#Article 1: Leyte (lalawigan) (133 words)


Kining artikulo mahitungod sa lalawigan sa Leyte. Para sa impormasyon mahitungod sa pulo kitaa ang Leyte (pulo).

Ang lalawigan sa Leyte diha sa amihanang dapit sa pulo sa Leyte. Ang lalawigan nahimutangan sa kasadpan sa lalawigan sa Samar, ug sa amihanan sa Southern Leyte. Sa amihanang dapit sa lalawigan makaplagan ang pulo-lalawigan sa Biliran. Ang Dagat sa Camotes makaplagan sa kasadpan sa lalawigan samtang ang Golpo sa Leyte makaplagan sa sidlakan. Sa kasadpan, tabok sa Dagat sa Camotes, makaplagan ang lalawigan sa Sugbo.

Duha ang pinulongang Binisayang gisulti dire: Sinugboanon ug Winaray. Sinugboanon ang pinulongan sa kasadpang dapit sa lalawigan.  Winaray ang pinulongan sa sidlakan.

Tulo (3) ang dakbayan sa lalawigan ug 40 ang mga lungsod.  Ang Dakbayan sa Ormoc independent component city ug dili sakop sa mga pamalaod sa lalawigan sa Leyte.




#Article 2: Leyte (pulo) (244 words)


Ang Pulo sa Leyte usa sa mga dakong pulo sa Sidlakang Kabisay-an. Sa amihanan sa pulo maoy ang pulo-lalawigan sa Biliran. Sa sidlakan sa pulo maoy ang pulo sa Samar ug ang Golpo sa Leyte. Sa habagatan sa pulo sa Leyte maoy ang pulo sa Panaon ug gikan sa Leyte ug Panaon tabok sa Surigao Strait maoy ang pulo sa Mindanao. 

Duha (2) ang lalawigan sa pulo sa Leyte.

Duha (2) ang lumad nga pinulongan sa Leyte.

Pulo ang Leyte Island sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Leyte ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Naglangkob kin og  ka kilometro kwadrado.

Ang yuta sa Leyte Island kay  kabungtoran. Ang labing taas nga punto sa pulo mao ang  metros ibabaw sa dagat nga lebel. Naglukop ni og 184.0 km gikan sa amihanan ngadto sa habagatan ug 110.7 km gikan sa sidlakan ngadto sa kasadpan.

Mga lungsod sa Leyte Island:

Sa mosunod nga mga natural nga mga bahin makita sa Leyte Island:

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Leyte Island. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Leyte Island medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.




#Article 3: Sugbo (864 words)


Ang Sugbo (Kinatsila: Cebú) usa ka lalawigan sa Tunga-tungang Kabisay-an sa Pilipinas. Ang kapital ug kinadak-ang dakbayan sa lalawigan mao ang Dakbayan sa Sugbo. Ang lalawigan gitibuok sa mga pulo sa Sugbo, Mactan, Malapascua, Bantayan, Olango, ug Camotes.

Nahimutang kini sa tunga-tungang bahin sa nasod - sidlakan sa pulo sa Negros, sa kasadpan sa pulo sa Leyte ug amihanang-kasadpan sa pulo sa Bohol (9°25'N-11°15'N latitud ug 123°13'E-124°5'E longitud).

Ang kapital nga Dakbayan sa Sugbo, ang nahiunang dakbayan sa Pilipinas, bahin sa Metropolitan nga Sugbo apil ang unom nga tapad nga mga dakbayan ug unom ka mga lungsod. Ang tugpahanan sa lalawigan mao ang Mactan-Cebu International Airport sa pulo sa Mactan, ang ikaduhang labing importante nga tugpahanan sa nasod. 85% sa mga shipping line sa Pilipinas nagbase sa Sugbo. Ang lalawigan may unom ka mga pantalan nga nasyonal ug usa ka pantalan nga internasyonal, ang Cebu International Port.

Ang Sugbo usa sa mga labing ugmad nga lalawigan sa nasod. Kini ang sentro sa komersyo, edukasyon ug industriya sa sentral ug habagatang dapit sa kapupod-an. May mga five-star hotel, casino, puting kabaybayonan, golf course, convention center, ug mga shopping mall. Ang Condenast Travellers Magazine sa UK mipadayag sa Sugbo isip ikapito nga labing nindot nga pulo sa Asya-Kadagatang Indyan sa tuig 2007, ang nag-inusarang pulo sa Pilipinas nga napasidunggan sa maong magasin sukad pa sa tuig 2004.

May tulo ka kasugiran kabahin sa gigikanan sa ngalang Sugbo:

Ang mga tawo sa Sugbo gitawag nga mga Sugboanon. Sagad kanila naggikan sa mga tawong Awstronesyano samtang may uban usab nga may kagikang Espanyol ug Intsek. Ang mga Katsila ug Intsek may dakong papel sa ekonomiya ug politika sa Sugbo. Daghang mga aspeto sa kulturang Katsila ang makita pa gihapon sa Sugbo. Tungod usab sa taudtaod nga pagkaubos sa mga Amerikano, ang kulturang Amerikano may dakong papel sa kontemporaryong Sugbo. Ang pinulongang Ingles mao ang pinulongan sa pagtudlo sa mga pribadong tulunghaan.

Ang katitikan sa Sugbo, sa sinulat niini nga porma ug sa pinulongang Sinugboanon, nagsugod sa sayong bahin sa okupasyon sa mga Amerikano. Ang mga higante niining panahona naglakip nila ni Vicente Sotto ug Vicente Rama. Sa kasamtangan ang gidaghanon sa mga magsusulat ug magbabasa sa Sinugboanon nagkagamay, apan nagpabiling buhi ang Bisaya Magasin, ang nag-unang institusyon sa katitikang Sugboanon.

Ang lumad nga pinulongan sa Sugbo mao ang Sinugboanon. Kining maong pinulongan ginatabi usab sa dakong bahin sa Mindanao ug sa mga silingang pulo sa Bohol, Siquijor, kasadpang Leyte, Negros Oriental, ug mga bahin sa Bukidnon, Agusan, Surigao, Davao, Cotabato, ug Zamboanga del Sur. May mga kalainan sa Sinugboanon niining mga dapita apan ginagmay lamang kaayo. Kini ginatabi sa dili mokubos baynte milyones (20 M) ka mga tawo. usa na ka poste sa negosyo, ug may ruta sa pamaligya ngadto padulong sa Malasya og Indonesia.

Miabot si Fernando de Magallanes sa Sugbo sa sayong bahin sa Abril, tuig 1521. Iyang gihigala si Raha Humabon ug gikombensir kini sa pag-ila sa hari sa Espanya isip labawng hari kaniya. Gibunyagan si Humabon ug ang iyang asawa isip Haring Carlos ug Raynang Juana. Ang Santo Niño gihatag sa hari ug rayna isip simbolo sa kalinaw taliwala sa mga Kastila ug sa mga Sugboanon. Sa Abril 14, 1521, gitanom ni Magallanes ang dakong krus nga kahoy nga simbolo sa pagka-Katoliko sa mga Sugboanon.

Sa Abril 27, nahitabo ang Panagsangka sa Mactan diin napatay si Magallanes ni Datu Lapu-Lapu. Matod ni Antonio Pigafetta, ang lawas ni Magallanes wala gayod makuha nila pagbalik bisan kon misuway sila paghaylo sa mga lumad og bugti niini nga mga lamas ug alahas.

Kap-atag upat ka tuig human ang pagtaak ni Magallanes sa Sugbo, miabot ang kongkistador Miguel Lopez de Legazpi. Ilang gibombardiyo ang barangay ni Rajah Tupas. Kini ilang gipatindog pagbalik human mailog ug ginganlang Villa del Santísimo Nombre de Jesús (Ang Barangay sa Labing Balaang Ngalan ni Hesus). Sa tuig 1569 kini ang unang Kastilang settlement sa Pilipinas.

Sa Agosto 14, 1571, ang Santísimo Nombre nahimong usa ka dyosesis. Si Legazpi mibiya sa Sugbo ug mibalhin una ngadto sa Iloilo ug dayon sa Manila.

Panahon sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon ang Sugbo nahimong importanteng base sa mga Hapon. Ang pangita sa sundalo sa Hinapon ni kuha sa Sugbo sa tuig 1942, 
Sa panahon nga libersayon sa Sugbo way labanan sa uban nga sa nasud sa mga sundalo sa  Pilipinhon ug Amerikanhon uban sa gerilyang Sugboanon nga pagsupak sa mga katiguman sa Hinapon way kapildehang nga pagkahuman sa gubat sulud sa tuig 1945.

Ang mga tuig human sa Ikaduhang Gubat nakakita sa pagsolidipikar sa kontrol sa pipila ka mga gamhanang pamilya sa lain-laing dapit sa Sugbo.

Sa sayong bahin sa dekada 90 ang Sugbo nahiagom sa katalagman sa Bagyong Ruping. Kini miresulta sa pagkatibuok sa ideya sa Republika sa Sugbo dihang ang nasodnong kagamhanan sa Manila wala makatabang sa lalawigan tungod sa pagpakapuliki niini sa mga nanginahanglan usab og tabang gikan sa Luzon.

Ang Cebu Provincial History Project naglaraw sa pagsulat og 55 ka libro, nga nagtuki sa mga kasaysayan sa kalungsoran ug mga dakbayan sa tibuok probinsiya sa Sugbo. Ubos sa pagdasig ni Gobernadora Gwendolyn Garcia ug inabagan sa hunta probinsiyal. Usa kini ka makasaysayanon nga gimbuhaton, kay wala pa may laing susama niini sa tibuok nasod.




#Article 4: Kabisay-an (518 words)


Ang Kabisay-an (Kinatsila: Bisayas; Ininggles: Visayas) usa sa tulo ka dagkong mga pundok sa mga pulo sa Pilipinas (ang laing duha mao ang Luzon ug Mindanao). Kini nahimutang sa tunga-tungang bahin sa maong kapupud-an. Ang mga tawo sa Kabisay-an gitawag nga Bisaya, ug ang ilang mga pinulongan ilang gitawag Binisaya.

Ang dagkong mga pulo sa Kabisay-an mao kining mosunod: Bohol, Leyte, Negros, Palawan, Panay, Samar, ug Sugbo. Ang mga pulo sa Masbate ug Romblon maingon usab nga apil sa Kabisay-an. Ang tulo nga labing dagko nga dakbayan mao ang Sugbo, Bacolod, ug Iloilo. Sinugboanon, Hiligaynon ug Winaray ang nangunang mga pinulongan sa Kabisay-an.

Hangtod karon, misteryoso ang kasaysayan nga prehispaniko sa Kabisay-an. Dunay mga leyenda nga nag-istorya sa kasaysayan sa mga Bisaya, apan daghan pa ang nagduda sa pagkatinuod niini. Usa sa mga leyenda nag-istorya sa usa ka hari, si Kalantiaw, nga mihimog kodigo sa pamalaod. Ang uban miistorya nga gikan sa Borneo ang mga Bisaya. Unang namensyon ang Kabisay-an niadtong siglo 12, kanus-a gihunahuna nga kabahin ang kapupud-an sa Śrīvijaya.

Ang mga Bisaya gihunahuna nga dunay diplomatiko nga relasyon sa mga gingharian sa Java ug Malay tungod kay kamao makigsulti ang mga Sugboanon kang Enrique gamit ang pinulongang Malay sa dihang miabot si Fernando de Magallanes niadtong 1521.

Human sa ekspedisyon ni Magallanes, nagkainteres ang mga Katsila sa kapupud-an ug gipadala si Ruy López de Villalobos ug si Miguel López de Legazpi niadtong 1543 ug 1565, aron kini sakopon. Sa sinugdan, misugot ang mga Bisaya sa kolonisasyon, ug kadaghanan mibalhin og pagtuo ngadto sa Kristiyanismo, diin gidawat si Santo Niño isip santo patron. 

Sa pag-agi sa katuigan isip kolonya sa Espanya ang kapupud-an, daghang mga rebolusyon ang nanghitabo, usa na niini ang kang Francisco Dagohoy sa Bohol. Gipang-atake usab sa mga Moros ang mga dapli'g-dagat nga mga lungsod sa Kabisay-an niining panahona. 

Aktibo ang mga Bisaya sa panahon sa rebolusyong Pilipino. Ang pulo sa Negros mipasiugda sa ilang kaugalingong rebolusyon.

Human sa kagawasan sa Pilipinas, aktibo ang mga Bisaya sa politikang nasyonal, dunay mga presidente sa Pilipinas nga  gikan sa Kabisay-an.

Niadtong Mayo 23, 2005, ang Palawan gibalhin sa Rehiyon VI (Kasadpang Kabisay-an) sumala sa Executive Order 429. Ang DILG mianunsyar niadtong Hunyo 2005 nga nakompleto na ang pagbalhin. 
apan kadaghanan sa mga Palaweño mireklamo sa kakulang sa konsultasyon, mao nga gipagawas ang Administrative Order No. 129 niadtong Agosto 19, 2005.  Napending ang EO 429 hangtod nga maimplementar ang tarong nga pagbalhin sa Palawan gikan sa rehiyon sa Habagatang Katagalogan ngadto sa Kasadpang Kabisay-an.

May mga leyenda nga gipundok sa librong Maragtas nga naghisgot sa sugilanon sa napulo ka mga datu nga mieskapo gikan sa kabangis ni Datu Makatunaw sa Borneo ngadto sa pulo sa Panay. Kining maong mga tawhana ang gituhoang gigikanan sa tanang mga Bisaya. Ang ilang pag-abot giselebrar sa kapiyestahan sa Ati-atihan sa Kalibo, Aklan. Kining maong leyenda gipundok ni Pedro Alcantara Monteclaro niadtong tuig 1907.

Daghan ang mga pinulongang Binisaya.  Dili kompleto kining maong talaan.

Kining mga pinulongan lumad sa mga rehiyon nga gawas sa Kabisay-an apan mga Binisayang pinulongan usab.

Ang Kabisay-an nabahin ngadto sa 16 ka lalawigan sa tulo ka rehiyon.




#Article 5: Mindanao (972 words)


Ang Mindanao mao ang ikaduhang kinadak-ang pulo sa Pilipinas. Usa kini sa tulo ka mga pundok sa mga pulo sa nasod; ang laing duha mao ang Luzon ug ang Kabisay-an. Ang rehiyon unang naabot sa mga Arabo ug Malay nga mipasabwag sa tinuhoang Islam sa ika-13 siglo. Misunod ang mga Katsila sa ulahing bahin sa ika-16 nga siglo ngadto sa sayong bahin sa ika-17 nga siglo. Ang mga prayle unang misabwag sa Katolisismo sa maong pulo sa tuig 1622.

Kadaghanan sa mga Muslim sa nasod namuyo dinhi. Ang uban pang pundok sa mga tawo nga nanimuyo sa Mindanao mao ang mga etnikong pundok sama sa mga Maranao ug Tausug ug ang pundok sa tribung kolektibong gitawag Lumad. Dili ang tibuok Mindanao ang nasakop sa mga Muslim. Gani, ang amihanang Mindanao, labi na ang katawhan sa Butuan, mga animistiko sa wala pa sila mobalhin sa Kristiyanismo.

Usa ka mapait nga pakigbisog alang sa kagawasan gipanghingusgan sa lain-laing mga paksiyon sa Muslim nga populasyon sa Mindanao sulod na sa lima ka siglo. Ang mga sundalo sa Espanya, Estados Unidos, Hapon, ug sa Pilipinas mismo wala makapugong sa ilang kagustohan nga mahimuwag sa mas dakong Kristiyanong nasod. Tungod sa dinagkong mga pag-ilog sa kayutaan ug ang pagsulod sa mga internal nga imigrante ngadto sa Mindanao, ang mayoriya sa populasyon sa Mindanao ning panahona dili na Muslim.

Ning pipila ka mga tuig ang nakalabay, ang erya gitutokan sa medya tungod sa pagdaghan sa mga teroristang organisasyon nga giingong may kalabotan sa pakigbisog didto sa Tunga-tungang Sidlakan. Giingong ang Mindanao nasudlan na sa mga elemento sa Jemaah Islamiyah. Ingon man ang Abu Sayyaf gipasinglang terorista, usa ka butang nga nagguba sa matinud-anong panawagan alang sa kagawasan sa mas moderadong mga pundok sama sa Moro Islamic Liberation Front (MILF).

Usa ka pulo sa habagatang bahin sa nasod, ang Mindanao may gidak-ong 94,630 kilometro kuwadro (mas gamay sa Luzon sa mga 10,000 kmsup2;). Ang pulo may daghang bungtod, ug maoy nahimutangan sa Bukid Apo, ang kinahabogang bukid sa nasod. Sa kasadpan sa Mindanao makita ang Dagat sa Sulu, sa sidlakan ang Dagat sa Pilipinas, ug sa habagatan ang Dagat Celebes.

Ang pundok sa mga pulo nga gitawag Mindanao naglakip sa pulo sa Mindanao mismo ug sa Arkipelago sa Sulu sa habagatang-kasadpan. Ang pundok sa mga pulo gibahin ngadto sa unom ka mga rehiyon ug 25 ka mga lalawigan.

Ang pundok-pulo nga Mindanao usa ka arbitraryong paggrupo sa mga pulo sa habagatang Pilipinas nga naglakip sa unom ka mga administratibong rehiyon. Kining maong mga rehiyon nabahin pa gayod ngadto sa 25 ka mga lalawigan, diin upat ang wala sa pulo gayod sa Mindanao. Ang pundok sa mga pulo nagalakip sa Arkipelago sa Sulu sa habagatang-kasadpan, nga nagalakip sa mga pulo sa Basilan, Jolo, ug Tawi-Tawi; ug ang mga kasikbit nga isla sama sa Camiguin, Dinagat, Siargao, Samal, ug Saranggani.

Ang unom ka rehiyon nga natala sa ubos gibatbat sa mga mosunod nga mga parapo.

Ang Peninsula sa Zamboanga (Rehiyon IX), kaniadto Kasadpang Mindanao, nahimutang sa landform sa samang ngalan. Kini gitibuok sa mga lalawigan sa Zamboanga del Norte, Zamboanga del Sur, Zamboanga Sibugay, ug ang duha ka dakbayanmdash;Zamboanga ug Isabelamdash;nga gawasnon gikan sa bisan unsang lalawigan. Ang Dakbayan sa Isabela ang bugtong sakop sa Zamboanga Peninsula nga wala sa Mindanao mismo apan anaa sa pulo sa Basilan. Ang administrabong kapital sa rehiyon mao ang Dakbayan sa Pagadian. Ang tibuok rehiyon kanhi usa lamang ka lalawigan (ang Zamboanga).

Ang Amihanang Mindanao (Rehiyon X) gitibuok sa mga lalawigan sa Bukidnon, Camiguin, Lanao del Norte, Misamis Occidental, ug Misamis Oriental, ug ang Dakbayan sa Cagayan de Oro. Ang lalawigan sa Camiguin usa ka pulo sa may habagatang baybayon sa Mindanao. Ang administratibong sentro ug kapital sa rehiyon mao ang Dakbayan sa Cagayan de Oro.

Ang Rehiyon sa Davao (Rehiyon IX), kanhiay Amihanang Mindanao, nahimutang sa amihanang-sidlakang bahin sa Mindanao. Ang rehiyon gibahin ngadto sa mga lalawigan sa Davao Oriental, Davao, Davao del Sur, ug Lupot sa Compostela. Lakip usab sa rehiyon ang Dakbayan sa Davao. Ang rehiyon milakip sa Gulpo sa Davao sa amihanan. Ang pulo sa Samal lakip usab niini. Ang Dakbayan sa Davao ang administratibong sentro.

Ang SOCCSKSARGEN (Rehiyon XII), kanhiay Tunga-tungang  Mindanao, nahimutang sa tunga-tungang-habagatang bahin sa pulo sa Mindanao. Kini gitibuok sa mga lalawigan sa Cotabato, Sarangani, Habagatang Cotabato (kanhi sakop sa Rehiyon XI), ug Sultan Kudarat, lakip na usab ang Dakbayan sa Cotabato. Ang mga ngalan sa mga lalawigan lakip na ang sa Dakbayan sa General Santos ang gigikanan sa ngalan sa rehiyon. Ang Dakbayan sa Cotabato diin nahisulod sa teritoryo sa lalawigan sa Maguindanao (apan dili sakop niini) mao ang kanhi administratibong sentro sa rehiyon. Ang Dakbayan sa Koronadal, sa Habagatang Cotabato, mao ang bag-ong administratibong sentro sa rehiyon.

Ang Caraga (Rehiyon XII) nahimutang sa amihanang-kasadpang bahin sa Mindanao. Ang iyang mga lalawagin mao kining mosunod: Agusan del Norte, Agusan del Sur, Surigao del Norte, ug Surigao del Sur. Ang kapital mao ang Dakbayan sa Butuan sa Agusan del Norte. Ang rehiyon naglakip usab sa mga kasikbit nga pulo sa Surigao del Norte, sama sa Dinagat, Siargao, ug Bucas Grande.

Ang Awtonomong Rehiyon sa Bangsamoro sa Muslim nga Mindanao (BARMM) usa ka piniling rehiyon nga nagalakip sa mga teritoryo nga may daghang mga Muslim. Ang ethnic  may iyang kaugalingong kagamhanan, dili sama sa ubang rehiyon sa nasod nga administratibo lamang. Kini gitibuok sa halos tibuok Arkipelago sa Sulu (ang Dakbayan sa Isabela sa Basilan sakop sa Peninsula sa Zamboanga). Ang mga lalawigan nga nahimutang sa Arkipelago sa Sulu mao ang Basilan, Sulu, ug Tawi-Tawi. Ang Basilan ug Tawi-Tawi mao usab ang ngalan sa kinadak-ang pulo ning maong mga lalawigan, samtang ang sentro sa lalawigan sa Sulu mao ang pulo sa Jolo. Ang mga lalawigan nga nahimutang sa pulo sa Mindanao mao ang Lanao del Sur ug Maguindanao. Ang Dakbayan sa Cotabato mao ang administratibong sentro sa rehiyon.




