, Noman Çelebicihan, Asan Sabri Ayvazov, Abdureşit Mediyev ve diger qırımtatar liderleri Sankt Peterburg, Moskva, Ades, Voronej şeerlerinde tasil alğanlarında, çalışqanlarında bu deñişikliklerden tesir etileler.

Rusiye İmperiyasınıñ bu qıyın zamanlarında, Ukraina topraqlarında milletçi sesler yükselmege başlay. 1917 senesi martta Ukrain milletçileriniñ başı sayılğan Mıhaylo Gruşevskiy Merkeziy Radanı toplay.

Qırım o zamanlarda Rusiye İmperiyasınıñ içinde Tavrida Guberniyasınıñ (vilâyetniñ) bir parçası sayıla edi.

Bu vaqıtlarda er kesniñ aqlından keçken “Qırım Qırımlılarnıñdır!” fikri aydınlarımız tarafından cesürce aytılmağa başlandı. 

Qurultayğa 76 vekil saylandı. Olardan 24-dü Yalta uyezdinden, 19-ı Aqmescit uyezdinden, 16-sı Kefe uyezdinden, 11-i Kezlev uyezdinden ve Or Qapı uyezdinden 6 vekil. Vekillerniñ aralarında dört qadın: Şefiqa Gasprinskaya, Anife Bodaninskaya, İlhan Tohtar, Hatice Avcı da bar edi.

Qurultay dekabr 9 künü Bağçasaraynıñ Hansarayında açıldı.

Bir çoq toplaşuvnıñ artından dekabr 26-da Qurultay Qırımtatar Esas Qanunını qabul etti. Eñ müim maddeleri:

 

Qurultay bu yañılıqlarnıñ yalıñız demokratik bir devlette mümkün olacağını diqqatqa alıp, Qırım Halq Cumhuriyetini ilân etti.

Geray hanlarınıñ taraq tamğalı mavı bayrağı cumhuriyet bayrağı oldı. Noman Çelebicihannıñ “Ant Etkenmen” şiiri Milliy Gimn sayıldı.

Cumhuriyetniñ ordusını, Rusiye İmperiyasınıñ ordusınıñ içinde olğan Qırım Süvari polku ve qırımtatar piyade askerleri teşkil etti.

Dekabr 28-de Qurultay Cumhuriyetniñ Ükümetini qurdı. Ükümet Reisi ve Adalet naziri - Noman Çelebicihan, Hariciye ve mudafaa işleri naziri - Cafer Seydamet, Maarif işleri naziri – Amet Özenbaşlı, Maliye ve vaqıf işleri naziri – Seyitcelil Hattat, Diyanet işleri naziri – Amet Şükri saylandı.

Ukraina Radası Qurultay toplaşuvına hayırlama mektübini yolladı, Rusiyeniñ bolşevik ükümeti ise Qırımtatar qurultayını ve ükümetini tanımadı.

Rusiyede ükümetke kelgen bolşevikler yaş cumhuriyetni devirip yarımadada kommunist rejimini qurmaq istey ediler. Bunıñ içün Aqyarda toplanğan Arbiy İhtilal Komiteti Qara Deñiz flotunıñ gemilerini Aqyardan Kezlev, Yalta, Kefe, Keriç ve diger şeerlerge yollap Cumhuriyet askerlerinen qattı uruşmağa başladı.

Yanvar 16-da fevralniñ başına qadar Alma özeni, Aqyar ve Bağçasaray yaqınlarında cenk süre edi. Süyren köyüniñ yaqınlarında 40 biñlik bolşevik ordusınen cenkleşken 3 biñ kişilik Cumhuriyet ordusı mağlüp oldı. Bunıñ artından, Qırımnı istilâ etken bolşevikler Cumhuriyetiniñ feshini ilân ettiler. Qırım Cumhuriyeti ükümetiniñ reisi Çelebicihan Aqyarda zindanğa qapatıldı. 1918 senesi fevral 23-de de idam etildi. 

Böyleliknen tarihta ilk Qırımtatar Cumhuriyeti yoq oldı.




#Article 44: Qırım Hanlığı (309 words)


Qırım Hanlığı, öz ve doğru adı — Taht-i Qırım ve Deşt-i Qıpçaq — tarihiy Qırımtatar devleti. Avropada «Küçük Tatariyası», «Perekop Tatariyası» ve «Avropa Tartariyası» adlarınen de belli edi. 1441 s. peyda olıp 1783 s. Rusiye tarafından zapt etildi. Qırım Hanlığında üküm sürgen hanlar Geray sülâlesinden edi. Şu devletniñ tuğrası — üçtane qara aqbaba.

Qırım Hanlığı rus tarihçılığında Altın Ordu () olaraq belli olğan Uluğ Ulus devleti zayıflaşqanınen peyda oldı. 1441 senesi Melek Hacı Geray han Qırım ulusınıñ mustaqilligini ilân etti, soñ Qazan (Bulğar), Sibir ve Hacı Tarhan ulusları da öyle yaptılar. Qırım Hanlığı Uluğ Ulus ve Deşt-i-Qıpçaq halefi oldı.

Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı iç bir vaqıt olmadı. Qırım ve Türkiye ittifaqdaş eki devlet edi. Onıñnen beraber Osmanlı padişaları İslâm halifesi olğanı içün Qırım hanlarına tesir etip olğanlar. Lâkin Osmanlı padişaları Qırım hanlarından farqlı olaraq Cengiziy (Cengiz han nesli) olmağanı içün hanlar osmanlılarğa boysunmadılar.

Başta (ortaq duşmanı olğan Büyük Orduğa qarşı küreşkenleri içün) Moskoviya Qırımnıñ eñ yahşı ittifaqdaşı olğan edi. Soñra ise Qırım ve Moskoviya (Rusiye) sıq-sıq cenkleşti. 

Ukraina getmanı Bogdan Hmelnitskiy Lehistan (Köral) devletinen cenkleşkende inayetini sorap Qırım hanına mektüp yazğan edi. O zaman Qırım hanı olğan III İslâm Geray red etmedi. İslâm Geraynıñ sayesinde Hmelnitskiy ğalip çıqtı. 1654 senesi Pereyaslav radası oldı, ve Özü qazaqlarınıñ isteginen Ukraina Rusiyege qoşuldı, soñra ise Rusiye ve Lehistan tarafından ekige bölündi.

Feldmarşal Minihniñ reberliginde rus ordusınıñ basqanından evel, osmanlı padişası Qırım hanı I Qaplan Geraynı osmanlı ordusına yardım etsin dep Acemistanğa çağırdı. Qaplan Geray padişağa Rusiye ordunıñ Qırımda olmağanından faydalanıp istilâ ete bilcegibi yazdı. Lâkin aynı zamanda İslâm halifesi de olğan padişa Qaplan Geraynıñ Acemistanğa ketmesini çoq talap etti ve Qaplan Geray padişanıñ teklifni qabul etmege mecbur oldı.

Qırım Hanlığını zapt etken soñ, Klüçevskiy, Karamzin, Solovyov kibi rus tarihçıları Qırım Hanlığını aydut devleti olaraq köstermek içün tarihını yañıdan yazmağa başladılar. 1944 s. olğan qırımtatar sürgünliginden soñ bu esnas daa intensiv oldı.




#Article 45: Qırım Muhtar Cumhuriyeti (102 words)


Bu maqale Ukraina terkibindeki muhtar cumhuriyet aqqındadır. Rusiye terkibindeki federatsiya subyekti içün Qırım Cumhuriyeti maqalesine baqıñız.

Qırım Muhtar Cumhuriyeti, QMC (, ) Qırımda bulunğan Ukraina içinde bir muhtar cumhuriyettir. 2014 senesi Rusiye tarafından alınğanına ve ondan berli de-fakto idare etilgenine baqmadan dünya devletleriniñ çoqusı Qırımnıñ Ukrainağa ait olğanını qabul ete.

Qırımdaki akimiyetniñ esas organları parlament (Yuqarı rada) ve ükümet (Nazirler Şurası). QMCde prezident rütbesi yoqtır. Nazirler Şurasınıñ reisi (baş nazir) Ukraina prezidentinen kelişkeninen Yuqarı Rada tarafından tayin etile. Nazirler Şurası da Yuqarı Rada tarafından teşkil etile. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Esas Qanunı 1998 senesi oktâbr 21-de QMC Yuqarı Radasınıñ ekinci sessiyasında qabul olundı.




#Article 46: Qırımtatar Milliy Meclisi (171 words)


Qırımtatar Milliy Meclisi - Qurultayda vekiller arasından saylanğan ve Qurultaylar arasındaki devirlerde Qırımtatar halqını temsil etken yuqarı vekaletli tek organdır. Meclis, öz çalışmaları aqqında Qurultayğa esap bermekte olıp, Qurultay qararları, mezkür nizamname, milletlerarası uquq normaları ve bu normalarğa uyğan Ukraina qanunçılıq qararları esasında iş köre. Meclis nizamnamesi yapılğan deñişiklikler ve ilâveler, Qurultay tarafından tasdıqlana. Meclisniñ bulunğan yeri – Aqmescit şeeri.

Faaliyetlerini teşkilâtlandırmaq içün Meclis: 

Meclisniñ baş yolbaşçısı olğan organ – Qırımtatar Milliy Qurultayıdır. 

Qırımtatar Milliy Meclisi: 

Mecliske 33 kişi saylana. Meclis toplaşuvları, üç ayda bir kereden az olmayacaq şekilde ötkerilip, Meclis azalarınıñ 2/3-den az olmağan qısmınıñ iştirak etmesinen keçerli sayıla. Meclis qararları, toplaşuvğa iştirak etken azalarnıñ mıtlaqa ekseriyet reyi ile alına.
 
Nevbetten tış Meclis toplaşuvları: 

çağırıla. Teftiş Komissiyasınıñ azaları, yerli ve regional meclislernıñ ve Qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytuvını qolaylaştırma komitetleriniñ reisleri, Meclis toplaşuvlarına muzakere reyi aqqınen iştirak ete bile. Meclis, öz toplaşuvlarında Teftiş Komissiyası tarafından muzakere etilmesi talap etilgen meselelerni muzakere etip, bu meseleler aqqında qarar almağa mecburdır. Meclis ve Meclis bölükleriniñ faaliyetleri, Meclis toplaşuvları arasındaki devirlerde Meclis Prezidiumı tarafından idare etile.




#Article 47: Qırımtatar tamğası (221 words)


Qırımtatar tamğası - taraq tamğadır.

Qırımtatarlarnıñ kök tüsteki bayrağında altın renk ile bezetilgen tamğa - taraq aks olunğan. Amma tamğa nedir ve nasıl mananı taşıy? Tamğanıñ peyda oluv tarihı türkiy halqlarnıñ qadimiy tarihları ile bağlıdır.  Ta 1073 s. Mahmud Qaşğarlınıñ eserine meşur “Divan-ı luğat it-türk” adlı eserinde sülâleler ve tamğalar aqqında müim ve meraqlı malümatlar berilgen. Misal olaraq, tek oğuz qabilesiniñ 22 sülâlesi bar eken, er birisine de öz özgünligi ve teren manası ayırılıp turğan tamğası aittir.  Yarlıqlarnıñ, binalarnıñ, bayraqlarınñ ve baştaşlarnıñ üstündeki tamğalar bir sülâlege ait olğan insanlarnı birleştirici bir belgi vazifesini becermekte edi.  1925 s. oca ve tedqiqatçı Osman Aqçoqraqlı tarafından teşkil etilgen ilmiy araştırmalar neticesinde Qırımda 400-den ziyade tamğa dünya yüzüni körgen. Osman Aqçoqraqlı böyle hususitetni qayd ete: Qırım Hanlığınıñ sıñırlarından diger memeleketlerge eksport sıfatında  işlenip çıqarılğan mallarnıñ üstüne tamğalar urula edi. Olarnıñ para aqqını ise hannıñ adamlarından “tamğacı alğan”.  Osman Aqçoqraqlınıñ fikrince, rus “таможня” sözü “tamğa”, “tamğacı” sözlerinden kelip çıqtı.
Zemaneviy qırımtatar bayrağındaki tamğa XV asırnıñ soñunda ve XVI asırnıñ başında tahtta bulunğan I Meñli Geraynıñ emri ile peyda olğan edi.  Tamğa terazeni añdıra. Temsiller arasında ise teraze - bu adalettir.  Renkke kelgende ise, sarı tamğa - altın renkte kösterilgen, altın ise - bu beden ve ruh temizliginiñ timsali. Kök tüsü - kederliktir. Birleşip olar yeşillik renkini meydanğa ketireler. Yeşil ise - ömür, ebediylik ve aqiqat renkidir.




#Article 48: Qırımtatar tili (287 words)


 

Qırımtatar tili (Tatar tili (1980 senelerinden evel resmiy adı, bugünge qadar halq arasında qullanıla) ve Qırım tili olaraq da belli) – qırımtatarlarnıñ tilidir, Altay til ailesindeki türkiy tillerden biri. Yazı tili latin ve kiril urufatlarınıñ esasındadır.

Sabıq ŞSCB territoriyasındaki qırımtatarca laf etkenlerniñ umumiy sayısı tahminen 350 biñ kişi, olardan 250 biñ kişi Qırımda otura. Bulğaristan ve Romaniyada — 30 biñge yaqın. Türkiyedeki qırımtatarca laf etkenlerniñ sayısı aqqında işançlı malümat yoq.

Qırımtatarlar üç -{crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppasından er birisiniñ (tatlar, noğaylar ve yalıboylular) öz şivesi bar.

Bazı alimler Qırım Hanlığınıñ territoriyasında teşkil olğan diger milletlerniñ türkiy tillerini qırımtatar tiliniñ etnolektleri olaraq köreler. Bular qaray tiliniñ Qırım şivesi, qırımçaq ve urum tilleri. Qaray tiliniñ qırım variantı ve qırımçaq tili edebiy qırımtatar tilinden tek telâffüz bazı hususiyetlerinen ve ivrit alınmalarınen farqlana. Yuqarıda yazılğan etnolektlerge köre urum tili qırımtatar tilinden ziyade farqlana. Urum tilinde çoq yunan alınması ve qırımtatarcada mevcut olmağan mahsus sesler bar. Qaraylar, qırımçaqlar ve urumlar öz tilleri mustaqil dep israr eteler.

Qırımtatarcanıñ üç şivesi esasen Orta asırlar devamında Qırımnıñ türkiy tillerde laf etken ealisiniñ qıpçaq ve oğuz lehçeleri esasında şekillendi. Qırımtatarcanıñ şiveleri aralarında büyük farq olğanı qırımtatar halqınıñ etnogenezi mürekkep olğanınen añlatıla (etnogenezde bir çoq türkiy ve türkiy olmağan halq iştirak etti).

Qırımtatar tiliniñ zemaneviy tarihı XIX asır soñunda meşur maarifçi İsmail Gaspralı faaliyeti ile başlandı. Qırım Rus İmperiyasi terkibine kirsetilgeninden berli qırımtatar medeniyeti bir asır tüşkün alda bulunmaqta edi. Gasprinskiy onıñ yañıdan yaratıluvına yardım etti. Aslında Gasprinskiy qırımtatar edebiy tilini yarattı. Şu tilniñ esası yalıboylu şivesi edi.

Adeti üzre qırımtatar tilini qıpçaq-kuman gruppasına kirseteler. Aynı şu gruppağa qaraçay-balqar, qumıq ve qaray tilleri kireler. Faqat evel qayd etilgenine köre orta yolaq şivesi (edebiy tilniñ esası) qıpçaqnen oğuz tilleri arasındakidir, bu sebepten böyle tasnif o qadar korrekt degil.




#Article 49: Qırımtatarlar (1447 words)


Qırımtatarlar, Qırımlar ya da Qırımlılar – Qırımda yaşağan bir halq, Qırımnıñ tamır halqı. Türkiy til zümresine mensüp olğan qırımtatar tilinde laf eteler.

Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise Türkiyede, Bulğaristanda, Romaniyada, Özbekistanda, Rusiyede oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir.

Qırımtatarlarnıñ çoqusı – musulmanlar (sünniyler), Anefi mezebine ait olalar.

Qırımtatarlar – halq olaraq Qırımda şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: tavrlar, skitler, sarmatlar, alanlar, yunanlar, gotlar, proto-bulğarlar hazarlar, peçenegler; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer ğarbiy qıpçaqlar (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar polovetsler olaraq , ğarbiy Avropada ise kumanlar olaraq belli. Ertiş (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap Edil, Azaq deñizi ve Qara deñiz yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap XVIII asırğa qadar Deşt-i Qıpçaq,  – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar.

Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez Uluğ Ulus (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde tatarlar (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar.

Tamamen halq Qırım Hanlığı devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı 1441 senesinden 1783 senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı Osmanlı Devletine bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle Geraylar sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han I Hacı Geray edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — Aşıq Ümer edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar Mahmud Qırımlı ve II Ğazı Geray han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — Bağçasaraydaki Hansaraydır.

 
 

Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda Osmanlı Devletine (esasen Dobruca ve Anadoluğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre 1790 senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi Türkiyedeki, Bulğaristandaki ve Romaniyadaki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan XIX asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir).

Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi İsmail Gasprinskiy adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “Terciman” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy pantürkizm mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla.

 

Rusiye Vatandaşlıq cenki qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki Fevral inqilâbından soñ qırımtatar halqınıñ ilk Qurultay toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar (yani Qırımda yaşağan adamlar) içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma 1918 senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı.

İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp 35.000 qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi Yuriy Osmanov ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, 100 638 qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı.

II Cian cenki cebelerinde Qızıl Ordu saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar (Petay Abilov, Teyfuq Abdul, Üzeir Abduramanov, Abdureim Reşidov, Seyitnafe Seyitveliyev) Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar (Amethan Sultan) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar (Seyit-Nebi Abduramanov ve Nasibulla Velilâyev) Şüret Ordeni tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi.

Aqmescitte “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. 1943 senesi komitetler faaliyeti toqtaldı.

Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan Milliy Fırqanıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. 1941 senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri Edige Qırımal ve Müstecib Ülküsal Hitlerni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün Berlinge keldiler, lâkin olarğa red ettiler.

Qırımtatar halqınıñ temsilcileri Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. 1944 senesi mayıs 18 künü Stalin emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı Özbekistanğa ve Qazahistan ile Tacikistan qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise Mari Cumhuriyetine, Uralğa, Kostroma vilâyetine sürgün etildiler.

Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise İçki İşler Halq Komissarlığı (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler.

İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.

Kütleviy tarzda qırımtatarlar 1989 senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi ). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı.

Qırımtatarlarnıñ çoqusı — musulmanlar (sünniyler). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım XIII asırda selcükler tarafından Sudaq ve onıñ civarını basıp alğanınen tasavvuf qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — 1778 senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım hristianlarınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa Altın Ordu ve Qırım Hanlığı devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresine birleşti (Anefi mezebine ait ola).

Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: noğaylar (çöllü qırımtatarlar), tatlar (dağlı qırımtatarlar) ve yalıboylular (yalıboylu tatarlar).

Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: tavrlar, sarmatlar, skitler, alanlar, gotlar, rumlar, çerkezler, hazarlar, bulğarlar, peçenegler, ğarbiy qıpçaqlar (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve tatarlar (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır.

Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen tatarlar (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar (kumanlar), şarqiy qıpçaqlar iştirak ettiler. Irq ceetinden noğaylar avropalılar, lâkin  alâmetleri de bar. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir.

Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu tatarlar) Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde rumlar, gotlar ve çerkezler, Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da (cenevizler) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, türk tiline yaqındır. İşbu şivede çoq  yunan ve italiyan alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi.




#Article 50: Qırımçaq tili (161 words)


 
Qırımçaq tili (öz adı Кърымчах тыльы) - türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına kire ve onıñ içün qumıq, qırımtatar, qaray tillerine yaqındır. XIX asırnıñ soñuna qadar qırımçaqlar öz tiline çağatay tili dey ediler. Qırımçaq tili esasen Qırımda keñ tarqalğan. 1989 senesi Şuralar Birliginde 1448 qırımçaq yaşay edi. Olardan 34,9% qırımçaq tilini ana tili dep sayğanlar. Şimdi qırımçaq tili rus tilinen cetleştirilgen. Qırımcaq tilinde esasen 1930-cı senelerniñ ortasına qadar doğğan adamlar laf eteler. Qırımçaqlar cemiyetiniñ bergen malümatına köre, qırımçaqlarnıñ tek 15-20% ana tilinde laf ete.

XX asırnıñ başında Aqmescitte ve Qarasuvbazarda qırımçaq tilinde ders bergen 2 başlanğıç mektep açıldı. Qırım MŞSCde sovet ükümetiniñ ilk 10 yıllında qırımçaq balalarınıñ tuvğan tilinde tasil almaq içün başlanğıç mektepler açıldı. 1989 senesinden Aqmescitte çeşit yaşta olğan adamlarğa qırımçaq tilini ögretken mektep faaliyet köstermekte.

Aramey elifbesiniñ esasında qırımçaq yazılarınıñ peyda oluvı, dualarnıñ qadimiy yeudiy tilinden tercimesi lâzim olğanınen bağlı. XX asırnıñ ilk 10 yılında qırımçaq tilinden dersliklerde latin elifbesi qullanıla edi. 1936 senesinden soñra latin grafikası kiril elifbesine deñiştirildi.




#Article 51: Qırımçaqlar (148 words)


Qırımçaqlar (qırımçaqça къырымчахлар) - esasen Qırım topraqlarında yaşağan kiçik halqtır. Bu halqnıñ Qırımda peyda oluvınıñ tarihı ve devri asırlar terenligine dala. Bazı alimlerniñ fikrine köre, qırımçaqlar - 1492 s. Portugaliya ve İspaniyadan quvulğan ve Qırımda yerleşken yeudilerdir. Başta olar Kefede yerleşken, soñ ise Qırımnıñ başqa şeerlerine köçmege başlağanlar. Lâkin qırımçaqlarnıñ Qırımda peyda olması aqqında böyle nazariye da bellidir. Qırımçaqlar Qırımnıñ qadimiy ealisi esasında tahminen VI-VIII as. şekillengendir. Qırımçaqlar yeudi dinini küte. Til ve turmuşı ise türkiy halqlarnıñ tesirinde qalğan edi. Bundan ğayrı, qırımçaqlarnıñ inançlarında da türkiy unsurlarını rastketirmek mümküm, meselâ diniy metinlerde, ibadetlerde İlâhnıñ adı Teñri olaraq qullanıla edi.

Qırımçaqlarnıñ cemaatları Mangup, Çufut Qale ve Kezlevde buluna edi. Lâkin eñ büyük cemaat Qarasuvbazarda Qarasuv özenniñ sol yalısında edi. Bu yer Qırımçaq tarafı adlandırılğan edi. Bu topraqlarğa qırımçaqlar XV a. soñu - XVI a. başında Kefe ve Eski Qırımdan köçken edi.

Çar vesiqalarında qırımçaqlar adı 1859 s. peyda oldı.




#Article 52: Rus tili (246 words)


 

Rus tili (laqırdı tilinde urus tili, qazaq tili olaraq da belli; rusça русский язык) – şarqiy slavân gruppasından bir tildir, Rusiyeniñ resmiy tili. Şimdiki künde rus tili Rusiyeden ğayrı bir çoq sabıq ŞSCB memleketlerinde de qullanıla. 20-nci asırda siyasiy ceetten emiyetli tillerden birisi olaraq rusça, Birleşken Milletlerniñ de resmiy tilidir.

Ukrain ve Belarus tilleri rusçağa eñ yaqın tillerdir. Ukraina ve Belarusnıñ şarqiy ve cenübiy rayonlarında da rusça laf etile. Rus tiliniñ peyda olmasında şarqiy slavân şivesi olğan Novgorod şivesiniñ büyük emiyeti olğanı sanıla. Rus tilinde ariflerni yımşatmaq ve qattılaştırmaq içün hususiy arifler bardır. Bular ь ve ъ arifleridir. Ь, ögüne kelgen arifniñ yımşamasına, ъ ise ögüne kelgen arifniñ qattılaşmasına yardımcı ola. 

Rus tiliniñ eñ çoq qullanılğan memleketler Rusiye, Ukraina, Qazahistan ve Belarustır. Başqa sabıq Sovetler Birligi memleketlerinde de laf etile. Sovetler Birligi tarqalğanda çeşit rayonlardaki milletler öz tillerini qullanmağa siyaset keliştirseler de, rusçanıñ emiyeti alâ da bitmegendir. Resmiy olmağan yerlerde mekteplerde rus tili ögretile. Rusça söyleşken 750 000 İsrailli de bardır, bular Rusiyeden İsrailge köçken yeudilerdir.  

Rusça 33 ariften meydanğa kelgen ve kiril elifbesiniñ rus tiline uyğunlaştırılğan türüni qullanıp yazıla.



#Article 53: Santır (117 words)


Santır yalpaq trapetsiya şeklinde olıp, ayrı tahtaçıqlardan yapıştırılıp yapılğan alettir (tsimbalnıñ bir soyu). Onıñ uzunlığı 750-800 mm, keñligi 370 mm, kenarlarınıñ qalınlığı ise 80-100 mm. Lâkin onıñ kölemi çeşit-çeşit ola bile. Santırnıñ kenarında rezonator teşikleri ola - biri tögerek ve büyük, qalğanları onıñ etrafında ufaq-ufaq ola. Bazılarında rezonator teşikleri em ögünde, em yanaşalarında ola. Santırnıñ telleri gruppa-gruppa tarttırılıp, er gruppada unison olaraq qurula. Tellerniñ sayısı 16-dan 22-24-kece. Qurulışı - hromatik; umumiy davuş kölemi - üç oktavağa qadar. Santırnıñ ucları azğana töpege qayırılıp azırlanğan mahsus tayaçıqlarnen çalalar. Sesni yımşatmaq içün tayaçıqlarnıñ ucuna işlengen qoy terisinden parçaçıqlar sarıla. Çalğan vaqıtta santır ya masa üstüne qoyula, ya da icracınıñ tizleri üstünde tura. Bu çalğı aleti de yavaş-yavaş yoq olıp ketmekte.




#Article 54: Saq (278 words)


Saq (, ) – Qırımnıñ ğarbiy yalısında, Qara deñizden 4-5 km uzaqlıqta bulunğan şeerdir, belli kurort. Qırımnıñ paytahtı olğan Aqmescit ve Saq arasındaki mesafe 45 km.

Saq iklim ve tabiat şaraitlerinen Kezlevge beñzey. Mında yalı boyu - çöl iklimi, pek qurğaqlı, yımşaq qış ile. Avanıñ orta yıllıq arareti +11,2 °C; yaz aylarınıñ orta arareti +22 °C, qış aylarında ise ava arareti sıfırğa yaqın ola. Yıl devamında küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2500.

Tarihçılar şimdiki Saq bulunğan topraqlarında insannıñ birinci yerleşmeleri ne zaman peyda olğanını daa tayinlemediler. Qırım Hanlığı devrinde Saq Mansur sülâlesine ait olğan köy edi.

Qırım cenki olğanda Saq ve Qızıl Yar gölleri arasına, aylar devamında Aqyarnı qamaçavğa alğan koalitsiyanıñ ordusı kelip çıqtı. Mında 1855 senede fevralniñ başında, Kezlevde bulunğan duşmanlarnıñ ücüm etmesinden evel, general S.A. Hrulevniñ askerleri buluna ediler. Duşmanlar tarafından açılğan ateşler neticesinde Saq viran olundı.
Qırım cenkinden soñ qırımtatarlarnıñ icretiniñ ekinci dalğası yüz berdi ve qırımtatar ealisiniñ çoqluğı Saqnı terk etti. Berbat olğan, taşlanğan qasaba yavaş tiklendi. 1858 senesi mında Poltava guberniyasından muacirler, soñra Konstantiniyeden (İstambuldan) köçip kelgen yunanlar peyda oldı.

Saq minerallı yalı boyu çamurlarınen belli eski kurorttır. Mında çamur şıfahanesi, suv şıfahanesi, bir qaç sanatoriy bar.
Saqnıñ tuzlu gölüniñ tübü mineral çamurnıñ qalın qatlamınen qaplandı. Bu çamur unikal siyrek şıfalıq hasiyetlernen ayrılmaqta. 

Şeerde Qırımnıñ eñ büyük himik zavodlarından biri bar. Mineral çeşmeler esasında mineral suvnı çıqarğan zavod çalışa. Saqta Qırımda ve Qırım tışında belli olğan Krımskaya («Крымская») adlı mineral suv çıqarıla.

Şeerde demiryol vokzalı, avtovokzal bar. Şeer yollarınıñ uzunlığı – 62 km.

Şeerde terek ve çalılarnıñ seksenge yaqın çeşitinden ibaret olğan Kurort parkı bar.

Lesâ Ukrainka ve Nikolay Gogol Saqta tedaviylengenini hatarlatqan abideler bar.

Beşinci kilometrde deñizcilerniñ, deñiz desantınıñ qaramanlarınıñ abidesini köre bilirmiz.




#Article 55: Teyfuq Abdul (107 words)


Teyfuq Amit oğlu Abdul (1915 - 1945) - II Cian cenki iştirakçi, Şuralar Birliginiñ Qaramanı, mayor.

Teyfuq Abdul 1915 senesi Qırımda, Ayuv Dağ yanındaki Partenit köyünde köylü qorantasında doğdı. Köy mektebini bitirgen soñ Yaltada oqudı, soñra Oröl şeerindeki umumiy asker arbiy oquv mektebini muvafaqietnen bitirdi.

Cenk yılları Abdul batalyon komandiri olaraq qattı uruşlarda cesürlik, erlik kösterdi. Çoq kere ağır yaralandı ve tedaviylengen soñ öz polkuna qaytıp, uruşlarda iştirak etti. Ğalebe arfesinde, 1945 senesi Teyfuq Abdul qanlı uruşta elâk oldı. İlbav (Lvov) şeerindeki şeitler qabristanında defin etildi.

Qırımtatar halqınıñ batır, cesür oğlu Teyfuq Abdulge 1943 senesi dekabr 20-de Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.




#Article 56: Türkiy tiller (103 words)


Türkiy tiller – Şarqiy Avropadan Sibir ve Çinniñ ğarbına qadar uzanğan bir meydanda ana tili olaraq 180 million kişi tarafından, ekinci til olaraq laf etkenler da sayılsa 200 million kişi tarafından laf etilgen bir-birlerinen yaqın aqraba olğan ve 40 ayrı yazı tiline bölüngen bir til gruppasıdır. Türkiy tiller Altay til ailesine aittir. Eñ çoq laf etilgen türkiy til, türk tilidir.

Türkiy tillerniñ müim bir hususiyeti laf etkenleriniñ uzun müddet köçebe olaraq yaşayışlığı ve bundan sebep bu tillerniñ devamlı olaraq bir-birlerinden söz keçirmek imkânı olğanıdır. Türkiy tillerniñ çoq sayıda aynı manada qullanılğan ortaq sözlerge saip olmalarınıñ yañı sıra cümle yapıları da ep aynı qalır.




#Article 57: Yalta (416 words)


Yalta (, ) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir kurort şeeridir.

Yalta şeerinen Büyük Yalta arasında farq bar. Qırım Cumhuriyetiniñ Yalta regionı Büyük Yalta denile — bu Yalta şeer şurasına boysunğan bir yer. Bu yer cenübiy Qırımnıñ ğarbındaki Forostan şarqındaki Gurzufqace bulunğan de bu yerge Yalta ve bir çoq qasaba mensüp.

Şeerniñ adı yunan yalos sözünden asıl oldı, tercimesi — «yalı».

 

Yaltanıñ iklimi — Aq deñiz tipindedir. İyülniñ orta arareti +24°С, yanvarniñ orta arareti +4°С, ayazlı qışlarda suvuq arktik tsiklon ya da Sibir antitsiklonı kelgende araret minus derecege alçaqlaşuvınıñ ihtimalı bar. 2006 senesiniñ yanvari Yalta içün anomal suvuq edi, ayrı künlerde köz etüv bütün tarihınıñ vaqtı içün eñ alçaq araret belgilendi — gecede minus 16°С-ge yaqın ve kündüz minus 11°С. Qar örtüsi yılda tek bir qaç kün tutula. Adetince Yaltada dekabr bayağı issi, ayrı küneşli künlerde araret +17..18°С-ge yete bilir. Yanvarde ava keskin tarzda suvuqlaşa: kündüz araret +5..7°С-ge alçaqlaşa, faqat adetince eñ suvuq ay — fevraldir, amma +10°С-ge ve ondan da ziyade ava yımşamaları sıq ola. Qırım çölüne baqqanda Yaltağa baar keç kele, çünki deñiz avanı suvuta, şunıñ içün fevralden berli aprel ortasınace avanıñ arareti — +10°С-ge yaqın. Yaz mayıstan berli sentâbrge qadar devam ete. Adetince sentâbrde ve oktâbr başında eñ yahşı ava, bu mevsim qadife mevsim denile. Noyabrde furtunalar başlanalar, lâkin ale daa suv avadan issice (farqı 10 derecege qadar yetip ola).

Yaltanı qararnen I asırda yunanlar qurğan ediler. Efsanege köre furtuna devamında yolunı şaşırğan yunanlar yalını qıdırıp çoq vaqıt dolaştılar ve niayet yalını (yalos) yetip körgende yalığa çıqıp o yerde qurğan şeeriniñ adını Yalos qoymağa qararına keldiler. Orta asırlar devamında şeer Bizans İmperiyası, Feodoro knyazligi ve ceneviz müstemlekeleri (Gotiya Kapitanlığı) terkiplerinde bulunır edi. Şu devirde o Yalita ya da Calita adlı olaraq malüm edi. Yalta  Aluşta ve Gurzuftan farqlı olaraq iç bir vaqıt qale yahut müim arbiy tayama noqta olmadı.

Cenkten soñ şeer kurort olaraq inkişaf olmaqta edi. 1960 senesinden berli bir qaç yıl devamında Yalta terkibine yaqında bulunğan Ay Vasıl, Autka ve Dereköy qasabaları qoşuldılar. Aynı zamanda Yaltadan Aluşta, Aqmescit ve Aqyarğa yolnı çoq qısqartqan Yalı boyu şossesi quruldı ve Aqmescitnen trolleybus qatnav yolu açılğan edi.

Cedvelde Yalta şeeri ealisiniñ sayısı onıñnen birleşken qasabalar (Massandra, Livadiya ve başqaları) ealisiniñ sayısı esapqa almayıp yazılğan. Büyük Yaltanıñ ealisi — 125 biñden biraz ziyade.

Yaltanıñ eñ meraqlı yerleri bulardır: 

Bundan da ğayrı şimdi meskün evler ya sanatoriy korpuslarına çevirilgen bir çoq eski yazlıq ev ve usadba bar.

Yaltada acayip Massandra bağçası buluna (“Yalta” musafirhanesi yanında).

Şeer naqliyadı — şeer içindeki trolleybus marşrutları, avtobuslar, marşrut taksiler, taksiler.




#Article 58: Yunus Qandım (448 words)


Yunus Qandım (1959 sentâbr 4 - 2005 mart 20) - belli qırımtatar şair ve yazıcı.

Yunus Qandım 1959 senesi sentâbr 4-te Taşkent vilâyetiniñ Aqqurğan rayonındaki Aqqurğan sovhozında dünyağa keldi. 1981 senesi Taşkent Devlet pedagogika institutınıñ qırımtatar tili ve edebiyatı bölügini bitirdi. 1981–1989 seneleri “Lenin bayrağı” gazetasında çalıştı. 1989 senesi Qırımğa köçip keldi. Mında o “Dostluq” (şimdi “Qırım”) ve “Yañı Dünya” gazetalarında çalıştı. 

Yunus Qandım 1990 senesinden ŞSCB yazıcıları birliginiñ azası edi. 1993–1996 seneleri Qırımtatar medeniyet vaqfınıñ reisi vazifesinde bulundı. 1996–2000 seneleri kene “Yañı dünya” gazetasında edebiyat ve tarih bölüginiñ müdiri olıp çalıştı. 2000 senesi avgust ayında Qandımğa Ukrainada nam qazanğan sanat erbabı unvanı berildi. 2001 senesi Yunus Qandım Ukraina İnformatsion siyaset, televideniye ve radioeşittirüvler devlet komitetiniñ Aqmescitteki Bütünukraina informatsiya-medeniyet merkeziniñ baş muarriri ve aynı zamanda Qırım Devlet Müendislik ve Pedagogika Universitetiniñ qırımtatar tili ve edebiyatı kafedrasında ocalıq yapa edi. 

Yunus Qandımnıñ “Oquv zalında” adlı birinci şiiri 1979 senesi “Lenin bayrağı” gazetasında basıldı. Bundan soñ onıñ şiirleri milliy matbuatımızda sıq-sıq basılıp turdılar. Bir sıra şiirleri 1982 senesi Taşkentte çıqqan “Qarılğaçlar” cıyıntığına kirsetildiler. Müellifniñ “Sen deñizge beñzeysiñ” adlı birinci şiiriy cıyıntığı 1988 senesi dünya üzü kördi. 

Yunus Qandım tercime işlerinen de ciddiy oğraştı. Sürgünlik devrinde bir sıra özbek, qaraqalpaq, rus, belorus, qazah ve diger halqlar şairleriniñ, bu cümleden Aleksandr Voznesenskiyniñ, Rasul Gamzatovnıñ, O. Suleymanovnıñ, P. Brovkanıñ, M. Tanknıñ, R. Rovşannıñ, Bella Ahmadullinanıñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti. Qırımğa qaytıp kelgen soñ ukrain edebiyatını daa teren ögrenmege belsengen edi. Mıkola Miroşniçenko, P. Movçan, I.Iov, S. Puşik, M. Şevçenko kibi zemaneviy ukrain şairleriniñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etmeknen bir sırada, ukrain klassik nazm eserlerini qırımtatar tiline çevirdi. O, Taras Şevçenkonıñ “Kavkaz”, “Ukrainada ve Ukrainanıñ tışında merhum olğan, yaşağan ve daa doğmağan semetdeşlerime dostane selâmım” poemalarını, diger bir sıra şiirlerini tercime etti. Onıñ tercimesindeki mezkür eserler 1999 senesi eki tilde – ukrain ve qırımtatar tillerinde “Uzaq ve yaqın Şevçenko – Далекий и близкий Шевченко” kitabında er alğandır. Yunus Qandım ukrain klassik nesiriniñ eñ körümli ediplerinden biri Mıhaylo Kotsübinskiyniñ Qırım ve qırımtatarlar mevzusına ait eserlerini (“Minareler astında”, “Şeytan şerinde”, “Taşlar üstünde”) qırımtatar tiline çevirdi.

Belli yazıcı Cenğız Dağcınıñ “Olar da insan edi”, “Qorqunç yıllar”, “Yurtunı ğayıp etken adam”, “Anama mektüpler” romanlarını, “Hatıralarda Cenğız Dağcı: yazıcınıñ kendi qaleminen” hatıravlar kitabını türk tilinden qırımtatar tiline tercime etti. Cenğız Dağcınıñ eserlerinden, şiirlerinden, onıñ aqqında yazılğan maqalelerden, qısqa bibliografik malümatlardan ibaret “Hatıralarda Cenğız Dağcı” kitabını neşir ettirdi.

Yunus Qandım bediiy yaratıcılıq, tercime işlerinen bir sırada qırımtatar halqınıñ tarihı, edebiyatı, tilşınaslıq, bibliografiya saalarında ilmiy-tedqiqat işlerinen de oğraşa edi. O, bu saalarda onlarnen maqalelerni yazdı. “Qurultay: o nasıl olğan edi” ilmiy-publitsistik risaleniñ, antlı şeitimiz Noman Çelebicihannıñ ayatı ve faalieti ögrenüv saasında alıp barğan ilmiy araştıruvlarnıñ neticesi olğan “Küreş meydanı otaymaz…” monografiyanıñ müellifidir.

Yunus Qandım 2005 senesiniñ mart 20-de vefat etti.




#Article 59: Zurna (103 words)


Zurna - ekseriy alda zerdali ya da dut ağaçından yapılğan alettir. Onıñ ağızğa alınğan tarafı inceçik olsa da, uc tarafı konus şekilinde keñ ola. Uzunlığı 370 mm. Üst tarafında yedi teşik ola ve ast tarafında yuqarıdaki birinci teşikniñ qarşında bir teşik daa ola. Başqa halqlarnıñ zurnalarından ayırdı olaraq, qırım zurnasınıñ büyük rastrubı ola. Zurnanıñ ses sırası bir oktava çerçivesinde diatoniktir. Üfürüv usulını deñiştirseñ ise sesler bir buçuq oktavağace bara.
Zurna ekseriy alda çalğı taqımı erkânında qullanıla. Onıñ hususiyeti şu ki, davuşı üzlüksiz ve devamlı ola. Ağız ise bu vaqıtta ukrain volınkasınıñ kürkü kibi, kürk vazifesini icra ete. Zurnanıñ davuşı keskin ve şiddetli ola.




#Article 60: Çufut Qale (373 words)


Çufut Qale (tarihiy adları Qırq Or, Qırq Yer, Cevher Kermen) - Bağçasaray yanında qadimiy şeer viranesidir.

Qırq Yerniñ ilk sakinleri - alan-sarmatlar - mında VI asırda yaşağan ediler. Qaraylarnıñ yerleşkeninen qaleniñ yañı qubbeleri qurulğan ve qapıları yasalğan edi. Qaleniñ bulunğan yerini diqqatqa alğan I Hacı Geray han XV asırnıñ ortalarında qale yanında öz qonağını qurdurdı ve telükeli vaqıtlarda qalede buluna edi.

XV asır soñlarında Çufut Qale tolusınen qaraylarnıñ idaresine keçe. Qaleniñ soñki sakinleri onı 1852 senesi terk ettiler.

Qalege şarq qapılarından kirgende, oñ tarafta qaya içinde yağmur suvunı toplamaq içün bir havuz oyulğan. Bayırda yel degirmeni bulunmaqta edi. Yolnıñ başqa tarafında dağ ormanı içinde eski qaray mezarlığı bar. 

Qapını keçkeninen ziyaretçiler qaray şeerniñ başqa, yañı qısmına kireler. Şimal ve cenüpten şeerni uçurımlar qaplap ala. Şeerde bir esas yol (soqaq) olıp başqa soqaqlar ona çıqa edi. Esas soqaqnıñ cenüp tarafında belli qaray alimi, seyaatçı şarqşınas Avrağam Firkoviçniñ (1786-1874) evi tura. Şeer küçük ve ealisiniñ sayısı çoq olğanından evler bir-birine sıqıştırılıp qurula edi, evlerniñ çoqu eki qatlı edi. XVI asır soñunda Çufut Qalede 4-5 biñ adam yaşay edi ve 400-den ziyade ev bar edi. Qayanıñ şimal tarafında birden körülmegen bir qapıdan qoba ve qullelerge çıqıla. Mından qaraylar duşman ücümine qarşı ateş aça ediler.

Orta qapıdan şeerniñ eski qısmındaki meydan acıla. Meydannıñ sol tarafında taş quyu, oñ tarafında - 1346 senesi hristian mabediniñ qalımtılarında qurulğan caminiñ yıqıntıları bar. Bundan soñra Canike dürbesi körüle. Bu meydandan üç esas soqaq: Burunçaq (Şarq) soqağı, Orta ve Kenassa soqaqları uzana (soqaqlarnıñ adları şartlı olaraq qoyulğan). Kenassa soqağında qaraylarnıñ eki ibadethanesi - Büyük ve Kiçik Kenassalar - bar. Olar XIV ve XVIII asırlarda qurulğan edi. Kenassa soqağı Kiçik Qale qapısınen bite. Çufut Qale - Qoba şeerler sırasına kire. Yıqıntılar arasında Canike Hanımnıñ dürbesi yüksek tura. Dürbe içinde baştaşta arap yazısınen böyle sözler oyulğan Bu dürbe Altın Ordu hanı Toqtamış hannıñ qızı Canike Hanımnıñ dürbesi. Vefatı 841 s. icriy, ramazan ayı. Canike Hanım aqqında bir çoq efsane, rivayetler bardır. Bir efsanege köre, o, qalede yaşap, bir asker tümenniñ başında bulunıp, cenk vaqtında duşman tarafından öldürilgen edi. Babası onıñ adına dürbe qoydurğan eken. Başqa rivayetke köre Canike Hanım, onı sevgilisinen körgen babasınıñ açuvdan saqlanaraq özüni uçurımdan atqan edi. Böylece uçurım başında dürbe peyda olğan eken. Qaleniñ bu tarafından Qırım tabiatınıñ acayip manzarası açıla.




#Article 61: Ümer İpçi (321 words)


Ümer Bekir oğlu İpçi (edebiy taqma adı Alkeday) (1897 – 1955 yanvar 11) – belli qırımtatar yazıcısıdır.

Ümer İpçi 1897 senesi Bağçasarayda qayışçı esnaf Bekir İpçiniñ qorantasında doğdı. 1911 senesi o Tav Dayır köy mektebine oqumağa kire, soñra medresege avuşa. 1913 senesinden Ufadaki “Ğaliya” medresesinde oquy. 

Ümer İpçi özüniñ ilki şiirlerini (“Medrese”, “Evlerge baqqanda” ve diger eserlerini) Ufada oquğan vaqtında yazdı. Olar eski medrese ve sohtalar ömürine bağışlanğan edi. 1917 senesi “Qırım ocağı” gazetasında “Ğazı Mansur” poeması basıldı. Soñundan yaş İpçiniñ yaratıcılıq diapazonı, mevzular dairesi kenişledi. İçtimaiy fikirlerine, bediiy tasavurına nazım meydanı ep tarlıq ete ve o nesirge ziyadece meyil bermege başladı. Onıñ “Bosağa” adlı birinci ikâyesi derc etildi. İcatkârnıñ şiiriy eserleri 1926 senesi “Şarq qadınlığı” serlevasınen çıqqan cıyıntığında ve 1928 senesi çıqqan “Küreş içün” adlı kitabında er aldılar. İkâyeler cıyıntığı ise 1927 senesi “Küreş” adı ile neşir etildi.

Nesir janrınıñ inkişafını ep devam ettirerek, Ümer İpçi otuzıncı senelerde daa bir sıra acayip ikâyeler yaza.  “Cevap” (1930), “Küz gecesinde” (1935), “‘AMO’ avtobusında” (1934), “Bağçivan”, “Qartlar” (1935),  “Nefise” (1937) ve diger ikâyeleri şu cümledendir. Aynı zamanda o, nesircige daa keniş imkân bergen povest janrınıñ da inkişafına belli derecede isse qoştı. Onıñ 1931 senesi yaratqan “Tesaddüf” adlı ve 1936 senesi yazğan “Asan” adlı povestleri nesirciligimizde munasip er aldılar. 
Ümer İpçiniñ teatr sanatını ve dramaturgiyanı ileriletüvde hızmetleri ayrıca büyüktir. Onıñ az bir devir içinde yazğan 20-ge yaqın pyesası qırımtatar milliy teatriniñ inkişafında büyük rol oynadı. İpçiniñ şanına şan qoşqan pyesalardan “Faişe”, “Alim”, “Nenkecan hanım”, “Azat halq”, “Duşman”, “Şain Geray” pyesalarını ayrıca qayd etmek mümkün. 

İpçiniñ qalemi ile qırımtatar tiline dünya ve rus klassikleriniñ otuzğa yaqın iri kolemli eseri tercime etildi. Şu cümleden Vilyam Şekspirniñ “Gamlet” faciası, Nikolay Gogolniñ “Ölü canlar” povesti, Etel Lilian Voyniçniñ “Ovod” (“Mirac”) romanı, Maksim Gorkiyniñ “Ana” romanı ve diger eserler edebiyatımızğa onıñ tercimesinde kirdiler.

 
Ümer İpçi 1937 senesi Stalin repressiyalarına oğrap, çoq yıllar lagerlerde azap çekti ve 1955 senesi yanvar 11-de Tomsk apishanesinde vefat etti.

Ümer İpçiniñ basılğan eserleriniñ cedveli:




#Article 62: Üsein Şamil Toqtarğazı (140 words)


Üsein Şamil Toqtarğazı (1881 - 1913) – belli qırımtatar yazıcı.

Üsein Şamil Toqtarğazı 1881 senesi Qırımda, Kökköz köyünde faqır bir köylüniñ ailesinde doğdı. Ana-babasınıñ fuqareligi sebebinden, o vaqıttaki bir çoq yoqsul balalar kibi, mektepke qatnap olamadı. Eline tüşken kitaplarnı oqup, tasil aldı. Biraz büyügenden soñ, Aqmescitteki “Учительская семинария” degen oquv yurtuna kirdi. Onı bitirgen soñ ömrüniñ soñunace köy yerlerindeki mekteplerde ocalıq yaptı.

Üsein Şamil Toqtarğazı özüniñ qısqa ömüri içinde pek çoq şiirler, “Mollalar proyekti”, “Aqılsız noğay”, “Raimsiz balalar”... pyesalarını ve “Seadet adası” povestini yazdı. Onıñ eserlerinde faqır-fuqarelerniñ menfaatları qorçalana, emekçi halq çar ükümetiniñ ve onıñ zabitleriniñ zulumına ve horluğına qarşı küreşke çağırıla, baylar, mırzalar ve ruhaniyler külküge alınalar. Demokratik oca ve şair olğan Üsein Şamil Toqtarğazını istismarcı sınıflar özleriniñ duşmanı saya ediler. Mına bu baylar ve ruhaniyler, 1913 senesi,yazıcı daa 32 yaşında olğanda, onı Kefe rayonındaki Qarcibiye köyünde canavarca öldürdiler.




#Article 63: Şevqiy Bektöre (204 words)


Şevqiy Bektöre (1888 - 1961) - belli qırımtatar şairidir.

Şevqiy Bektöre 1888 senesi Romaniya Kavaklar  köyünde oca qorantasında doğdı. Beş yaşında ekende qorantası Türkiyege, Ankara civarındaki Qaraqaya köyüne köçti. 

İlk tasilini köyde ve rüşdiye tasilini Haymana qasabasında aldı. Soñra oquvını devam ettirmek içün İstanbulğa kete. 

Qırımğa ilk defa 1909 sensi keldi. Qırımtatar folklorı ve etnografiyasınen oğraştı. 1914 sensi I Cian cenki başlağanda Şevqiy Bektöre Qırımda ocalıq ete edi. Cenk başlamasınen İrandan keçip Osmanlı Devletiniñ Van vilâyetindeki osmanlı ordusına qoşuldı. 

Türmeden azat etilgen soñ, 1948 sensinece Özbekistanda Yangiyolda otura. Türk grajdanı pasportını qaytarmaq içün Moskvağa mektüpler yaza. 1948 senesi dekabr 17 künü Devlet Telükezizlik Nazirligi (МГБ) hadimleri tarafından yaqalanıp bir qaç aydan telükeli şahıs qabaatınen Sibirge Bolşaya Murta köyüne yollandı. 

Şevqiy Bektöre ilk şiirlerini gençlik çağında yaza başladı. 1917 senesi Türk Yurtu mecmuasında Silem adlı şiiri neşir etile. 

Qırımğa kelgen soñ 1918-19-ğace Quru Özende Şarşur adlı elyazma mecmuasını azırlap köy halqına dağıttı. 1920 senesi Aqmescitte Ergeneqon adlı şiirler mecmuasını neşir etti. 1923 senesi Totayköyde onıñ Tatarca Sarf ve Nahiv, 1925 senesi Aqmescitte Tatar Elifbesi ve 1927-de Aşhabadda Türkmen Tiliniñ Sarfı kibi kitapları neşir etildi. 

Vefatından soñ, 1965 senesi Türkiyede Edil Qızıl Aqarken adınen Bektöreniñ hatırlavlar kitabı basıldı. 

Çoqusı şiirleri acayip til ve bediylikle ayrılıp turalar. 




#Article 64: İsmail Gasprinskiy (332 words)


İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı, Gaspralı) () (1851 – 1914) – ulu qırımtatar mütefikkirdir.

İsmail beyniñ soyadınıñ üç türlü variantı qullanılmaqtadır: Gasprinskiy, Gaspıralı, Gaspralı. Qırımdaki Qırımtatar matbuatında onıñ soyadı Gasprinskiy (daa sıq) ve Gaspralı (daa siyrek) olaraq yazılğandır. Türkiyedeki Qırımtatarca neşirlerde çoqusı vaqıt Gaspıralı olaraq yazılır. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ saytında ise olarnıñ er birinen qarşılaşmaq mümkündir, lâkin Gaspıralı ve Gaspralı yazılışları biraz daa sıq rastkele. Aqmescitteki Qırımtatar Milliy Kitaphanesi Gasprinskiy adını taşıy, amma bazı maqaleler o kitaphane içün de diger soyadı variantlarını qullana. İsmail beyniñ abidesinde (resimde) soyadı Gasprinskiy olaraq, ev-müzeyi ögündeki levhalarda ise Gaspralı ve Gaspıralı olaraq yazılğandır. İsmail bey özü ise öz soyadını گاسپرينسكى (yani Gasprinskiy) olaraq yazğan edi.

İsmail Gasprinskiy 1851 senesi mart 8 (20) künü Avcıköyde doğdı (şimdiki Bağçasaray rayonı). Vaqtı ile Aqmescitte, Moskvada, Voronejde, İstanbulda ve Pariste tasil aldı. Altı yıl devamında çeşit qırımtatar mekteplerinde rus tili ocası olıp çalıştı.

İsmail Gasprinskiy 1883 senesi aprel 10 (22)- ten başlap ömrüniñ soñuna qadar “Terciman”, arada “Millet”, “Alem-i Nisvan”, “Ha-ha-ha”, “Alem-i Subyan” gazetaları ve mecmualarnı neşir etti. Özüniñ şahsiy kündelik matbuatından ğayrı, ilim ve turmuşnıñ çeşit saalarına bağışlanğan yüzlernen kitap ve risaleler basıp, milliy tasiliniñ derecesini çoq kereler yükseltti.

şiarınen türkiy halqlarnıñ biri-birine yaqınlaşuvı ve milliy medeniyetleri, siyasiy añları ösüvi oğrunda büyük hızmetler yaptı. Medeniy, içtimaiy ve siyasiy faaliyeti içün 1910 senesi İsmail Gasprinskiy “-{Revue du monde musulman}-” adlı frenkçe mecmuanıñ eyyeti tarafından Nobel mukâfatına taqdim etildi.

Bediiy icadını 1887 senesi “Frenkistan mektüpleri”, “Dar ür-Rahat musulmanları”, “Afrika mektüpleri”, “Qadınlar ülkesi” kibi nesir eserleri, özüniñ esas qaramanları ve süjet yenelişleriniñ bir-birine mantıqiy surette bağlanuvınen, şartlı olaraq “Molla Abbas” roman-epopeyasını teşkil eteler. Bu yerdeki bediy metin – avtobiografik mizac taşığan elementler, tarih, cemiyetniñ iqtisadiy ve siyasiy qurulışı, çeşit farazlar kibi şeylerni qavrap ala. Öz vaqtında “Dar ür-Rahat musulmanları” parçası arap ve fars tillerine çevirilgendir. Cenkten soñ bu parça çeşit añlatmalar ve luğatlar ile “Yıldız” mecmuası (1993, No.1) ve “Qırımtatar edebiyatı” (1995) qullanma dersliginde neşir olundı.

İsmail bey Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11 (24) künü vefat etti ve Bağçasaraydaki Zıncırlı medrese azbarında defin olundı.

 




#Article 65: Şamil Alâdin (486 words)


Şamil Seyit oğlu Alâdin (1912 s. iyül 12 - 1996 s. mayıs 21) – belli qırımtatar yazıcısıdır.

Şamil Alâdin 1912 senesiniñ iyül 12-de Yalta uyezdiniñ Mahuldür köyünde doğdı. Bağçasarayda yedi yıllıq mektepni bitirdi. Anda Şamil o zamannıñ belli ocası Yağya Bayburtlıdan ders ala, edebiyatqa sevgi ve aveslikni de oña şu ocası aşlay. Ondan soñ o Aqmescitte pedagogika tehnikumını bitirdi, soñra pedinstitutta oqudı.

Soñundan iri nesirci olıp yetişken Şamil Alâdin edebiyatqa 15 yaşında, yani 1927 senesi İsmail Gasprinskiyge bağışlağan ve “Yaş quvet”te basılğan “Tañ bülbüli” şiirinen keldi. Tehnikumda oquğan Şamil Alâdin gazeta ve mecmualarda bir sıra şiirler bastıra. Onıñ bu şiirleri 1932 senesi “Topraq küldi, kök küldi” serlevasınen çıqqan birinci kitabına kirdiler. Bu kitapqa yaş müellifniñ 10-dan ziyade şiiri kirgen olıp, o şiirler Şamil Alâdin ayatnıñ passiv bir közeticisi degil de, onıñ faal tasvir etici ekenini, o gazeta ve mecmualarda oqup bilgen şeyleri aqqında degil de, özü körgen, özünde eyecan doğurğan, özüni coşturğan vaqialar aqqında yazğanını köstereler.

Ordu hızmetinden qaytıp kelgen soñ Şamil Alâdin aqiqiy eserler yazmaq içün çoq şey bilmek, çoq ayat tecribesini elde etmek kerekligini añlap, komsomol yollanmasınen Orta Asiyağa kete. Çırçıq qurucılığında ekskavatorcı olıp çalışa. Birinci beşyıllıqnıñ bu iri qurucılığı, büyük işçi kollektivi, andaki munasebetler, iş protsessindeki qıyınlıqlar yaş romantik yazıcı içün kerçekten de ciddiy emek ve ayat mektebi ola. Bu vaqialar esasında o çoq yıllardan soñ, sürgünlik devrinde “Eger sevseñ” romanını yazacaqtır.

Cenkten qaytıp kelgen Şamil Alâdin öz qorantasını Özbekistanda taptı. Mında o biraz vaqıt yaş temaşıcılar teatriniñ direktorı vazifesinde çalıştı, soñra 1949 senesinden başlap çoq yıllar devamında Özbekistan yazıcıları birliginiñ apparatında edebiy konsultant, mesül kâtip olıp çalıştı. 

Ekinci cian cenkiniñ iştirakçisi Şamil Alâdin 1957 senesi Oktâbr inqilâbı ve Vatandaşlar cenki vaqialarını aks ettirgen “Teselli” povestini yazdı. Aynı şu devirde yazılğan “Çauş oğlu” povesti ise yazıcınıñ ayatiy ve icadiy diapazonı daa ziyade kenişlegenini köstere. 1961 senesi “Eger sevseñ” romanı, 1969 senesi “Ruzgârdan sallanğan fenerler” romanı derc olundı.

Şamil Alâdin qırımtatar halqınıñ demokrat şairi, 1913 senesi reaktsionerler tarafından vahşiane öldürilgen Üsein Şamil Tohtarğazınıñ ayatına bağışlanğan “İblisniñ ziyafetine davet” povestini yazdı. Müellif şairniñ ömürini qandırıcı sürette ve aynı zamanda bediiy şekilde tasvir etti. 1979 senesi ayrı kitap olıp çıqqan bu povest Şamil Alâdinniñ tarihiy-vesiqalı edebiyat janrında elde etken daa bir müim icadiy muvafaqiyeti oldı.

Böylelikle, ilki nesir eserlerini cenkten evel bastırğan Şamil Alâdin umumen cenkten soñki qırımtatar edebiyatında iri nesirci sıfatında icat etip keldi.

Şamil Alâdin 1994 senesi Vatanğa qaytıp keldi ve mında gazetalarda aktual mevzularda bir sıra publitsistik maqalelernen çıqışta bulundı.

Edip 1996 senesi mayıs 21-de, 84 yaşını toldurmadan vefat etti, Aqmescitniñ Abdal mezarlığında defin etildi.

Yazıcınıñ tarihiy vaqialarğa bağışlap yañı yazıp başlağan “Toğay bey” romanı bitmey qaldı. Romannıñ baş qısmını edipniñ qızı jurnalist Leylâ Alâdinova azırlap “Yıldız” mecmuasınıñ 1998 senesi 1-inci sanında bastırdı.

Şamil Alâdinniñ yaratıcılığınıñ diapazonı ğayet keniş olıp, çeşit janrlarda icat etken, büyük kölemli eserler – romanlar ve povestler yaratqan, acayip esse, ikâyeler yazğan, oçerkler ve publitsistik maqalelernen muntazam surette çıqışta bulunğan zemaneviy yazıcı edi.

Şamil Aladinniñ eserlerinde rastkelgen sözlerniñ cedveli




#Article 66: Aşıq Ümer (467 words)


Aşıq Ümer (1621 - 1707) – Qırım Hanlığı zamanında icat etken, efsaneleşken şahsiyet saibi bir şairdir.

Aşıq Ümerniñ ayatı, kişiligi ve eserlerine dair çoq farqlı fikir ve tahminler bardır. Şairniñ ayatı ve yaratıcılığı aqqında qırımtatar edebiyatında 1969 senesi “Lenin bayrağı” gazetasında birinci olıp keniş malümat bergen Eşref Şemi-zadeniñ yazğanına köre, Aşıq Ümer 1621 senesi Qırımda Kezlev şeerinde Abdulla Kence oğlu namında bir kürkçü esnaf ailesinde dünyağa kele. Bunı şair:

kibi satırlarnen özü de tasdıqlamaqta.