#Article 6: Pilipinas (743 words)


Ang Republika sa Pilipinas (Tinagalog: Republika ng Pilipinas; Iningles: Republic of the Philippines o the Philippines; Kinatsila/Inespanyol: República de Filipinas) o Pilipinas, nailhan usab isip Perlas sa Sidlakang Kadagatan, mao'y usa ka gawasnong, soberanhong nasod sa habagatang-sidlakang Asya. Naa siya sa 1,210 km (750 mi) gikan sa dakong Asya ug may 7,641 ka isla nga nagporma sa usa ka parte sa Kapupud-ang Malayo.
Ang Kapupud-an sa Pilipinas, nakit-an sa mga Portuges ug mga Espanyol nga kuyog ni Kapitan Hernando de Magallanes niadtong 16 sa Marso, 1521. Pagka 27 sa Abril, 1565, ang mga mamumuntog sa liderato ni Miguel Lopez de Legaspi nahiabot sa Sugbo, gikan sa Nueva Espanya, (Mexico). Pagkahuman sa pagmugna og gobyernong espanyol sa Manila adtong tuig 1571, ang kapupud-an gihimo nga kolonya sulod sa kapin og 300 ka tuig, sugod sa (1521 hangtod sa 1898). 

Pagkahuman sa gubat alang sa kalingkawasan sa Mehiko, ang kagamhanan sa Espanya mao nay mikontrolar sa Pilipinas ug gihimo ning Probinsya sa Espanya (1821 - 1898) sulod sa 77 anyos hangtod sa 1898.

Pagka 1898, naggubat ang Espanya ug ang Estados Unidos sa Amerika. Pagkahuman sa maong gubat, ang Estados Unidos sa Amerika mao nay mikontrolar sa kapupud-an hangtod sa 1945. Sa ika-2ng Gubat sa Kalibotan, ang Hapon miabot ug maoy nanghawod sa Kapupud-an pag 1942 taman 1945. Dihang gibombardiyo sa mga sundalong Pilipinhon ug Amerikanhon ang mga kampo sa mga Hapon, nahalingkawas ang Kapupud-an.

Pagka 1946, ang Pilipinas gitagaan og de facto, nga permanente nga Kagawasan sa 4 sa Hulyo, 1946 sa Estados Unidos sa Amerika.

Kining mga tuiga ubos sa pangagamhanan sa mga taga gawas nakaimpluwensiya pag-ayo sa kultura ug katilingban sa Pilipinas. Nailhan ang nasod sa iyang pagka Katoliko ug sa labihang pagkaimpluwensiya niini sa Kasadpanon. Usa kini sa duha ka nasod nga katoliko sa Asya: Pilipinas ug Sidlakang Timor.

Human dayon sa Ika-2ng Gubat sa Kalibotan, ang Pilipinas mao ang kinalamboang nasod sa Asya, apan sukad niadto, hinay ang kalamboan gumikan sa kagamay sa pagtubo sa ekonomiya, pangawkaw sa gobyerno sa panudlanan (pangurakot), ug neyo-kolonyal nga mga impluwensiya. Sa pagkakaron, modereyt ang pagtubo sa ekonomiya — tinabangan sa kadaghan sa mga Pilipino nga nanrabaho sa gawas ug sa 'information technology.

Ang Pilipinas usa ka Republikanhon ug Demokratiko nga nasod. Ang systema sa pangobyerno niini giindig sa sistema sa Estados Unidos. May tulo ka dagkong sanga ang gobyerno sa Pilipinas: ang Ehikutiba (Executive), ang Lehislatiba (Legislative), ug ang Judisyal (Judiciary). Ang Ehikutiba girepresentaran sa Presidente sa Pilipinas, ang Lehislatiba sa Kongreso (Congress), ug ang Judisyal sa Kinatas-ang Hukmanan (Supreme Court).

Ilalom sa Presidente mao ang mga nagakalain-laing ahensya ug departamento sa gobyerno sama sa Armed Forces of the Philippines (AFP), Bureau of Internal Revenue (BIR), Department of Interior and Local Government (DILG), Department of Justice (DOJ) ug uban pa. Ang Ehikutiba ang naay responsibilid nga mupatoman sa mga balaod nga gi pasa sa Kongreso ug tanang programa sa gobyerno.

Ang Kongreso mao ang sanga sa gobyerno nga responsable nga mopasa og nagakalain-laing balaodnon. Kini natunga sa duha ka lawas: ang Senado (Senate) ug ang Balay sa mga Representante (House of Representatives).

Ang Kinatas-ang Hukmanan (Supreme Court) mao ang ikatulo nga sanga sa gobyerno nga ang responsibilidad mao ang pag-hubad sa balaod partikular ang Konstitutusyon sa nasod.

Ang Pilipinas may 7,107 ka isla. Kadagkoan ang Luzon ug Mindanao. Taliwala sa ila ang Kapupud-ang Kabisay-an, Mindoro, Palawan, Marinduque, Romblon, ug uban pa.
Ang isla sa Luzon may tulo ka bukiranan: ang Kordilyera, ang Sierra Madre, ug ang Karabalyo. Ang Kordilyera ug ang Karabalyo didto sa Amihanang Luzon, ug ang Sierra Madre nag-agi gikan sa amihanan sa probinsya sa Cagayan hangtud sa tunga-tungang Probinsya Quezon.
Didto sa Mindanao ang katas-ang bukid sa tibuok Pilipinas, ang Bukid Apo, sa Dakbayan sa Davao.

Sa Forbes Magazine, pang-84 ang Pilipinas sa talang Best Countries for Business tuig 2009.

Tinagalog (isip Filipino) ang pugsanong gihimong nasodnong pinulongan. Duha ang pugsanong gihimong opisyal nga pinulongan: Iningles ug Tinagalog (ug sa una, Kinatsila). Adunay kapin sa 170 ka pinulongang lumad sa tibuok kapupud-an. Napulog duha niini mga nanag-unang pinulongan sa mga rehiyon: Sinugboanon, Iniloko, Hiligaynon, Bikol, Winaray, Kinapampangan, Panggasinan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Tinausug ug Tsinabakano.

Ang kultura sa Pilipinas naimpluwensiya sa daghang nasod gikan sa Europa (Espanya), Latino America (Mehiko), Estados Unidos sa Amerika, Tsina, Islam, Hinduismo, etc.

Ang kustombre ug tradisyonales sa Pilipinas naimpluwensiyahan sa mga Espanyol.

Mga Katoliko ang kadaghanan sa Pilipinas (83 porsento); Protestante (9 porsento); Islam (5 porsento); Budismo ug Hinduismo (3 porsento). Dunay mga 560 Ortodokso.




#Article 7: Asya (531 words)


Ang Asya mao ang kinadak-an ug kinadaghanag tawo nga kontinente. Sakop sa Asya ang 8.6% sa tibuok kalibotan apil ang kadagatan (o 29.4% sa yutanhong arya). Mga 60% sa mga tawo sa kalibotan nanimuyo sa Asya, (populasyon labaw pa sa 4 ka bilyon). Ang Asya tradisyonal nga gigamit alang sa bahin sa superkontinenteng Aprika-Eurasya nga anaa mahimutang sa sidlakan sa Kanal sa Suez, sidlakan sa Kabungtorang Ural, ug habagatan sa Kabungtorang Caucasus, Dagat Caspian ug sa Dagat Itom. Mga 2% sa populasyon nanimuyo sa amihanan ug interyor nga bahin (sama sa Siberia, Mongolia, Kazakhstan, Xinjiang, Tibet, Qinghai, Uzbekistan ug Turkmenistan); ang laing 98% anaa nanimuyo sa habagatan ug sidlakang bahin sa Asya.

Ang pulong nga Asia gikan sa Karaang Pinulongang Griyego nga Ασία, unang gigamit ni Herodotus (mga 440 BK) alang sa Anatolia o, sa paghulagway sa mga Gubat Persiyano, sa Imperyong Persiyano, aron malahi sa Gresya ug Ehipto. Si Herodotus mikomento nga nahibulong siya nganong tulo ka pangalan sa babaye ang gigamit sa sa paghulagway sa usa lamang ka higanteng kayutaan (land mass) (Europa, Asia, ug Libya, gireper ang Aprika), matud niya kasagaran sa mga Griyego nagtuo nga ang Asia gikan sa asawa ni Prometheus pero ang mga Lydian miingon nga gipanganlan kini gikan kang Asias, anak nga lalaki ni Cotys diin giapod-apod ang ngalan sa tribu sa Sardis.

Ang Asya usab mahimong ingnon nga usa ka subrehiyon sa Eurasia. Alang sa dugang subdibisyon ginamit kanang maong termino, tan-awa ang Habagatang Eurasia ug Tunga-tungang Eurasia.

Ang ubang nasod sa Asya milapas sa Asya mismo.

Kining mosunod nga mga rehiyon tradisyonal nga giila:

Ang Habagatang Asya gitawag usab nga Subkontinente sa Indya. Kini naglakip ning mosunod:

Kini matawag usab sa Kasadpanong termino Tunga-tungang Sidlakan (Middle East sa Iningles), nga maoy sagad gamiton sa mga Pilipino, Uropano, ug Amerikano. Ang Tunga-tungang Sidlakan (sa ubang interpretasyon) nagpasabot sa pipila ka nasod sa Amihanang Aprika. Ang Habagatang-Kasadpang Asya mabahin pa gayod ngadto ning mga mosunod:

Kining maong rehiyon naglakip sa Peninsula sa Malaya, Indotsina ug ang mga pulo sa Kadagatang Indyan ug Kadagatang Pasipiko. Ang mga nasod nga anaa mahimutang niini mao kining mosunod:

Ang nasod sa Malasya gibahin ngadto sa duha tungod sa Habagatang Dagat sa Tsina busa kini may mainland ug may pulo nga mga bading.

Kining maong arya nagalakip ning mosunod:

Usahay usab ang nasod sa Mongolia ilakip sa Sidlakang Asya.

Walay unibersal nga konsensus sa paggamit ning maong terminoha. Sagad ang Tunga-tungang Asya naglakip ning mga mosunod:

Ang Tunga-tungang Asya mahinungdanon tungod sa mga internasyonal nga panagbingkil sama sa mga linya sa lana, Nagorno-Karabakh, ug Chechnya, ingon man sa presensiya sa mga sundalo sa Estados Unidos ug Nagkahiusang Gingharian sa Afghanistan.

Mga pundok alang sa rehiyonal nga koordinasyon pang-ekonomiko:

Ang Asya tugob sa petrolyo ug puthaw.

Ang Asya may tulo ka mga sentro pinansiyal. Kini mao ang Hong Kong, Singapore ug Tokyo.
THE BEST ITONG PUNTAHAN

Ang kinabag-an sa mga tawo sa kalibotan nga may gipraktis nga relihiyon nagpraktis og relihiyon nga nagsumikad sa Asya.

Ang mga relihiyon nga nagsugod sa Asya ug adunay mayoriya sa iyang mga sumusunod sa Asya mao kining mosunod:

Religions founded in Asia that have the majority of their contemporary adherents in other regions include:




#Article 8: Heyograpiya (460 words)


Ang heyograpiya mao ang pagtuon sa lokasyonal ug spatial nga baryasyon sa natural ug tawhanong penomena sa kalibotan. Ang pulong nagagikan sa Griyegong mga pulong γη kun γεια (kalibotan) ug γραφειν (pagsaysay ug pagsulat).

Ang modernong heyograpiya usa ka koleksiyon sa nagkadaiyang mga disiplina. Kini may kalabotan sa daghang mga natad sa kahibalo sa tawo. Ang mga heyograpo migamit sa ubang disiplina sumala sa ilang panginahanglan niini. Samtang ang mga sabdyek sama sa biyolohiya ug ekonomiks may dakong impluwensiya, aduna usay mga heyograpo nga nagagamit sa mga konsepto gikan sa mga sabdyek sama sa sosyolohiya, saykolohiya, ug pagtuon sa paugnat sa kusog kun sports science.

Si William Hughes, usa ka magtutudlo sa heyograpiya sa mga Balaang Yuta sa King's College London, mihatag og depinisyon sa heyograpiya sa tuig 1863: Ing heyograpiya usa ka siyensiya, usa ka butang dili lamang sa mga ngalan, apan sa argumento ug pangrason, sa hinungdan ug epekto.

Kini usa ka espisipikong pagsalikway nga ang heyograpiya usa lamang ka deskriptib nga disiplina. Ang heyograpiya milakip usab sa pisikal nga kalibotan sa tawhanong aspeto niini. Sa sulod sa disiplina, hinuon, may daghang natad sa espesyalisasyon. Ang mga heyograpo karon miespesyalays sa usa sa mga dagkong sanga niini.

Ang pisikal nga heyograpiya nagpokus sa heyograpiya isip usa ka siyensiya sa kalibotan (Earth science). Ang katuyoan niini mao ang pagsabot sa pisikal nga layout sa kalibotan, ang iyang lakat sa panahon (weather), ug ang kalibotanong pattern sa mga tanom ug mananap. Daghang bahin sa pisikal nga heyograpiya ang nagagamit sa heyolohiya, labaw na sa pagtuon sa weathering, ug paglihok sa sedimento.

Ang pisikal nga heyograpiya mahimong mabahin ning mosunod nga mga sanga:

Ang tatawng dibisyon niining maong mga natad malisod sa paghimo. Usahay ang osyanograpiya ibutang sa sulod sa pisikal nga heyograpiya, apan karon giila kini nga sabdyek sa iyang kaugalingon.

Mga may kalabotang tumong: Atmospera - Arkipelago - Dagat - Disyerto - Ekolohiya - Heyostatistika - Kadagatan - Kontinente - Lanaw - Osyanograpiya - Pulo - Sapa - Yuta

Ang makitawhanong heyograpiya mao ang sanga sa heyograpiya nga nagpukos sa pagtuon sa mga pattern ug mga proseso nga naghulma sa interaskiyon sa tawo sa lain-laing kalikopan. Kini naglakip sa mga aspetong tawohanon, politikal, kultural, katilingbanon, ug ekonomikanhon. Samtang ang medyor nga pokus sa makitawhanong heyograpiya dili ang pisikal nga landscape sa kalibotan (tan-awa ang pisikal nga heyograpiya), duol sa imposible ang paghisgot sa makitawhanong heyograpiya nga dili magreper ngadto sa pisikal nga landscape diin ang mga kalihokan sa tawo nahitabo, ug ang enbayronmental nga heyograpiya inanayng mitumaw isip sumpay sa duha ka sanga sa heyograpiya.
  
Ang makitawhanong heyograpiya mahimong mabahin ning mosunod nga mga kategoriya:

Mga may kalabotang tumong: Talaan sa mga nasod sa kalibotan - Nasod - Nasyon - Estado - Probinsiya - Dakbayan - Lungsod - Barangay




#Article 9: Kalikopan (237 words)


Ang kalikopan sa kabisayaan ug sa Mindanao usa ka tabunok nga kahiusahan (Rich in Biodiversity). Dinhi makita nato ang kinadaghanang klase sa mga buhing nilalang ning kalibotan. Apan kining iyang pagka tabunok gihasi pod sa mga salawayong buhat nang gadala sa iyang hinanaling kawagtangan (extinction) dinhi ning atong kalibotan. Ang mga buhing nilalang diha sa napulo ka ektaryang balay sa gasang (coral reef)dinhi sa atoa, katumbas na sa gidanghanon sa species nga atoa sa great barrier reef didto sa Australia. Usa kini sa mga garbo kanatong mga bisaya nga kaliwat. Dinhi sa atong kadagatan, makit-an ang kiadaghanan species sa gasang. Apan usa man ang atong gibuhat niini? Sa walay kukaluoy, gitirohan ug dinamita o kon dili buk-on para maabog ang mga isda nga nagtago niini. Kon mangihas man gani, balit-aron ang mga gasang para mangita ug mga kinhason.

Dunay nay daghan kalihukan sa pagsalbar niining himatyong mga kabalayan sa mga gasang. Usa niining ang gibuhat sa lugsod sa cordova diin ilang gihimong sanktuyaryo sa kagasangan. Duna kini mga mananagat nga nihatag sa ilang panahon para mapatuman ang balaod sa paglusad niini nga sanktuyaryo. Kini karon, usa sa mga duol nga salumanan sa mga banyaga nga buot mo aninaw sa kaanidot sa atong kagasangan. Ang kada mosalom ginamit ang SCUBA dunay bayranan ngadto sa mga bantay nga moabot pod ngadto sa lungsod. Dinhing pamaagiha, nibarog ang kalihukan bisan wala siya gahin nga pondo gikan sa manudlanan sa lungsod.




#Article 10: Tinuohan (119 words)


Ang tinuohan usa ka tawhanong penomena nga lisod hatagag sayong depinisyon. Kini sagad nga nagpasabot sa usa ka pundok sa mga pagtuo ug hinunahunaan kalabot sa usa ka butang (tinuod o hinimo-himo), tawo (tinuod o hinimo-himo) o sistema sa paghunahuna nga giilang supernatural o sagrado ug ang moralidad, mga institusyon, ug mga ritwal nga may kalabotan sa maong pagtuo o sistema sa paghunahuna. Kini sagad gamiton isip pagtuo.

Usahay ang pulong tinuohan nagpasabot sa mas restriktibong kahulogang organisadong relihiyon, o ang pundok sa mga tawo nga nagsuporta sa usa ka simbahan.

Ang pulong 'relihiyon' misulod sa pinulongang Sinugboanon pinaagi sa Kinatsilang re·li·gión.

Ang talaan sa ubos nagpakita sa gidaghanon sa mga tawo nga naghupot sa lainlaing pagtuo o relihiyon.




#Article 11: Linggwistika (111 words)


Ang linggwistika (Kinatsila: lingüística; Ininggles: linguistics) mao ang sayantipikanhong pagtuon sa tawhanong pinulongan, ug ang nagtuon ning maong natad gitawag nga linggwista.

Ang linggwistikang teyoriko nagtuon sa mga batakan sa paghatag deskripsiyon sa indibiduwal nga mga pinulongan ug sa mga teyoriya sa mga unibersal nga aspeto sa pinulongan, samtang ang applied linguistics naggamit ning maong mga teyoriya sa natad sa pagtudlo sa pinulongan, sintesis sa sulti, ug pagtambal sa kalisdanan sa pagsulti.

Ang mga linggwista mahimong magtuon sa usa ka bahin sa estrukturang linggwistiko, nga mahimong ipasunod sama niini, gikan sa tunog ngadto sa kahulogan:

Mahimo usab nga bahinon ang natad sa linggwistika pinaagi sa pagkonsiderar sa mga eksternal nga paktor:




#Article 12: Pinulongan (167 words)


Ang pinulongan usa ka sistema sa komunikasyon. Ang pasulti ug pasulat nga pinulongan sa tawo matawag nga sistema sa mga simbolo ug mga lagda nga naglatid og unsaon paggamit kining mga simboloha.

Kinaiya sa matag bata ang pagkat-on og pinulongan. Hapit tanang pinulongan sa tawo naggamit og mga patern sa tingog ug lihok nga naghatag abilidad sa tawo pakighinabi sa uban.

Walay klarong utlanan nga naglahi sa diyalekto gikan sa pinulongan, apan giingong ang usa ka pinulongan usa ka diyalekto nga may kaugalingong kasundalohan.

Ang mga tawo ug ang mga programa sa kompyuter naghimo usab og mga pinulongan, pananglitan ang Esperanto, Ido, Interlingua ug Klingon.

Ang mga pinulongan sa tawo sagad gitawag og natural nga pinulungan. Ang siyinsiya sa pagtu-on niini gitawag og linggwistiks.

Wala matino kon kanus-a unang gigamit sa tawo (o sa iyang mga kagikan) ang pinulongan. Mahimong sa panahun sa Homo habilis kini (duha ka milyun ka tuig kanhi) o kaha niadtong 40,000 ka tuig lamang kanhi, o kaha sa panahon sa tawong Cro-Magnon.




#Article 13: Pamalaod (155 words)


Ang pamalaod mao ang teyorya ug pilosopiya sa balaod. Ang mga nanagtuon sa pamalaod buot makasabot sa pundamental nga hiyas sa balaod, ug ang pag-analisar sa iyang katuyoan, istruktura, ug aplikasyon. Buot nilang makab-ot ang mas lawom nga panabot sa balaod, ang klase sa gahom nga anaa niini, ug ang papel niini sa katilingban. Sa praktikal nga lebel, ang pipila ka mga hurista buot mopalambo sa katilingban pinaagi sa pagtuon kon unsa ang balaod, unsa kini unta, ug unsa ang tinuod nga operasyon niini. Buot nilang makasabot sa mas lawom nga paagi sa walay katinoan nga balaod.

Ang angayng sinugdanan sa pagsabot sa pamalaod mao nga ang katuyoan sa balaod mao ang kaangayan. Ang positibong pamalaod, nga anaa sa mga sinulat nga mga balaod ug sa mga desisyon sa korte sa usa ka hurisdiksiyon, maoy himoong pundasyon isip testingan sa mga pilosopikanhong teyorya kabahin niini. Kini maoy hinungdan sa debate kon sayantipikanhon ba ang pamalaod.




#Article 14: Kasaysayan (127 words)


Ang kasaysayan usa ka sistematikanhong koleksiyon sa impormasyon kabahin sa mga panghitabo sa kanhiay. Sa sentidong natad sa pagtuon, ang kasaysayan nagtumbok sa pagtuon ug interpretasyon sa rekord sa mga tawo, pamilya ug katilingban. Ang kahibalo sa kasaysayan naglakip sa kahibalo sa mga panghitabo sa kanhiay ug sa gitawag nga historical thinking skills.

Sumala sa tradisyon, ang pagtuon sa kasaysayan lakip sa humanities. Apan sa modernong akademya ang kasaysayan giila nga usa ka katilingbanong siyensiya.

May lain-laing paagi sa pag-organisa sa historikal nga impormasyon:

May pipila nga misaway sa eksisting nga mga kasaysayan kay kini mipokus lamang sa mga politikanhong panghitabo, mga gubat, ug mga sikat nga tawo samtang ang mas importante ug mas lawom nga mga kausaban sa ideya, teknolohiya, kinabuhi sa pamilya ug kultura napasagdan.




#Article 15: Edukasyon (106 words)


Ang edukasyon usa ka katilingbanong siyensiya nga naglakip sa pagtudlo ug pagkat-on ug espesipikong kahibalo, tinuohan, ug teknikal nga kahibalo. Ang maayong mga magtutudlo sa usa ka natad naggamit sa lain-laing paagi ug mga materyales aron mahatod ngadto sa mga magtutuon ang kahibalo sa usa ka kurikulum.

Ang edukasyon sagad nagpasabot sa pormal nga edukasyon kun edukasyon sa mga tulunghaan. Apan kini naglakip usab sa mga impormal nga pagkat-on sama sa pagkat-on pinaagi sa inadlaw-adlaw nga panginabuhi.

Ang pulong edukasyon misulod sa pinulongang Sinugboanon gikan sa Kinatsilang educación. Sa Kasadpang Kalibotan ang gigikanan sa pulong edukasyon mao ang Latin nga educare nga ang buot ipasabot pagpadako.




#Article 16: Antropolohiya (146 words)


Ang antropolohiya (gikan sa Griyegong pulong άνθρωπος, tawo) gitibuok sa pagtuon sa katawhan (tan-awa ang genus Homo). Kini matibuk-anon (holistic) sa duha ka sentido: nanginlabot kini sa tanang tawo sa tanang panahon, ug sa tanang dimensiyon sa pagkatawo. Ang usa ka nag-unang kinaiya nga nagpalahi sa antropolohiya gikan sa ubang humanistikong disiplina mao ang pokus niini sa mga pagtuong labang sa kultura. Kining maong kalainan, hinuon, padayong nahimong sabdyek sa kontrobersiya ug debate, ug ang mga metodong antropolohikal karon giaplay na sa pagtuon sa usa katilingban kun pundok.

Sa Tinipong Bansa, ang anthropology tradisyonal nga nabahin sa upat ka mga sub-disiplina:

Dili pa lang dugay, mga may programang antropolohikal ang inanay nga mibahin sa natad ngadto sa duha, ang usa nagpokus sa humanidad (humanities) ug teyoriyang kritikal, samtang ang usa nagpokus sa siyensiyang natural ug empirikal nga obserbasyon.

Ne gente

Bastante importante né pessoal

Power pont




#Article 17: Pilosopiya (304 words)


Ang pilosopiya o gumaran usa ka natad sa pagtuon nga naglakip sa mga natad sama sa estetika, epistemolohiya, etika, lohika, ug metapisika. Ang batakang paagi sa pilosopiya mao ang paggamit sa pangrason aron timbang-timbangon ang mga tubag sa mga pangutana kabahin sa kamatuoran sa Diyos, sa kamatuoran mismo, ug sa moralidad. Apan walay higpit nga lagda kon unsa ang pilosopiya ug unsa ang dili pilosopiya, lakip na kon unsa nga metodo ang pilosopikanhon ug unsa ang dili.

Ang usa ka tawo nga nagtuon sa pilosopiya usa ka pilosoper (gikan sa Ingles nga pulong philospher) o gumaran. Ang pulong pilosopo nagpasabot sa usa ka tawo nga kanunayng manginsulto, ug dili sa usa ka magtutuon sa pilosopiya.

Ang pulong pilosopiya misulod sa pinulongang Sinugboanon pinaagi sa Kinatsilang filosofía. Sa Kasadpang Kalibotan ang gigikanan sa pulong pilosopiya mao ang Grinyegong Φιλοσοφία (philo-sophia), nga nagpasabot gugma sa kaalam. Daghang mga pilosopong Griyego sa karaang panahon ang nag-ila sa kalainan sa kagustohan sa kaalam batok sa kagustohan sa mga materyal nga butang, bisyo, ug ang pagtagbaw sa lawasnong kagustohan. Ang kahulogan sa kaalam alang sa mga Griyego sa karaang panahon naglakip sa birtud ug ang kagustohan sa kahibalo ug dili sa opinyon.

Ang pulong pilosopiya mahimo usab nga magpasabot sa panlantaw sa usa ka tawo o katawhan. Apan kining maong kahulogan nagpasabot nga dili lang usa ra ang tubag sa mga pangutana nga dugay nang gisulayan pagtubag sa mga gumaran.

Walay unibersal nga panagsabot unsang mga natad ang sakop sa pilosopiya. Apan kining mosunod tradisyonal nga mga sanga sa pilosopiya:

Ang matag sanga may iyang pundok sa mga pangutana nga gisulayan sa pagtubag.

Gawas ning lima, may ubang natad nga sagad lakip sa gitun-an sa mga gumaran. Kini mao ang politika (giila ni Aristóteles nga sakop sa etika), pisika (sa kahulogang unsa ang materya ug enerhiya), relihiyon ug teyolohiya.




#Article 18: Matematika (101 words)


Ang matematika mao ang disiplina nga nagtuon sa mga konsepto sama sa gidaghanon, istruktura, espasyo, ug kausaban.

Ang matematika gigamit sa daghang natad, lakip na ang siyensiya, enhinyera, panambal, ug ekonomiya. Kining maong mga natad nagdasig og mga bag-ong kalamboan sa matematika, ug naggamit usab niining maong mga kalamboan. May mga bag-ong paagi usab sa matematika nga namugna sa walay tinong katuyoan; kini komon nga mahitabo sa sanga nga gitawag lunsayng matematika.

Ang pulong matematika misulod sa pinulongang Sinugboanon gikan sa Kinatsilang matemáticas. Sa Kasadpang Kalibotan ang gigikanan sa pulong matematika mao ang Griyegong μάθημα (máthēma), nga nagpasabot pagtuon kun siyensiya.




#Article 19: Arkitektura (197 words)


Ang artikektura (sa Griyego αρχή = nag-una ug τέχνη = craftmanship) mao ang arte ug siyensya sa pagdesinyo og mga bilding ug istruktura. Usa ka mas halapad nga depinisyon mag-apil sa iyang sakop sa desinyo sa tibuok kalikopan, gikan sa makrolebel sa pagplano sa mga lungsod, pagplano sa dakbayan, ug landscape architecture ngadto sa maykrolebel sa furniture.

Sumala sa labing sayong naluwas nga sinulat sa maong hilisgotan, ang kang Vitruvius' De Architectura, ang maayong mga bilding kinahanglang adunay Katahoman (Venustas), Kalig-on (Firmitas) ug Kagamitan (Utilitas); ang arkitektura mahimong hunahunaon isip usa ka pagbalanse og koordinasyon ning tulo ka elemento, nga walay bisan usa nga gipalabi kaysa laing duha. Ang modernong depinisyon sa arkitektura naglantaw sa makatahomanon, istruktural, ug praktikal nga mga konsiderasyon.

Ang arkitektura usa ka multi-disciplinary nga natad, naglakip sa matematika, siyensiya, arte, teknolohiya, katilingbanong siyensiya, politika, kasaysayan, gumaran, ug uban pa. Sa pamulong ni Vitruvius, Ang arkitektura mao ang usa ka siyensiya, gikan sa daghang siyensiya, ug giadornohan sa daghan ug managlahing kahibalo: pinaagi sa ilang panabang ang usa ka hukom naporma binase niadtong mga sinulat nga resulta sa ubang mga arte. Mipuno siya nga ang usa ka arkitekto angayng batid sa musika, astronomiya, ubp.




#Article 20: Medisina (753 words)


Kinaiya na sa tawo ning ibabaw sa kalibotan ang pagpakigbisog batok sa malisod nga mga sitwasyon aron siya magpabiling buhi ug haruhay. Mangapkap siyag mga paagi aron lang makalikay sa kapait. Pananglit, kon adunay ulan o init, mangita siyag kapasilongan. Kon adunay mangtas nga mananap nga buot mohambat kaniya maghimo siyag hinagiban nga ikapanalipod sa kaugalingon. Kon tugnaw ang panahon maghimo siyag sapot nga ikasul-ot sa lawas. Dayag na lang nga dili siya gustong makatagamtam sa kalisdanan. Usa na dinhi ang paglikay sa tanang matang sa balatian. Gusto niya ang makanunayong kabaskog sa lawas. Matag karon ug unya, ang tawo, mangitag paagi aron moalibyo ug hingpit siyang matambalan sa panahon nga matakboyan sa bisan unsang klase sa sakit. Dinhi ning maong punto adunay dakong kalambigitan nga ikadalit ang siyensiya ug arte sa medisina kun science and art of medicine.

Sa pagsugod sa bag-ong milenyo, nag-asod ang lapad nga mga kausaban sa natad sa pagpanambal nga gidalit sa teknolohiya. Kita karon nagtagamtam sa labing luwas, sopistikado ug sangkap nga siyensiya sa medisina nga mohatag og kahupayan sa halos tanang matang sa sakit. 

Hinuon, ang siyensiya sa pagpanambal aduna usay iyang kaugalingong kakulangon. Kay dili man ikalimod nga aduna kini huyang nga mga aspeto ilabi na diha sa pisikal ug moral nga bahin. Apan kining maong mga limitasyon mas gamay ra kon timbangon tandi sa langyab sa mga kaayohang gikahatag niini sa kinabuhi sa tawo. Ang siyensiya sa medisina maoy usa sa tulo ka labing karaan ug establisadong lawak sa kahibalo, ang laing duha mao ang relihiyon ug balaod. Ato usab angayng hinumdoman nga walay lawak sa kahibalo nga perpekto. 

Makaingon kita nga yano ra kaayo ang kaabante sa pagpanambal karong panahona tungod sa daghang bag-ong imbensiyon sa kabag-ohan sa halos tanang aspeto sa kaalam. Apan kon mosulay kitag tan-aw ning maong lawak, dinhi atong mahibaloan ang bag-ong klase sa epektibong mga tambal, haom ug tukma nga kahibalo ug paagi sa pagtambal, tukma nga kasayoran sa medisina, mga sopistikadong kagamitan, kini aron maangkon nato ang labing taas nga kalidad ug kaluwasan diha sa pagpatambal.

Kon kita mobalik-lantaw ug motandi niini sa kahimtang sa natad sa pagpanambal karong mga panahona, kita makaingon nga mas bulahan tungod sa labing bag-ong mga urog sa medisina. Ang katakos sa pagpanambal karon gilantaw nga imposible pa kaayong mahitabo kaniadto. Dili unta makalas ang 30-40 ka milyong kinabuhi tungod sa nabantog nga Flu Pandemic sa tuig 1918 kon aduna pa silay mga makina nga motabang sa pagginhawa kun respirator, bakuna, tukma nga mga makina sa laboratoryo ug hustong mga antibiyotiko niadtong mga panahona. Mas daghan untang naluwas nga mga inahan kaniadto kon midangop pa sila sa mga balay-tambalanan atol sa pagpanganak aron dili mahiagom sa pagdugo inigkahumag kahimugso sa bata kun post-partum bleeding.

Tungod sa bag-ong teknolohiya ug kahibalo sa siyensiya sa medisina, nahimo na karon nga luwas ang kinabuhi sa inahan ug bata bisan sa kadelikado sa kahimtang sa pagsabak. Mahimo na karon ang pagtambal sa mga sakit ilabi na sa sakit sa kaliwat kun hereditary diseases, mahimo na ang pagsukod sa presyur sa dugo, pagdeterminar sa Alta Presyon, o pagsuta sa kahimtang sa puya samtang anaa pa sa sabakan. Mahimo nang mahibaloan kon lalaki o babaye ba ang bata nga gisabak.

Mahimo na karon nga ang usa ka tawo modawat og laing organo gikan sa lain sama sa renyon kun kidney, atay, baga, kasingkasing aron siya pabiling buhi pinaagi sa organ transplantation. Ang mga mananambal makahatag pag-usab sa kahayag niadtong mga buta pinaagi sa laser eye operation. Mahimo na karon ang operasyon nga mas dali ug dili na kinahanglang hiwaon ang lawas sa tawo. Ug karon lang bag-o, gihimo sa mga doktor didto Pransiya ang labing unang pagbalhin sa nawong sa tawo kun Facial Transplant. Ang siyensiya ug arte sa medisina mohatag og kaayohan niadtong nalisoan sa maayong pangisip aron sila mobalik isip mapuslanong sakop sa katilingban. Anaa ang Computed Tomography Scanning kun CT Scan ug Magnetic Resonance Imanging kun MRI nga mosuta sa labing gamayng tumor o kakulian sa maski haing dapit sulod sa atong lawas. Daghan na ang masaarong mga tambal nga motubag sa kaayohan sa ubay-ubayng matang sa kanser.

Pipila lamang kining atong gihisgotan mahitungod sa mga kaayohan nga gikadalit sa siyensiya sa medisina. Mga modernong teknolohiya ug kahibalo nga manalipod sa panglawas. Mga butang nga abot sa paningkamot sa tawo aron siya makalingkawas sa bisan unsang sakit ug magpabilin ang kapiskay sa lawas, mga sulundong buhat aron mahupay ang mga balatian, sama sa gihimo sa Labawng Mananambal ngadto sa Iyang katawhan kaniadto didto sa Israel.




#Article 21: Internet (309 words)


Ang Internet mao ang tawag sa kinalibutan nga paghiusa sa mga computer nga usa ka paagi sa paghatag ug pagkuha sa mga data sa nagkalainlain nga mga computer sa laing bahin sa kalibotan. Gitawag pod kini nga Information Superhighway o labing-dakong agianan sa impormasyon.

Ang Internet ug ang World Wide Web dili usa, sukwahi sa pagtuo sa kadaghanan. Ang internet ang paghiusa sa mga nagkasumpay-sumpay nga pundok sa mga computer, nga gisumpay pinaagi sa mga copper wires, fiber-optic cables, wireless connections, ug uban pa. Samtang ang Web usa ka tigum sa nagkasumpay sumpay nga mga dokumento ug uban pa nga mga resources, nga nagkasumpay pinaagi sa hyperlink ug URL. Ang World Wide Web usa sa mga serbisyo nga makuha sa Internet, uban sa nagkalainlain pa sama sa e-mail, file sharing, online gaming ug uban pa. Ang Internet ug ang Web kasagaran nga magkailis sa dili teknikal nga paggamit.

Ang paglansad sa USSR sa Sputnik ang nagtukmod sa United States nga maghimo og Advanced Research Projects Agency, giila isip ARPA, sa Pebrero sa 1958 para sa pagkuha balik sa pagpangulo sa teknolohiya. Naghimo ang ARPA og Information Processing Technology Office (IPTO) sa pagdugang pa sa research sa programang Semi Automatic Ground Environment (SAGE), nga naghiusa og sistema sa mga radar sa kadak-on sa usa ka nasod sa unang higayon. Napili si J. C. R. Licklider isip pangulo sa IPTO, ug nakita ang universal networking isip usa ka potensyal sa paghiusa sa human revolution.
Mibalhin si Licklider gikan sa Psycho-Acoustic Laboratory sa Harvard University ngadto sa MIT sa tuig 1950, human na interesado sa information technology. Sa MIT, nagserbisyo siya sa kumiti nga naghimo sa Lincoln Laboratory ug nagtrabaho sa SAGE project. Sa tuig 1957, nahimo siyang Vice President sa BBN, diin iyang gipalit ang una nga produksyon nga PDP-1 computer ug nagpasi-ugda sa kinaunhan nga pagpakita sa publiko sa time-sharing.




#Article 22: Elektronika (216 words)


Ang elektronika mao ang natad sa pagtuon ug paggamit sa mga sistema nga nagpadagan sa kuryente sa mga elektron (ug uban pang tigdala sa charge). Ang pagdesinyo ug konstruksiyon sa mga elektronikong sirkito alang sa pagsulbad sa mga praktikal nga mga problema kabahin sa inghenyeriyang elektroniko, ug naglakip sa desinyo sa hardware sa inghenyeriyang pangkomputador.

Ang pagtuon sa mga semikonduktor nga mga pisa ug ang ilang teknolohiya usahay giila nga sanga sa pisika.

Ang mga sirkwitong dihital mga elektronikong sirkwito nga naggamit sa mga diskretong nibel sa boltahe. Ang mga sirkwitong dihital mao ang sagad nga mekanikal nga representasyon sa alhebrang Boole ug mao ang basehan sa tanang didyital nga mga kompyuter. Sa hapit tanang inghenyero, ang terminong sirkwitong dihital, sistemang dihital, ug lohika mahimong ilis-ilison sa konteksto sa mga sirkwitong dihital.

Sa hapit tanang kaso, ang gidaghanon sa lainlaing estado sa usa ka buko duha, ug kini girepresentar sa mga tatak nga ubos ug taas. Ang ubos pirmeng nagpasabot nga duol sa sero nga boltahe samtang ang taas anaa sa mas taas nga nibel, depende sa gisuplay nga boltahe.

Ang mga komputador, elektronikong orasan, maprogram nga lohikal nga kontroler (gigamit sa pagkontrol sa mga industriyal nga proseso) gitibuok sa mga didyital nga sirkwito. Ang mga prosesador dihital sa senyal laing gigamitan ning maong mga sirkwito.




#Article 23: Katitikan (202 words)


Ang literal nga kahulogan sa literatura kun katitikan mao ang kahibalo sa mga sulat kun sinulat, apan ang termino sagad nagpasabot sa koleksiyon sa mga teksto, diin sa kultura sa Kasadpan sagad prosa, nga mahimong piksiyon ug di-piksiyon, dula (drama sa tablado), ug balak. Sa daghang bahin sa kalibotan, gilakip usab sa literatura ang mga teksto nga dili lang sinulat apan binaba (oral) usab, sama sa epiko, leyenda, mito, ug mga porma sa binaba nga pamalak.

Ang katitikan mao ang labing pinong ekspresyon sa tawo nga gihulad pinaagi sa pulong, sinulat man kun binaba, sa pamaagi sa katahom ug arte.

Ang katitikan gibahin sa duha ka dagkong hugpong. Kini mao ang prosa ug balak. Bisan tuod kon dunay duha ka dibisyon ang katitikan nga managlahi apan malisod uyamot ang pagbadlis og linya niining duha. May mga elemento sa balak nga anaa sa prosa samtang may mga elementong prosa nga anaa sab sa balak. Apan mas ulhing nabatid sa tawo ang prosa kay sa balak. Giingon nga ang balak maoy kinaunahan sa tanang dibisyon sa katitikan.

Sa tuig 2019, gilunsad ang , ang giila nga Literary Journal of the Philippine South. Dinhi gimantala ang nagkalain-lain nga mga mugna sa batan-ong magsusulat sa Binisaya. 




#Article 24: Biliran (244 words)


Ang Biliran usa ka isla nga probinsya sa Pilipinas nga nahimutang sa Sidlakang Kabisay'an nga Rehiyon (Rehiyon VIII). Ang Biliran usa sa pinakagamay og pinakabag-o nga probinsya sa Pilipinas. Kinaadto, ang Biliran kay parte sa lalawigan sa Leyte, apan nahimo ini nga independente nga probinsya niadtong 1992.

Ang Isla sa Biliran makit-an wala pay usa ka kilometro amihan sa isla sa Leyte. Ang tulay nga nagkonektar sa Biliran og Leyte mao ang tulay nga naa sa igbaw sa Isla sa Poro. Ang capital sa Biliran mao ang munisipyo sa Naval nga naa sa kasadpang baybayon sa isla. 

Binisayang Sinugboanon ang pinulongan sa upat sa mga lungsod sa Biliran ug Binisayang Winaray ang pinulongan sa uban.

Sa panahon sa espanyol, ang gitawag karon og Biliran kay nahibal-an nga Isla de Panamao. Ang ngalan karon sa isla kay gituohan nga gisagop tunga-tunga sa tikahuman nga ika-17 nga siglo og sa pagsugod sa ika-18 nga siglo, matod pa sa damo nga mga pagmantala nakuha ini sa lumad nga balili nga gitawag nga borobiliran nga mitubo nga madagayaon sa yuta sa isla. Usa pa nga gituohan nga teorya sa ngalan sa isla mao ang pulong nga bilir nga gipakahulugan sa usa ka tigulang nga diksiyonaryo nga kanto o kilid sa sakayan, plorera o bisag unsa nga musiwil. Kini nga teorya gisuportahan pud sa kamatuoran nga ang Biliran kay lugar sa una nga dako nga himuan og barko o dunggoanan og barko nga gitukod niadtong ika-17 nga siglo.  




#Article 25: Hilongos, Leyte (282 words)


Ang Hilongos usa sa mga lungsod sa Amihanang Leyte.  Kining lungsod giklasipika nga ikatulo nga klase.

Ang munisipalidad sa Hilongos nahimutang sa amihanang-kasadpang bahin sa probinsiya sa Leyte ug nag-atubang sa Dagat sa Camotes. Sa amihanan bahin sa lungsod makaplagan ang lungsod sa Hindang; sa sidlakan ang Mahaplag ug Sogod; sa kasadpan ang Dagat sa Camotes; ug sa habagatan ang lungsod sa Bato. Ang Hilongos 146 kilometros gikan sa Dakbayan sa Tacloban sa amihanang-sidlakan, 77 kilometros gikan sa Dakbayan sa Ormoc sa amihanang-kasadpan, ug 35 kilometros gikan sa Dakbayan sa Maasin sa Habagatang Leyte.

Pipila ka tuig sa wala pa ang ika-12 nga siglo, may mga tribong libod-suroy gikan sa Iloilo nga miabot sa lugar nga wala tuyoa kay sila gigukod man sa mga Malayong manlalayag (sailor). Ang lugar gitawag nga Ilong tungod sa ngalan sa maong tribo nga Ilongot.

May mga ubang sugilanon nga nag-ingon nga ang ngalang Hilongos gikan sa mga pulong ilong ug lumos tungod sa daghang nangalumos sa Sapa sa Salog nga mao ang pinakadakong salog sa Hilongos sa pagka karon.

Sa ika-12 siglo misikat ang Hilongos. Si Amahawin, usa ka gamhanang datu sa baranggay, miilog sa mga kasikbit nga kabarangayan, ug mipadako sa iyang teritoryo hangtod sa mga lugar nga karon sakop sa mga lungsod sa Inopacan, Hindang, Bato, ug Matalom.

Sa 2000 nga Senso sa Populasyon ug Panimalay, ang Hilongos mirehistro sa iyang ika-2 nga kinaubsang pagtubo sa populasyon sukad sa tuig 1948. Sa 2000, ang Hilongos may populasyon nga 51,462 ka tawo sa 10,763 ka bubong, 6.96% nga pagtubo gikan sa natala sa 1995 nga 10,062. Ang average nga gidaghanon sa usa ka bubong lima ka tawo.

Ang Hilongos nabahin ngadto sa 51 ka barangay.




#Article 26: Alcoy, Sugbo (348 words)


Ang Alcoy usa sa mga lungsod sa lalawigan sa Sugbo sa Pilipinas. 

Ang Alcoy 93 kilometro gikan sa Dakbayan sa Sugbo.

Ang lungsod sa Dalaguete makaplagan sa amihanan sa Alcoy. Sa habagatan sa Alcoy makaplagan ang lungsod sa Boljoon samtang ang mga lungsod sa Badian ug Alegria makaplagan sa kasadpan, ug Cebu Strait sa sidlakan.

Sa 2000 census, naay population og 13,497 ka tawo sa 2,435 na bubong. 