Ana-babasınıñ birden-bir oğlu olğan Ümer pek erke öse. Maalle mektebine barğan soñ, aqranları arasında özüniñ şohluğı ve oynaqlığınen ayırılıp tura.
Aşıq Ümer meşur Kezlev Cuma cami medresesinde o devirniñ namlı şairlerinden Kefeviy Seit Abdülkerim Şerifiy kibi edebiyat ocasından ders ala. Özü de acayip şiirler toqumağa başlay. Sevimli ocası vefat etken soñ Ümer medreseni taşlay ve özü yazğan şiirlerine maqamlar uydurıp, saz çalaraq qavehanelerde aşıq türküleri aytıp adamlarnı eglendire. Sesi güzel, istidatlı yaş keday “Aşıq Ümer” adınen añlatıp başlay ve onıñ bu adı ve namı az vaqıtta uzaqlarğa tarqay.

Soñra o Qırımdan çıqıp qomşu diyarlarğa kete ve ömürniñ ekseriy qısmını ğurbet illerde – Anadoluda, Rumelinde, Dağıstanda, Azerbaycanda, İranda, Suriyede keçire. Böylelikle, Aşıq Ümerniñ namı, şan-şüreti ve onıñ icadı qırımtatar milliy şiiriyeti çerçivesinden çıqıp, Yaqın Şarq memleketlerinden ve hususan Türkiyede ğayet büyük ürmet ve rağbet qazana. Atta türkler onı öz şairi olaraq tanıylar.

Aşıq Ümer özüniñ daimiy sırdaşı – sazını alıp köy-köyden yüre, yırlay, avam halqnı eglendire, şiirlerinde öz duyğularını, adiy halqnıñ fikirlerini, olarnıñ arzu-hayallarını ifade ete. Türkiyede fars poeziyasınıñ eñ ziyade tesiri olğan devirde yaşap icat eter eken, Aşıq Ümer Şarq nazmiyetiniñ aman-aman bütün janrlarında icat ete. Onıñ yaratıcılığında ğazeller ve destanlar, qoşmalar ve semailer, murabbalar, muammesler ve müseddesler, müstezadlar ve müfridatlar, tekerlemeler ve şiirler, muammalar, beyitler ve diger janrlarğa ait eserler bar.

Şairniñ bu eserlerde akis etken esas mevzuları sevgi ve sadıqlıq, eyilik ve namus, insaniyetlik ve adaletlik, insanğa ürmet ve meramettir. Onıñ yaratıcılığına eñ ziyade has çizgiler – nazik liriklik, misilsiz sevdalıq, teren ve acayip obrazlılıq, yüksek bediiyliktir. 

Aşıq Ümer “Şairname” adlı eserinde öz devriniñ 100-den ziyade namlı şairleriniñ adlarını aña ve olarnıñ çoqusına qıymet kese. Bu onıñ şu zamannıñ Yaqın Şarq ve türkiy edebiyatını ne derece teren bilgeni, ne derece keniş malümat saibi olğanından delâlettir.

Bütün ömrüni  şiir ve muzıka yaratıcılığınen keçirgen Aşıq Ümer, iç evlenmey ve bütün ayatını bekârlıqta keçire. Ömürniñ soñunda o, doğğan şeeri Kezlevge qaytıp kele ve 1707 senesi seksen altı yaşında bu yerde vefat ete. 
Aşıq Ümerniñ eserleri 96 şiirden ibaret ayrı kitapçıq şeklinde Qırımda birinci kere 1894 senesi Bağçasarayda basılıp çıqtı. 1968 senesi “Lenin bayrağı” gazetasında Eşref Şemi-zadeniñ Aşıq Ümer aqqında maqalesi ve onıñ bazı eserleri basıldı. 1988 senesi Riza Fazıl Taşkentte şairniñ “Aşıq Ümer. Şiirler, ğazeller” adlı kitapnı, 1990 senesi ise “Aşıq Ümer. Aşıqnıñ yırları” adlı ekinci kitabını bastırıp çıqardı. 

Aşıq Ümerniñ icadı halqımıznıñ edebiy ve medeniy variyetidir, qırımtatar orta asırlar edebiyatı tarihınıñ ruhiy cevheridir.




#Article 67: Muammes (109 words)


Muammes - aynı vezinde beşer mısralı bentlerden meydana gelen nazm şeklidir. İlk bentin beş mısrası bir-biriyle kafiyeli , sonraki bentlerinin son bir ve ya eki mısrası ilk bent ile kafiyeli olur (aaaaa – bbbba… ya da aaaaa – bbbaa...). Soñ bir ya da eki sıra er bentniñ soñunda aynı şeklinde tekrar etilse mütekerrir muammes; tek qafiye ciyetinden ilk bent ile beñzep kelse, müzdeviç muammes adını alır.

Muammesler er bir mevzuda yazılır. Tek felsefiy tüşünceler ve tasavvuf mevzular ile maqtav ve sevgini ifade etken muammesler çoqtır.
 
Türk edebiyatında muammes nazm şeklinen eñ çoq eser yaratqan şairler arasında Mühibbi, Aşqı, Hoca Neşet ve Enderunlı Vasıfnı köre bilemiz.

Aşıq Ümerden bir misal:




#Article 68: Müseddes (146 words)


Müseddes (arapçadan altılıq) - aynı vezinde altışar mısralıq bentlerden meydanğa kelgen nazm şeklidir. İlk bentniñ altı mısrası bir-birinen qafiyeli, soñraki bentlerniñ soñ bir ya da eki mısraları ilk bent ile qafiyeli olur (aaaaaa – bbbbba… ya da aaaaaa – bbbbaa…). Soñ bir ve ya eki mısra er bir bentniñ soñunda aynı şekilde tekrar etilse mütekerrir müseddes; tek qafiye ciyetinden ilk bent ile beñzeşse, müzdeviç müseddes adını alır.
 
Müzdeviç müseddeslerniñ edebiyatımızdaki örnekleri pek azdır. Müseddes daa çoq beş ile sekiz bent arasında deñişken uzunlıqlarda yazılır. Bunıñ yanında sekiz bentten yazılğan müseddesler de bardır. 

Müseddes farqlı mevzular boyunca yazılır. Faqat felsefe ve tasavvuf mevzulı müseddesler daa çoqtır. Müseddes, murabba ve muhamesten soñra edebiyatımızdaki eñ çoq qullanılğan musammat şeklidir. Mürettep divanlarda eñ çoq müseddes türü bulunır. 

Türk edebiyatında eñ çoq müseddes yazğan şair Şeref Hanımdır. Soñra sırasınen Şeyh Ğalip, Ruhi, Cevri, Naili kibi şairler sayıla. 

Aşıq Ümerden bir misal:




#Article 69: Terkib-i bent (101 words)


Terkib-i bent - “hane” adı berilgen ve ğazel şeklinde qafiyelengen 5–10 beyitlik şiir parçalarıdır. “Vasta” adı berilgen ve er vaqıt deñişken bir beyit ile bir-birine bağlanıp meydanğa kelgen nazm şeklidir. Vasta beyiti er haneniñ soñunda deñişmeden tekrarlansa tercidi-bent meydanğa kele. Bir bentniñ asıl qafiye sheması böyledir (aa, aa, aa …; bb, bb, bb...).

Türk edebiyatında terkib-i bent ile meşur olğan şairlerden birisi bu Ruhidir. Onıñ ğazel kibi qafiyeli sekizer beyitlik on edi bentten ibaret siyasiy mevzulı ve devriniñ begenilmegen taraflarını ifade etken terkib-i benti çoq meşurdır. Bunıñ yanında Ziya Paşanıñ naziresi de eñ az Ruhi qadar bellidir.

Aşıq Ümerden bir misal:




#Article 70: Terciman (243 words)


Gazeta aftada bir kere çıqa edi. 1885 senesinden ise biraz vaqıt aftada eki kere çıqmağa başladı. Maddiy meseleleri neticesinde on yıl devamında kene de aftada tek bir kere çıqmağa mecbur edi. Soñra üç kere çıqa, 1912 senesinden kündelik gazetası oldı.

Yigirmi eki yıl devamında qırımtatarca ve rusça olıp, eki tilde çıqqan “Terciman” gazetası 1905 senesi inqilâbından soñ, yalıñız qırımtatar tilinde çıqıp başladı (1905 senesi dekabr 9). O vaqıtqace gazetanıñ başında “Aftalıq siyasiy-iqtisadiy-edebiy gazeta” dep yazıla edi. O kündelik gazetağa çevirilgenden soñ (1912 senesi sentâbr ayından) “Tilde, fikirde ve işte birlik!” şiarı altında çıqa başladı. Bu devirde İsmail Gasprinskiy endi gazetağa ziyadece siyasiy tüs bermege ıntıldı. Gazetanıñ tirajı yavaş-yavaş arta edi. Birinci nushanıñ tirajı 370 olsa, 1891 senegece tirajı 1500 oldı, 1905 senesine ise “Terciman” gazetanıñ 5000 abunecileri bar edi.
Bu gazeta ve onıñ naşiri qırımtatar edebiyatını, aynı zamanda qırımtatar jurnalistikası ve gazetacılığını, publitsistikanı inkişaf ettirüvde, maarifçilikni ileriletüvde, halqnıñ medeniyetini köterüvde, bütün bu saalarda qalemi pişken istidatlı mütehassıslar österüvde büyükten-büyük rol oynadı. “Terciman” etrafında o devirdeki qırımtatar medeniy küçleri: İsmail Lömanov, Asan Sabri Ayvazov, Abdureşid Mediyev, Osman Aqçoqraqlı, Ali Bodaninskiy, Üsein Şamil Toqtarğazı ve başqalar birleştiler.

İsmail Gasprinskiy ömrüniñ soñuna qadar, yani 1914 senegece gazetada muarrirlik vazifesini becerip kelgen. Babasınıñ vefatından soñ, muarrirlik vazifesini oğlu Refat, soñra ise, 1914 senesiniñ 28 oktâbrinden Asan Sabri Ayvazov alıp bardılar. “Terciman” 1918 senesinece neşir olundı. Böyleliknen, meşur qırımtatar gazetası 35 yıl devamında qırımtatar halqınıñ medeniy ilerilüvine hızmet etti. Bu vaqıt devamında gazetanıñ 3000 nushası dünya yüzüni kördi.




#Article 71: Memet Nuzet (240 words)


Memet Nuzet (Tureviç, asıl soyadı Çelebiyev; 1888 mart 13, Aydar Ğazı köyü  – 1934 mayıs 4, Kökköz köyü) - qırımtatar şairi.

Memet Nuzet Kezlev uyezdiniñ Aydar Ğazı köyünde Şeyh İslâm çelebiniñ qorantasında doğa. Özüniñ ilki tasilini köy ocapçesinden ala. Soñra babası Şeyh İslâm çelebi 1897 senesi onı Kezlev medresesine yerleştire. 1900 senesi Bağçasaraydaki meşur Zıncırlı medresege oqumağa kire.

Memet Nuzetniñ faal edebiy yaratıcılığı 1905 senesi inqilâbı devrinde başlay. Edebiyatşınaslıq nazariyesinde maarifçilik realizmi dep adlandırılğan yaratıcılıq usulı, yani ratsionalizm, didaktizm ve ahlâq tüzetüv usulınen yazılğan edebiy eserleriniñ tesiri altında icat ete.

Memet Nuzet Kuybışev rayonınıñ Kokluz köyünde ocalıq yapar eken, ağır hastalanıp, 1934 senesi mayıs 4-te Kökköz hastahanesinde vefat etti.

Memet Nuzet şiiriyetniñ çeşit janrlarında eserler yarattı: satirik ve yumoristik şiirler, balalar içün şiirler, ahlâq ve turmuş, terbiye mevzularında şiirler, lirik şiirler, agitatsion şiirler, şiiriy pyesalar, poemalar ve ilâhre. Şairniñ böyle satirik ve yumoristik manzumeleriniñ halq arasında eñ ziyade meşur olğanlarından: “Noğaynıñ adağı”, “Uzun qulaq aziz”, “Ava sertiygen”, “Menden de geceñ hayır”, “Soqur közden seadet”, “Türküli namaz”, “Çoban ve eçki”, “Taqsim dersi”, “Qaydan çıqa?”, “Bizniñ babaylar”, “İçki qurbanı”, “Vaaz”, “Noğaynen molla”, “Tek mağa körünme”, “Ağır ceza” ve daa çoq eserlerini qayd etmek mümkün. 

Memet Nuzetniñ büyük kölemli elyazmalar defteri belli şairimiz Abduraman Qadri-zadeniñ Romaniyada yaşağan qızı Piraye hanımda saqlanıp qalğandır. Bu defterdeki bir sıra şiirlerni Eşref Şemi-zade “Lenin bayrağı”nıñ 1967 senesi “Raatlıq saifeleri”nde (mayıs 6, iyun 17) bastırğan edi. Şairniñ saylama eserlerniñ cıyıntığı (“Qırımnıñ çöl ayatından”) Aqmescitte 2003 senesi neşir etildi.




#Article 72: Ayatiyat (173 words)


Ayatiyat (Biologiya) - canlılarnı tedqiq etken bir ilim dalıdır. Ayatiyatnıñ nebatiyat (botanika), ayvaniyat (zoologiya) ve tibbiyet kibi bir çoq dalı eskidir.

Ayatiyatçılar bütün canlılarnı, bütün seyyareni qaplağan kürreviy büyüklikten, üceyre ve molekulalarnı qavrağan mikroskopik büyüklikke qadar olarnı tesirlegen müim dinamik adiseler ile birlikte tedqiq etken, ayatiyat ilminen oğraşqan kişilerdir. Bir çoq esnası terkibinde sığındırğan ayatiy esnaslardan bazıları; energiya ve maddeniñ işlenmesi, vucutnı oluştırğan maddelerniñ sintezlenmesi, yaralarnıñ yahşılaşması ve cümle organizmniñ çoğalmasıdır.

Ayatiyat, bu qadar ziyade mevzunı öz qavramı altında toplağanı içün bir çoq dallarğa bölüngendir. Organizm türüne köre bu ilim dalını bölgen usul; ösümliklerni tedqiq etken botanika, ayvanlarnı tedqiq etken zoologiya ve soñki olaraq da mikroorganizmlerni tedqiq etken mikroayatiyatnı baş dallar olaraq ala. Bazı bölme usullarnı ise, tedqiq etilgen organizmlerniñ derecesine köre bu talilni yapmaqtadır. Bu sistema ayatnıñ temel himiyasını tedqiq etken molekulalar ayatiyatnı, ayatnıñ temel yapı taşları olğan üceyrelerni tedqiq etken üceyre ayatiyatını, organizmlerniñ içki organlarınıñ çalışuvını tedqiq etken fiziologiyanı, organizmlerniñ tış körünişlerini tedqiq etken morfologiyanı ve organizmlerniñ bir-birleri ve çevre ile bağlarını tedqiq etken ekologiyanı, ayatiyatnıñ baş dalları olaraq qabul ete.




#Article 73: Riyaziyat (136 words)


Riyaziyat (Matematika) - yapılarnıñ piçimlerini, deñişimni ve uzamnı tedqiq etken ilim dalıdır. Riyaziyatnıñ esap (arifmetika), cebir (algebra) ve endese (geometriya) kibi bir çoq dalı eskidir. Daa umumiy tanımı ile nicelik ve zaman ile bağlı simvollarnı (ya da temsili nesnelerni) tedqiq ete. Formalist noqta-i nazarına köre aksiomatik olaraq tanımlanğan abstrakt yapılarnıñ mantıq ve matematik notatsiya qullanılaraq araştırılmasıdır. Diger noqta-i nazarlar riyaziyat felsefesinde tapılıp ola.

Riyaziyatçılar tarafından tedqiq etilgen bazı yapılar, tabiiy ilimlerden hususan fizikadan menbalanıp ola. Bunıñ ile birlikte riyaziyatçılar, örnekniñ bazı alt saalarnı birleştirici bir umumiyleme ya da ortaq esaplar içün yararlı bir alet olğanları içün tamamen riyaziyatqa ait yapılar da tanımlar ve araştırırlar. Bir çoq riyaziyatçı riyaziyatnı bir ilimden çoq sanat olaraq körip araştırğanlar saalarını tek saf bir estetik itina ile tedqiq eteler. Riyaziyatnı ilimniñ tili olaraq elge alıp, pozitiv ilim saymağan felsefeciler de bardır.




#Article 74: Cengiz Dağcı (220 words)


Cengiz Dağcı (1919 mart 9, Gurzuf – 2011 sentâbr 22, London) belli qırımtatar yazıcısı.

Cengiz Dağcı 1919 senesi martnıñ 9-ında Yalta civarındaki Gurzuf köyünde doğdı. Babasınıñ adı Emirüsein, anasınıñ adı Fatma. Babası o yıllarda Gurzufta berberlik yapa edi. 1923 senesine qadar Emirüsein Dağcınıñ qorantası Gurzufta Demirlibağça maallesinde yaşadı. 1922 senesi Qızıltaşta ev qurmağa başladılar. 1923–1925 senelerinde evleri qurulıp bitkenge qadar Qızıltaşta Cengizniñ emcesi Osman Dağcınıñ evinde yaşadılar.

Cengiz Dağcı başlanğıç mektepni 1931 senesi Qızıltaşta bitire. 1932 senesiniñ baarinde babası Cengizni yanına çağırtıp ala. Oğlannı Aqmescitteki 12-nci nümüne mektebiniñ 5-inci “B” sınfına alalar. Cengiz 1936 senesinden oquvını 13-ünci nümüneviy orta mektepte devam ettire. Bu yılları Qırımda iqtisadiy vaziyet tüzelip başlay. Dağcılarnıñ qorantası biraz ayaqqa turğan soñ, niayet qavuşalar, Cengizniñ Qızıltaşta qalğan anası, Tevide, Ayşe, Timur ve Halit qardaşları Aqmescitke köçip keleler.

Cengiz Dağcı 1937 senesi orta mektepni bitirgen soñ, Qırım pedagogika institutınıñ tarih fakultetine oqumağa kire.

Qaynaqça - Yunus Qandım maqalesi

Cengiz Dağcı edebiyatqa bir şair olaraq kirip kele. Onıñ ilk şiirleri 1936 senesi gençlik içün neşir etilgen mecmuada derc oluna. 1936 senesi şu mecmuada onıñ “Qış” ve “Qartanay ve eçkisi” serlevalı şiirleri çıqa.

Londonda Dağcı elindeki qalemine can bağışlamağa  tırışa ve 1947–1948 senelerinde rus tilinde “Büyük yalan” serlevalı üç perdelik pyesa yaza. 1958 senesiniñ başlarında pyesanı türk tiline tercime etip, “Varlıq” neşriyatına yollay. Lâkin pyesa şay da dünya yüzü körmey. 




#Article 75: Qırımtatar elifbesi (102 words)


Qırımtatar tili eki elifbe qullana – latin ve kiril.

Qırımtatar latin elifbesi 1992 senesi II Qırımtatar Milliy Qurultayı tarafından tasdıqlandı. O 31 arif ve 1 işaretten ibarettir

Â â işareti ayrı bir arif degil de, ögünde turğan tutuq sesni yımşatuv işareti olaraq qullanılır.

Bu ariflerniñ telâffuzı böyledir (Halqara Fonetik Elifbesi (IPA) vastasınen yazıla):

Qırımtatar kiril elifbesi 1938 senesi sovet ükümeti tarafından tasdıqlandı. 1992 senesi II Qırımtatar Milliy Qurultayı yañı latin elifbesi tasdıqladı, amma kiril elifbesi bugünge qadar da pek sıq qullanıla. Şu elifbe 37 ariften ibaret.

гъ, къ, нъ ve дж ayrı ariflerdir (sözlerni elifbe tertibinen sıralav içün müimdir, misal olaraq luğatlarda).




#Article 76: Yusuf Bolat (214 words)


Yusuf Bolat (1909, Aluşta - 1986, Taşkent) - belli qırımtatar yazıcısı.
 
Yusuf Bolat 1909 senesi Aluşta şeerinde, fuqare bir ailede doğdı. Köy mektebini bitirgenden soñ, Yaltadaki ocalar mektebinde oqudı. Qırım pedagogika institutınıñ Qırımtatar tili ve edebiyatı bölümini bitirgenden soñ, edebiyat saasında çalıştı. 1939-1941 senelerinde “Sovet Edebiyatı” mecmuasınıñ muarriri oldı.

Yusuf Bolatnıñ edebiy yaratıcılığı, 1929 senesi başladı. Cenkten evel o umumen pyesalarnı yaza edi. O devirde Yusuf Bolatnıñ bir çoq meraqlı pyesası basıldı ve sanalandı: “Toy devam ete”, “Deñiz dalğasız olmaz”, “Soñki gece”, “Arzı qız” bulardan bazıları.

İstidatlı genç bestekârlar pyesaları içün muzıka yazdılar. “İşlegen tişler” pyesası içün Asan Refatov, “Toy devam ete” pyesası içün Yaya Şerfedinov, “Arzı qız” içün Yaya Şerfetdinov ile İlyas Bahşış muzıka yazdı.

Bu yıllarda edebiy mecmualarda Yusuf Bolatnıñ “Qoysuz çoban”, “Balta” ve “Tufanda qalğan qoy sürüsi” adlı ikâyeleri basıldı.

Yusuf Bolat halq qaramanı Alim Aydamaq aqqında “Alim” romanını yazdı. II Cian cenkinden soñ “Saf yürekler”, “Anife”, “Sadakât” romanlarını yarattı.

Yusuf Bolatnıñ yaratıcılığında mizah eserleriniñ de ayrıca müim yeri bardır. Onıñ “Toy devam ete” , “İşlegen tişler”, “Dubaralı toy” isimli komediyaları büyük ustalıqnen yazılğan. Yusuf Bolat, qısqa mizahiy ikâyeler mevzusında da usta olğan. Onıñ mizahiy ikâyeleri “Tabiatım öyle” isimli kitabında toplanğan.

Yusuf Bolatnıñ ikâyeleri, em münderice, em til ceetinden zengin ve meraqlıdır. Onıñ yaratıcılığı qırımtatar edebiyatınıñ müim bir qısmını teşkil ete.




#Article 77: Qırım tarihı (536 words)


 
Qırım tarihı:

Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar. 60-tan ziyade abide tapıldı. Tavrlar Avropa (tar yüzlü) ırqına mensüpler. Milâttan evel III asırda faal sürette skitlernen qarışmağa başladılar ve milâttan soñ I asırda tavroskitler olaraq belli oldılar.

M.E. (milâttan evel) XII – VIII asırlar. Qırımda kimmerler, köçebe-ayvanasravcılar yaşağan edi. Qırımda eki kimmer abidesi açıldı: Mambet Eli  köyünde (Aqmescit ve Saq şeerleri arasında) ve Qırq İşün köyünde (Canköy şeerinden biraz şimalde). 

M.E. VII asır. Skitlerniñ yaqın kelüvi neticesinde kimmerlerniñ büyük bir qısımı Anadoluğa çekileler.

M.E. VII – IV asırlar. Yarımada çöllerinde avropalaşqan skitlerniñ köçebe ömür keçirgen devri.

M.E. 480 senesi. Qadimiy yunanlar Anadoludaki Milet şeerinden Keriç ve Taman yarımadasına köçeler ve Bosporos Devletiniñ esasçısı olalar (paytahtı – Pantikapeyon şeeri).

M.E. 422 – 421 seneleri. Qara deñiz cenübiy yalısındaki Herakleya şeerinden kelgen yunanlar Qırımnıñ cenübiy qısımında Hersonesos şeerine esas qoydılar. Qırımnıñ ealisi – yunanlar, tavrlar, skitler – ziraatçılıq ve bereketlik ilahisi Artemiske sığınalar.

M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı. Neapolis şeerinde skit devleti öz paytahtınen peyda ola.

M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Eupator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.

M.E. II – I asırlar. Skitler qabilesine yaqın olğan sarmatlar Qırımğa kireler. Cismaniy ceetten avropalaşqan, tomalaqbaşlı. Qırımnıñ cenübiy-ğarbiy topraqlarına yerleşeler. Skitlernen assimilâtsiyağa oğraylar.

M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezareti altına keçeler. Romalılar Haraks (Ay Todor burnuda) ve Hersonesos şeerlerine yerleşeler.

M.S. (milâttan soñ) II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.

M.S. III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos devletini öz nezareti altına qoyalar. Romalılar Haraks ve Hersonesosnı taşlaylar ve tamamıyle yarımadadan keteler.

IV asırnıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa hunnular ve olarnen beraber alanlar kirip keleler. Olar got devletini ve Bosporos Devletini tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler.

IV—V asırlar — Roma (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.

VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.

VI asırnıñ soñu – VII asırnıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım bulğar qabileleriniñ birligine kire.

VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.

IX asırnıñ soñu. Peçenegler Hazar Qağanatını darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar.

XI asırnıñ birinci yarısı XII asırnıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus Tmutarakan knâzlığınıñ meydanını elde ettiler.

XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.

XIII asırnıñ 60-ncı seneleri. Solhat şeerinde (şimdiki Eski Qırım) Buharadan çıqqanlar tarafından cami qurulğan.

XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.

Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti.

Sekiz qırımtatar Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını aldı, olardan Amethan Sultan eki defa qaraman oldı.




#Article 78: Özü özeni (141 words)


Özü  ya da Özü Suv (, , ) — Rusiye, Belarus ve Ukraina topraqlarınıñ bir qısmını suvlağan bir özendir, Ukrainanıñ esas özeni. Edil ve Tunadan soñ Avropanıñ üçünci uzun özendir. 2290 km uzunlığındaki bu özen, Valday dağları yaylasınıñ cenübinden doğa, Smolensk şeerine yete, Belaruske kire, bu memleketniñ şarqiy qısmından keçip Ukrainağa yete. Soldan Desna özeninen birleşken, Kıyivden keçe. Daa soñra Özü yaylasını bir egri sızıp dolaşa ve yalı tiliniñ qısmen qapatqanı bir liman meydanğa ketirerek Adesniñ şarqından Qara deñizge töküle. Özü, Volın kütlesiniñ sert qayalıqlarında meydanğa kelgen bir diyarnı aşa. Özenniñ rejimi Şarqiy Avropa aqar suvlarınıñ rejimindendir. Qışnıñ ayazı sebebinen suvları azlaşır, baarde büyük bir artım köstere. Yaznıñ ise sıq buharlaşma sebebi ile suvları azlaşır. Müim bir gidroelektrik menbasıdır. Eñ müim qolları Berezina (585 km), Pripât (790 km), Teteriv (365 km), İngulets (550 km), Desna (1180 km), Psel (800 km) özenleri.




#Article 79: Eşref Şemi-zade (231 words)


Eşref Abduraman oğlu Şemi-zade (1908, iyün 21 – 1978, mart 11) – belli şairdir.

Eşref Şemi-zade 1908, iyün 21 Kezlev şeerinde halq ocası qorantasında doğdı. Rüşdiye mektebini bitirgen soñ o Aqmescitke barıp, andaki Sovet fırqa mektebine () oqumağa kire. Soñ Kezlev civarındaki Atay köy şurasında oquv evi müdiri olaraq çalışıp başladı.

Eşref Şemi-zade 1978 senesi mart 11-de Moskvada ağır hastalıqtan vefat etti. Özüniñ vasiyeti yerine ketirelerek, qorantası ve dostlarınıñ ğayreti ile Qırımğa ketirilip, İslâm Terek rayonında Eski Qırımğa yaqın Aqçora köyüniñ mezarlığında defin etildi.

Eşref Şemi-zadeniñ birinci şiirleri 1923 senesi matbuatta basılıp başladı. Şairniñ 1925-1930 seneleri yazılğan “Aqşam deñiz yalısında” (1925), “Yırlarım” (1925), “Şaylı qız” (1927), “Arıqbaş eteginde” (1928), “Asret” (1930) kibi şiirleri gençlikke bağışlana.

Şair aynı zamanda tercime işinen oğraştı. Vilyam Şekspirniñ “On ekinci gece” faciasını, Aleksandr Puşkinniñ, Mihail Lermontovnıñ, Nizamiyniñ ve digerlerniñ eserlerini tercime etti.

Sürgünlik devrinde 1960 – 1970 seneleri edipniñ yaratıcılığı küçlü bir aqıntı olaraq inkişaf etti. 1965 senesi onıñ “Qaval” adlı birinci şiirler cıyıntığı çıqtı. “Toğan qaya” (1969), “Şiirler ve poemalar” (1978) adlı cıyıntıqlarındaki şiiriy eserleri cenkten soñki qırımtatar şiiriyetinde yañı burulış nümüneleri oldılar. Onıñ “Programmanı oquğanda”, “Çolpanğa doğru”, “Yol berme!”, “Emeksever mağrur halqım” ve daa çoq şiirleri, bunıñ kibi de “Qırqlama” adını alğan qırq dane sekizligi şairniñ yüreginden qaynap çıqqan inci daneleridir. Şairniñ eñ belli eserlerinden biri  “Közyaş divar” destanıdır. Bundan da ğayrı “Ömür ve yaratıcılıq” (1974), “Halq hızmetinde” (1977) adlı maqaleler cıyıntıqları basılıp çıqtı.




#Article 80: Sürgünlik (612 words)


Qırımtatar halqınıñ sürgünligi 1944 senesi mayıs 18 künü olğan qırımtatarlarnıñ soyqırımı.

Qırımtatar halqınıñ vatandan bütünley sürgün etilgeniniñ esas sebepleri Rusiye devletiniñ Qırım Hanlığına nisbeten mürekkep munasebetlerinden başlana. Sabıq Altın Ordunıñ topraqlarına köz atqan Rusiye Qazan, Hacı Tarhan, Sibir hanlıqlarını, Noğay Ordusını ta XVI asırda zapt etti. Niayet, XVIII asırnıñ soñunda Rusiye İmperiyası Qırım Hanlığını da basıp almağa muvafaq oldı. Çar ükümeti Qırımnıñ tamır halqını yarımadadan bütünley sürip çıqarmaq siyasetini defalarca ömürge keçirmege ıntıldı, lâkin eñ soñu halqnı Qırımdan yavaş-yavaş sıqıp çıqarmaq qararına keldi. İşte, böyle etip qırımtatar halqınıñ taqdirine “qara asır” peyda ola ki, şu yüz yıl devamında (1783 - 1883) halqnıñ sayısı 5-6 kere eksile.

Çar ükümetiniñ yıqıluvı ve Qırımda sovet akimiyetiniñ tizilüvi vaziyetni deñiştirmedi. Aksine, arbiy areketler, mallarnı tutıp aluvlar, prodrazvörstka, 1921-1923 seneleriniñ açlığı, kolhozlaştıruv, siyasiy repressiyalar, Rusiyeden ve Ukrainadan pek çoq adamlarnıñ Qırımğa ketirilip yerleştirilüvi – bütün bular qırımtatar halqınıñ uquqsızlığını daa ziyade fenalaştırdı ve onıñ sayısınıñ ket-kete eksilmesiniñ sebebi oldı. 

Bu ğayeni ömürge keçirmek içün ŞSCBnen Almaniya arasında cenk başlağanı imkân doğurdı. Qırımnıñ mudafaasındaki muvafaqiyetsizlik – o 1941 senesiniñ küzünde endi bütünley almanlar tarafından işğal etilgen edi, - partizan areketindeki yañlışlıqlar, Qırımnıñ rus ealisi tarafından “yat” halqlarğa nisbeten adeti üzere işançsızlığı, şübeli baquvı – bütün bular güya qırımtatarlar bir qalmay alman işğalcilerine berildiler, olarğa hızmet ettiler degen sahte, yalan fikirniñ doğmasına yardım ettiler. Qırımda partizan areketiniñ reberleri Aleksey Mokrousov ve A. Martınov 1942 senesi iyül ayında memleketniñ yolbaşçılığına “dağ ve dağ yanı rayonlarında yaşağan qırımtatarlarnıñ ekseriyeti faşistlerge berildiler”, degen yalan, iftira tolu mektüp ile muracaatta bulundılar.

Aprel ayında ve soñra mayısnıñ başında acele surette qırımtatarlar eki kere esapqa alınalar. Mayıs 10-da iç bir şeyden şübelenmegen bir çoq dağ ve dağ yanı rayonlarında köylerniñ adamlarını yollarnı tamir işine aydadılar ve olarnı anda bir afta çalıştırdılar. Mayıs 18-de ise olarnı qorantalarınen, köyü-köyü ile tuvğan yurtlarından şu yollarnen aydap alıp kettiler. Sürgünlik arfesinde yani aprelde ve mayısnıñ birinci yarısında qırımtatarlar arasında bütün erkeklerni “trud armiya”ğa aluv kampaniyası ötkerildi. Soñundan añlaşılğanına köre, bunıñ sebebi – sürgünlik operatsiyasını ötkergende, olarğa qarşılıq adam olmaması közde tutulğan. “Trud armiya”ğa alınğan biñlernen adamlar esasen Rusiyeniñ şimalinde, Uralda ve diger yerlerindeki lagerlerge, Qazahistanğa yollanğanlar. Olarnı esasen yol yapıcılığında, zavodlar qurucılığında, dağ işlerinde çalıştırğanlar ve olarğa pek qılınğanlar.
Eger 1941 senesi cenk başlağanınen yapılğan umumiy mobilizatsiya qırımtatar qorantalarını olarnıñ esas tayançı olğan erkeksiz qaldırğan olsa, alman işğali olarnıñ maddiy temelini bozğan olsa, “trud armiya” siyrek de olsa, qorantalarda qalğan erkeklerni ve ösmürlerni yığıştırıp aldı ki, üzere çoq balalı olğan qırımtatar qorantaları bir derece olsa da, olarğa bazana ediler. Şunıñ içün evlerinden yarı aç, yarı çıplaq aydalıp çıqarılğan qorantalar bu ceryanğa, bu faciağa endi zayıflanğan, çaresizlengen, iqtisadiy ve ruhiy ceetten sıqıştırılğan alda taşlandılar ve sürgünlikniñ birinci yılları halqnıñ soñ derece qırılğanınıñ sebeplerinden biri de budır.
Sürgün etilgen qırımtatarlar baracaq cumhuriyetlerde olarnı qabul etmege belli bir azırlıq körülmekte edi. Meselâ, Beriya Özbekistan yolbaşçılarından “Özbekistan ŞSCde sürgün etilgenlerni qabul etmek ve olarnı yerleştirmek içün azırlıq işleri esasen bitirildi”, degen esabat aldı.

Bu facialı künni körgenlerden biri şöyle dey: 

Ebet, bütün bu adiseler aynı bir vaqıtta bütün Qırımda olğandır.

Bütün bu operatsiya Qırımda mayıs 20 künü saat 16-da bitirildi: qırımtatarlarnen rıqma-rıq olğan mal vagonlarından ibaret 67 eşelon Şarqqa, Orta Asiyağa ve Uralğa yollanıldı. Evden çıqarılğanda 8 yaşında olğan Paşa Halid adamlarnı nasıl yönetilgenini şöyle hatırlay:

İİHKniñ esabatına köre Qırımdan 191 014 qırımtatar çıqarılğan, kommunistik fırqa organlarınıñ esabına köre ise – 194 111 adam. Böyle etip nasıl planlaştırılğan olsa, oyle de 47 biñ qırımtatar qorantası Qırımdan sürgün etildi. Cenk bitken soñ o qorantalarğa ordudan boşağan sabıq askerler ve başqa cumhuriyetlerde yaşağan qırımtatarlar yollandı.

Sürgünlikten soñ sovet ükümetinden tarafından qırımtatarlar halqqa qarşı büyük propaganda kampanyası başlandı. Zemaneviy Rusiyede ve Qırımda bu esnas bügün da devam ette. Aşağıdaki propagandacılar bu esnasta iştiraq ettiler ve eteler:




#Article 81: İslâm (269 words)


İslâm, İslâmiyet ya da Musulmanlıq ( – el-islām) – tek bir tañrını qabul etken semaviy dinlerniñ soñkisi, üç cian dinleriniñ birisidir. Hristianlıqtan soñ dünyanıñ eñ tarqalğan ekinci dinidir. İslâm dini bu dinniñ peyğamberi – Muhammed vastasınen VII asırda yayılmağa başladı. İslâm dinine inanğan adamlarğa mümin, İslâm dininiñ emirlerine boysunmağa tırışqan adamlarğa musulman deyler. Musulmanlar, İslâmnıñ muqaddes kitabı Qurannı teşkil etken sureler Cebrail adlı melek vastasınen, sözlü olaraq, Muhammed peyğamberge vahiy etilgenine (endirilgenine) inana.

Musulmanlarnıñ eñ büyük eki aqımı sünniylik ve şiiyliktir. Bulardan ğayrı uquq, itiqat kibi çeşit kategoriyalarda bir çoq fikriy ceryan ve mezhep bardır. İslâm dininiñ temelinde bütün büyük mezhepleriniñ qabul etken tevhit esası tura ki, bu añlam tek Allahnıñ barlığı ve birligine inanmaq manasına kele.

İslâm peyğamberi Muhammed İslâm dinini yayğan esnada İslâm Devletini de qurdı, daa soñra bu İslâm Devleti mühtelif hanedanlar tarafından uzun bir vaqıt devamında idare etilgen. Bu devletlerniñ başlıqları halife unvanını taşığan ediler. Çeşit bölgelerde yaşağan halqlar İslâmnı qabul etmege başlağandan soñ, mühtelif ve yañı musulman devletleri de peyda oldı.

İslâm sözü arap tilindeki -{crh-latn:S-L-M;crh-cyrl:С-Л-М}- tamırından kele, bu tamır da barışıqlıq, sulh, tınçlıq, amanlıq, bütünlik, sağlamlıq, sağlıq manalarını ifade ete. Bunen beraber bu sade tamırdan yapılğan esleme fiili teslim olmaq, boysunmaq manalarına kele. Bu fiilniñ masdarı (isimfiili) islâm  olıp, teslimiyet, boysunuv  manalarını ifade ete. Musulman ise, teslim olğan, boysunğan demektir. Musulman tek bir Tañrı olğanı qabul etilgen Allahqa teslim ola, Oña boysuna.
İslâm dinine mensüp adamlarnı adlandırmaq içün qullanılğan mümin sözü kesen-kes inanğan manasına kele.

İslâm dininiñ emir etkeni, yapılmasını farz (kerekli) qılğanı qulluqlarnıñ bütünidir. İslâm dini muqaddes kitabı olğan Quran-ı Kerimde farz olaraq emir etilgen er ibadet ve areketniñ yapılması, inanğanlarğa şarttır.
 




#Article 82: Çağatay tili (155 words)


 
Çağatay tili (öz adı جغتای - Cağatay; ; ) - tarihiy türkiy bir tildir. Orta Asiyada türkiy yazı tiliniñ inkişaf etilmesindeki üçünci devirni teşkil ete.

Çağatay tili yalıñız Orta Asiya türkiy devletlerinde yazı ve diplomatiyası tili olaraq qullanılmağa qalmağan, Rusiyede oğuzlar-qayılar tışındaki musulman türkler arasında da XIX asırğa qadar qullanılğandır. Harezm türkiy tiliniñ devamı olaraq Timurlılar devrinde peyda olğandır.

Çağatayca yazılğan eserlerniñ aman-aman episi Arap arifleri ile. Bunıñnen birlikte uyğur ariflerinen bazı çağatayca metinler de rastkele.

Çağatay tilinde, Orta Asiyada türkiy yazı tilini ögündeki devirlerindeki bazı fonetik ve morfologik birimlerni farqlılaşqanı diqqatnı çeke. Meselâ: ilk ecada e/i deñişmesi: keç~kiç (keç), men~min (men) kibi; e/ö deñişmesi: erük~örük (erik), teşüt~töşük (teşik) kibi; tutuq sesleri ekizlemey: yiti~yitti (yedi), qatıq~qattıq (qattı). Bütün türkiy tillerde olğanı kibi çağatay tilinde de yalın, mürekkep ve örmek cümle yapıları qullanıla. Çağataycada İslâm medeniyeti tesiri de körüne. Arapça, hususan farsça bir çoq söz ve tamlama olduqça çoqtır. Çağatay tili yerini bugün şimdiki özbekçege qaldırdı.




#Article 83: Ğağauz tili (145 words)


Ğağauz tili (öz adı -{Gagauz dili}-) - çoqusı Moldovadaki Ğağauz Yeri muhtar regionında yaşağan Ğağauzlarnıñ tili. Qararnen 150 000 kişi tarafından laf etile. Ğağauz tili oğuz gruppasına ait türkiy tildir.

Qomşu tillerden çoq söz alınğanına baqmadan bir qırımtatar yalıboylu ile ğağauz qolayca añlaşır. Eskiden ğağauz tili yunan elifbesinen yazılğan edi, amma 1957 senesi kiril elifbesi qullanılıp başlağanda yunan elifbesinden vazgeçken. 1990-ıncı senelerde ğağauzlarğa muhtariyet berilgenden soñ, türk elifbesiniñ esasında şekillendirilgen bir elifbe meydanğa ketirildi ve bugünge qadar qullanıla. Türk elifbesinden farqlı olaraq ğağauz elifbesinde Ää, Êê ve Ţţ arifleri bar. Ğağauz yazı tili Türkiyede halq arasında laf etilgen türkçeniñ yazığa tökülgen şeklidir denile. Türkçe Ğ arfiniñ yerine çoq sözlerde, sozuq arifler çift yazılaraq Ğ sesi qazandırılır.

Çoqluq ad yapımlarında çoqluq affiksi qırımtatar tilindeki kibi -ler/-lar'dır. Amma, Qazan tatar tilindeki kibi, sözniñ soñki arfi M ya da N olsa çoqluq affiksindeki L arfi yerinde N ola.




#Article 84: Özbek tili (159 words)


Özbek tili (öz adı O‘zbek tili) – Türkiy tillerden Qarluq gruppasına ait bir til. Özbekistannıñ bir resmiy til olıp, bütün Orta Asiyada laf etilgen, Türkiy til ailesiniñ 3-nci büyük vekilidir. Şimal ve cenüp şiveleri olmaq üzere eki şivesi bar. Şimal şivesi 22 000 000-ğa yaqın bir toplulıq tarafından Özbekistanda, cenüp şivesi ise tahminen 2 500 000 nufuslı bir azlıq tarafından Afğanistanda laf etile. Özbek tili Uyğur tiline yaqın tildir. Özbek tili Türkistan coğrafiyasında Özbekistan tışında yayılğan olğan özbekler arasında; Qırğızistan, Qazahistan, Tacikistan, Afğanistan, Türkmenistanda de qullanıla. Söz mevzusı bazı regionlarda regionnıñ resmiy tilinden de çoq qullanıla.

Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo'lib tug'iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari bilan birodarlarcha muomala qilishlari zarur.

Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур.

Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.




#Article 85: Uyğur tili (316 words)


 
Uyğur tili (öz adı ئۇيغۇر تىلى‎, Uyghur tili, Уйғур тили) - Şarqiy Türkistandaki Uyğur halqı tarafından laf etilgen Qarluq gruppadan bir Türkiy tildir.

Uyğur tilinde 8 sozuq, 24 tutuq sesi bar. Uyğur tilinde eki çeşit e sesi bardır. Bulardan e qırımtatar tilindekinden daa açıq, é ise daa qapalı telâffuz etilir. Qalın olğan q ve gh sesleri yanında i-ler ı olaraq oqulalar, diger yerlerde ise i oqulğanı qabul etilir. q ve gh sesleri qırımtatar tilindekinden daa qalındır. Bu sesler ğırtlağa daa yaqın olaraq telâffuz etilir. x sesi qattı olaraq telâffuz etilgen bir ğırtlaq sesidir. ng qırımtatar ñ-ge yaqındır.

Uyğurca Çinde 9 million kişi tarafından çoqusı uzaq ğarb Şincañ Uyğur Muhtar Rayonında laf eteler. Uyğurca ayrıca 500 000 kişi tarafından Qazahistanda laf eteler, ve Afğanistan, Arnavutlıq, Avstraliya, Belçika, Kanada,  Almaniya, İndoneziya, Qırğızistan, Moğolistan, Pakistan, Saudiy Arabistan, İsveçiya, Tayvan, Tacikistan, Türkiye, Büyük Britaniya, AQŞ, ve Özbekistanda Uyğur cemaatları bardır.

Uyğurca X asırdan berli arap elifbesinen yazılmaqta. 1969-1983 yılları arasında Çin ükümetiniñ azırlatqan Yengi Yezik̡ degen Uyğur latin elifbesi ile yazılğan, faqat soñra Uyğur sesleri köstergen tamamlayıcı işaretler ile Arap elifbesine qayttı. 2000-nci senelerden berli yañı Uyğur Latin Yéziqi degen bir urufat qullanılıp başladı. Aşağıdaki cedvel Arap ve Latin afileriniñ bir teñeştirilüvidir:

Uyğur Kiril elifbesi tamamlayıcı olaraq eki arif saiptir, ki bular eki sesniñ kombinatsiyasıdır. Bular aşağıda Arap ve Latin arifleriniñ tıpqıdaşı ile kösterilgen.

Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilghe we wijdangha ige hemde bir-birige qérindashliq munasiwitige xash rox bilen mu’amile qilishi kérek.

Һәммә адәм затидинла әркин, иззәт-һөрмәт вә һоқуқта баббаравәр болуп туғулған. Улар әқилғә вә вижданға игә һәмдә бир-биригә қериндашлиқ мунасивитигә хаш рох билән му’амилә қилиши керәк.

Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet ve hoquqta babbaraver bolup tuğulğan. Ular eqilğe ve vijdanğa ige hemde bir-birige qerindaşliq munasivitige haş roh bilen mu’amile qilişi kerek.

Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.




#Article 86: Albat (809 words)


Albat (, ) – Bağçasaray rayonında Belbek özeniniñ eki tarafında bulunğan bir qasabadır.

Albat köyü Belbek vadiysiniñ eñ dülber, eñ bereketli ve eñ qadimiy köylerinden biridir. Yaz-qış gürlep aqıp turğan nomay suvlu Belbek, onıñnen yan-yanaşa sozulıp, Boyka dağınıñ qırlarına tırmaşıp ketken Bağçasaray-Yalta yolu bu vadiy ealisiniñ maddiy ve medeniy ayatına hızmet ete. Albatnı şimal-şarqiy taraftan quçaqlap alğan aqçil-yeşil Kermençik qırları, onı sırttan esken hışımlı, suvuq yellerden saqlay. Cenüp-ğarptan köterilip turğan Tutaş emen dağları yazda öz serin yellerinen ohşay, qışta ise ğarptan esken suvuq ruzgârdan qorçalay. Bu vadiyniñ, hususan, Albat köyüniñ bu şartlar üzre asıl olğan tabiiy yımşaq iklimi köy hocalığı içün pek kelişiklidir.

Atiqiyat (arheologiya) qazıntıları ve diger tarihiy materiallar ve faktlarğa esaslanıp söyleycek olsaq, Belbek vadiysiniñ köyleri, çoq eski zamanlardan (10-15 biñ yıldan) berli insanlar yaşap kelgen yerlerdir. IX-XV asırlarda Albat köyü, merkezi Doros (şimdiki Mangup) olğan ortodoks hristian yepiskoplığı, Gotiya (Teodoro) prinsligine kire edi. Ealisi: tavr, kimmer, skit, sarmat, alan, got, becenek, qıpçaq kibi yerlilerden ibaret bu prinslikte yunan dini ve medeniyeti tesirinde qalğan prinsler üküm sürdiler.

Hanlıq devrinde Belbek boyunıñ diger köylüleri kibi, albatlılar da maddiy ve maneviy ceetten yükseldiler. Özleriniñ eñ yahşı mahsullarını: taze yemiş, yemiş qurusı, ceviz-fındıq, bekmez ve şaraplarından ğayrı, bal, balavuz, kürkçilik mallarını Hanlıqnıñ uzaq bazarlarına çıqarıp, elverişli fiyatlarnen sata bildiler. Bu şaraitler olardan ğayrı Han içün de çoq faydalı edi.

Qırım Rusiyeniñ qoluna keçken soñ, Hanlıqnıñ diger ülkelerindeki kibi, albatlılar da büyük tüşkünlikke oğaradılar. Albat köylüleriniñ dedelerine mensüp olğan dağı-taşı, eñ bereketli topraqları rus seraskerleriniñ, yağmacılar ordusı subaylarınıñ qoluna keçti. Potineoti, Kohendorfer, Svitsın kibi qaniçiciler yerli halqqa, ayvanlarına otlaq bir yaqta tursun, ölüsini kömmege yer qaldırmadılar. Faqat bir Svitsın — 254,4 desâtina topraqnı öz mülkü olaraq resmiyleştirdi. Bu topraqlarda qırımtatar köylülerini ırğat çalıştırdı. Pek çoq albatlılar bu aqaret ve horluqlarğa çıdamay icret etip başladılar. Bir vaqıtlarda 1586 can yaşağan köyde, 1905 senesine kelgende episi olıp 227 can qaldı.

Çar Rusiyesiniñ müstemlekesine çevirilgen Qırımda yerli halqnıñ vaziyeti pek ağır oldı. Topraqsız kalğan köylüler dağ-derelerni eşip, tegizlep çayırlar yaptılar. Dağlar töpesinden qayalar astından qazıp-qarmalap suv taptı, bağ-bağçalar yetiştirdiler. Albatta öz emegi, becerikligi neticesinde allı-taqatlı adamlar peyda olmağa başladı. Meselâ Albatta Alâdin-bay, Qubedin-efendi ve digerleri kelmeşek pomeşçiklerniñ qolundaki baba-dede topraqlarımızdan bir qısmını büyük paralarğa satın aldılar. İçinde bağça-bağ yetiştirdi, evler yaptılar. Bu devirlerde Qaralez volostına baqqan Albat köyünde 112 qoranta yaşay edi. Ealisi 469 candan ibaret Albatta 2 mektep, 2 cami, 1 kilse, 3 yerde tükkan, degirmen ve apteka bar edi. Albatlılar faetoncılıq yapmağa, güzel atlar baqıp dervizalarda at çapmağa, yarışlaşmağa sevgen ğururlı insanlar olğanlar. Evelde Boruq-tarla dep añılğan yerlerde eki yılda bir derviza ola edi. 

Albatlılar içün qara künlerden daa biri olğan 1853-1854 senelerinde keçken Aqyar cenkidir. Bu cenkte, iştiraq etken Frenki Ordusınıñ bir qısımı Albat qasabasında qamaçavda qaldı. Aşsız küz başından alqada qalğan çoq sayılı askerler Albat halqınıñ var-variyetini talap aldılar. Köpek-mışıqlarına qadar soyıp aşadılar. Bu vaqıtta — dep yaza öz hatralarında sağ qalgan bir frenk askeri — Köpür artı maallede bütün köy boyunca bir qartta bir köpeçik qalğan eken, onı da tutıp, soyup aşadıq.

Albatlılar evel-ezelden avcılıq etken, silâ tutmağa bilgen insanlardır. Bu köyde arbiy sanat erkek kişi içün şan-şüret, dep bilingen. Birinci Cian cenkinde eki yüzden ziyade albatlı iştirak etip, olardan 19 adam elâq oldı. 1917 senesi Noman Çelebicihan ve Cafer Seydamet kibi milliy reberlerimizniñ teşebbüsinen cebeden qaytıp milliy eskadron polkunı teşkil etkenlerniñ safında 27 atlı asker albatlılar edi. 

Halqımıznıñ 1917 senesi noyabrde çağırılğan Qurultayına albatlılar özleriniñ eki vekilini yolladılar. 1918 senesi Qurultay atlı askerlerinen Aqyar deñizcileri arasındaki çarpışmalardan soñ nefretlengen aydutlar Belbek boyu köylerine, hususan, albatlılarğa pek qılındılar. Eskadron izleymiz dep evlerni tinte, ev ayvanlarından ne körse alıp kete, qadın-qızlarımızğa qaşana ediler. Bu zulumğa çıdamağan Albat-Otarçıq yaşları birleşip, nevbetnen köylerini bu basqıncılardan qoçalay ediler. Albat köyü 1917-21 seneleri 4-5 kere qızıllar, beyazlar, interventler arasında qoldan qolğa keçti. Episiniñ maqsadı talamaq edi. 1919 senesi Qırımdan çıqıp qaçmaqta olğan Almaniya askerleri Belbek boyu köylerinden, olarnı Ades şeerine qadar alıp barmaq içün at-araba aldılar. Bu sıradan 17 eki atlı araba Albattan ketti. Bu adamlar nemselerni Adeske qadar alıp bardılar. Lâkin opar arabalarnı boşatıp adamparnı qaytarmadılar. Pek çoqları at-arabalarını bıraqıp, yayav-calpı qaytmağa mecbur oldılar. Bir qısımı yolda belgisiz yoq oldı.

Ekinci Cian cenkiniñ birinci kününden yüzlernen albatlılar Orduğa çağırıldı. Cebede, cebe artında partizan otrâdları saflarında, gizli teşkilâtlarda küreşerek, daa tam olmağan malümatlarğa köre, Albat köyü sakinlerinden 128 adam elâk oldı. Albat köyünden A. Ametov, S. Yunusov, S. Cemilev, A. Halilov kibi onlarnen devlet, maarif, cemaat erbapları, M. Qurtseitov, Ş. Amet, M. Mustafayev; C. Qurtmollayev, Y. Teyfuq kibi yüzlernen cesür cenkçiler, cesür deñizci, jurnalist, partizan, acayip şair ve nesirci Seyitümer Emin, cenkçi ve körümli bala şairi Zeytulla Ğaniyev Albat köyünde doğup-ösken, oqup büyügen vatanperverlerdir.

Aqsız qurbannıñ biri de okkupatsiya vaqtında özüni bir derece tutqan, birligini ve dostluğını saqlaya bilgen Albat cemaatı oldı. Bugün Albat qasabasında yaşağan qırımtatarlarnıñ sayısı 454 adam (123 qoranta). Cemaatnıñ meclisi, camisi, mollası, din cemiyeti bar. Ana tilinde sınıflar açmaq tedarigindeler. Eski ve yañı albatlılar yañı birden bir cemaat qurmaq arfesindeler.




#Article 87: Remzi Burnaş (182 words)


Remzi Burnaş (1920 - 1982) - belli Qırımtatar şairi.

O, köy mektebinden soñ, Aqmescitte 13-nci orta mektebte oqudı. O devirde şair İbraim Bahşış, orta mektepniñ yanında edebiyat tögeregi teşkil etip, istidatlı yaşlarnı anda celp etip egitime başlağan edi. Remzi şu tögerekniñ ilki iştirakçilerinden biri oldı. Birazdan soñ köydeşi Cafer Ğafar ve Ğafar Bulğanaqlınen yaqın munasebette bulundı. Olar Remzige yaratıcılıqnıñ sırlarını ögrettiler. Orta mektepni bitirgen soñ, Yaltadaki ocalar tehnik mektebine kirdi. Niayet, 1935 senesi “Yaş Leninciler” mecmuasında ilki şiirleri basılıp çıqtılar. 1940 senesi “Qızıl Qırım” gazetasında yaş şairniñ Vıborg - sovet şeeri, Soldat yırı kibi şiirleri derc olındı. 1941 senesinde Almanlarnıñ Qırımnı işğalinden soñ, Almanlarğa qarşı uruşmalara qatıldı. Çatışuvlarnıñ birinde yaralandı. Leningrad hastanesinde tedaviylengen soñ, kene cebege qayttı. 

Şair Ekinci Cian cenkinde ŞSCB içüñ bu qadar uruşmasına rağmen Qırımtatarlarnıñ oğrağanı fena aqıbetten qurtulamadı. O da halqınen sürgünlikke oğradı. 

Sürgünde Namangan vilâyetiniñ Hagulabad qasabasında bulunğan 57-nci mektepte kene özüniñ sevimli işini ocalıqı yapmağa devam etti. Talebelerge Rus tili ve edebiyatı dersi berdi. 1952-1956 seneleri öz bilgisini terenleştirüv maqsadıneñ Saratov Universitetiniñ filologiya fakultetinde oqudı. 

Remzi Burnaş 1982 senesi, qızçığı altı yaşında ekende apansızdan vefat etti.




#Article 88: Amza Ablayev (679 words)


Amza Ablayev (1922 mayıs 22 -  1998 sentâbr 10) milliy arekette çoq yıl sıldırğı bir fikrinen yaşağan ve areket etken eñ iradeli iştirakçilerden biridir. O, 1960-ncı yıllarnıñ ekinci yarısında, endi kommunistik fırqa azası ve oca olaraq işlegen bir devirde, halq areketine qoşuldı. Tez vaqıtta özü yaşağan Yangiyul şeeri ve onıñ etrafındaki qasabalarda semetdeşlerimiz arasında teşebbüsçiler gruppasını teşkil etti. O, bütün ittifaq merkeziy gruppa vekilleri arasında eñ işançlı iştirakçilerden biri edi. 

Amza oca 1922 senesiniñ mayıs 22-sinde Aluşta rayonınıñ Körbekül köyünde doğdı. Bu, Qırımda, bolşeviklerniñ öz akimiyetini tiklegen devir edi. Aradan çoq keçmey, kozboyama, köylülerni aldamaq içün ortağa sürülgen Yañı İqtisadiy Politika (НЭП) devri de bite. Bu arada öz işbirligi ve becerikligi neticesinde biraz belini doğrultqan, kendi emegile eki at, bir sığır saibi olğan köylülerge qarşı qırğınlıq başlandı. Köyde birine “kulak”, digerine ise “kulak quyruğı” dep, mal-mülküni tutıp alıp, köyden quvalap başlaylar. Amza ocanıñ babası da, 1929 senesine, babasından qalğan çeyrek ektar bağnı özü işlegen, endi at araba peyda etken bir insan edi. Şunıñ içün de “köyni kulaklardan temizlev areketi” ötkerilgende, Amza ocanıñ babasıda kulaklar cedveline tüşti. Lâkin Amza ocanıñ babasınıñ bütün qabaatı baylıqta degil de, satıp savunıp yaqında at araba peyda etkeninde kommunağa kirmeyip, öz ocalığını özü idare etmek istegeninden edi. 

Becerikli bir kişi olğan Abla, 1930 senesiniñ küzünde, ondan biraz vaqıt Özbekistanğa sürgün etilgen köydeşlerinen bağlandı. 1932 senesiniñ küzünde ise köyden aqsız çığarılğan bunıñ qoranta azalarını Özbekistanda, Qavunçı qasabasında topladı. Körbekülde Yaqub eniştesiniñ ailesinle qalğan Amza da Qavunçıdaki ailesini bu sene kelip tapa. Amza, mında 1942 senesi orta mektepni bitire. Lâkin, bu mektepni bitirgen künü aliy oquv yurtuna oqumağa degil de, Sovet ordusuna mecburiy hızmetke çağırıldı. 1942-1945 seneleri, üç yıl devamında, Ekinci Cian cenkiniñ eñ şiddetli cenk meydanlarında top nişanı mergini, topçular komandanı olaraq, mesül noqtalarda bulındı. Altı kere yaralandı. Ana babası 1942-1945 yılları arasında eki kere onıñ qattı uruşlarda elâk olğanı aqqında qara qağıt aldılar. 

Taşkent Samarqand yolu üstündeki Qavunçlı qasabası cenk vaqtında bu yerge yerleşkenler ve sürgün etilgenler esabında ealisi ve sanayı qurucılığı ceetinden tez östi, 1950-nci yıllarnıñ başlarında şeer derecesine köterilip, Yangiyul adını aldı. Şeerniñ özünde ve etrafındaki qasabalarda pek çoq qırımtatar yaşay edi. 1953 senesiniñ küzünde olarnıñ arasında ğayrıdan atanğa qaytuv aqqında laflar köterildi. Bu meselenen Amza oca da meraqlana edi. 1956 senesiniñ soñlarında Amza oca; Ceppar Akimov, Bekir Osman ve Mustafa Selimov aqqında laf eşitmeye başladı. Çoq keçmeden Mustafa Selimovnen tanış oldı, Bekir Osmanovnen körüşmek imkânını buldı. Bu künden başlap, Amza Qırımtatar milliy areketi iştirakçileriniñ sıralamasında ilklerden ve davanıñ soñuna qadar sadıq qalğanlardan biri oldı. 

Ceppar Akimov ve Mustafa oca Halilovnıñ eñ yaqın safdaşlarından biri olğan Amza oca millet vekili olaraq, halq adından yazılğan arizalarneñ bir qaç kere Moskvağa, Kommunist Fırqası Merkeziy Komitetke (ЦК КПСС) bardı. O, Rus, Özbek ve Qırımtatar tillerini yahşı bilgen yüksek medeniyetli ve bilgili oca olaraq, çoq kereler halq adından yuqarı organlarğa yollanacaq arizalarnıñ azırlanmasına aktiv iştirak etti. Fırqa ve ükümet neşir organlarınıñ toplantılarında subette bulunıp, halqnıñ çekken aqsız eziyetlerine ve oña qarşı yapılğan areketlerge, tuvğan yurtunda milliy, medeniy abidelerge nisbeten yapılğan vandallıqlarğa qarşı şikâyet qarşılıq bildirdi. Amza Ablayev oca olaraq, Qırımtatar balalarınıñ ana tilinden tasil aluvı munasebeti ile qaç kereler devlet maarif idarelerine şahsiy mektüpleri, ana-babalar adından kollektiv arizaları esasında muracaatları teşkilândırdı. 