Kapital sa munisipyo ang Alcoy sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa Alcoy, lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Alcoy, ug adunay  ka molupyo. Ang Alcoy nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Ang yuta palibot sa Alcoy kay  kasagaran kabungtoran, apan sa amihang-sidlakan nga kini mao ang patag. Sa habagatang-sidlakan, dagat ang pinakaduol sa Alcoy. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa amihanan-kasadpan sa Alcoy. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Bogo,  km sa amihanan sa Alcoy. Sa rehiyon palibot sa Alcoy, mga lawis talagsaon komon.

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Marso, sa  °C, ug ang kinabugnawan Septiyembre, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.

Munisipyo ang Alcoy sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Ang Alcoy nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Mga lungsod sa Alcoy:

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Alcoy. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Alcoy medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 27: Bohol (285 words)


Ang Bohol usa ka pulo ug lalawigan sa Pilipinas nga anaa nahimutang sa Tunga-tungang Kabisay-an. Ang Dakbayan sa Tagbilaran mao ang kaulohan kun kapital niini. Sa kasadpang bahin sa lalawigan atong makit-an ang pulo ug lalawigan sa Sugbo. Sa amihanang-sidlakan makaplagan ang Leyte ug sa habagatan, tabok sa Dagat Bohol (Bohol Sea), makaplagan ang Mindanao.

Ang Bohol adunay 47 ka mga lungsod ug 1 ka dakbayan. 

Usa kini ka matang sa kahoy nga kurti og kasingkasing og dahon nga may duha ka pulgada ang gilapdon ug tulo ka pulgada ang gitas-on. Mubo lang kini nga kahoy, ug may pagkaputi ngadto sa dalag ang bulak. Gisulat kini ni Antonio Phigafetta nga  Bohol diin dili hilwason ang  sama sa kasagarang pulong Italyahanon o Kinatchila.

Kaumahan alang sa mga lagotmon nga kasagaran mogamit sa pamagi nga mas nailhan karon sa ngalan nga kaingin. Lami og unod ang ubi ug ubang lagotmon nga gitanom niining paagiha. Hangtod karon ang Bohol maoy kinalamian og ubi sa tibuok Pilipinas. Lagmit kini ang rason nga mao kiniy gihangan sa maong pulo sanglit didto man gitanom ang mga lagotmon sa maong pamaagi. Sanglit sa manuskripto daw susama og hitchura ang a ug o may purohan nga ang Bahol naalan og Bohol sa pagtranskriptar niini.

Daghang langob sa Bohol nan dapit kini sa mga boho. May kalosanan pud kuno og tubig sa habagatang kabaybayonan sa Bohol nga gitawag og Boho ug niini kuno naggikan ang ngalan sa pulo.

Duhay rason nga lisod kini dawaton isip ginikanan sa ngalang Bohol. Una, sa Kinatchila o bisan sa Initalyanhong sinulatan dili H ang titik sa tingog nga H. Sa Kinatchila pagatitikon kini nga J sama sa  Jagna, Candijay, ug Jetafe. Ikaduha, dili maeksplikar ang tumoy nga L.




#Article 28: Amihanang Samar (126 words)


Ang Amihanang Samar (Iningles: Northern Samar)  usa sa mga lalawigan sa Sidlakang Kabisay-an. Ang ulohan o kapital sa lalawigan mao ang Catarman ug nahimutang kini sa amihanang bahin sa pulo sa Samar. Sa habagatan sa lalawigan mao ang mga lalawigan sa Sidlakang Samar ug Samar. Sa amihanang-kasadpan, tabok sa San Bernardino Strait makaplagan ang Sorsogon; sa sidlakan makaplagan ang Dagat Pilipinhon ug sa kasadpan ang Dagat Samar. 

Tulo ang lumad nga pinulongan sa Amihanang Samar: Binisayang Winaray, Binisayang Sinugboanon ug Inabaknon.  Sinugboanon ang pinulongan sa mga lungsod sa San Isidro, San Antonio ug sa San Vicente.  Ang pinulongang Inabaknon ang lumad nga pinulongan sa pulo ug lungsod sa Capul.  Winaray ang pinulongan sa ubang dapit sa lalawigan.

Kawhaag upat (24) ang mga lungsod sa Amihanang Samar.




#Article 29: Samar (148 words)


Ang Lalawigan sa Samar usa sa mga lalawigan sa Pilipinas sa Kabisay-an. Sa una ginganlan ang lalawigan na Western Samar (Iningles sa Kasadpang Samar) kay ang ngalan na Samar ngalan usab sa pulo.  Ang Dakbayan sa Catbalogan ang ulohan o kapital sa lalawigan.  Lakip sa lalawigan ang kasadpang dapit sa pulo sa Samar ug mga pila ka pulo sa Dagat Samar sa kasadpan sa mainland. Sa amihanan sa lalawigan makaplagan ang lalawigan sa Northern Samar ug sa sidlakan ang lalawigan sa Eastern Samar. Konektado ang Samar sa Leyte pinaagi sa Tulay San Juanico, sa Estrecho de San Juanico (o San Juanico Strait). Sa habagatan sa lalawigan maoy ang Golpo sa Leyte.

Binisayang Sinugboanon ang pinulongan sa mga pulo ug lungsod sa Almagro ug Santo Niño samtang Binisayang Winaray ang pinulongan sa ubang dapit sa lalawigan.

Ang Samar nabahin ngadto sa 24 ka mga lungsod ug 2 ka dakbayan.




#Article 30: Negros Occidental (204 words)


Ang Negros Occidental (Sinugbuanon: Kasadpang Negros) usa sa mga lalawigan sa Kasadpang Kabisay-an. Ang kapital sa lalawigan mao ang Dakbayan sa Bacolod. Ang lalawigan naa sa kasadpang dapit sa pulo og Negros. Sa sidlakang dapit sa pulo mao ang lalawigan sa Negros Oriental. Sa tabok sa Golfo sa Panay ug Guimaras Strait sa amihanang-kasadpan makaplagan ang pulo-lalawigan sa Guimaras ug ang lalawigan sa Iloilo sa Pulo sa Panay.

Dire sa Negros Occidental nagsugod ang Republika sa Negros sa 5 sa Nobyembre, 1898 nila Juan Araneta ug Aniceto Lacson.  Ang Republika sa Negros mao ang gobyerno sa tibuok na pulo sa Negros pagkatapos sa panahon sa mga Katsila hangtod sa pag-abot sa mga Americano.

Binisayang Hiligaynon ang pinulongan sa Negros Occidental.  Pero naay mga dakbayan ug lungsod sa Negros Occidental nga Binisayang Sinugboanon ang ilang pinulongan.  Kining mga dakbayan ug lungsod Sugboanon tua sa sidlakang dapit sa lalawigan sa Negros Occidental nga nag-atubang sa Tañon Strait ug sa pulo ug lalawigan sa Sugbo .  Ang mga Sugboanong dakbayan ug lungsod sa Negros Occidental mao ang:

Ang Negros Occidental napulo'g siyam (19) ang mga lungsod ug napulo'g tulo (13) ang mga dakbayan. Ang lalawigan mao ang naay kinadam-ang mga dakbayan sa tanang mga lalawigan sa Pilipinas.




#Article 31: Agusan del Norte (100 words)


Ang Agusan del Norte usa ka lalawigan sa Pilipinas. Kini nahimutang sa rehiyon sa CARAGA sa Mindanao. Ang kapitolyo sa Agusan del Norte nahimutang sa Dakbayan sa Butuan. Sa amihanan sa maong lalawigan ang Surigao del Norte, Surigao del Sur sa sidlakan, Agusan del Sur sa habagatan, ug ang Misamis Oriental sa kasadpan. Kini nag-atubang sa Bahiya sa Butuan, nga lakip sa Dagat sa Bohol, sa amihanang-kasadpan.

Ang Agusan del Norte nabahin ngadto sa 11 ka mga lungsod ug 1 ka dakbayan.

Ang lalawigan sa Agusan gibahin ngadto sa duha ka lalawigan (Norte ug Sur) sa Akta Republika Numero 4979.




#Article 32: Tawi-Tawi (203 words)


Ang Tawi-Tawi usa ka pulong lalawigan sa Pilipinas. Kini lakip sa Awtonomong Rehiyon sa Bangsamoro sa Muslim Mindanao. Ang ulohan sa Tawi-Tawi mao ang Panglima Sugala ug ang lalawigan mao ang kinahabagatan sa tanang probinsiya sa nasod. Sa amihanang-sidlakan makit-an ang lalawigan sa Sulu samtang sa kasadpan mao ang Sabah nga sakop sa nasod sa Malasya. Sakop usab sa Tawi-Tawi ang pipila ka mga pulo sa Dagat sa Sulu, ang Cagayan de Tawi-Tawi, ug ang Turtle Islands, 20 kilometro lamang gikan sa Sabah.

Mayoriya sa mga tawo sa Tawi-Tawi sakop sa Sama o Badjao nga tribo. Daghan sa mga tawo ang may inadlawng pakiglambigitay sa mga taga-Sabah, tungod kay 14 kilometro lamang kini gikan sa Tawi-Tawi. Ang mga dayalekto sa Sama, Tausug, Badjao, Arabo, ug Bahasa Malaysia ang gigamit nga mga pinulongan.

Agriculture, fishing, and agar-agar (seaweeds) farming are the leading source of livelihood of the people of Tawi-Tawi, with quite a number engaged in the barter trade business. Copra is the top agricultural product, followed by root crops, fruits, and vegetables.

Ang Tawi-Tawi gibahin ngadto sa 10 ka mga lungsod. Walo sa mga lungsod anaa mahimutang sa Arkipelago sa Sulu, samtang ang duha (Mapun, ug Turtle Islands) anaa sa Dagat sa Sulu. 




#Article 33: Davao del Sur (102 words)


Ang Davao del Sur usa ka lalawigan sa Filipinas nga nahimutang sa Región sa Davao sa Mindanao. Ang ulohan sa lalawigan mao ang Dakbayan sa Digos ug sa amihanan gikan sa lalawigan makaplagan ang Dakbayan sa Davao. Sa habagatan makaplagan ang Davao Occidental. Sa kasadpan, ang mga lalawigan sa Cotabato, Sultan Kudarat, Habagatang Cotabato, ug Sarangani. Sa sidlakan sa lalawigan mao ang Golpo sa Davao.

Ang Dakbayan sa Davao lakip sa una sa lalawigan hangtod nga gihimo kini nga usa ka independenteng dakbayan.  Ang Dakbayan sa Davao nagdumala sa iyang kaugalingon, dili lakip sa lalawigan ug naay kaugalingong mga representante sa Congreso.




#Article 34: Lanao del Sur (107 words)


Ang Lanao del Sur usa ka lalawigan sa Pilipinas nga nahamutangan sa Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM). Ang ulohan sa lalawigan maoy ang Dakbayan sa Marawi ug ang lalawigan sa Lanao del Norte nahamutangan sa amihanan sa lalawigan.  Ang lalawigan sa Bukidnon nahamutangan sa sidlakan, ug ang mga lalawigan sa Maguindanao ug Cotabato sa habagatan. Sa habagatang-kasadpan nahamutangan ang Illana Bay, na lakip sa Moro Gulf. Sa interior sa Lanao del Sur ang Danaw sa Lanao, ang kinadak-ang danaw sa Mindanao, nga didto nahamutangan ang Maria Cristina Falls, ang kinadak-ang waterfall sa nasod.

Ang Lanao del Sur may 38 ka lungsod ug 1 ka dakbayan.




#Article 35: Basilan (162 words)


Ang Basilan usa ka pulong lalawigan sa Pilipinas nga nahimutang sa Awtonomong Rehiyon sa Bangsamoro sa Muslim Mindanao (BARMM). Ang iyang kapitolyo nahimutang sa Dakbayan sa Lamitan sa habagatang baybayong sa Zamboanga Peninsula. Ang Basilan usa sa kinaamihanang pulo sa Arkipelago sa Sulu.

Ang Basilan kanunayng nahilakip sa mga internasyonal nga balita tungod kay kini usa sa mga strongholds sa teroristang grupo Abu Sayyaf. Kining maong pundok mikidnap sa pipila ka mga turista gikan sa Palawan ug midala kanila ngadto sa Basilan, lakip na ang Amerikanong misyonaryo, Martin ug Gracia Burnham.

Ang Basilan nabahin ngadto sa siyam ka lungsod ug duha ka dakbayan. Ang Dakbayan sa Isabela mao ang kapital sa Basilan. Apan kini independente sa lalawigan ug sakop gani sa rehiyon sa Zamboanga Peninsula (dili sa ARMM). Ang Basilan sakop kanhi sa Kasadpang Mindanao (ang kanhi ngalan sa Zamboanga Peninsula) apan sa usa ka plebisito mihukom ang mga lungsoranon niini nga mopasakop sa ARMM, apan walay labot ang Dakbayan sa Isabela.




#Article 36: Pilar, Sugbo (139 words)


Ang Pilar ikalima nga klaseng municipalidad nahimutang sa probensya sa Cebu, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 32.42 kilometros quadrado ug nahimutang saikalima nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 11,564 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6048.

Ang lungsod sa Pilar nahimutang sa isla sa Camotes nga sakop sa lalawigan sa Sugbo ug nag-atubang sa isla sa probinsiya sa Leyte. Ang lungsod gipalibotan sa katubigan sa Dagat sa Camotes.

Sumala sa 2000 nga senso, ang  Pilar may 11,226 ka tawo sa 2,638 ka bubong.

Ang Pilar may 13 ka barangay.

Late Don Filomeno Torres, Ex-Mayor of Camotes, rich businessman; father of Proceso R. Torres who married to Manuela Bontes who resides in Cagayan de Oro City with 6 children; Feves, Matilde, Maximiano, Proceso, Robert, Ma. Flordeliza. 

Don Felomino Torres children; Loloy, Tating, Proceso, Genoveva, Vicente...




#Article 37: Catbalogan (103 words)


Ang Catbalogan ikaunom nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Samar, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 274.22 kilometros quadrado ug nahimutang ikaduhang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 94,317 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6700. Mao kini ang ulohan sa lalawigan.

Sa Pebrero 5, 2007 nahimo nga balaod ang Buhat sa Republika 9391 (o Republic Act 9391) nga nagbalhin sa Catbalogan gikan sa pagkalungsod ngadto sa pagkadakbayan. Sa Hunyo 16, 2007 gi-aprobahan sa mga taga-Catbalogan sa usa ka plebisito ang paghimo sa Catbalogan ngadto sa usa ka dakbayan. 

Ang Lungsod sa Catbalogan nabahin ngadto sa 57 ka barangay.




#Article 38: Sinugboanon (419 words)


Ang Binisayang Sinugboanon kun Sinebwano (Kinatsila: idioma cebuano) usa sa mga Binisayang pinulongan sa Pilipinas. Gisulti kini sa Tunga-tungang Kabisay-an ug sa amihanan ug kasadpang Mindanao. Mga 20,000,000 ka tawo (sumala sa Ethnologue) ang lumad nga tigsulti niini.

Ang Binisayang Sinugboanon anaay napulog pito ka patingog: p, t, k, ʔ (pinapiit nga pahunong), b, d, g, m, n, ng, s, h, w, l, r, y, ug j (gisulat usab nga gy kun dy). Ang mga katingog nga u ug o mga alopono, nga ang u kanunay nga gigamit sa sinugdan sa silabiko, ug ang o kanunayng sa ulahi o iwitan. Ang e orihinal nga sa pipila lamang ka mga pulong sama sa babaye, dayeg, gane, ug pangadye ug sa mga awitan silabiko sa e ang alopono sa i sa kataposang silabiko. Sa pag-abot sa Kinatsila daghan pang mga pulong ang napuno. Ang pagkabundak usa usab ka tiglahi sa mga pulong, mao nga ang dápit lahi sa dapít. Ang mga patingog nga [d] ug [r] mga alopono kaniadto apan dili magkapuli, sama sa kabungtoran [gikan sa bungtod] nga mao ang tukma ug dili *kabungtodan ug tagadiha [gikan sa diha] ug dili *tagariha.

Ang Sugboanon gitabi nga lunlon sa mga nagpuyo sa Sugbo, Bohol, sidlakang Negros, kasadpang bahin sa Leyte ug Biliran, ikatulong tunga sa Masbate ug sa kinatibuk-an sa Mindanao. Gitabi usab kini sa ubang mga lungsod sa Samar, ug sa Metro Manila. Hangtod sa tuig 1975, ang Sugboanon milabaw sa Tinagalog sa gidaghanon sa mga manggagamit, apan ang Sugboanon gihapon ang labing daghan og lumad nga manggagamit. Ang mga pagpamalhin sa Sugbo, Bohol ug Negros Oriental ngadto sa Mindanao ug bali-bali nakapadaghan sa Sugboanon nga mga manabiay sa Pilipinas. Ang ubang sinultian sa Sugboanon naghatag og lain-laing ngalan sa ilang pinulongan. Ang mga nagpuyo sa Bohol motawag niini og Bol-anon samtang ang mga Sugboanon ang pinulongan sa dapit sa Leyte motawag niini usahay og Kana. Kadaghanan sa ubang dapit motawag niining pinulongan isip Binisaya lang. 

Gitabi usab kini sa mga Waray sa Leyte ug Samar, Porohanon sa Poro, mga Ilonggo sa Negros Oriental, Eskaya sa Bohol, ug sa mga lumad (sama sa mga Ata, Bagobo, Butuanon, Maranao ug Tausug) ug mga mibalhin nga mga Pilipinhong hungpong lumadnon (sama sa Ilokano ug Ilonggo), tagagawas nga mga lumadnong hugpong (sama sa Katsila-Pilipino, Intsek-Pilipino, Hapon-Pilipino, ug mga Koreyano-Pilipino, ug ubang mga tawo sa Mindanao isip ikaduhang pinulongan.

Ang mga pulingalan mausab ang awitan sa persona, numero, ug kaso.

Ang upat ka mga kaso mao ang nominatibo, pagpanag-iyang giuna, pagpanag-iyang giulahi ug obliko.




#Article 39: Ormoc (409 words)


Ang Dakbayan sa Ormoc primera klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Leyte, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 613.60 kilometros quadrado ug nahimutang ikaupat nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 191,200 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6541. Ang pangalan sa dakbayan gikan sa pulong nga ogmok, usa ka karaang Binisayang termino para sa kapatagan. Ormoc ang unang dili-probinsyanong dakbayan sa Pilipinas.

Ang Dakbayan sa Ormoc usa ka independent component city ug dili sakop sa mga pamalaod sa lalawigan sa Leyte. Pero, sakop ang dakbayan sa distrito kongresyonal IV sa Leyte uban ang mga lungsod sa Albuera, Kananga, Merida, ug Isabel. 

Ang pinaka-daan nga tulay sa syudad. Gisugdan pag-himo sa tuig 1800 ug nahoman sa tuig 1861. Panahon sa mga Espanyol, ang tulay nag-silbi nga dunggoanan ug barko sa mga Chinese, Javans ug Indonesians nga nagbinisita sa isla para makipagkalakal.

Ang Kananga nahimo sa tuig 1950 nga adunay mga barrio sa Lonoy, Kananga, Rizal, Tugbong, Montebello, Aguiting, Tagaytay, Montealegre, Libungao, Naghalin, ug Masarayao nga sakob niadto sa syudad sa Ormoc.

Buntag sa pitsa 5 Nobyembre 1991, ang Ormoc na-igo sa unos nga gi-nganlan ug Uring. Mitala 4,922 ang namatay, 3,000 ang wala makit-i, 14,000 nagubang mga balay, ug nagkantidad nga labaw pa sa P600 mil ang nagubang mga katigayonan.

Ang klima kay tropikal nga kasalupan. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Mayo, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Pebrero, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Enero, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Mayo, sa  milimetro sa ulan.

Ormocanon ang tawag sa mga tawo sa Ormoc. Sinugboanon ang pinulongan sa dakbayan (o Kana, ang tawag sa mga Waray sa mga tawong Cebuano sa Leyte ug Southern Leyte) kauban ang tibuok kasadpang parte sa pulo sa Leyte. Mas naay relasyon ang mga Ormocanon sa mga silingang lungsod sa Leyte ug sa Sugbo kaysa sa sidlakang parte sa Leyte. Sila Lucy Torres-Gomez nga model ug ang PBA player nga si Rey Evangelista ang duha sa mga Ormocanon nga sikat sa tibuok Pilipinas. 

Ang Dakbayan sa Ormoc pirmi nakadaog sa pinakalimpyo ug pinakaberde nga dakbayan nga programa sa DILG sugod pa niadtong 1995 hangtod karon. Ang Asian Institute of Management nga pagtuon The Philippine Cities Competitiveness Ranking Project 2005 nagranggo sa dakbayan nga nahiuna sa infrastructure ug ikanapulo sa dynamism of local economy sa mga dakbayang gagmay sa Pilipinas. 




#Article 40: Calbayog (142 words)


Ang Dakbayan sa Calbayog primera klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Samar, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 880.74 kilometros quadrado ug nahimutang unang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 172,778 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6710.

Sa mosunod nga mga natural nga mga bahin makita sa Dakbayan sa Calbayog:

Ang mga tanom sa palibot sa Dakbayan sa Calbayog kay hapit tanan lasang. Ang dapit palibot sa Dakbayan sa Calbayog medyo hilabihan populasyon, uban sa  mga tawo kada kilometro kwadrado.  Ang klima kay tropikal nga kasalupan. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Mayo, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Enero, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Disyembre, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Mayo, sa  milimetro sa ulan.




#Article 41: Tacloban (359 words)


Ang Dakbayan sa Tacloban usa ka dakbayan sa lalawigan sa Leyte sa Sidlakang Kabisay-an sa Pilipinas.  Mao kini ang kapital o ulohan sa lalawigan sa Leyte.  Sa amihanan sa dakbayan makaplagan ang lungsod sa Babatngon, sa habagatan ang bungto sa Palo.  Sa kasadpan sa syudad makaplagan ang lungsod sa Alangalang.  Sa sidlakan sa dakbayan, tabok sa Estrecho de San Juanico o San Juanico Strait, makaplagan ang pulo sa Samar.  Basay ug Santa Rita ang mga lungsod sa Samar nga tabok sa Tacloban.

Siya nahimutang sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa ulohang dakbayan Dakbayan sa Manila.

Ang Tacloban primera klaseng dakbayan adunay kinatibok-an gidak-on nga 201.72 kilometros quadrado ug nahimutang unang distrito.

Sumala sa census ni acting 2010, dunay 221,174 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6500.