Amza oca Ablayev, insan aqlarını qoruyıcı Moskvalı arqadaşlarınen bağlanğan semetdeşlerden biri edi. O, milletperver yazıcı Kosterin, cemaatçı Pisarev ve digerlerinen şahsen mektüpleşir. Moskvada olğanı zaman mıtlaqa olarnen körüşir edi. Amza ocanıñ halq areketine sadıq, ısrarlı areketleri Devlet telükesizligi Taşkent vilâyet idaresiniñ hadimi Svalov adlı bir alçaq erifni pek zıtlandıra edi. Onıñ teşebbüsinen Amza oca acele sürette alıp ketildi. Orada gecelernen sorğulana. Ama sabasına serbest bıraqıla edi. 

Amza oca milliy areket işlerinde endi ösip yetken, oqumış yaşlarnı azırlamaq meselesine büyük diqqatnen baqa edi. 1972 - 1976 seneleri, özü bayağı yaşlanğan olğanına baqmadan, daima yaşlar arasında ola edi. Qızıl Meydandaki numayışlar vaqtında yaşı 80-tan ötke, sağlığı osallaşqan Amza oca bu vaqialarnıñ soñuna qadar yaşlarğa örnek oldı. 

Amza Ablayev, 1989 senesinde balalarnı ve torunlarnı alıp Qırımğa qayttı. Ayatınıñ soñuna qadar halq areketinde, cemaat işlerinde faal iştirak etti. Milliy areket veteranları Cemiyeti Prezidiumnıñ azası olıp saylandı. O, 1998 senesiniñ sentâbr 10 künü vefat etti. 

İdris Asanin, Kalgay Mecmuası, sañ 34 




#Article 89: Mahmud Qırımlı (166 words)


Mahmud Qırımlı (Mahmud Qırımiy) - XII-XIII asırlarda Qırımda yaşağan bir şair. Mahmudnıñ ayatı aqqında malümatımız yoqtır. Mahmud esasen XII asırnıñ soñunda ve XIII asırnıñ birinci çeriginde yaşağandır. “Hikayet-i Yusuf ve Zuleyha” adlı destanını o ömrüniñ soñunda yazğan ve onı bitirmeden vefat etken. Destannı şu devirniñ Halil oğlu Ali isminde diger bir şairi yazıp soñuna çıqara ve soñra özü de aynı bu mevzuda “Qıssa-i Yusuf” adlı destan yarata. Lâkin Halil oğlu Ali öz destanını yazmazdan evel, türklerge de güzel añlaşılsın dep, Mahmud Qırımlınıñ destanını yerli qıpçaq tilinden türk tiline çevire. 

İ.H. Ertaylannıñ bergen malümatından ve destannıñ öz satırlarından añlaşıla ki, Mahmud  “Yusuf ve Zuleyha” destanınıñ soñunı yazıp bitirmeden vefat ete ve destannı o vaqıttaki Halil oğlu Ali isimli diger bir şair yazıp bitire. Soñra o bu destannı türk tiline tercime ete, onı türkleştire. Bu destannıñ soñundaki: 

kibi beyitlernen açıq añlaşılmaqta. Tercimannıñ adı ve tercimeniñ maqsadı da kösterile. Yani, destannıñ manası türklerge de güzel añlaşılsın, olar oquğanda köp zamet körmesinler dep yapılğan. Tercimeniñ qaysı vaqıtta yapılğanı belli degildir.




#Article 90: Naciye Ametova (156 words)


Naciye Refat qızı Ametova (Useinova) (1959 d.) istidatlı icatkârlardan biridir. O, esasen balalar içün yazğan ikâyeleri, masalları ve şiirlerinen bellidir. 

Naciye Ametova 1959 senesi sürgünlikte yani Özbekistannıñ Sırdarya vilayetindeki “Özbekistan” kolhozında Refat ve Zevriye Ametovlarnıñ çoq balalı qorantasında dünyağa keldi. Onıñ eki aptesi, bir ağası ve eki oğlan qardaşı bar edi. Olarnıñ epsi aliy tasilge saip ediler. Naciye hanım 1976 senesi Telman adına 19 sanlı umumtasil mektepni bitirdi. 1977-1982 seneleri Nizamiy adına Taşkent Pedagogika İnstitutınıñ Rus ve Qırımtatar tili fakultetlerinde oqudı. Bunıñnen beraber “Lenin Bayrağı” gazetasınıñ muarriyetinde açılğan “Köy ve şeer gazetacılığı universiteti” aqşamlıq kursunı bitirdi. İnstitutnı bitirgen soñ onı, çalışmaq içün “Lenin Bayrağı” gazetasına yolladılar. Birinci senesi mektüpler bölüginde esapçı soñra sanat ve sovet qurucılığı bölüklerinde mühbir olaraq çalıştı.

Birinci şiiri “Balqurtçıq” 1975 senesi “Lenin Bayrağı” gazetasında derc olunğan edi. Ondan soñra balalar içün yazğan şiirleri ve ikâyeleri “Lenin Bayrağı” gazetasında derc olındı. Neticede Naciye 1976 senesi ötkerilgen “Özbekistan cumhuriyet yaş icatkârlarnıñ seminar muşaveresi”ne qatıldı. 




#Article 91: Asan Çergeyev (117 words)


Asan Çergeyev (1879-1946) Qırımnıñ Or uyezdiniñ Acı Keç köyünde doğdı. İlk mektepni bitirgen soñ, 1892-1899 seneleri arasında Qırımtatar Muallimler Seminariyasında oqudı. Köyüne qaytqan soñ zemstvoda çalıştı. 1909 senesinden soñ Aqmescitte muallimlik yasamağa başladı.  İlk şiirleri Qart Bağçacı ve Çeşmedir. Eşit mevta ne söylüyor manzumesi 1905 s. yazılıp, 1909 s. neşir etilgendir. Bu risalesinde Rusiyeniñ zapt etme siyasetine qarşı kelgeni içün 1912 senesinde apis etilgendir. 1913 senesindeki afu sebebinen serbest qalğandır. 1909 s. yazılıp 1917 s. neşir etilgen Taqdir adındaki ikâyesi qadın aqları hususındadır. Bundan başqa Ayvanlar ne ayta şiir kitabınan, Yıl Dönümi bala piyesası, Tilki Qoyan derlemesi bardır. 1946 senesinde sürgünde ekende Özbekistannıñ Andican şeerinde vefat etkendir.

Eşit mevta ne söylüyor manzumesinden alınğan bir bölük aşağıda berile;




#Article 92: Müstecib Ülküsal (648 words)


Müstecib Ülküsal (doğma adı Müstecib Hacı Fazıl; 1899 – 1996) - XX asırda diasporada qırımtatar milliy davasınıñ eñ müim adamlarından birevidir. O em doğğan yeri olğan Romaniya Dobrucasında, em ana-vatanı Qırımda, em Almaniya, Lehistan kibi ğarp memleketlerinde, em de soñra köçken Türkiyede pek çoq milliy davalarda bulunğanı içün keniş malümat ve tecribe saibi olğan. Qırımtatar neşriyat tarihınıñ eñ uzun sürgen mecmuası olğan Emel mecmuasını qurğan ve uzun seneler neşir etken. Bundan başqa Qırımtatar milliy areketi, medeniyeti, tarihı, etnografiyasınen alâqalı pek çoq kitap yazğan ve neşir etken. O tamamınen aqiqiy bir dava adamıdır.

Qartbabasınıñ adı Abdurrahmandır. Abdurrahman 1840 senesinde Qırımnıñ Or uyezdiniñ bir köyünde doğğan. 1862 senesi Dobrucağa köçken. Romaniyağa kelgende yañı evli eken. Dobrucada Hakime, Sakine adlı eki qızı ve Fazıl, Qavlamet, Dervişamet adlı üç oğlu doğğan. Müstecib Ülküsalnıñ babası Fazıl 1869 senesi doğğan. Fazıl 1896 senesi Vefa Çelebi adlı bir qırımtatar muaciriniñ qızı olğan Şerifenen evlengen. Müstecip Ülküsalnıñ anası Şerifeniñ babası Vefa Efendi ve anası Hacımelek Qırımnıñ Kefe uyezdiniñ Qazan Tip köyünden.

Müstecip Ülküsal 1899 senesi doğdı. Qardaşları Saliha - 1904, Meliha - 1906, Necib - 1908, Münib - 1910, Nazım - 1912, Seyfeddin - 1920 seneleri doğğan eken. Müstecip Ülküsal başlanğıç mektepni  Dobrucada, orta mektepni İstanbulda bitirgen. I Cian cenki başlağanda İstanbulğa qaytamağanı içün eki sene Köstencedeki Mecidiye Musulman Seminariyasına  ketken. 1916 senesi Romaniya cenkke qatılğan soñ seminariya qapanğan oquvı yarım qalğan. Bundan soñ özüniñ köyünde başlanğıç mektepte muallimlik etmege başlağan.

Polatlıda daa evel Türkiyege köçken emceleri Qavlamet ve Dervişametniñ qatına bardı. 1921 senesi qırımtatar muacirleri köylerinden olğan Qarayavşanda başlanğıç mektepte ocalıq etti. Aynı seneniñ yazında İstanbulğa ketip yarım qalğan oquvına devam etti. 1922 senesi litseyni bitirip diplomını alıp Dobrucağa qayttı. Bükreş universiteti Uquq fakultetine kirdi. 1926 senesinde Uquq fakultetini bitirip advokat oldı.

Aynı sene Pazarcıqta advokatlıqqa başladı. 1929 senesi Müstecib özünday olğan on dostunen bir mecmua çıqarmağa qarar berdiler. Özleri arasında para toplap urufat aldılar. Mecmuanıñ ilk sanı Emel mecmuası adınen 1930 yanvar 1 künü neşir etildi. Mecmuanıñ saibi ve baş müellifi Müstecib Ülküsal oldı. Emel mecmuası baştaki eki sene 15 künde bir kere neşir etilir. Daa soñra ayda bir kere çıqa. Qırım Qurultay ükümetiniñ tış işleri vekili Cafer Seydamet Qırımer de mecmuada maqaleler yazmağa başlay. Bir zaman soñra Emel mecmuası qırımtatar milliy davasınıñ resmiy neşriyatı oldı. II Cian cenki başlağan soñ almanlar Romaniyağa kirerler. Mecmuanı çıqarmaq qıyın olur, 1940 senesi sentâbr ayında 154 san neşir etilgen soñ neşriyatnı toqtattılar.

Müstecib Ülküsal 1940 senesi noyabr ayında işlerini tasfiye etip Türkiyege köçti. 1941 senesinde Edige Qırımalnen beraber qırımtatar milliy davası içün Berlinge ketti. Lâkin almanlar Qırımğa ketmesine izin bermediler. Doquz ay soñra Türkiyege qaytıp keldi. 1943 senesi İstanbulğa yerleşip advokatlıqqa başladı. 1944 qırımtatar sürgünligi ve Dobrucada tuvğanlarınıñ zulumğa oğraması, apis etilmesi Müstecib Ülküsalnı pek keder etti. Ğarbiy memleketlerge qaçqan qırımlılarnı Türkiyege yerleştirmek içün oğraştı. Kelgen soylarını işlerinen küçü yetkeni qadar meşğul oldı.

Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Mustafa Cemilev 1993 senesi Türkiyege kelgende başta hasta töşegindeki Müstecib Ülküsalnı ziyaret etti. Hasta olsa bile musafirlerni ayaqta qarşılağan, oğurlay ekende alsız olması sebebinden ayaqqa turmasına mani olmaq istegenlerge  “Qırımtatar Milliy Meclisi reisini ayaqta oğurlamağa isteyim, buña küçüm bar, bunıñ böyle olması kerek” dep köstergeni davranış onıñ qadiy bir dava adamı olğanını añlatmağa yetecektir.  Bağçasarayda bir soqaqqa adınıñ berilmesin özüne berilgen eñ balaban mukâfat sayğan. Ayatı sıqıntı içinde keçmesine, bütün ömrüniñ milliy davağa adamına baqmadan iç kimseden bir qarşılıq beklemegen.

Sağlığında neşir etilgen:

Ülküsalnıñ çeşit türlü kitap ve mecmualarda neşir etilgen yazıları Saim Osman Karahan tarafından cıyıntıq alına ketirilerek 2007 senesinde Dobruca'dan adınen İstanbul Qırım Dernegi tarafından bastırıldı.

Vefatından soñ Emel mecmuasınıñ 212-nci sanı, Müstecib Ülküsal sanı olıp neşir etilgen. Özüniñ qalemge alğanı 5-nci kitabı  (Qırım Yolunda Bir Ömür, Hatıralar)  1999 senesi Qırım Türkleri Medeniyet ve Yardımlaşuv Dernegi tarafından neşir etilgen.

Müstecib Ülküsal 1996 senesinde İstanbulda vefat etken.
Bir asırğa yaqın ömrüniñ 70 senesini Qırımtatarlarnıñ milliy davasına hızmet etip keçirgen Müstecib Ülküsal, Timur, Noyan ve Ülkü adlı üç bala babası edi. 

Müstecib Ülküsal aqqında neşir etilgen pek çoq maqale bardır.




#Article 93: Yañı Dünya (100 words)


Lenin Bayrağı gazetası 1957 senesi Özbek ŞSCniñ paytahtı Taşkentte neşir etilmege başlandı. Qırımtatar tilini ve adetlerini coytulmaması ğayesinen qurulğan gazeta, kün keçken sayın Özbekistandaki qırımtatar müellifleri, şairleri, alimleriniñ toplaşuv yeri oldı. 

Cafer Bulğanaqlı, Kerim Camanaqlı, Ziyaddin Cavtöbeli, Çerkez Ali, Şakir Selim, Yunus Temirqaya, Bekir Çoban-zade, Abdulla Lâtif-zade, Şamil Alâdin, Cevdet Ametov, Abdulla Dermenci, Riza Halid, Osman Ayder, Eşref Şemi-zade, Uriye Edemova, Yusuf Bolat, Zakir Qurtnezir, Ablâziz Veliyev kibi pek çoq yazıcı ve şairniñ eserleri Lenin Bayrağında neşir etildi.

Gazeta 1991 senesinde Qırımğa köçip kelgen soñ adını Yañı Dünya dep deñiştirdi. Yañı Dünya gazetası şu vaqıtta Qırımda neşir etilmege devam ete.




#Article 94: Üsein Kürkçi (657 words)


Üsein Osman oğlu Kürkçi (1905 - 1996) - belli qırımtatar yazıcısı ve tilşınasıdır. Qırımtatar halqınıñ XX asırda icat etken ziyalılar arasında Üsein Kürkçi ayrı yerde tura. O, Qırımtatar edebiy tiliniñ imlâ qaidelerini, sarf esaslarını yazğan, imlâ, ıstılalar ve frazeologiya luğatlarını tertip etken, rus ve çetel klassik edebiyatından tercimeler yapqan, özü de acayip ikâyeler yazğan münevverlerden biridir.

Üsein Kürkçi 1905 senesi yanvarnıñ 23-ünde Bağçasaray şeerinde Arslan Ağa maallesinde kürkçüler esnafınıñ usta başı Osman molla Sali oğlu Kürkçiniñ qorantasında doğa. Başlanğıç tasilini maallelerindeki mektepte Yaqub Şakir-Alide, soñra zemstvo mektebinde ve 1918 senesi Bağçasarayda açılğan İsmail Gasprinskiy adına Darü'l-Mualliminde Yağya Bayburtlı, İbraim Meinov, Üsein Badaninskiy, İbraim İlmiy, Şeyh Vehbi kibi belli ocalarnen tanış ola.

Qırımtatarlarnıñ o zamandaki medeniy ayatı qaynağan Bağçasarayda yaş Üsein halqınıñ pek çoq ileri adamlarını köre ve tanıy edi. Şu cümleden İsmail Gasprinskiyni de defalarca toylarda körgen edi. Onıñ aytqanlarına köre, İsmail Gasprinskiy çağırılğan toy azbarına kirgende, çalğıcılar onıñ (İsmail beyniñ) sevgen avası – Aqsaq Timurnıñ marşını icra ete, toynıñ cemaatı ise onı ayaqqa turıp qarşılay eken.

Amma 1937 senesi Üsein Kürkçiniñ semereli icadiy faaliyeti birden üzüldi. Pek çoq ileri adamlarnı kibi, İçki İşler Halq Komissalığı (НКВД) onı 5810-11 madde mücibi qabaatlanğandan, sekiz yıllıq apis cezasına mahküm ete. Doquz buçuq yılı lagerde keçe. Soñra azat etile, Ferğana vilâetinin Marğılan şeerindeki doğmuşlarını kelip tapa. Mında yaşağan eki buçuq yılı içinde Qırım pedagogika institutınıñ himiya-ayatiyat fakultetini bitirgen ocapçe Emine Asanovanen evlene. Yañı ayat başladım degende, 1949 senesi martta ekinci kere Devlet Telükelsizligi Komiteti (КГБ) tarafından qapatıla. Bu sefer Krasnoyarsk ülkesindeki Dolgiy Most köyüne ebediy sürgünlikke mahküm etile. Özü sürgün etilgen soñ, ömür arqadaşı Emine apte çoqtan-çoq manialarnı yeñip, hasta anasınen beraber Krasnoyarsk ülkesine Üsein beyge kelip qavuşmağa nail ola. Bu sürgünlikteki ayatta Üsein Kürkçiniñ bir oğlu Server ve bir qızı Dilâra doğalar. Mında o qorantasınen beraber 1955 senesi sentâbr ayına qadar sürgünlikte ekinci kere buluna. 1957 yenesi reabilitatsiya etile. Böyleliknen, qırımtatar edebiy tiliniñ büyük mütehassısı Üsein Kürkçiniñ eñ mahsuldar çalışacaq yılları, yani on yedi yılı bastırıqlarda ve lagerlerde keçti.

Sürgünlikten azat olunğan soñ, 1965 senesine qadar Marğılan şeerinde rus tili ocası olıp çalıştı.

Yetmişinci yıllarda Üsein Kürkçi qırımtatar tiliniñ imlâ qaidelerini ve frazeologiya luğatını tertip etkeni aqqında Lenin Bayrağı gazetası muarririyetiniñ haberi bar edi. İmlâ meselelerini mıtlaqa acele surette çezmek kerek edi. Çünki o vaqıtta gazetada ve Yıldız mecmuasında aynı sözler çeşit-çeşit yazıla edi. Em de imlâ meseleleri çezilmegeni luğatlarnı tertip etüv işini de çanalata edi. Şunıñ içün 1982 senesi Lenin Bayrağı gazetasınıñ o vaqıttaki muarriri Timur Dağcınıñ teşebbüsinen muarririyetinde edebiy tilnen bağlı olğan alimler – Üsein Kürkçi, Memet Ümerov, Ayder Memetov, Seyitmemet Mujdabayev em de yazıcılar ve jurnalistlerniñ işitirakinen toplaşuv keçirilgen edi. Toplaşuvda cümleden Üsein Kürkçige İmlâ qaidelerini derc etmek içün azırlamaq; filologiya ilimleri namzetleri Memet Ümerovğa, Ayder Memetovğa. Seyitmemet Mujdabayevge ve yazıcı Çerkez Alige Üsein Kürkçiniñ Qırımtatar tiliniñ frazeologizmler luğatına taqrizler yazmaq avale etilgen edi. Bu luğatnı İsmail Gasprinskiy adına Cumhuriyet qırımtatar kitaphanesiniñ müdiri Ayder Emirov 1998 senesi Marğılanğa barıp Üsein Kürkçiniñ kiyevinden alıp kelgen edi. Lâkin o alâ daa neşir etilmeyip, kitaphaneniñ arhivinde yata.

Sekseninci yıllarda Üsein Kürkçi daa başqa müim işler yaptı: Rusça-Qırımtatarca ve Qırımtatarca-Rusça frazeologizmlerniñ ekvivalent (tıpqınlıq) luğatlarını ve Qırımtatar tiliniñ grammatika terminleri luğatnı tertip etti. Qırımtatar nefis edebiyatını yahşı bilgen mütehassıs olaraq, özü de acayip ikâyeler yazdı. Sekseninci senelerde Yıldız mecmuasında Üsein oca imzası ile basılgañ dülber edebiy tilde yazılğan ikâyelerini (Köpçeklerniñ davuşları altında, Körüşüv, Yarıqlı şey) oquy bilirsiñiz.

Belli qırımtatar yazıcıları Şamil Alâdin, Eşref Şemi-zade ve digerleri Üsein Kürkçini pek ürmet ete, onıñnen mektüpleşe ve edebiy til, yazğan eserleri hususında aqıl tanışa ediler.

Sekseninci-doqsanıncı yıllarda Üsein ağa çoq facialarnı başından keçirdi: ömür arqadaşı Emine apte Marğılanda, doğmuş qardaşı İsmail Kürkçi Moskvada vefat ettiler, 1983 senesi oğlu Server Qırımda Tarhan Qut yalısındaki qayalarda alpinistik meşğuliyetinde elâk oldı (Voinka köyünde defin etildi), qızı Dilâra Marğılanda vefat etti.

Bu qadar azap-facialarnı başından keçirse de, ömrüniñ soñunace temiz qalpli insan olaraq qaldı. 1996 senesi noyabrniñ 27-sinde Marğılanda vefat etti.

Ş. Asanovnıñ maqalesi, Kalgay mecmuası, Aprel – Mayıs – İyün 2005, Sayı: 36, Saife 14 - 16




#Article 95: Hansaray (694 words)


Hansaray - Bağçasaray şeerinde bulunğan Qırım hanlarınıñ sarayıdır.

Qırımda Hansaraydan ğayrı hanlarnıñ daa beş sarayı bar edi. Olar arasında Devlet Saray, Ulaqlı Saray, Alma Saray, Qaçı Saray ve Süyren Saray. Amma bu saraylar şeer çetinde edi. Hanlarnıñ merkezi ise er daim Bağçasaray qala edi. 

Eki yarım asır devamında Hansaray hanlarnıñ merkezi sayılğan vaqtında Saraynıñ tış qıyafeti çoq deñişti. Tahtqa saylanğan er bir han özüne saray sıfatında ebediy eykeller qura edi. Çeşit-türlü tamir işleri alıp barıla edi. Bazı birlerni şimdi de körmek mümkün. 

I Sahib Geray adına qurulğan eykel olaraq Bağçasaray şeeri dep saymaq mümkün. I Devlet Geray tahtta bulunğan vaqıt Sarayda ilki dürbe quruldı, III İslâm Geray vaqtında – ekinci dürbe ve toplaşuvlar içün oda. I Bahadır Geray idareliginde – resmiy musafirlerni qabul etmek içün oda. I Qaplan Geray ise Altın çeşmeni qurıp öz adını ebediyleştirdi. II Selâmet Geray, hanlar sarayı sıñırlarında qamere qurdurdı. Bu ve Büyük Han Camisiniñ ögünde qurulğan yadikârlıqlar onıñ adını taşıy. Bu cami yanğınğa oğradı, amma han onı tamirletip, ğayrıdan tüzetti. Arslan Geray han ise bu caminiñ yanında medrese qurdurdı. Qırım Geray – Dilâra bikeç dürbesini, Közyaş Çeşmesini qurdurdı. XVII asırda yaşağan türk seyaatçı aytqanına köre: “Er bir bina bir de bir han tarafından quruldı”. Hanlar Sarayı – Geraylarnıñ yılnamesidir. Ve bu sülâleniñ er bir temsilcisi onıñ müteşemligine öz issesini qoştı, desek, yañılmamız.

Vaqıt keçkeninen mimarcılıq ve örnek üslüpleri deñişe. XVII asırda keniş olğan divar yazuvlarnıñ sade örnekleri yüzüm salqımlarnı ve mermer taşlarını aks etken. XVIII asırda ise saray ressamları “Qırım rokoko” üslübinde mürekkep tizilişlerni yaratqanlar. XVI asırda tantanalar içün salonlar qura ediler, XVIII asırda ise olarnıñ yerine yengil nazik binalar peyda olıp başladı. Bu cedvelni daa çoq devam etmek mümkün: Saraynıñ diqqatlı ögrenüvi qırımtatar mimarcılıq sanatında üslüplerniñ ardı-sıralığını kösterir.

Hanlarnıñ soñkisi, Şahin Geray, tarihqa büyük avantürist olaraq kirgen han, Qırımnıñ paytahtını Bağçasaraydan Kefege avuştırmaq niyetinde edi. Atta anda yañı saray qurmağa başladı, amma 1783 senesi ükümdarlığını coyıp, istegini amelge keçirmedi. 

Çarlıq Rusiye devrinde Saray İçki İşler Nazirligi tarafından idare etile edi. Ara-sıra Saraynı padişalar ve çar qorantanıñ temsilcileri ziyaret ete ediler. Tabiiy ki, şu sebepten Saray er kes içün açıq degil edi. İstisna olaraq Qırım cenki vaqtında (1854-1855 ss.) mında arbiy hastahane yerleştirildi. 

Fevral inqilâbından soñra unikal abideni tutıp almağa istegenler peyda oldı. Amma Üsein Bodaninskiy kibi adamlarnıñ yardımı ile Rusiyeniñ Muvaqqat Ükümetni bu yerde müzey teşkil etmek kereginde inandırdılar. 1917 s. noyabrniñ 16-nda Hansarayda tantanalı sürette Qırımtatar Milliy müzeyi açıldı, onıñ müdiri Üsein Bodaninskiy oldı. Açıluv merasiminde Bağçasaray şeeriniñ sakinlermnden ğayrı, Qırımnıñ çeşit köşelerinden 7 biñge yaqın insan keldi. Olardan ğayrı – Ukraina, Latviya, Şimaliy Kavkaznıñ ve Qırımda o vaqıt yaşağan çeşit milletlerniñ vekilleri bulunğan edi. Noman Çelebicihan mezkür müzeyiniñ açıluv merasiminde bizim ecdatlarımıznı böyle sözler ile añdı: “O ecdat ki mert edi, adil edi, yüksek edi”. 

Qırımtatar milliy müzeyi halqnıñ tek milliy ve dinniy merkezi degil de, siyasiy merkezi de oldı. 

Şimdiki Han Saraynıñ tış qıyafeti umumen XVIII asırda şekillendirildi. O vaqıtta Qırım Hanlığınıñ örnek ve qurucılıq sanatı öz kemalına yetişti. 
Saray – nadir ve müteşem mimarcılıq sanatınıñ abidesi, amma şimdi bizim ögünimizde tek eskiden qalğan bir izdir. Feldmarşal Minihniñ tarafından 1736 s. yaqılğan Hansarayğa pek büyük zarar ketirildi. Amma II Selâmet Geray ve başqa hanlar tez vaqıtta bütün ziyanlarnı yoq ettiler. Lâkin episi bir, 1783 senesi mında alıp barılğan çoqtan-çoq tamir işleri, Sarayğa zarardan ğayrı iç bir yahşı şey ketirmediler.
 
Tamir işlerniñ tarihı 1787 senesinden başlana. O sene Bağçasaraynı II Yekaterinanıñ ziyaretine azırlay ediler. Bu tamir işleri çar qorantasınıñ temsilceleri kelgen vaqıtları da alıp barıla edi. Çoqusı allarda, tüzetme işleri bu saada mütehassıs olmağan insanlar ile alıp barıla edi. İşni usta başlağanda ise – olar yerli mimarcılıq adetlerinen meraqlanmay ediler. İşke ise öz ölçülerinen qatnaşa ediler. Neticede, Hansaraynıñ içki qıyafeti Avropanıñ hucur üslübine beñzep, bugünki künümizge onıñ eñ beterli izarında yetip keldi. Çünki belli olğanı kibi, Hansraynıñ “tamir” işlerini bu meselede mütehassıs olmağan unter-ofitserler yaptılar. Eski binalar, tamir yerine, yıqıla edi. Meselâ, 1820 seneleri Kolodin adlı mimarcı dört binalı aremniñ üç binasını yıqtı – Qışlıq sarayını, ammam hanelerni ve daa çoq emiyetli inşaatlarnı yoq etti. İşte, bu areketler neticesinde saraynıñ 18-gektarlıq dairesi 4 ga eksildi. 

Hansaraynıñ temelli ilmiy tamirlenmesi tek 1960 yılları başladı. Onıñ neticesinde, künümizde bizler Hansaraynıñ tahminen ilki qurulğan yılları olğan qıyafetini köre bilemiz. 




#Article 96: Zıncırlı medrese (689 words)


Zıncırlı medrese - Bağçasaraynıñ Salaçıq maallesinde qadimiy bir abidedir. 

Beş asır evelsi Salaçıq I Meñli Geray tarafından “ilim maabit”ini qurmaq içün saylanğan edi – şimdi de Zıncırlı medreseni alicenap evlâtlar aynı böyle adlandıralar. 

Hannıñ yıldız falcısı padişasına Allahnıñ emrini ayttı, Allah buyurğanına köre aynı bu yerde ilimler ögrenmek içün ev qurmaq kerek. Han Allahnıñ emrine tabi ola. Öyle efsanede tasvirlene. O, bütün şeer sakinlerge medrese qurulacaq yerde toplanmasını ve olarğa öyle sözlernen muracaat olmaqnı emir etti: “Allah yardımı ile bugün biz mında ilimler ibadethanesiniñ qurucılığını başlaymız. O bizge bu dünyada daa kemalatlı insan olmaq ve ahiret dünyanıñ Cennetine yol yapmağa yardım eter. Epimiz bütün küçümizni bu işniñ hızmetine berecekmiz.” Ve, öz sözlerni tasdıqlamaq içün birinci işni başladı. Olacaq medreseniñ temelini qoyğanda, han, yerni qaza edi, er kesnen beraber taş taşıy edi bina azır olğanda ise o, medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti.
Medreseniñ tantanalı açıluvında han ayttı: “Aqıl adamnı alicenap ete, aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı… ilimni ürmet etmegen, han olsun ya da padişa, o bir şey temelli etip olamaz, erte ya da keç onı namussızlıq yeter. Men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim, bu qapıdan kirgen er insan, kim de olsa, bu ilim mebatına kirip öz başını ilim ögünde egsin”. Ve han başını egip, birinci medresege kirdi. 

Zıncırlı Medresede er daim üç vasiyetke sadıq ediler: iman aqıllarğa yardım ete; tek bilgili sevimli ve sayğılı olacaq; akimiyet – bir şey, bilgisiz, imansız ükümet etse.

Birinci künlerden başlap mında ciddiy tertip, nizam ve oca-talebe arasında ürmet sezile edi. 

Ocalıqqa Zıncırlı medresege tek temiz insaflı ve namuslı, duşmanlıqnı ve aqraba-dost bağlarını yoq etken, aqılı, istidatlı ve itibarlı olğan, ocalar sayıla edi. Mında eñ ihtisaslı alimler ders bere ediler. Oquv 10 yıl devam ete edi. Başqa medreselerde ise 20 yıl. Bu farq, Zıncırlı medresede programma şiddetli olğanını ayta. 

Talebeler (sohtalar), tek başlanğıç tasili alğan (Qurannı oqumağa ve yazmağa bilgen) alçaq kursqa qabul oluna ediler. Başqa Qırım ya da Kavkaz medreselerni “Alibiya” kursundan bitirgen talebeler yüksek kursqa alına ediler ve arap tilinden mütehassıslar ola ediler. Arap tilinden ğayrı, sohtalar Qurannı ve Peyğamberimiz Muhammed (aleyhisselâm)nıñ sünnetini, osmanlı tilini, hattatnı, riyaziyatnı, söz ustalıqnı, mantıqnı, adliyecilikni, ahlâq aqqında ilimni ve şiir destelemekni, musulman felsefesini ve estetikanı ögrene ediler. 1867 senesi buña daa rus tilini qoştılar. Ondan ğayrı, sohtalar ustalıq sınıflarnı ziyaret ete ediler. Dersler er kün 7 saat devamında alıp barıla edi.
 
Zıncırlı medresede imamlarnı, ocalarnı, devlet hızmetçilerni azırlay ediler. Onıñ mezunları Şarq institutlarınıñ mezunlarınen bir derecede ediler. 

Er yıl iyün ayında keçirilme imtianlar ötkerile edi, olardan soñ talebeler evlerine qayta ediler. Tatil oktâbr ayınace devam ete edi. Ramazan ayında da zıncırlılar oqumay ediler. Ondan ğayrı, er cuma künü olar evge bara ediler. 
Er yıl medresede 60-70 talebe oquy edi. Yaşları 11 ve yüksekçe. Olar 4-5 adam olıp odalarda yaşay ediler. Er odada baş talebe sayıla edi, o tertip olmaqnı ve kence arqadaşlarını baqa edi. Sohtalar medreseniñ paralarından baqıla ediler. Ocalarğa, yazıcığa da aylıqlar bu aqçalardan ayırıla edi. Tamir işleri alıp barıla edi. Zıncırlınıñ temelini qoydurğan I Meñli Geraynıñ mezarını da paralardan baqa ediler. 1890 senesi medreseniñ kitaphanesinde 800 ziyade kitap ve arap, fars, türk ve rus tillerinde elyazmalar bar edi.

Medreseniñ kârını tükânlar, evler, topraqlar ketire ediler. Bunıñ episini çeşit vaqıtlarda adamlar medresege bağışladı. Kerçek, II Yekaterina (45 rub. 60 kap.) ve III Aleksandr (5000 rub. binalarnıñ tamir işleri içün) qaldıra ediler.

Qırımtatar halqnıñ sürgünliginden soñ XX asırnıñ soñunda medreseniñ binalarında psihonevrologik dispanseri buluna edi.

Bugün Zıncırlı medrese Bağçasaray Devlet Tarihiy-Medeniy Qoruğına ait bir abidedir. Medreseniñ binalarında tamir işleri yapıla.

Zıncırlı medrese, han dürbesi, İsmail Gasprinskiyniñ qurdurğan milliy mektep binası (şimdi Qırım Müftiligine ait) ve hanlıqqa ait diger binalar ile müim bir inşaat kompleksidir. Sovet idaresi devrinde çoq zararğa oğratılğan Zıncırlı medrese ve han dürbesi 2007-2009 seneleri Türkiye Cumhuriyetiniñ TİKA agentligi tarafından tamir işleri yapılğan.
Qırım hanlarınen beraber, Qırım halqınıñ milliy liderleri İsmail Gasprinskiy, sürgünde ölgenden soñ Bağçasarayğa mezarları ketirilgen Amet Özenbaşlı ve Mustafa Edige Qırımal naaşları defin etilgen meydanı bugün qırımtatarlar tarafından bir milliy qabristanına çevirildi. TİKA tarafından tamir etilgen Hacı Geray dürbesi de Türkiye Cumhuriyeti devlet naziri Faruk Çelik ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Reis yardımcısı Meral Akşener de iştirak etken bir merasim ile 2009 senesi mayıs 18 künü ziyaretke açıldı.




#Article 97: Bizim Qırım (455 words)


Bizim Qırım - Qırımda oturğan bir halqara cemaat teşkilâtıdır.

Bizim Qırımnıñ azaları öz halqınıñ milliy areketinde, milliy qurtulış yoluna can ve ayatlarını feda etken ecdatlarını, iç bir vaqıt unutmayıp, ürmet ve sayğı ile añıp turalar. Halqınıñ vaziyetini añlap, milliy qurtulış areketine ve milletiniñ maqsadına yetme yolunda öz isseni qoşmağa istep, milliy areketine qoşulıp siyasiy saasında çalışmağa istegi bar. 

Ukrainağa bağlı olğan Ulu Vatanımızda, milliy devletçiligimizni tiklemekni maqsat dep bilemiz. Teşkilâtnıñ diger ve eñ müim maqsatlarından biri de, kün sayın unutılmaqta olıp, ayaqastı etileyatqan ve ulu şairimiz Eşref Şemi-zade aytqanı kibi “türkiy tiller gülzarınıñ, eñ çiçekli fidanı” olğan ana tilimizni canlandıraraq, halqımız tarafından oña nisbeten añlı sayğı ve sevgini arttırmaqtan ibaret olacaqtır. Teşkiâtımız öz faaliyetine başlar eken, Allah ve namusımız, ecdatlarımız ve kelecekteki nesillerimiz ögündeki mesüliyeti aqqında unutmayaraq, milletimizniñ yaşayışınen bağlı bütün saalarnıñ inkişaf etmesi içün daa ziyade şarait yaratmağa tırışıp, milliy menfaatlarımıznı qorçalamağa areket etecektir.

Biz, Qırım genç ve qızları olaraq öz küç ve qudretimizni halqımız elinden zorbalıqnen çekilip alınğan aq-uquqlarnıñ qaytarılıp berilmesi ve oña nisbeten yapılğan tarihiy adaletsizlikniñ tiklenmesi oğruna feda etmege niyetlendik. Bunıñ içün, halqımıznıñ milliy ve diniy añını arttırma, ana tilini, medeniyetini ve adetlerini sevdirme ve teşviqat etme, halqımızğa müsbet imic qazandırma oğrunda ep gumanizm, barışıq ve tolerantlılıq pritsiplerine esaslanacaqtırmız. Maqsadımızğa erişmek içün ep barışıq yolları ve usulları ile areket etilecektir. 

Aq-uquq qorçalav işinde zemaneviy usullarını qullanmaq içün, teşkilâmız “halqara” statusnı ala. Bilgenimiz kibi, halqımıznıñ büyük bir diasporası bar ve onı milletimizniñ faydası içün halqara seviyede de qullanmaqnı doğru olur edi dep esaplaymız. Dünyada yaşağan qırımlılarnıñ imkânlarını Vatanlarına doğurtmağa tırışacaqmız.

Milliy-qurtulış areketi çeşit devirlerde öz şekilini deňiştirgen olsa da, münderice ve maqsadına er daim sadıq qalğandır. Qırım halqınıň küreş meydanını ot basmaycaq, o devam etecek. Yarınki künge eminliknen adım atmaq içün, keçmişke, tünevinki künümizge nazar taşlamaq, olardan zarur hulâsalarnı çıqarmaq kerekmiz.

Bizim istegimiz – Qırım halqınıñ añını arttırmaq ve imanğa çekmek, Qırım gençlerini milliy küreş ve halq menfaatı içün çalıştırtmaq!

BQ teşkilâtı - milleti ve Vatanını sevgen, keçmişini bilgen, halqınıñ kelecegini müsbet şekilde qurulmasını maqsat edingenlerni bir arağa toplağan teşkilâttır. Milletimizniñ şimdiki vaziyetini ve onıñ bu alğa tüşürgen sebeplerni añlağan, bunıñ çezme yollarını bilgen ve milliy menfaatqa esaslanğan taqım, artıq öz işine başlağandır. Tek maqsadı - milliy qurtulış - olğanını bilgen BQ azaları, öz maqsadına adım-adım yaqınlaşmaqtadır. BQ azaları - vatanperverlik duyğularını, İslâm dini ve Qırımnıñ qıymetlerini bilgen ve progressiv ğayelerni taşığan gençlerdir.

BQnıñ maqsadı – milletimizni öz Vatanında ğayrıdan er taraflama tiklemek ve inkişaf ettirip ögümizge qoyulğan milliy maqsatlarımızğa iriştirmek, milliy menfaatlarımıznı qorçalamaqtır.

BQnıñ vazifeleri - milliy siyasetimizde küçlü taqım olaraq akimiyetni qazanmaq, Qırım gençligini añlı ve imanlı bir gençler olaraq terbiyelemek, halqara qırımlılar milliy küreşini yüksek seviyede kötermek, Qırım tilini ğayrıdan tiklemek, halqımıznıñ yaşayışını İslâm dini esasında qurmaq, Qırım yarımadasında muabbetlikni pekitmek, milletlerara munasebetlerini sağlamlaştırmaq ve iqtisadiy inkişafnı keliştirmekten ibarettir.




#Article 98: Yeudilik (320 words)


Yeudilik (ibranice יהודה - Yehudah) - bir tañrılı İbraimiy dinlerniñ ilkidir. Yeudilik peyğamberi Musa. Yeudilikiñ muqaddes kitabı Tevrattır. 2007 senesi tahminiy yeudi ealisi 13,2 million kişi edi. Bularnıñ 41% İsrailde yaşay edi.
 
Yeudilik, temelleri Tanahta ve Talmud ve diger diniy metinlerde añlatılğan ahlâq ve ilkeleri olğan bir tañrılı bir dindir. Künümizde şimdi barlığını devam ettirgen eñ eski dinlerden birevidir.
Yeudilikke keçmek içün mahsus bir merasim kerekmey. 

Yeudi inançına köre tañrı Yeudi halqınen eki aht yasağan emir ve yasaqlarını Tevratta bildirgendir.

Pek Yeudige köre İbraim nebi ilk İbraniydir. Nuh nebiden soñ putperestlikni ilk qabul etmey tek bir ilâhqa inanğan kişi olğanına inanırlar. Tañrı İbraimge oğulları olacağını müjdeler (Yaratılış 15:5). İsmail ve İshaq isimli eki oğlu olur. İshaq tañrınıñ bildirgeni dayın atasınıñ missiyasını devam eter. Kenan Diyarı İshaq nebige tañrı tarafından vade etilgendir. İshaqnıñ oğlu Yaqup Mısırğa köçe. Zamannen Yaqup nebiniñ halqı Mısırlılarğa qul ola. Yakupnıñ evlâtlarından birevi, Musa, halqını Mısırdan qaçırıp Sina Dağına ketire. Mında tañrınıñ oña bergen Tevratnı halqına bere (M.E. 1313 ya da Yeudi taqvimine köre 2448). Olarnı Kenan Diyarına alıp kete. Musanıñ qardaşı Arun ve onıñ soyundan kelgen aqaylarnı tañrı oğlu din adamları olaraq ata (Çıqış 28:1, 2–4).

Yeudiler Kenan Diyarına yerleşeler ve Şiloh (İbranice: Siloh) ibadethanesini yasaylar. Bu ibadethanesiniñ tikili qalğanı 300 yıl boyunca Yeudiler tañrı tarafından çeşit müsibetler ve işğallernen sınalalar. Sapqınlıqları töpege yetkende tañrı Kenan Diyarınıñ şarq-cenüp yalılarında yaşağan Filistinlilerniñ Şiloh İbadethanesini elge keçirmelerine musaade ete. Yeudiler diger milletler dayın bir devlet qurmağa isteyler.
Vilâyette zaman içinde küçlengen Yeudiler akimler vaqtından soñra bir Yeudi qırallıqnı quralar ve başına Yeudilerniñ qıralı olaraq Şaul keçe. Şaulnıñ ölüminden soñ, Yeudi Qırallığınıñ başına Davud (David Ha-Meleh) keçe. Davudnıñ ölmesinen Yeudi Qırallığınıñ başına Davudnıñ oğlu Suleyman (İbranice: Şlomo Ha-Meleh) keçe. Suleyman vaqtında Yeudi Qırallığı altın çağlarını yaşay. Qudus şeeri Yeudilerniñ eñ balaban şeeri alına kele. Suleyman Qudusqa (Yeruşalayim) Suleyman Mabedi (Beth Hamikdaş) denilgen balaban bir mabet yasata. Beth Hamikdaşnıñ bugün tek Ğarbiy Divarı sağlam qalğandır. Bu divarğa Ağlama Divarı denile.




#Article 99: Refat Appazov (166 words)


Refat Appazov (1920 - 2008) - belli qırırmtatar alimi.

Oquvnı tamamlağan soñ Moskva civarında Kaliningrad (şimdi Korolöv) şeerindeki ilmiy-tetqiqiy institutta çalışıp başlay, mında o ilki uzun menzilli raketler ve ŞSCB raket-kâinat tehnikası umumiy proyekt müendisi, meşur Sergey Korolöv ile tanıştı ve onıñ bivasta reberligi altında 20 yıl çalıştı. Refat Appazov tez arada yetekçi proyekt müendisler sırasında yer alıp, Çolpan ve Merih yoldaşlarına yollanılğan kâinat apparatları, Sovet-Amerika Soyuz-Apollon, Energiya-Buran raket-kâinat kompleksleriniñ proyektlerine qoşuldı. 

Refat Appazov 200-den ziyade ilmiy işler müellifidir. 1935 senesiniñ devamında bir zamanlar özüniñ oquğanı Bauman aliy tehnikiy oquv yurtunda ve Moskva Aviatsiya İnstitutında ocalıq yaptı, olacaq alimlerni azırladı. 

Ömrüniñ esas qısmını ilimge, qapalı, gizli müessiselerde çalışuvğa bağışlağan Refat Appazov tabiiy ki, milliy areketke açıqtan-açıq qoşulıp olamadı. 1987 senesi Qırımtatar milleti kütleviy sürette Vatanğa qaytıp başlağandan soñra milliy areket saflarına qoşuldı. 1990 - 1991 senesi V. Dogujiyev reberligindeki Qırımtatar halqınıñ problemlerinen oğraşqan devlet komissiyasınıñ azası oldı. 1991 senesi Aqmescitte olıp keçken Qırımtatar halqınıñ Qurultayında iştirak etti ve Mecliske saylandı. 2008 senesinde vefat etti.

Kalgay mecmuası




#Article 100: Aşğabat (297 words)


Aşğabat (, ) – Türkmenistannıñ paytahtıdır. 773 400 (01.01.2004) kişinen Türkmenistannıñ eñ balaban şeeridir. İran sıñırı yanında, Qopet Dağlarınıñ eteginde, Qaraqum Çölünde bir oazistedir. Aşğabat şeeri adlı özüne ait vilâyette, memleketniñ Ahal vilâyetinde bulunır. Aşğabat,Türkmenistannıñ cenübinde, İran sıñırından 26 km-de yer ala. 1881-de bu vilâyet Rus işğal quvetleri tarafından alınğandır. İrannıñ eñ balaban ekinci şeeri Meşhedden 920 km uzaqlıqtadır.

Aşğabad bir paytaht olaraq çeşitli idare binalarınen bezengendir. Bular özelliknen şeerniñ eñ müim caddesi olğan Türkmenbaşı caddesinde toplanğandır. Şeer bir liman ve milletlerara bir ava limanına saiptir, ayrıca müim bir sanayı merkezidir. Hususan maşna, elektrotehnika, tekstil ve ğıda sanayı pıtaqları sıqlıqtadır. Şeerde bir medeniyet merkezi, universitet, çeşit yüksek mektepler, teatr, müzeyler ve bir ayvanat bağçası bardır. 

Aşğabat , ,  olaraq biline. Evelâ daa Ashkabat, Ashgabad, ve `Ishqábád qullanımları da körülmekte edi. Adnıñ Farsça Aşq-ābād, Arsaces Şeerinden tür etilgeni sayıla. Başqa bir açıqlama da adnıñ Farsçadaki عشق (eşq:aşk) ve آباد (ābād: yerleşim yeri ya da şeer), sözleriniñ birleşmesinden aşq şeeri añlamında olğanıdır.

Aşğabat 1818-de kervan yollarınıñ kesişme noqtasında bir köy olaraq qurulğandır. Nisa köyünden (qadimiy paytaht Parfia) ve Yipek Yolundaki qadimiy şeer Konjikalanıñ (Moğollar tarafından XIII asırda yoq etilgendir) arabelerinden ziyade uzaqta degildir.

Anav vilâyetinde 1904, 1905 sneleri yasalğan qazuvlarda M.E. 9000 yılında başlağan bir Neolitik medeniyetine rastkelgendir. Bu medeniyet M.E. 8000 yıllarında ayvancılıqtan ve M.E. 6000 yıllarında ise madencilikten faydalanğandır. Bilingen eñ eski medeniyetini mında qurulğanı ve dünyağa medeniyetniñ mından cayılğanı atiqiyatçılar tarafından açıqlanğandır. Atiqiyatçılar, tapılğan şeylerniñ ilk Orta Asiyalı ög-türklerge ait olğanını ve medeniyetniñ Çinge ve İranğa mından cayılğanını aytalar.

Aşğabat, 773 400 (01.01.2004) kişinen Türkmenistannıñ eñ balaban şeeridir. Şeerniñ ealisi esasen Türkmenlerden ibaret. Daa soñra sırasınen Rus, Ermeni ve Azeri kibi qavmiy azlıqlar kele. Şeerniñ büyük çoqluğınıñ sünniy musulman olmasınıñ yanında, hristian azlıqlar da buluna. Ayrıca Aşğabat keçmişte Bahai azlığınıñ da müim bir yerleşim yeri edi.




#Article 101: Mustafa Edige Qırımal (441 words)


Mustafa Edige Qırımal (Şinkeviç) (1911 - 1980) — lıpkatatar milliy areketiniñ belli erbabı.

Mustafa Edige Şinkeviç 1911 senesinde Bağçasarayda dünyağa keldi. Lipka tatarlarından olğan babası Mustafa Şinkeviç 1911 senesinde Bağçasarayğa köçken edi. İlk ve orta tasilini Yalta şeerine pek yaqın olğan (bugün Yaltanıñ bir maallesi olğan) Qırımtatarlarnıñ yaşağan Dereköy köyünde yasadı. Lise tasilini Yaltadaki Rus lisesinde bitirdi. Rus tilini pek aruv ögrendi. Yüksek tasiline devam etmek içün Qırımnıñ merkezi Aqmescit şeerine ketti. Pedagogika Yüksek İnstitutına yazıldı. 1923-den 1927 senesine qadar Qırımda sürgen milliy areket teşkilâtı çalışmalarına qoşuldı. Areketke qatılğanlar aqqında başlatılğan taqip ve tutuqlamalardan qurtulması içün Azerbaycanğa qaçtı. Daa soñra İranğa, o yerden de 1932 senesinde İstanbulğa bardı.

Edige, İstanbulda Qırım Milliy Merkezi reisi Cafer Seydamet Qırımer ve diger Qırım milliyetçilerinen tapıştı.

Bir vaqıt soñra, Lehistan Musulmanlarınıñ müftisi olğan ve Vilnüs şeerinde yaşağan emcesi Yaqup Şinkeviçniñ qatına ketken Edige, 1934 senesinde Vilnüs Universiteti Siyasiy İlimler Fakultetine qayd olıp bu yerden 1939-da mezuniyet diplomını alğandır.

Aynı senelerde Türkiyeden Lehistanğa universitet tasili yapmağa ketken Qırımlı yaşlarnen beraber Lehistan Tatarları arasında milliy faaliyetlerni sürdürgen Edige, qurğanı milliy teşkilâtnıñ başına keçkendir. Bir yaqtan yaşlar arasında çalışa ekende, öbür yaqta Lehçe mecmualarda ve Dobrucada neşir etilgen Emel mecmuasında maqaleler yazğan edi. Er sene yaz tatili vaqtında, Lehistanda tasilde tapılğan Qırımlı arqadaşlarınen beraber Dobrucağa kelip o yerdeki çalışmalarğa da qoşulğandır.

Mustafa Edige Qırımal, 1939 senesiniñ mayıs ayında Lehistanda doğğan Aymelek hanımğa evlengendir.

Almanlar Qırımnı zapt etken soñ, Qırım Milliy Merkezi, Mustafa Edige Qırımalnen Müstecip Ülküsalnıñ Berlinge ketmelerine, o yerden de Almanlarnen añlaşıp Qırımğa ketmelerine qarar berdi. Musatafa Edige Qırımal ve Müstecip Ülküsaldan oluşqan eyet doquz ay sürgen bu çalışmalarda muvafaq olamadı. Müstecip Ülküsal İstanbulğa qayttı. Edige, ömür arqadaşınen Berlinde qaldı. Daa soñra Berlinge kelgen Halim Baliç ile Doktor Abdullah Soysal, Edige ile aynı yolda çalışmalarğa devam ettiler. 1942 senesiniñ noyabr ayında Mustafa Edige Qırımal ile Halim Baliç Qırımğa bir ay qalmaq izninen kettiler. Aqmescitte qurulğan Musulman Komitetiniñ azalarınen körüşip keri qayttılar. Bir vaqıt soñra Halim Baliç de İstanbulğa ketti. Abdullah Soysal, Mustafa Edige Qırımal ile Almaniyada qaldı.

II Cian cenkinden soñ, Avropağa sığınğan pek köp Qırımlınıñ lagerlerge yerleştirilmeleri hususında Mustafa Edige Qırımalnıñ pek müim çalışmaları oldı. Qırımal, Alamaniyanıñ Münster şeerinde universitetke devam etti ve felsefe doktorı yasap, diplom aldı. Doktor tezi olaraq 1952 senesinde Der Nationale Kampf der Krimtürken (Qırım Türkleriniñ Milly Mücadelesi) kitabını neşir etti.

AQŞ tarafından 1954 senesinde Münhende qurulğan Şuralar Birligini Araştırma ve Ögrenme İnstitutı ve Paris Blokunda Qırım Milliy Merkezi temsilcisi sıfatınen Qırımtatarlarnı ve davalarını müdafaa ve temsil etken Doktor Mustafa Edige Qırımal, İnstitut tarafından neşir etilgen Türkçe DERGİ mecmuasınıñ qapanğanına qadar mesul müdirligini yasadı. 1972 senesinde İnstitut qapanğanda emekli oldı. Aynı vaqıtta Paris Blokunda Qırım Milliy Merkezi temsilciligi vazifesine de devam etti.




#Article 102: Zübeyde Hanım (289 words)


Zübeyde  Hanım (1857, Selânik, Langaza - 1923 yanvar 14, İzmir) - Türkiye Cumhuriyetiniñ qurucısı olğan Mustafa Kemal Atatürkniñ anasıdır. Aslen Konya-Karamanlıdır.

Osmanlı zamanında , Fatih Sultan Mehmet zamanında Anadoludan (İzmir)  Rumelige köçken ve Selânik yaqınlarındaki Langazada topraq işleri ile meşğul bir Türkmen ailesi olğan Acı Sofi ailesindendir. Babası: Sofuzade Feyzullah (Sadullah) Ağa, anası : Molla hanım nam Aişe hanımdır. Zamanında apaqaylarnıñ mektepke barması yayğın olmağanı içün, oqur-yazar olması sebebinen özü de Zübeyde Molla dep añıla edi.

Acı Sofi dayın dinine bağlı bir aileden kelgeni içün özü de olayın edi. 

Selanikte Gümrük Muhafaza Teşkilâtında memur Ali Rıza Efendi ile 1871 yılında 14 yaşında ekende evlendi. Ali Rıza Bey, sarışın ve mavı közlü bir apaqaynen evlenmeni tüşleyekende, özünden 20 yaş kiçik olğan, qara saçlı ve derin mavı közlü bu apaqayğa sevdalandığanını aytqandır. 

Yani çift Selanik Yaniqapı semtinde yani ayatını başlatqan ve Zübeyde Fatma, Ömer ve Ahmet adlı balaları olğandır. Ancaq Fatma bu vaqıtta ölgendir.

Ömür arqadaşı Ali Rızanıñ Yunanistan sıñırında Çayağzına (yaki Papaz Köprüsü) tayin etilgeni içün taşınğan ve anda Ömer ve Ahmet ölgen.

Bunıñ üzerine Zübeyde Hanım, balalarını da alıp ağası Hüseyin beyniñ Langazadaki çiftligine ketti. Babasınıñ erte ölüminiñ ve dayısınıñ çiftliginde aileniñ erkegi olaraq yaşağanlarınıñ Mustafa üzerinde teren tesirleri bardır. 

Ağasına daa ziyade yük olmaq istemegen Zübeyde Hanım, ekinci evliligini Selânik Gümrükler Baş müdüri Rağıp bey ile etti. Rağıp Beyniñ de evelki evliliginden dört balası bar edi. Bu evlilik, babasınıñ hatırasına sayğı kösterilmegenini tüşüngen Mustafa Kemalni qızdırdı. Zübeyde Hanım, Balqan Cenkinden soñra Rağıp Beyden ayırıldı ve artıq Osmanlı toprağı olmaqtan çıqqan Selânikni terk etip qızı Makbule ile beraber İstanbulğa köçip Beşiktaş Aqaretlerde bir evge yerleşti.

Mustafa Kemal, Ali Fuat Cebesoyğa, Rağıp Bey aqqında 

Maña qarşı ep çoq sayğılı davranğan, balaban aqay muameleri etkendir. Nazik ve kibar bir kişidir.

degendir. 




#Article 103: Afifi (147 words)


Şeyh Abdulla Afifüddin Efendi (? - 1640) - Qırımtatar şairi.

Qartbabası, Deşt-i Qıpçaqtan kelip Qırımğa yerleşken Haq Muhammed Efendi, babası Şeyh İbrahim Efendidir. 
İbrahim Efendi,  Qırımdakı qarışıqlıqlar sebebinden İstanbulğa kelip Küçük Ayasofya Zaviyesinde şeyhlik yasağan. Bu yerde Medaric ve Mekâtib adlı eki kitap yazğan. 1593 senesinde Küçük Ayasofyadaki tekkesinde vefat etken. Edirne Qapı tışında Mert Tekke yaqınına kömülgen.  

Afifüddin Efendi, babası ölgende kiçkene olğanı içün özüne teklif etilgen tekke şeyhligine razı olmadı. Tasil yasamaq istedi. Babasına ürmeti olğan Padişa III Muradnıñ desteginen İstanbulda medresede oqudı. Özüni yetiştirdi. Seviye seviye yükselip Sahn Medresesine müderris oldı. Selâmet Geray, Qırım hanı olğanda onı müfti tayin etti. Qırım yalısındaki Mangup ve Sudaq mansıblarıñ Kefege qatıp Afifüddin Efendige berdi. Afifi, Selâmet Geraynıñ vefatından soñ, acılıqqa ketti. Qaytıp kelgen soñ Kefe yaqınında olğan Seyit Eli köyündeki tekkesinde irşadğa devam etti. 1640 senesiñde bu yerde vefat etti. Oğlu Abdülaziz İzzi Efendi de şair edi. 




#Article 104: Deşt-i Qıpçaq (114 words)


Deşt-i Qıpçaq - Kavkaz Dağlarınıñ şimalinde, Turlanen Ertiş özenleri arasında qalğan topraqlarnıñ tarihiy adı. Deşt-i Qıpçaq () fars tilinden Qıpçaq Çölü olaraq tercime etile. 

Ertiş özeni betinden ğarpqa doğru köçken Qıpçaqlar, bugünki Rusiye ve Ukrainanıñ cenüp betini alayın elge keçirdiler ve bu yerlerde köçebe bir devlet qurdılar. Qıpçaqlarnıñ bu yerde qurğan devletiniñ akim olğan topraqlar Deşt-i Qıpçaq dep aytıldı ve XVIII asırğa qadar qullanıldı. XIII asırda Moğollarnıñ Qıpçaq akimiyetine soñ bermesinden soñra bu yer Altın Ordu adını aldı. Deşt-i Qıpçaq adı da qullanılmağa devam etti. 
Deşt-i Qıpçaq topraqlarından deñişik yerlerge dağılğan Qıpçaqlarnıñ bir bölümi, Mısırda Bahriye Memlükleri olıp bilingen hanedannı qurdı.

Qırım Hanlığı qurulğanından soñ onıñ ükümdarları da öz unvanında Deşt-i Qıpçaq ismini qullandılar.




#Article 105: Memlük Devleti (161 words)


Memlük Devleti ( - Saltanat al-Mamalik) – XIII – XVI asırlarında yaşağan Şimaliy Afrika (Mısır) ve Cenüp-Ğarbiy Asiyadaki bir devlet.

Moğollarnıñ Deşt-i Qıpçaqnı zapt etkeninden soñ, bu yerde olğan Qıpçaqlarnen Çerkeslerniñ bazıları Eyyubi Devletine esir etilip satılğan. Bir vaqıt soñra bu esirler Eyyubi Devleti askeriyesinde qullanılmağa başlanğan. Zaman içerisinde bu esirler askeriyede müim vazifelerge kelgenler. Eyyubi Devletiniñ soñki padişası Turan Şah, bularnı yoq etmek istegen. 1249 senesinde çıqqan ayaqlanuvdan soñra Turan Şahnı devirip devletniñ idaresini elge keçirgenler. Devletniñ başında Müizzüddin Aybeg ketirilgen. Yañı devlet 250 senege yaqın üküm sürgen.

Memlük devleti üküm sürgen devresinde Haçlılarnı bu yerlerden atqan, Moğol istilâsını toqtatqan ve Mısırnı yañıdan bir ticaret yolu yasağan. 1260 senesinde Bağdatnı alıp Halifeni öldürgen Moğollar Memlük Devletiniñ üstüne yürgen, Ayn Calut degen yerde uruş olğan, cenk Moğollarnıñ yeñilmesinen neticelengen. Bu cenkten soñra askerlerniñ başında olğan Baybars, Sultan Qutuznı öldürip başqa keçken soñ, 1261 senesinde El-Muntasırnı Halife tayin etken. Daa evel Bağdatta olğan Halifelik bundan soñra Qairege keçip Memlük Devletiniñ imayesine kirgen.




#Article 106: Halil İnalcık (183 words)


Halil İnalcık (1916 s. mayıs 26 - 2016 s. iyül 25) - Türkiyeli qırımtatar tamırlı tarihçı.

Halil İnalcık 1916 senesi İstanbulda doğdı. Oniñ babası Osman Nuri̇ Rusi̇ye ordusında hızmet etmege i̇stemeyi̇p, 1905 s. Türki̇yege i̇cret etti̇. Babası Seyit Osman (Sitosman) Nuri 1905 senesi Qırımdaki Bağçasaray şeerinden İstanbulğa köçken edi. Dedesi Bağçasarayda Hansaray camisiniñ müezzini edi. Hali̇l İnalcık 1994 s. bi̇ri̇nci̇ kere Vatanğa kelgen edi̇. İlk-evelâ qartbabası ezan oqup, musulmanlarnı namazğa davet etken mi̇narege köteri̇ldi̇. Qartbabasınıñ evi̇ne kiralmadi. Evni̇ñ yañı sai̇pleri̇ i̇zi̇n bermedi̇ler.

Halil İnalcık, tarihçılıq körüşini fransız -{Annales}- mektebine dayandıra. Sayısı yüzni keçken kitap ve maqaleleri bardır. Dört yardımcısınen beraber yazğan “Osmanlı devletiniñ iqtisadiy ve içtimaiy tarihı” (“-{An Economic and Social History of Ottoman Empire - Osmanlı Devletinin İktisadi ve Sosyal Tarihi}-”) kitabı bütün cian universitelerinde el kitabı olğandır. İnalcık, bu kitabını Osmanlı tarihınıñ medeniy yaqın dünyağa añlatqanınen maqtanadır.

Kembric halqara merkezi̇ oni 20-nci asırnıñ eñ belli 2000 alimi cedveli̇ne kirsetti. Halil İnalcık, qırımtatar siyasetçisi Cafer Seydametniñ muracaatını yerine ketirip, soñki̇ i̇şi̇ni̇ Qırım hanlığına bağışlap yazdı. 2016 s. iyülniñ 25-inde bütün dünyada meşur olğan osmanlı tarihınıñ mütehassısı Halil İnalcık bu dünyanı terk etti. 




#Article 107: Urumlar (128 words)


Urumlar - Ukrainanıñ, Donetsk, Mariupol, Zaporijjâ şeerlerinen çevirilgen topraqlarda, çoqusı Azaq deñiziniñ şimaliy yalısında (ukraince Priazovya) yaşağan Qırım tamırlı, hristian dininden, qırımtatar tiline yaqın urum tilinde laf etken bir halqtır. Bu vaqıtta Priazovyada 78 biñge yaqın rum yaşay. Bularnıñ 60-65% urumlar, qalğanı ise kene Qırım tamırlı olğan, hristian dininden, amma yunan tilinde laf etken rumeylerdir.

Qazahistannıñ Kentav ve Gürcistannıñ Tsalka şeerlerinde de yaşağan urum degen başqa halqlar da bar. Bular Anadolunıñ Şarqiy Qara deñiz bölgesinden XIX asırda köçken türkçe laf etken yunan tamırlı millettir.

Qırımdaki urum halqı 1778 senesinde çariçe II Yekaterina vaqtında Qırımdan sürgün etilip Azaq deñiziniñ yalısına yerleştirilgen.

Bazı tetqiqatçılar urumlar - Anadoludan Qırımğa kelgen ve qırımtatarlar tiline keçken yunanlar dep belleyler, başqa bir versiyağa köre urumlar qırımtatarlarnıñ bir talayı hristian dinine keçüvi neticesinde asıl oldılar




#Article 108: Nikolay İlminskiy (151 words)


Nikolay İvanoviç İlminskiy (; 1822-1891) - türkşınas ve missioner. 

Qazan ruhaniy  akademiyasında oqudı ve muallimlik etti. 1861-de mında Türk-tatar bölüginiñ professorı, 1871-de Sankt Peterburg ilmiy akademiyasınıñ mühbir azası oldı. Tatarca ve arapça bile edi. 

İlminskiy, Rusiyeniñ, Rus olmağan halqlarğa tatbiq etken zornen hristianlaştırma yerine, yañı usullar içün oğraş berdi. Rusiye İmperiyasındaki türkiy halqlarınıñ yazıları içün kiril elifbesini uydurmaq ve musulman balaları içün rus tilini ve hristian dinini ögretken ocalar seminariyalarını açmaq işlerini başlatqan birevlerden edi.

İsmail Gasprinskiyniñ tilde birlik çalışmalarına qarşı keldi. Türkiy tiller aqqında teren tedqiqatlar yaptı. Er şiveni ayrı bir til yapmaq içün oğraş berdi. Episine kiril elifbesinen ayrı-ayrı yazı tili, imlâ, edebiy til yaratmağa çalıştı. Er bir türkiy bölge içün özüniñ şive hususiyetlerine köre kiril ariflerinen kitaplar neşir etilmesine iştirak etti. Bunıñnen, türkiy halqlar arasındaki birlik çalışmalarına mani olacağını, er bir halqnıñ bir digeri ile ancaq rus tilinde munasebet qura bilecegini tüşündi. Bu tüşüncesinde de fazlasınen muaffaq oldı.




#Article 109: Cafer Ğafar (140 words)


Cafer Abdul oğlu Ğafar (1898-1938) - belli qırımtatar şair ve yazıcısı. Edebiy taqma adları Abuçuburcı, Derviş.

Cafer Ğafar, 1898 senesinde Aqmescit cıvarında Tav Dayır köyünde doğdı. İlk mektepten soñ Tav Dayır medresesinde oqudı. Medreseni bitirgen soñ 1920 senesine qadar köylerde muallimlik etti.

Edebiyatqa 1921 senesinde yazğanı “Duyğularım” adlı şiirinen kirdi. Bu vaqıtlarda bir taqım mecmualarda çalıştı. Daa soñra Yañı Dünya gazetasına müellif olıp tayin oldı. Adiy halqnıñ tilini aruv etip menimsegen Cafer Ğafar  “İnqilâbiy şiirler” (1933), “Ömürden örnekler” (1927), “İkâyeler ve şairler” (1933) kitaplarını neşir ettirdi. 1934 senesinde Qırım yazıcılar cemiyetine aza olıp saylandı. Lâkin bir qaç ay soñ vazifeden alındı. 
Onıñ eñ müim ikâyelerinden olğan “Yolculıqta” ve müelliflik yapqan vaqıtta neşregeni Edebiyat derslerinen namlanğan soñra taqip ve tenqit etilmege başlandı. Kitaplarnıñ toplatılması istendi. Eñ soñunda burjua milliyetçisi ilân etilip, 1938 senesi zulumdan qurtulamağan Cafer Ğafarnıñ mezarı bile belli degil.




#Article 110: Aleksandr Garkavets (104 words)


Oleksandr Mıkolayovıç Garkavets (, ; 1947 s. d.) - Qazahistanda yaşağan ukrain türkşınas ve til alimi.

Prof. Dr. Oleksandr Garkavets 1947 senesinde Ukrainanıñ Donetsk şeerinde doğdı. Qıpçaq tilinen alâqalı tedqiqatlarnen oğraşa. Türkşınas, yazıcı, şair olğan Garkavets, al-azırda Almatıda  Deşt-i Qıpçaq adlı Avrasiya Tedqiqatları Merkezinde çalışmalarını devam ete. Özü bu merkezniñ müdiri olıp em de Qazahistan İlimler Akademiyası Tarih ve Qavmiyat (Etnologiya) İnstitutınen Qazahistan Beşeri İlimler Universiteti ocası ve pek çoq mukâfat saibidir.

Oleksandr Garkavetsniñ ilmiy işleriniñ bazıları Qırımtatar, Qaray ve Urum tilleri aqqındadır. Olardan eñ müimi büyük Urumca-Ukraince luğat. Bir qaç yıl devamında Garkavets Qırım Müendislik ve Pedagogika Universitetinde Qırımtatar tilinden ders bergen edi.




#Article 111: Derviza (221 words)


Derviza - Qırımda peyda olğan, Küz Bayramı ya da Bereket Bayramı da degen bir halq bayramıdır. Sentâbr ayında yapılır. Tepreçten farqlı olaraq Derviza bir tamam Qırımtatarlarnıñ bir arağa ketirgen umumhalq yığılışıdır. Qırım diasporasında yapılmaz.

Birinci Qırım Dervizası 1923 senesi Qırımnıñ Sudaq bölgesiniñ Qutlaq köyünde teşkil etilgen edi. Bu Dervizada Qırımnıñ bütün köşelerinden adamlar yıqılışıp, o bir umumhalq milliy bayramına çevirilgen edi. Dervizağa Qırım ükümetiniñ başı Veli İbraimov da iştirak etti ve dervizanı o açqan edi. Qırımnıñ eñ namlı oyuncısı Hayri Emir-zade de özüniñ sanatınen Dervizanı yaraştırğan edi. 1924 senesi ise Qırımnıñ eñ balaban köyü sayılğan Üskütte ekinci Qırım Dervizası olğan edi. Bu Dervizada da Veli İbraimov iştirak etip Dervizanı kene o açıp ğayet eyecanlı bir  çıqış yapqan edi. Dervizanıñ esas noqtaları: milliy küreş, at çapışı,  salıncaq tepiş, oyunlar, yırlar, çeşit kütleviy eglenceler, mukâfatlar berüv, aşlar-suvlar, çıñlar aytmaq, ağır ava-qaytarma oyunları edi.

Qırımtatarlarnıñ bu güzel Derviza bayramı sürgünlikte de unutılmadı ve alay keçken horluqlardan endi közüni açqan halq, 1968 senesi Taşkent yaqınındaki Çırçıq şeerinde balaban bir Derviza bayramı yasağan edi. Lâkin aynı şu şeerde yasalğan ekinci Dervizanı, milisler, sovet askerleri suvlap köteklep darqatqan, qatılğanlardan bir çoqlarını qapatqan ediler. (Tafsilâtı içün Çırçıq vaqiaları maqalesine baqıñız.)

Qırımtatarlar Qırımğa kütleviy sürette qaytıp kelgen soñ, 1990 senesi Büyük Özenbaş köyünde birinci közaydın vatan Dervizası keçirildi. Mında bütün Qırımğa qaytıp kelgenleriniñ aman-aman alayı toplanğan edi.

Rıza Fazıl




#Article 112: Abduraman Qadri-zade (102 words)


Abduraman Qadri-zade  (1876 ya da 1894 - 1938 ya da 1939) - belli qırımtatar şairi.

Abduraman Qadri-zade 1894 senesinde doğdı. Medrese tasilini tamamlağan soñ Yañı Dünya gazetasında çalışıp başladı. Arap, Fars, Rus tillerini ögrendi. Pek çoq siyasiy, edebiy ve ders kitabını qırımtatar tiline tercime etti. Qırım halq edebiyatnıñ aruv etip bile edi. Halq arasında aytılğan masallarnı, yırlarnı, çıñlarnı ve atalar sözlerini gazetalarda yazdı. Halq edebiyatından yolğa çıqıp, Molla Nefsi, Aqsaq Temir ve Nasreddin, Nasreddin Oca ve Qarısınday hiciv ve taşlama hususiyetleri olğan eserler neşir etti. Qızma Be Yau, Ögütlerim kibi şiirlerinde kişiniñ ayatındaki noqsanlarnı, yañlışlarnı tenqit etip özüniñ tüşüncelerini, nasiatlarını añlatqan edi.




#Article 113: İlyas Borağanskiy (105 words)


İlyas Borağanskiy (1852 - 1942) - qırımtatar neşriyatçı, hattat ve matbaacısı.

İlyas Mırza Borağanskiy 1852 senesinde Bağçasarayda  dünyağa keldi. Medrese tasilini tamamlağandan soñ İstanbulğa ketti. 1866-1874 seneleri arasında mında hattatlığını sağlamlap usta oldı. Şarqiy ve musulman tilleri hattalığınıñ eñ qıyın hususlarını aruv etip bilgeni içün, Sankt Peterburgğa çağırıldı. Lâkin mında hattalıq işiniñ alâqa körmemesi neticesinde para sıqıntısı çekti. 

Qırım Tatar halqınıñ bir temsilcisi olğanını er vaqıt aqlında tutqan Borağanskiy pek çoq resmiy evraqnı Bağçasaray Asilzadesi (Бахчисарайский дворянин) dep imzalağan edi. Bütün ayatını müsülman tasiline adağan olması, Borağanskiyni Rusiye musulmanlarınıñ ve qırımtatarlarnıñ büyük ziyalılarıynen bir sırağa qoşa. Onıñ bu çalışmalarına İsmail Gasprinskiy yaqın destek bergen edi.




#Article 114: Usul-i Cedid (540 words)


Usul-i Cedid (zemaneviy tilge yañı usul olaraq tercime etile) - İsmail Gasprinskiy tarafından 1884 senesi Bağçasaray maalle mekteplerinde başlatılıp, daa soñra Rusiye İmperiyasınıñ pek çoq musulman şeerlerinde inkişaf ettirilgen yañı talim ve terbiye usullarına köre oqutılğan mekteplerge berilgen isim edi.

Gasprinskiy 1884 senesi Bağçasaraynıñ Qaytaz Ağa maallesinde açqan mektebinde ilk tecribesini yaptı. Kerek olğan para, alet ve levazimatnıñ tapılması, oquv programmasınıñ azırlanması, muallimlerniñ yetiştirilmesi, derste oqutılacaqlarnıñ basılması, episi İsmail Gasprinskiy tarafından yapıldı. Usul-i Cedid ariflerni degil seslerni ögretmek esasına tayana edi. Lâkin, qadimciler (eski usuldan tarafdarları) ve halq oña eñ başta razı kelmedi. O yañı mektepni menimsetmek içün qırq künde oquma-yazma ögretecegini devam etti. Tam qırq kün soñra Bağçasaray halqınıñ aldında talebelerni imtian etti, episi de oquma-yazmanı ögrengen ediler. Bu vaqiadan soñra Gasprinskiyniñ itibarı artqan edi. Qadimciler şalt ögrenilgen ilim şalt unutılır dep qarşı kelmege devam ettiler.  

Gasprinskiyge köre, maarif sisteması, ana tiliniñ ögretilmesine hızmet etmeli ve diniy malümatlarnen beraber dünyeviy malümatlar da olması kerek edi. Usul-i Cedidde muayyen ders zamanları ve talebe sayıları edi. İlk  mekteplerde oquv zamanı eki yılnı keçmeycek, bir muallim 30 - 40-tan ziyade talebege aynı vaqıtta ders bermeycek edi. Aftada altı kün ve bir ders kününde zamanı 45-er daqqanı aşmağan eñ çoq beş ders oqutılacaq edi. Talebeniñ  yorulmaması içün ders aralarında teneffüsler bar edi. Bedeniy cezalar da berilmey edi. Maalle mektepleriniñ tersine, Usul-i Cedid mekteplerinde er afta ve semestr soñlarında bütün fenlerden imtianlar yapıldı. Mektepni tamamlamaq içün bu imtianlardan keçmek kerek edi. Mekteplerniñ avasına, temizligine, yarıq olmasına diqqat etildi. O zamanğa qadar yalıñız Rus mekteplerinde körülgen raleler, qaratahta, kitaplıq ve diger oquv levazimatı mekteplerde ola edi.

Oquv programmasında da büyük deñişmeler oldı. İlk basamaqta ana tilinde oquma-yazma, esap (arifmetika), hat, Quran oquma ve İslâmnıñ esasları, ekinci basamaqta coğrafiya ve tarih, İslâm ve memleket tarihı aqqında dersler ve tabiat bilgisi dersleri de oqutıldı. Çoqusı ilk sefer berilgen bu dersler içün  ders kitabı da olmağanından, Usul-i Cedid mekteplerinde qullanılacaq esas ders kitabını da 1884 senesinde Hoca-i Subyan adınen Gasprinskiyniñ özü yazıp, kene özüniñ matbaasında bastırdı.

Bu vaqıtta Tercimanda devamlı Usul-i Cedidnen alâqalı maqaleler yazğan Gasprinskiy, körüşlerini Rusiye türkiy halqlarnıñ episine qabul ettirmek ğayesinde edi. Bunıñ içün er sene Rusiyeniñ er tarafından musulman tuccarlarınıñ kelgeni Nijniy Novgorod panayırına barıp onıñ propagandasını etti. 1887 senesi Bağçasaray nümüne mektebi muallimi Bekir Efendini Râzan vilâyetindeki Ankermanğa yiberdi. Bekir Efendi ekinci nümüne mektepni o yerde açtı. Usul-i Cedid er yaqta duyulıp başladı. Türlü yerlerden 80 qadar molla Bağçasarayğa kelip Usul-i Cedidni ögrenip memleketlerine qayttılar. Bundan soñ Rusiyeniñ aman er vilâyetinde ekişer-üçer mektep teşkil etildi. 1893 senesi Samarqandğa barğan Gasprinskiy anda bir nümüne mektep açtı, bu mektep üç ay soñra qapatılğan olsa da savtiy (fonetik) usulnıñ (usul-i savtiye) ketirgen faydalarını köstergeni içün, Orta Asiyada peş-peşke Usul-i Cedid mektepleri açılmağa başlandı.
 
Gasprinskiyniñ başlatqan bu inqilâbına eñ başta qoltutqanlar bütün Rusiye türkiy halqları arasında em iqtisadiy em de medeniy taraftan eñ quvetli olğan  Qazan Tatarları edi. Evelâ Qazan Tatarları artında da Azeriler arasından çıqqan ileri körüşli mollalar, muallimler, tuccarlar ve zengin musulmanlar Usul-i Cecid areketini baş destekçisi oldılar. 1914 senesine kelgende Rusiyedeki Usul-i Cedid mektepleriniñ sayısı 5000 qadar oldı.

Gasprinskiy musulman qızları içün ilk Usul-i Cedid mektebini tatası Pembe hanım Bolatuqovağa 1893-de Bağçasarayda açtırdı. Bu nümüne diger yerlerge de qısqa zamanda cayıldı. Usul-i Cedid inqilâbı Rusiye türkiy halqları arasında qadın areketini bir başlanğıç noqtası oldı.




#Article 115: Qırımtatar icreti (960 words)


Qırımtatar icreti - XVIII asırnıñ soñundan XX asırnıñ başına qadar devam etken Qırımtatar halqınıñ çoqluğınıñ Balqanlar ve Anadoluğa kütleviy köçkeni.

Qırımnıñ Rusiyege qoşulması üzere 1783 senesi fevral 8 kününiñ Manifesti ile işaretlengen siyasiy aktsiya qırımtatar tarihında bir burulış noqtasıdır.

Rusiyege bağlı olıp yaşalğan yıllar ne edi? Siyasiy çökte zamanı yerleşik ayatqa keçüv ve Rusiye ile körünişte barışçı munasebetlerde bulunma devridir. Bunıñnen aynı zamanda artı kesilmegen icret esnası, topraq ğayıpları, gizlice ya da açıq-açıq Qırımdan quvulma zamanıdır. Ve XIX asırnıñ soñlarında maneviy canlanma ve Rusiyeniñ tesiri altında milliy Qırımtatar ziyalılarnıñ peyda oluvı yıllarıdır. Niayet 1921 senesi Qırım Muhtar Şuralar Sotsialist Cumhuriyeti qurulğan soñ onlarnen yıl müddet kelgen aqsızlıqlardan soñra qırımtatar halqı özüniñ medeniyeti ve devletçiliginiñ pek mesüliyetli bir saibi olaraq duymağa başlağan edi.

Faqat 1944 senesiniñ sürgünligi “halqlar ailesinde” musaviy statusqa bağlanğan ümütlerge soñ berdi.

Qırımtatar tarihı üzerine yoq denilecek qadar az araştırmalarnıñ soñunda icret meselesi daa çoq tedqiq etilgen kibi körüne. Amma tarihçılıqnı tafsilâtlı olaraq incelegenimizde bu körünişniñ hatalı olğanı ortağa çıqa. Kesinliknen şunı ayta bilemiz ki, tarih edebiyatında icret meselesinen alâqalı cevaplardan çoq sual bardır. Tedqiqatçılar Qırım Hanlığınıñ tüşmesinden soñ icret qırımtatar tarihınıñ eñ facialı saifeleri olğanını körüş birligi ile qabul etkenlerine rağmen bu mevzunıñ tüyüm noqtalarında (sebepleri, er bir köçüvniñ büyükligi, hronologik sıra) tam bir açıqlıq alâ daa yoqtır.

Tahminen 1800-1812 yıllarında kerçekleşken ekinci icretni tedqiqatçılarnıñ bir çoqu iç añmay. Ekinci icretniñ tarihları Amet Özenbaşlığa köre 1804-1805, V.H. Kondarakige köre 1883, P.K. Martyanovga köre 1812 senesidir.

Üçünci icretniñ hronologik sırasıda tam belli degil.  Özenbaşlı 1860-1862 yıllarını köstere, Çernışov ise 1859-1860 yıllarını. Bu üçünci icretniñ hronologik sıñırlarını belirlegende Qırım Cenki 1854-1862 yılları sırasında yapılğan köçlerni de esapqa almaq kerektir. Aynı hronologik çerçevisini M. Pinson teklif ete.

Bundan soñra yapılğan icretler ancaq eki tedqiqatçınıñ çalışmaları ile bellidir (Martyanov, Müfti-zade). Töpe noqtası 1902-1903 yıllarına kelgen XIX asırnıñ soñlarında ve XX asırnıñ başları ile işaretlengendir. Bu köçlerniñ de hronologik çerçevesi tartışmalıdır.

Böylece, birinci üç icret dalğasınıñ tarihlarınıñ belgilevinde mevcut olğan uyumsızlıq ve icret meselesi daa çoq ilmiy degil gazeta yayınları ile ifade etilgeninden sebep tafsilâtlı bir araştırmağa ihtiyac bardır.

Bunıñnen aynı zamanda “dindaş Türkiye asreti”, “mırza ve ruhaniylerniñ qışqırtmaları” (Laşkov) ve atta “tatarlarnıñ topraqqa sadıqsızlığı” (Markeviç) birinci icretniñ sebepleri olaraq kösterile.

Bu mesele üzerine Amet Özenbaşlınıñ körüşleri bam-başqadır. Özenbaşlı diniy ve milliy sebeplerini ekinci planğa taşlap icretniñ esas sebepleri Rusiye çar ükümetiniñ vahşiy siyasetinde köre ve şöyle yaza: “Qırım 1783 tarihından soñra asla insanlıqqa yaqışmağan bir taqım vahşiyane tedbirlerle onı öz halqından boşatıp böyleliknen temizlemesini, tüşündigi yerlerge saray dalqavuqları ile bir taqım közü toymaz memur qafillerini yerleştirmek siyasetini qullanğan ve bu emelleri qarşısında iç bir mani tanımağan müstebdit çarlığın misli körülmemiş zulumı altında qalğandır”.

Birinci icretniñ büyüklikleri üzerine de kesin bir fikir yoqtır. Bazı araştırmacılar köçken Qırımtatar sayısını 4-5 biñden 30 biñge qadar (Hanatski), 50 – 140 biñge qadar (Skaski), 350 – 500 biñ (Özenbaşlı) olaraq köstere. Markoviçniñ taminlerine köre ise birinci icret dalğası 80 biñ kişi olğanını yaza.

Tarihçılıq 1800-1812 arasındaki ekinci icret aqqında menbalar daa azdır.

Martyanovğa köre bu devirde 3199 kişi Qırımnı terk etkenini yaza ve vaqianı 1812 tarihlı Bükreş barışıq añlaşmasına bağlay. Bu añlaşmağa köre Rusiye Bucaq ve Yedisan tatarlarınıñ Türkiyege keçmesine mani olmayacaq edi.

Rus tarihçılığında Qırımtatarlarnıñ üçünci icreti (1854-1862) daa çoq aydınlatılğan. O yıllarınıñ vaqiaları daa tafsilâtlı berilip 1860-1862 yılları arasında köçkenlerniñ resmiy sayısı 192 360 kişi olaraq belgilengen. XX asırnıñ 60-ncı yıllarında yazılğan kitaplarda icretniñ başlıca sebepleri Qırımnı bir an evel slavânlar ile müstemleke etilmesi olğanı ifade etile.

Bir çoq müellif akistatar ruhunda maqaleler yazıp tatarlarnıñ Qırımda qalmasını telükeli ve meşaqlı olğanını ifade eteler. (Tşerban - Pereseleniye Tatar).

Bu icretniñ sebeplerinden birini de diniy taassup (fanatizm) dep köstereler. (Tşerban, Markeviç).

Protatar (tatar yanlısı) noqta-i nazarını ise bu devirge ait eki müellifniñ maqaleleri bellidir. 1860 yıllarında yazılğan oçerklerde mesele tarih baqımından tedqiq etile. Mezkür yazılarda Qırımtatarlarnıñ ağır maddiy vaziyetlerine işaret etilip Rus memurlarnıñ zulumı akis etile. Levitskiy Rusiye dailinde ve tatarlarnıñ Qırım Cenkine (1853) qadar yaşayışını tasvir etip şunı ayta: “Tatarlarğa yapılğan zulumlıqlarğa rus ealisi bile qatlanamaz edi” Levitskiyge köre, bu munasebetlerniñ asıl sebebi “Qırımnı Tatarnıñ elinden alıp ortodoks mezebinden insanlarnı yerleştirmektir”. (Levitskiy S. 604). Bu problema üzerine beñzer noqta-i nazarını Gertsen tarafından yayınlanğan “Kolokol” mecmuası tuta. Ükümetniñ bu icretteki rolüni şidetli olaraq tenqit etip ve tatarlarğa simpatiyasını kösterip şöyle yaza: “Cenk bitken soñ ükümetniñ aqlına şu keldi: Qırımnıñ yerli halqı, yañı cenk başlasa telükeli ola bilir ve bu topraqlarğa Ruslarnı ya da Bulğarlarnı yerleştirmek üzere tedbirler almaq kerek.

Onıñ içün Tatar ve Noğaylarnıñ Türkiyege köçmesine mani olmaq yasaqlanğan edi... “Tatarlar, birden-birge ükümet olarnıñ Qırımda qalmalarını zorlamağanını duydılar” (Goneniye…).

Bu icretniñ daa bir sebebi, E.İ. Totlebenge köre ükümetniñ Tatarlarnı Qırımdan İmperyanıñ iç bölgelerine sürgün etme ve hristian dinine döndürmege niyetli olğanı haberiniñ tarqalmasıdır.

Levitskiy bu qadar kütleviy köçüviniñ tedqiq etkende bir qaç meseleni köz ögüne ala: Qırım Cenki zamanında Qazaq patrulleri Qırımda kezip tatarlarnıñ ihanet kerekçesinen apis etip qabar bermegenleri taqdirde, duşman tarafına keçmek istegenler dep, amirlerine teslim eter ediler. Bu sebepten bir çoq tatar Oröl, Kursk, Herson, Yekaterinburg guberniyalarına sürülgen edi.

Körgenimiz kibi Levitskiyniñ köstergen sebepleri umumen iqtisadiy sebepler edi.

Bu mevzuda daa radikal noqta-i nazarda “Kolokol”: “Ükümet Qırımda Ruslarnı yerleştirmek içün eñ sadıq tatar ealisini Qırımdan sürgün etti, ve Qırımda 100 biñ tatar köçken soñ añladı ki, Ruslar Qırımğa kelmeyecek”. “Kolokol” bütün yapılğan zulumlarda Baş Nazir M.N. Muravyov reisligindeki ükümetni mesül köre.

Daa soñra yazılğan maqalelerde bilhassa ilmiy-populâr ve hatırlav harakterindeki yazılarda ketken tatarlarğa qarşı bir asretlik motivi duyula: “Hırsız memurlarnı tutıp atmaq yerine bizde eñ namuslu Qırım halqlarından – tatarlarnı quvdılar. Bu cenkte kimseni bu qadar qırmadılar bu sakin faydalı halqnıñ qırğanları kibi olarnı ihanelikte qabaatlap buhtan ve rezil ettiler, öz eski yurtlarını terk ettirdiler.”

Sovet tarihçılığında 1854-1862 yıllarındaki Qırımtatar köçlerniñ sebepleriniñ yañıdan qavrama kirişiminde bulunıldı. Faqat bu tedqiqatlar sınfiy zıddiyet noqta-i nazarına esaslanıp yapıla edi. Yani marksist nazariyesine tayana edi.

Böylece Rus tarihçılığında XIX-XX asırnıñ 30-cı yıllarında yapılğan köçler daa ziyade aydınlatılğan.




#Article 116: Uriye Edemova (151 words)


Uriye Edemova (1938 s. d.) - belli qırımtatar yazıcısı

Uriye Edemova 1938 senesinde Baydar uvada dünyağa keldi. Babası ve ağası cenkte ekende, anası Alime ve dört qardaşınen beraber 1944 sürgünliginde Sırdarya vilâyetine yiberildiler. Ağası cenkte öldi, babası cenkten soñ 1947-de olarnı qıdırıp taptı.

Uriye Edemova daa örgencilik yaşlarında ana tiline ve edebiyatqa aveslenip qısqa ikâyeler, maqaleler yazmağa başladı. 1963-de Lenin Bayrağı gazetasında onıñ Qırmızı Gül adlı ilk ikâyesi neşir etildi. 1965 senesinden son Lenin Bayrağı gazetasında çalışmağa başladı.

Uriye Edemova, “Ömürlik yanımdasıñ”, “Baş yazısı”, “Nişan yüzügi”, “Saniye”, “Başımnıñ ucundasın”, “Anam”, “Yürek ateşi”, “Aydın gecede” eserlerinen qırımtatar halqınıñ yüreginde sayğı, itibar, aqiqiy sevgi qazana bildi. O, qırımtatar yazıcı ve şairleriniñ kitaplarını neşir etme işinde de müim çalışmalar yaptı. Taşkentteki Ğafur Ğulam neşiriyatında Qırımtatar edebiyatı bölüginde çalıştı ve qırımtatar tilinde yazılğan kitaplarnı neşirge azırladı. 

Şimdiki vaqıtta, Uriye hanım, Tavriya devlet neşriyatı Qırımtatar edebiyatı bölüginiñ müdiridir ve belli qırımtatar şairlerinden Bilâl Mambetniñ omür arqadaşıdır.




#Article 117: Kerim Camanaqlı (204 words)


Kerim Camanaqlı  (aqiqiy adı Kerim Reşid oğlu Reşidov; 1905-1965) - belli qırımtatar şairi, edebiyat ve folklor alimi.

Kerim Reşidov 1905 senesi bugünki Aqşeyh rayonındaki Camanaq köyünde doğdı. Qardaşı Mennan Camanaqlı da Qırımnıñ belli şairlerinden edi. Köydeki mektepni bitirgen soñ Aqmescitke ketip muallim olmaq içün evelâ Pedagogika mektebi soñra Pedagogika institutında oqudı. Til ve edebiyatnen alaqâlı edi. 

İlk şiirlerini talebelik yapa ekende yazmağa başladı. Şiirleri Yañı Dünya, Yaş Quvet gazetaları ve İleri mecmuasında neşir etildi. 1927 senesinde “Azatlıq şarqıları” adlı şiir kitabı neşir etildi. Yazıcılar birligine kirgen soñ rus ve qazantatar yazıcılarnen munasebetlerini quvetlendirdi. Qazan tatar qızı Reşide hanımnen evlendi. 1937 senesi Üsein Şamil Toqtarğazı aqqındaki dissertatsiyasınen doktor diplomını aldı. Kerim Camanaqlı, qırımtatarlar arasında özüniñ edebiyatı aqqında doktorlıq dissertatsiyasını yazğan ilk alimlerden birevidir. Onıñ qılavuzlığında qırımtatar folklorı sistematik olaraq tetqiq etilmege başlandı. Köylerge ilmiy eyyetler yiberilip, elyazma edebiy eserlernen, yır, çıñ, mane, masal kibi sözlü eserler toplandı. Kerim Camaqlınıñ Çıñ ve maneler (1940 s., Aqmescit), Qırımtatar masalları (1941 s., Aqmescit; 2008 s. yañıdan çıqarıldı) kitapları neşir etildi.

Halq ikâye ve destanlarından Aşıq Ğarip, Qoplandı Batır, Qozu Kürpeçniñ qırımlılar arasındaki deñişik variantlarını taptı.

Qırımğa qaytamasa da, Alabuğada ekende Özbekistandaki tuvğanları ve arqadaşlarınen körüşme imkânı taptı. Taşkentteki Yusuf Bolat ve diger arqadaşlarınen halq masallarınıñ yañı derlemelerini azırladı.




#Article 118: Yuriy Osmanov (303 words)


Yuriy Bekir oğlu Osmanov  (1941 s., aprel 1; Büyük Qaralez, Qırım, ŞSCB  – 1993 s., noyabr 7; Aqmescit, Qırım, Ukraina) - ulu qırımtatar erbabı. Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi ve lideri, siyasetçi, yazıcı, şair, jurnalist, müendis ve alim.

Yuriy (Yusuf) Osmanov, 1941 senesinde Qırımnıñ Büyük Qaralez köyünde (şimdi Bağçasaray rayonı) doğdı. Babası Bekir Osman 1911 senesi Büyük Özenbaşta doğğan edi. Anası Mariya Vladimirovna Guşinskaya, belarus, ziraat müendisi edi. Babası II Cian Cenkinde partizan areketine qoşulıp dağğa çıqtı. 1944-te Özbekistanğa sürgünlikke yiberildi. Yuriy Osmanov anasınen beraber 1941 s. oktâbr ayında Azerbaycanğa köçken edi. Babası olarnen Ferğanada tapıştı. 1948-de mektepke kirip 1958-de onı bitirdi. 

Babası qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi edi. Özü de 1956-da milliy areketke qoşuldı. 1965-de Bauman adına Moskva aliy tehnik oquv yurtunı, daa soñra Serpuhov energetika ve fizika institutını bitirdi. Çalışmaları neticesinde professor oldı. İlk sefer 1968-de Moskvada tutuqlandı, 1970-ge qadar apiste qaldı. Daa soñra 4 arqadaşınen beraber Özbekistanda makeme etilip Buhara yanındaki Qızılçöl apisanesine yiberildi. 1972-de azat olğan soñ Azerbaycanda Sumgait cam fabrikasında müendis olıp çalıştı. Ferğana vadiysiniñ suvlama leyhasında vazife yaptı. 1982-de yañıdan tutuqlanıp, Yaqutistanda Temerküz lagerine yiberildi. Makümiyetniñ bitmesine üç kün qalğanda, hususiy maküm statusında Blagoveşçenskte (Rusiyeniñ Amur vilâyeti) apis etildi. 1987-de psihiatriya hastahanesine yiberildi. Bu sebepnen sürgünlikteki qırımtatar halqı büyük kütleviy numayışlar yapqan içün aynı sene içinde azat etildi. 1989-da qırımtatar milliy areketi adına bir muracaat vesiqası azırlap Şuralar Birliginiñ Yuqarı Şurasına (yani parlamentine) yiberdi. Bu vesiqada qırımtatar halqınıñ aqları keri berilmesi ve bütün sürgün etilgen halqlar aqqında beyanname bar edi. 1990-da Qırımtatarlar Vatanğa Qaytuv Komitetiniñ reisi oldı. 1991-de bütün oğraşlarğa rağmen maruz qalınğan qattı politikalarnıñ deñişmemesi, vatanğa qaytuvğa musaade etilmemesi ve aqlarnıñ keri berilmemesi sebebinden, o künge qadar alğan bütün unvanlarını taşladı. 1993 senesinde Tavriya ekologiya universitetiniñ Şarqiyat bölügi müdiri oldı. Apayı Ayşe fizika ocalığı yapa. Soñ olaraq Milliy Adalet Fırqası teşebbüsi bar edi.

KIRIM Dergisi 1993 S-5




#Article 119: Kırım Tatar Şarkıları (158 words)


Kırım Tatar Halk Şarkıları (türkçeden Qırımtatar Halq Yırları) - Zsuzsa Kakuk tarafından azırlanğan 1993 senesi Türkiyede neşir etilgen bir kitap.

Birinci Cian Cenki vaqtında (1914-1918) Avstirya-Macaristan İmperiyası topraqlarında Rusiyeli esirler arasında tapılğan musulman askerler içün eki lager qurulğan edi. Birinci lager Eger şeeri yaqınlarında edi. Mında ekseriyetnen Qazan Tatarları, Mişerler bar edi. Ekinci lager Estergon şeeriniñ tış maalesinde qurulğan edi. Bu lagerdeki esirlerniñ çoqusı Qırımdan ve Kavkazdan kelgen askerler edi.

Belli Macar türkşınas İgnats Kunoş (Ignác Kúnos) cenk boyunca er yaz bu lagerlerge barıp türkiy tillerde laf etken esirlerden zengin folklor materialı toplağan. Kunoş qırımtatar halq yırlarını, manelerini, Estergon lagerinde topladı. 1945 senesinde vefatından soñ apayı bularnı Macar İlimler Aqademiyasına sattı.

Zuza Kakuk (Zsuzsa Kakuk) tarafından 1978 senesi bir arağa ketirilgen bu cıyıntıq, 1993 senesi Türk Dil Kurumu tarafından neşir etildi.

Kitapta 447 mane, 137 yır bar. Em manelerniñ, em de yırlarnıñ mevzusı ekseriyetnen aşq aqqında. Yırlarda Qırımtatar tarihındaki  qaramanlıqlarğa da rastlana, erek qalınğan vatan asreti is etile.




#Article 120: Çerkez Ali (141 words)


Çerkez Ali (aqiqiy adı Çerkez Ali Amet oğlu Ametov; 1925 s. d.) - belli qırımtatar şairi, ikâyecisi ve romancısı.

Çerkez Ali Ametov Qırımda Bağçasaray rayonınıñ Bağatır köyünde dünyağa keldi. Babası Qırımtatar Çerkez Ametnen, anası İstanbullı  Melek Filsan (Padişa II Abdülhamitniñ yaveri İhsan Paşanıñ qız qardaşı) İstanbulda evlendi. O vaqıtlarda Kavkazdan kelgen er keske İstanbulda Çerkez dep aytılganı içün Qırımtatar Ametke de Çerkez dep taqmaq tağalar. Çerkez Amet apayınen beraber 1905 senesinde Qırımğa qayttı. Çerkez Amet daa Ali kiçkene ekende vefat etti.

Çerkez Ali ilk mektepni, Bağatır köyünde, orta mektepni Ğavr ve Kökköz köylerinde oqudı.

Çerkez Ali edebiy eserler yazmağa daa Qırımda ekende başlağan edi. İlk yazğan şiirleri Quş Qaya ve Muzıkant Olurım 1941-de Aqmescitte Yaş Leninciler mecmuasında neşir etildi.

Çerkez Ali tercime saasındada müim çalışmalar yaptı. Alişer Nevainiñ gazellerini, Nizaminiñ şiirlerini, Konstantin Simonov ve Lesâ Ukrainkanıñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti.




#Article 121: Ziyadin Cavtöbeli (393 words)


Ziyadin Cavtöbeli (aqiqiy adı Ziyaddin Meñliazizov; 1905 - 1991) – belli Qırımtatar şairi ve yazıcısı.

Ziyaddin Cavtöbeli, 1905-de Keriç civarında Cav Töbe köyünde (şimdi Yedi Quyu rayonı) doğdı. Köy mektebini bitirgen Ziyadin 1923 senesi Totayköy pedagogika tehnikumına oqumağa kire. Onıñ ilk şiirleri Emgek adlı divar gazetasında derc olundı. Şu yılnıñ soñlarında ise, Yeñi dünya gazetasında yaş şairniñ Qızıl bayraq, Qızıl yıldız kibi bir sıra şiiri basıla. 1924 senesi tehnikum Aqmescit şeerine avuştırıla.

Cengiz Dağcı onıñ ocalığından alğışnen laf ete.

Bu sebepnen Ziyadin Cavtöbeli mında bir çoq qırımtatar şairinen tanışa. Onıñ Komsomol yırı, Komsomol saflarına kim kire?, Bir çoban baladan, Körgen künlerim kibi bir sıra şiiri yaşlıq arasında meraqnen oqula. 1925 senesi Ziyadin Cavtöbeli Yaş quvet gazetasınıñ edebiy hadimi ve mesül kâtibi olaraq çalışıp başlay. Aynı vaqıtta, oquvını da devam ettire. 1927 senesi Qırım Devlet neşriyatında yaş şairniñ İnqilâbiy şiirler adlı cıyıntığı neşir oluna. Cavtöbeli 1928 senesi tehnikumnı bitirgen soñ, Aqmescit rayonı Alma Tarhan köyündeki nümüne mektebine müdir olaraq yollanıla. Aradan çoq keçmeden, şu yılnıñ baarinde Yeñi dünya gazetasınıñ mesül kâtibi olaraq tayinlene. Matbuat ve edebiyat işlerinle bayağı tecribeli adamlar arasında çalışuvı yaş Cavtöbelini şair ve gazetacı olaraq şekillendire. Bu yılları o Aqmescit pedagogika institutınıñ içtimaiy-iqtisadiy fakultetine kire ve çalışa, em de oquy. İnstitutnı bitirip, aspiranturada oquvını devam ete. 1930—1935 seneleri Cavtöbeli Qırım Devlet neşriyatında muarrir olıp çalışa. 1934 senesi o proletar yazıcıları birligine aza qabul oluna. 1935 senesi ordu saflarında hızmet ete. 1936—1938 seneleri Qırım Devlet neşriyatında baş muarrir vazifesinde çalışa. Bu devirde onıñ Yaş buvın yırları adlı şiirler cıyıntığı basılıp çıqa. 

Dinlerniñ Zuurı ve Zararları, Oraza, Qurban, Sünnet, İslâm Dininiñ Sınfiy Maiyeti kibi maqaleler yazdı. Qızıl Proletariy, Qızıl Yaşlıqqa, Keriç Qızlarına, Qadınlarğa, Bay ve Fuqare, Al Tañ, Lenin kibi şiirlerinde sotsializm, aq ve adalet mevzularını işledi.

Sotsializm içün pek çoq küreşse da, diger qırımtatar ziyalılarınıñ aqibetine oğradı. Şairniñ yaratıcılığı gürlegen bir vaqıtta Stalin şahsına tabınuv devri kele ve zemaneniñ ileri adamlarınen bir sırada, Cavtöbeli de bastırıqqa alına. 1938 senesinden 1946 senesine qadar apishanelerde buluna ve 1947 senesi Özbekistannıñ Samarqand şeerine kele. 1950 senesine qadar ocalıq yapa. 1956 senesi qabaatsız tanılıp, reabilitatsiya oluna. 1950 senesinden 1979 senesinece qurucılıqlarda işçi olıp çalışa. Bu vaqıttan soñra Özbekistanda Lenin Bayrağı gazetasında maqale ve şiirler yazdı. Cenkten soñ Ziyadin Cavtöbeliniñ Yırla, insan (1970), Edebiyat sevdatarı (1983), Çeşit yıllar şiirleri (1978), Ayırılmaz dostlarım (1986) kibi şiiriy cıyıntıqları basılıp çıqtı.

Ziyadin Cavtöbeli 1991 senesi iyün 16-da icrette vefat etti.




#Article 122: Ayder Osman (119 words)


Ayder Osman (1938 – 1997) – belli qırımtatar ikâyecisi.

Ayder Osman, 1938 senesinde  Qırımnıñ Seyitler rayonında Beş Qurtqa köyünde dünyağa keldi. Altı yaşında bütün qırımtatar halqınen beraber sürgünlikke yiberildi. Özbekistannıñ Marğılan şeerindeki muallim mektebini bitirip muallimlik yaptı. 1965 senesinde Taşkent Univetitetini Gazetacılıq bölüminden diplom aldı. Lenin Bayrağı gazetasında bölüm müdirligi, Yıldız Mecmuasında baş müelliflik ve mesül kâtiplik yaptı. Özbekistan Yazıcılar Cemiyeti prezidium azası oldı.

Ayder Osmannıñ eserleri diger türkiy tillergede tercime etildi. Tercime saasında da çalıştı, rus ve özbek tilinden pek çoq eserni qırımtatar tiline tercime etkeni kibi, qırımtatar tilinden de rus ve özbek tiline tercimeler yaptı.

Ayder Osman Qırımğa köçmek ve yerleşmek içün pek çoq qıyınlıqnen oğraştı. Lâkin bu onıñ sağlığını bozdı. 1997 s. iyün 20-de vefat etti.




#Article 123: Cemil Kermençikli (123 words)


Cemil Kermençikli (1891 – 1942) - belli qırımtatar şairi.

Cemil Kermençikli 1891 senesinde Kermençik köyünde (şimdi Bağçasaray rayonı) dünyağa keldi. Babası muallim olğanı içün oquv-yazuvnı evde ögrendi. Eki sene Bağçasarayda Abdulalim mektebinde soñra Zıncırlı Medresede oqudı. 1908-de bir yıl İstanbulda medresede tasiline devam etti. 1909-1913 seneleri arasında Orenburgda Hüsaniye medresesinde tasil yaptı. 1913-de Qırımğa qaytıp muallim tayin etildi.

İlk şiirlerin Zıncırlı Medresede oquy ekende yazdı. Aqmescitte Küçük Dostlarıma (1917) adlı şiir kitabı neşir etildi. Tatarım, Muqaddes Emelimiz Olurken, Seviñ Ey Şanlı Millet, Çelebicihana kibi pek çoq şiirinde qırımtatar milliy areketi içün fikirlerni akis ettirdi. Bazı ikâye ve icviye denemeleri yaptı.

Cemil Kermençiklige 1937–de milliyetçilik iddasınen ağır apis cezası berilip Sibirge sürgün etildi. Lagerlerdeki zulüm ve eziyetke dayanamadı. 1942 senesinde Arhangelsk lagerinde vefat etti.




#Article 124: Eşmırza Oysullı (198 words)


Eşmırza Oysullı ya da Eşmırza Qart (1803 - 1883) - belli Qırımtatar halq şairi (keday), çıñcısı.

Eşmırza qart 1803 senesi Keriç yarımadasındaki Oysul köyünde, fuqare qorantasında doğa. Faqır ömür keçirgen bu istidatlı keday köy-köyden yürip, özü uydurğan yırlarını yırlay. Onıñ yırları. çarlıqqa, eziyetke qarşı doğrultılğandır.

Eşmırzanıñ icadı yazılı olaraq degil de, ağızdan-ağızğa avuşuv neticesinde halq arasında keniş tarqağandır. Onıñ yırları Qırımnıñ çöl taraflarında ve Keriç yarımadasında yaşağan qırımtatarlar arasında saqlanıp qaldılar. Qırım destanları, halq ikâyelerini yahşı bile edi. Eserlerinde Qırımdan Rusiye ordusına askerge alıp ketilgen yaşlarnı, qırımtatar icretini, halqqa yapılğan zulümni, mırzalarnıñ yapqan aqsızlıqlarnı, halqnıñ istek ve tüşüncelerini añlattı.

Eşmırza qartnıñ közleri körmey edi. Onı elinden cetep yürgenler. Öyle alicenap insanlardan biri Qırımnıñ Ağırmaq Eli köyünden Qulmambet Bekmambet olıp, soñundan onıñ özü de belli folklorcı, masal aytıcı olıp yetişti. Eşmırza qartnıñ ekseriy şiirleri onıñ ağzından yazılıp alınğandır.

Cenkten evel Eşmırza kedaynıñ yaratıcılığınen A.S. Puşkin adına Qırımtatar tili ve edebiyatı ilmiy-tedqiqat institutı oğraştı. 1940 senesi institut
folklorcı Baqı Ğaziyevniñ Halq şairi Eşmırza adlı kitabını neşir etti. Bu kitapqa Eşmırza qart aqqındaki maqalenen beraber, kedaynıñ bazı şiirleri de kirsetildi.

İcrette neşir etilgen Edebiyat hrestomatiyası (Taşkent, 1971) kitabına Eşmırza qartnıñ Soldatlıq aqqında serlevalı şiiri kirsetildi.

Eşmırza qart 1883 senesi vefat etken.




#Article 125: Alim Azamat oğlu (211 words)


Alim Azamat oğlu (1816 - ?) – belli qırımtatar halq qaramanı.

Alim Azamat oğlu (halq arasında Alim Aydamaq dep biline) 1816 senesinde Qarasuvbazar civarında Köpürliköy köyünde doğdı. Fuqare bir köylü olğan Azamat aqaynıñ balası eken. Makeme vesiqalarında anasınıñ adı  Kerime dep yazıla. Aqmescitte yaşağan Çernayeva 1939-da yazğan Pereval Tübünde adlı hatıratında, Alimniñ bir de qız qardaşı olğanını, onı bir mırzanıñ qaçırğanını, mani olmaq istegen Azamat aqaynı kötekletkenini, qısqa bir vaqıt soñra Azamat aqaynıñ ölgenini yaza. 

Alim bala ekende tericide çalışmağa, babası ölgen soñ ırğatlıq yapmağa başlay. 1938 senesinde Aqmescitte yazılğan Alim adlı bir hatıratqa köre, qatında çalışğan pomeşçikniñ qızına aşıq olğan. Lâkin qıznıñ babası olarnı ayırıp Alimni apis ettire. Alimniñ apis oğlanına çoq üzülgen qız, şu yırnı ayta.

Makeme vesiqalarına köre ise Alim cinayetten apis etile. Başta Bender qalesine, soñra Kişinovğa yiberile, 1848-de qaça. Bu vesiqalarğa köre Eski Qırım, Kefe, Aqmescit, Kezlev taraflarında dolaşıp evlerge, yolcularğa basqın yapqanı yazıla. Alimni tutmaq içün mırza ve pomeşçikler çoq oğraşa. Tutulğan soñ yahşı etip köteklenip, Sibirge yiberile. Alimniñ bundan soñraki ayatı aqqında mâlümat yoqtır. Lâkin halq ikâyelerine köre Alimnin kene qaçıp, Türkiyege ketkeni aytıla.

Alim resmiy maqamlarğa köre aydut, cinayetçi dep aytılsa da, halqqa köre qaramandır. O devirde mırzalarğa, aqsızlıqlarğa qarşı halqnıñ yanında olğan. Onıñ içün yazılğan pek çoq ikâye ve edebiy eser bar. 




#Article 126: Çolpan (102 words)


Çolpan (Zöre, Venera) – Küneş sistemasında, Küneşke uzaqlıq baqımından ekinci sıradaki seyyare. Halq arasında Tañ Yıldızı ve Çoban Yıldızı olaraq da belli. Öz ekseni etrafında, Küneş sistemasındaki diger bütün seyyarelerniñ akis istiqamette döne. Çolpan saat istiqametinde döngen tek bir seyyaredir.

Büyükligi ceetinden Zemin ile beñzerlik köstergeninden Dünya ile qardaş seyyare olaraq da biline. Kök yüzünde Küneşke yaqın yerde bulunğanından ve orbitası Zeminniñkisine köre Küneşke daa yaqın olğanından yer yüzünden tek Küneş doğmadan evel ve batqandan soñ körünip ola. Onıñ içün Çolpan Aqşam Yıldızı, Saba Yıldızı ve Tañ Yıldızı olaraq da adlandırılğandır. Körünip olğanı vaqıtlarda, kök yüzündeki eñ parlaq cisim olaraq diqqat çeker.




#Article 127: Seyyare (117 words)


Seyyare – Küneşniñ etrafında aylanıp turğan kök cismi. Tar manasınen, Küneş sisteması içinde, Küneşniñ doğrudan yoldaşı olğan ve Halqlarara Felekiyat Birligi () tarafından bu tarifke uyğundır dep tanılğan sekiz kök cismini tayinlemek içün qullanıla. Küneş sistemasında, resmen qabul etilgen sekiz seyyareden ğayrı, bu cisimlerlge büyüklik, orbita ve fizikiy hususiyetler ceetinden aynı zümrege qoyulıp olacaq yañı kök cisimleriniñ keşif etilüvi, bir yandan da başqa yıldızlarnıñ etrafında da Küneş sistemasındaki seyyarelerge oşağan kök cisimleriniñ dolanğanınıñ saptanması, seyyare tarifiniñ sıñırlarınıñ bulanıqlaşmasına sebep olğandır. 

Halqlarara Felekiyat Birliginiñ, 1919 senesi qabul etken Küneş sistemasınıñ sekiz seyyaresi, küneşke yaqınlıq sırasına köre şulardır: 

Bu sekiz seyyareniñ tışında daa evel seyyare olaraq tariflengen Pluton Halqlarara Felekiyat Birliginiñ yañı tariflemesine köre kiçik seyyare olaraq qabul etile.




#Article 128: Riza Fazıl (248 words)


Riza Fazıl  (1929 mayıs 30 - 2016 noyabr 26) - belli qırımtatar şair ve yazıcısı.

Riza Fazıl 1929 senesi mayıs 30-da Qarasuvbazar rayonınıñ Barın köyünde köy ocasınıñ qorantasında dünyağa keldi. 1944 senesi sürgünlik vaqtında şimalge, Rusiyeniñ Kostroma vilâyetiniñ Makaryev rayonına tüşti ve ösmürleyin dağda çalıştı, sürgünlikniñ bütün ağırlıqlarını özüniñ başından keçirdi. 1955 senesi Kostroma şeerinde ticaret oquv yurtunı, 1959 senesi ise Samarqand ticaret institutınıñ iqtisadiyat fakultetini bitirdi. 1959-64 seneleri Qırgızistannıñ Oş şeerinde ticaret sistemasında öz zenaatına köre çalıştı. 1965 senesi Taşkentke köçti ve şu yıldan başlap, 1980 senesine qadar anda qırımtatar tilinde çıqqan Lenin Bayrağı gazetasında terciman, edebiy hadim, edebiyat ve sanat bölüginiñ müdiri vazifelerinde bulundı. 1980-1994 seneleri Yıldız mecmuasında başta şiiriyet bölüginiñ müdiri olıp, 1987 senesinden ise derginiñ mesül kâtibi vazifesinde çalıştı. 1992 senesi Yıldız mecmuası hadimlerinen beraber Qırımğa köçip keldi. 

Uzun yıllar boyunca qırımtatar edebiyatınıñ deñişik saalarında çalıştı. Qırımtatar folklor eserlerin toplap neşir etti.  Riza Fazılnıñ icadiy faaliyeti 1964 senesi Lenin Bayrağında basılgan “Aramtamaq”, “Ötmek” kibi ilki şiirlerinden başlanğandır. 1970 senesi onıñ “Navrez” adlı birinci şiir kitabı basılıp çıqtı. 1971 senesi “Qayda birlik anda tirilik” adınen  birinci kere qırımtatar atalar sözleri cıyıntığını çıqarmağa nail ola. 1975 senesi ise kene qırımtatar folklorına ait “Maneler ve çıñlar” cıyıntığını neşir etti.

Riza Fazılnıñ büyük işlerinden biri şu ki, o, Qırımtatar edebiyatı ve İslâm tarihında birinci olıp, bütün dünya musulmanlarınıñ muqaddes kitabı olğan Quran-ı Kerimni qırımtatar tiline çevirip, onı 1991-1994 seneleri devamında Yıldız mecmuasında derc ettirdi. 1998 senesi ise o, Quran-ı Kerimniñ şu tercimesini ayrı kitap etip çıqarmağa nail oldı.




#Article 129: Şakir Selim (187 words)


Şakir Selim (1942 – 2008) - belli qırımtatar şairi, sanat erbabı, terciman.

Şakir Selim 1942 s. aprel 10-da Aqşeyh rayonınıñ Büyük As köyünde doğdı. Sürgünlikten soñ başta Özbekistannıñ Cambay qasabasında, daa soñra Taşkentte ömür sürdi. 1958-de orta mektepni bitirip, Samarqand muallim mektebinde oqudı. Eki sene muallimlik yasağan soñ, asker olıp Sibirge ketti. 1965-de Samarqand Universiteti Filologiya Fakulteti Rus tili bölügine kirdi, 1971-de diplomını aldı. İlki şiirleri 1963-de Lenin Bayrağı gazetasında basılıp çığa. 1972-de “Aqbardaq” adınen şiir kitabı neşir ola. Daa soñ, “Duyğularım”, “Sevgi Alevi”, “Uyanuv”, “Yellerni Diñle” ve Qırımda “Tüşünce” adlı şiir kitapları basılıp çığa. 1996-da Ankarada şiir yarışmasında birinci oldı. Kene aynı sene Arif Nihat Asiya şiir mukâfatını aldı. 1997–de Adam Mitskeviçniñ Qırım Sonetleri adlı eserini Qırımtatar tiline tercime etkeni içün “Polkul” fondunıñ Lehistan mukâfatını qazandı. Kene 1997-de Taras Sevçenko adına Ukraina Devlet mukâfatı aldı. Şairge 1998-de Qırımtatar Teatri hadimlerinen beraber yüksek devlet mukâfatı berildi. Bir defa Qırımtatar Milliy Meclisi azası oldı. 1997-den 2007-ge qadar Yıldız mecmuasınıñ baş muarriri olıp çalıştı. Müim sağlıq problemleri sebebinen 2008-de Qırımtatar Yazıcılar Birligi reisligi vazifesinden de ayrılğan edi. Şakir Selim 2008 s. noyabr 18 künü ağır haslalıqtan soñ vefat etti.




#Article 130: Memet Niyazi (105 words)


Memet Niyazi (1878-1931) – Dobrucalı belli qırımtatar şair ve yazıcısı.

Memet Niyazi, 1878 senesinde, Romaniyada Dobrucanıñ Aşçılar köyünde doğdı. İlk mektep ve rüşdiyede oqudı.

Memet Niyazi, 1904 senesinde Dobrucanıñ tanınğan adamlarından Abdülhakim Efendiniñ qızı Safiye hanım ile evlenip Dobrucadaki ocalıq işine devam etti.

Memet Niyaziniñ, 1911-de İstanbulda İthafat (Bağışlamalar) ve 1913-de Pazarcıqta Sağış isimli şiir kitapları neşir etildi. Bulardan başqa  şairniñ pek çoq eseri Yaş Tatar Yazılar (İstanbul, 1913), Kök Kitap (İstanbul, 1919), Qırım Şiirleri (Köstence, 1935) mecmualarda basıldı.
Şiirlerinde, Romaniyadaki Qırımtatarlarnıñ ata vatanlarına olğan sevgilerinden başqa, milliy tüşünce ve üriyet mevzularını tilge ketirdi.
Memet Niyazi, 1931 noyabr 29-da vefat etti ve Mecidiye köyünde kömüldi.




#Article 131: Tataristan (115 words)


Tataristan Cumhuriyeti (, ) — Rusiye terkibinde bir türkiy cumhuriyettir.  3 600 000 ealisi olğan cermay ve maden zengini bir regiondır. 

Paytahtı Qazan 1000 senelik bir şeerdir. Diger balaban şeerleri Yarçallı, Bögilme, Elmet, Çistaydır. Eali sıqlığı 54 kişi/km2. 2010 senesinde ealisiniñ 53,24% Tatar, 39,71% Rus, 3,08% Çuvaş edi. 

Qazan tatarları, Edil-Qama Bulğarlarınen XIII asırda Orta Asiyadan köçken Qıpçaqlarnıñ torunlarıdır. Bulğarlar VII asırda bu ülkege yerleşmege başlağan IX asırda devlet qurğanlar. 922 senesinde İslâmnı qabul etkenler. Moğol basqınlarından soñra qurulğan Altın Ordu devletiniñ akimiyeti astına kirdiler. XV asırnıñ ekinci yarımında Altın Ordu devleti yıqıldı. Bu regionda Qazan, Qırım, Qasım, Hacı Tarhan hanlıqları ve azat Noğay Ordusı ortağa çıqtı. Uzun sançışmalardan soñ Ruslar Qazan Hanlığını yıqtı (1552).




#Article 132: Remziye Alper (205 words)


Remziye Alper (1944 s. d.) – Türkiyeli belli qırımtatar tamırlı opera sanatkârı-soprano.

Remziye Alper Tanrıkulu 1944 senesinde Qırımnıñ Sudaq şeerinde dünyağa keldi. Daa eki aylıq ekende ailesi Qırımdan köçip Avstriyağa ketti. Avstriyanıñ Bregenss şeeri ve Alberşvende lagerinde 4 sene qaldı. Daa soñra  Türkiyege yerleşti.  Frida Böhme, Carlo Galeffi, Maria Carena kibi ocalarnıñ  közetüvinde oquğanı Ankara Devlet konservatoriyasınıñ yüksek bölügini 1963 senesinde bitirdi. Daa konservatoriyadada oquğan sırada Almaniyadan kelgen şan pedagogı Prof. Clemens Glettenberg onı tınlap çoq muvafaqiyetli olacağını añlap Münihteki yaz kurslarına davet etti. Lâkin talebeliginde ailesiniñ imkânları yetmegeni içün ketalmadı. 1964 senesinde Ankara Devlet Operasında çalışa ekende Prof. Glettenbergniñ yañıdan davetinen bu kurslarğa qatılıp üstün bir muvafaqiyet kösterdi. Daa soñra bu muvafaqiyeti sebebinen, Alman ükümeti tarafından eki senelik DAAD bursunen mukâfatlandırılıp Köln Muzıka Yüksek Mektebinde Prof. Peter Witschnen çalışalma imkânına saip oldı. Mındaqı oquvnı tamamlağan soñ kene Türkiyege qaytıp, Ankara Devlet Operasındaki vazifesine devam etti. 
 

Remziye Alper, 1975 senesinden berli Ankara Devlet Operasında aytqanı prima partilerini qatında, AQŞ, İtaliya, Almaniya, Belçika, Frenkistan, İspaniya, Bulğaristan, Macaristan, Romaniya, Avstriya kibi memleketlerde pek çoq kontsert berdi, opera temsillerinde oynadı, resitaller ve radio televizion içün programmalar yasadı. 100.cü sene programı çerçevesinde AOŞ ve Avstriyada kontsert ve resitaller berdi. 