Sa mosunod nga mga natural nga mga bahin makita sa Tacloban City:

Ang klima kay tropikal nga kasalupan. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Mayo, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Enero, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Enero, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Mayo, sa  milimetro sa ulan.

Binisayang Winaray an lumad nga pinulongan sa Tacloban.

Sa pagsugod, ginganlang Kankabatok (gisulat usab na Cancabato o Kankabato) ang lugar nga karon Tacloban. Si Kabato maoy ang unang nagpuyo sa unang baranggay kuno.

Nagsugod ang Kankabatok na usa ka baranggay sa Basay, Samar.  Unya, nahimo kining lain na lungsod. 

Ang ngalan na Tacloban gikutlo sa panaklob.

Sa panahon sa mga Americano, ang Tacloban maoy base of operations sa mga Americano sa ilang mga opensiba-militar sa rehiyon labi na sa Samar.  Ang Camp Bumpus nga karon diha  nahimutang ang Leyte Park Hotel mao ang kampo militar sa mga Americano.  (Gikutlo ang ngalan sa kampo gikan sa usa ka sundalo nga si Bumpus nga namatay sa Balangiga sa Balangiga Incident).

Sa 12 sa Hunyo 1953, nahimong dakbayan ang Tacloban tapos sa pagpirma ni Presidente Elpidio Quirino sa balaod nga nagbalhin sa Tacloban gikan sa usa ka lungsod sa usa ka dakbayan.  Ang unang mayor sa dakbayan mao si Ildefonso Cinco.




#Article 42: Palompon, Leyte (371 words)


Ang Palompon usa ka ikatulo nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Leyte sa Sidlakang Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas.  Nahimutangan ang lungsod sa kasadpang dapit sa lalawigan.  Sa amihanan sa lungsod makaplagan ang lungsod sa Villaba.  Sa habagatan sa lungsod makaplagan ang lungsod sa Isabel.

Ang Palompon, usa sa mga lungsod sa lalawigan sa Leyte nga Binisayang Sinugboanon ang lumad na pinulongan.

Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 50,754 ka tawo sa 10,790 ka bubong.

Adunay padayon nga kalamboang pang-imprastraktura diri sa Palompon lakip na ang pagtukod ug kadalanan, pagtaud ug kuryente, pagtukod og pasilidad na pang-komunikasyon ug rehabilitasyon sa pantalang pandagat na nagpalambo sa posisyon sa lungsod ingon nga usa ka sentro sa patigayon alang sa amihanan-sidlakang bahin sa Leyte, ang tradisyonal nga papel nga naggikan pa sa panahon sa gubat. Ang yuta sa Palompon, nga sa kinatibuk-an kay bunturon, nakalimita sa potensyal na pang-agrikultura sa lungsod. Ang dominanteng matang sa yuta (yutang kolonon na Faraon) haum nag-una alang sa panapling kabukiran na pananom, sama sa saging, lubi, ug kamote. Ang kalaglagan sa kalasangan ug sa kritikal nga watershed sa usa ka dapit makaamot sa padayon nga pagbanlas sa yuta ug naghatag sa usa ka dakong hulga sa suplay sa tubig sa lungsod ug sa mga barangay niini.

Ang Lungsod sa Palompon adunay 50 ka mga barangay nga sakop niini. 10 ka barangay nga sakop sa Poblacion, ug ang 60 % sa mga barangay niini, naa mahimutang sa daplin sa dagat o mga coastal barangays. Ang mga barangay sa poblacion mao ang musunod: 

Ang Mazawalo mao ang pinakadakong barangay nga sakop sa poblacion. 

Ang mga coastal barangays nga naa sa norte nga bahin gikan sa poblacion mao ang 

Samtang ang mga barangay daplin sa dagat nga naa sa amihanang bahin mao ang mosunod:

Sa amihanang bahin sa lungsod sa Palompon ang tulo ka pulo nga gitawag ug Tres Marias, nga gilangkuban sa Tabuk, Gumalak ug Cabgan. 

Ang pinakalayo nga barangay mao ang Belen, nga matud pa sa sugilanon ni Jek Sanchez, mao kini ang dapit nga walay ingon, ug lugar nga walay sama tungod sa iyang gilay-on. matud pa dyes na lay plete paingon sa langit. Ang ubang mga upland barangays mao ang 




#Article 43: Bontoc, Habagatang Leyte (139 words)


Ang Bontoc usa ka ika-upat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Southern Leyte sa Sidlakang Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa 2000 census, naay populasyon og 27,592 ka tawo sa 5,363 na bubong.

Munisipyo ang Bontoc sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Habagatang Leyte ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Ang Bontoc nahimutang sa pulo sa Leyte Island.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Bontoc. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Bontoc nga hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.




#Article 44: Hinunangan, Habagatang Leyte (134 words)


Ang Hinunangan usa ka ika-tulo nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Habagatang Leyte sa Sidlakang Kabisay-an sa Pilipinas. Nahimutang kini sa sidlakang dapit sa lalawigan.  Sa amihanan sa lungsod makaplagan ang lungsod sa Silago samtang sa habagatan, makaplagan ang lungsod sa Hinundayan. Ang Hinunangan nailhan sa iyang abundang kahumayan og sa iyang maanindot kaayong mga isla (San Pablo Island og San Pedro Island). 

Ang pulong nga Hinunangan naga-gikan sa pulong nga honongangan, kay dapit man kini kung asa mang hunong ang mga tawo gikan sa kinatas-an og ubos nga dapit og gikan sad sa kasadpang bahagi sa Leyte. 

Ang Hinunangan giila sad nga rice granary sa probinsya.

Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 25,016 ka tawo sa  5,438 nga bubong.

Ang Hinunangan nabahin ngadto sa 40 ka mga barangay.




#Article 45: Samar (pulo) (102 words)


Ang Pulo sa Samar usa sa mga pulo sa Sidlakang Kabisay-an sa Pilipinas. Mao kini ang ika-tulo sa kinadak-ang pulo sa Pilipinas.

Tulo ang lalawigan sa pulo sa Samar.

Tulo ang lumad na pinulongan sa Samar.

Ang Binisayang Winaray, maoy ang lumad na pinulongan sa mayoriya sa mga taga-Samar. Ang Binisayang Sinugboanon maoy ang lumad na pinulongan sa mga pulo-lungsod sa Almagro ug Santo Niño sa Samar; sa mga pulo-lungsod sa San Antonio, Northern Samar, San Vicente, Northern Samar; ug sa San Isidro, Northern Samar diha mismo sa pulo sa Samar. Ang Inabaknon maoy ang lumad na pinulongan sa pulo sa Capul.




#Article 46: Hernani, Eastern Samar (210 words)


Ang Hernani usa nga ikalimang klase nga lungsod sa lalawigan sa Sidlakang Samar sa Sidlakang Kabisay-ang rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 7,642 ka tawo sa 1,412 ka bubong. Naay land area og 49.42 square km.

Ang Hernani nabahin ngadto sa napulo'g tulo (13) ka barangay. Upat (4) sa mga barangay sa poblacion, ginganlang ra sa ihap:

Palihug pagtabang sa paghubad sa Sinugboanong kining seksyon

Ang Hernani gitukod sa tuig 1850 ni Miguel Candido na taga Guiuan. Ang Hernani, gihimong lungsod pinaagi sa Royal Order sa 4 sa Enero, 1864.

Sa 12 sa Oktubre, 1897, giant tidal waves struck Hernani. Labaw 300 ka tawo ang namatay, ug mga public buildings ug mga balay were destroyed, including the newly–built stone church. Following the disaster, the survivors relocated the town center to a more secured place about one–half kilometer inland. Kini maoy ang poblacion karon.

Sa pagtapos sa Gyera Pilipinhon-Americano, ang status politikal sa Hernani gihimo og barrio sa ubos sa pamalaod sa Lanang (na karon  Llorente). Sa 1912, gibalik ang status na lungsod unya gibalhin ang lungsoranong gobierno sa Pambujan (na karon General MacArthur). Sa 1926 nahibalik ka lungsod ang Hernani pinaagi sa  Executive Order na gipagawas ni American Government–General Leonard Wood.




#Article 47: Padre Burgos, Habagatang Leyte (127 words)


	
Ang Padre Burgos 5th class na lungsod sa lalawigan sa Habagatang Leyte sa Sidlakang Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa 2000 census, naay populasyon og 8,926 ka tawo sa 1,672 na bubong.

Napulo'g usa (11) ka barangay ang nahisakpan sa Padre Burgos.

Munisipyo ang Padre Burgos sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Habagatang Leyte ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Ang Padre Burgos nahimutang sa pulo sa Leyte Island.

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Pebrero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.




#Article 48: Daram, Samar (328 words)


Ang Daram usa ka ika-upat nga klase nga lungsod o munisipalida sa lalawigan sa Samar sa Sidlakang Kabisay-an sa Pilipinas. Kini usa sa mga pulo-lungsod sa lalawigan.  Sumala sa 2000 census, naay populasyon og 35,532 ka tawo sa 6,472 na bubong.

Dunay 58 ka barangay ang nahisakpan sa Daram.

Munisipyo ang Daram sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Samar ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Ang Daram nahimutang sa pulo sa Daram Island.

Mga lungsod sa Daram:

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Daram.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Disyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.

Kapital sa munisipyo ang Daram sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa Daram, lalawigan sa Province of Samar ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Daram, ug adunay  ka molupyo. Ang Daram nahimutang sa pulo sa Daram Island.

Ang yuta palibot sa Daram kay  kabungtoran sa habagatang-kasadpan, apan sa amihang-sidlakan nga kini mao ang patag. Sa sidlakan, dagat ang pinakaduol sa Daram. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa amihanan sa Daram. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Catbalogan,  km sa amihanan-sidlakan sa Daram. Sa rehiyon palibot sa Daram, nabigasyon, mga lawis, kagaangan, mga luuk, ug kapuloan talagsaon komon.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Daram.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Disyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.




#Article 49: Maasin (348 words)


Ang  Dakbayan sa Maasin ikaupat nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Habagatang Leyte, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 211.71 kilometros quadrado ug nahimutang nga nag-inusara nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 81,250 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6600. Mao kini ang kapital o ulohan nga dakbayan sa Habagatang Leyte. Sumala sa 2000 census, kini may populasyon nga 71,163 ka tawo sa 14,597 ka bubong.

Ang Dakbayan sa Maasin nabahin ngadto sa 70 ka barangay.

Dakbayan ang Maasin sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Habagatang Leyte ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Ang City of Maasin nahimutang sa pulo sa Leyte Island.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa City of Maasin. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa City of Maasin nga hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Disyembre, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.

Kapital sa munisipyo ang Maasin (Ininggles: City of Maasin) sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa City of Maasin, lalawigan sa Habagatang Leyte ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Maasin, ug adunay  ka molupyo. Ang Maasin nahimutang sa pulo sa Leyte Island.

Ang yuta palibot sa Maasin kay  patag sa kasadpan, apan sa amihang-sidlakan nga kini mao ang kabungtoran. Sa habagatang-kasadpan, dagat ang pinakaduol sa Maasin. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa amihanan sa Maasin. Maasin ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit.

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.




#Article 50: Sogod, Habagatang Leyte (368 words)


Ang Sogod usa ka ika-doha nga klase nga lungsod o munisipalidad sa lalawigan sa Habagatang Leyte sa Sidlakang Kabisay-ang rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 37,402 ka tawo sa 7,266 ka bubong.

Kaniadtong wala pa miabot ang mga Kastila sa Pilipinas, ang Sogod nailhan nga sentro sa patigayonan sa habagatang bahin sa isla sa Leyte. Mga katawhan sa Sugut nakakita ug saktong pinuy-anan daplin sa suba sa Subangdaku diha sa lugar nga nasayran nga gitukod ang balwarte sa mga Kastila para maprotektahan sa mga Moro. Kining lugara mao na ang Barangay Zone III, nga gitukoran na karon sa merkadong publiko ug bus terminal sa lungsod.

Miabot ang tuig 1543, sa panahon sa ekspedisyon ni Villalobos, mga lumulupyo sa Abuyog, Leyte gipahibaw-an ang mga manlalayag nga anaa'y lugar sa amihanang bahin sa isla nga gitawag ug Sugut, kay nailhan na kini nga progresibo ug asensado sa mga langyaw. Mga negosyanteng Intsik kanunay mobisita sa lugar kay magpatigayon ug mga alipin, bulawan ug porselana didto sa mga katawhang Sogodnon. Kining impormasyon namatud-an sa ekspedisyon ni Legazpi sa tuig 1565 sa kadtong miabot sila sa nasod. Gisaysay nga ang barangay sa Sogod daghan ug tawo ug malamboon nga naga-atubang sa isla sa Panaon. Dise-syete ka tuig nga milabay, ang kastilang si Loarca misaysay nga ang Sogod ang pinaka-unang barrio nga namugna sa Leyte, kauban sa baryo sa Cavalian, Ormog ug Tandaya. Niadtong 1571, ang Sogod gi-deklara nga parte na sa encomiendang kastila..  

Ang komunidad gitinguha nga pirming sulungon sa mga Moro, maon nang gitukod ang balwarte, nga hangtod sa karon anaa pa ang mga maong edipisyo ug guba-guba na ang istsura. Ang rason nga gitukod ang maong balwarte para mapasidad-an ang mga tawo. Sa maong krisis migula ang usa ka mahinungdanon nga lider ug tigpamuno sa barangay sa Sogod, mao siya si Datu Mangkaw. Ang tinuod niyang pangalan kay Bankaw, nga mao nga nangulo sa pag-alsa batok sa rehimeng Kastila dinhi sa Leyte sa panahong 1621 hangtod sa 1622 mahitungod sa pagkaylap sa Katolisismo, pero natanggong ra dayon. Gi-ila siya nga mananagat nga lihiro nga mogamit sa pukot nga gitawag sa lokal ug laya.    

Ang Sogod nabahin ngadto sa 45 ka barangay.




#Article 51: Salcedo, Sidlakang Samar (318 words)


Ang Salcedo usa ka ikalimang klase nga lungsod sa lalawigan sa Sidlakang Samar sa Sidlakang Kabisay-ang rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 16,971 ka tawo sa 3,452 ka bubong.

Ang Salcedo nabahin ngadto sa 41 ka barangay.

Munisipyo ang Salcedo sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Sidlakang Samar ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Ang Salcedo nahimutang sa pulo sa Samar.

Mga lungsod sa Salcedo:

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Salcedo. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Salcedo medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Abril, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.

Kapital sa munisipyo ang Salcedo sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa Salcedo, lalawigan sa Sidlakang Samar ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Salcedo, ug adunay  ka molupyo. Ang Salcedo nahimutang sa pulo sa Samar.

Ang yuta palibot sa Salcedo kay  patag. Sa habagatang-sidlakan, dagat ang pinakaduol sa Salcedo. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa amihanan-sidlakan sa Salcedo. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Guiuan,  km sa habagatan sa Salcedo. Sa rehiyon palibot sa Salcedo, kapuloan, ug mga lawis talagsaon komon.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Salcedo.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Oktubre, sa  °C, ug ang kinabugnawan Septiyembre, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.




#Article 52: Alcantara, Sugbo (331 words)


Kinta klase nga lungsod ang Alcantara sa lalawigan sa Sugbo sa Pilipinas. Sumala sa  nga senso,  duna niy 11,532 ka tawo sa 2,247 ka bubong.

May siyam ka baranggay ang Alcantara.

Kapital sa munisipyo ang Alcantara sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa Alcantara, lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Alcantara, ug adunay  ka molupyo. Ang Alcantara nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Ang yuta palibot sa Alcantara kay  patag sa amihang-kasadpan, apan sa habagatang-sidlakan nga kini mao ang kabungtoran. Sa amihang-kasadpan, dagat ang pinakaduol sa Alcantara. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa habagatan-sidlakan sa Alcantara. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Barili,  km sa amihanan-sidlakan sa Alcantara. Sa rehiyon palibot sa Alcantara, mga lawis talagsaon komon.

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Alcantara. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Alcantara nga hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.

Munisipyo ang Alcantara sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Ang Alcantara nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Mga lungsod sa Alcantara:

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Alcantara. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Alcantara nga hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 53: Baranggay (208 words)


Ang baranggay (Kinatsila/Ininggles: barangay) mao ang kinagamyang yunit politikal sa Pilipinas. Kini susama sa mga village sa ubang kanasoran. Ang mga lungsod ug mga dakbayan gitibuok sa koleksyon sa mga baranggay.

Ang usa ka baranggay gipamunoan sa usa ka barangay captain nga maoy presidente sa konseho sa baranggay nga gitibuok sa mga baranggay konsehal. Ang matag baranggay may Sangguniang Kabataan kun SK, konseho sa kabatan-onan (nag-edad 15-18). Ang SK gitibuok sa SK President kun SK Chairman ug sa mga konsehal sa SK.

Sumala sa kasaysayan, ang baranggay komunidad sa 50 ngadto 100 ka pamilya. Ang matag baranggay kaniadto may 30 ngadto sa 100 ka bu ug ang gidaghanon sa tawo mikabat gikan sa 100 ngadto sa 500. Sumala ni Legazpi, may nakit-an siyang mga komunidad nga may 20-30 ka tawo lamang. Daghang baranggay sa kabaybayonan sa Kabisay-an ang gitibuok sa dili molapas 8-10 ka balay. Ang pulong mismo naggikan sa karaang Malay nga sakyanang pandagat balangay.

Them he a sign a paper for that meningitis he give ask budget weekly for food but he don't do his promise. Can I go to trail in fine a few lower? His lisciens is steell in the citom.he want to get it back to him it is OK under the law??




#Article 54: Ubos Balay-Balaoranan sa Pilipinas (268 words)


Ang Ubos Balay-Balaoranan kun Kamara Baha mao ang ubos ng balay-balaoronan sa Kongreso sa Pilipinas. Ang Senado ang taas nga balay-balaoronan. Sagad kon gamiton ang pulong Kongreso, bugtong ang Kamara Baha lamang ang gipasabot.

Ang miyembro sa Kamara Baha gitawag nga Kongresman kun Representante. Ang mga Kongresman gipili alang sa tulo-ka-tuig nga termino, ug mahimong masublian sa duha ka higayon. Duha ka klase ang mga kongresman: district representative, nga nagrepresentar sa usa ka heyograpikal nga lugar, ug ang sektoral nga representante.

Ang opisyal nga ulong-buhatan sa Kamara Baha mao ang Batasang Pambansa nga nahimutang sa Constitution Hill sa Dakbayan sa Quezon sa Metro Manila. Kining maong edipisyo sagad nganlan lamang isip Batasan.

Ang tanang probinsiya ug ang pipila ka mga dakbayan may bisan usa lamang ka congressional district. Ang matag distrito may 250,000 ngadto 500,000 ka mga tawo.

Ang sistema sa party-list maoy naghatag kahigayonan sa mga representante sa lain-laing hut-ong sa katawhan nga makaangkon og lingkoranan sa Kongreso. Binase sa  1987 nga Konstitusyon, ang mga magbobotar mahimong makapili og mga party-list nga organisasyon aron mahatagag tingog ang mga minoriti sa katilingban.

Ang matag botante mopili sa usa ka party-list nga organisasyon. Ang mga organisasyon nga makakuha sa dili mokubos 2% sa tanang boto sa party-list pagatagaag usa ka lingkoranan. Sa matag 2% sa tanang boto sa party-list, usa ka representante, apan dili molabaw sa 3 ang representante sa usa ka organisasyon kun partido politikal. Busa dili molabaw pa sa 50 ang mga sektoral nga representante nga mahisakop sa Kongreso. Apan sagad 20 lamang ang malingkoran tungod kay daghang organisasyon ang dili makakuha sa gikinahanglang gidaghanon sa boto.




#Article 55: Capoocan, Leyte (105 words)


Ang Capoocan usa ka ika-upat nga klase nga munisipalidad o lungsod sa lalawigan sa Leyte sa Sidlakang Kabisay-an sa Pilipinas. Ang lungsod nahimutangan sa amihanang dapit sa lalawigan sa daplin sa Carigara Bay.  Sa sidlakan sa lungsod makaplagan ang lungsod sa Carigara.  Sa kasadpan sa lungsod makaplagan ang lungsod sa Leyte.  Sa habagatan sa lungsod maoy ang lungsod sa Kananga ug ang Dakbayan sa Ormoc.  Sa amihanan sa lungsod tabok sa Carigara Bay maoy ang pulo ug lalawigan sa Biliran.  Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 27,593 ka tawo sa 5,400 ka bubong.

Ang Capoocan nabahin ngadto sa 21 ka barangay.




#Article 56: San Antonio, Amihanang Samar (145 words)


	
Ang San Antonio usa ka ikalimang klaseng munisipalidad o lungsod sa lalawigan sa Northern Samar o Amihanang Samar sa Sidlakang Kabisay-an sa Pilipinas. Ang lungsod usa ka pulo-lungsod.  Ang ngalan sa pulo Dalupiri unya gitawag gihapon ang pulo na San Antonio tungod kay mao man ang ngalan sa lungsod sa pulo.  Binisayang Sinugboanon ang lumad na pinulongan sa San Antonio.  Sumala sa 2000 census, ang San Antonio may 7,915 ka tawo sa 1,667 na bubong.

Ang San Antonio gitukod sa 1904.  Tulo ang ngalan na gihatag sa lungsod.  Ang una na ngalan sa lungsod maoy ang Manoglaya o mano nga paraglaya (mga tawo na migamit og laya).

Gibayloan ang ngalan sa Sugod-sugod.  Sunod gibayloan ang ngalan ngadto sa Matabia.  Ug sa sunod, gibayloan na ang ngalan sa San Antonio ug mao kini ang ngalan sa lungsod karon.

Ang San Antonio may napulo (10) ka barangay.




#Article 57: Zumarraga, Samar (134 words)


Ang Zumarraga ikalima nga klaseng municipalidad nahimutang sa probensya sa Samar, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 38.55 kilometros quadrado ug nahimutang saikaduhang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 16,936 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6725.

Ang Zumarraga may 25 ka barangay.

Munisipyo ang Zumarraga sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Samar ug rehiyon sa Sidlakang Kabisay-an, sa sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Ang Zumarraga nahimutang sa pulo sa Buad Island.

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Pebrero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Disyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Mayo, sa  milimetro.




#Article 58: Dulag, Leyte (119 words)


Ang Dulag usa ka ika-upat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Leyte sa Sidlakang Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas.  Usa kini sa mga kinadak-ang lungsod sa daplin sa dagat sa sidlakang dapit sa Pulo sa Leyte na miatubang sa Golfo sa Leyte paingon sa Oceano Pacifico. Sumala sa sensus sa tuig 2000, ang Dulag may populasyon nga 38,897 ka tawo sa 7,657 ka bubong.