 
 
Remziye Alper türlü yarışmalarğa qatılıp pek çoq milletlerarası mukâfat aldı.
 




#Article 133: Sarmatlar (129 words)


Sarmatlar - m.e. VI-IV asırlarda Orta Asiyadan Ural dağlarına doğru, soñra cenübiy Rusiye ve şimaliy Kavkazğa, daa soñra Balqanlarğa cayılğan bir halqtır. Tamırı tam belli degil: bazı tedqiqatçılarğa köre Sarmat tili İran til gruppasına mensüp edi, bazıları olarnıñ Türk tilli olğanını, bazıları ise qarışıq bir halq olğanını iddia eteler.

M.e. IV asırda Don özenini aşıp skit topraqlarını işğal ettiler. Neron zamanında Roma topraqlarına keldiler. M.s. I asırnıñ başınace Romanı tehdit etmege devam ettiler.
III asırda sarmat topraqlarınıñ çoqusı got işğaline oğradı. 370 senesinden soñraki hun köçleri sarmatlarnı ortadan köterdi. VI asırda tarihtan silindiler. 

Sarmatlar, onıñ içün atlarını qurban etkenleri bir ataş tañrısına tapına ediler. Sarmat qızları yaşlarnen beraber sançışır edi. Başlardaki matriarhal yaşayış deñişti ve bir erkek monarhiyası teşkil olundı. Zengin ölüler içün qazılğan mezarlarğa degerli eşyalarını qoyar ediler.

 




#Article 134: Çuvaşistan (273 words)


Çuvaşistan ya da Çuvaşiya, resmiy adı Çuvaş Cumhuriyeti (; ) - Rusiyeniñ bir muhtar cumhuriyetidir. Cumhuriyetke adını bergen çuvaşlar, türk halqlarından birevidir. Çuvaşistan, Rusiyeniñ orta kesiminde yer ala ve 1920 senesi iyün ayında muhtar cumhuriyet qurulğandır. Meydanlığı 18 300 km². Ealisi qararnen 1 350 000 adamdır. Paytahtı Çeboksarıdır.

Çuvaşlarnıñ, X-XVI asırlarda eski türk boylarınıñ (Edil Bulğarınıñ) qarışmasından meydanğa kelgenleri yazılğandır. Ayrıca çuvaşlarnıñ suvar ya da suvaz adlı türk adından kelgeni de ögge sürüle. Çuvaşlarnıñ 15% Başqurtistan ve Tataristanda otura.

Çuvaşlarnıñ oturğan regionı XVI asırda ruslarnıñ eline keçken, regionda 1920-de muhtar memuriy birligi olğan, 1925 senesi aprelinde de muhtar cumhuriyet alına kelgendir. ŞSCBniñ dağılmasından soñ da (1991) Çuvaşistan Cumhuriyeti adını alğandır.

Çuvaşlar Orta Edil regionında, qapalı bir cemiyet olaraq yaşaylar. Cumhuriyetniñ meydanlığı 18 300 km². Memleketniñ üçte biri ormanlarnen qaplıdır. Ealisi 1 500 000 adamdır. Ancaq Çuvaş nufusı 2 000 000-ğa yete. Nufusnıñ 60% şeerlerde otura.

Çuvaşistan Moskva Saat quşağındadır (UTC+3). 

Çuvaşistan iqtisadiyatı sanayı ve ziraatqa dayana. Sanayı qolunda maşna, toquma, elektrik, alkogol, kâğıt, kereste, himiyadır. Çuvaşiyada tahminen 300 sanayı qurulışı bardır.

Başlıca mahsulatı zahire, kenevir, qartop, sebze, keten, şeker çükündir ve tütündir. Regionda ayvancılıqnıñ domuz asravcılığı de müim yer tuta. Ziraat kolhoz ve sovhozlarda yasala. Et, süt, yımırta işlep çıqaruvı yüksektir.

Çuvaşlarnıñ esas dini hristian ortodokslığıdır.

İlk olaraq 1872-de çuvaş tili yasalğandır. Çuvaşlarda maarif seviyesi diger cumhuriyetlerde olğanı dayın yüksektir. Şimdi ülkede:

bar olıp, maarif çuvaş tili yasala. Halqnıñ 77% çuvaş tilini qullana.

Ayrıca, Çuvaşistanda 801 kitaphane, 1200 klub bar olıp, yılda 3 million kitap basıla ve 30 gazeta neşir etiledir.

Memleketniñ naqliyat ağı qara ve deñiz yolunen yasala. Demiryolları ve qara yolları Moskva, Aşağı Novgorod, Qazan, Ulyanovsk ve paytaht Çeboksarı ile bağlıdır.




#Article 135: Qazan (137 words)


Qazan (, ) - Tataristan Cumhuriyetiniñ paytahtıdır. 
Ealisi 1 138 biñdir. Pek zemaneviy bir şeerdir. Türkiyedeki İstanbul, Eskişehir ve Balıkesir, Qazan şeeriniñ qardaş şeerleridir.

Rivayetlerge köre Qazan eñ az 1000 sene evel qurulğan. Bu rivayetlerniñ delili Qazan kremlinde tapılğan bir çoq aqça (929-930 senelerinde bastırılğan) ve buña beñzer diger buluntılar qabul etile. Lâkin daa ziyade yazılı menbalarda Qazan ilk defa XIV asırda keçe.
Şeer Edil Bulğarlarınıñ sıñır qalesi olaraq qurulğan. XIV-XV asırlarda Qazan Altın Ordu devletiniñ içindeki müim ticariy ve siyasiy bir merkez alına kele. 1438 senesinde şeer Qazan hanlığınıñ paytahtı oldı. 1552 senesinde ise Qazan şeeri rus çarı IV İvan (Qorqunçlı İvan) tarafından zapt etildi ve bu tarihtan başlap Rusiyege tabi oldı. I Petro zamanında şeer Qazan guberniyasınıñ merkezi oldı. Sovet devrinde Tatar Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetiniñ paytahtı oldı, 1990 senesinden berli ise Tataristan cumhuriyetiniñ paytahtıdır.




#Article 136: Birleşken Milletler Teşkilâtı (574 words)


Birleşken Milletler Teşkilâtı (qısqaca Birleşken Milletler ya da BM; resmiy tillerinde - , Çince: 联合国, , , , ) - 1945 oktâbr 24-de qurulğan dünya barışığını, telükesizligini qorumaq ve milletlerara iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy bir iş birligi inkişaf etmek içün qurulğan milletlerara bir teşkilâttır. Birleşken Milletler özüni adalet ve telükesizlikni, iqtisadiy inkişaf ve içtimaiy eşitlikni milletler arasında bütün memleketlerge sağlamanı maqsat etilgen global bir quruluş dep tanımlay. Milletlerarası ilişkilerde, quvet qullanıluvını ilk olaraq umumcian seviyede yasaqlağan ilk antlaşma Birleşken Milletler Sözleşmesidir.

Teşkilâtnıñ, qurulğan senelerinde 51 olğan aza sayısı şimdi itibarinen azalığı kötelgen Vatikan ve deñiştirilgen Çin Halq Cumhuriyeti soñki qoşulğan aza Montenegro dahil 192-ge barğandır. Teşkilâtnıñ idaresi Nyu Yorktaki baş merkezinden yürsetile ve aza memleketlernen er sene tertipli olaraq yasalğan toplaşuvlar kene bu baş merkezde yasala.

Teşkilât yapısal olaraq idariy bölüklerge ayrılğandır; Baş Assambleya, Telükesizlik Şurası, İqtisadiy ve İçtimaiy Şura, İdare Şurası, Baş Kâtibiyet ve Memleketlerarası Adalet Divanı. Teşkilâtnıñ eñ köz aldındaki merciisi Baş Kâtiptir.

Birleşken Milletler fikriy ilk olaraq, II Cian cenkiniñ bitkeninde cenkini ğalibiy memleketler tarafından, memleketler arasındaki añlaşmazlıqnı ortadan kötermek ilerde meydanğa kelip olacaq ve özleriniñ telükesizliklerini tehdit etip olacaq bir cenkniñ aldına keçip olmaq maqsadınen ortağa atılğandır. Teşkilât yapısınıñ alen bu maqsatnı qoruğan BM Telükesizlik Şurasınıñ barlığı ve çalışuvlarınen ortağa salınğandır. Telükesizlik Şurası on beş memleketten ibaret, bu memleketlerden beşi daimiy aza statusındadır ve mıtlaq veto yetkisine saiptir. Bu memleketler Amerika Qoşma Ştatları, Rusiye, Çin Halq Cumhuriyeti, Büyük Britaniya ve Frenkistandır. Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan bireviniñ aksi yönde rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi ya da bir qaçınıñ rey bermege qoşulmaması bu azalarnıñ qararı veto etkeni añlamına kelmey. Ayrıca daimiy azalarnıñ çekimser qalmaları da aynı neticeni bere.

Birleşken milletler (United Nations) ıstılası ilk olaraq Franklin Ruzvelt (Franklin Roosevelt) tarafından II Cian cenki sırasında müttefik memleketler içün qullanılğandır. İlk resmiy qullanuvı ise 1942 yanvar 1-de Birleşken Milletlerniñ beyannamesinde ve Atlantik Hartiyasındadır. Bu tarihtan soñ müttefik devletleri özlerini United Nations Fighting Forces olaraq adlandırğanlardır.

Birleşken Milletler fikri 1943 senesinde Moskva, Tehran ve Qairede müttefiklerniñ toplaşuvları sırasında çıqqan olıp Frenkistan, Çin, Büyük Britaniya, Amerika Qoşma Ştatları, ŞSCBniñ temsilciliginen oluşqandır.

Baş Assambleya, Birleşken Milletler aza devletlerden oluşur. Er azanıñ Baş Assambleyadaki temsilcileri 5 kişiden çoq olamaz. Baş Assambleyanıñ körevleri şulardır:

Siyasiy saada bir yürsetme organıdır. Şuranıñ 5 daimiy azasınıñ veto aqqı bardır. 10 keçici aza ise eki senelik bir zaman içün saylanalar. Saylavlarında coğrafik denge esas alına. 15 azası olğan bu şuranıñ görevleri şulardır:

Telükesizlik Şurasınıñ Qarar Alma Süreci:

Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan iç bireviniñ aksi rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi yaki bir qaçı rey bermege qoşulmasa bu veto etkeni añlamına kelmey. Çekimser olsalar da aynıdır.

Şurağa bağlı başlıca qurulışlar şulardır:

Baş assambleyaca saylanğan 54 azadan oluşur. Azalıqları sonlanğanlar yañıdan saylanıp olalar. Başlıca görevleri şulardır:

Memleketlerarası Adalet Divanı, Birleşken Milletlerniñ yarğı organıdır. Memleketler, istegenleri davanı Adalet Divanına alıp keteler. Divan 15 yarğıçtan oluşur. Yarğıçlar, General Assambleya ve Telükesizlik Şurasınca saylanalar. Görev müddetleri doquz yıldır. Divanda bir devletten eki yarğıç olamaz. Memleketlerarası Adalet Divanı, Felemenkniñ bir şeeri Laheydedir.

Arap, Çin, Frenk, İngliz, İspan ve Rus tilleri teşkilâtnıñ resmiy tilleridir.

Baş Kâtibiyet, Birleşken Milletlerniñ organlarınıñ çalışmaları içün kerekli ortam ve şartlarnı sağlar. Ortağa salınğan program ve siyasetlerni uyğular. Memleketlerarası barışi ve telükesizlikni bozucı vaqialar mevzusında esabatlar azırlap Telükesizlik Şurasına bere. Baş Kâtipligini 2006 yılından berli Cenübiy Koreya cumhuriyetinden Ban Ki-Moon yasay.




#Article 137: Tacik tili (117 words)


Tacik Farsça tili (tacikçe: тоҷикӣ, تاجیکی‎, tojikī) – çoqusı Tacikistanda yaşağan Taciklerniñ laf etken tili. İran tillerinden birisidir. Tacik tili, Tacikistan tışında, Özbekistan, Afğanistan, Türkmenistan, İran kibi memleketlerde yaşağan Taciklerniñ de tilidir. Bugün qararnen 6 mln. adam tacikçe laf ete.

Al-azırda Tacikçe kiril elifbesinen yazıla, faqat tarihı boyunca em latin em de arap elifbesinen yazıldı. Tacik Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetinde, latin elifbesiniñ qullanuvı 1928-de başladı, amma soñra 1930-li yıllarında onıñ yerine kiril elifbesi qullanılmağa başladı. Afğanistandaki tacikler arap yazı sistemini qullanmağa devam ettiler, ve bu yazı sistemi alâ daa Afğanistanlı tacikleri tarafından qullanıla. Bugün Tacikistanda bazı cemaat erbapları İran ve Afğanistan (farsça laf etken memleketler)nen daa yaqın medeniy bağlar qurmaq niyetinde olıp kiril elifbesinden arap sistemine dönecegini isteyler.




#Article 138: Muazzez İlmiye Çığ (118 words)


Muazzez İlmiye Çığ (d. 1914, Bursa) - belli qırımtatar tamırlı türkiyeli sümerolog.

Muazzez İlmiye Çığ qırımtatar tamırlı olıp, 1914-de Bursada dünyağa keldi. Babası Zekeriya İtil Qırımdan Merzifonğa, anası Hamide İtil Qırımdan Bursağa köçken. Ailesi İzmirde yaşay ekende İzmirniñ Yunan ordusı tarafından zapt etilgeni içün daa emniyetli bir yer olğan Çorumğa yerleşti.

İlk mektepke Çorumda başladı. Daa soñra ailesinen beraber yañıdan Bursağa köçti. Bursada hususiy bir mektep olğan Bizim Mektepte Frenk tili ve keman dersleri aldı. 1926-da imtiannen Bursa Qız Muallim Mektebine (Bursa Kız Öğretmen Okulu) kirdi. 1931-de diplom aldı ve babası da muallimlik yapqan Eskişehirge tayin oldı. Eskişehirde 4,5 sene muallimlik etti. 

Muazzez İlmiye Çığ müzeydeki vazifesinden 1972-de istifağa çıqtı. Sümer ve Hitit medeniyetlerini tanıtqan 13 kitap yazdı. 




#Article 139: İsmail Otar (142 words)


İsmail Otar (1911 - 2005) - belli Türkiyedeki  qırımtatar milliy areket erbabı.

İsmail Otar 1911-de Bursada dünyağa keldi. Babası Ali Otar 1880-de Bağçasaray civarında Otarköyde doğğan edi. Anası Emine Otar Bağçasaraylı olğan ve 1880-de Aqmescitke köçken Mustafanıñ qızı olıp 1890-da Aqmescitte dünyağa kelgen edi.

İlk mektepni Bursada oquğan Otar 1935 senesinde İstanbulda Yüksek İqtisat ve Ticaret Mektebinden diplom aldı. Masebecilik ve masebe uzmanlığı yaptı, mesleki bazı eserler ve pek çoq maqale yazdı.

İsmail Otar Qırım Milliy Davasınıñ muaceretteki eñ müim adamlarından birevi edi. Qırım Milliy Davasında yetişmesinde Cafer Seydamet Qırımerniñ tesiri oldı.

Emel ve Qırım mecmualarında pek çoq maqalesi çıqqan Otar, Bekir Sıdqiy Çoban-zade aqqında bir kitap yazdı. Çarlıq Akimiyetinde Qırım Faciası (Dr. Amet Özenbaşlı) ve Tevarih-i Tatar Han (Kefeli İbraim Efendi) kibi qıymetli eserlerni Türk tiline tercime etti.

Şübesiz, şiirleri arasında Çibörek isimli eseri halq tarafından eñ çoq begenilgen ve meşurdır. 




#Article 140: Hayrettin Karaca (215 words)


 Hayrettin Karaca (1922-2020) - belli Türkiyedeki  qırımtatar tamırlı cemaat erbabı ve ekolog.

Hayrettin Karaca 1922 senesi Bandırmada dünyağa keldi. Babası Hocazade Halil Efendi, anası Zehra hanım olıp ekevi de qırımtatar muaciri edi. Litseyni bitirgen soñ ailesiniñ triko örme işiniñ başına keçip, onı Türkiyeniñ eñ müim sanayı şirketlerinden birevi yaptı. 
Lâkin onıñ maqsadı sanayıcı olmaq yerine topraqnen oğraşmaq edi. Bu sebepnen işini ailesine taşlap, Yalovadaki Karaca Arboretumnı qurdı. Bu vaqıtta bu yerni dünyadaki bütün botanikacılar bile. 14000 çeşit ösümlik barındırğan bu yer aynı zamanda telükedeki türler içün bir ösümlik qoruma yeri. Hannover Universitetinden Ekologiya professorı Frants H. Meyer Hayrettin Karacadan Şimdige qadar iç bulay özüniñ  çıqarını tüşünmeden özüni insanlıqnıñ faydasına çalışmağa adağan birevnen rastlaşmadım. dep ayta.
Hayrettin Karaca TEMA (-{Türkiye Erozyonla Mücadele, Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı}-) Vaqfınıñ temelcilerinden biridir. Ösümlik toplamaq ğayesinen Türkiyeni qarış-qarış dolaşqan Hayrettin Karaca, eroziya meselesini ebatlarını körgende, mevzunıñ müimligini er keske añlatmaq ve qavratmaq kerek olğanına qarar berdi. Topraq eroziyasına qarşı tırışuvı sebebinen “Erozyon Dede” , “Topraq Baba” dep añılıp başlandı. 
Soñki vaqıtlarda tüketim iqtisadına qarşı turuşı, onıñ bir diger içtimaiy işidir. Sade yetkeni qadar tüketmeni er yaqa caymağa tırışa. Üstündeki cartı urbalarınen eñ müim toplaşuvlarğa qatıla. Bu oğraşlarından soñ oña Türkiyeniñ Gandisi dep aytılıp başlandı.

Hayrettin Karaca mına bu işleri sebebinen pek çoq mukâfat aldı. Olardan bazıları aşağıda kösterile.




#Article 141: Çin tili (125 words)


Çin tili ya da Qıtay tili (çince: 汉语 / 漢語, pinyin: hàn yǔ) – Çinde ve etrafında yaşağan 1 milliarddan ziyade kişi tarafından laf etilgen biñlerce kiçik tillerniñ cümlesine birden berilgen addır ve bular tek bir til sayılsa, dünyada eñ çoq qullanıcısı olğan tildir. Bu til Çin-Tibet til ailesine mensüp.

Dünyadaki er beş kişiden bireviniñ tuvğan tili olaraq laf etkeni çince, tamamen ayrı birer til olaraq qabul etile bilecek qadar farqlı tilçiklerden ibaret. Onıñ içün çinceniñ bir til degil, bir til ailesi olğanı iddia etile. Eñ çoq laf etilgeni Mandarindir, faqat Çinden tış yaşağan çinliler arasında eñ çoq Kanton şivesi qullanıla. Bunıñ sebebi, köçmen çinlilerniñ esasen cenübiy kesimlerden olmasıdır.

Çin yazısı bu tilge has bir yazı sistemasıdır. Bu sistemanıñ 3500 yılğa barğan bir tarihı bardır.




#Article 142: Duvadaq (109 words)


Duvadaq (-{Otis tarda}-) – -{Otididae}- ailesinden çoq ürkek bir quş türü. Dünyada eñ balaban uçqan quşlardan birevidir.

Erkek duvadaqlarnıñ qanat açıqlığı 260 sm uzunlıqta ola bile, özleri 18 kg ağırlıqqa bara bile. Irğaçı duvadaqlar bu ebatlarnıñ yarısına bara bile ve eñ fazla 8 kg ağırlıqta ola bile.

Duvadaqlar qaverenki lekeli, uzun ayaqlı quşlardır. Yetişken erkeklerniñ saqalları bardır. 

Duvadaqlar Moğolistandan İspaniyağa qadar barğan keniş bir coğrafiyağa tarqalğan olsa da, yaşağanları kiçkene bölgeler bir-birinden ayrıdır. Pek çoq memlekette nesilleri endi tükendi, şu vaqıtta qalğan memleketlerde nesli tükenme telükesinen  qarşı qarşığa.

Duvadaqlar aşaytlıq qıdırmaq içün  tarlalarnen  çöllerde dolaşa. Yetişken soyları tohum, çekirdek, meyva, ot, böcek ve kiçkene memelilernen beslene, balaları böcek aşay.




#Article 143: Qarılğaç (134 words)


Qarılğaç – -{Hirundinidae}- ailesini teşkil etken kiçkene, ötüci quş türleriniñ umumiy adı.

Qarılğaçlar, qutuplardan tış dünyanıñ er yağında yaşay. Çibin, böcek aşap besleneler.

Boyları 10-23 sm arasında deñişe. Ekseriyetnen ast beti beyaz; baş, quyruq ve qanatları qara; mañlayınen moynu qaverenki yıltıravuq tüklüdir. Qısqa ayaqlarınıñ tırnaqları süyrü olğanı içün tüz, yalpaq yerlerge qolayca tutuna bile. Ağızları açıq uça ekende çibin, çirkiy kibi kiçkene böceklerni avlay bile. Quyruqları çatallı, qanatları uzun, süyrü ola. Vızlı uçalar. Quyruqlarnıñ dümen yerine qullanıp, aniy dalışlar eterler. Umumiyetnen sürü alında yaşaylar. 

Yaz soñunda, künler qısqalıp, böcekler azalğanda köçip qışnı Afrikada keçireler. Baarde keri qaytalar. Diger köçüci quşlardan farqlı olaraq kündüz köç yollarına devam eteler. 

Binalarnıñ dam astlarına, saçaqlarına ve pencere oyuqlarına çamur ve kilden çanaq şeklinde sağlam yuvalar yasaylar. Keniş ve yalpaq ğağalarını, yuvalarını yasay ekende, çamurlarnı sılamaq içün maladay qullanalar.




#Article 144: Behice Boran (170 words)


Behice Boran (1910-1987)  - belli qırımtatar tamırlı Türkiyeli ilk qadın siyasiy fırqa reisi.

Behice Boran, 1910 senesi mayıs 1-de Bursada doğdı. Qırımdan köçken ailesiniñ üyken qız balası edi. Tasilini litseyni bitirip İstanbulda aldı. Stipendiya qazanıp AQŞniñ Miçigan Universitetinde içtimaiyat (sotsiologiya) tasili aldı. Türkiyege 1939-da qaytqan Behice Boran orta mektepte ingliz tili dersleri berdi. Daa soñra  Ankara Universiteti Til, tarih ve coğrafiya fakultetine kirdi. Mında dotsent vazifesinde çalıştı, 1948-de siyasiy körüşleri sebebinen universitetten çıqarıldı. 1946-da neşriyatçı Nevzat Hatkonen evlendi. 1950-de Türk barış severler cemiyetiniñ temelcileri içinde yer alğan Behice Boran mında temelci ve reis vazifesini aldı. Koreya cenkine asker yibergen Adnan Menderes ükümetini tenqit etken bir telegramma yibergeni içün qabaatlanıp 15 ay apis cezası aldı. 1961-de qurulğan Türkiye işçi fırqasına (Türkiye İşçi Partisi, TİP) 1962-de aza oldı, 1965-de  millet vekili olıp saylandı. 1970-de TİPniñ IV Qurultayında umumiy reis oldı. 1971-de 15 yıl ceza aldı ve 1974 afusınen apisten çıqtı. 1975 senesi mayıs 1-de TİPni yañıdan qurdı. 1980 senesi sentâbr 12-den soñ Türkiyeden çıqtı ve 1987 senesi oktâbr 10-da Brükselde vefat etti.




#Article 145: Çetin Altan (286 words)


Çetin Altan (1927 s. d. — 2015) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, jurnalist, eski mebus.

Çetin Altan 1927 senesinde İstanbulda doğdı. Qartbabasınıñ babası Qırımdan köçken arabacı Ahmet Qıpçaqskiy, qartbabası Harbiye mektebinde ocalıq da yapqan Tatar Hasan Paşa edi. Babası uquqçı Halit bey, anası Nurhayat hanımdır.

Galatasaray Litseyinen, Ankara Universiteti Uquq Fakultetini bitirdi. 1943-1944-de Çınaraltı, Varlık, İstanbul ve Kaynak mecmualarında şiirlerinen yazıları neşir etildi. Sipti kitabı Üçüncü Mevki 1946-da çıqtı. Ulus gazetinde mühbir olıp başlağanı gazetacılıqqa Hürseste devam etti. Daa soñra Halkçı, Tan, Devrim, Milliyet, Yeni Ortam, Hürriyet, Güneş, Akşam, Sabah gazetlerinde ve Çarşaf mecmuasında köşe yazıları yazdı. 

Altannıñ dört romanı bar: Büyük Gözaltı (1973 Orhan Kemal Mukâfatı), Bir Avuç Gökyüzü, Viski ve Küçük Bahçe. Dörtevide Frenk tiline tercime etilgen bu kitaplardan Büyük Gözaltı İsveç tili, Yunan tili, Bulgar tili ve İspan tili; Bir Avuç Gökyüzü İspan tilinen Romen tilinde neşir etildi. 
Çetin Altan 1965-1969 arasında Türkiye İşçi Fırqasından mebus olıp saylandı. Bu vaqıttaki hatıratını Ben milletvekiliyken adınen kitaplaştırdı. 

Yazıcınıñ episi oynanğan teatr oyunlarından basılı olğanlar; Çemberler, Mor Defter, Suçlular, Dilekçe ve Tahtaravalli, basılmağanlar Beybaba, Yedinci Köpek, Islıkçı ve Telefon Kimin İçin Çalıyordur. Kavak Yelleri ve Kasırgalarda balalığın añlatqan Çetin Altanıñ, Aşk Sanat ve Servetnen Atatürk'ün Sosyal Görüşleri adlı eki incelemesi bardır. 

Çetin Altanıñ seyaat yazıları Al İşte İstanbul ve Bir Uçtan Bir Uca adlarınen neşir etildi. 
Elli senelik yazıcılığında yazğanları sebebinen pek çoq kere makemege berilgen Çetin Altan, ağır cezada 300-den ziyade davalandı. Üç kere tutuqlandı, eki kere maküm oldı ve eki sene apiste qaldı. Çetin Altan köşe yazılarına Milliyet gazetinde devam ete. 2008 senesinde Türkiye Cumhuriyeti Kültür Vekilligi Kültür ve Sanat Büyük Mukâfatını aldı. Apayı Solmaz Kamuran, oğulları özünday yazıcı, jurnalist olğan Ahmet Altan ve Mehmet Altan, qızı Zeynep Bakandır.

İlk kitabı: Üçüncü Mevki (1946).




#Article 146: Közyaş Çeşmesi (181 words)


Közyaş Çeşmesi - Hansarayda olğan namlı çeşme. 

Közyaş  çeşmesi 1763 senesinde Qırım Geray Han tarafından Bağçasaraylı bir taş ustasına (kimilerine köre İranlı Ömer ustağa) yasatıldı. Qırım Geray Hannıñ yaş ekende ölgen hanımı Dilâra Bikeçniñ atırasına bu çeşmeni yasatqanı ikâye etile. İkâyege köre Qırım Geraynıñ eleminden “Bu çeşme turğan yerde mendiy toqtamadan ağlasın” degeni aytıla.
Bazı menbalarğa köre de Qırım Geray Han areminde Maria Pototska adlı Leh tamırlı yaş qıznı körer körmez aşıq oğlan. Lâkin qız Hannıñ sevdasına qarşılıq bermey, yaş ekende vefat ete. Han buña pek üzüle, sevdasını añlatması içün taştan ağlağan bir eykel yasalmasını buyura.
 
Çeşme esas yerinde ekende er bir suv tamçısınıñ çıqarğanı ses, akustiginde sebebinen ağlama sesinday çıqıp diñlegenlerge terenden tesir ete eken. II Yekaterina vaqtında çeşme şimdiki yerine avuştırılğan. Közyaş Çeşmesi Hansarayda Demir Qapıdan kirgen soñ Çeşmeli Azbardaki köşelerden birevindedir. Diger köşede de Altın Çeşme bar. Çeşmeniñ ikâyesi körgen ziyaretçilerge terenden tesir etip namını dört bir yaqqa darqalmasına sebep oldı. Çeşme yasalğanı vaqıttan berli Közyaş Çeşmesi dep añıla. O künden berli çeşmeniñ suv hazinesine er kün taşlanğan sarı, qırmızı eki gül bir-birini sevgen bu eki kişini añlata.




#Article 147: Bağçasaray çeşmesi (243 words)


Bağçasaray çeşmesi (, Bahçisarayskiy Fontan) - Aleksandr Puşkinniñ namlı şiiri. 
Bağçasaray çeşmesini 1822-de belli rus şairi Aleksandr Sergeyeviç Puşkin sürgünlikte ekende Hansaraydaki Közyaş Çeşmesiniñ ikâyesinden  tesirlenip  yazdı. Şimdiki vaqıtta bu tarihiy çeşmeniñ qatında Puşkin büstü kommunistler tarafında qoyulğan.

Puşkinniñ sürgünlikte yazğan bu şiiri o vaqıt büyük nam salğan, Rusiyede, Avropada er yaqta tuyulğandır. Şiir Qırım Geray Hannı maqtap,  Bağçasaray Çeşmesiniñ ikâyesini añlata. Bağçasaray selsebili de denilgen uzun bir şiirdir. Şiirniñ Osman Aqçoqraqlı ve Eşref Şemi-zadeniñ yapqan eki Qırımtatarca tercimesi bar.

Şiirden bir bölük

Bağçasaray Çeşmesi
...

Onı şay tez mezarına ne kirsetti?

Bu ümitsiz esirlikniñ qayğısımı?

Hastalıqmı, yoqsa diger bir illetmi?

Kim bile? O bu dünyanı tez terk etti.

Han sarayı titislenip, boşap qaldı;

Qırım Geray kene ketti onı taşlap;

Tümen-tümen askerinen yat illerge,

Yat illerge yolğa çıqtı sefer başlap.

O kene de qasırğalı soğuşlarda

Küskünlenip, qanğa suvsap at oynata,

Lâkin hannıñ yüreginde başqa türlü

Duyğularnıñ alevleri gizli yata.

O ekseriy qızğınlaşqan uruşlarda

Qılıçını birden siltep, tars toqtala

Pek çoq vaqıt şaytip taşday qatıp qala,

Çevresine şaşqın-şaşqın baqıp tura.

Bir şeyden qorqqan kibi benzi ata,

Öz başına söylene ve ara sıra

Köz yaşını toqtamadan aqıttıra.
...

Aleksandr Sergeyeviç Puşkin

(Tercime: Eşref Şemi-zade)

Bu şiir daa soñra Boris Asafiyevniñ muzıkası,  Nikolay Volkovnıñ librettosı ve Rostislav Zaharovnıñ horeografiyasınen 1934de Moskvada baletke çevirildi.
 
Qırım Geraynıñ aşıq olğanı Lehistanlı prenses Maria areminde esir edi. Han bu aşq yüzünden aremindeki közdesi Zaremağa baqmay. Zarema, Marianı öldüre. Bunı tuyğan Qırım Geray Han Zaremanı öldüre. Maria adına bir çeşme yasata.




#Article 148: Qazaqlar (330 words)


Qazaqlar (; ; , ; qazaq — türk sözü, onıñ manası — sıñır adamı) - XV asırnıñ ortalarından soñ, Ukrainada ve Rusiyeniñ cenüp-ğarbiy betinde yaşağan, iç bir devlet idaresine bağlı olmadan üküm sürgen köçebe, maceracı slavân tamırlı qavim. Rus qazaqları dep de aytıla. Ukrain eñ belli ve efsaneviy qazaq — Mamay. Kerçekten de, Mamaynıñ kelecek nesilleri Ukraina qazaqlarınıñ şekillenüvinde iştirak ettiler.

Qazaqlarnıñ, bugünki Qazahistanda yaşağan musulman türkiy qazahlarnen alâqaları yoq. Qazaq, eski türk tilinde başına buyruq demek, qazaq adam bu manada qullanıla. Qazaqlarnıñ adı da mınavdan türegen.

Moldaviyadan Hazar deñizine qadar uzanğan keniş çöl bölgesiniñ künbatısında Lehistan ve Rusiyeden qaçqan hristian halqlar bar edi. Ükümdarlarnıñ buyruğını tanımay ediler. Çöller devlet idaresinde yaşamaq istemegenlerniñ vatanı edi. Qazaqlar ayatlarnıñ yağmanen sürdüre edi. Bu cenkâver qavim, Lev Tolstoynıñ yazğan Qazaqlar, Nikolay Gogolniñ yazğan Taras Bulba, Puşkinniñ Pugaçov isyanı ve Kapitannıñ qızı kibi roman ve ikâyelerge mevzu oldı. 

Qırım Hanlığınıñ tarihında qazaqlar müim bir yerge saip edi. O vaqıttaki Ukraina topraqları Rusiye, Lehistan, Osmanlı Devleti ve Qırım Hanlığı arasında qalğan bir keçiş bölgesi edi. Qazaqlar bu memleketlernen bazı dost bazı duşman olıp yaşay edi. Olarnıñ eski bayraqlarında haçnen beraber olğan ay, yıldız timsalleri qazaqlarnıñ musulman ve hristian idarelerniñ arasında sıqışıp qalğanını köstere. 1648 senesi Özü qazaqlarınıñ ordusı Toğay beyniñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv () özeninde lehlerni yeñdi.

Qazaqlar üç balaban toplulıqqa ayrığan edi. Özü qazaqları ve ya Zaporog qazaqları Özü özeni bosağalarınıñ cenübinde; Don qazaqları Don özeni yalılarında; Terek qazaqları Terek özeni boylarında edi. Özü qazaqları Lehistanğa, digerleri Rusiye çarına bağlı ediler. Bu qazaq toplulıqlarınıñ eñ quvetlisi ve Qırım Hanlığı içün telüke yaratqanı bir getman idaresinde olğan Özü qazaqları edi. Özü qazaqları bugünki ukrainalılarnıñ atalarıdır. 

XVIII asır başlarından soñ bütüninen Rusiye idaresine kirgen qazaqlar bu devletke qarşı mustaqilligini bir vaqıt qorudı. Lâkin çariçe II Yekaterina 1775-te Özü qazaqlarınıñ mustaqilligini yoq etti. Qazaqlarnıñ mustaqiliyetiniñ qollarından alınması bir çoq isyanğa sebep oldı, mınavlardan eñ namlısı 1774-teki Yemelyan Pugaçov ayaqlanması edi. Qazaqlar XX asırnıñ başında bolşevik Qızıl Orduğa qarşı Beyaz Ordunıñ qatında uruştı.




#Article 149: I Meñli Geray (628 words)


I Meñli Geray (; 1445 — 1515 aprel 17) - üçünci Qırım hanıdır.

I Meñli Geray, mustaqil Qırım hanlığına temel qoyğan I Hacı Geraynıñ sekiz balasından altıncısı edi. I Hacı Geray han 1466 senesi ölgen soñ, 12 yıl fetret devri denilgen onıñ balaları arasında devam etken taht qavğaları oldı. Bularnıñ çoqusı Nur Devletnen I Meñli Geray arasında edi. Fetret vaqtında Nur Devlet dört kere, Meñli Geray ise üç kere han oldı. Meñli Geraynıñ üç kerede tekmil saltanatı 44 yıl yekün tuta.

I Hacı Geray handan soñ ekinci oğlu Nur Devlet han oldı. Qırımda akimiyet içün onıñ qardaşı Meñli Geray küreşmege başladı, 1467 senesinde üç ay hanlıq Meñli Gerayğa keçti. Amma ğalebe birden qazanıp olamadı, ve Kefege qaçtı. Anda Cenevizler oña yardım ettiler, oñdan da ğayrı, eñ müim olğanı, o Qırımdaki mırzalarnen kelişti, Qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı.

Altın Ordu kibi Qırım hanlığınıñ da eñ büyük meselesi mırzalarnıñ (yani asılzade sülâle reisleri) devletniñ aqiqiy saibi olğanlarından doğa edi. Mırzalar arasındaki küreşler, bu sülâlelerniñ bir-birlerine qarşı toplaşıp, ya da qomşu memleketlernen añlaşıp  hanlıqta qolaylıqnen bir iç cenkke sebep ola edi. I Meñli Geray Şirin sülâlesi reisi Eminek mırza ve Cenevizlerniñ yardımınen 1468-de ekinci kere han oldı. Nur Devlet Şimaliy Kavkazğa qaçtı. Anda o Osmanlılarnen bağ tutıp, olarnıñ yardımınen tahtnı qaytaracaq oldı. Amma neticede o Cenevizlerniñ esiri oldı. 

Meñli Geray hanlıqta evelâ nizamnı ğayrıdan tiklegen soñ, 1484-de Osmanlı padişası II Beyazıdnıñ Aqkerman seferine 50 000 Qırım atlısınen qoşulıp Qırım Hanlığını ilk kere Osmanlılarnıñ fetih areketine qattı. Aqkerman  seferi neticesinde Tuna özeni boyunda zapt etkenleri Balta, Tombasar, Qavşan qasabalarınen etrafı Qırım Hanlığına berildi.

Meñli Geray han 1511-de Lehistan qıralınen  ittifaq añlaşması yaptı. Belarus ve Ukraina üstündeki akimiyet iddasından, Lehistan lehine vazgeçti. Lehistan, Qırım Hanlığına senede 15 000 altın bergi berüvni qabul etti. Bu vaqıtta Osmanlı Devletinde Sultan II Beyazıdnıñ oğlu şehzade Selim (Yavuz Sultan Selim), ağası şehzade Ahmednen veliahtlıq sebebinen cenkke tutuşqan edi. Sultan, balaban oğlunıñ tarafını tutqanı içün, şehzade Selim yeñildi. Qırımğa qaçıp qaynatası Meñli Geray hanğa sığındı. (Eñ yayılğan rivayetke köre Yavuz Sultan Selim hannıñ apayı Ayşe Havsa sultan Meñli Geray hannıñ qızı ola. Ondan olğan oğlu Qanuniy Sultan Suleyman handa uzun zaman Kefe sancağında qaldı.) Vaziyetten haberi olğan şehzade Ahmed, Meñli Geray hanğa bir mektüp yiberip, özüne sığınğan qardaşı şehzade Selimni apis eterse, Kefeni ve Qırımnıñ yaqınlarındaki müim bazı qalelerni Qırım Hanlığına taşlaycağını bildirdi. Meñli Geray han, mektüpni ketirgen elçige şu cevapnı  berdi “Memleketimizge, şerefli bir zadekânnıñ oğlu keldi. Sebep ve maqsadıñıznı añlap olamadım. Rumelige ketmege istese, biz buña niçün ve nasıl mani ola bilemiz? Apis istemek de qardaşlıqqa sığmaz.” Şehzade Selim daa soñra Meñli Geray hannıñ oğlu Saadet Geraynıñ refaqatinde ve qorumasında Rumelige keçirildi. 

Meñli Geray Han; aqıllı, siyasiy körüşleri isabetli bir han edi. Aynı zamanda şair edi. Qıpçaq şivesinde yazğan şiirleri bar edi. Bağçasaraydaki Hansaraynı yasatmadan evel Zıncırlı Medreseni yasattı. Bu onıñ ilimge ve medeniyetke olğan sayğısını kösterdi. Bu medresede ders berecek müderrislerniñ ve oquycaq talebelerniñ keçimlerini qarşılamaq içün keliri yüksek topraq vaqıf etti. Olacaq medreseniñ temelini qoyğanda, han, yerni qaza edi, er kesnen beraber taş taşıy edi, bina azır olğanda ise o, medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti. Medreseniñ tantanalı açıluvında han ayttı: “Aqıl adamnı alicenap ete, aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı… ilimni ürmet etmegen, han olsun ya da padişa, o bir şey temelli etip olamaz, erte ya da keç onı namussızlıq yeter. Men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim, bu qapıdan kirgen er insan, kim de olsa, bu ilim mabedine kirip öz başını ilim ögünde egsin”. Ve han başını egip, birinci medresege kirdi. Qapı üstünde ise şimdi de, arap tilinde yazı saqlandı: “Bu oquv yurtu Allah yardımı ile Meñli Geray han, Hacı Geray hannıñ oğlu, qurmağa emir etti. Allah onıñ hanlığını asır soñunace devam etsin, icriy 906 s.” 
Meñli Geray han, 1515 senesinde vefat etti. Yasatqan Zıncırlı Medrese qatındaki dürbesinde topraqqa berildi.




#Article 150: Toqtamış (241 words)


Toqtamış (tam adı Nasıreddin Toqtamış Han; ; ?-1406) - 1380-96 arasında Altın Ordu hanı. Canike Hanumnıñ babası.

Toqtamış han, Altın Ordu hanlığınıñ temelcisi Batu Hannıñ babası, Cuçi Hannıñ 13-nci oğlu Toqay Timur tamırından kelgen Tuy Ocanıñ oğlu. Aq Ordu hanı Urus Han babasını öldürgen soñ, Samarqandğa qaçıp, Timurnıñ qatına sığındı. Timur Altın Ordu hanlığı özüne bağlı bir devlet olsun dep Toqtamışqa qol tuttı. Onıñ bergen desteginen Toqtamış, evelâ Aq Ordu hanı Timur Melikni 1377 senesinde yeñip şarqiy Deşt-i Qıpçaqqa, daa soñra 1381-de Qalqa uruşında Qıyat Mamaynı yeñip ğarbiy Deşt-i Qıpçaqqa akim oldı. Altın Ordu hanlığınıñ birligini yañıdan tekmilledi. 1382 senesinde Moskvanı zapt etti, rus knâzlarını bergige bağladı. Litvaniya ulu printsini yeñip, akimiyetini qazandı. 

Toqtamış han Altın Ordu hanlığını quvetlendirgen soñ, Timurdan Harezmni Altın Orduğa bermesini istedi. Bu sebepnen Timurnen araları bozuldı. Toqtamış, 1387-de Timurnıñ akimiyetinde olğan Azerbaycanğa kirdi. Ertesi sene Timurnıñ oğlu Ömer Şeyhni yeñip, Timurnıñ topraqlarını yağmaladı. Lâkin, 1491 senesinde Qunduzca uruşında Timurğa yeñildi. Qıpçaq tamırlı, Memlük padişası Berquqqa elçiler yiberip Timurğa qarşı ittifaq qurdı. Şirvanğa basqın etip, şeerni yıqtı. 1395-te Terek uruşında Timurğa yeñilip, Qazanğa qaçtı. Altın Ordunıñ paytahtı Saray Berkeni zapt etken Timur, Toqtamışnıñ yerine Timur Qutluqnı han tayinlep keri qayttı. Timur qaytqan soñ, Toqtamış tahtnı qaytarmaq istese de, quvetli Noğay emirlerinden Edige Mırzanıñ destegini alğan Timur Qutluqqa yeñilip, Litvaniya ulu printsi Vitautasqa sığındı. Litvaniya askeriniñ desteginde ekinci cenkte de yeñilgen soñ, Sibirge qaçtı, anda bir qaç qıpçaq emirniñ qatında qaldı. Edige mırza onı 1406 senesinde tapıp öldürdi.




#Article 151: Eminek (203 words)


Eminek mırza  - XV asırda Qırım Hanlığına temel qoyğan sülâlelerden Şırın sülâlesiniñ reisi.

XV asırnıñ başlarında Altın Ordudaki taht qavğaları sebebinen bir talay boy - sülâle Deşt-i Qıpçaqtan qaçıp Qırımğa sığına edi. Bu sülâleler zaman içinde Qırımdaki ükümranlıqlarnıñ tayininde quvet qazandı. Bulardan Şırın, Arğın, Qıpçaq, Barın sülâleleri eñ quvetlileri edi. Qırım sülâle meclisinde dört qaraçi degen mınav sülâlelerniñ reisleriniñ olurı olmadan iç bir müim qarar alınamay edi. Bularnıñ içinde eñ quvetlisi 1437 senesinde Qırımğa köçken Şırın sülâlesi edi. Bu sülâleniñ reisi aynı vaqıtta sülâleler meclisinede reislik ete edi.

Cengiz Han tamırından kelgen I Hacı Geraynıñ hanlıq qurması Şırın sülâlesi sayesinde oldı. Eminek mırza Qırımda eñ çoq lafı keçken adam edi. Hanlıqnıñ qurulmasına temel qoyğan Şırın sülâlesinden olğanı içün o munasip körmegen iç kimse tahtqa keçip olamay edi. Eminek mırza I Hacı Geray vaqtında ve onıñ vefatından soñra balaları arasındaki taht qavğalarında müim tesiri bar edi. Nur Devletke qarşı Meñli Gerayğa qol tuttı. 

Eminek mırza, I Hacı Geray han yarlığında Qırım askeriyesiniñ başı dep körüne. Özü Osmanlı padişası Fatih Sultan Mehmedge eki kere mektüp yazıp yiberdi. Devirniñ eñ quvetli ükümranınen doğrudan muhatap ola bilmesi, Eminek Mırzanıñ Qırımda tesirini köstermekte. Mınav mektüplerden ekincisinde Meñli Geraynı Qırımğa yibermesini ve oña özüniñ sözünden çıqmamasını padişadan tenbilemesini istey.




#Article 152: Migel Servantes (871 words)


Migel de Servantes Saavedra () - dünyaca meşur ispan yazıcısı.

Migel de Servantes 1547 senesi Madridden pek uzaq olmağan, Alkala de Enares adlı şeerçikte doğdı. Servantes soyadı İspaniyanıñ bütün köşelerine cayrağan ve beş asırlıq rıtsarlıq devrine malik olğan bir soyadı edi. Tarih alimi Bu qoranta 500 yıllıq bir devir içinde İspaniya tarihınıñ saifelerinde o qadar şan şüret ile sarılı edi ki, Avropanıñ eñ belli soyadlarına bile Servantesniñ neslini künlemege esas yoq edi - dey.

Buña baqmadan XVI asırda, onıñ parlaq devri keçken, yazıcınıñ babası, sumelegen ispan zadekânlarğa mensüp olğan edi. Yazıcınıñ qartbabası advokat, babası ise qorantasını zar-zornen keçindirgen az melekeli ekim edi. Şay olsa da Servantesniñ, qorantasında eski rıtsar ananeleri ölmegen edi. Bundan sebep Don Kihot yaratıcısınıñ sabiylik ve gençlik seneleri, bir taraftan qorantanıñ maddiy sıqıluvından doğğan aqiqiy iz, diger taraftan qartbabalarınıñ nesil ğururlığı duyğuları doğurğan şanı, şüreti, cenkâverlikleri aqqındaki hatıraları ile eki yaqlı tesir altında aqmaqta edi.

Servantesniñ balalıq ve gençlik devri aqqında pek az malümat bar. Lâkin onıñ bu devrini harakterize etmek içün pek kiçik yaşlarında onıñ şiir sevgeni, ve özü aytqanı kibi, oqumaq içün soqaqtan yırtıq kâğıt parçaları toplağanını qayd etip olamız. Servantesniñ, bilgisi aqqında da doğru malümat yoq. Alkalada olğan universitetniñ qapıları onıñ içün qapalı edi. Zenginleşken tuccarlar öz balalarını mekteplerge yollağanda, Saavedra qorantasınıñ oğlu bu seadetten de marum edi. Bazı bir delillerge köre, üküm etkende, Servantes başta Madridniñ orta derece mektebinde oquğan (olar 1565 yahut 1566 senesi Alkaladan Madridge köçip kelgenler) soñra eki senesini uquq fenlerinen oğraşıp Salamanka universitetinde keçirgen. Lâkin o, orta derece mektepni ve universitetni tedriciy sürette keçmese de, eserlerinden de belli olğanı kibi keniş bilgige saip edi.

Bu yerde şunı da qayd etmek kerek ki, onıñ ögünde açılğan bu arbiy memuriyet rıtsar İspaniyasınıñ ve alelhusus Servantes soyadınıñ arbiy ananelerine muvafıq edi. Bu ananeler İspaniya ile Andalus arapları arasında devam etken uzun cenkler ile bağlı edi. O vaqıt musulman dünyasınıñ yüregi olğan Osmanlı Devletiniñ ükümeti Avropa ve Afrikanıñ Aq deñiz yalılarını, Aq deñiz gemi yollarını eline keçirip, Avropanıñ bütün cenüp devletlerini tehdit etmekte edi. İtaliya bütün bu küreşlerniñ merkezi edi. Türklerge qarşı, İspaniya, Venedik ve Roma Papası kirmek şartı ile, üç devletten ibaret Muqaddes Liga teşkil oluna. 1571 senesi Lepanto yanında türk flotunıñ yeñilüvinen neticelengen meşur deñiz uruşı ola. Bu uruşta büyük batırlıq ve yigitlik kösterip Servantes de iştirak ete. O eki kere köksünden yaralana, bir qurşun da işke yaraymaycaq derecede sol qolunıñ kemiklerini qıra. Soñunda yazğan eserlerinde o, sol qolunı, sağ qolunıñ artqaç şüreti içün gayıp ettigini yaza edi. Servantes türklerge qarşı olğan bir qaç uruşlarda (Korfu, Navarin ve Tunis yanlarında) da bulundı. Niayet, 1575 senesiniñ sentâbr ayında İspaniyağa qaytmaq içün musaade alıp, yanında İspaniya qıralında İtaliyanıñ ileri kelgen adamlarından tevsiye mektüpleri olğanı alda, ağasınen birlikte yolğa çıqtı.

Lâkin Servantes bulunğan Küneş adlı ispan arbiy gemisi, deñiz ortasında Cezair piratlarınıñ gemileri ile sarıldı ve ğayretli qarşılaşuvlarnıñ niayetinde olarğa esir tüşti. Böylelikle vatanındaki şanlı iş meydanı yerine Servantesni beş yıllıq esirlik qapladı. Onıñ yanında bulunğan tevsiye mektüplerine binaen büyük rutbeli esir sayğan piratlar, onıñ içün büyük miqdarda rein almaqnı tüşüne ediler. Beş yıllıq qulluq onıñ ömründe eñ acınıqlı bir devir olsa da, bunıñnen beraber bir taraftan eñ parlaq devir edi.

Cenk ve uruşlar Servantesniñ şahsiy batırlığını tasdıq etken olsa, esirlik ve qulluq da, başına tüşken bahtsızlıqnen küreşte onıñ ruhunıñ dayanıqlığını, yüreginiñ saflığını açıp kösterdi. Esir Servantesniñ bütün tarihı meraqlı bir roman kibi oqula.

Servantes özüniñ güzel tabiatınen, yigitliginen, qaçmaq içün plan azırlağanda köstergen ziyrekliginen arqadaşlarınıñ yüreklerindeki qurtulış ümütlerini söndürmemege muvafaq ola. Oña özüne qaçmaq içün eline çoq fırsat tüşse de o, arqadaşlarını taşlap qaçmaq istemey. Dört sefer qaçmaq teşebbüsinde bulunğan esirler iç birisinde muvafaq olamadılar. Tutulğanları vaqıt, başına çoq belâlar kelse de Servantes bütün qabaatnı özüniñ üstüne ala edi.

Babası, anası ve qız qardaşları büyük fedakârlıqlarnen olsa da 300 altın para toplap, Servantesni satın almaq istegenleri vaqıt o özüniñ yerine ağasını qurtarıp 3 sene daa esirlikte qaldı. Niayet, arqadaşlarınıñ tırışuvınen, diniy cemiyetlerniñ yardımınen yañı bir meblâğ daa toplanıp Servantes de azat etildi.

Esirlik ömrü, Servanteske Afrika yalılarında olğan hristian esirleriniñ vaziyetlerini tafsilâtlı sürette bilmege imkân bergeni kibi, sonuñdan edebiy eserleriniñ büyük bir qısmına da material oldı.

Bu vaqıtta Servantesniñ yaşavı onıñ şanlı devrinden soñra - er bir faqır adamnıñ yaşavı kibi bir tilim ötmek içün küreşten ibaret edi. Bu onıñ içün pek ağır bir tecribe edi. Bu sebepten o, bütün edebiyat işlerini taşlamağa mecbur oldı. Qorantasını da pek siyrek köre başladı. O pek çoq vaqtını, türlü şeerler, köyler arasında ya bergi toplav, ya da askerlerge aşayt cıyıp keçirdi. Kerçek bu işler onıñ bütün ömrü boyu yapqan işleriniñ episinden ağır olsa da, olar Servanteske İspaniyanıñ köylü ve başqa aşağı sınıflarınıñ kündelik yaşavına daa yaqından baqmağa fırsat berdi. 20 sene qadar vaqtını yollarda, türlü şeer, köylerde keçirip, o, Vatanınıñ içtimaiy qurulışı ve ispan halqınıñ adetleri aqqında pek çoq material topladı, İhtimal Servantes böyle serseriy ömür keçirmegen olsa, biz de Don-Kihotqa saip olamaz edik.

Memuriyet işleri Servantesniñ başına başqa yollarnen de pek çoq oñaytsızlıqlar ketirdi. Olar qanun mücibi areket ve büyük diqqat istegenleri alda, Servantesniñ tabiatı ise aksine edi. Meselâ: 1595 senesi, Servantes yanındaki bergi paralarından 7400 realnı Madrid hazinesine teslim etilmesi içün, bir Seviya tuccarına işana. Lâkin tuccar bankrot çıqıp gizlene. Bundan sebep Servantes bütün paralarnı ödep olamağanından başqa 1597 senesi, soñra 1602 senesi olmaq üzre eki kere apishanege tüşe.

Eşref Şemi-zadeniñ yazğan Servantesniñ qısqa tercimeialı




#Article 153: Emir Noğay (260 words)


Emir Noğay (? – 1299) - Altın Ordu devletiniñ 1267-1299 seneleri arasında askeriyesiniñ başı olğan namlı emir.

Altın Ordu devletiniñ ilk musulman hanı olğan Berke han zamanında (1257-1266) Noğay, qazanğan uruşları sebebinen tez yükseldi. Berke handan soñ tahtqa çıqqan Mengü Timur (1266-1280) zamanında Noğaynıñ tesiri arttı. Tuda Mengü vaqtında (1280-1287) Altın Ordudaki içki qarışıqlıqlarda devletniñ idaresine saip oldı. Lâkin babası han olmağanı içün Cengiz qaidelerine köre han unvanını alamadı, emir olıp qaldı.

Emir Noğay qırq senege yaqın Altın Ordu devletiniñ idaresini qolunda tuttı. İstegen vaqtında hanlarnı deñiştirdi. Tışqı memleketlerde Noğaynıñ Rusiyede çar olğanı bile aytılğan edi. Doğrusı o Deşt-i Qıpçaqta tümen başı edi. 

Musulman olmağan Hülagu hannıñ İlhanlı devletinen Kavkazda 1261-1263 arasında yapqan muarebelerde muvafaqiyet qazandı. Memlük devletinen İlhanlı devletine qarşı ittifaq qurdı. Balqanlarğa akim oldı. Bulğar çarı Gregor Terterni tahttan endirip yerine Smileçni tayinledi. 1296-da Sırblarnıñ üstüne barıp, qıral Stefannı itaatqa mecbur etti. Bizans imperatorına istegenlerini qabul ettirdi.

Qaraman beyliginen Selçuq devleti arasındaki muarebede yeñilgen selçuq sultanı II İzzetin Keykavus ve oña qol tutqan 40 türkmen sülâlesini Dobrucağa yerleşmesine qolaylıq kösterdi. Bularnıñ şeyhi olğan Sarı Saltuqnıñ tesiri altında musulmanlıqnıñ Altın Ordu devletinde cayılması içün çoq oğraştı. (Keykavusqa bağlılıqları sebebinen bu sülâleler Keykavus (Gagauz) adını alğan edi. Noğaynıñ vefatından soñ, mınavlarnıñ üstündeki imaye qalqqan içün, bazıları Anadoluğa keri qayttı, qalğanlar da zaman içinde hristian oldı.)

Emir Noğaynıñ tahtqa çıqarğanı Toqta han bir vaqıt soñra oña qarşı kelip, 1299 senesi Terek özeni qatındaki muarebede onı yeñdi. Noğay esir tüşti, başı kesilip öldürildi.

Noğayğa bağlı qabileler, özlerine Noğay dep aytıp başladılar. Aşağı Edil ve Cem (Emba) özenleri yalısındaki noğaylar (manğıtlar) mınavlar edi.




#Article 154: Avropa Qırımtatar Medeniyet Merkezi (106 words)


Avropa Qırımtatar Medeniyet Merkezi - Almaniyanıñ Giessen şeerinde 1993 senesi qurulğan cemiyet. Reisligini Rafet Karanlık yapa. Cemiyet Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tanıtılmasınen beraber yolbaşçımız Mustafa Abdülcemil Qırımoğlunıñ Avropadaki ziyaretleriniñ ve Qırım içün Qurban Bayramlarında, qurbanlarnıñ öz vatanımız Qırımda kesilmesiniñ teşkil etilmesine sebep oldı.

Aynı sene teşkilât Avropa Şurası - Strasburg, -{NATO}- - Brüksel ve Felemenk Parlamentinde - Lahey bir talay faaliyet yaptı.

Bunıñ yanında teşkilât sürgünlikte 1980 senesi aprel 22 künü 69 yaşında vefat etken Doktor Mustafa Edige Qırımalnıñ mezarını 2007 senesi mayıs 18 künü, Münhenden avuştırıp, İstanbul üzerinden Bağçasarayğa ketirdi. Böylece, Qırımal Münhende sügünlikte vefatından tam 27 sene soñra öz vatanında İsmail Gasprinskiy mezarınıñ qatına kömüldi.




#Article 155: Amet Özenbaşlı (401 words)


Amet Seit Abdulla oğlu Özenbaşlı (1893 s. fevral 10, Bağçasaray - 1958 s. dekabr 4, Leninabad) - Qırımtatar Milliy Areketi yolbaşcılarından, siyaset ve fikir adamı. Bağçasarayda, namlı medeniyet erbabı Seit Abdulla Özenbaşlınıñ qorantasında doğdı. 

Qırımğa qaytıp kelgenden soñ Qırım Musulmanlarınıñ Kongressinde teşkil olğan Qırım Musulman İcra Komiteti azalığına saylandı. Bu zamandan başlap, siyasiy faaliyetlerini arttırıp sürdürdi. Daa soñra Amet Özenbaşlı, I Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı ve onıñ faal teşkilcilerinden birisi oldı. Grajdanlıq cenki vaqtında Millet gazetasınıñ yazıcısı, soñ Milliy Fırqanıñ yolbaşcılarından birisi oldı. 

Amet Özenbaşlı, 1922 senesi aprel 12-de Qırımtatar Milletçilik Gruppasına mensüp dep apiske atıldı. 1924-1927 seneleri arasında, Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti Maliye Halq Komissarı yardımcısı oldı. Ondan soñ ise, tekrar ekimlik yapmağa başladı.

Qızı Meryem Özenbaşlı bu zamanı ‘‘Bu II Cian cenki olğan vaqıtta babam Qırımğa qayttı. Almanlar mında olğanlar vaqıtı keldi. Ondan evel babamnıñ mında kelmege aqqı yoq edi. Onı tutıp apiske atar ediler. Almanlar kelgeninen ailece kelip Qırımğa Ukrainağa yerleştik. Bir vaqıt qalğandan soñ... Müit öylesine deñişti. Eki vahşiy çizmeniñ arasında qaldıq. Babam ve diger Qırımlı aileler bu eki vahşiy çizmeden qaçmağa istedi. Birisi Hitlerniñ faşist çizmesi, ekincisi ise Stalinniñ faşist çizmesi edi. Biz Qrımlılar ekisiniñ arasında qalğan edik. Ekisi de Tatarlarğa hor baqar edi. Alman ükümetinden talapları bar edi. Bunıñ içün bir vaqıttan soñ Almanlar da babamdan raatsız oldı. Onı apiske atacaqlar edi. O Alman ükümetinden milliy aqlarını tiledi. Ancaq, Almanlar bularnı asıl qabul etmediler. İstegenleri babamnıñ “kollaborant” yani “işbirlikçi” olması edi. Oña böyle bir mevqi lâyıq kördiler. Babam bu siyasetni asıl qabul etmedi. Babam bunıñ üzerine qaçmaq alında qaldı Qırımdan’’ sözleri ile añlatır (Avrupa Zaman gazetasında 2007 s. sentâbr ayında Ahmet Özay tarafından derc etilgen).

Özü kibi ekim olğan qızı Meryem Özenbaşlı da sürgünlikten qaytqandan soñ 2007 senesi Aqmescit şeerinde ayatqa közlerini yumdı.

Amet Özenbaşlı, özüni aynı zamanda istidatlı bir yazıcı ve jurnalist olaraq tanıttı, 1917 senesi, O yıqıntılar altında pyesasını yazdı, Qırım, Oquv İşleri, İleri, mecmua ve gazetalarında tarih, qavmiyat (etnografyia), ve pedagogika saalarına ait maqaleleri ile muntazam surette özüni duyurdı, bir çoq edebiy eserge, şu cümleden Amdi Giraybaynıñ eserlerine de tetqiqatlar yazdı, onı er keske tanıtqan eñ müim eseri ise, Qırım halqınıñ ana-vatandan köç ikâyesini añlatqan Qırım Faciası adlı tarihiy eseridir. 1926 senesi ayrı bir kitap olaraq çıqqan bu eser, Yıldız mecmuasınıñ 1992 senesi 1 ve 2-nci sanlarında basıldı. Eser, 1933-1936 yılları arasında, o tarihlarda Köstencede Müstecib Ülküsalnıñ çıqarğan Emel mecmuasında tefrika etilgen. 1997 senesi ise Akmescitte, kene ayrı kitap olaraq çıqarıldı.




#Article 156: Abdulla Tuqay (253 words)


Abdulla Muhammedarif oğlu Tuqay (; 1886 s. aprel 26 - 1913 s. aprel 13) - Tatar halqınıñ büyük şairi, yazıcı, publitsist ve edebiy tenqitçi. Sıqça zemaneviy Tatar edebiyatınıñ esasçısı olaraq añıla.

Abdulla Tuqay 1886 senesi aprel 26 künü Qazan guberniyasınıñ Quşlavıç köyünde doğğan. Babası şu köyde mollalıq yapqan edi. Dört yaşında olğan Abdulla öksüz qaldı. Ondan soñ balalığını Qırlay köyünde bir köylü qorantasında keçirdi. İlk tasilini Qırlay  mektebinde aldı. 1895 s. soñ Uralsk şeerinde (şimdi Qazahistandaki Oral şeeri) aqrabalarınıñ yanında aile terbiyesi körip aynı zamanda şeer medresesinde oquy edi. Anda Tatar halq edebiyatınıñ inceliklerinen beraber, Arap, Fars, Rus, Başqurt, Türk kibi halqlarnıñ edebiyatlarını da ögrendi. 

Osmanlı Devletinden Rusiyege kelgen Türk ceditçisi Abdulveli onı Türkçe ve Frenk edebiyatlarınen tanıştırdı. Tuqay daa soñra Abdulveli içün dünyanı tanımaq içün közümni açqan kişi degen. Tuqay medresede oqup şiirler yazmağa başladı. 1905 senesiniñ başında sotsial-demokratlar organı olan Uralets gazetasına mürettip olaraq kirdi. Şeerdeki inqilâbiy areketlerinde de iştirak etti. 1905 s. inqilâbından soñ Uralskte Tatar tilinde çıqarılıp başlağan Fiker (Fikir), -{crh-latn: Äl-ğasrel cädit; crh-cyrl: Әл-гасрел җәдит}- (Yañı asır) gazetalarında, -{crh-latn: Uqlar; crh-cyrl: Уклар}- (Oqlar) mecmuasında faal olaraq çalıştı. Bu neşirlerniñ em mürettibi, em tüzetici, em jurnalistlerden birisi, em de muarriri edi. Cayıqta Tuqaynıñ şairligi ve yazıcılığı inkişaf etti, şüreti bütün Rusiyege cayıldı. Tuqay 1907 senesi küzünde Qazanğa qayttı. O zamanki edebiy-medeniy müitniñ merkezinde istidadı kemalına yetti. Bu devirde Tuqay esasen -{crh-latn: Yäşen; crh-cyrl: Яшен}- (Yaşın) ve Yalt--{crh-latn: yolt; crh-cyrl: йолт}- (Tañ) icviy mecmualarında çalışa edi. 1907-1912 seneleri arasında eñ namlı şiirlerini yazdı. Şiirlerniñ esas mevzusı adiy halqnıñ yaşayışı edi.




#Article 157: Reşit Rahmeti Arat (564 words)


Reşid Rahmeti Arat (1900 mayıs 15, Qazan, Rusiye - 1964 İstanbul, Türkiye) - Qazan tatarıdır, ürmetli ilim adamı, İstanbul Universiteti eski türk tili professorı.

Qazanğa yaqın Eski Ücüm köyünde, İsmetullah adlı bir baba ile Mahbeder adlı anadan doğdı. İlk mektepten soñ, bugünki Qazahistannıñ toprağında olğan Qızıljar (Petropavlovsk) şeerinde türk-tatar mektebinde, soñ rus gimnaziyasında tasil aldı.
O devirde bolşeviklerge qarşı küreşken admiral Aleksandr Kolçak ordusına mektep talebeleri de alınğan edi. Rahmeti bey de başta askerlik  kurslarına, soñ cebege yollandı. Kolçak ordusı mağlüp olıp dağalanda Rahmeti bey yaralanıp Mançjuriyanıñ Harbin şeerine ketti. Harbinde türk-tatar aileleri, bularnıñ imamları, mektepleri ve cemiyetleri bar edi. Bularğa qafileler alında kelgen ihtilâl muacirleri de qoşulıp cemiyet ayatı tekamül etken. Rahmeti bey, mında yarıda qalğan gimnaziyası tamamlap 1922-de yüksek tasil içün Almaniyağa ketti. Harbin ve Berlinde bulunğan vaqtında, Harbin imamı İnayet Ahmedi beyden maddiy ve maneviy yardım kördi.
Rus ihtilâlinden soñ, Berlinge, bolşevik idaresi altında qalğan Türk memleketlerinden, Türkistan, Edil-Ural ve Azerbaycandan muacir gençler bar edi. Lehistan tatarlarından Yaqup Şinkeviç de Berlinde büyük türkşınas Vilhelm Bangnıñ talebesi olğan edi. O, özüniñ şevqnen çalışqanı türk tili saasına Rahmeti beyni de celp etti. 
Berlin ilimler akademiyasında yığılı eski türk medeniyetine dair uyğur, mani ve diger yazılarnen yazmaların tasnifi içün alman alimlerinen beraber (bu cümleden A. V. Gabain) Rahmeti bey de vazifelendirildi. Rahmeti bey, Berlin Universitetini 1927-de bitirgen zamanı akademiya yayınları arasında yer alğan uyğur metinlerini de neşirge azır şekilge soqqan. Tasilini bitirgence Berlin Universiteti, Şarq tilleri seminarı, Qazan lehçesi (yani Tatar tili) lektorlığına alınğan. Titiz çalışmalarınen, Bangnıñ halefi olaraq belirmişse de, yabancı olğanı buña mani oldı. Qader oña daa büyük qapını açtı. Atatürkniñ yañılıqları arasına milliy medeniyet ve til davası da bar edi. O zamannıñ Türkiye Maarif naziri Reşit Galip “Uyğurca suv kibi bilgen” genç alim Rahmeti bey Türkiyege çağırdı. İstanbulğa kelgeninde “Uyğur Tababetine Dair” eki fasiküllük bir eseri ve ‘Oğuz Qağan Destanı’ ve ‘-{Türkische Turfantexte VI}-’ (Vilhelm Bang, A. fon Gabainnen birlikte) adlı eserleri yayınlanğan bir türkşınas edi.

Tibbiyet tasili yapmaq içün Uzaq Şarqtan özünen beraber Berlinge kelgen Rabia hanım ile 1927-de evlengenler. Rabia hanım Permli bir tuccarnıñ tek qızı edi, ana-babası, onı rus gimnaziyasında oqutqanlar ve ihtilâlden soñraki qarğaşalıqtan qurtarmaq içün Sibirge tibbiyet tasili almağa yollağanlar. Kommunistlerniñ anda da sarqmaları üzerine, bu genç qız da bir qafile ile birlikte Uzaq Şarqnıñ Harbin şeerine ketken edi. Anda Rahmeti beynen tanışqan ve beraberce Berlinge ketkenler.

Millet oğrunda er hızmetke azır olğanı yanında, büyük acılar içindeki halqınıñ yaşaması içün bağlanğan türkçülik idealini o, er zaman ilim ve medeniyet saasına soqmağa muvaffaq olğan. “Türk şiveleriniñ tasnifi” serlevalı lehçe tasniflerini toplağan yazısında, türk lehçeleriniñ ilmen bir-birine çoq yaqın olğanını kösterip, bu şuurnı aşılamağa çalışqan. Kerçekte “şive” tabiri, ilk türkiyatçılardan biri olğan ve ‘pantürkistlik’ isnadinen ruslar tarafından öldürilgen Bekir Çoban-zadege ait bir tabir edi.

Nazariy çalışmalarınıñ eñ eyisi doktorlıq dissertatsiyası olaraq azırlağan “-{Die Hilfsverben und Verbaladverbien im Altaischen” (Ungarische Jahrbücher Bd VIII - 1-4, Berlin 1928)}-dir. Bu eser, Avropanıñ merkezinde, Berlin Universitetinde türk tiline dair Yakup Şinkeviçniñ Rabğuziyniñ Sintaksı adlı doktorlıq dissertatsiyasından soñ ekinci olaraq berilgen müim bir eser edi. 
Türkiyedeki çalışmalarından, İstanbul kitaphanelerinden tapıp çıqarğanı bazı uyğurca yazılğan yazılar üzerindeki yayınları, Avropadaki uyğur metinleri çalışmalarına eşitti ve daa az emiyette degil edi. O, bularnen, Anadolunı fetih etken olğan türklerniñ uyğur yazısını bilgenlerini ve qullanğanlarını ve bu yazı sistemasınıñ elifbesiniñ bazı kitaphanelerde bulunğanını, Qaşğarlı Mahmudnıñ Divanü Luğati’t-türkünde keçken elifbe sırasına köre tanzim etilgenini ve Fatih Sultan Mehmedniñ bir yarlığını uyğur ariflerinen qalemge alğanını ve ya yazdırğanını ortağa qoyğan. 




#Article 158: Çornobıl (193 words)


Çornobıl () - Ukrainanıñ Kiyev vilâyetinde bir şeer. 1986 senesi Çornobıl atom elektrik stantsiyasında olğan qaza neticesinde şeer ve onıñ etrafı radiatsiya ile kirlengen. Şu kirlengeninden sebep ealisi şeerni taşlap ketti. Şimdi Çornobılda tek toqtatılğan elektrik stantsiyada tehnikiy baqım yapmaq içün vaqtınca kelgen adamlar yaşay.

Çernobil'in ilk sözü 1193'e (Ipatiev Chronicle, Prens Rurik Rostyslavych yerel ormanlarda avlandı) dayanıyor, daha sonra şehir 16-17'de Kiev prensliğine, daha sonra Litvanya Büyük Dükalığı'na (bkz. Lublin Birliği) aitti. sapig ve Khodkevich'in sahip olduğu yerleşim yerleri.

Kiev voivodu Andriy Nemyrovych altında Fedko Andriyovych Kysil Çernobil valisi idi.

Sovyet yönetimi altında Chornobyl, 1923'ten beri Chornobyl bölgesinin merkezi idi ve resmi olarak 1941'de bir şehir oldu.

XX yüzyılın 70-80'lerinde şehrin bir gıda endüstrisi, bir dökümhane, Dinyeper Nehri Denizcilik Şirketi onarım ve bakım üssü, bir sanat ürünleri mağazası, bölge dernek Silhostekhnika, bir tıp ve meslek okulu vardı.

Aynı zamanda, Ukrayna'nın ilk nükleer santrali olan Çernobil NPP, şehrin yakınındaki Pripyat kıyısında inşa edildi. İstasyonun güç üniteleri, RBMK tipi yüksek kapasiteli kanal reaktörleri temel alınarak tasarlandı. İnşaat 1971'de başladı; 1.000 MW kapasiteli ilk güç ünitesi altı yıl sonra faaliyete geçti. Ardından, üç güç ünitesi daha tamamlandı. 1983 yılında, istasyonun toplam kapasitesi 4.000 MW idi.




#Article 159: Aleksander Vilyam Kingleyk (124 words)


Aleksander Vilyam Kingleyk (; * 1809 avgust 5, Taunton, Somerset - 1891 yanvar 2) - namlı ingliz devlet adamı, tarih ilmi erbabı ve yazıcısı.

Kingleyk İton kollecde (-{Eton College}-) mektepke bardı ve Kembric universitetinde (-{Cambridge University}-) akademik ayatını tamamladı. 1837 senesi Londonda yerli idareci olıp başlağan siyaset ayatına, 1857-68 senelerinde Liberal fırqa azası olaraq Büyük Britaniya parlamentinde devam etti. Halqara siyaset saasında icatlar meydanğa ketirdi.

Onıñ yazğan seyaat qaydları sayesinde bir şarqşınas alimi olaraq nam qazandı. İlk icadı -{Eothen}- (1844, yañı basımı 1864) oldı, Osmanlı Devleti ve Qırımğa yapqan seyaatı qaydlarınıñ yer alğan yedi cıltlıq eseri Qırım işğali (-{The Invasion of the Crimea}-, London 1863-75, 5 Cılt; 6. Basım. 1883, 7 Cılt.) ile nam qazandı. Bu eseri Qırım cenki aqqında esas eserler arasında sayıldı.




#Article 160: I Devlet Geray (156 words)


I Devlet Geray (Taht Alğan Devlet Geray olaraq da belli; 1512 — 1577, Bağçasaray) — 1551 ile 1577 seneleri arasında hanlıq yapqan Qırım hanı. Mubarek Geraynıñ oğlu ve I Meñli Geraynıñ torunı. Devlet Geray zamanında Qırım Hanlığı Osmanlı Devletinen birlikte yükseliş devrini yaşadı.

Qanuniy Sultan Suleyman devrinde uzun yıllar İstanbulda yaşağanı içün o zamanki Osmanlı sarayı ile olduqça eyi munasebeti bar edi. Qanuniyden büyük bir destek aldı. Harezm hanınıñ Osmanlı padişasından, rus cayılmasına qarşı yardım soravı üzerine osmanlı, Edil ile Don özenleri arasında bir kanal açmaq ve Hacı Tarhannı yañıdan zapt etmek içün areketke keçti. 1569 senesi Kefe beyiniñ idaresinde 15 biñ Osmanlı askeri, Devlet Geraynıñ ordusınen birlikte o yerge ketti. Lâkin, Vezir-i Azam Sokollu Mehmet Paşa devrinde başlanğan kanal tamamlanıp olamadı. Qırım ve osmanlı askerleri keri çekildi. Bu vaqia bazı tarih adamaları tarafından Osmanlı Devletinde tohtaman deviriniñ işareti olaraq qabul etilgen.

I Devlet Geray 1577 senesi Bağçasarayda taun hastalığından öldi, yerine II Mehmed Geray keçti.




#Article 161: I Selim Geray (519 words)


I Selim Geray ya da Hacı Selim Geray (1631 — 1704) - yigirmi beşinci Qırım hanıdır.

I Selim Geray, 1671-1678, 1684-1691, 1692-1699, 1702-1704 senelerinde dört sefer Qırım tahtında üküm sürdi. Bahadır Geraynıñ balasıdır.

Babası ölgen vaqıtta çoq kiçkene olğanı içün Ablan qabilesi emirlerinden Mirzaş Ağanıñ terbiyesine berildi. Soñra emcesi İslâm Geraynıñ imayesine kirdi, onıñ vefatından soñ Adil Geray zamanında Qırımdan Yanbolunıñ Çölmek köyüne (bugünki Bulğaristan) köçip bu yerge yerleşti. Selim Geray Adil Geraydan soñ 1671 senesinde sipti sefer tahtqa mindirildi. 1672-de  Osmanlılarnıñ Lehistanğa qarşı Qamaniçe seferine qoşuldı. Bu seferden soñ Podoliyanen Volın Osmanlı akimiyetine kirdi. 1678-de Osmanlı Sadrazamı Merzifonlu Kara Mustafa Paşanen anlaşamağanı sebebinen tahttan alındı. Yerine Murad Geray ketirildi. 

Selim Geray 1689 senesinde Osmanlı Devletinen Avstriya arasındaki cenklerge çağırıldı. Selim Geray han, Özbek hannı Subhankulu Mehmedke bir elçi yiberdi. Elçi, “Aliy Osman Padişasına dört yaqtan duşman zuur etkeniñ, memleketni istilâğa oğratqanıñ, Osmanlı Padişasınıñ mınavlardan episine qarşı kelamağanıñ, özüniñ vassallarınıñda isyan etkenini” aytqan soñ, “Osmanlı Padişasına mal ve askernen imdat ve ianet etmek kerek olğanını” bildirdi. Selim Geray hannıñ Özbek hanından tilegeni cenkke asker yibermesi degil, onıñ yoqluğında Qalmuqlarnıñ Qırımğa kelmesine Özbek ordusınıñ mani olması edi. Lâkin bu vaqıtta Qalmuqlarnıñ bulay bir areketi olmadı. Avstriya quvetleri Balqanlarğa saldırıp, Niş şeerini zapt etkende, Osmanlı akimiyetinin Rumelide qalıp qalmaycağı bile aytılıp başlağan edi. Balqanlardaki Hristian cemaatınıñ isyan etmesinen vaziyet pek qıyınlaştı. Selim Geray han 30 000 askerlik ordusınen ücüm etti, Avstriyalılarnı Kaçanik keçitinde yeñdi. Köprülü Fazıl Mustafa Paşa komandasındaki Osmanlı ordusınen beraber Avstriyalılarnı keri qaytarıp, başta Niş soñra Belgradnı zapt etti. Bu vaqıtta oğlu ve nureddini Azamet Geraynıñ ölgenini tuyıp pek üzüldi. 1691-de tahttan ferağat istep Edirnedeki çiftliginde qaldı. Bu yerden hacılıqqa ketti. Yerine III Saadet Geray han ketirildi. Selim Geray hannıñ Osmanlı Devletiniñ bu qıyın vaqtında üküm sürmesi, Osmanlılarnıñ Balqanlarda 200 sene daa qalmasına sebep oldı. 

III Saadet Geray altı ay tahtta qalğan soñ, asılzadeler istemegeni içün tahttan alınıp yerine Safa Geray tayinlendi. Han, 1692 senesinde Osmanlı-Avstriya cenkine çağırıldı. Hacı Ali Paşanıñ ordusına qoşulmaq içün yolğa çıqtı, lâkin askerleri mırzalarnıñ ve zadekânlarnıñ qozğaması sebebinen keri qayttı. Safa Geray bir seneden ziyade tahtta qalğan soñ, azletilip Rodos adasına sürgünlikke yiberildi, yerine yañıdan I Selim Geray han tayinlendi. O vaqıtta Osmanlı Devleti, Rusiye ve Avstriyanen cenkte edi. Hacı Selim Geray em Ruslarğa, em de Avstriyalılarğa qarşı Osmanlılarğa qol tuttı. 1696 senesinde Rusiye Osmanlılarnıñ qolunda olğan Azaq qalesine ücüm etti. Bu vaqıtta Rusiyeniñ başında çar Deli Petro bar edi. Üç ay soñra Kefe beylerbeyi Murtaza Paşanen Hacı Selim Geraynıñ oğlu qalğa Qaplan Geray, Azaq qalesini quşatmadan qurtardı.

II Devlet Geray hannıñ siptiki vazife vaqtında qalğa tayinindeki aqsızlıqlar sebep kösterilip qarışıqlar, isyanlar toqtamadı. Bir qaç sene soñ tahtqa yañıdan dörtünci kere Hacı Selim Geray han mindirildi. II Devlet Geray han Rodosqa sürgünlikke yiberildi.

Hacı Selim Geray dörtünci hanlıq devrinde Qırımdaki qarışıqlıqlarnı tüzetti, 1704 senesiniñ iyül ayında vefat etti. Cenazesi Bağçasarayda Selim Geray han camisine kömüldi. 

Hacı Selim Geray, Qırım hanlarınıñ eñ körümlilerinden edi. O Osmanlılarğa ürmetnen yaqlaşıp olarnen qoltutsa da, Qırımnıñ menfaatlarını ep eñ başta tuttı. Hacı Selim Geray muzıka ve bestekârlıqnen de oğraştı, Selim taqmaq adınen şiirler yazdı. Arapça ve Farça bile edi. Adına Orda qazanğan cenk sebebinen Sabit Efendi tarafından Zafername yazıldı.




#Article 162: Edige Mırza (266 words)


Edige mırza (1352 – 1419) – Altın Ordu devletini Toqtamış handan soñ (1391 – 1419) idare etken emir. Canike Hanumnıñ aqayı.

Edige mırza, Manğıt sülâlesiniñ reisi edi, Toqtamış hannıñ Timurnen davalaşmasında Timurğa qol tuttı. Timurnıñ Altın Ordu devletine yapqan 1391-deki bastıruvından evel, onıñ qatına qaçıp hızmetine kirdi. Timur Toqtamış hannen esaplaşa ekende, o Qırımda Cenevizlerni yeñip Kefeni aldı. Timur, Terek uruşından soñ 1395 senesi Altın Ordu devletine Toqtamışnıñ yerine Timur Qutluqnı han tayinlegen soñ onıñ emiri oldı. 

Timur Qutluqnıñ 1401 senesi vefatından soñra Şadibek han tayinlendi. 1408 senesi Şadibeknen Edige mırza arasında olğan uruşta Şadibek yeñilip tahtnı taşlap qaçtı. Yerine tahtqa Pulat Bekni mindirdi. Bu devirde Edige mırza devletniñ idaresini tas-tamam qoluna aldı. Lâkin Cengiz sülâlesinden kelmegeni içün tıpqı Emir Noğayday han degil de, emir olıp qaldı.

Timur 1405 senesi Çin seferinde ölgen soñ Edige mırza Harezmge kirdi, bu yerni bir vaqıt Altın Ordu idaresinde tuttı. 1409 senesi Moskoviya, Litvaniyanen cenkte ekende Moskvağa ücüm etti, olarnı bergige bağlap qayttı. 1412-de Toqtamış hannıñ oğullarından Celâleddin, Litvaniya ve Moskoviyanen beraber Altın Orduğa qarşı cenkke kirdi, lâkin kene Edige mırzağa yeñildi. Edige mırza 1416-da Kiyevge ücüm etip yağmaladı.

Toqtamış hannıñ oğullarından Qadir Berdi 1419 senesi Edige mırzanı Cayıq özeni yaqınlarında yeñip öldürdi. Onıñ sülâlesi daa soñ Noğay Orda adınen bir vaqıt daa üküm sürdi. Hacı Tarhan Hanlığınıñ temeliniñ qoyulması ve Cengiz sülâlesinden birevini han köterilmesi bularnıñ sayeside oldı. Bu sülâleden Mansur Oğulları (Manğıtlar) ve bazı diger qabileler daa soñra Qırım Hanlığınıñ tabiyetine kirdi.

Edige mırzanıñ cenklerde köstergen qaramanlıqları başta Noğay qabileleri ve başqa türkiy milletlerde destanlarğa mevzu teşkil etti. Edige Destanı deñişik variantlarda ağızdan ağızğa dolaşıp künümizge qadar keldi.




#Article 163: Nesrin Sipahi (102 words)


Nesrin Sipahi (1934 s. noyabr ayında d.) - Qırımtatar tamırlı namlı türk müzigi ses sanatkârı.

Yeşilköy ilk mektebinen  Bakırköy orta mektebini bitirgen soñ Sanat Mektebiniñ Moda ve Tigiş bölügine kirdi. İngliz tili ögrenmek içün Amerikan mektebine başladı. Evelâ ğarp muzıkası ve şan tasili alğan Sipahiniñ Türk sanat muzıkasına olğan istidadını, İstanbul Konservatuarında Ahmet Nuri Canaydın abayladı. 1953 senesinde TRT Ankara Radiosında daimiy sanatkâr olıp çalışmağa başladı. 1957-de sipti plağın çıqardı: Bir rüzgârdır gelir geçer sanmıştım. 1957 s. Yanvar 23-üde Hasan Aldemir Sipahinen üylendi. Eki erkek balası olğan sanatkâr muzıka çalışmalarına devam ete. Mınavdan başqa Kalbimdeki Serseri adlı filmde baş oyuncı olıp oynadı.




#Article 164: Hilari Meri Mentel (224 words)


Hilari Meri Mentel () - belli ingliz yazıcı, roman ve qısqa ikâyelerniñ müellifi, edebiy tenqitçi. 2009 senesi Wolf Hall adlı romannıñ içün Buker mukâfatı aldı.

Hilari Meri Mentel 1952 senesi iyül 6 künü İngiltereniñ Derbişir vilâyetinde Glossop şeerinde dünyağa keldi. Balalıqta Hedfild () fabrıqa qasabasında yaşadı. İlk tasilini yerli katolik mektebinde aldı. Orta tasilini Harrytown convent adlı katolik mektebinde aldı. 1970 senesi London İqtisadiyat Mektebinde () uquq ögrenip başladı, soñ o Şeffild Universitetine () keçti. 1972 senesi aqayğa çıqtı. 1973 senesi bakalavr derecesi alğan soñ geriatrik hastahaneniñ içtimaiy işler bölüginde çalıştı. 1974 senesi A Place of Greater Safety adlı roman yazıp başladı. 1977 senesi aqayınen Botsvanağa yürdi. 1985 senesi onıñ Er Bir Kün - Ananıñ Künüdir (Every Day is Mother's Day) adlı birinci roman basılıp çıqtı. Yılından ögdeki romannıñ devamı Vacant Possessıon adlı  roman neşir etildi. 1989 senesi onıñ  Fludd adlı romannıñ içün Vinifred Holtbi hatırasınıñ mukâfatı aldı. 1993 senesi Fransız inqilâp erbaplarıniñ ayatları aqqında yazğan A Place of Greater Safety adlı tarihiy roman Sunday Express Book of the Year adlı mukâfat aldı. 1996 senesi An Experiment in Love adlı romannıñ içün Hawthornden Prize aldı. 2003 senesi Giving Up the Ghost adlı memuarlar neşir etildi. 2006 senesi Hilari Meri Mentel Britanya imperiâsiniñ komandorı nasıp etti. 2009 senesi qıral VIII Genriniñ naziri olğan Tomas Kromvel ayatı aqqında yazğan Wolf Hall adlı tarihiy roman neşir etildi.




#Article 165: Aravind Adiga (140 words)


Aravind Adiga - belli indistanlı yazıcı ve jurnalist. 2008 senesi onıñ -{The White Tiger}- adlı birinci romannıñ içün Buker mukâfatı aldı.

Aravind Adiga 1974 senesi oktâbr 23 künü İndistan Tamil Nadu ştatınıñ paytahtı olğan Madras şeerinde (şimdiki adı Çennai) dünyağa keldi. Onıñ ana-babası kannadiga halqından edi. Balalıqta Karnataka ştatında, müim port olğan Mangalore şeerinde yaşadı. İlk ve orta tasilini -{Canara High School}- mektebinde aldı. 1990 senesi -{St. Aloysius High School}- adlı iyezuit kollecini bitirdi. Aravind ana-babasınen Avstraliyağa köçken soñ, Karlingford şeerinde -{James Ruse Agricultural High School}- adlı mahsus mektepte oqudı (bu mektep yüksek akademik aqibeti şuret qazandı). Nyu York ştatında Kolumbia universitetiniñ Kolumbia kollecinde ingliz edebiyatını ögrendi. Anda Aravind o zamannıñ belli muallimi Saymon Şamadan ders ala. 1997 senesi ilmiy derece -{salutatorian}- aldı. Adiga -{Financial Times}- adlı ingliz gazetasında maliye jurnalistiniñ karyerasını başladı. Daa soñ, -{Money}- ve -{TIME}- mecmualarında çalıştı.




#Article 166: III İslâm Geray (218 words)


III İslâm Geray (; 1604 – 1654 iyül 10) - Qırım hanı. 1644 ile 1654 yılları arasında saltanat sürgen. I Selâmet Geraynıñ oğludır. 

Yaş olğanda Lehistan ile cenk devamında İslâm Geray esir tüşip Lehistanda 7 yıl keçirdi. Azat olğan soñ Osmanlı Devletinde yerleşti. Bahadır Geray İslâm Geraynı qalğa dep tayin etti, amma ölüminden soñ IV Mehmed Geray tahtqa kelgeninen İslâm Geray kene Qırımdan ketti. Üç yıl soñra yani 1644 senesi Osmanlı sultanı, Sultan İbrahim tarafından ağası IV Mehmed Geraynıñ yerine han ilân etilgen. 

Rus, ukrain ve leh tarih menbalarında III İslâm Geray ukrain qazaqlığınıñ Lehistanğa qarşı cenkinde iştirak etkeni içün bellidir. O, 1648 senesinden itibaren Zaporog qazaqlarınıñ getmanı Bogdan Hmelnitskiy ile Lehistanğa qarşı ittifaqqa ketken. Bu ittifaq Qırım Hanlığını küçlendirgendir. Birlikte 1649 senesi Zbaraj ve 1651 senesi Beresteçko muarebelerine qatılğanlardır. III İslâm Geraynıñ zan etkenine köre, qazaqlarğa qol tutqanı Qırım Hanlığınıñ şimal sıñırında Qırımnıñ dostu olğan yañı bir qazaq memleket meydanğa ketirmege yardım etmek kerek edi. 1654 senesi Pereyaslav Barışı ile Lehistan ile sulh yapıp Rusiyege qarşı birlik yaratqan.

III İslâm Geray üküm sürgen devriniñ hususiyeti Qırım Hanlıq içindeki tınçlıq edi. İslâm Geray cümert ükümdar olıp öz para ile bütün Hanlıq boyunca qurucılıq ve tamir işlerini yaptırdı.

III İslâm Geray 1654 senesi Bağçasarayda öldi ve Hansaray dürbesinde defin etilgendir. O ölgen soñ IV Mehmed Geray yañıdan han oldı.




#Article 167: Alfred Nobel (142 words)


Alfred Nobel (isveççe Alfred Nobel; 1833 oktâbr 21 - 1896 dekabr 10 ) - isveç himiyacı, müendis, silâ istisalcısı ve dinamitniñ icatçısı. Alfred Nobel 355 çeşit türlü keşif yapqan. Bofors kompaniyasında reberlik etken.

Alfred Nobel 1833 senesi oktâbrniñ 21-nde İsveç paytahtı olğan Stokgolm şeerinde İmmanuel ve Andriette Nobelniñ qorantasında dünyağa keldi. O qorantada üçünci oğludır. Babası faneranıñ icatçısıdır. 1842 senesi Nobel qorantası o vaqıt Rusiye İmperiyasınıñ paytahtı olğan Sankt Peterburgğa keldi. Babası Sankt Peterburgda deñiz minasını işlemedi. Alfred professor Nikolay Zininden himiya derslerini aldı. Alfred, on sekiz yaşında olğanda Amerikağa kelgen soñ, dört sene içinde himiya ögrendi. 1867 senesi dinamitniñ keşfi Nobelni dünyaca meşur etti. Alfred Nobel 1895 senesi noyabrnıñ 27-nde Frenkistan paytahtı olğan Paris şeerinde vasiyetname imzalağan. Alfred Nobel 1896 senesi dekabrnıñ 10-unda İtaliyanıñ San Remo şeerinde stenokardiyadan vefat etti. Soñundaki Nobelniñ ükümüna köre halqara mukâfatnıñ fondu onıñ asabalıqıtan meydanğa ketirgen.




#Article 168: Lümyer qardaşları (158 words)


Lümyer () qardaşları, Ogüst Mari Lui Nikolâ Lümyer (; 1862 oktâbr 19, Bezanson - 1954 aprel 10, Lion) ile Lui Jan Lümyer (; 1864 oktâbr 5, Bezanson - 1948 iyül 6, Bandol) - kinematografnıñ icatçıları.

Lümyer qardaşları Frenkistannıñ Bezanson şeerinde Klod-Antuan (; 1840-1911) ve Janna-Jozefin () qorantasında dünyaga keldi. Olarnıñ qorantasında daa üç qız () ile bir oğul () olğan. 1870 senesi Lümyer qorantası balaban sanayı merkezine olğan Lion şeerine köçip keldi. Ekisi qardaş la Martiniere litseyinde oqudı. 1879 senesi Ogüst ve 1880 senesi Lui oquvını bitirgen soñ, babanıñ fotograf firmasında çalıştı. Babanıñ firmasında işlegende, Lui  Kök plastina () adlı fotoplastinkanı icat etken. Qoranta biznesi muvafaqiyetli olğan ve Klod-Antuan Lümyer, çalışmağan şlâpa fabrikasını satqan soñ, kök fotoplastinkalarnıñ istisalı teşkil etken. Vaqtınen Ogüst ile Lui qoranta fabrikasını idare etip başladı. Fabrika Lümyer qardaşlarınıñ yolbaşcılığınen inkişaf etken, imalatı artqan (foto kâgıtı çıqarılıp başladı) ve fabrika malları türlü memleketlerge satılğan. 1894 senesi fabrikada 300 işçi çalıştı ve 15 million fotoplastina çıqarıldı.




#Article 169: Tevhit (114 words)


Tevhit () - bir Tañrığa inanmaq, bir Tañrınıñ olğanını itiraf etmek demektir.

Tevhit İslâmda Allahnıñ bir ve tek Tañrı olğanına inanmaq, bunı tasdıq ve itiraf etmektir.  Kelime-i tevhid dep bilingen Lâ ilâhe illâllah – Allahtan başqa tañrı yoq sözlerinen, ya da Kelime-i şeadet dep bilingen Eşhedu ellâ ilâhe illâllah ve eşhedu enne Muhammeden abduhu ve resulüh – Şaatlıq etem ki, Allahtan başqa tañrı yoq, kene şaatlıq etem ki, Muhammed Allahnıñ qulu ve peyğamberidir ibaresinen ifade etile. Allahtan başqa ilâhlarnı inkâr etip, ilâh (yani ibadet etilgen, emir ve yasaqlarına uyulğan, sevilgen, qorqulğan, itaat etilgen muqaddes varlıq) olaraq ancaq onı qabul etmek manasına kele. 

Tevhit inançı insanlarnı yer yüzündeki putlardan arınıp, ancaq Allahqa itaat etmege çağıra.




#Article 170: Muhammed (106 words)


Muhammed peyğamber ya da Muhammed bin Abdullah (, doğumı: 571 s. aprel 26, Mekke – vefatı: 632 s. iyün 8, Medine) – İslâm dininiñ peyğamberi. Tam adı – Ebu'l-Qasım Muhammed bin Abdullah bin Abdulmuttalib bin Haşim bin Abdumenaf el-Quraşiy (Arapça: أبوالقاسم محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف القرشي). Musulmanlar onıñ eñ soñki peyğamber olğanına ve oña Allahtan Quran vahiy etilgenine inanalar. Muhammed peyğamber Mekkede doğdı, Veda haccından soñra Medinede vefat etti.

Musulmanlar Muhammedniñ adını añğan soñ adetince sallâllahu aleyhi ve sellem () cümlesini aytalar. Yazılğanda s.a.s. ya da s.a.v. olaraq qısqartılğan bu cümle, Allahnıñ selâmı onıñ üstüne olsun manasına kele.




#Article 171: İsa (205 words)


İsa ( - ‘İsa, ibranice ישו - Yeşu‘,  - Iēsũs; m. e. 7—2 s. doğdı, m. s. 30—36 s. öldi) — Hristianlıqtaki esas şahıs ve İslâmda bir peyğamberdir. Hristianlarnıñ çoqusı onıñ Tañrınıñ oğlu ve mesih olğanına inana.

Rusça:
 В хронике Янвана имеются подробные описания внешности некоторых благородных пророков и посланников [Божьих]. [В ней говорится, что] когда [Господь] мощной дланью сотворил из глины святого Адама, тот был создан в облике татарина. Историк мира, толкователь Исхак в комментарии к [аяту из] суры ... пишет: «Поистине, Иса, раб Божий, подобен Адаму». В подтверждение того он говорит, что святой Иса был создан в образе красивого татарина. Даже народ неверных юнанов, то есть христиане-греки, достоверно и единодушно описывают святого Ису, мир ему, по виду, по одежде, по внешности совершенно в татарском образе. Тем не менее, все неверные не любят татарский народ и считают их подлыми врагами. Они говорят: «Нет! Святой Иса не был похож на татарина! Он, как и святой Яхья, имел редкую бороду и павлиньи, подведённые сурьмой, глаза. Когда святой Яхья, выходя погулять, нёс на руках святого Ису, [люди видели, что] святой Иса похож на святого Яхью и говорили: «Почему же говорят, что ты похож на народ Сулаата?». Но греческие неверные говорят: «Народ юнанов Сулаата – это наш народ».




#Article 172: Fazıl Ametov (946 words)


Fazıl Meñliamet (Meñlâmet) oğlu Ametov (; 1917 s. dekabr 27 – 1984 s. fevral 15) — qırımtatarlarnıñ Vatanğa qaytuv oğrundaki milliy areket iştirakçileriniñ biri, metsenat.

ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ 1956 senesi çıqarğan Ulu Vatan Cenki devrinde sürgün etilgen ŞSCB grajdanları – qırımtatarlarnı, bulğarlar, türkler, kürdler, hemşiller ve olarnıñ qoranta azalarını mahsus belgilengen yerlerge yerleştirüv boyunca sıñırlavlarnı lâğu etüv aqqındaki Qararı çıqqanınen qırımtatar ziyalıları Cebbar Akimov, Bekir Osmanov, Mustafa Selimov, Seitümer Emin, Bekir Ümerov, Yusuf Bolat, Şamil Alâdin yolbaşçılığında Qırımğa qaytuv ve aq-uquqlarnı ğayrıdan tiklev oğrundaki Milliy areketniñ esasına temel taşı qoyğan ediler. Fazıl Ametov da olar arasında degerli yer aldı. Lütfi Bekirov şöyle hatırlay: Men Fazıl ağanen ilk sefer 1958 senesi mayıs 1-de tanış oldım. O meni Qırımda partizanlarnıñ Şarq birleşmesiniñ komissarı olğan Refat Mustafayevge musafirlikke alıp bardı. Sofra başında oturğanımızda Qırımğa qaytuv halqımıznıñ aq-uquqlarınıñ ğayrıdan tiklenüvi aqqında laf yürsetildi. Olarnıñ laflarından bu problem endi birinci kere muzakere etilmegenini añladım.

Fazıl Ametov, Cebbar Akim, Şamil Alâdin, Yusuf Bolat (cenkten evelki yazıcı ve jurnalistler), on üç yıl devamında ana tilinde qonuşmaq, oqumaq ve yazmaq uquqından marum olğan halq onı zaten ğayıp ete bilecegini añlap, milliy gazetni meydanğa ketirüv meselesini aliy seviyede çezmek üzerinde çalışıp başladılar. Niayet, 1957 senesi mayıs 1-de Lenin bayrağınıñ birinci sanı dünya yüzüni köre. Çoq yıl devamında gazetada qırımtatar degen sözni yazmaq qatiyen yasaq etilgenine baqmadan, bu neşir 34 yıl devamında bütün qırımtatar halqı içün em derslik, em mektep, em aliy oquv yurtu oldı. Aradan yigirmi yıl keçken soñ Fazıl Ametov qırımtatar tilinde mecmuanı meydanğa ketirüv meselesini köterip başladı. Çoqtan-çoq muracaatlar sayesinde başta almanah, soñra ise daimiy sürette neşir etilgen mecmua olaraq Yıldız peyda oldı. Fazıl Ametov ise ömrüniñ soñuna qadar gazeta ve mecmuanıñ sadıq ve işançlı yardımcısı oldı. Bu aqta onıñ Lenin bayrağı gazetasınıñ mühbiri şeadetnamesi delâlet bermekte. 

Fazıl Ametov 1917 senesi dekabr 27-de Keriç civarındaki Aqtaş köyünde, İstanbulda tasil alğan Meñlâmet efendi ve Vasfiye hanımnıñ qorantasında doğdı. Babası Kefe şeerindeki Büyük caminiñ imamı olğan. Qızıl terror yıllarında Meñlâmet efendi NKVDniñ apishanesinde vefat etti. Fazıl aileniñ üyken balası edi. Köy mektebini, soñra Keriçteki istimalcılıq kooperatsiyası tehnikumını muvafaqiyetnen bitirip, Moskvadaki Plehanov adına halq hocalığı aliy oquv yurtunıñ (şimdi Plehanov adına Rusiye iqtisadiyat universiteti) ticaret-iqtisadiyat fakultetine oqumağa kire. 1939 senesi onı Qırımnıñ Aqşeyh rayonınıñ Rayon istimalcılıq cemiyetine reis olaraq tayin eteler. Aradan olğanı-olacağı bir yıl keçken soñ ise Qırım MŞSCniñ Ticaret Halq komissariatınıñ yetekçi vazifesine keçireler. 

Ulu Vatan Cenki başlanğanda Fazıl Ametovnı Qubandaki kolhozlarnıñ birisiniñ reisi olaraq tayin eteler. Soñra kene Qırımğa qaytarıp alıp, partizanlarnı erzaqnen teminlemek avale eteler. 1944 senesi aprel 19-da Fazıl Ametovğa Qarasuvbazar rayonında istimalcılıq kooperatsiyasını teşkilâtlandırmaq avalesi berile. 1944 senesi mayıs 5-te Fazıl ağanı Moskvağa çağırtıp, Moskva vilâyet istimalcılıq kooperatsiyasınıñ reis muavini vazifesine tayin eteler Fazıl ağa qırımtatarlar sürgün etilgenlerini eşitken soñ bu aliy vazifesini red ete ve tuvğanlarını qıdırmağa kete. Tek eki yıldan soñ açlıq ve azaplar çekkenlerinden tamamınen taqatsızlanğan anasınen qız qardaşlarını Samarqand vilâyetindeki Milütino qasabasında tapa. Fazıl Ametovnıñ aqlı, iş tecribesi, istimalcılıq kooperatsiyasını teşkilâtlandıruvda olğan büyük iqtidarı Özbekistanda kerek oldı. O tuvğanlarını Ferğana vilâyetindeki Quva qasabasına köçüre. Mında da 1947 senesi Zekkiye Şamilevanen tanış ola ve biri-birini sevgen yaşlar evlenip, qoranta tizeler. Dört evlât östürip terbiyelediler. Puşkinniñ pek çoq eserlerini ezberden ve tuvğan edebiyatımıznı pek yahşı bilgen Zekkiye hanım, ömür arqadaşına da sadıq yardımcı ve mesleatçı olğan. Şunıñ içün de yazıcılar, şairler Ametovlarnıñ evinde daima eñ aziz musafirler olğan. Fazıl Ametov o zamanda icat etken bütün belli yazıcılar ve şairlernen tanış, Rasul Gamzatov ve Çingiz Aytmatovnen büyük dost edi. 

Fazıl Ametov çalışmağa bilip, yahşı para qazanaraq, bütün variyetini Areketniñ ihtiyaclarına masraf ete, istidatlı yaşlarımızğa qoltuta edi. Taşkentteki köy hocalığınıñ irrigatsiyası institutında onıñ yardımı sayesinde qırımtatarlar cümlesinden studentler içün mahsus kvota kirsetilgen. Soñra bu aliy oquv yurtu Areketteki yaş faalcileriniñ özüne has ştabına çevirildi. Qırımtatarlar arasında Server Ömerov, Seitmemet Tairov kibi nazirler, Müzeir Kerimov kibi prokuror ve bir çoq digerleri olğanında Fazıl Ametovnıñ issesi büyük. 

O pek bol yürekli, Metsenat degen sözniñ eñ yüksek manasında adam edi. Büyükten-büyük itibarı olğan, aliy devlet hızmetlerinde çalışqan adamlarnen bağı olğan Fazıl Ametov özüniñ bütün bu imkânlarından tek Qırımğa qaytuv, milliy meselemizniñ muvafaqiyetli çezilmesi içün faydalandı. İstidatlı yaşlarımızğa qoltutuvı büyük edi, olarğa oquvlarında da, işke yerleştirüvde de yardım ete edi. 

Bularğa baqmadan, Fazıl ağa iç bir vaqıt bu qolundaki imkânlarınen kibirlenmedi, daima taldada qalmağa tırışa edi. Tibbiyet hızmetiniñ polkovnigi, Kuybışev (Samara) şeerindeki Edil boyundaki gospitalniñ bölük müdiri Eskender Qaytazov Fazıl ağa aqqında şöyle yaza:  Men Fazıl Ametovnı er zaman cenk yıllarındaki cesür razvedkacılarnen teñeştirem. Bugün baqasıñ Moskvada, yarın ise – Almaatada, bir daa baqsañ, Samarqandda… Müimden-müim meselelerni çeze, amma öz işleri aqqında kimsege aytmay edi. Ömrümde çoq adamlarnı rastketirdim, amma Fazıl kibi sadıq, samimiy dostnı rastketiralmadım. Aqiqaten de, Fazıl ağa dost olmağa bile edi. Partizanlarnıñ Şarq birleşmesiniñ sabıq komissarı Refat Mustafayevnen onı samimiy dostluq duyğuları bağlay edi. Fazıl Ametovnıñ ricasınen Lenin bayrağınıñ mühbiri Safter Nagayev Refat ağa aqqında Komissar adlı öçerkni yazdı. Bu öçerk 1982 senesi gazetanıñ 6-ncı – 18-inci sanlarında derc etildi. 

Fazıl ağanen Zekkiye apte özleri kibi istidatlı balalarnı terbiyelediler. Teessüf ki, eki oğlu endi rahmetliler. Üyken oğlu –Rustem Ametov iqtisadiyat ilimler namzeti, oqutuv vastalarnıñ müellifi edi. Aliy oquv yurtlarında çalıştı. Riza Ametov – Moskvadaki Bauman adına Aliy tehnika universitetiniñ mezunı, Vatanğa qaytqan soñ Voykov adına zavodnıñ direktor muavini, Keriç şeer icra komiteti yanındaki milletlerara münesebetler bölüginiñ müdiri, Sürgün olunğan halqlarnıñ fondunıñ Keriç bölüginiñ direktorı vazifelerini eda etti. Kence oğulları – Nuri Ametov – ASU saasındaki mütehassıs, SSSR Devlet planında çalıştı, şimdi Moskvada yaşay. Qızı Emine – filologiya ilimleri doktorı ve himiya ilimleriniñ namzeti, Rusiye tabiiy ilimler akademiyasınıñ akademigi, Rusiyeniñ lingvistika ilmi akademiyasınıñ prezidenti, Moskva ecnebiy tiller institutınıñ rektorı, Filologiya meseleleri mecmuasınıñ baş muarriri.

Halqı Qırımğa qaytması içün qolundan kelgenini de kelmegenini de, er şeyni yapqan Fazıl Ametov özü ebediyen ğurbette qaldı. O 1984 senesi fevral ayında vefat etti, Taşkente defin etildi.




#Article 173: Saim Osman Karahan (777 words)


Saim Osman Karahan (1939 s. fevral 5, Köstence, Romaniya - 2015 s. aprel 23, İstanbul, Türkiye) - Qırımtatar tilşınas ve yazıcısı.

Qartbabaları Qırım Cenki soñrasında 1860-larda Qırımdan o zamanlar Osmanlı toprağı olğan Dobrucağa köçkenler.
Baba tarafı Qırımnıñ şimalindeki Qart Qazaqtan (Tavriçeskoye) Dobrucadaki Köstel köyüne, ana tarafı ise Yaltadan Dobrucadaki Taşpınar köyüne köçmege mecbur etildiler. 
Babası Sait Osman Köstencede cemaat tarafından sevilgen ve sayılğan bir din adamı edi. Anası Raziye de romen ve türk mekteplerinde oquğan zeki ve becerikli bir ev hanımı edi. Raziye hanımnıñ 8 balası oldı. Bulardan dörtü küçük yaşlarda vefat ettiler.  

Balalığı II Cian Cenkiniñ qıyın işğal yıllarında çoqluqnen fuqare qorantalarnıñ yaşadığı Koşu maallesinde keçti. Köstence 1940-1944 arasında alman işğalinde edi. Şeer cenk boyunca em almanlar em de ruslar tarafından bombalana edi. Soñrasında ruslar keldi. Saim Osman bu vaqıtlarda Köstencedeki tatarlarnıñ Qırımdan kelgen çoq sayıda kişini evlerinde musafir etip saqlağanlarına şaat oldı.

Cemaatnıñ “Ocaqay” (Oca Aqay) lağabınen hitap etilgen babası Sait Osman ve anası Raziye Osman balalarını milliy ve diniy ikâyeler añlataraq östürdiler. Soñraları Ocaqay adı romenler tarafından bile Osman ailesiniñ balalarınıñ lağabı olaraq qullanıla keldi.

Saim Osman oqumağa meraqlı, derslerinde soñ derece muvafaqiyetli bir talebe edi. Sınıf ve mektep birincisi edi. Bu muvafaqiyeti içün Qırımdaki Artek qasabasında olğan Sovetlerniñ büyük ve meşur “pioner” (izci) lagerine ketmege aq qazandı. Lâkin babasınıñ din adamı olğanı sebebinen vatanı Qırımnı körmek imkânı qolundan alındı. Bu adise Saim Osmannıñ bala ruhunda teren tesirler bıraqtı.

Mektep seneleri boyunca dünya edebiyatınıñ belli yazıcılarınen tanış olmaq ve kütüphanelerde bu yazıcılarnıñ eserlerinni oqumaq fırsatı taptı. Ancaq Türk Dünyasına ait eserlerni tapmaq mümkün degil edi. Hatrında sadece anasınıñ Emel Mecmuasından oqup aytıp bergen malümat ve ikâyeleriniñ qırıntıları bar edi. Yaşlıq yıllarında tatarca ve romence şiirler yazdı. Romenceden tatarcağa tercimeler yaptı.

Litseyni bitirgen soñ bir vaqıt tornacı çıraqlığı yapıp zenaat ögrendi. 1956-da Bükreş Universitetinde matematika-fizika bölümine kirdi. Üçünci kursta iken hastalanıp fakultetten ayırılmağa mecbur oldı. 1959 senesi evde hastalıqnen keçti.

Köy ocalığına muracaatları Mecidiye ve Karaömer tasil müdirlikleri tarafından red etildi. Köstence limanında bir işke kirdi, bir ay soñra evraqları tetqiq etilgen soñ, işten çıqarıldı. Kene limanda, bir başqa işke kirip (1960) kereste depolama ve sevk işlerinde çalıştı. Bir zenaat ögrenmek niyetinen Tersanege (SNC-ge) keçti. Gemi motorları ve ya elektrikçilik kursu açıluvını beklep eki yıldan ziyade bir zaman gemi boyacılığında çalıştı.

Maruz qaldığı bu ayrımcılıq sebebinen Türkiyege köçmege qarar berdi. 1963 senesi fevral ayında Türkiyege köçmek içün pasport talap etti. Bir yıldan ziyade bir zaman emniyet teşkilâtı tarafından sorğulanmalar, oyalanmalar ve onı qararından vazgeçirmek içün yapılğan ikna körüşüvlerinden keçti. 1964 yılı başında kene bir işsizlik devri keçirdi, keçici işlerde çalışıp niayet 1964 s. aprelniñ 2-sinde Türkiyege köçmek içün geminen yolğa çıqtı.

Aprelniñ 3-ünde o endi Türkiyede, İstanbulda edi. Saim Osman olğan adına, Türkiyedeki soyadı qanunına köre, Karahan soyadını qoştı.

Türkiyede Emel mecmuasını yañıdan neşir etmege başlağan Müstecib Ülküsal, İbrahim Otar, İsmail Otar kibi Emelcilernen tanış olıp dostluq qurdı. Aynı yaz Anqarada Elektrik Kurumında işke kirip başladı. Bir yandan da İstanbul Tehnik Universitetiniñ elektrotehnik fakulteti imtianını berip universitetke kirdi. Qulaqlarından raatsızlandı ve muvafaqiyetsiz bir ameliyat keçirdi, eşitme ğaybına oğradı.

Bir yıl soñra maddiy imkânsızlıklar sebebinen mektepni taşlamağa mecbur qaldı. Anqarağa qaytıp Elektrik Kurumındaki işine devam etti. 1966-da tekrar universitetke kirdi. Bu sefer Fransız tili ve edebiyatı aqşam bölümine kirdi. 1967 ve 1969 yıllarında eki qulaq ameliyatı daa oldı. 1970 senesinde fakultetten mezun oldı. Bütün Türkiyeni şeer-şeer kezip kördi. Avropa seyaatına çıqıp kene pek çoq şeer körip tanımaq imkânı oldı.

Emekliliginden soñra dernek faaliyetlerine daa sıq bir şekilde iştirak etmege başladı. İstanbul Qırım Derneginde Zafer Karatay, Celal İçten, Niyazi Elitok, Murat Vatansever kibi Emelciler ile tanıştı. 1995 senesi Müstecib Ülküsalnıñ doğğan künü merasimi esnasında Mustafa Abdülcemil Qırımoğlu ile tanışmaq fırsatı taptı.

Luğat azırlama çalışmalarına yaşlıq yıllarında tutqan notlarınen başladı. Romaniya Dobrucasında çıqqan bütün yazılı edebiyat örnekleri, diger türk lehçeleri luğat ve grammatikaları kibi keñ mündericeli eserlerden de faydalanıp 3 cıltlıq -{Dobruca Kırımtatar Ağzı Sözlüğü}-ni tamamladı.

Yarım asırdan ziyafe sürgen ve bu zaman zarfında qarşılaştığı pek çoq aksilik, sıqıntı ve zorluqqa rağmen azırlağan luğatı 2012 senesi Romaniyada bastırmağa muvafaq oldı.

Luğattan başqa Dobrucadaki qırımtatar edebiyatınıñ klassik sayıla bilecek yazıcı ve şairlerine ait yazı ve şiirlerni toplap cıyıntıqlarda bir arağa ketirdi. Mehmet Vani Yurtseverge ait türme hatırlavlarını da içergen Dobrucanıñ Davuşı - 3 ile İsmail Ziyaeddinniñ eserlerini bir arağa ketirdigi 2 cıltlıq Saylama Eserler adlı kitapları 2013 senesi dekabr ayında Romaniyada basıldı.

Saim Osman Karahanğa 2013 senesi Bekir Çoban-zade mukâfatı 2013 s. mayısnıñ 24-ünde  Qarasuvbazarda ve 2013 senesi Mehmet Niyazi mukâfatı ise 2013 s. noyabrniñ 30-ında Romaniyanıñ Mecidiye qasabasında taqdim etildi.

Saim Osman Karahan 2009 senesinden berli, İstanbulda neşir etilgen Emel Dergisiniñ yazı işleri müdirligini ve Bahçesaray dergisiniñ yazı işlerini alıp bardı.

Qırımtatarca, Türkçe, Romence, Rusça, Frenkçe ve Latince bilgen Saim Osman Karahan 23 Aprel 2015te İstanbulda vefat etti.




#Article 174: Zafer Karatay (205 words)


Zafer Karatay (1958 s. sentâbr 2, Anqara) - vesiqalı filmler rejissörı, jurnalist, Qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi. Anqarağa yaqın Günalan adlı qırımtatar köyünde doğdı.  Tasilini Anqarada tamamladı. 1980 senesi Gazi Universiteti Müendislik ve Mimarlıq Fakultetini bitirdi. Sağlıq Nazirligi ve Sanayı ve Ticaret Nazirliginde çalışqan soñ 1986 senesinden berli TRT İstanbul Televizionında yapımcı-rejissör olıp çalışa. 1986-89 seneleri arasında pek çoq muzıka ve eglence programmaları azırladı. 1989-dan berli maarif ve medeniyet programmalarından başqa vesiqalı film janrındaki programmalar azırlamaqtadır.

Türkiye jurnalistler cemiyeti ve Türkiye sport yazıcıları cemiyeti azası. 2015 senesiniñ mart ayında Qırımtatar yazıcılar birligi fahriy azalığına qabul etildi.

Cengiz Dağcı Belgeseli - 2011 (9 Bölüm)

El Cezire Uluslararası Belgesel Film Yarışması, Doha-Katar, Final Gösterim. Nisan 2012 
Ölümünün 1. Yılında Uluslararası Cengiz Dağcı Sempozyumu, Kırım, Açılış Filmi. 23.09.2012

Fatih ve Fetih - 2003 / Zafer KARATAY, Neşe SARISOY KARATAY
İsmail Bey Gaspıralı - 2001

Türkiye Gazeteciler Cemiyeti, 24. Sedat Simavi Ödülleri, TV Dalı Ödülü. 2000
Tarih ve Belgesel Paneli, Belgeselde Osmanlı Bölümü, Gösterim. 10 Aralık 2010

Halil İnalcık ile Sözlü Tarih - 1999 / Zafer KARATAY, Neşe SARISOY KARATAY / 50 Bölüm

Preveze Zaferi - 1990

Bedri Rahmi Eyüboğlu - 1990

Bizim Altan - 1989 / Altan ERBULAK'ın hayatı.

DİĞER FİLMOGRAFİSİ 

Özü Türk - 2007 .... Genel Danışman




#Article 175: İstanbul Qırım Dernegi (203 words)


İstanbul Qırım Dernegi (tam adı Qırım Türkleri Medeniyet ve Yardımlaşuv Dernegi İstanbul Şubesi, ) - 1952 senesi Türkiyeniñ İstanbul şeerinde qurulğan bir Qırımtatar cemaat teşkilâtıdır.

İstanbulda 1952 senesi Qırım Türk Medeniyet Dernegi (Kırım Türk Kültür Derneği) ve 1954 senesi Qırım Türk Yardımlaşuv Dernegi (Kırım Türkleri Yardımlaşma Birliği) quruldı. Daa soñra bu eki dernek birleşerek 1960 senesi İstnabul Qırım Türkleri Medeniyet ve Yardımlaşuv Dernegini (İstanbul Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği) teşkil etti (4 dekabr 1960).

İsmail Hakkı Okday, Ali Nuri Okday, Haydar Gaspıralı, İsmail Noyan, Reşat Hayri Örlük, Aptullah Corgunlu, Ali Uzar, Burhaneddin Güler, Cafer Gülümoğlu, Cevher Çibiş, Enver Malcan, Ejder Varansu, Fazıl Özarna, Hamza Göktay, Hasan Maytapar, İsmail Güçlü, İsmail Otar, İbrahim Otar, Kemal Çelik, Mehmet Göktay, Reşat Akçura, Reşit Türker, Selim Ortay, Turgut Teberdar, Yusuf Büyüksu, Aziz Bozgöz, Sabri Cansever.

Aptullah Çorgunlu, Ali Uzar, Burhanettin Güler, Cafer Gülümoğlu, Cevher Çibiş, Enver Malcan, Ejder Varansu, Fazıl Özarna, Hamza Göktay, Hasan Maytapar, İsmail Güçlü, İsmail Otar, İbrahim Otar, Kemal Çelik, Mehmet Göktay, Müstecip Ülküsal, Reşat Akçura, Reşit Türker, Sabri Cansever, Selim Ortay, Turgut Teberdar, Yusuf Büyüksu, Aziz Bozgöz.

Birinci idare eyyeti : Av. Müstecib Ülküsal, Av. İbrahim Otar, Av. Ejder Varansu, Hasan Maytapar, Burhanettin Güler, Dr. Sabri Cansever, Dr. Enver Malcan, Cevher Cibiş.




#Article 176: Avdet (gazeta) (290 words)


Avdet - qırımtatar gazetası.

 Men “Avdet”niñ muarririyetinde aman-aman eki yıl 1990 senesi mayıs ayından 1992 senesi aprel ayına qadar çalıştım. Bu halqımıznıñ büyük köteriliş ve entuziazm vaqtı edi: sabıq Sovet Birliginiñ bütün köşelerinden öz tuvğan Vatanına biñlernen vatandaşlarımıznıñ qorantaları qayta edi, Qırım ise er kün olıp keçken vaqialardan qaynay edi.Er şey öyle başlana edi. Qırımğa köçip, Bağçasaray rayonındaki Teberti köyünde yerleşkende, er bir rayonda qırımtatarlarnıñ teşebbüs gruppaları faaliyet köstere edi. Öyle gruppa köy şuramıznıñ territoriyasında da bar edi. Onıñ başında Süyür Taş köyüniñ sakini Alim Suleymanov tura edi. Asiyada jurnalist olıp çalışqanımı bile edi. QMATnıñ reberleri M. Cemilevniñ başlığında Qırımda birinci milliy, mustaqil gazetanı çıqarmaq qararına kelgende, A. Suleymanov İlmi Ümerov ve teşkilâtnıñ başqa azalarına meni tevsiye etti. Men yolbaşçılarımıznen körüşüvge davet etildim, anda da leyhada iştirak etmesine razılığımı berdim.Birinci sanını çıqarğanlar arasında gazetacılıqnen tanış olğanlar – tek men ve Navoiy şeerinden Qırımğa köçken Gülnara Qurtaliyeva edi. Qalğanları ise entuziast ve aveskâr edi.Büyük meraqnen çalışa edik. Muarririyette aqiqiy demokratiya üküm süre edi: gazetada bir kimseni ayrıca qayd etmey edik, sannıñ çıqarılmasında iştirak etkenlerniñ adlarını yaza edik. Basma tehnikadan – eki eski Z. Kerimova ve M. Ümerovanıñ çalışqan kompyuteri. Olar metinlerni, serlevalarını toplap, İ. Ümerov ise metinlerni temiz kâğıtqa yapıştıra edi. Olarğa resimlerni Bağçasaraylı ressam Enver Karsliyev yapa edi.Birinci sannıñ bütün malümatı aman-aman azır olğanda, muarririyetke L. Bucurova ve rametli Eldar Seytablayev keldiler. E. Seytablayev Aqmescit civarındaki öz eviniñ bosağasında canavarca öldürilgen edi. Biraz soñra bizge Kezlevden jurnalist Tasin qoşuldı. Toplanılğan sanlar kuryer A. Suleymanov tarafından Rigağa alıp ketile edi, anda basıla ediler. Gazeta on biñ tirajınen ayda eki kere çıa edi. O vaqıttaki “Avdet” şimdikiden pek farqlana edi: iç bir renkli fotolar, alçaq keyfiyetli basma, başqa format ve daa çoq şey. Amma gazeta pek pek populâr olıp, tez tarqala edi.