Sa amihanan sa lungsod, makaplagan ang lungsod sa Tolosa.  Ang lungsod sa Mayorga makaplagan sa habagatan, ug makaplagan sa kasadpan sa Dulag ang lungsod sa Julita. Duha ang suba sa Dulag, ang Suba sa Dagitan sa habagatan ug ang Suba sa Kalbasag sa amihanan.

Ang Dulag nabahin ngadto sa 45 ka barangay.




#Article 59: Ajuy, Iloilo (300 words)


Ang Ajuy usa ka ika-upat nga klase nga lungsod o munisipalidad sa lalawigan sa Iloilo sa Kasadpang Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa  sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 45,192 ka tawo sa 8,312 nga bubong.

Ang Ajuy nabahin ngadto sa 34 ka barangay.

Munisipyo ang Ajuy sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Iloilo ug rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Mga lungsod sa Ajuy:

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Ajuy.  Ang klima habagat. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.

Kapital sa munisipyo ang Ajuy sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa Ajuy, lalawigan sa Province of Iloilo ug rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Ajuy, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Ajuy kay  patag sa amihang-sidlakan, apan sa habagatang-kasadpan nga kini mao ang kabungtoran. Sa habagatang-sidlakan, dagat ang pinakaduol sa Ajuy. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa amihanan-kasadpan sa Ajuy. Ajuy ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit. Sa rehiyon palibot sa Ajuy, mga lawis, mga luuk, ug kapuloan talagsaon komon.

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Ajuy.  Ang klima habagat. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 60: Nasodnong Awit sa Pilipinas (384 words)


Ang Lupang Hinirang (Sinugbuanon: Yutang Hinigugma o Yutang Tabonon) mao ang nasudnong awit sa Pilipinas.

Ang nasodnong awit sa Pilipinas nagsugod isip martsa nga gikomisyon ni kanhi pamuno-nasod Emilio Aguinaldo kang Julian Felipe, alang sa proklamasyon sa kagawasan sa Pilipinas niadtong Hunyo 12, 1898. Sa wala pa kining maong martsa, may lain nang gipahimo si Aguinaldo apan wala kini niya maayoni.

Ang taytol sa maong martsa mao ang Marcha Filipina Magdalo. Sa Hunyo 11, 1898, giisip kining nasodnong martsa sa Pilipinas, apan sa bag-ong ngalan: Marcha Nacional Filipina.

Agosto 1899, gisulat ni Jose Palma ang balak Filipinas sa pinulongang Kastila. Kini maoy nahimong liriko sa nasodnong himno.

Karon, ilegal mao ug usa ka aktong kriminal ang pag-awit sa Nasodnong Awit sa Binisaya ug lain pang pinulongan gawas sa Tinagalog. Ginadili usab ang paggamit sa orihinal nga bersiyong Kinatsila.

Kini ang orihinal na letra ni José Palma sa Kinastila.

Tierra adorada
hija del sol de Oriente,
su fuego ardiente
en ti latiendo está.

del heroísmo cuna,
los invasores
no te hollarán jamás.

En tu azul cielo, en tus auras,
en tus montes y en tu mar
esplende y late el poema
de tu amada libertad.

Tu pabellón, que en las lides
la victoria iluminó,
no verá nunca apagados
sus estrellas ni su sol.

Tierra de dichas, de sol y amores,
en tu regazo dulce es vivir;
es una gloria para tus hijos,
cuando te ofenden, por ti morir.

Kining paghubad gihimo ni Senador Camilo Osias og Mary A. Lane ug gihimong opisyal sa balaod sa Kongreso sa Pilipinas kaniadtong 1938 (mil nuybe cientos trainta’y otso).. Ang nasud dayon nahimong Komonwelt sa Estados Unidos.

Land of the morning,
Child of the sun returning,
With fervor burning
Thee do our souls adore.

Land dear and holy,
Cradle of noble heroes.
Ne'er shall invaders
Trample thy sacred shore.

Ever within thy skies and through thy clouds,
And o'er thy hills and sea,
Do we behold the radiance
Feel the throb of glorious liberty.

Thy banner, dear to all our hearts
Its sun and star alight
O never shall its shining field
Be dimmed by tyrants might.

Beautiful land of love, O land of light,
In thine embrace 'tis rapture to lie;
But it is glory ever, when thou art wronged
for us, thy sons to suffer and die.




#Article 61: Tigbauan, Iloilo (276 words)


Ang Tigbauan ikaduhang klaseng municipalidad nahimutang sa probensya sa Iloilo, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 83.68 kilometros quadrado ug nahimutang saunang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 58,814 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 5021.

Ang Tigbauan may 52 ka barangay.

Munisipyo ang Tigbauan sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Iloilo ug rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Mga lungsod sa Tigbauan:

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Pebrero, sa  milimetro.

Kapital sa munisipyo ang Tigbauan sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa Tigbauan, lalawigan sa Province of Iloilo ug rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Tigbauan, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Tigbauan kay  patag. Sa habagatang-sidlakan, dagat ang pinakaduol sa Tigbauan. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa amihanan-kasadpan sa Tigbauan. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Oton,  km sa sidlakan sa Tigbauan. Sa rehiyon palibot sa Tigbauan, mga lawis talagsaon komon.

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Pebrero, sa  milimetro.




#Article 62: Napulo ka Sugo (440 words)


Ang Napulo ka Sugo, kun Dekalogo, listahan sa pangrelihiyoso ug moral nga pagpasabot kinutlo sa tradiysong pangrelihiyon, mga gisulat sa Ginoo ug gihatag kang Moses sa bukid nga gitawag nga Bukid sa Sinai () kun Bukid sa Horeb () pinaagi sa duha ka dagkong bato nga gisulatan. Nailhan kini sa Hudiyismo ug Kristiyanismo. Sa pinulongang Bibliya, ang napulo ka sugo gitawag nga עשרת הדברים (gititik nga, Aseret haDvarim) ug sa katitikang Rabiniko nga עשרת הדברות (gititik nga Aseret haDivrot), nga samang nagpasabot nga ang napulo ka pahayag. Ang ngalan nga Dekalogo gikan sa Griyego nga ngalan nga δεκάλογος kun dekalogos (napulo ka pahayag) nga makita sa Septuagint (, ), nga hinubad sa Griyego sa Hebreo nga ngalan.

Ang tawag nga Napulo ka Sugo kasagaran nagpasabot sa managsusamang sulat sa Exodus 20:2–17 ug Deuteronomy 5:6–21. Ang uban miapil sa paglahi ning Etikanhong Dekalogo ug ang sumpay sa napulo ka sugo sa Exodus 34 gihingalang Ritwal nga Dekalogo. 

Ang sulat sa sugo sa Exodus naa'y lakip nga labaw pa sa napulo ka pahayag nga mosugo, mokabat og napulo'g upat kun napulo'g lima tanan. Hinuon, ang Bibliya miingon sa ihap nga napulo sa listahan, gamit ang Hebreo nga pahayag nga aseret hadvarim. Ang lain-lain nga mga relihiyon mitunga sa Sugo sa lain-laing paagi, ug naghubad sa napulo ka sugo sa lain-laing paagi.

Ang napulo ka sugo Exodo 20:1-17
Ug ang Dios misulti niining tanan nga mga pulong, nga nagaingon:
Ako mao si Jehova nga imong Dios, nga nagbawi kanimo gikan sa yuta sa Egipto gikan sa balay sa pagkaulipon.

Dili mo iyukbo ang imong kaugalingon kanila, ni mag-alagad kanila; kay ako si Jehova nga imong Dios, mao ang Dios nga abughoan, nga nagadu-aw sa pagkadautan sa mga amahan sa ibabaw sa mga anak, sa ibabaw sa ikatolo ug sa ibabaw sa ikaupat ka kaliwatan sa mga nagadumot kanako,
Ug nagapakita ako sa mahigugmaong kalolot alang sa linibo kanila nga nahigugma kanako, ug nagabantay sa akong mga sugo.

Sa unom ka adlaw magbuhat ka, ug buhaton mo ang tanan nga imong bulohaton;
Apan ang adlaw nga ikapito maoy usa ka adlaw nga igpapahulay alang kang Jehova nga imong Dios. Niining adlawa dili ka magbuhat, ikaw, bisan ang imong anak nga lalake, bisan ang imong anak nga babaye, bisang ang imong sulogoon nga lalake, bisan ang imong sulogoon nga babaye, bisan ang imong kahayupan, bisan ang imong dumuloong nga anaa sa sulod sa imong mga pultahan.
Kay sa unom ka adlaw gibuhat ni Jehova ang langit ug ang yuta, ang dagat, ug ang tanan nga anaa niini, ug mipahulay sa ikapito ka adlaw; busa gipanalanginan ni Jehova ang adlaw nga igpapahulay, ug gibalaan niya kini.




#Article 63: Maghimaya Ka Maria (132 words)


Ang Maghimaya Ka Maria mao ang timbaya sa arkanghel nga si Gabriel kang Maria sa Maayong Balita.

Sa mga Romano Katoliko, kini usa usab ka pag-ampo. Ania ang kompletong teksto:

Maghimaya ka Maria, napuno ka sa grasya 
Ang Ginoong Diyos maanaa kanimo. 
Bulahan ikaw sa mga babayeng tanan, 
Ug bulahan man usab ang bunga sa tiyan mo nga si Hesus. 
Santa Maria inahan ka sa Diyos, 
Ig-ampo mo kaming mga makasasala, 
Karon ug sa oras sa among ikamatay. 
Amen.

Ubang Paagi sa pag-ampo:
Maghimaya ka Maria, napuno ka sa grasya 
Ang Ginoong Diyos anaa kanimo. 
Bulahan ikaw sa mga babayeng tanan, 
Ug bulahan man usab ang bunga sa tiyan mo nga si Hesus. 

Santa Maria inahan ka sa Diyos, 
Ig-ampo mo kaming mga makasasala, 
Karon ug sa oras/takna sa among kamatayon. 
Amen.




#Article 64: Republika sa Bohol (279 words)


Ang Republika sa Bohol usa ka kagamhanan nga giingong nagdumala sa isla sa Bohol gikan sa Hunyo 11, 1899 hangtod Disyembre 23, 1901.

Sa Disyembre 20, 1898, usa ka piniliay sa Tagbilaran ang gipahigayon ubos sa pagdumala ni Lt. Hen. Emilio Verdeflor sa Sugbo. Ang maong kagamhanan sakop sa Gobierno de Canton de Visayas kun Pederal nga Kagamhanan sa Kabisay-an. Pagka-Disyembre 25, 1898, ang mga piniling opisyal mihupot sa renda sa pangagamhanan.

Pipila ka mga Boholano misulat kang Pamuno-nasod Emilio Aguinaldo aron ipakawalay bali ang nahitabong piniliay. Sa Enero 8, 1899, miisyu og dekrito si Aguinaldo ug kini nadawat sa kataposang semana sa maong bulan, kanus-a ang mga Presidente Munisipal sa Bohol mipili og bag-ong mga opisyal. Ang mga napili mao kining mosunod:

Sa Pebrero 11, 1899, gisulong sa mga Amerikano ang ulong-buhatan sa Pederal nga Kagamhanan sa Kabisay-an didto sa Santa Barbara, Iloilo. Niining puntoha ang mga Boholano midesisyon nga maghimog ilang kaugalingong republika.

Ang unang giplano sa mga opisyal sa kagamhanan sa Bohol mao ang pagpatawag og usa ka kombensiyon alang sa pagsulat og usa ka batakang-balaod. Mitumaw ang pag-ilogay sa gahom tali ni Reyes ug Flores. Gisugo ni Reyes ang Sugboanong si Pedro Samson aron pagpatay kang Flores. Sa Mayo 20 sa maong tuig, gipatay si Hen. Flores ug ang duha niya ka anak sa Kapitolyo sa Lalawigan.

Sa Hunyo 11 sa mao gihapong tuig, gisugdan ang kombensiyon konstitusyonal. Giaprobahan kini sa mao ra gihapong mga tawo nga nag-guba niini ug misunod ang eleksiyon diin si Reyes ang migawas nga mananaog. Walay nahitabong plebisito kabahin sa maong batakang-balaod.

Si Pedro Samson nahimong heneral sa maong kagamhanan. Siya mitahan lamang sa mga Amerikanhon nianang Disyembre 23, 1901.




#Article 65: Disyembre 28 (116 words)


Ang Disyembre 28 ang ika-362 nga adlaw sa tuig sa kalendaryong Gregoryan. 3 pa ka adlaw ang nahabilin sa tuig.

Kini usab ang gi ilang Ninos Inocentes o ang adlaw nga gi ila sa kalendaryong kristyano nga pagpatay sa mga inosenting ninyos o mga bata sa Bethlehem sa sugo ni Haring Herodes.  Kini iyang gi pa tuman aron sa pagpanaw sa na ilang mga tabi tabi nga natawo na ang usa ka bata nga maoy maghari sa tibuok kalibotan ug ilhong hari sa tanang hari, sa ni adtong hitabo tanang mga batat edad bag ong natawo hangtud duha ka panu igon iyang gipapatay.  Mao ang ngalang Ninos Inocentes napatik na sa kalendaryo sa pagtapos sa pasko.




#Article 66: Marcelo Fernan (194 words)


Si Marcelo Fern#225;n y Briones (Oktubre 24, 1927 - July 11, 1999) usa ka manlalaban ug politikong Pilipino. Siya lamang ang bugtong Pilipino nga nakapamuno sa hudikatura ug lehislatibong sanga sa kagamhanan sa Pilipinas, isip Pamunong Mahistrado sa Kinatas-ang Hukmanan ug isip presidente sa Senado, sa pangiyahay.

Si Fernan natawo sa dakbayan sa Sugbo sa mga mestisong ginikanan. Sa tuig 1953 migraduwar siya isip abogado gikan sa Unibersidad sa Pilipinas. Miadto siya sa Unibersidad sa Harvard sa Estados Unidos aron makuha ang iyang master's degree. Dangtan og pipila ka tuig, mibalik siya sa Pilipinas ug misulod sa politika isip delegado sa Nasodnong Kombensiyon alang sa Batakang Balaod. Sa tuig 1977 napili siyang nasodnong pamuno sa Integrated Bar (Nasodnong Kapunongan sa mga Manlalaban) ug sa 1988 nahimong Pamunong Mahistrado sa Kinatas-ang Hukmanan. Sa tuig 1995, napili siya isip senador. Sa pag-abli sa ika-11 nga Kongreso niadtong 1998, siya ang gipiling pamuno sa Senado.

Miluwat sa pagkapamuno sa Senado si Fernan nianang Hunyo 28, 1999 tungod sa pagkasakit. Pipila ka adlaw ang nakalabay (Hulyo 11), namatay siya sa Dakbayan sa Sugbo.

Ang ikaduhang taytayan nga nagdugtong sa mga isla sa Sugbo ug Mactan ginganlan pahinungod kaniya.




#Article 67: Katitikan sa Pilipinas (386 words)


Ang katitikan sa Pilipinas nagsugod sa mga sugid ug saysay sa prekolonyal nga Pilipinas ngadto na sa Mehikano (Bag-ong Espanya) ug mga Kinatsilang impluwensiya, apan aduna nay paagi sa pagsulat sa wala pa ang mga Katsila. Sa pagkakaron, ang katitikan padayon nga naglambo ilabi na sa pagkatukod sa Katitikan  Literary Journal

Ikompara sa ubang mga nasod sa Habagatan Kasadpang Asya, ang Pilipinas pipila lamang ka mga artipaka ang nagpakita og ebidensiya sa pagsulat. Kini gitawag nga baybayin, nga usahay hisaypan isip alibata.

Sa sayong bahin sa ika-17 nga siglo, usa ka magpapatik nga Tagalog, si Tomás Pinpín, misulat og usa ka libro nga naggamit sa giromanong baybayin aron tudloan ang mga Tagalog unsaon pagkat-on og Kinatsila. Ang iyang libro, nga gipatik sa pamantalaan sa mga Dominikano diin siya nagtrabaho, migula sa 1610, samang tuig sa arte la lengua tagala ni Blanca. Lahi sa batadila ni Blanca, ang kang Pinpín libro nagtuki sa pinulongan sa usa ka dominanteng katawhan, busa kini makapakita kanato sa mga rason ug katuyoan nganong buot makat-on sa mga Tagalog sa pinulongang Kinatsila. Si Pinp#237;n nagtan-aw sa paghubad sa mga paaging milikay (imbes mobatok) sa mga impluwensiyang Kinatsila.

Adunay kasaysayan sa tulo ka siglo ang katitikan sa Kinatsila sa Pilipinas, kadaghanan gisulat niadtong panahong Amerikano.Sa panahong Kastila, kadaghanan sa mga gisulat sa Kinatsila maoy mga nasyonalistang teksto, kay ang mga Katolikong teksto gisulat sa mga lumad nga pinulongan.

Ang mga nasodnong nobela sa Pilipinas, Noli Me Tangere ug El filibusterismo, gisulat sa Kinatsila. And Nasodnong Awit sa Pilipinas usab orihinal nga gisulat sa Kinatsila.

Sa katitikang Asyano, ang mga Pilipino milabaw, labi na sa mubong sugilanon. Si Leon Comber, kanhi Britanong magpapatik sa Heinemann Writing in Asia Series ug pamunong maghuhukom sa Asiaweek Short Story Competition miila sa katakos sa mga magsusulat nga Pilipino sa pinulongang Inggles sa pag-ingon: Many of the best short stories came from the Philippines... because Filipino writers felt at ease using English as a medium of expression. In fact, their country is the third largest English-speaking nation in the world and they take to writing in the language as a form of 'artistic expression' and show just as much zest and natural talent for it as they do for painting, music and the other arts. (introduksiyon sa librong 'Prize Winning Asian Fiction', gipatik sa Times Book International, 1991).




#Article 68: Mandaue (170 words)


Ang  Mandaue  primera klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Sugbo, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 25.18 kilometros quadrado ug nahimutang ikaunom nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 331,320 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6014. 

Kining dakbayan usa sa mga kinaurbanisadong dakbayan sa lalawigan sa Sugbo, kauban sa Dakbayan sa Sugbo ang ulohan sa lalawigan.

Ang Mandaue tabok sa Pulo sa Mactan. Sa Mactan ang Dakbayan sa Lapu-Lapu, ug didto nahamutangan ang Mactan-Cebu International Airport, na maoy ang ikaduhang busiest nga tugpahanan sa nasod. Nahasumpay ang Mandaue sa Mactan pinaagi sa Mandaue-Mactan Bridge ug Marcelo Fernan Bridge na mao ra ang duha ka ruta gikan sa tugpahanan ug Dakbayan sa Sugbo.

Makit-an sa dakbayan ang Cebu International Convention Center.

Ang Dakbayan sa Mandaue may kawhaan ug pito (27) ka baranggay.

Ang Labogon usa sa mga labing dako nga baranggay sa Mandaue. Sa Labogon makita nimo ang laing-laing industriya.

Ang Tipolo maoy usa sa kinaurbanisadong baranggay sa Mandaue. Mao usab kini ang may pinaka-dako ug kita. 




#Article 69: Ludwig van Beethoven (596 words)


Si Ludwig van Beethoven (gibunyagan Disyembre 17, 1770; namatay Marso 29, 1827) usa ka Alemanhong kompositor og musika ug usa ka pyanista. Sa dakong bahin sa iyang kinabuhi nagpuyo siya sa Vienna, Austriya. Siya ang giilang labing banggiitang kompositor sa tibuok panahon.

Ang mosunod mao ang pipila sa iyang mga kinompos nga nahimo nang permamenteng kabahin sa musika sa Kasadpan:

Si Beethoven natawo sa Bonn, Alemanya, kang Johann van Beethoven (1740-1792) nga may kagikang taga Flanders, ug kang Magdalena Keverich van Beethoven (1744-1787). Hangtod bisan karon, ang mga reperensiya sa kinabuhi ni Beethoven nag-ingong siya natawo niadtong Disyembre 16 tungod kay gibunyagan siya niadtong Disyembre 17, tungod kay maoy pamaagi sa una nga ang bata bunyagan usa inig kaugma human kini matawo. Apan ang modernong panukiduki wala maghupot sa maong mga dahompangagpas.

Ang unang magtutudlo ni Beethoven sa musika mao ang iyang amahan nga usa ka manunugtog sa Elektoral nga korte sa Bonn ug usa ka palahubog nga mokulata kaniya ug nga pakyas sang nakapaila kaniya isip child prodigy sama kang Mozart. 

May ubang nakamatikod sa talento ni Beethoven. Gitudloan ug gipatrabaho siya ni Christian Gottlob Neefe. Ang Prince-elector migasto usab. Ang inahan ni Beethoven namatay sa dihang 17 na ang iyang panuigon, ug sulod sa pipila ka tuig siya ang nagpadako sa duha niya ka manghod.

Mibalhin si Beethoven sa Vienna niadtong tuig 1792, diin buot niyang magtuon ubos kang Joseph Haydn, apan ang tigulang walay panahon sa pagtudlo busa gipasa siya ngadto kang Johann Albrechtsberger. Paspas siyang nakabaton og reputasyon isip usa ka birtuso sa pyano (apan mas inanay isip kompositor). Misugod siya sa iyang pangita sa tibuok niyang kinabuhi: nga imbes motrabaho sa simbahan o hawanan sa hari (sama sa ubang kompositor), nag-freelancer hinuon siya.

Ang pangita ni Beethoven isip kompositor sagad nga bahinon ngadto sa Nahiuna, Tunga-tunga, ug Ulahing bahin.

Sa nahiunang bahin, nakita siyang nagsundogsundog sa mga nag-una kaniya nga sila si Haydn ug Mozart, ug sa samang higayon nanusisusi sa mga bag-ong direksiyon ug inanayng nagpalapad sa wanang sa iyang mga buhat. Pipila sa mga importanteng musika niya sa Nahiunang bahin sa iyang pangita mao kining mosunod:

Ang Tunga-tungang bahin sa pangita ni Beethoven nagsugod sa iyang personal nga suliran kabahin sa iyang pagkabungol. Ang maong bahin nagpakita sa mga komposisyon nga puno sa pagkabayanihon ug pakigbisog; kini naglakip sa mga klasikal nga musika.