#Article 177: Samand Siyabendov (117 words)


Samand Aliyeviç Siyabendov (, Kürdce:Semendê Elî Siyabendov; 1909 s. noyabr 20, Qars vilâyeti, Rusiye İmperiyası — 1989 s. noyabr 14, Yerevan, Ermenistan ŞSC, Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetler Birligi) — Şuralar Birliginiñ Qaramanı, Kürd yazıcı ve ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ deputatı.

Samand Siyabendov 1909 senesi noyabr 14-de Qars vilâyetiniñ Hesencan köyünde dünyağa keldi. Leningrad Universiteti Şarq İlimleri İnstitutını bitirdi. 1931-de Şuralar Birligi Kommunist Fırqasına kirdi. 1946-da ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ deputatı oldı. Ekinci Cian cenki yıllarında Tula, Kaluga, Rusiye ŞFSC, Lehistan, Şarqiy Prussiya bölgelerinde çoq sayıda şeer ve qasabanıñ faşist işğalcilerden  qurtarılmasında rol oynadı.

Faşistlerge qarşı cebede köstergen örnek davranışları içün 1945 senesi martnıñ 24-de Yuqarı Şura Prezidiumı tarafından Siyabendovğa Şuralar Birligi Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.(5980 №).

 




#Article 178: Rusiye mallarını satın alma! (166 words)


Asıl, rusiye mallarını iqtisadiy boykotı Regionlar fırqasına ve onıñ azalarına ait olğan şirketlerine ukrainler tarafından korsetilgen boykotından başını ala. Şay, 2013 senesi ukrain akimiyeti AB ile assotsiatsiyanı imzalamayıp, cevap olaraq ukrainler tarafından narazılıq kampaniyası başlana; tezden bu narazılıq kampaniyası umumukraina cemiyet areketine çevirile. 2014 s. fevralde Rusiye Qırımnı işğal etip ve Ukrainağa arbiy tecavuz körsetip, umumukraina cemiyet areketi endi Rusiye mallarını boykot etüvge çevirile. 

İçtimaiy ağlarda bu yonelişke qoşulmaq celp etken çağıruvlar, muracaatlar, malnı peyda oluvı ne yerde diqqat ile satın alıñız degen beyanatlar peyda olmağa başladı, çünki Rusiyeniñ malını satın alsaq, işğalcilerge maliyeviy, yani finans, qoltutuv kibi sayıla. Areketniñ Rusiye mallarını satın alma! degen şiarı tek Ukrainada degil de, bütün medeniy memleketlerine de tarqatıldı. Malnıñ istisalcı memleketinen meraq etiñiz, Rusiye brendlerni ve 46 barkodunı boykot etip satın almañız, dep, teşviqat kampaniyası muracaat ete.

Bügünki künge İlbav bazarlarında satıcılar tesbit eteler ki, Rusiyeniñ Çistaya liniya, Babuşka Agafya, Çörnıy jemçug, 100 Retseptov krasotı degen kosmetik vastaları yavaş-yavaş ğayıp olalar. Olarnıñ yerine yerli ve avropalı mallar peyda ola.




#Article 179: Camala (283 words)


Camala (kerçek adı Susana Alim qızı Camaladinova; 1983 senesi avgust 27-de  Qırğızistandaki Oş şeerinde doğ.) – Ukrainalı belli professional yırcı, bestekâr, öz müellif muzıkasınıñ icracısı, aktrisa. Soul, fank, caz, folk, pop, gospel ceryanlarında çalışa bile.

Susana Camaladinova Qırğızistannıñ Oş şeerinde qarışıq ailede dünyağa keldi: babası – Alim Camaladinov, qırımtatar, anası – Galina Tumasova, ermeni; ekisi de muzıkalı insanlar olıp, öz eki qız evlâtlarına (Evelina, büyügi, ve Susana, kiçigi) muzıkağa sevgi duyğusını balalıqtan aşlaydılar. Babası, qırımtatar olıp, Qırımğa mıtlaq qaytmaq içün yollar qıdıra edi, lâkin Qırımğa birden köçamayip (o vaqıtları qırımtatarlarnıñ propiskasını yapmay ediler), baştaları qorantasınen Melitopolde yerleşeler. Anda da Qırımğa qaytuv aqqında öz tüşüncelerini bir daqqağa bile qaldırmayıp, Susananıñ anası-babası fiktiv ayırılışuv kerekligine qararına keleler. Şay, Susananıñ anası Küçük Özen köyüne kelip, öz adına bir evçikni satın ala. Böyleliknen, Susana ekinci sınıfta oquğan vaqtında, qorantası ne ise Qırımğa köçe. Tap balalıqtan Susana öz ömrüni yırğa, sanağa bağıslaycağını bile edi. Aluştadaki muzıka mektebini fortepiano sınıfında bitirip (çünki vokal sınfı yoq edi), soñra Çaykovskiy adına Aqmescitteki muzıka oquv yurtuna, daa soñra Kiyevdeki Çaykovskiy adına milliy muzıka akademiyasınıñ opera vokalı fakultetinine kire ve muvafaqqiyetnen bitire.

O vaqıttan berli bugüngece Susana Kiyevde yaşay.

Yanvar 2012 senesi 1+1 telekanalnıñ efirinde  Yıldızlar operada degen yayın çıqa. Yedi afta devamında keçirilgen şounıñ neticesinde Camala Vlad Pavlük ile ğalebe qazanalar.

Yazda 2014 senesi Camalanı Yurmalanıñ Yañı dalğasına davet eteler. Müsbet qarar berip, konkursnıñ açılış künü ingliz tilinde Kristina Agileranıñ -{Beautiful}- yırnı icra ete ve çıqışınıñ başında Camala özünden bir qaç satırlar qoşa: -{No war in the world//No war in Ukraine, because...}- – Cenkke yoq deymiz, cunki... biz acayipmiz. 

Camala, Hayırluvlar andan-mından proektinde iştirak etip, müim manalı Viktor Tsoyniñ Denişuvler degen yırnen ukrainlerniñ kelecek 2015 yılnen hayırladı ve can-yürekten tınçlıq, sevgi tiledi.




#Article 180: Thank You (163 words)


Dâkuyu ( Teşekkür) – Camalanıñ üçünci CD albomı, daa doğrusı yarımalbomı, çünki o altı yırdan ibaret: Заплуталась, -{My Lover}-, -{Watch over me}-, -{Perfect Man}-, Песня о Дружбе, -{Thank You}- – birer yır ukrain ve rus tilinde, qalğan dörtü ise inglizce. 

Oktâbr 3 künü paytahttaki “Sentrum” klubunda Camalanıñ Dâkuyu serlevalı albomınıñ taqdim tedbiri “Aristokratı” radiosınıñ yañı mevsim açılış çerçivesinde ötkerildi. Müsafirler arasında Andriy Hlıvnük (Bumboks frontmeni), İvan Dorn, -{Alloise}-, Dmıtro Şurov (-{Pianoboy}- frontmeni) bulundı.

Şu albomnı satqanda qazanılğan bütün para ukrain ordusına qoltutmaq içün ketecek (bunı ötkerici Valeriya Çaçibaya Aristokratı radiosında albom aqqında Camalanen subetleşkende dedi)..

 öyle sözlernen Camala yañı albomınıñ çıqışını izaat etti.

Qayd etmek kerek ki, bu albomnıñ evelkilerden bir esas farqı bar – albom yañı elektron şekilde yañğıray. 
Daima kibi, albomnıñ çevirip tizicisi (aranjirovşçik) ve ses prodüseri – Yevgen Filatov (-{The Maneken}-); istisna olaraq – “-{Perfect Man}-” – sesprodüserlik Camala ve Sergiy Yerömenko birlikte yaptılar.

Şu yañı albom elektron şekilde çıqqan soñ, kimerleri Camalanı britaniyalı Ceyms Bleyknen (-{James Blake}-) ölçeştirmege başladılar.




#Article 181: Yetekleyici (film) (161 words)


Filmniñ şiari: Közlerini yumıp, yüreknen baq ().

Oles Sanin aytqanına köre, film üzerindeki iş ta 2013 s. sentâbrde bitirilgen edi ve onı taqdim etüv noyabrde, soñra dekabrde olmaq kerek edi, amma o yıl soñunda olğan facialı vaqialardan başqa vaqıtqa qaldırıldı.
  

Süjetniñ negizine 1930-ıncı yıllarda Sovet Ukrainada kerçek olğan facia yattı: kollektivizatsiya, açlıq, repressiyalar, ziyalılarnı yoq etüv. NKVDistler büs-bütün kedaylarnı, kobzar ve lirniklerni, Harkiv civarındaki bir yerde toplap, atışqa oğratalar. O facialı vaqialar içinden levhada amerikalı oğlançıq ve kör çalğıcınıñ Sovet Ukraina boyunca seferi tasvir etile.

Baş rollerde:

Bazı levhalarda ukrain yazıcıları Oleksandr İrvanets ve Sergiy Jadan, yırcı Taras Kompaniçenko, em de bütün Ukrainadan yüzden ziyade soqur insan ve Kiyev, Harkiv ve Lvivli ukrain yırcılarını körmek mümkün. Levhada professional aktörlar ile kör kobzarlerniñ rollerini Ukrainanıñ çeşit şeerlerinden kelgen körlar oynadı.

Filmniñ özgünligi – tiflokommentariylerdir – o mahsus yazılğan audioyolçıqlar nazar bozuqlıqları bar olğan adamlarğa ekranda olğan şeylerni qulaqlarına radiosignal vastasınen tasvir etile. Şay, Yetekleyici – Ukrainada böyle usulda ilk sefer çıqqan film. 

 




#Article 182: Yevgen Sverstük (135 words)


Yevgen Oleksandrovıç Sverstük (, 1928 s. dekabr 13, Siltse qas., Volın, Lehistan – 2014 s. 1 dekabr, Kiyev, Ukraina) – ukrainalı yazıcı, şair, terciman, edebiyatşınas, felsefeci, cemaat erbabı.

Onıñ balalığı, gençligi Ekinci Cian cenkiniñ yıllarına rast keldi. Közleriniñ ögünde qısqa vaqıtta akimiyet denişe bere edi – leh akimiyeti şuralar akimiyetine, soñra alman akimiyetine, daa soñra kene de şuralar akimiyetine. Vaat etkenlerine baqmadan, o akimiyetlerden birisi ukrainlerge ne azatlıq, ne de tınçlıq ketireler. Öz toprağını qorçalamaq içün, olar qoluna silâ alalar. Böyleliknen, Sverstük azatlıq içün küreşine kirişe.

Müddetini Perm lagerlerinde keçirdi, em anda da çeşit-türlü protest aktsiyalarda iştirak etti.

Burâtiya lagerinde geologik ekspeditsiyanıñ dülgeri olıp işletildi.

ABŞda Azat Ukrain İlimler Akademiyasınıñ aqiqiy azası oldı. 1995 senesi T. Şevçenko adına Devlet mukâfatınıñ laureatı, Azatlıq nişanınıñ saibi.

 öyle sözlernen Milliy hatıra Ukrain insitutniñ başı Volodımır Vyatrovıç Sverstüknen sağlıqlaştı.




#Article 183: Soul (240 words)


Soul ( – can-göñül) – 1950 senelerinde. AQŞnıñ afroamerikanlar tarafından yaratılğan muzıka yönelişidir – eñ emotsional, eñ duyğulı, eñ tesirli em teren manalı yönelişidir, çünki afroamerikanlarnıñ qulluq ve aqsızlıq devriniñ aqqında soul bir canlı esletme dayın ola. Musaviy uquqlar oğrunda küreşkende afroamerikanlarnıñ böyle -{Black is beautiful}- (Qara olmaq acayiptir) şiarı peyda oldı. Yaşlar içün soul milliy şuurını yükseltmek müim vazifesini becerdi, demek mümkün. Qayd etmek kerek ki, soulğa eñ yaqın fank yönelişi oladır, çünki şu eki yönelişniñ meydanğa kelüv sebebi birdir – o afroamerikanlarnıñ aqları içün areketi; asıl, 1960 seneleri ortasında soulnıñ devamı fank özüne aldı.

Kimer muzıkaşınaslar deyler ki, qara adamlar dayın, soulnı kerek derecede beyazlar beceramay, beyaz insanlarğa o kelişmegen, amma ket-kete -{blue-eyed soul}- (kökközlü soul) degen yöneliş de peyda olmağa başladı. Şay, ilk kere kökközlü soul, eki beyaz amerikalı Bill Medli ve Bobbi Hetfildten ibaret, -{Righteous Brother}- vokal dueti icrasında yañğırağan; 1964 senesinden başlap olarnıñ audio yazıları zencilerniñ hit-paradlarında daima yañğıra ediler; soñra -{Young Rascals}-, -{Hall and Oates}- (-{Blueyed Soul Brothers}-), -{DelaneyBonnie}- ve başqaları o beyaz soul yönelişni devam ettirdiler. Şimdi ise kökközlü soul ıstılası, qullanılmay asıl, çünki çoqusı soul hitleri em qara, em beyazlarnen birlikte yazıla, şay, ket-kete teri tüsü köstergiç statusını coyğan.

Soulnıñ bazı hususiyetleri: bir nefeste ve bir metin ecasına (melizm) icra etilgen, ve uzun ezgili fragmentlernen oyalanğan qudretli vokal, özgün bir vokal passajları. Soul afroamerikan kilse vokal taqımı solist ile dialognı özüne de has ettirgen. Soul riffleri baqır nefesli aletlernen unisonda icra etile. 




#Article 184: Gremmi (101 words)


Birinci mukâfat berüv tedbirini 1958 senesi Frenk Sinatra açqan edi, o da soñra Gremmi mukâfatına eki kere irişken edi. Tantanalı mukâfatlandıruv tedbirini ötkermek aqqı oğrunda daima Los Anceles ve Nyu York küreşe. 

Er sene 108 kategoriyada 30-ğa yaqın türlü muzıka janrlardan sesyazma akademiyasınıñ vekâletli azaları rey berilgen neticesinde Gremmi mukâfatı berile. Rey aqqı bar olğan adamlarnıñ arasında muvafaqiyetli ve tanılğan artistler, ses müendisleri: Con Bon Covi, Prins, Pol Saymon, Nora Cons, Beyonse.  Ayatiy yeñişler oğrunda Gremmi mukâfatı () biraz ayrıca tura, o muzıkağa salmaqlı isse qoşqan içün ayrı bir mukâfattır.

Büyük dörtlük () — dört dane eñ şerefli sayılğan Gremmi nominatsiyasıdır:




#Article 185: 57-nci &quot;Gremmi&quot; mukâfatlandıruv tedbiri (168 words)


Sem Smit, Beyonse ve Vilyams Farell 6 nominatsiyada taqdim etilgen; 22 yaşında olğan britaniyalı Sem Smit Gremmi tarihında Büyük dörtlükniñ er bir kategoriyasında namzet etilip kösterilgen ekincisidir: yıl yırı ve yazısı  (-{Stay With Me}-), yıl albomı (-{In the Lonely Hour}-) ve yıl keşfi.

Şay, 2014 senesi tolu debüt albomını çıqarğan Sem Smit, birden dört Gremmini elde etti: Yıl yırı (-{Stay With Me}-), Yıl yazısı (-{Stay With Me}-), Yıl keşfi (prestijli Büyük dörtlükten), ve ayrı – Eñ güzel pop albomı (-{In the Lonely Hour}-). 

Amerikalı yırcı Beyonse üç Gremmi qazandı: Eñ güzel -{RB}- yırı, Eñ güzel çıqış ve Eñ güzel müit sesli (-{surround sound}-) albom.

Bek -{Morning Phase}- albomı içün Yıl albomı ve Eñ güzel rok albomı eki Gremmi eykelçigini elde etti.

Ledi Gaga Toni Bennet ile Eñ güzel ananeviy pop albomı (-{Cheek To Cheek}-) nominatsiyasında Gremmi qazandılar.

Rep icracısı Eminem -{The Marshall Mathers LP2}- albom içün Eñ güzel rep albomı nominatsiyasında Gremmi qazandı. Em de Eminem Rianna ile -{The Monster}- yırı içün Eñ güzel rep dueti elde ettiler.




#Article 186: Kuzma Skrâbin (188 words)


Kuzma Skrâbin (; aqiqiy adı Andriy Viktorovıç Kuzmenko (); 1968 s. avgust 17, Sambir ş., İlbav vilâyeti, Ukrain ŞSC – 2015 s. fevral 2, Lozuvatka qas., Dnipropetrovsk vilâyeti, Ukraina) – ukrainalı yırcı, icracı müellif, çalğıcı, Skrâbin belli taqımınıñ frontmeni, yazıcı, Şans ve Şeykanemo teleyayınlarınıñ ötkericisi (2003), -{crh-latn: Poyuşçiye; crh-cyrl: Поющие}- trusı taqımınıñ prodüseri (2008), aktör. 

Ruslananıñ Dıki tantsi degen meşur albomından Skaji meni yırınıñ sözlerini Kuzma yazğan. 

Andriy Kuzmenko Ukrainanıñ İlbav vilâyetinde Sambir şeerinde dünyağa keldi: babası – müendis, anası – muzıka ocası; qorantasında yekâne bala edi. Fortepiano sınfından muzıka mektebini bitirdi. 1986-1987 ss. orduda hızmet etti. 1993 senesi İlbav tibbiyet insitutını bitirdi.

Fevralniñ 2 künü sabası Dnipropetrovsk vilâyetinde yırcınıñ -{Toyota Sequoia}- maşnası süt taşığan bir tsisternanen çatıştı. Andriy Kuzmenko qaza yerinde elâk oldı. Bir kün evel ise, fevral 1 künü, resmiy Skrâbinniñ -{YouTube}- videokanalında Delfinı (ukr.) degen klip taqdim etilgen edi. Qazadan bir afta evel Skrâbinniñ Kinets filmu (ukr.) degen yırı çıqqan; bu yır -{A|crh-latn:Kuzmanıñ;crh-cyrl:Кузьманынъ}- planlaştırğan yañı 21-inci tolu albomına kirecek edi.

Yaqın dostlar ve zenaatdaşlar olıp, Ruslana ve ömür arqadaşı Oleksandr Ksenofontov Andriy -{A|crh-latn:Kuzmenkonıñ; crh-cyrl:Кузьменконынъ}- hatırasına bir gecede yazılğan Tı şçe vidkrıyeş oçi degen yırnı bağışladılar.




#Article 187: Sırbistandaki macarlar (150 words)


Sırbistandaki macarlar (, ) — Sırbistanda yaşağan bir qavimdir, memleketniñ sayıca eñ büyük qavimleriniñ biridir. Sırbistannıñ Statistika İdaresi tarafından yayınlanğan ealini cedvelge aluv neticelerine binaen, 2011 senesi devletniñ Kosovodan tış territoriyasında 253 899 macar yaşağan. Olarnıñ çoqusı (251 136 kişi) Voyvodina muhtar ülkesinde yaşay (ve şu ülke ealisiniñ 13%-ini teşkil ete), şu sebepten macar tili Voyvodinanıñ resmiy tilleriniñ biridir. Sırbistanda yaşağan macarlarnıñ çoqusı katolik dinindedir, bazıları kalvinciler ya da başqa protestantlardır.

Voyvodinada yaşağan macarlarnıñ eñ çoqusı (57,17%) o vilâyetniñ ğarbiy qısmında, Şimaliy Baçka ve Şimaliy Banat regionlarında otura. Vilâyetniñ beş munitsipalitetinde oturğanlarnıñ çoqusı macardır: Kanija (85,13%), Senta (79,09%), Ada (75,04%), Baçka Topola (57,94%) ve Küçük İdoş (53,91%). Daa üç munitsipalitette macarlar ealiniñ çoqusı olmasa da, onıñ müim bir parçası ola: Çoka (49,66%), Beçey (46,34%), Subotitsa (35,65%). Tamam Subotitsa şeeri Sırbistandaki macarlarnıñ  resmiy olmağan paytahtı olaraq bellidir. Protestant macarlarnıñ çoqusı beş munitsipalitette yaşay: Eski Moravitsa, Paçir, Feketiç, Yañı İtebey ve Debelâça. 




#Article 188: II İslâm Geray (172 words)


II İslam Geray (? d. - 1588 s. ö.) - Qırım Hanlığınıñ hanıdır. 1584 ile 1588 seneleri arasında hanlıq yapqan. I Devlet Geraynıñ oğlu.

Babası I Devlet Geray zamanında İstanbulğa reine olaraq yollanğan daa soñra Konyada oturtılğan. Qardaşı II Mehmed Geraynıñ Özdemiroğlu Osman Paşanen Osmanlı idaresindeki Kefeni quşatması üzerine Konyadan ketirtilip Qırım hanı olaraq tayin etilgen. Mehmed Geraynıñ vefatından üç ay keçken soñ oğlu II Saadet Geray babasınıñ intiqamını almaq üzere noğaylarnıñ qoltutuvınen 1584 senesi Qırım hanlığınıñ paytahtı olğan Bağçasarayğa ücüm etip İslâm Geraynı Kefege qaçmağa mecbur etti. Osmanlınıñ yardımınen Saadet Geray yeñildi ve Edil taraflarına çekildi. 

İslâm Geraynıñ hanlığına qadar Osmanlı padişası Qırım hanı olğanlarnıñ hanlığını tasdıq ile berat yollağan edi. Bundan soñra hususan Qırım hanını tayin etmek tarzınen Qırım Hanlığınıñ içki işlerine qarışmağa başladı. Ayrıca İslâm Geray zamanına qadar hutbelerde yalñız Qırım hanlarınıñ isimleri oqulğan. Onıñ hanlığından itibaren hutbelerde ilk olaraq Osmanlı padişasınıñ soñra da Qırım hanınıñ isimleriniñ oqulması qabul etilgen. 

II İslâm Geray vefatından soñ Qara Deñiz yalısında bulunğan Aqkermen Qalesi (bugün Bilgorod-Dnistrovskıy şeeri) yaqınındaki caminiñ azbarında defin etilgen.




#Article 189: Tavriya Milliy Universiteti (202 words)


V. İ. Vernadskiy adında Tavriya Milliy Universiteti (TMU; , ) — Ukrainada akkreditatsiyanıñ IV seviyesini qazanğan aliy oquv yurtudır. 2014 senesine qadar Qırımda Aqmescit şeerinde bulundı, şimdi Kiyev şeerinde çalışa. 

Tavriya Milliy Universiteti 1918 senesi (Qırımnı Solomon Krım ükümeti idare etken vaqıtta) açılğan Tavriya Universiteti adlı Qırımnıñ birinci aliy oquv yurtunıñ mirasçısıdır. Universitet açmaq teşebbüsinen çıqqanlar arasında belli entomolog ve topraq saibi S. O. Mokrojetskiy edi. Universitetniñ birinci rektorı ukrain naturalisti, geohimiya ve biogeohimiya temelini qoyğan alim - akademik Vladimir Vernadskiy edi.  Bolşevikler Qırımnı alğan soñ 1921 senesi fevral ayında Frunze adında Qırım Universiteti dep adlandırıldı. 1925 senesi univetsitet statusını coyğan ve onıñ temelinde Frunze adında Qırım devlet pedagogik institutı yaratılğan. 1972 senesi fevral ayında o, Frunze adında Aqmescit devlet universitetine çevirilgen. 1999 senesi avgust ayında Ukraina prezidenti Leonid Kuçmanıñ emrinen universitetke milliy status ve yañı adı (V. İ. Vernadskiy adında Tavriya milliy universiteti) berilgen. Simdi Tavriya Milliy Vernadskiy Universiteti en guzel Kirimda calisqan Tavriya Milliy Universiteti Vernadskiy adetlerini devam ete. 2013 senesi aprelniñ 23-ünde Qırım Nazirler şurası iştirakinen Vernadskiyniñ 150 yıllığına bağışlanğan abide açıldı. Abide açılğanda univesitetniñ rektorı Nikolay Bagrov bu, devirniñ müim adiselerinden biri ve tarihiy adalet tiklenmesidir dep ayttı. Abideni yapqan - Ukrainanıñ nam qazanğan medeniyet erbabı S. Nikitin.




#Article 190: Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası (1337 words)


Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası - devlet akimiyetiniñ organı, Konstitutsiya ve Ukraina qanunlarına binaen, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde qabaatlayıcı, temsilci, közetici vazifelerini eda ete. Ukraina Baş prokurorı vazifesini eda etkenniñ tarafından 12.06.2014 s. qabul etilgen № 33ş qararına binaen, Qırım MC prokuraturası vaqıtınca Kiyiv şeerine avuştırılğan.

Merkez: Aqmescit ş., vaqıtınca 01011, Kıyiv ş, Riznıtska soq., 13/15

Qırım yarımadasınıñ ilk Vilâyet prokurorı mahkeme muşaviri Dmitriy Yegoroviç Lesli olğan edi. Prokuror olaraq onıñ adı «Milâtnıñ 1785 yılında devletteki memurlarnıñ cedvelinde» añıla. Bu II Yekaterina vaqıtında edi, o zaman il islâatı ötkerilgen edi.

İl prokurorınıñ ve il temsilcisiniñ vazifesi bir edi: birinciden, il müessiselerinde işlerniñ tertibini nezaret etmek; ekinciden, monarhiyanı qorumaq; üçüncilden, vadandaşlarnıñ aqlarını qorumaq. Prokurorlarğa «halqnıñ yasaqlanğan toplaşuvlarına» qarşı küreşmege ve «zararlı ruşvetlerni yoq etmege» teklif etile edi. 

İlk prokuror D.Y. Lesli 1788 senesine qadar vazifesinde çalıştı. Ondan soñ bu maqamğa Aleksandr Taranov-Belozerov kelgen. Bu aqta ferman 1788 senesi dekabrniñ 13-nde Tavriya Magistratına keldi ve olğan yerlerde ilân etilgen edi. A. Taranov-Belozerov bu vazifede 5 yıl devamında çalıştı, ondan soñ ise vilâyetniñ prokurorı olaraq Mihail Vasilyeviç Tarnavskiy tain etilgen edi. 

O 1803 senesi iyünniñ 30-nda, Tavriya Guberniyası meydanğa kelgen soñ bütün guberniya muessiseleriniñ açılışınen beraber, bu vazifege tainlengen edi. 

Tavriya Guberniyasınıñ prokurorı guberniyanıñ bütün mahkeme ve memuriyet müessiseleriniñ işini nezaret ete edi, cinaiy ve memuriy davalarnıñ ketişatını taqip ete edi. 

Guberniya prokurorınıñ itaatında cinaiy ve vatandaş davalarınıñ guberniya adliyecileri ve il adliyecileri çalışa edi. Prokur yanında onıñ kantselâriyası bar edi, onda qayd etici, yazıcı ve eki kantselâriya hızmetçisi çalışmaqta edi. 

Qırım devlet arhivinde saqlanılğan malümatqa köre, Tavriyanıñ guberniya prokurorınıñ vazifesi 1869 senesi lâğu etilgenine qadar onı kollegiya mesleatçısı Fabr, Semön Meyyer, Stanislav Borovskiy, Aleksandr Gluhov eda etken ekenler. 

Akimiyet Senatınıñ qararı ile Tavriya Guberniyasınıñ prokuror vazifesi lâğu etilgen soñ onıñ vazifelerini Aqmescit (Simferopol) okrug mahkemesiniñ prokurorı eda etip başlağan. Eski vazifeniñ lâğu etilmesi 1865 senesiniñ islâatı sebibinden yer alğan edi. İslâatqa binaen, guberniyada yañı adliye müessiseleri teşkil etile edi. Bunı Adliye Naziri tarafından 1866 senesi martnıñ 7-nde Tavriya gubernatorına yollanılğan avalesi tasdiqlay. Avale ile guberniyada mahkeme müessiseleri içün yañı binalar qurmağa emir etilgen edi. 

Aqmescit okrug mahkemesiniñ erkânına yolbaşçı, reis muavinleri ve azalar kire edi. Mahkemeniñ prokurorı, taqiqatçısı, notariatı bar edi. Nizamnamesine köre, a vaqıtnıñ mahkemesi qabatlayıcı akimiyetke çevirilgen edi. Prokurornıñ mesüliyetinde ise aynı şekilde – nezaret vazifeleri qalmaqta edi. Aqmescit okrug mahkemesiniñ prokurorı Okrug mahkemesiniñ ve memuriyet, hocalıq, medeniyet-maarifçilik müessiseleri ve cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetini taqip ete edi. 

Muessiseniñ tesis etilgen kününden başlap 1920 senesine qadar Aqmescit okrug mahkemesinde prokuror vazifesini eda etkenlerniñ adları arhivde saqlanılğan. Bular – Boris Vitte, Nikolay Domçinskiy, Novitskiy, Feliks Zivert, Umanskiy ediler. 

Aqmescit okrug mahkemesiniñ prokurorı Feliks Zivertniñ itaatında tahminen on bir prokuror vazifesi olğanı aqqında malümat bar. 

Aqmescit okrug mahkemesinde prokurorınıñ faaliyeti, akimiyetke bolşevikler kelgende, 1918 senesiniñ başında, toqtatılğan edi, ve bundan soñ, 1918 senesi aprel ayında kene devam ettirildi. 1918 senesi Qırımnı alman orduları istilâ etkende de, 1919 senesi Qırım il akimiyeti teşkil etilgende de prokuror nezareti alıp barılğan. 

Qırımda sovetlerniñ akimiyeti pekingen soñ, 1920 senesi, Aqmescit okrug prokurorınıñ maqamı lâğu etilgen edi. 

Yarımadada Qırım Avtonomiyalı Sovet Sotsialist Respublikası qurılğanda eda etilgen ilk vazifeler sırasında – yerli adliye organları tesis etilgen edi. 

Prokuror nezareti 1922 senesi sentâbrniñ 16-nda, Adliye Narkomatında prokurolar bölügi ve okrug prokurlarınıñ terkibinen, işini başlağan edi. Mahkeme yanında Bütün Qırım Mahkemesiniñ prokurorı ve cinaiy ve memuriy davalarda onıñ eki yardımcısı çalışa ediler. 

Nevbetteki sene devamında ötkerilgen deñişmeler prokuratura tarihında ayrı emiyetke malik oldı. 1923 senesi iyünniñ 1-nde Bütün Rusiye Merkeziy icra komiteti bütün RSFSC içün Cinaiy Kodeksni qabul etken edi, ve bunen beraber devlet prokuraturası tesis etilgen edi. 

Devlet prokuraturasınıñ vazifelerine – devlet adından bütün akimiyet organlarınıñ, hocalıq müessiseleriniñ, cemaat teşkilâtlarınıñ ve ayrı şahıslarnıñ faaliyeti qanuniy olıp olmağanını nezaret etmek; cinayetlerniñ aşkâr etilmesini, taqiqat ve soraştırma organlarınıñ ve militsiyanıñ çalışmasını közetmek; mahkemede qabaatnı desteklemek; mabuslarnıñ tutılğan şaraitlerini teşkermek kire edi. Qırım ASSC prokurorı olaraq prokuraturanıñ yolbaşçısı Adliye halq komissarı İsmail Firdevs olğan edi. Devlet prokuraturasınıñ bölügi onıñ emirinde çalışa edi. 

Cumhuriyet prokurorınıñ eki yardımcısı ve mahkeme okruglarınıñ prokurorları bar edi. Olardan ğayrı – Aqyarda ve Aqmescitte İnqilâbiy mahkemelerinde birer prokuror davalarnı keçire edi. 

Tarihta Qırım ASSC prokurorlarınıñ böyle adları saqlanılğan – Reşid Nagayev, Osman Bekirov, Plinikos, Sofu, Memet Emir-Saliyev. Soñkisi 1932 mart ayında vazifege tainlenip, 1934 senesine qadar eki yıl devamında çalışqan edi. 

Prokuraturanıñ işinde yañı basamaq – MİK ve Qırım ASSC Sovnarkomı tarafından 1936 senesi oktâbrniñ 22-nde «Qırım ASSC Adliye halq komissarlığınıñ yañıdan qurulışı aqqında» qabul etilgen ferman oldı. Bu vesaqağa binaen, prokuratura ve taqiqat organları Soyuz ve Avtonomiyalı cumhuriyetlerniñ adliye halq komissalıqlarınıñ sistemasından çıqarılğan ve doğrudan-doğru SSCB Prokurorına boysundırılğan edi, yani prokuratura organları bütünley merkezge bağlanılğan edi. 

Arhiv malümatına köre, böyle deñişmelerden soñ QASSC prokurorı Konstantin Monatov (29.09.1936-05.05.1938) olğan edi, soñra ise onıñ yerini Aleksey Katruşenko (28.10.1938-01.02.1941) alğan.

 

Qırımda cenkniñ sedası daa 80-nci yıllarğa qadar eşitile edi: 1986 senesi Zinoviy Tesaknıñ reberliginde prokuratura tarafından Fedor Fedorenkoğa – yekâne nazi arbiy cinayetçisine qarşı – davanıñ baqılması nezaret etile edi. Cinaiy davada Zinoviy Dmitriyeviç şahsen kendisi qabaatlayıcı olıp iştirak etken edi. Sabıq rottenvahman 1986 senesi iyünniñ 19-nda ölüm cezasına maküm etilgen edi. 

Qırımda yerleşip, prokuraturanıñ eda etken esas vazifesi – sotsialistik qanuniyetini pekitmek ve içtimaiy mülkni cemiyetke qarşı çıqqan elementlerden qorumaq edi. 

Bu vazifeni eda etken prokuratura hadimleri altı bölükte çalışqan: taqiqat, cinaiy-mahkeme, hususiy işler bölügi, umumiy nezaret ve militsiyanı nezaret etken bölükler qurulğan edi.

Apislerde qanuniyetni o zaman prokurornıñ yardımcısı nezaret ete edi. 

Gizli bölük o vaqıt hususiy sektor olaraq adlana edi.
 
Qırım ASSC prokuraturasınıñ emirinde 5 şeer prokuraturası, 27 rayon prokuraturası ve şeerlerdeki rayonlarnıñ 9 prokuraturası – Keriç, Aqyar ve Aqmescitte üçer rayon prokuraturası çalışqan. 

Qırım prokuraturasınıñ terkibi yañı şekilde tasdiqlanğanına qadar, şeer ve rayon prokuraturalarınıñ erkânı defalarca deşip turğan. Şeer prokuraturalarınıñ sayısı 5-ke qadar eksile edi ve 11-ge qadar arta edi, rayon prokuraturalarınıñ sayısı 11 ve 35 arasında edi. 1947 senesinde vatandaşlarnıñ muracaatları yañı seviyede baqılıp başlanğan edi. 

O senesi prokuraturanıñ terkibinde çağına yetmegenlerniñ işlerinde prokurornıñ yardımcısı vazifesi peyda olğan edi. Bu deñişmeler Qırım prokuraturasınıñ reberi Sergey Neronov olğan vaqıtta (1947 senesi mart ayı – 1949 senesi sentâbr ayı arasında) yapılğan edi. 

Deñiştirilgen qanunlar – yañı talaplarnı diqqatnen ve tezliknen taqip etilmesini talap ete edi. 1956 senesinden başlap, deñişmelerni ögrenmek vazifesi uquqiy destek boyunca prokurornıñ yardımcısına buyurılğan edi. 

Taqiqat idaresi 1978 senesi işini başlağan edi. 

Qırım prokuraturasınıñ tarihında büyük bit devirniñ istiqrarlı keçkenini prokurorlar siyrek deñitirilgenlerinden añlamağa mümkün, 50-nci senelerniñ soñundan 80-nci yıllarnıñ başına qadar ancaq üç prokuror deñişken edi. Sekiz yıl devamında Qırım prokurorı Nikolay Hlamov olğan edi (1949 senesi sentâbrden – 1957 senesi mayıs ayına qadar), yedi yıl devamında Qırım vilâyetiniñ prokuraturasını İlya Konoplöv idare etken (1957 senesi mayıstan – 1964 senesi iyül ayına qadar). Soñra ise yigirmi yıl devamında yarımadada qanuniyetlikni Nikolay Korneyev nezaret ete edi (1964 senesi iyün ayından – 1984 senesi iyül ayına qadar). 

Bundan soñ olğan büyük deñişmeler 90-cı yıllarınıñ yañı devirinde olıp keçti.

O zaman rezonanslı hocalıq davları baqılğan edi. Olarnıñ taqiq etilmesinen taqiqatçı, soñra ise cumhuriyetniñ prokurorı olğan Valentin Kuptsov oğraşa edi. 

Devletniñ temelinden deñişmesi ağır keçe edi. Vaziyetniñ murekkepligi 1990 senesinden başlap Qırımda operativ vaziyetniñ beterleşmesinen de bağlı edi. Aman-aman er kün atışlar yüz bere edi ve adamlar öldürüle edi. Cinayet işlegen küçlü taqımlar teşkil etildi, meselâ «Seylem», «Başmaki», «Gruzinivskiy», «Koreyskiy», «Yuhnenko», «Belıy», «Dzüba» ve başqaları.
 
Yarımadada yigirmiden ziyade cinayetçiler taqımı peyda oldı. Eñ balabanlarnıñ erkânında 50-60 adam olmaq mümkün edi. 

Vaziyet ancaq 1996 senesi Qırım prokuraturasına Şuba V.V. kelden soñ tüzeltildi. 1997 senesi ağır cinayetlerniñ sayısı eksilgeni qayd etile edi.
 

Aman-aman üç yıl devamında – 2011-2014 s.s. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturasını Pavlov V.V. idare ete edi. 

Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini resmiy olaraq Qırımnıñ muvaqqat istilâsı başlanğan künü olaraq tanıdı. 

Ukraina Baş prokuror vazifesini eda etkenniñ avalesinen, 2014 senesi iyünniñ 12-nde Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Qırım toprağı Rusiye Federatsiyası tarafından vaqıtınca işğal etilgeni sebebinden, Kıyiv şeerine avıştırıldı. 

Ukraina Baş prokurorı, 2016 senesi avgusnıñ 22-nde ferman imzalap, G.A. Mamedovnı Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokurorı vazifesine tainledi.

Böyle şaraitte onıñ işi, ilk evelâ, yarımadanıñ qanunsız işğaline alâqadar olğanlarnı ve Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ aqqlarını bozğan şahıslarnı mesuliyetke çekmek ve adaletni tiklenilmek vazifelerine yöñelgen.

Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası eñ büyük diqqatını milliy telükesizlikniñ temellerine qarşı yapılğan cinayetlerge ve arbiy cinayetlerge ayıra.
 

 




#Article 191: Svitlana Zalişçuk (409 words)


Svitlana Petrivna Zalişçuk (; Ukrainanıñ Çerkası vilâyetindeki Jaşkiv şeerinde, 1982 senesi oktâbrniñ 24-ünde doğdı) - Ukraina Yuqarı Radası VIII çağırılışınıñ  deputatı,  çetel işler komitetiniñ azası, cemaat lideri, jurnalist ve aq qorçalaycı. DemAlyans fırqası siyasiy şurasınıñ azası, 2016 s. noyabrniñ 19-ına qadar şu fırqanıñ reis muavini edi.

ÇESNO (ЧЕСНО) teşkilâtınıñ koordinatorı ve teşebbüsçilerinden biri. Yüzlerce teşkilâtlar birleşip ükümet sektorında qabarcılıqqa qarşı küreş alıp bardılar.

Stop Censorship itibarlı  jurnalist  teşkilâtınıñ azası ve tesisçilerinden biri.

Svitlana Zalişçuk belli jurnalistler Mustafa Nayyem (Gromadske telebaçennâ) ve  Sergiy Leşçenkonen ( Ukrainskaya pravda) ile beraberlikte Yuqarı Radağa Blok Petra Poroşenko fırqasından saylavlarda iştirak etti ve cedvelde 18 yer qazandı. 
  
Mustafa Nayyem ve Sergiy Leşçenkonen beraberlikte Yevromaydanğa qol tutqan fırqalar saylav ştablarına yazılğan muracaatqa qol tuttı ve neticede Yanukoviçniñ rejimine ve separatistlerge qarşı çoqusı  demokratik namzetlerge rey berildi.  Saylavlarnıñ  neticesinde 2014 senesi oktâbrniñ 26-sında Ukraina halq deputatı olaraq saylandı.

Ukraina Yuqarı Şurada çetel işler boyunca komitetniñ  Avropa – Atlantik işbirligi ve Avropa bütünleşme işler boyunca bölükniñ reisi.
Svetlana Zalişçuknıñ parlament işlerniñ faaliyetinde milliy i halqara kampaniyalar  demokratik ve havsızlıq boyunca , insan aq-uquqlar,antidiskriminatsion, korruptsiyanen küreş boyunca  teşkilâtlarnı teşkil etken. Bu saada  30-dan ziyade qanun leyhalarnıñ müelifi sayıla.
Ukraina ve Büyük Britaniyanıñ arasında parlamentler dostluq   arasında taqımnıñ reislerden birisi.  Ukraina – Norvegiya  ve Ukraina – Gürcistan  parlamentler  arasında dostluq taqımlarnıñ azası. 
 
Gendernen bağlı mevzularınen vazifeli  Ravnıye vozmojnosti birleşmeniñ azası.

Ukrainada Otkrıtıy parlament platformanıñ ve Milletler Birleşmeniñ Teşkilâtnıñ  (OON) Otkrıtoye pravitelstvo  arasında  işbirlikniñ  tesisçilerden birisi. 

Milletler Birleşme Teşkilâtında (OON), Avropa Şurasında, Avropa Birliginde ve başqa  halqara meydançıqlarda  Ukrainanı taqdim etmek içün  aktiv çalışmalar alıp bara.

Ukraina adından insanlarnıñ aq –uquqlar boyunca rezolütsiyalarnı ilerilemek içün çalışmalar alıp bardı.

Antidiskriminatsion ve teñlik komitetniñ azası edi. İlim, medeniyet, tasil ve kütleviy  matbuat vastalarnıñ komitet reis  muavini  edi.

Ukrainalı siyasiy lider kibi, Svetlana Zalişçuk daima halqara kütleviy  matbuat vastalarda daimiy kommentator  : amerikalı New York Times, frenkistanlı Le Monde,almanlı Bild, isveçrilı Le Temps   ve Tages Anzeiger, britaniyalı  Open Democracy.

Çetel universitetlerde  AQŞ Corc Vaşington universitetinde, Avropada Oksford universitetinde, Berlinde Serbest universitetinde, Gumboldt, Potsdam, Vilnüss  universitetlerde  lektsiyalar oquy. 

Halqara ve regional forumlarda AŞ  Parlamentte, Avropa Şurada, Milletler Birleşme Teşkilâtta (OON) , Münhen konferenste  havsızlıq ve demokratik, tış siyaseti boyunca esas maruzacı ola.

Vaşingtonda olğan Amerika – ukrainalı fondı  40 under 40 Ukrainians leyhada  Svetlana Zalişçuknı Ukrainada 2013 senesi yañı  lider tanıldı.

Havsızlıq Münhen  konferenste  2016 senede alman Vild gazetesi  onı  Münhen hafsızlıq konferensni EÑ  CESÜR qadın tanıdı. 

Seyhatlar, oumaq, çapqalamaq (sport), kino (sinema)

Svetlana Zalişçuk  öz akkautlarda    Facebook  ve  Twitter-  de  bayağı abuneciler bar.

   




#Article 192: Qırım Cumhuriyeti (117 words)


Bu maqale Rusiye terkibindeki federatsiya subyekti aqqındadır. Ukraina terkibindeki muhtar cumhuriyet içün Qırım Muhtar Cumhuriyeti maqalesine baqıñız.

Qırım Cumhuriyeti (, ) - Qırımda bulunğan Rusiye Federatsiyasınıñ bir subyektidir. Paytahtı – Aqmescit şeeridir. Qırım 2014 senesi Rusiye tarafından alınğanına ve ondan berli de-fakto idare etilgenine baqmadan dünya devletleriniñ çoqusı Qırımnıñ Ukrainağa ait olğanını qabul ete.

Qırımdaki akimiyetniñ esas organları parlament (Devlet Şurası) ve ükümet (Nazirler Şurası). Cumhuriyet başı Devlet Şurası tarafından tayin etile. Cumhuriyet başı ya da Nazirler Şurasınıñ reisi olaraq başqa bir adamnı tayin ete, ya da Nazirler Şurası reisiniñ vazifesini özü icra ete bile. Şimdiki cumhuriyet başı Sergey Aksönov aynı zamanda Nazirler Şurasınıñ reisidir. Qırım  Cumhuriyetiniñ Esas Qanunı 2014 senesi Qırım Rusiyege qoşulğan soñ qabul etildi.




#Article 193: Cenübiy Osetiya gimni (146 words)


Cenübiy Osetiya gimni

Söz:
Uarzon Iryston! Dæ nomy kadæn
Læuuæm cyrahau max uyrdyg,
Dy dæ næ uarzty ænuson avdæn,
Dy — næ cin æmæ qug!
Fæxæræm max dæ zæxxæj ard,
Dæ nom dyn isæm bærzond,
Uduældaj dyn kænæm læggad,
Dæuæn u næ card nyvond!

Uæ, Styr Xuycau! Dæ xorzæx, Dæ arfæ —
Iry Uæzægæn Dy cardamond ratt!

Zyldi dæ fædyl sau fydox,
Fælæ-iu uæddær dæ farny ræstæj
Kodtoj dæ zyntæ rox.
Cardy ruxsmæ ædzux cydtæ,
Fydbonty næ sast dæ nyfs,
Særbærzond alkæddær uydtæ,
Ærgomæj razmæ cæuys!

Uæ, Uastyrdži! Dæ xorzæx, Dæ arfæ —
Iry dzyllæjæn fændagamond ratt!

Zærdæjy tægtæj dæ nyvæzt,
Acy dunejy nyn masty uæzæj
Ma u dix æmæ uærst,
Dugæj dugmæ næræd dæ nom,
Bærzonddær kænæd dæ kad,
Dæ nyfsæj max cæræm ængom,
Dæ færcy ruxs u næ card!

Uæ, Bæsty Farn! Dæ xorzæx, Dæ arfæ —
Næ uarzon Iræn Dy iu amond ratt!




#Article 194: Tatarlar (271 words)


Tatarlar (, ) — bir qaç manada qullanılğan etnonim: bir qadimiy türk qabilesi, Cengiz Hanıñ imparatorluğunu yarattılar; qırımtatarlarnıñ öz adı; türkiy tillerde laf etken, çeşit memleketlerde (Rusiyede, Ukrainada [Qırım], Türkiyede, Orta Asiyada ve Avropada [Litvaniya, Lehistan]) yaşağan bir qaç halq. Uluğ Ulus vaqtında bir millet olğan edi, Uluğ Ulus dağılğan soñ dört dane tatar devleti peyda oldı: Qırım Hanlığı — qırımtatarlar, Qazan Hanlığı  — qazan tatarları, Sıbır Hanlığı — sibir tatarları, Hacıtarhan Hanlığı — hacıtarhan tatarları, şunıñ içün şimdiki vaqıtta bu çeşit halqlar. 

Öyle sözler Orhon-Enisey yazılarında daa bar — 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰕: 𐱃𐱃𐰺: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐱅𐰃𐰼𐰃𐰠𐰯: 𐰚𐰠𐱅𐰃 (oguz bodun tokuz tatar birle tirlip kelti), zemaneviy qırımtatarca — «Oğuz halqı (-{oguz commoners}-) doquz tatarlarnen beraber keldi».

Tatarlar Qırım hanlarınıñ unvanında añılğan edi — «sansız köp tatar padişahı». Meselâ, 1634 senesi Canibek Geray Lehistan qıralına şöyle yazğan: «Aqkermanda olan tatardan ve Qırımda olan tatardan, ve ğayrıdan Leh vilâyetine ve köy ve kentlerine zerre qadar zarar ve ziyan olmazdır»; Murad Geray muhabbetnamesinde şöyle yazğan: «qamu tatarnıñ uluğ padişah». 1642 senesi Qırım beyi Cantemir çar Mihail Födoroviçke şöyle yazğan: «cümle Qırım tatarlarnı cavlay cibermeske». Canibek Geray seferden Bağçasarayğa qaytqanda: «barça asakir-i tatar birle sağ ve salim mübarek Bağçasaray tahtımızğa kelip olturdıq» dep yazğan. Osmanlı vesiqalarında Qırım hanlarına sıqça tatar hanı dep aytılğan: «Leh qıralı, tatar hanına virgüsin her sene vaqtıyle tamaman gönderüb, dostluq eyleye».

ıñ inşaat cedvelisinde Kezlevde Camisi Tatar Han mesciti imzalamağan.

Evliya Çelebi, beli türk seyaatçısı, «Seyaat kitabında» Qırım aqqında öyle yazılğan edi:

Rusiye İmperiyasınıñ vaqtında daa bir qaç türkiy halqqa tatar adı berilgen dep sayıla (meselâ, qumuqlar — Dağıstan tatarları, azerler — Kavkaz tatarları ve ilâhre), amma olarnıñ çoqusı bu isimden vazgeçti.




#Article 195: Не твоя війна (138 words)


Çalğı ve sözlerini yazğan — Svyatoslav Vakarçuk 

Бій на світанні. Сонце і
дим. 
Мало хто знає, що ж
буде з ним. 
Що буде завтра в юних
думках? 
В когось надія, а в кого —
страх.

 Bağlama: 

Гілля калин похилилося. 
Мама, кому ж ми
молилися? 
Скільки іще забере вона 
Твоїх дітей, не твоя
війна?

Стали батьками доньки й
сини, 
Все кольорові бачили сни. 
І цілували руки брехні, 
За тихі ночі — віддали
дні.

Так було добре, там і
колись. 
Там, де без поту і там,
де без сліз. 
Тільки не було в тому
мети – 
Я так не можу, а як
зможеш ти?!

 Bağlama: 

Гілля калин похилилося. 
Мама, не тим ми
молилися! 
Скільки іще забере вона 
Твоїх дітей, не твоя
війна?

 Bağlama: 

Гілля калин похилилося. 
Мама, не тим ми
молилися! 
Скільки іще забере вона 
Твоїх дітей, не твоя
війна?




#Article 196: Autoguide (153 words)


AutoGid (uluslararası şirket adı Autoguide.pro. Servis Ukrayna'nın tüm bölgelerinde servis istasyonlarının bir listesini içerir. Aynı zamanda Kırım'a ev sahipliği yapmayı da planlıyor.
Şu anda, şirketin kataloğu yaklaşık 5.000 araç hizmeti içeriyor

AutoGuide hızla gelişiyor. Bu, Amazonpazarındaki başarılı deneyimin, Booking.comdikkate alındığı ve Autoguide.pro'da aynı işlevselliğin yaratıldığı gerçeğine dayanmaktadır. Bu tür şirketlerin ortaya çıkmasının önemi, modern dünyada gittikçe daha fazla alıcının çevrimiçi pazarkullanması gerçeğinden kaynaklanmaktadır.
Şirket bu listelerde bulunabilir:

kiev.ukrfirm.ru

rivok.com

ub.ua

Bu, iş bulmak ve almak için uygun araçlar sağlayan hizmet pazarları alanındaki en son gelişmedir (oto servisleri). İşte araç sahibi için bir panel. Böylece tarih ve saati, araç servis tipini seçebilir ve bir servis sipariş edebilir. Siparişi tamamladıktan sonra, bir inceleme bırakabilirsiniz. Ayrıca araç servis sahipleri için yönetim sağlar. Başvuruyu onaylayabilir veya reddedebilir, araç hizmetlerini veritabanına ekleyebilir, sağlanan hizmetlere göre dağıtabilir. 

Hizmetin kullanımı yalnızca iki dilde mümkündür: Rusça ve Ukraynaca, ancak bölgeye bağlı olarak İngilizceyi ve daha sonra diğer dilleri de bağlamak planlanmaktadır.




#Article 197: I Petro (199 words)


I Petro Alekseyeviç Romanov (, 1672 — 1725) — Rusiye İmperiyasınıñ çar ve imperatorı. Rusiyede çoq avropalı reformalarını yapqan edi. Onıñ anası — Natalya Narışkina — qırımtatar mırzası Mordka Kubrat (Narış), qabilesinden edi. 1711 s. Prut seferini yaptı, amma qırımtatar ordusı tarafından qırşavlap, tek osmanlı vezirine qabar berüv Petroğa qırşavlavdan çıqmağa yardım etti. 1725 s. şahzadesiz (özü bir dane oğlan balasını, Alekseyni, öldürdi) öldi. Apayı sabıq köylü Yekaterina (Marta Samuilovna), imperatriçe oldı.

Petro 1672 s. mayısnıñ 30 (iyünniñ 9) künü doğdı :
 «В нынешнем во 180 году Маия в 30 день, за молитв Святых отец, Бог простил Царицу Нашу и Великую Княгиню Наталию Кирилловну, а родила Нам сына, благовернаго Царевича и Великаго Князя Петра Алексеевича всея Великия и Малыя и Белыя России, а имянины его Июня 29 числа».

Doğğan yeri tam bilinmegen. Bazı tarihçılarğa köre Petro Moskva Kremlindeki Teremnoy sarayında doğdı, bir rivayetke köre ise doğğan yeri - Moskav yanındaki Kolomenskoye köyü.

Petronıñ babası olğan çar Aleksey Mihayloviçniñ çoq balası edi. Petro balalarından on dörtüncisi edi, lâkin çarnıñ ekinci apayı Natalyanıñ doğurğan birinci balası. İyünniñ 9-ında şahzade Çudov keşişhanesinde protopop Andrey Savinov tarafından vaftiz etilgen. Adı Petro dep qoyulğanınıñ sebebi belli degil. Bu ad ne Romanovlarda edi, ne Narışkinlerde.




#Article 198: Lüdmila Rublevskaya (176 words)


Lüdmila Rublevskaya (, aqiqiy adı — Lüdmila İvanovna Şnip, ; 1965 s. iyülniñ 5-inde doğdı) — belorus şairesi, yazıcisi, edebiy tenqitçisi.

Devlet hızmetçileriniñ qorantasında doğdı. Minsk mimarlıq ve qurucılıq tehnikumınıñ mimarlıq bölüğini bitirdi (1984 s.). -{crh-latn: “Horizont”; crh-cyrl: «Горизонт»}- istisal birleşmesinde tehnik-mimar olaraq çalıştı. Moskvada Edebiy institutnıñ Şiiriyet bölüginde oqudı (1986—1987 s.). Soñra Belarus Devlet Universitetiniñ Filologiya fakultetiniñ belorus bölügige keçti, onı 1994 senesinde bitirdi. “-{crh-latn: Pieršacviet; crh-cyrl: Першацвет}-” mecmuasınıñ tenqit bölüginiñ müdiri ve “-{crh-latn: Naša słova; crh-cyrl: Наша слова}-” mecmuasınıñ til bölüginiñ müdiri olaraq çalıştı. 1996 senesinden “-{crh-latn: Litaratura i mastactva; crh-cyrl: Літаратура і мастацтва}-” aftalıq gazetasınıñ tenqit bölüginde çalıştı, 2002 senesinden onıñ edebiyat bölüginiñ muarriri oldı. 2003 senesinde “SB. -{crh-latn: Belarus; crh-cyrl: Беларусь}- segodnâ” gazetasınıñ medeniyet bölüginiñ közeticisi olaraq çalısa.

Belorus tenqitçiniñ çoqusı, Lüdmila Rublevskayanıñ tarihta toplanğan eserlerini Vladimir Korotkeviçniñ icadiy ğayeleriniñ “melodrama yoravları”ğa beñzetalar. Cümleden, “Unutılğan qabirlerniñ altını” (2005) romanınıñ vaqiaları, Kastus Kalinovskiyniñ isyani vaqtında (Korotkeviçniñ eñ meraqlı vaqıtta) ve şimdiki vaqıtta muvaziyen olalar. Ve “Soñki imperatornıñ yüzügi” (2005) povestiniñ qaramanı öz soyunıñ facialı ve qaramane tarihini bile: o qıral sayudan olıp çıqtı.




#Article 199: İnsan aqlarınıñ umumiy beyannamesi (935 words)


İnsan aqlarıniñ umumiy beyannamesi () — Birleşken Milletler Baş Assambleyasınıñ 1948 senesi dekabr 10-da qabul etilgen 217-nci A (111) qararı ile ilân olundı.

İnsan ailesiniñ cemi azalarına has olğan menlik duyğusı em de olarnıñ musaviy ve
ayırılmaz aqlarınıñ tanılması adalet ve umumiy barışıqlıqnıñ temeli olğanını nazarğa alaraq; ve

insan aqlarına lâqaydlıq ve aqaret beşeriyetniñ vicdanını ğadaplandırğan vahşiy
amellerge alıp kelgeni ve insanlarnıñ söz ve aqide serbestligine malik olacağı, qorqu ve
muhtaclıqtan azat olacağı bir dünyanıñ yaratılması insanlarnıñ eñ büyük arzusı kibi beyan
etilgenini nazarğa alaraq; ve 

insannıñ istibdat ve basqığa qarşı eñ soñ çare olaraq baş kötermege mecbur qalmamasını
temin etmek maqsadında insan aqlarınıñ uquq üstünligi ile qorulmasınıñ zarurlığını nazarğa
alaraq; ve

milletler arasında dostluq munasebetleriniñ inkişafını desteklemekniñ zarur olğanını
nazarğa alaraq; ve

Birleşken Milletler halqlarınıñ Nizamnamede insannıñ esas aqlarına, insan şahsınıñ
degerligi ve qıymetine, erler ve qadınlarnıñ musaviyligine olğan işançlarını tasdiqlağanları,
içtimaiy teraqqiyat ve yaşayış şaraitleriniñ daa ziyade serbestlik müitinde yahşılaştırılmasına
qoltutmağa qarar bergenlerini nazarğa alaraq; ve

aza devletler Birleşken Milletler Teşkilâtı ile işbirlikte bulunıp, insan aqlarına ve temelli
üriyetlerine bütün dünyanıñ kerçekten de sayğı köstermesi ve riayet etmesini teminlemek
mecburiyetini alğanlarını nazarğa alaraq; ve

bu aqlar ve üriyetler er kes tarafından aynı şekilde añlaşılması yuqarıda qayd etilgen
mecburiyetniñ tolusınen yerine ketirilmesi içün büyük emiyetke malik olğanını nazarğa alaraq,

Birleşken Milletlerniñ Baş Assambleyası

er kes ve cemiyetniñ er bir qurumı mezkür Beyannameni daima köz ögünde tutaraq, bu
aqlarğa ve üriyetlerge, maarif ve tasil yolunen, terakqqiy milliy ve halqara tedbirler yolunen,
olarnıñ em de Teşkilâtqa aza olğan devletlerniñ halqları, em de bu devletlerniñ idaresi altında
olğan topraqlarda yaşağan milletler arasında bu aqlarnıñ dünyaca ve semereli şekilde tanılması
ve tadbiq etilmesini teminlemege ğayret etmeleri içün mezkür İnsan Aqlarınıñ Umumiy
Beyannamesini ilân ete.

Bütün insanlar serbestlik, menlik ve uquqlarda musaviy olıp dünyağa keleler. Olar aqıl ve vicdan
saibidirler ve biri-birilerinen qardaşçasına munasebette bulunmalıdırlar.

tabaqağa mensüpliginden, serveti ve diger er angi alından qatiy nazar mezkür Beyannamede ilân
etilgen tekmil aqlar ve bütün serbestliklerge malik olmalıdır. 

statusına, bu hududnıñ mustaqil, özüni idare etmegen ve ya da mustaqilligi er angi bir şekilde
sıñırlanğan olıp-olmamasından qatiy nazar insanğa nisbeten iç bir farq kösterilmemelidir.

Er kes yaşamaq, serbestlik ve şahsiy havfsızlıq aqqına maliktir.

İç bir kimse qullıq ya da esaret altında bulunmamalıdır; qullıq ve qul ticaretiniñ bütün çeşitleri
yasaqtır.

İç kimse iskence ve yahut zalımane, ve ya da onıñ degerligini aqsımlağan munasebet ve cezağa
oğratılmamalıdır.

Er kes qayerde olsa olsun, kendisiniñ uquq subyekti olaraq qabul etilüv aqqına maliktir.

Qanun qarşısında er kes birdir ve farqsız olaraq uquq tarafından musaviy qorçalanılmaq aqqına
maliktir. Er kes, işbu Beyannameni bozğan er türlü aqsımlav ve böyle aqsımlavnı qızıştıruvdan
qorçalanılmaq musaviy aqqına maliktir.

Er kes onıñ, anayasa ya da qanun teminlegen, esas aqları bozulğan taqdirde, selâhiyetli milliy
mahkemeler tarafından bu aqları tiklenmek aqqına maliktir.

İç kimse esassız yaqalanmaz, tutuvlanmaz yahut sürgün etilmez.

Er kes, onıñ aqları ve borcunı belgilemek em de oña qarşı kösterilgen cinaiy qabaatlanuvnıñ
delilligini tesbit etmek içün, tolu musaviylik esasında, onıñ işi mustaqil ve bitaraf mahkeme
tarafından aşkâr ve adaletli tarzda baqılmaq aqqına maliktir.

esnasında ve bütün qorçalav imkânları teminlengen alda belgilenmegence, qabaatsız, dep
tanılmaq aqqına maliktir.

milliy yahut halqara uquq boyunca cinayet sayılmasa, mahküm etilmez. Yapılğan cinayetke
kesilmek ihtimalı olğan ceza, o berilgen vaqıtqa köre, daa da qattı ola bilmez.