Ang Ulahing bahin sa pangita ni Beethoven nagsugod sa tuig 1816 ug natapos sa iyang paghunong sa pagkompos sa tuig 1827. Ang mga buhat niya sa Ulahing bahin giila sa ilahang kalalom sa mga buot ipasabot, personal nga ekspresyon, ug eksperimentasyon sa mga ludlis.

Gubot ang personal nga kinabuhi ni Beethoven. Sa panuigon nga 28, nagsugod siya og kabungol, nga nag-aghat kaniya makahunahunang maghikog (tan-awa ang 1802 nga Testamento sa Heiligenstadt. Naibog siya sa mga babaye dili pwedeng maiyaha (minyo o aristokrata), ug gipakaaydol; ug wala jud siya magminyo. Pipila ka tigpanukiduking ang miingon nga ang ubos niyang produksiyon naggikan sa 1812 ngadto 1816 tungod sa iyang depresyon sa pagkahiamgo nga dili jud siya maminyo.

Daghan siyang gikaaway nga mga kabanay (lakip na ang masakit ug publikong inilogay sa kustodiya sa pag-umangkong si Karl). Nagsige siya og balhin-balhin og pinuy-anan ug may daghang kahibulongang personal nga linihokan, pananglit ang pagsul-ob og hugaw nga biste bisan kon siya kanunayng maligo. Gigukod siya sa halos tanang adlaw sa iyang kinabuhi sa kakulang sa salapi.

Daghang magdadayeg ang nakapanamin sa kinabuhi ni Beethoven diha sa iyang musika, nga sagad nagpakita og pakigbisog nga pagasundan og kadaogan.

Si Beethoven nagpadayon sa pagkompos og musika hangtod sa adlaw sa iyang kamatayon.




#Article 70: Kasadya Ning Taknaa (129 words)


Ang Kasadya Ning Taknaa (o Kasadya ning Taknaa) usa ka popular nga tugtog sa Pasko sa mga dapit sa Pilipinas diin ang gigamit nga pinulongan mao ang Binisayang Sinugboanon. Ang maong kanta gitagik ni Vicente Rubi (mas nailhan isip Noy Inting Rubi), usa ka iladong kompositor sa mga awit Binisaya. Ang teksto sa awit gisulat ni Mariano Vestil.

Ang maong kanta labihan ka popular nga gani kini gihimog bersiyon sa ubang pinulongan, lakip na sa Tinagalog.

Ania ang tibuok nga teksto sa maong kanta:

Kasadya ning táknaa
Dapit sa kahimayaan.
Mao ray among nakita,
Ang panagway nga masanagon.
Buláhan ug buláhan
Ang tagbaláy nga giawitan.
Awit nga halandumon,
Ug sa tanang pasko magmalípayon.
Bag-ong tuig, bág-ong kinabúhì.
Duyog sa átong mga pagbati.
Atong awiton ug atong laylayon
Aron magmalípayon.




#Article 71: Juan Capistrano (155 words)


Si Juan Capistrano (Initalyano: Giovanni da Capestrano) usa sa labing bantogang Pransiskanong magwawali. Siya natawo sa Capestrano, Italya, sa tuig 1386.

Human mahuman ang iyang pagkadoktor sa balaod, natudlo siya isip gobernador sa Perugia, diin siya naminyo og usa ka maanyag ug adunahang babaye.

Sa tuig 1416 miulbo ang gubat tali sa Perugia ug Malatestas, ug si Juan nabilanggo. Human sa iyang pagkabilanggo nakigbulag siya sa iyang asawa ug nakahukom nga mosulod sa kongregasyon sa mga Pransiskano.

Agig pagpakita sa iyang pag-usab, mituyok siya sa tibuok Perugia nga nagdalag plakards diin nahisulat ang mga salang iyang nahimo.

Sa tuig 1420 naordinahan siya pagkapari ug nagsugod pagwali nga malamposon sa Maayong Balita sa Italya ug Alemanya.

Sa tuig 1456, gitahasan siya sa Santo Papa sa pagpahigayon og krusada batok sa mga Turko. Nagmalamposon ang iyang krusada nga gilangkoban sa 70,000 ka mga hinanib.

Tulo ka bulan human ang krusada, namatay siya tungod sa usa ka impeksiyon.




#Article 72: Misyong diplomatiko (794 words)


Ang usa ka misyon diplomatiko usa ka pundok sa mga tawo gikan sa usa ka nasod-estado nga anaa sa laing nasod-estado aron irepresentar ang nagpadalang estado sa giabtang estado. Sagad ang usa ka misyon diplomatiko nagpasabot sa usa ka permanenteng misyon, kun ang opisina sa mga representante diplomatiko sa kapital nga dakbayan sa laing nasod. Ubos sa balaod internasyonal, ang mga misyon diplomatiko adunay status ekstrateritoryal, ug, bisan kon nagpabiling kabahin sa pisikal nga teritoryo sa nasod nga nahimutangan, likay sila sa lokal nga pamalaod ug sa tanang aspeto kabahin teritoryo sa gigikanang nasod. Ang ila usab nga buhis sumala lamang sa gilatid sa balaod sa ilang nasod.

Ang usa ka permanenteng misyon diplomatiko sagad nga nailhan isip usa ka embahada, ug ang pamuno sa maong misyon giila nga ambasador. Ang mga misyon taliwala sa mga nasod sa Komonwelt giila nga High Commissions ug ang ilang mga pamuno mga High Commissioners. Ang tanang misyon ngadto sa Nagkahiusang mga Nasod gitawag nga Permanenteng Misyon, ug ang pamuno sa maong misyon sagad nga giila nga Permanenteng Representante ug ambasador. May pipila ka nasod nga lahi og pagngalan sa ilang mga misyon ug sa stap niini: ang misyon sa Batikano gipangulohan si usa ka Nuncio ug gitawag nga Apostolic Nunciature, samtang ang mga misyon sa Libya sa dugang panahon gitawag nga People's Bureaus ug ang pamuno usa ka Secretary. (Ang Libya mibalik na sa tradisyonal nga mga ngalan.)

Kaniadto ang usa ka misyon diplomatiko nga gipamunoan sa usa ka ubos og ranggo nga opisyal (usa ka enboy o residenteng ministro) giila nga usa ka legasyon. Tungod kay ang mga ranggo sa enboy ug residenteng ministro giwagtang na, ang designasyon nga legasyon wala na gamita sa pagkakaron. (Tan-awa ang ranggo diplomatiko.)

Panahon sa dili pagsinabtanay, dili kahibulongan nga bakwion sa usa ka nasod ang pamuno sa iyang misyon isip pagpaila sa iyang kasuko. Mas angayan kini kaysa kompletong pagputol sa relasyon diplomatiko, ug ang misyon magpadayon paglihok, apan kini pamunoan na sa usa ka chargé d'affaires kinsa may gamayng gahom lamang. Hinumdomi nga samtang nagpulihay sa pamuno sa misyon, usa ka sangonan sa pagpanimon sa misyon ang usa ka chargé d'affaires per interim; kini wala magpasabot nga nasuko ang usa ka nasod sa host nga nasod. 

Ang usa ka konsulado usa ka usab ka opisina diplomatiko, apan mas restrikted ang mga katungdanan sumala sa Kombensiyon sa Vienna sa mga Relasyon Konsular. Ang usa ka konsulado representante sa embahada diha sa mga lugar nga gawas sa kapital nga dakbayan. Pananglitan, ang Embahada sa Britanya nahimutang sa Washington, D.C., ug may mga Konsulado sa Britanya sa Los Angeles, Dakbayan sa New York, Houston, ubp. Ang Embahada sa Sweden sa Pilipinas nahimutang sa Metro Manila apan may konsulado sila sa Dakbayan sa Sugbo.

Ang pulong embahada sagad nagpasabot sa bilding kun edipisyo diin nagpuyo ang usa ka ambasador. Sa saktong pagkasulti, ang embahada mao ang delegasyon diplomatiko, samtang ang opisina diin sila nagtrabaho usa ka chancery, apan kining maong distingksiyon wala na gamita. Ang mga ambasador nagpuyo sa residensiya sa ambasador, nga adunay samang katungod sa mga misyon.

Ang papel sa maong misyon mao ang pagprotehir sa nahimutangang nasod sa mga intereses sa nagpadalang nasod ug sa iyang mga lungsoranon, sulod sa mga limitasyon nga nahilatid sa internasyonal nga pamalaod; pakignegosasyon sa nahimutangang estado sumala sa giingon sa nagpadalang estado; paghibalo, sa balaodnong paagi, sa mga kondisyon ug mga kausaban sa nahimutangang estado, ug sa pagbalita sa ingon ngadto sa kagamhanan sa nagpadalang Estado; pagpatunhay sa maayong pakig-ambitay taliwala sa nagpadala ug nahimutang Estado, ug pagpatunhay sa ilang ekonomikanhon, kulturanhon, ug sayantipikong relasyon.

Taliwala sa mga sakop sa Komonwelt sa mga Nasod, ang mga embahada may laing papel. Gipaabot nga ang embahada sa usa ka nasod nga Komonwelt sa usa ka dili Komonwelt nga nasod maninguha kutob sa mahimo aron mahatagan og diplomatikong serbisyo sa mga lungsoranon sa ubang nasod nga Komonwelt kon ang nasod sa maong lungsoranon walay embahada sa maong nasod. (Pananglitan, ang usa ka lungsoranon sa Habagatang Aprika nga nangitag serbisyo sa usa ka embahada sa Thailand mahimong makaadto sa Embahada sa Kanada ug siya gipaabot nga tabangan.) Samang konsepto gisunod sa mga nasod sa Unyon Uropanhon. Ang mga lungsoranon sa Uropa nga nagkinahanglan og tabang konsular sa usa ka nasod nga walay diplomatikanhon o konsular nga representasyon ang iyang nasod mahimong makapangayo og panabang sa bisan asang konsular o diplomatikanhong misyon sa laing EU miyembrong-estado.

Ang mga katungod ug imyunidad (pananglitan diplomatikanhong imyunidad) sa mga misyon diplomatiko nahisulat sa Kombensiyon sa Vienna sa mga Relasyon Diplomatiko.

Ang mga nasod nga wala ilha may legasyon sa gawas apan wala kini ilha nga may opisyal nga diplomatikong estatus sumala sa Kombensiyon sa Vienna. Kining maong mga de pakto nga embahada sagad gitawag nga Representang mga Opisina. Pipila ka pananglitan:




#Article 73: Inabanga, Bohol (121 words)


Ang Inabanga usa ka 4th class na lungsod sa lalawigan sa Bohol sa Pilipinas. Sumala sa 2000 na senso, ang Inabanga may populasyon na 40,714 ka tawo sa 7,867 na bubong.

Ang mga tanom sa palibot sa Inabanga kay kaumahan ug kinaiyahan. Ang dapit palibot sa Inabanga medyo hilabihan populasyon, uban sa  mga tawo kada kilometro kwadrado.  Ang klima kay tropikal nga kasalupan. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Abril, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Enero, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Hulyo, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Abril, sa  milimetro sa ulan.

Ang Inabanga may 50 ka barangay.




#Article 74: Balamban, Sugbo (163 words)


Ang Balamban usa ka ikaduhang klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo sa Tunga-tungang Kabisay-ang rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa 2000 na senso, ang Balamban may 59,922 ka tawo sa 12,190 na bubong.

Ang Balamban may nabahin ngadto sa kawhaan ug walo (28) ka barangay.

Munisipyo ang Balamban sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Ang Balamban nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Mga lungsod sa Balamban:

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Balamban. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Balamban may kaayo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 75: Bogo (121 words)


Ang  Bogo  ikaupat nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Sugbo, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 103.52 kilometros quadrado ug nahimutang ikaupat nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 69,911 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6010.

Ang Bogo gitangtangan sa estado sa pagkadakbayan, uban sa 15 pa ka mga bag-ohayng dakbayan, human gipaboran sa Korte Suprema sa Pilipinas  nga gihikay sa Liga sa mga Dakbayan sa Pilipinas, diin mideklara sa cityhood law (RA 9390) nga wala mahisubay sa Konstitusyon. Sumala sa korte, wala makab-ot ang mga gikinahanglang kriteriya sa pagkadakbayan.

Ang maong desisyon sa Korte Suprema ilang gibakwi, ug karon usa ka hingpit nga dakbayan ang Dakbayan sa Bogo.

Ang Bogo may 29 ka mga barangay.




#Article 76: Minglanilla, Sugbo (158 words)


Ang Minglanilla usa ka ika-1 klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo sa Tunga-tungang Kabisay-an na rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa senso sa tuig 2015, ang Minglanilla dunay populasyon nga 132,135 katawo.

Ang Minglanilla anaa mahimutang 15 km habagatan sa Dakbayan sa Sugbo. Anaa sa habagatan-kasadpang bahin niini ang Dakbayan sa Naga; sa amihanan-kasadpang bahin ang Dakbayan sa Toledo; sa amihanan-sidlakan ang Dakbayan sa Talisay; ug sa habagatan-sidlakan ang Bohol Strait. Aduna kini'y land area nga 15.6 km. Giila ang lungsod isip Sugat Capital of the South tungod sa pagsaulog niini sa tinuig nga Sugat, isip pahinungod sa pagkabanhaw ni Kristo.

Ang lungsod nahan-ay sa ikatulo nga klase sa klima. Aduna kini'y minugbo nga init nga panahaon nga moabot og usa hangtod unom ka bulan. Kini nga lungsod kay nahimutang sa tropical rainforest nga klima nga aduna'y taas nga kainiton ug kusog nga pag-ulan sa kinatibuk-an sa tuig.

Ang Minglanilla may napulo'g siyam (19) ka barangay.




#Article 77: Dakbayan sa Lapu-Lapu (734 words)


Ang Dakbayan sa Lapu-Lapu ikatulo nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Sugbo, Pilipinas. Ang dakbayan nag-okupar sa dakong bahin sa Isla sa Mactan, usa ka kilometro lamang gikan sa isla sa Sugbo, ug naglakip usab sa tibuok pulo sa Olango mga lima ka kilometro padulong sa amihanang sidlakan, ug uban pang gagmay nga isla. Ang Dakbayan sa Lapu-lapu lakip sa dakong Cebu Metropolitan Area nga gisentro sa Dakbayan sa Sugbo. 

Adunay kinatibok-an gidak-on nga 107.30 kilometros quadrado ug nahimutang ikalima nga distrito. Sumala sa census ni acting 2010, dunay 119,252 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6004.

Sa ika-16 nga siglo, ang isla sa Mactan gisakup sa Espanya. Gitukod sa mga prayle sa Augustinian ang lungsod sa Opon kaniadtong 1730, ug nahimo kini nga lungsod kaniadtong 1961. Ginganlan kini nga si Datu Lapu-Lapu, ang pinuno sa isla, nga nanguna sa kapildihan batok sa explorer sa Portuges nga si Fernando de Magallanes kaniadtong 1521 sa Gubat. Si Mactan, nga gisaulog sa sangtuwaryo sa Lapu-Lapu sa Punta Engaño, diin gipangulohan ni Magellan ang usa ka landing nga grupo sa 40 ka mga lalaki aron mag-resupply sa 1,500 nga mga lokal nga nag-atubang ug gipatay ang ilang kapitan ug uban pang mga lalaki.

Ang munisipalidad sa Opon gitukod sa mga misyonaryo sa Augustinian kaniadtong 1730. Gihatag kini sa mga Heswita sa 1737 ug pagkahuman gibalik sa mga Augustinian. Kung mikaylap ang Rebolusyong Pilipino sa Kabisay-an kaniadtong 1896, ang mga tawo nag-organisar sa lokal nga mga rebolusyonaryong yunit.

Panahon sa Gubat sa Pilipinas-Amerikano, usa ka gobyerno sa militar ang natukod. Ang padayon nga pagsukol sa mga taga-Sugbo ang nanguna sa gobyernong US nga mapatindog pag-usab ang kontrol sa militar sa probinsya kaniadtong Hulyo 17, 1901. Niadtong 1905, gipili ni Opon ang una niyang piniliay sa munisipyo, ug si Pascual dela Serna napili nga pangulo sa lungsod.

Pagkahuman sa pagbuto sa Ikaduhang Gubat sa Kalibutan, ang presensya sa daghang mga tanke sa pagtipig sa lana sa Opon naghimo sa lungsod nga hinungdan sa mga pag-atake sa mga Hapon sa usa ka semana pagkahuman sa pagbuto sa Ikaduhang Gubat sa Kalibutan kaniadtong Disyembre 1941. Naglupad ang eroplano sa kaaway. duha sa napulo ug upat nga tanke sa pagtipig sa lana. sa Opon Usa ka yunit sa Kawaguchi Detachment sa Japanese Imperial Forces nga miabot sa silangan nga baybayon sa Sugbo kaniadtong Abril 10, 1942. Pagkahuman, ang kalihukan sa pagbatok giorganisar ni Colonel James M. Cushing, pinuno sa southern ug sentral, ug Harry Fenton sa amihanang yunit sa Kilusang Pagsukol sa Cebu.

Atol sa Gubat sa Kabisay-an, ang operasyon sa Victor II sa American Division nga gipangulohan ni Major General William Arnold nga mi-landing sa Sugbo kaniadtong Marso 26, 1945, ug pagkahuman gibuhian ang lalawigan.

Ang kongresista nga si Manuel A. Zosa, ang representante sa Sixth District sa Sugbo, nagsuportar sa balaudnon nga nagpabalhin sa karaang munisipalidad sa Opon ngadto sa karon nga dakbayan sa Lapu-Lapu. Kini ang Balaod sa Republic 3134, nga nailhan nga Charter of the City of Lapu-Lapu, nga gipirmahan kaniadtong Hunyo 17, 1961 sa Presidente sa Pilipinas, si Carlos P. García. Gi-inagurahan si Lapu-Lapu kaniadtong Disyembre 31, 1961, kauban si Mariano Dimataga, ang katapusang mayor sa munisipyo, ingon ang unang mayor sa lungsod.

Ingon usa ka kusog nga nagtubo nga komersyal nga lungsod, ang pipila sa mga komersyal ug industriya nga kompanya mao ang General Milling Company, usa sa pinakadako sa nasud; Ang Cebu Shipyard and Engineering Works, gisugdan ni Dad Cleland; ug ang mga kompanya sa lana nga nagpadayon sa operasyon human sa giyera. Gisakyan sa transportasyon sa siyudad ang Mactan International Airport.

Sa kasaysayan, ang lungsod nag-uban sa site sa Gubat sa Mactan. Kaniadtong Agosto 1, 1973, tungod sa mando sa pangulo nga no. 2060, Gipahayag ni Presidente Ferdinand E. Marcos nga ang dapit sa gubat usa ka santuaryo sa nasud; ang pagpreserbar, pagpahiuli ug / o pagtukod pag-usab diin kini sa ilawom sa pagdumala ug kontrol sa National Historical Commission sa kolaborasyon sa Department of Tourism. Si Mactan usab ang natawhan ni Leonila Dimataga-García, asawa ni Carlos P. García, ang ika-upat nga Presidente sa Republika. Si Leonila Dimataga-García usa ka paryente sa ulahing tulo ka tuig nga sunud-sunod nga mayor sa lungsod sa Lapu-Lapu, si Ernest Weigel Jr., asawa, nga mao ang labing adunahan nga mayor sa Metro Cebu, nga adunay net nga kantidad nga P57.7 milyon sa sayo ang 2000s.

Ang Dakbayan sa Lapu-Lapu nabahin sa 30 ka mga barangay.




#Article 78: Kalendaryong Gregoryano (225 words)


Ang kalendaryong Gregoryano mao ang kalendaryo nga gigamit sa kinabag-ang bahin sa kalibotan. Kini usa ka modipikasyon sa kalendaryong Hulyano. Kini unang gi-propose sa Neyopolitanong doktor nga si Aloysius Lilius, ug gidekri ni Papa Gregorio XIII (kang kinsa kini ginganlan) pagka-Pebrero 24 1582.

Ang kalendaryong Gregoryano gihimo tungod kay ang mean year sa kalendaryong Hulyan taas ra, hinungdang ang ekwinoks bernal inanayng moatras sa tuig sa kalendaryo.

Ang mga tuig sa bag-ong kalendaryo nagagamit gihapon sa sistema sa Kalendaryong Hulyan, nga nagsugod sa tradisyonal nga incarnation year ni Jesus, ang gitawag nga erang Anno Domini (AD), nga usahay tawgon usab ug Kumong Era (Common Era), o CE.

Ang Kalendaryong Gregoryano misulbad sa problemang pangkalendaryo pinaagi sa pagtangtang ug 10 ka adlaw aron magkadungan ang kalendaryo sa mga seasons. Gimugna usab ang mosunod nga mga lagda bahin sa mga leap yaer:

Ang tanang tuig nga divisible (mabahin nga walay sobra o remainder) sa 4 maoy leap year, gawas niadtong mga tuig nga divisible usab ug 100. Apan ang mga centurial years nga divisible ug 400 leap years gihapon. Pananglitan, ang tuig 1900 kay dili usa ka leap year tungod kay divisible man kini ug 100 apan dili sa 400. Apan ang tuig 2000 usa ka leap year kay divisible man kini ug 400.

Sa kaniadtong Kalendaryong Hulyan, tanang tuig nga divisible ug 4 pulos leap year.




#Article 79: Barili, Sugbo (141 words)


Ang Barili usa ka ika-3 nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas. Sumala sa sensus niadtong tuig 2000, ang Barili may 57,764 ka tawo sa 11,164 ka bubong.

Ang lungsod nahimutang 61 ka kilometro gikan sa Dakbayan sa Sugbo. Sa amihanan niini ang lungsod sa Dumanjug; sa habagatan ang lungsod sa Aloguinsan; sa sidlakan ang mga lungsod sa Carcar ug Sibonga; ug sa kasadpan ang Tañon Strait.

Ang mga produkto sa Barili mao kining mosunod: bibingka, humay, mais, saging, ug lubi.

Ang Barili may 42 ka mga barangay.

Ang pulong Barili gikan sa lokal nga sagbot nga gitawag balili. Ang Barili nahimong lungsod sa tuig 1632, bisan kon ang parokya sa Barili naestablisar diha nang pagka-1614. Ang krus nga gitanom sa mga Katsila nga gipamunoan ni Juan Juarado sa ilang pag-abot sa tuig 1602 anaa pa hangtod sa pagkakaron.




#Article 80: Catmon, Sugbo (345 words)


Kinta klase nga lungsod ang Catmon sa lalawigan sa Sugbo sa Pilipinas. Sumala sa senso sa tuig 2000, duna niy 25,083 ka tawo sa 5,198 ka bubong. Nahimutang ni 57 ka kilometro gikan sa Dakbayan sa Sugbo, sunod sa lungsod sa Carmen.