Kimse, onıñ şahsiy ve aileviy ömürine, meskenine tiyilmemezlik, yazışmaq sırına yahut onıñ
namus ve itibarına esassız kirişmek, qast etmek areketlerine oğratıla bilmez. Er kes, böyle
kirişmek yahut qastlardan qanun qorçalavı aqqına maliktir. 

maliktir.

maliktir.

mevamlarına zıt kelgen areketke esaslanğan taqdirde, işletile bilmez.

aile qurmaq aqqına malikler. Olar, evlenecekte, evli olğanda ve ayrılışqanda aynı aqlarnı
qullanmaqtalar.

aqqına maliktir.

Er kes fikir, itiqat ve din serbestligi aqqına malik; bu aq – em şahsiy tarzda, em de başqalarnen
beraberlikte, alem-aşkâre ya da hususiy alda, oquvda, ibadet etüvde ve diniy merasimlerni
becergende – öz dinini yahut itiqatlarını deñiştirmek ve öz dinini yahut itiqatlarnı izar etmek
serbestligini içine almaqta.

Er kes, tış qarışuvına oğramağan fikirler ve olarnı serbest ifade etmek aqqına malik; bu aq, öz
itiqatlarına riayet etmek serbestliginden ve istegen vastalarnen em de, sıñırlardan qatiy nazar,
malümat ve ğayelerni qıdırmaq, almaq ve darqatmaq serbestliginden ibarettir.

etmek aqqına maliktir.

serbest saylav usulları vastasınen umumiy ve musaviy saylav aqqı ile ötkerilgen devriy ve açıq
saylavlarda öz ifadesini tapmalıdır.

Er kes, cemiyetniñ azası olaraq, içtimaiy qorçalav aqqına maliktir; degerligi ve şçahsiyetiniñ
serbest inkişaf etmesi içün zarur olğan iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy saalardaki aqlarnıñ milliy
ğayret ve halqara işbirlik vastasınen ve er devletniñ resursları ve qurulışına köre teminlev aqqına
maliktir.

qorçalanmaq aqqına maliktir.

odev, lâzim olğanda, başqa qoşulğan içtimaiy teminat vastalarını qullanmaq aqqına maliktir.

birliklerine qoşulmaq aqqına maliktir.

Er kes raatlanmaq, eglenmek, şu cümleden iş saatleriniñ aqılane sıñırlanması ve ödenilgen devriy
tatil aqqına maliktir.

kerekli içtimaiy hızmetlerine saip olmaq aqqına maliktir. Er kes işsizlik, hastalıq, saqatlıq, tullıq,
qartlıq ya da oña bağlı olmağan şartlardan asıl olğan fuqarelik allarında qorçalanuv aqqına
maliktir.

dünyağa kelgenler, aynı içtimaiy qoruvğa maliktirler.

Başlanğıç tasil mecburiy olmalıdır. Tehnikiy ve zenaat tasilden er kes faydalanmalıdır, er kim
elde etken neticelerine köre musaviy şekilde aliy tasil alabilir.

doğrultılmalıdır. Tasil halqlar, ırq ve diniy taqımlar arasında özara añlaşuv, sabır ve dostluqqa,
ve Milletler Birleşmesiniñ tınçlıq saqlamaq faaliyetine qoltutmaq kerek.

iştirak etmek ve bundan faydalanmaq aqqına maliktir.

qorçalanması aqqına maliktir.

Er kes, bu Beyannamede ifade etilgen aqlar ve üriyetler tolusınen ömürge keçirilgende, cemaa ve
halqara tertip aqqına maliktir.

serbestliklerini tanımaq ve ürmet etmek em de demokratik cemiyetteki ahlâq, cemaa tertibi ve
umumiy eyiallıqnıñ adaletli talaplarını qanaatlendirmesini teminlemek maqsadınen belgilegen
sıñırlanuvlarğa oğratıla.

printsiplerine zıt olması iç te mümkün degil.

İşbu Beyannamedeki iç bir madde, nasıldır bir devlet, şahıslar taqımı ya da ayrı şahısqa, yuqarıda
kösterilgen er angi aqlar ve serbestliklerge zarar ketirilmesine doğrultılğan faaliyetke ya da
areketke aq bere, dep izaa etilmez.




#Article 200: Yalıñız Ağaç (101 words)


Yalıñız Ağaç ya da Novogrıgorivka () - Ukrainanıñ Herson vilâyetinde Geniçesk rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 2408 kişi.

Toponim ilk olaraq 1788 senesi çıqarılğan nemse tilli bir haritada -{Ienitsch Agosch}- adınen añılğan.. Köyniñ temeli 1794 senesi qoyuldı. 1794 senesi poruçik Beymambet mırza Or Qapı çöllerinde (Alıñız) Yalıñız Ağaç degen yerniñ yanında on hane yerleştirilmesi içün topraq alğanı aqqında bir vesiqa saqlandı.. Soñra mında Tatar volost idaresi bar edi. 

Qırım cenkinden soñra bölgede yaşağan qırımtatar ve noğaylar basqı is etip çetelge köçip başladı. Eñ faal icret 1860-1861 seneleri oldı. Neticede Yalıñız Ağaçtaki evlerniñ çoqusı boş qaldı. Bu devirde Tatar volostı lâğu etildi. 




#Article 201: Caş tatarlarğa (277 words)


Caş tatarlarğa (edebiy qırımtatarca — Yaş tatarlarğa) — 1921 senesi qırımtatar şairi Amdi Giraybaynıñ yazğan bir şiiri.

  Ey, horlanğan, qullıq etken cigitler, caş tatarlar!
  Otqa, suvğa, qanğa qarşı qayaday taş tatarlar!
  Bu fursatta bizler kene parmaq tişlep qalmayıq,
  Halq sarı may üleşken soñ, bizler torta almayıq.

  Biz zamannı añlamasaq, zaman bizni añlamaz,
  Kültöbede aytışsaq da bizni kimse dıñlamaz.
  Kültöbeday kül bolır da, kökke uçıp ketermiz,
  İş keçken soñ: «Vay, şay eken» der de, peşman etermiz.

  Romanovlar, Nikolaylar bizni coymaq istedi,
  Avuz açıp bir söz aytsaq, ot saçtı, «sus» dedi.
  Tatar kene türlenmedi, aldanmadı, bitmedi,
  Bizni coymaq istegenler maqsadına cetmedi.

  Bu topraq top parçalansa, yerni cuvsa deryalar,
  Bütün dünya otqa cansa, öksüz qalsa keryalar,
  Bizler kene tatar bolıp, tatar tüsli catarmız,
  Tarihlarnı aqtardıqmı – bu sözlerge qanarmız.

  Qoşulsaq da, çalışsaq da, bir işke baş bolsaq da,
  Catlar kirgen qapılarğa biz de kirip tolsaq da,
  Kene işçi, calpaq taban, qara tatar, tatarmız,
  Bilmiymen men, ne küngecek bizler yantıq satarmız.

  Ay suv carıq, col tahtaday, tüm-tüz bolıp turğanda,
  Halq cıyılıp, sır sırdaşıp, yañı yaşav qurğanda,
  Neçün bizler anda-mında qorqa-pısa cüremiz,
  Çalışqanğa mısqıl ete, ya da dudaq büremiz.

  Halq toy ete, biz sarğuşmız, yuqlamağa dalğanmız,
  Suv sıyırnıñ qaymağınday uyuşqan da qalğanmız.
  Közimizni caltıratıp, qaltıray da turamız,
  «Kel, arqadaş, kel!» – deseler, bizler çette turamız.

  Arqadaşlar! Eger bizler şu qusurnı körmesek,
  Halqımızçün çalışmasaq, can talaşıp cürmesek,–
  Bizler, soysız, bozuq qanlı, atsız, cayav tatarmız,
  Çıqalmamız bastırıqtan, biz ebediy catarmız.

  Qattı küçli caş tatarlar, cıyılıñız, aydıñız,
  Demesinler catlar bizge: «Yıqıldıñız, taydıñız».
  Qoşuldıqmı – añlaşırmız, çalışırmız, çalışır...
  Şayte-şayte bu işlerge alışırmız, alışır.

  Yükselteyik bu caşlıqnı – avelensin, aylansın,
  Bütün tatar, caşı-qartı bir qazıqqa baylansın.
  «Ay, tatarlar! Siz dünyanı cutacaqsız», desinler,
  Bizler kene bağırayıq: Aqqımıznı bersinler!




#Article 202: Tatar tügülmen, degenlerge! (297 words)


Tatar tügülmen, degenlerge! — qırımtatar ulu şairi Bekir Çoban-zadeniñ 1919 senesi yazğan bir şiiri. 

Süñlün cılınıñ dördünci ayında,
Macarlar eliniñ bir qızğın cayında…

Cetişti Batı han qart Dunay boyuna…
Haberler ciberdi yavurlar soyuna…

Atıñnı egerle, yayıñnı quşan!..»

Yavurlar, dinleri tatardan ayrı:
Frengi, germanı, o mürtet macarı…

Bekletmiy cetişti, külüşip, oynap,
Collarda tusnaqlar, elçiler qaynap…

Haçların taqtılar öpip moyunğa, 
Kör, topal erenler ep keldi oyunğa…

Din, bilgi qolıman qırayıq soyun…»

Diy edi Avropa, bu yavur oppa…
Tatardan körmegen bir yahşı sopa…

Tatarlar turdılar çıñların cırlap, 
Yayların, atların altunman sırlap…

Bir soğuş boldı şay… Ah, Acem körse!..
Firdevsiy bulardan bir destan örse!..

On kere saldırdı cavur şay gürlep, 
On kere qanıman yerlerni kirlep…

Oy, tatar balları bar edi cenkte, 
Bularnıñ torunı Cengiz de, Lenk de…

Tütme-tüt boldı ay, bayraqlar qolda, 
Qoraylar toz boldı, sel aqtı colda…

Ay, urdı cigitler narasız, sessiz…
Bir künde cığıldı Avropa essiz…

Yetmiş bir milleti boynunı egdi…?-

Batı han qolunda kemigi, eti…
Avropa o vaqıt «Tatarman!» dey edi…

O aqşam bir dügün yasadı tatar, 
O aqşam kerekmiy cıldızlar, aylar…

Çın tatar bulardır, qaytarma bilgen, 
Tatarca cırlağan, ölümge külgen…

Bar tatar tek bugün caşağan bolsa, 
Bugünçün tuvğan da aşağan bolsa…

Elbette, tügülsiñ, ay, bayğuş köle…

Sen bugün oytalıq, ırğatsıñ, çoban!

Seniñ bu inkârıñ qorqudan kele…

Azğana yüregiñ bolsa tek seniñ,
Añlasañ cigitlik ne demek ekenin…

Tanısañ Batını, Cengizni yahşı,
Aqar da közleriñ ökürli yaşı.

Sen tatar tügülsiñ, soğuşta bolmay, 
Bir Batı çığıp da, qamçısın almay…

Tatarsıñ toy bolsa, tac, taht tursa, 
Bir Cengiz qopıp da, ayağın ursa…

Soğuştan burun da er sözü inkâr, 
Soğuşlar bitken soñ alayı tatar…

Qabışqan betiñde bolmasa eski
Batırlar soyunıñ al qanı, süyegi…

Bazı bir sözüñde bolmasa izi, 
Burunğı cigitler duyğusı, sesi…

Oşasañ bütünley duşmanğa, cavğa,
İç tüşkün körmesem qılıçqa, atqa…

Seniñmen der edim men de: «Coq tatar!
Batıman, Cengizmen kömüldi barabar…»




#Article 203: Qorqmañız, Tatarlar! (168 words)


Qorqmañız, Tatarlar! — qırımtatar şairi Şakir Selimnıñ (1942 – 2008) 2000 senesi yazğan bir şiiri. 

Ey siz, öz adından qorqqan tatarlar,
Mashara olmañız, kene satarlar!
Aytıñız, tatardan qorqmağan kim bar?
Olurmı, qardaşlar, qorqudan inkâr?!

Oğuzman, qıpçaqman degenden köre

Bu addan duşmannıñ yuqusı qaça,

Bu adnen buv kibi ğayıp olmazsıñ,
Bu adsız Vatanğa saip olmazsıñ.
Yoq, bu ad bizlerge lağap degildir,

Mesele lağapta ve adda degil,
Mesele — cigitlik, cesürlikte, bil!

Baş saqlap qaçsañ «dubinkalardan», 
Yavnı fırlatmasañ uçurım-cardan, 
Duşman vaqıf olsa er bir sırıñdan,-
Söyle, ne fayda bar böyle «Qırımdan»?

Elge taş alıp da atmasañ eger,-
Üstüñe kene de yün-teri cabın,
Qobaña bar da, taşlarğa abın!…

Cınğızdan çoq evel biz mında edik,
Aslında biz mında doğğanmız dedik;
Barsın, «uçonıyın» biñ mana tapsın,
Tatardan vazgeçmem, ne yapsa yapsın!

Bütün milletlerin menden töregen,
Asiyañ, Avropañ köz qıpıp yürgen,
Tamırın-hamırın rus menden alğan,
Qara mazinleriñ Qaramzin olgan.

Baq sen, kubanlıman degen qazaqqa,
Epsiniñ qanında tatar taparsıñ,
Soñ nasıl eter de adıñ satarsıñ?

Ey, Sen Vatandaşım, terence oylan,
Şu şanlı adıñnen küreşke şaylan!




#Article 204: Tatarım! (207 words)


Tatarım! — qırımtatar  şairi Cemil Kermençikliniñ (tat, dağlı qırımtatar) yazğan bir şiiri. 

  Baş üstümde dolaşıyur bir bulut,
  Maña diyur: «Tatarlığı sen unut!»
  Hayır, dostum, sen bu dertten fariğ ol,
  Şu sözleri hatiriñde eyi tut:
  Sen ne dirseñ, tatar oğlu tatarım,
  Tatarlıqtır benim iftiharım!

  Lâtif baar ruzgârları küserse,
  Dört taraftan accı yeller eserse,
  Yerler, kökler, dağlar, daşlar, deñizler
  Yüz çevirip yollarımı keserse,
  Yol aramam, ortalıqta yatarım,
  Amma derim: tatar oğlu tatarım!

  Qorqunç şemşek iç durmayıp çaqarse,
  Er tarafı yıldırımlar yaqarse,
  Biñ yıl yağmur, burçaq, qar, buzlar yağup,
  Düşen seller ortalığı yıqarse,
  Yükselirim, alçalırım, batarım,
  Yer altına kirsem, yine tatarım!
 
  Dünya batsa, derya taşsa, çağlasa,
  Ay, küneş de qorqup qaçsa, ağlasa,
  Yedi qat yer, yedi qat kök birleşüp,
  Tatarlığı inkâr etse, saqlasa,
  Yeri, kökü bir-birine qatarım,
  İnkâr etmem, yine tatar, tatarım!

  Cebrail saña şaatlıq iderse,
  Mikail de qısmetiñi keserse,
  Azrailiñ elinde qılınç kelüp
  Esrafil de soñ süreni oqudurse,
  Uquq uzerinde biñ yıl yatarım,
  Red iderse, zorle derim - tatarım!

  Arş-i-ala ahirete enerse,
  Levh-i-mehfuz köz ögüme kelirse,
  Yedi ceennem, sekiz cennet, bir sırat
  Avaz keser, tatar degilsiñ derse,
  Cümlesini bir tarafa atarım,
  Ceenneme kitsem, yine tatarım!

  Almanlar da senden taraf olurse,
  Cennet gurilerinden soralırse,
  Er millete cennetten yer verilirse,
  Tatar olan, cennetten quvulırse,
  Abdiya-cihanda yanarım,
  Lâkin yine tatar, tatar, TATARIM!




#Article 205: Qadimiy türk tili (151 words)


Qadimiy türk tili — yaki Köktürk tili qadimiy türklerniñ tili.

Bilge Qağan yazuvından bir bölümniñ Qırımtatarca tercimesi ;

Türk oğuz biyleri sözümni yahşı eşitiñiz üstte kök basmasa astta cer deñiz teşilmese seniñ eliñni destüriñni kim boza ?

Ey Türk milleti qaltırap özüñe qayt . seni kötergen Bilge Qağanğa erkin eliñe qarşı yañılış qıldıñ yaman vaziyetke tüşürdiñ. Milletniñ adı yoq bolmasın dep Türk milleti içün kece yuqlamadım kündüz oturmadım qardaşım Kültegin ve eki şadnen ölüp bitkence tırışdım halqımnı kötermek içün iş yasadım ...

Eki söz arasında ayırğıç bolaraq eki noqta (:) qullanılğan 

tañrı : yarlıqağanı: içün : özümde : bahtım : bar :  dep : qağanlıqqa : oturdım : yalanğaç : bolğan : halqnı : kiygizdim : açlarnı : toyğızdım 

üstte : kök : astta : qara : topraq : yaratılğanda : ekisi arasında : ademoğlı : yaratılğan : ademoğlı : üstünde : atam : bumın qağan : istemi qağan : oturğan
 




#Article 206: Veli İbraimov (216 words)


Veli̇ İbrai̇mov (1888 - 1928) - qırımtatar ve sovet cemaat-siyasiy erbabı.

Veli̇ İbrai̇mov tek başlanğıç tasi̇lni̇ ala bi̇ldi̇. O, fuqare qorantada doğğanı i̇çün 12 yaşından başlap, ammal, kassi̇r ve basmahanede i̇şçi̇ olıp çalıştı. Veli İbrai̇mov Romaniya ve Bulğaristanğa i̇cret etken qırımtatarlarnı Vatanğa qaytaruv leyhasınıñ teşebbüsçi̇si̇ edi̇. Qaytıp kelgen vatandaşlarnı Qırım çölleri̇nde yerleşti̇recek edi̇ler. Faqat, leyha ükümet tarafından desteklenmedi̇. Qırımtatarlar yeri̇ne, topraq yeudi̇y qorantalarına ayırıldı. Çar ordusınıñ sabıq ofi̇tseri̇ Amet Hayserov Veli̇ İbrai̇movnıñ meslekdeşi̇, kâti̇bi̇ edi̇. Bi̇r vaqıtları, o, bolşevi̇klerge qarşı küreşi̇p, 1921 senesi amni̇sti̇yağa oğradı. Veli İbrai̇movnı 1927 senesi i̇yül ayında Ari̇f Çolaqnı öldürüvnen qabaatladılar. Bundan da ğayrı, qabaatlavlar arasında terakt, aydutlar taqımında i̇şti̇rak ve ükümet malınıñ masraf eti̇lmesi̇ de bar edi̇. Veli İbrai̇movnı ölüm cezasına üküm etti̇ler. 1928 senesi mayıs 9 künü qurşunğa ti̇zdi̇ler. Ükümni̇ amelge keçi̇rgen soñ, mi̇lli̇y erbapnı mi̇lletçi̇li̇knen de qabaatladılar. Veli̇ İbrai̇mov Stali̇nni̇ yahşı tanıy edi̇. Api̇ske alınğan soñ, refi̇qası Ni̇yar hanım Stali̇nnen körüşti. Ni̇yar hanım: Koba, Veli̇ qabaatsız olğanını bi̇lesi̇ñ de, - dep qandırmağa tırıştı. Stali̇n İbrai̇movnı çetelge yollamağa vade etti̇. Lâki̇n sözüni̇ tutmadı. Veli İbrai̇movnıñ refi̇qası balaları Ti̇mur ve Ceni̇ke Qırımdan qaçmağa mecbur oldı. Stali̇nni̇ñ ölümine qadar olar özleri̇ne başqa adlar alıp, gi̇zlendi̇ler. Veli İbrai̇mov qurşunğa tizilgen soñ, ükümet eñ körümli̇ qırımtatar zi̇yalılarını bi̇rer-bi̇rer yoq etti̇. 1990 senesi i̇yün 20 künü Veli İbrai̇mov Rusi̇ye Federatsi̇yası yuqarı mahkemesi̇ tarafından aqlanğan edi̇.




#Article 207: Çoban Limanı (100 words)


Çoban Limanı (, ) — Aqyar şeerindeki liman, Mıkolayivskiy ve Pavlovskiy burunları arasındaki Büyük Aqyar limanına qoşula. Bu limannıñ yanında Aqyarnıñ demiryol vokzalı buluna.

Aqyarnıñ demi̇ryol vokzalına kelgende i̇lk körüngen deñi̇z qısmı – Cenübi̇y Li̇mandir. Bu ad tek 18-inci̇ asırnıñ soñunda peyda oldı. Şu yerni̇ñ kerçek adı i̇se – Çoban Li̇manı. Li̇manğa böyle ad beri̇ldi̇, çünki̇ mında çobanlar ayvanlarnı suv i̇çi̇rmek i̇çün aydap keti̇re edi̇ler. Li̇mannıñ başqa da adları olğan, olardan bi̇ri̇ - Qartal Qoş. Er alda, evelleri̇ mında qartallar yaşağanı sebebi̇nden böyle i̇si̇m beri̇ldi̇. Li̇mannıñ yañı adı i̇se onıñ bulunğan yeri̇ i̇çün beri̇ldi̇. O, Aqyar li̇manınıñ tam cenübi̇y noqtasındadır.




#Article 208: Tatlar (161 words)


Bu maqale qırımtatar halqınıñ -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppası aqqında. Kavkazda yaşağan tat halqı aqqında malümat şu maqalede tapa bilesiñiz: Tatlar (Kavkaz)

Tatlar (ecnebiy tillerdeki ilmiy edebiyatta dağlı qırımtatarlar termini qullanıla) — qırımtatar halqınıñ üç subetnik gruppasından biri. Sürgünlikten evel Qırım dağlarında ve orta yolağında yaşağan ediler. Evliya Çelebiniñ yazğanlarına köre Qırım Hanlığı zamanında tatlarnıñ yaşağan regionına Tat İli dep aytqan ediler.

Tatlar asırlar devamında yarımadanıñ dağlarında yaşağanlar. Olarnıñ etnogenezi pek mürekkep ve künümizge qadar tamamen ögrenilmedi. Tatlar yarımadada qadimiy zamanlardan berli yaşap kelgen qabiledir ve diger qabilelernen qarışıp şekillengendir. Olarnıñ arasında tavrlar, skitler, sarmatlar, bulğarlar, hazarlar ve peçenekler bar. Amma eñ çoq qıpçaq ve got qabilelerniñ tesiri duyula. Got qabilesiniñ tesiri sayesinde dağlı qırımtatarlar arasında sarı ve sarışın veki̇ller de rastkele. Tatlar orta avropa ırqına mensüpler. Şiveleri̇ i̇se, em qıpçaq, em az oğuz çi̇zgi̇leri̇ni̇ taşıy. Aynı bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ temelidir. Tatlar esasen ayvanasravcılıq ve bağçacılıqnen oğraşqanlar. Dağlarda yaşağan tatarlar et, süt mahsulatlarını, em de meyva ve sebzelerni̇ qullanğanlar.




#Article 209: Aşlama Saray (137 words)


Aşlama Saray — Qırım Hanlığı zamanında Çürük Suv özeniniñ vadiysinde (bugün o topraqlar Bağçasaray şeeriniñ bir parçası) bulunğan Qırım hanlarınıñ sarayıdır. Künümizge qadar saqlanmadı.

Evliya Çelebi Aşlama Saray aqqında şöyle yaza:
 Великий дворец насчитывает четыре тысячи пятьсот помещений, он крыт черепицей, с каменными стенами и с трубами, высокими, как кипарисы, с отстроенными крепостными воротами… Дворец этот подобен раю, и если человек на него внимательно посмотрит, то удивится и изумится, и невольно приложит палец к устам, ум его треснет – вот такой это необычный и удивительный дворец.
Rusiye akimiyeti Aşlama Saraynı yoq etken soñ Simon Pallas şöyle yazğan:
 В восточной долине, внизу Джуфут-кале, ниже истока Джурюк-су виднеются фундаменты бывшего ханского увеселительного замка, называемого Ашлама. Подле него был превосходный плодовый сад с деревьями, привитыми в лучших сортах, но от сада, как и от замка, теперь едва приметны только следы...




#Article 210: Tatar barmı dep sorağanlarğa (114 words)


Tatar barmı dep sorağanlarğa — qırımtatar belli şairi Memet Niyaziniñ (1878—1931) yazğan bir şiiri.

Tatar barmı dep kim soray? Men barman.
Atın, sanın bek tanığan caş tatarman.

Türkten özge, tuvğanım yoq dünyada.
Türkniñ özi, öz qardaşı Çoñğarman.

Millet atım türk bolsa da, tarihte
Şanlı atım tatar, şay dep yazarman.

Öz teregin begenmegen soysuzlarğa
Gür davuşman: Kerekmiysiz dep aytarman.

Kelgen keçken hanlıqlarnı, barlıqlarnı
Yoqtır, degen qansızlarğa cav bolarman.

Sav bol, aruv millet! Bugün yuqlasañ da,
Köz yaşımman betiñ sıypap men yantarman.

Talq bolsaq da, halq qatında şüretiñ bar,
Kün körersiñ sen de halqday itibarman.

Men körmesem savlığımda bunday künler,
Mezarımda: Tatar qayday? dep sorarman.

Tatar qayday, dep sorarman mezarımdan.
Alalmasam yahşı cevap, ah ... Cılarman.




#Article 211: Tatar içün (143 words)


Tatar içün — qırımtatar ulu şairi Amdi Giraybaynıñ 1921 senesi yazğan bir şiiri.

Tatar alın teftiş etip cürgende,
Men bu öksüz tatarlarnı körgende,
Közyaş tökip, cılamağa başlayman,
Cavnıñ küçün közden töben taşlayman.

Büyük bir küç tabaman men özümde,
Balq-calq etip caşın caşnay közümde,
Çal saqallı bir qart kele qatıma,
Men cer tepip atlanaman atıma.

Bir arslanday baş tikleymen turaman,
Sanki cavnı qalbinden uraman
Keñ temelni ineçikmen qazaman,
Yemin etip şu sözlerni yazaman:

Tatar içün ceennemde yanarman,
Tatar içün qızıl otqa atarman,
Tatar içün kölmegimni satarman,
Men Altaynıñ bir çeçegi tatarman!

Qol köterip tatar, tatar, degende
Tatar qanı sıñırlarğa kelgende
Men dünyağa bir cumurdıq urarman,
Duşmanımnıñ tacın, tahtın qırarman!

Tatar içün deryalarnı tıyarman,
Bir ineniñ teşigine sıyarman,
Tatar içün incerermen, azarman,
Tatar sözün baştaşıma yazarman!

Tatar içün darağaçqa asılsam,
Topraq bolıp ayaqlarman basılsam,
Cer astında kene de şay aytarman:
Tatarman dep, men ahretke qaytarman!




#Article 212: Henrık Senkeviç (188 words)


Henrık Senkeviç (; 1846 mayıs 5 — 1916 noyabr 15) — leh yazıcısı, Nobel mukâfatınıñ laureatı (1905 s.). 1944—2004 senelerinde Henrık Sinkeviç Poloniyada eñ çoq basılıp çıqarılğan bediiy edebiyatı yazıcısı edi: bu devride onıñ umumiy tirajı 35,821 million dane teşkil etken 868 basması çıqarılğan. Onıñ babası lipka tatarıdır. Babası tarafından Senkeviçniñ ecdatları Vitovt üküm sürgen vaqtında Qırımdan Litvaniyanıñ Trakay şeerine keldiler. Olar tek XVIII asırda İslâmdan katoliklikke döngen. Anası ise bir belarus şlâhta ailesinden.

Senkeviç Volâ Okşeyska (-{Wola Okrzejska}-) köyünde 1846 senesi mayısnıñ 5-inde doğdı. O, fuqare lipka-tatar şlâhta qorantasından edi. Olar Vitovt vaqtında Litvaniyanıñ Trakay şeerine kelgen tatarlardan çıqqanlar. 1858 senesi Varşavada oquvını başlağan. 1871 senesi Senkeviç Varşava univerisitetini bitirdi. 1869 senesinden soñra Poloniya matbuatında çalışmağa başladı. 1873 senesinden «Leh gazetasında» (-{Gazeta Polska}-), 1874 senesinden «Niva» jurnalında, 1882 «Söz» (-{Słowo}-) gazetasında işlegen. 

Birinci cian cenki başlanğan soñ İsviçrege icret etken, 1916 senesi anda Veve şeerinde ölgen.

Senkeviçniñ icadı Poloniya medeniyetiniñ tarihında büyük bir rol oynadı ve bütün dünyada ürmetini qazanğan. 1990—1994 seneleri dolaşuvda olğan 500 000 zlotı kupürasında onıñ resmi bar.

Poloniyada ve başqa devletlerde Henrık Senkeviçniñ hatırasına bağışlap çoq müzey, eykel açılğan, soqaqlarğa onıñ adı berilgen.




#Article 213: Jeç Pospolita (270 words)


Jeç Pospolita (), Lehistan-Litvaniya birligi, Birinci Lehistan Cumhuriyeti ya da  Köral (Qırım hanlığı zamanında sıq qullanılğan adı) — Avropada tarihiy bir devlet, Lehistan Qırallığı ve Büyük Litva kinazlığınıñ federatsiyası. 1569 s. Lüblin Birligi neticesinde peyda oldı. 1772, 1793, 1795 Rusiye, Prussiya ve Avstriya tarafından zapt etildi. Bugünki Ukraina, Lehistan, Belarus ve Litvaniyanıñ topraqlarında bulunğan edi.

Birleşkeninden soñ Lehistan Qırallığı ve Büyük Litva kinazlığınıñ aliy devlet organları ortaq oldı, amma memuriy apparat, qazna, ordu ve qanunları ayrı saqlandı. Lehistan qıralı ve Litvaniya ulu kinazı unvanları olğan monarh Seym tarafından ömürlik saylanğan. Tarihçılar Jeç Pospolitanıñ siyasiy rejimine «slâhta demokratiyası» dep aytalar.    

Bu devlet XVIII asırğace er yıl Qırım Hanlığına tışnı (qaznanı) ödegen. 1523 s. I Saadet Geray mektübinde şöyle yazğan: «... qıral ise menim qulum ...», rus tarihçısı, tarih ilimleri dokorı  yazğanına köre, hannıñ bu aytqanı kerçek vaziyetni ifade ete.  qayd etkenine köre, Lehistan er yıl Qırımğa 200 000 florin yibergen edi.

Jeç Pospolitanıñ adı — leh tiline latince -{Res Publica}- (cumhuriyet) ıstılasını arfi-arfine tercimedir ( -   — iş;  -  — umumiy). Böyleliknen, qırımtatar tilinde bu ıstıla sözü-sözüne «umumiy iş» ya da «umumiy şey» dep tercime etile.

XVII asırdan berli diplomatik mektüpleşüvda «Eñ aydın leh Jeç Pospolita» (; ) adı qullanıldı.

Livoniya Cenki vaqıtında Lüblin kelişüvi Lehistan ve Litvaniya arasında imzalanılğan edi. Vaqia qudretli Avropa devletiniñ, Jeç Pospolitanıñ, başı edi. Bu añlaşuv Yagellon sülâlesiniñ soñki monarhı II Jigimont Avgustnıñ emiyetli muvafaqiyetiniñ birisi edi. Jigimont saylanğan monarhiyağa qabul etip, onıñ sülâlesi saqlap qala olacaq dep emin oldı. 1572 s. onıñ ölüminden üç yıl keçkenden soñ, esas qanun sistemasına tüzetmeler kirsetildi; bu deñişüvler Poloniya slâhtanıñ akimiyetini arttırdı ve kerçekten de saylanğan monarhiya yaratqan edi.




#Article 214: Qırımtatarlarğa qarşı propaganda (132 words)


Qırımtatar milleti aqqında propaganda
Bu maqalede qırımtatar milleti aqqında esas propaganda tezisleri inceleneler ve meydanğa çıqaralar.

Tezis: Qırımtatarlar Ukrain getmannı Boğdan Hmelnıtskıynı hiyanet ettiler, şunıñ içün o Rusiyede yardım soradı 
Aqiqat: Hmelnıtskıy özü belli Qırım hanı III İslâm Gerayda inayetini soradı (Qırım hanı Hmelnıtskıydan yardım soramadı). İslâm Geray Hmelnıtskıyğa red etmedi. 1648 s. mayısnıñ 16 qırımtatarlar qazaqlarnen beraber Sarı Suvlarda (Jovti vodı) Jeç Pospolitanıñ Ştefan Pototski ordularnı yeñdiler. 1648 s. mayısnıñ 26 Korsun yanında qırımtatarlar keni ğalibe qazandılar.

Amma buña baqmadan Boğdan Hmelnıtskıy 1648 s. iyüniñ 8 (belli ğalibelerlden eki afta da keçmedi) Qırım hanına hainlik yapqan. O, İslâm Geraynı haber etmeyik Moskova çarığına Aleksey Mihail oğluna mektüp yazdı ve bu mektüpte Rusiye tarafından imayeni soradı.

Qırım Hanlığı veziri Sefer Ğazı ağa Pereyaslav radasından soñ söyle dedi:

Tezis: 

Tezis: 

Tezis: 

Tezis: 

Tezis: 




#Article 215: Kornobyl Dışlama Alanında Turizm (295 words)


Ancak, Haziran 2011'de turistlerin Bölgeye erişimi yeniden kapatıldı. 23 Haziran'dan itibaren, tur operatörleri aracılığıyla Bölgeye yapılan geziler, Ukrayna makamlarının emriyle geçici olarak askıya alındı. Acil Durumlar Bakanlığı, Başsavcılık'ın, dışlama bölgesini ziyaret etme prosedürünü onaylayan Acil Durum Bakanlığı'nın emrine karşı bir protesto davası açmasıyla bunu yorumladı. Bu emrin yasal olmasına karar veren Acil Durumlar Bakanlığı idi. Bu konudaki karar mahkeme tarafından verilecekti. Eylül 2011'de Chornobyl bölgesi nihayet turizme kapatıldı. Turların kapatılmasının nedenlerinden biri olarak yetkililer, turizmden toplanan paranın etkilenen bölgeye yardım için harcanmadığını söyledi. Kiev Bölge İdare Mahkemesi'nin kararına göre, Acil Durumlar Bakanlığı'nın kararı yasadışı ilan edildi. Olağanüstü Hal Bakanı, savcılığa dava açmayı reddetti ve isteklerine göre yeni bir emir verdi. Baloha, Kasım ayında yeni düzenin kaydedilmesinden sonra bölgenin turizm için yeniden açılması gerektiğini söyledi. 2 Aralık 2011'de, hariç tutma bölgesi tekrar çalışmaya hazırdı. Yeni düzen kapsamında, ziyaret kuralları sıkılaştırıldı ve Dışlama Bölgesi'ne erişim sınırlı: “Bilim adamları, uzmanlar, gazeteciler, uluslararası kontrol ve izleme için Bölge erişilebilir olmaya devam edecek. Sadece ziyaret programı daha zorlu hale geldi (V. Baloga).

Bu bağlamda, kontrol ve erişim rejimi Bölge topraklarında faaliyet göstermektedir. Tüm girişlere kontrol noktaları kurulur, bu da insanların bölgeye sadece geçişlerle girmesine izin verir. Bölgede bağımsız hareket yasaktır. Ziyaretçilere, yabancılar için çevirmen işlevlerini de yerine getiren rehberler eşlik eder. Bölgede fotoğraf ve video çekimine izin verilir, ancak sınırlıdır. Radyasyon güvenliği kurallarının gereklilikleri, sadece tüm vücudu kaplayan kapalı giysilerin giyilmesini düzenler ve hareket özgürlüğüne birtakım kısıtlamalar getirir:

Ziyaret edilecek nesneler ve hareket yolu ile bölgeyi ziyaret etme programı önceden kararlaştırılmış ve onaylanmıştır, onlardan sapmak kabul edilemez. Alandan ayrılırken ziyaretçilerin dozimetrik kontrolü yapılır. İncelenmemiş kişisel eşyalar, ayakkabılar ve kıyafetler dekontamine edilmeli ve bu mümkün değilse (yüksek düzeyde kirlenme nedeniyle), daha sonra çıkarılmalıdır. Çernobil Dışlama Bölgesi'ni ziyaret etmek bir sağlık riski ile ilişkilidir, bu nedenle ziyaretçi sağlığını korumaktan kişisel olarak sorumludur.




#Article 216: Reşid Murad (270 words)


Reşid Murad (1915 - 2000) - qırımtatar şair ve yazıcısı. 

Reşid Murad 1915 senesi Qarasuvbazarda esnaf qorantasında doğdı. Başlanğıç mektepni bitirgen soñ, Aqmescitte oquy. 14 yaşında olğanda Yaş quvet gazetasında Komsomolğa kirdim degen ilk şiirini bastırdı.

Özbekistanda sürgünlikte 1944 senesinden Sırdarya rayonınıñ Qizil yulduz gazetasında 1948 senesinece mesül kâtip vazifesinde bulundı. Ondan Angrenge ketip, anda beş yıl Laşkargah geologiya ekspeditsiyasında çalıştı. Soñra 1952 senesinden 1996 senesine qadar Taşkentte Muştum jurnalında, Özbekistan radiokomitetinde ve Lenin bayrağı gazetasında işledi.

Reşid Muradnıñ nazım ve nesir eserleri matbuatta, kollektiv cıyıntıqlarda yıllar devamında derc olundı. Dağlar sonatası romanından başqa bu devirde yazıcınıñ nesir eserleri İnat torunlar (1975), Erlik sınavlarından keçkenler (1983), Seneler (1991) kibi kitaplarında basıldı.

Reşid Murad özünden üyken qalemdeşleriniñ elde etken yeñişlerinen sıñırlanmay, öz araştıruv yolunen keterek, cesürliknen qırımtatar şiir şekliniñ yañı sistemasına ıntıla, telâffuz ifadesi vastasını zenginleştire. Şair milliy şiirge daire qafiyesini, sevgi, manzara lirikasını kirsete. Bir quçaq çeçek (1958), Açıq göñülden (1971), Yıldırım (1976), Beklenilgen al yelkenler (1983) ve Yükseklik (1986) adlı cıyıntıqlarında o, ileri adımlağanı ve bayağı yeñiş elde etkeni körüne. Reşid Murad zamandaşlarnıñ ömrü aqqında teren fikirli, aqiqiy şiiriy garmoniyanen bağlı bir çoq eser yarattı. O, qırımtatar şiiriyetiniñ inkişafına degerli isse qoştı. Elbette, Mambet Ablâlimov, Şakir Selim, Şeryan Aliyev, Bilâl Mambet, Zakir Qurtnezir, Eskender Fazıl kibi ve diger şairlernen tekmillengen qırımtatar şiiriyetiniñ soñki devrini Reşid Muradsız, onıñ icadiy araştıruvlarısız tasavur etmek mümkün degil. Şunıñ içün oña Özbekistanda nam qazanğan medeniyet hadimi degen şerefli unvan berilgen edi.

Şair 1995 senesi vatanğa qaytıp keldi. Toqtamay icat etti. Onıñ şiirleri Qırım ve Yañı dünya gazetalarında, Yıldız jurnalında muntazam sürette basılıp turdı. 2000 senesi yanvar 19-da vefat etti. Aqmescitte Abdal mezarlığında defin etildi.




#Article 217: Кырым ярымутравы географиясе (132 words)


Кырым ярымутравы (, , ) — географик яктан Русия көньяк-көнбатышында һәм Украина көньягында урнашкан ярымутрау. Аның җирендә Кырым Республикасы, Акъяр шәһәре (Русия) һәм Херсон өлкәсенең (Украина) өлеше урнаша. Кырым исеме кыр сүзеннән килеп чыга, шулай итеп Кырым (русча - мое поле).

Ярымутрау мәйданы — 26 860 км². Кара һәм Азак диңгезләре тарафыннан юыла. Ярымутрау көньягында Кырым таулары урын били. Иң зур ноктасы — 1545 м биеклеге булган Роман-Кош тавы.

Төньяк өлешендә Кырым кыйтга белән Перекоп күчеше белән тоташкан. Ярымутрау көньягында Керчен ярымутравы, көнбатышында Тарханкут ярымутравы урнашалар.

Кырымда 257 елга ага. Иң озыннары — Салгир, Альма, Бельбек. Шулай ук ярымутрауда 50 дән артык тозлы күл бар.

Кырым халык саны 1969,8 мең кешене тәшкил итә (2008 ел). Иң зур шәһәрләр — Акъяр, Акмәсҗит, Киреч. Кырым ярымутравындагы Аю тау итәгендә «Артек» халыкара балалар үзәге урнашкан.




#Article 218: Географиясе Кырым ярымутравы (132 words)


Кырым ярымутравы (, , ) — географик яктан Русия көньяк-көнбатышында һәм Украина көньягында урнашкан ярымутрау. Аның җирендә Кырым Республикасы, Акъяр шәһәре (Русия) һәм Херсон өлкәсенең (Украина) өлеше урнаша. Кырым исеме кыр сүзеннән килеп чыга, шулай итеп Кырым (русча - мое поле).

Ярымутрау мәйданы — 26 860 км². Кара һәм Азак диңгезләре тарафыннан юыла. Ярымутрау көньягында Кырым таулары урын били. Иң зур ноктасы — 1545 м биеклеге булган Роман-Кош тавы.

Төньяк өлешендә Кырым кыйтга белән Перекоп күчеше белән тоташкан. Ярымутрау көньягында Керчен ярымутравы, көнбатышында Тарханкут ярымутравы урнашалар.

Кырымда 257 елга ага. Иң озыннары — Салгир, Альма, Бельбек. Шулай ук ярымутрауда 50 дән артык тозлы күл бар.

Кырым халык саны 1969,8 мең кешене тәшкил итә (2008 ел). Иң зур шәһәрләр — Акъяр, Акмәсҗит, Киреч. Кырым ярымутравындагы Аю тау итәгендә «Артек» халыкара балалар үзәге урнашкан.




#Article 219: Социаль челтәрләр Кырым Республикасы (294 words)


Бу бит  чикләрендә социаль челтәрләрдә алып барылган эшчәнлек турында.

Җәмгыять исеменнән ясалган постлар өчен кулланылган хисап язмалары:

Проектыбызның үсә барган байлыгын ә татар телендә аралашучылар белән уртаклашу дә  категориясенә керә!

Татар Википедиясенең барлыгы турында искә төшерү яхшы, әммә чамалы булуы хәерлерәк. Шулай ук, пәйда булган яңа мәкаләләр үрнәкләре турында хәбәр биргәндә, латин һәм кирил имләләрендәге мәкаләләргә мөмкин кадәр тигез күләмдә игътибар бирү дөресрәк. 

Бу фикерләргә нигезләнеп, көнгә берәр кирилл, берәр латин имләләрендә языла башлаган мәкаләгә сылтама бирү; бүген/бу атна туган шәхесләр яки билгеләнгән бәйрәмнәр турында язганда - барысын бер пост эчендә туплау урынлы булыр дип уйланыла.

Барыгызга хәерле көннәр, эшләрегез уңышлы булсын!

БӘЙРӘМНӘР ҺӘМ ИСТӘЛЕКЛЕ ЧАРАЛАР

ТАРИХИ ВАКЫЙГАЛАР

ТУУЛАР

ВАФАТЛАР 

Башкалар өчен  битен тикшер!

Бу көнгә бәйле чаралар, истәлекле вакыйгалар, бүген туган яки вафат булган танылган шәхесләр, һичшиксез, күбрәк. Алар турында язарга яки язылганны төзәтеп, уртак белемебез хәзинәсенә үз өлешегезне дә кертергә теләсәгез, мәкаләдә «Үзгәртү» сылтамасына басып башлагыз. Кулланмаларны «Ярдәм» бүлегендә (һәр мәкаләнең сул яктагы менюсы) таба аласыз. Рәхим итегез!

ТУУЛАР

ВАФАТЛАР 

Бу — фәкать языла башлаган мәкаләләрдән тупланган исемлек. Бу көнгә бәйле танылган татарлар, һичшиксез, күбрәк. Алар турында яза башларга теләсәгез, «Ярдәм» бүлегенә рәхим итегез (һәр мәкаләнең сул яктагы менюсын карагыз). Мәкаләләребездәге хата яки башка җитешсезлекләрне төзәтә башлау өчен, шул битендәге «Үзгәртү» сылтамасына басу җитә — гади халык үстерә торган глобаль ирекле энциклопедиясен язучы волонтёрлар җәмгыятенә кушылырга бар теләүчеләрне рәхим итәбез!

Дөньяның иң зур татар телле энциклопедиясендә яңа языла башлаган мәкаләләр үрнәкләре...

Соңгы арада языла башлаган мәкаләләребезнең тулы төзмәсен сәхифәбездә «Яңа битләр» бүлегеннән (сул менюсы) күреп була. Мәкаләләребездәге хата яки башка җитешсезлекләрне төзәтә башлау өчен, битендәге «Үзгәртү» сылтамасына басу җитә!

 (шәхесләрдән башка) - төркем идарәчеләре тарафыннан бетерелгән

 — Бүген туган танылган татар шәхесе язмалары төп битенә урнаштырыла--

(шәхесләрдән башка)

 төркеме Татар Википедиясе хисап язмасы тыелган катнашучылар исемлегенә кертелде--

ФӘКАТЬ ТАТАРЛАР ҺӘМ ТАТАРЛЫК ТУРЫНДА




#Article 220: Keçmişteki suçlarımız (216 words)


Keçmişteki suçlarımız — qırımtatar ulu şairi Bekir Çoban-zadeniñ 1920 senesi Budapeştte yazğan bir şiiri.

Biri açqan kitabını Lânet! — diy... 
Elâgüge, Batı hanğa, Temirge, 
Biri yazgan tarihını Barbar! — diy... 
Bir vaqıtlar boynun bükken emirge...
 

Kâfir, mümin bütün dünya tilleri, 

Mengülikke ateş bolsun er ceri!..
 
Faqır tatar attan tüşken, şaşırğan, 
Betin örte, sesin qısa, gizlene... 

Men olarnı iç körmedim... — seslene...
 
Duşmanları: Sensiñ! — diyler, qıynaylar. — 

Sensiñ Cengiz arqasından cuvurğan, 
Betiñ sarı, pantik murnıñ kiçkene!
 

Babam, anam bir şerife, bir seyid, 
Yaqınlarım ya bir molla, ya qadı...
 
Taşlañız o faqır halqnı, suçu coq, 
Suçu bolsa, caşavında ödiycek, 
Menmen Cengiz, Temir hannıñ torunı, 
Menmen onıñ colun daym kütiycek...
 
Yüklenemen bar suçların olarnıñ, 
Bizler caqtıq Bağdadıñnı, Basrañnı,
Bizler cıqtıq sarayların Romanıñ, 
Bizler soydıq aq süyegiñ, qarañnı!..
 
Kel, bir sor! Beriyim ep esabın, 
Dalmaçyanıñ, Macarlıqnıñ, Qazaqnıñ, 
İndiyanıñ, Aq deñizniñ, Azaqnıñ,
Kel, bir sor! Barbarlıqnıñ esbabın!..
 
Qılıçım coq, atlarım coq, cayavman... 
Cüregimde canğan ateş duruldı... 
Moynum bahtnıñ qollarında buruldı, 
Bugün ölüm collarında bir savman!..
 
Ey, Yavropa, ey, ülema, biliñiz! 
Kitaplarıñ yalan aytsa daym şay, 
Daym qursañ közyaşıñdan kök saray... 
Silkinirmen, bolurman tez bir Cengiz!..
 
Kitaplarıñ Diclelerge atarman! 
Saraylarıñ yermen yeksan etken soñ, 
Balañ, çağañ otqa qurban ketken soñ, 
Kene keter, mezarsız şay catarman!
 
Eziliyim, yükleniyim suçların!
Büyük hannıñ, büyük halqnıñ mirasın,
Yükleniyim babalarım günasın,
Şay cüriyim şu dünyanıñ ucların!..




#Article 221: Qazan Hanlığı (187 words)


Qazan Hanlığı – 1438–1552nci yıllarda (birnece menbalarğa köre 1445-1552) yaşağan feodal tüzülüşli  devlet. 

Qazan Hanlığı köp milletli siyasiy birleşme bolğan Qazan Hanlığınıñ içinde Tatarlar Çuvaşlar Mariyler Udmurtlar Başqırtlar yaşağan 

Başqırtlar Hanlıqqa azğana boysunğanlar Şulay da han olarğa özüniñ kişilerin ciberip asker cıyğan soñ Başqırtlar Hanğa hızmet etmege mecbür bolğanlar . Udmurt yaqlarında Hannıñ ükümeti küçli bolğan şo cerlerniñ özegi bolıp arça(udmurt) şeeri turğan.

Çuvaşlar da pek boysunmağanlar lakin olarnıñ cerlerinde Tatar mirzaları oturğanı içün olar da aqça tölemege mecbür qalğan. 

Qazan cemiyetinde buyuk küçke ruhaniyler hem aqsüyekler mensüp bolğan divan oturışına kirgen qaracılarman emirler köp biyley almağanlar 

baylıq ocaları bolğan qazan aqsüyekleriniñ qalğan grüppalarına(cıyınlarına) beglermen mirzalar kirgen. 

Qırım Hanlığında Bolğanı kibi Qazan Hanlığında da devlet cetekçisi  Âl-i Cengiz bolğan onıñ yaqın keñeşcileri emirler askermen birge cetekçilik etkenler Şura (divan) resmiy türde de bolsa hannıñ ükümetini tıyıp turğan Qaraca vazifesi nesilden nesilge köçken Qazan Hanlığında 4 nesil azaları qaraca bola alğanlar. 

Qurultay da bolğan o yalıñız eñ avur vaqıtlarda cıyıla edi anda üç top birge bolıp qoşulğan Ruhaniyet Askerler ve halq

Uluslarman mirzalar idare etkenler yani Qazan hanlığında burunğı Moğol patşalığınıñ siyasiy tüzülişi yaşağan dep aytsaq yalıñış bolmaz




#Article 222: Tögerek (110 words)


Tögerek yaki tığırçıq, köpçek; döngelek şekilde bolğan bir köçerni aylandırıp alğan köbüsinmen  arabalarnı cer avuştırmaq içün qullanılğan tertibat 

bir kesekli bütün yaki bölingen köp kesekli türde boluvı mümkin .

İşlev mekanizmi aylanıp tiyişme quvetini azaytuv arqalı arabanı tezletüv dep aytmağa bola 

mekanizm işlevi içün cer tartımı (gravitatsiya quveti) ve cer üstüne tiygizgen bir quvetmen iterilüvi kerek 

tüşüncelerge köre tığırçıq fikiri eñ aldında  Mezopotamiyada cerge qoyulğan agaç kevdelerimen bir zatnı iterüv arqalı peyda bolğan 

eñ birinci İsa peygamberden evelki zamanlarda çıqqan bo tığırçıq fikiri bügüngedeyin  ösip yañarıp kelgen . 

Bügüngi arabalarnıñ tögereklerine rezina kibi türli yımşaq zatlar yapıştırıla iç yaqları da metall arqalı barlıqqa ketirile bo da qaviyligini ve çıdamını arttıra.




#Article 223: Köktürkler (156 words)


Köktürk qağanatı dünya tarihinde eñ balaban Asiya devletlerinden biri Aşina Nesilinden çıqqan akimler negiz salğan devlet. 

meydanı 13 million km² teşkil etken. VI.ncı asırda özüniñ eñ küçli vaqıtında bügüngi sırt künbatar Qıtay yaqlarını biylegen küntuvar Türkistan Moğolistan Sırt kavkaz  kibi cerlerni de biylegen 

Köktürk elifbasında 𐱅𐰇𐰼𐰰 degen söz Türük 𐱅𐰇𐰼𐰚 degen Türk dep yazılğan, Türkiy halqlarnıñ atası bolğan hanlıq (qağanlıq , qağanat) 

Köktürklerden Burun Moğol negizli Cücen hanlığı bolğan edi , Cücen hanınıñ qızıman üylenmege istegen Köktürklerniñ birinci hanı Bumin hanğa Cücen hannıñ aytqanı ;  Menim kibi aqsüyek bir kişiniñ qızıman seniñ kibi temirci qul bolğan birev üylene almay  Şuña köre biz añlaymız ki Köktürkler Cücenlerniñ qulu bolğan edi ondan soñ köterilip azatlıqqa ımtılğanlar ve ceñgenler 

Şo soğışdan soñ Türkiyler Azat bolğan. 

Köktürk hanlığı Qıtaynıñ akimiyetine kirgen Kür şad İlteriş Han kibi  köterilişçiler Qıtayğa qarşı turıp baş kötergenler Köktürk Hanlığını Qıtay qolından qurtarıp alğanlar ve qaytadan qurğanlar , ekinci köktürk qağanatına qutluq devleti dep de aytıla. 




#Article 224: Yipek Yolı (243 words)


Yipek Yolı burunğı zamanlarda em Orta asırlarda Küntuvar Asiyaman Aq deñizni bir-birisine baylağan kervan yolı eñ aldında Qıtaydan yipek çıqaruv maqsadıman qurılğanı içün yipek yolı dep aytılğan, Edil Boyı Bolğarları, Hazar Hanlığı Tatar-Moğol boysundıruvları neticesinde Uluğ Ulus devleti barlıqqa kelgenden soñ tatar hanları kervan yolların qorçalap östürgenler.  Köktürkler zamanında da yipek yolunıñ köbüsin türkler biylegen Qıtayman uruşıp müim ceñişlerge cetken. 

Uluğ Ulus bolğan vaqıtta küntuvarman satıp aluv kelişüvleri ösken Saray Berke, Gülistan, Hacıtarhan kibi tatar şeerleri tez vaqıtta ösken. Orta asiya Türkiy devletleri azat bolğandan soñ Yipek yolın qaytadan yañartuv leyhası kün tertibine kelgen Asiyadağı köp milletler şo yol içün uruşqan lâkin köbüsinmen Türkiyler yolnı biylep alğanlar. Coğrafiy Keşif Areketleri başlağanda Avropa yañı yollar yasağan ve tarihiy yipek yolunıñ bir emiyeti qalmağan. Bügün şo yolnı qaytadan barlıqqa ketirüv leyhaları bar, yol boyında sozılğan eski binalarda yañartuv (restavratsiya) devam ete. 

Yipek yolunıñ üstünde emiyetli pek köp din darqalğan türli halqlarnıñ urf-adetleri bir-birimen baylanış yasağan şulay da bolsa yol üstünde bir nece viruslar de peyda bolğan türli qastalıqlar, avuruvlar darqalğan, veba qastalığı Avropağa qadar cetip halqnıñ köbüsiniñ ölümine sebep bolğan. 

Bügüngi Koronavirus de Qıtayda çıqqanı içün veba virusına oşay, biz insanlar köp kişilermen satıp aluv savda yasav içün birge bolıp baylanış qursaq şo viruslar darqalmağa ve insanlarnı öldirmege devam etecek, saq bolmağa mecburmız. İnsan tarihında şo viruslar iç bir zaman da yoq bolmayacaq bizler Qudayğa ışanıp Qudaydan yardım soramağa mecburmız bizge yardım bere alacaq yalıñız küç Quday (Allah).

Quday bizlerni bo viruslardan qastalıq avuruvlardan qorçalasın. 




#Article 225: Türkmençay kelişimi (130 words)


Türkmençay kelişimi (, ) - 1826-1828 yıllardaki Orus-İran cenkini bitirgen Rusiye imperiyası ve İran arasındaki barışıq kelişüvi 1828 yılınıñ fevral 22-sinde Türkmençay avulında (Tebriz yanında) imzalanğan. Kelişüv şartlarını yasamağa Aleksandr Griboyedov qoşulğan. 

Kelişüv Rusiye İmperiyasınıñ 1814 yılınıñ Gülistan barışıq kelişüvine baylanışlı topraq qoşuluvları qabul etilgen. Şuña köre ermeniler ve azerbaycanlılar Rusiyeniñ içinde yaşamağa başlağan. İran, ermenilerniñ Rusiyege köçüvine köz yummağa mecbur bolğan. İran kümüşmen 20 million soma alım tölemege mecbur bolğan. Rusiye imperiyası kelişüvge qol qoyğan prens Abbas mırzanı İran tahtınıñ varisi etip tanığan.

Barışıq kelişüvimen birge ticaret kelişüvi de imzalanğan, şuña köre orus tuccarları İrannıñ bütün territoriyasında öz tilegimen alış-veriş etmek aqqı alğan. 

Kelişüv, Rusiyeniñ Kavkaz cerindegi siyasetini pekitken misal orus askeriy gemileri tilegenince Hazar deñizinde yaldav aqqını alğan şo kelişüv İranda yaşağan ermeniler içün büyük emiyetke saip bolğan.




#Article 226: Bozqurtlar (210 words)


Türkiyeniñ yaqın zamanda soñki yarım asrında müim bir figura bolğan Türkiyeniñ eñ balaban yaşlıq teşkilâtlarından biri 

Türkiyedegi resmiy adı Ülkü Ocakları bo teşkilâtnıñ negizgi maqsatı bütün qardaş Türkiy halqlarnıñ birdemligin quruv ve Türkiyler arasındaki dostlıq baylanışlarnı pekitüv. Siyasiy fikiri pantürkizm. 

Bozqurt degenniñ manesi Qırımtatar tiline kökbörüler dep tercime etile. Türkçede Gökbörüler dep de aytıla. 

Bozqurtlar qurulğanı evelki zamanlarda Türkiyedeki Sol komunist gruplar tarafından ücümge oğrağan şulay havflı vaziyet de bolsa şo teşkilât bügünge qadar kelgen 

Qazaqstanda ve Rusiyede bo teşkilât terrörist dep aytılsa da  Orta Asiya memleketlerinde hem Edil Boyu Türkiy halqlarında şo bozqurtlarğa oşağan türlü pantürkist qozğalışlar bar bolğanı belgili. Ceditçilik areketiniñ mensüpleri bolğan ziyalılar ve olarnıñ içinde Qırımda tuvup ösken soñ İstanbulğa köçken Qırımtatar ziyalısı İsmail Gaspralı da şo pantürkizm ideyasına saip bolğan edi. Bozqurtlar eñ evel Türkiyede çıqqan bolsa da negizleri Qırımda ve Edil Uralda salınğan.  Orus İmperiyasınıñ imperialist siyasetine qarşı küreşken Rusiye müsülmanları yañılıqcı sekularist ideologiyaga qol tutqanı içün Cedit (yañı) esimin alğan , Biraz cerlerde Bozqurtlar Radikal İslamist Hizbut Tahrirge yaqın kibi kösterilse de olar ğayet sekular teşkilât olar dinge emiyet berseler ve özlerini müsülman dep saysalar da sekular bir siyasiy turmuş içinde bolmağa tileyler . Olarnıñ tüp maqsatı Turan degen Türkiy halqlarnıñ birligin quruv barça Türkiylerni tağı da küçlü bir memleket astında birge etüv. 




#Article 227: Hazar Qağanlığı (106 words)


Hazar Qağanlığı - 650-669 yılları arasında üküm etken Türkiy hanlıq.

Künbatar Türk qağanatından ayırılıp çıqa Kavkaz aldındaki Edilniñ tüp ve orta aqımındaki bügünki sırt-künbatar Qazahistan territoriyalarını Azaq deñizi boylarını, Qırımnıñ küntuvar Avropanıñ Özü özenine qadarki çöllerni ormanlı cerlerni de idaresi astında tutqan edi.

Devletniñ özegi bügünki Dağıstannıñ deñiz boyu cerlerinde oturğan bola. Soñra Edilniñ tüp yaqlarına köçe. İdare etici aqsüyeklerniñ bir bölümi Yeudilik dinine işanğan edi.

Soñki teşkirüvlerge köre Hazarlarda R1a-Z93 haplogruppası tapılğan (qazuv işleri qurğanlarında ötkerilgen) birinci haplogruppa topları köbüsinmen tatarlarda, qaraçay-balqarlarda, başqırtlarda, peştunlarda, qırğızlarda bar. Bügünki yeudiylerde şo gruppalar körülmegen şuña köre Hazar halqınıñ Künbatar Türkiy Qağanatından çıqqanı ve tatar-başqırt, qaraçay-balqar qardaş tuvğanlığı isbatlanğan.




#Article 228: Büyük Bulğar Eli (105 words)


Büyük Bulğar Eli - Qırımda qurulğan hunlardan kelip çıqqan birinci türk devleti. Ogurlar dep de aytıla. Qurucısı Qubrat han, lâkin Qubrat han ölgende devlet uzun yaşap olamağan, hazarlarnıñ basımına oğrağan ve coyulğan. Hazar basqıncıları bo devletni coyğanda bulğarlarnıñ bir bölümi yuqarı yaqqa Edil Boyuna, bir bölümi de astqa Balqan tarafına köçip kelgen. Balqan cerindeki Türkiy Bulğar devleti Ortodokslıq hristianlığı dinine işanmağa başlağan, Edil bulğarları İslâm dinine işanğan ve onı resmiy din bolaraq qabul etken, Qırımda qurulğan birinci Bulğar devleti Tengrizm dinine işanğan edi. Olarnıñ eñ bilingen tamğası -{ıYı}- bugün de bulğar milletçileri tarafından qullanıla şo tamğa Osmanlı Devletiniñ negizini salğan Qayı qabilesiniñ tamğasına pek oşay. 




#Total Article count: 228
#Total Word count: 57452