Nahimutang ang Bud Tore (ikaduhang kinahabogang bungtod sa Sugbo) sa balangay Cambangkaya sa Catmon.

Ang Catmon nabahin ngadto sa 20 ka mga barangay.

Sumala sa kasugiran, ang mga tawo sa Cambangkaya kabahin sa mga tribu ni Datu Lapu-Lapu sa Isla sa Maktan nga miikyas human sa kamatayon sa bayani sa tuig 1560.

Munisipyo ang Catmon sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Ang Catmon nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Mga lungsod sa Catmon:

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.

Kapital sa munisipyo ang Catmon sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa Catmon, lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Catmon, ug adunay  ka molupyo. Ang Catmon nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Ang yuta palibot sa Catmon kay  kabungtoran sa habagatang-kasadpan. Sa sidlakan, dagat ang pinakaduol sa Catmon. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa habagatan-kasadpan sa Catmon. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Cogan,  km sa habagatan sa Catmon. Sa rehiyon palibot sa Catmon, mga lawis talagsaon komon.

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 81: Liloan, Sugbo (138 words)


Ang Liloan usa ka ikatulo nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 64,970 ka tawo sa 13,381 ka bubong.

Ang Liloan may 14 ka barangay.

Ang usa ka popular nga leyenda sa pagkamugna sa maong lungsod mao kining mosunod:

Niadtong unang kapanahonan, dunay usa ka managtiayon nga namugsay padu'ng sa Siyudad sa Sugbo. Apan ang ilang sakayan nabira sa su'g sa mga lilo sa Silot Bay. Sila napadpad ngadto ug didto na mipuyo.

Ang maong managtiayon nabuhi sa pagpangisda ug ila kining ibaligya sa silingan nilang mga dapit. Usa ka adlaw niana, samtang ang asawa namaligya, nangutana ang mipalit sa isda kon diin kini nila kuhaa. Ug mitubag ang babaye, Didto ni gikan sa may lilo. Human niadtong higayona, ang maong lugar gitawag na nga Liloan.




#Article 82: Madridejos, Sugbo (111 words)


Ang Madridejos usa ka ikaupat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 29,020 ka tawo sa 5,275 ka bubong.

Ang Madridejos may 14 ka barangay.

Sa tuig 1942, ang buhat na Imperyo nga gahum Hinapon duul during sa nasud sa lungsod sa Madridejos, Sugbo.

Sa tuig 1945, ang liberasyon sa mga puwersa Pilipino nga Ika-81, Ika-82 ug Ika-83 Dibisyon kang Inpantriya sa Kasundalohan ni Komonwelt sa Pilipinas (Philippine Commonwealth Army) nga nasud sa Madridejos, Sugbo ni atubangan ni singka nga batok sa mga puwersa sa mga Hinapon sa Singka sa Pulo sa Bantayan sa sulud sa Ikaduhang Gubat Kalibotan.




#Article 83: Naga, Sugbo (100 words)


Ang  Dakbayan sa Naga  ikaunom nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Cebu, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 101.97 kilometros quadrado ug nahimutang unang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 101,571 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6037.

Ang Naga gitangtangan sa estado sa pagkadakbayan, uban sa 15 pa ka mga bag-ohayng dakbayan, human gipaboran sa Korte Suprema sa Pilipinas  nga gihikay sa League of Cities of the Philippines, diin mideklara sa cityhood law (RA 9491) isip dilikonstitusyonal. Sumala sa korte, wala makab-ot ang mga gikinahanglang kriteriya sa pagkadakbayan.

Ang Naga may 28 ka mga barangay.




#Article 84: Sogod, Sugbo (389 words)


Ang Sogod usa ka ikaupat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 27,432 ka tawo sa 5,846 ka bubong. Kini may gidak-ong 12,413.56 ka ektarya.

Ang ngalang Sogod, sumala sa tradisyon, tungod kay kining lungsora ang sinugdanan sa kalihokan sa misyon sa mga Katsila paamihanan sa lalawigan.

Ang laing pasabot sa gigikanan sa ngalan mao ang sinugdanan sa puting balas paamihanan ug sa itom nga balas pahabagatan.

Ang Sogod may 18 ka mga barangay.

Ang lungsod sa Sogod kanhi barangay sa karon silingang lungsod sa Catmon. Nahimo kining usa ka lungsod pagka-Enero 1, 1921.

Ang munisipyo sa lungsod kaduha na mailog sa mga rebelde sulod sa dili mokubos sa duha ka oras: kaniadtong 1990 ug ingon man pagka-2000.

Giingong may presensiya lang gihapon sa mga walhon sa mga bukirang bahin sa lungsod.

Ang ika-78 nga batalyon sa Kasundalohan sa Pilipinas, kinsa nabantog sa tinguhang pag-ilog sa kampo-militar sa Moro Islamic Liberation Front panahon sa pamunoan ni Estrada karon naa na magkampo sa Sogod.

Ang Sogod sakop sa ikalimang distrito kongresiyonal sa Sugbo ug ubos sa pagdumala ni Mayor Thaddeus Durano ug bise-Mayor Monyeen Durano.

Ang Sogod may daghang sapa ug mga langob. Ang Sapa sa Ongon (sa Barangay Binabag) maoy gibasehan sa mga sugilanon ni Benjamin Montecillo. Ang Sapa sa Binaliw sa Brgy. Bagatayam gibutangan og plantang hidrotermal kaniadto. 

Ang lungsod sa Sogod nagsaulog kada-Hulyo 25 agig selebrasyon sa adlaw kapyistahan ni Senyor Santiago Apostol ang patron sa lungsod.

Panguma ang nag-unang industriya sa lungsod.

Sa pagkabaol sa mga uma ug sa pagsulod sa mga baratong produktong agrikultural gikan sa gawas inubanan sa pagsaka sa mga presyo sa abono ug patambok ug sa nagkaubos nga subsidiya gikan sa kagamhanan, daghang mga kanhi mag-uuma ang napugos sa paglalin ngadto sa dakbayan.

Sa Brgy. Bawo makita karon ang usa ka planta sa Pryce Gas Inc.

Makita sa Sogod ang Alegre Beach Resort ug ang New Club Pacific. Alang sa mga limitado ang badyet, ang mga busay sa Bagatayam walay bayad.

Ang Sogod nailhan isip lungsod sa mga tadhang magsusulat sa pinulongang Sinugboanon. Lakip sa mga magsusulat nga nagdako sa Sogod sila si Oliver Flores, Benjamin Montecillo, ug Santiago R. Pepito.

Ang bugtong sekundaryang tulunghaan duol sa poblasyon sa lungsod gingalan alang sa giilang amahan sa lungsod, si Juan Dosado. 




#Article 85: Santa Fe, Sugbo (194 words)


Ang Santa Fe usa ka ikalima nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2007, kini may populasyon nga 26,826 ka tawo sa *4,444 ka bubong.

Ang Santa Fe may napulo (10) ka mga barangay.

Ang Lungsod sa Santa Fe usa sa mga barangay nga sakop sa Lungsod sa Bantayan nga kanhianay nailhan sa ngalang Ogtong (Kogtong). Sa tuig 1872 nahimo kining usa ka lungsod og gipangalana'g Santa Fe ubos sa kamanduan sa panggobyernong Espanyol.

Ang Santa Fe nabantog sa iyang maputing lapyahan o kabaybayonan... Destinasyon sa mga langyawng mga turista gikan sa ubang bahin sa nasud ug gawas sa nasud.

Francisco Mondejar Sr. ug Graciano Rosos -gga pulos lumad sa Barangay Langub, Santa Fe Sugbo, Mao kini sila giila karaan ug kwartahan sa maong Barangay kaniadto.Ug giila usab kini sila nga mga dagkung familya.Si Francisco Mondejar Sr. minyo kang Antonia Almucera ug si Graciano Rosos minyo kang Ramona Montolo.Kining duha ka mga pamilya maoy giilang may daku nga luna o yuta barangay Langub sa ilang pagpaninapi pinaagi sa negosyo ug panguma.

National Statistics Office. 2007. 2007 Census of Population - Reports on Population Count. Manila : NSO. 




#Article 86: Tabogon, Sugbo (346 words)


Ang Tabogon usa ka ikaupat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 27,827 ka tawo sa 5,825 ka bubong.

Ang Tabogon may 25 ka mga barangay.

The town bears the name in memory of the beleaguered times its settlers suffered untold difficulties during Moro pillages. Their settlement has first located near coastline where there were many Aguho trees. Consequently, the village became known as “Aguho”.

Time after time, pirate assaults forced the people to evacuate to safer places. Even as they thought they were already out of danger, marauders would still besiege their colony. The inhabitants had to move further inland and to the hills.

When the Spaniards came and secured the place, the inhabitants changed the name of their village to “Tabogon”, a vernacular, meaning, “to be driven away”. Tabogon was formally founded in 1827. In 1877, of fifty years later, the townsite was transferred to its current location. Thus, the village once known as “Aguho” and “Tabogon” was now called “Daantabogon”.

In time, a church, a convent, a school, abelfry and a watchtower were built in Daantabogon through free labor of inhabitants. Unfortunately, these were eventually destroyed, and only their ruins stand to storify the inhabitants’ challenging past.

The first “Capitan Municipal” was Gaspar Monteron, the root of the clan Monteron, Montellano, Hortellano and Garcia. Capitan Agustin Regis, chosen as the sixth municipal capitan, caused the transfer of the town where Tabogon is now located.

Munisipyo ang Tabogon sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Ang Tabogon nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Tabogon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 87: Pintaflores (100 words)


Ang Kasadyaan nga Pintaflores kun Pintaflores Festival usa ka kasadyaan nga ipahigayon sa Dakbayan sa San Carlos, Pilipinas matag Nobiyembre 3-5.

Ang maong kasadyaan nagsugod sa tuig 1992, human nagmalamposon ang pagpahigayon sa Nabingkalan Tattoo Festival ug Dances of Flowers isip highlights sa kapistahan sa dakbayan.

Ang Pinta gikan sa pulong 'Pintados', ang konsepto sa Nabingkalan Tattoo Festival, samtang ang flores gikan sa Kinatsilang pulong alang sa bulak nga maoy tema sa Dances of Flowers.

Sa Kasadyaan nga Pintaflores, ang mga mananayaw magdibuho sa ilang mga nawong, bukton, tiil, lawas, ug liog sa mga desinyo sa mga bulak nga mirasol.




#Article 88: Ekolohiya (286 words)


Ang ekolohiya mao ang sayantipikanhong pagtuon sa distribusyon ug abundansiya sa mga buhing organismo ug giunsa kini pag-apektar sa mga interaksiyon sa mga organismo ug sa ilang natural nga kalikopan. Ang kalikopan sa usa ka organismo naglakip sa pisikal (klima, heyolohiya, ubp.) ug sa uban pang organismo.

Ang pulong oekologie gitibuok sa Alemang bayolohista nga si Ernst Haeckel; ang pulong gikan sa Griyegong mga pulong oikos (panimalay) ug logos (pagtuon)–sa ato pa, ang ekolohiya nagpasabot pagtuon sa panimalay sa kinaiyahan.

Ang ekolohiya sagad nga giila nga sanga sa bayolohiya, ang heneral nga siyensiya nga nagtuon sa mga buhing organismo. Ang mga organismo mahimong matun-an sa lain-laing ang-ang, gikan sa mga protina ug asidong nukleyik (sa bayokemistriya ug bayolohiyang molekyular), ngadto sa mga selula (sa bayolohiyang selyular), ngadto sa mga indibiduwal (sa botaniya, solohiya, ug uban pang susamang disiplina), ug labaw na sa ang-ang sa mga populasyon, komunidad kun kalitingban, ug ekosistema, ngadto sa bayospera isip tibuok; kining maong mga ang-ang ang nag-unang gitun-an mga ekolohiyanhong pangutana.

Ang ekolohiya usa ka multidisiplanaryong siyensiya. Tungod sa pokus niini sa taas nga ang-ang nga organisasyon sa kinabuhi sa kalibotan ug ang interrelasyon sa mga organismo ug sa ilang natural nga kalikopan, ang ekolohiya nagbase sa uban pang sanga sa siyensiya, labi na ang heyolohiya ug heyograpiya, meteyorolohiya, pedolohiya (pagtuon sa yuta kun soil), trigonometriya, kemika, ug pisika. Tungod niini, ang ekolohiya giingong usa ka matibuk-anong siyensiya (holistic science).

Ang ekolohiya usa ka halapad nga siyensiya nga mabahin ngadto sa daghang medyor ug maynor nga disiplina. Ang mga medyor nga disiplina naglakip ning mosunod:

Ang ekolohiya mahimo usab nga bahinon sumala sa target nga mga pundok:

Ang ekolohiya mahimo usab nga bahinon gikan sa perspektibo sa mga gitun-awang mga bayom:




#Article 89: Wikipedya (827 words)


Ang Wikipedya usa ka multilingguwal gambalayan-ong  ensiklopedya. Kini gisulat sa mga bolunter pinaagi sa programa sa kompyuter nga gitawag og wiki, nga naghatag kapabilidad sa matag gumagamit nga momugna ug mosulat og mga artikulo. Ang proyekto nagsugod sa Enero 15, 2001 isip komplemento sa sinulat sa mga batid nga Nupedia, ug karon gidumala sa Wikimedia Foundation nga nagbase sa Florida, Tinipong Bansa. Ang  nga bersiyon sa Wikipedya may kapin 2,600,000 ka artikulo sa kasamtangan. Niadtong Hunyo 22, 2005, ang Sinugboanong Wikipedya namugna. Kini karon may  na ka artikulo.

Ang ngalang Wikipedya usa ka pagsagol sa mga pulong nga wiki (ang teknolohiya sa pagmugnag websayt nga kolaboratibo) ug ensiklopedya. Ang kapin 10 ka milyon nga mga artikulo sa Wikipedya gisulat sa mga  bolunter sa tibuok kalibotan, ug hapit tanang artikulo mahimong usbon ni bisan kinsa nga dunay akses sa websayt sa Wikipedya. Gilansar kini nila Jimmy Wales ug Larry Sanger niadtong 2001, kini sa kasamtangan ang labing dako ug labing popular nga reperensyang heneral sa Internet.

Ang mga kritiko sa Wikipedya mipunterya sa sistemikong bayas ug sa mga inkonsistensi ug sa mga palisiya paghatag og pabor sa konsenso labaw sa kredensyal sa prosesong pag-edit. Isyu usab ang pagkasaligan ug pagkasakto sa Wikipedya.  Ang ubang kritisimo nasentro sa suseptibilidad niini sa bandalismo ug sa pagdugang og way klaro o wa ma-verify nga impormasyon. Scholarly work suggests that vandalism is generally short-lived.

Ang mga artikulo sa Iningles nga Wikipedya regular nga gikutlo sa medya ug sa akademiya, kinsa midayeg niini tungod sa libreng distribusyon, pag-usab, ug halapad nga coverage. Ang mga editor gidasig sa pagsunod sa palisiya sa neyutral nga panlantaw diin ang tanang notableng perspektibo gisumariya sa walay paninguha nga makab-ot ang usa ka obhetibong kamatuoran.

Sa dihang ang Time nga magasin miila Nimo isip Person of the Year 2006, nga midayeg sa hataas nga kalamboan sa kolaborasyon nga onlayn ug interaksiyon sa minilyon ka tiggamit sa tibuok kalibotan, ang Wikipedya ang unang partikular nga serbisyong Web 2.0 nga namensiyon, gisundan sa YouTube ug MySpace.

Ang Wikipedia nagsugod isip komplementaryo nga proyekto sa Nupedia, usa ka libreng onlayn nga Iningles nga ensiklopedya kansang ang mga artikulo gisulat sa mga eksperto ug miagi sa pormal nga proseso sa pagrebyu. Ang Nupedia napundar sa Marso 9, 2000, ubos sa panag-iya sa Bomis, Inc, usa ka kompanya sa web portal. 

Sila Larry Sanger ug Jimmy Wales ang nagtukod sa Wikipedya. Si Wales ang gitaag kredit sa paghimo sa tinguhang paghimo og pampublikong ensiklopedya nga pwede mausab, si Sanger ang gitaag kredit sa estratehiya sa paggamit og wiki aron maabot ang maong tinguha. Ang Wikipedya pormal nga nalansar sa Enero 15, 2001, isip nag-inusarang edisyon sa Iningles sa websayt nga www.wikipedia.com, ug gianunsyar ni Sanger sa mailing list sa Nupedia. Ang palisiya sa Wikipedya nga neyutral nga paglantaw nakodipikar sa unang mga buwan, ug pareho sa palisiya nga way bayas sa Nupedia. Wala kaayoy mga palisiya sa pagsugod sa Wikipedya ug kini napadagan gawas sa Nupedia.

Ang Wikipedya mitubo ngadto sa 20,000 ka mga artikulo, ug 18 nga mga edisyon sa lainlaing pinulongan, sa hinapos sa tuig 2001. Sa hinapos sa 2002 aduna kiniy 26 ka edisyon, 46 sa hinapos sa 2003, ug 161 sa hinapos sa 2004. Ang mga serbidor sa Nupedia permanenteng gitangtang sa tuig 2003, ug giinkorporar ang mga teksto niini ngadto sa Wikipedya. Ang Iningles nga Wikipedya milapas sa 2 milyones ka mga artikulo sa Septiyembre 9, 2007, nga mipahimo niini isip labing dako nga ensiklopedya sa tanang panahon, mieklipse sa bisag sa Yongle Encyclopedia (1407), nga maoy nanag-iya sa rekord sa 600  ka tuig.

Sa ulahing bahin sa tuig 2002, si Wales miingon nga ang Wikipedia dili magpakita og mga anunsyong komersyal (advertisements), ug gibalhin ang websayt sa wikipedia.org. Ubay-ubay nga mga proyekto ang milahi gikan sa Wikipedia. Ang Wikinfo wala nanginahanglag neyutral nga paglantaw ug gitugtan usab ang orihinal nga panukiduki. Ang mga bag-ohayng proyekto nga maingong naimpluwensyahan sa Wikipedia — sama sa Citizendium, Scholarpedia, Conservapedia, ug ang sa Google nga Knol — gisugdan tungod sa persepsyon sa mga limitasyon sa Wikipedya, sama sa mga palisiya sa peer review, orihinal nga panukiduki, ug komersyal nga anunsyo.

Ang Wikimedia Foundation namugna gikan sa Wikipedia ug Nupedia sa Hunyo 20, 2003. Miaplay kini sa United States Patent and Trademark Office para himoong marka sa negosyo ang Wikipedia. Misunod ang pagparehistro sa Hapon ug sa Unyong Uropeyo. Sa teknikal usa kini ka marka sa serbisyo kun service mark, ang gingsakopan sa marka mao ang: Probisyon sa impormasyon sa natad sa heneral nga ensiklopedikong kaalam pinaagi sa Internet. May mga plano nga ilisensiyar ang paggamit sa Wikipedia trademark sa mga produktong sama sa libro o DVD.

May dili mokubos 260 ka edisyon sa Wikipedya sa lain-laing pinulongan. Ang kinadak-an niini mao kining mosunod: , , , , , , , , , ug .

Sa Pilipinas, may pito na ka Wikipedya sa lumadnon tang mga pinulongan. Kini ang mosunod (segun sa pagkahimo): , Binisayang Sinugboanon, ,  , , , ug .




#Article 90: Tabuelan, Sugbo (160 words)


Ang Tabuelan usa ka ika-5 ka klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo sa Tunga-tungang Kabisay-an na rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa 2000 nga census, ang Tabuelan may 19,373 ka tawo sa 4,153 na bubong.

Ang Tabuelan may napulo'g duha (12) ka barangay.

Munisipyo ang Tabuelan sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Ang Tabuelan nahimutang sa pulo sa Pulo sa Sugbo.

Mga lungsod sa Tabuelan:

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Tabuelan. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Tabuelan medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 91: Tinípong Bángsà (1989 words)


Ang Tinípong Bángsà (kun EU, gíkan sa Kinatsiláng Estados Unidos; Ininggles: United States of America kun USA) usá ka republiká nga pederál nga gilangkóban sa kalím-an ka bángsà o estádo. Nahimutáng sa túngà-túngang párte sa Amihanáng Ameriká ang kadaghánan sa mgá estádo. Adúnay kaugalíngong pangagamhánan ang káda estádo ubós sa sistémang pederalísmo. Adúnay duhá ka kamad-ánhong utlánan ang Tinípong Bángsà, síkbit sa Mehikó ang usa ug sa Kanádya usáb ang láing usá. Gilibotân kiní sa nagkadaíyang katubígan sáma sa Kaláwrang Pasipikó, Dágat Bering, Kaláwrang Arktikó, úg Kaláwrang Atlantikó. Dílì súmpay-kamád-an ang duhá ka estádo sa Alaska úg Hawaii sa nahibilíng 48 ka estádo. Parého sab nga dílì súmpay-kamád-an ang uság usá. Náay koleksiyon sa mgá distríto, teritóryo úg ubán pang ginsakópang panggawás ang EU sa ubáng párte sa kalibótan. Komón nga gitawág og “Amerkáno” ang katáwhan sa Estádos Unídos o Tinípong Bángsà.

Ang nasodnong ginikanan sa Estados Unidos matamdan sa deklarasyon sa napulog tulo kolonya gikan sa Gran Britanya niadtong 1776 nga sila independente na nga mga estado, ug gipakusog sa Tratado sa Paris (1783). Sugod pa sa tunga-tunga sa ika-20 siglo, naunhan na niini ang tanang nasod sa impluwensiya sa ekonomiya, politika, militar, ug kultura.

Nahimo ang EU ubos sa tradisyon nga panggobyerno nga adunay pagsinabtanay sa mga tawong ginsakpan pinaagi sa modelo nga demokrasya nga representatibo. Kining modelo sa gobyernong presidensiyal-konggresyonal nakopya sab sa daghan pang mga nasod, ilabi na sa mga naa sa Tunga-tungang Amerika ug Habagatang Amerika apil na ang nasod sa Pilipinas.

Isip ikatulo nga kinadak-ang nasod sa tibuok kalibotan (sa arya), lainlain ang mga paysahe ug mga bista sa Estados Unidos: yutang kakahoyang templada (temperate forest) sa Sidlakang baybayon, bakhawan sa Florida, ang Dakong Kapatagan (Great Plains) sa tungang parte sa nasod, ang sistemang Suba Mississippi-Missouri, ang mga Dagkong Lanaw (Great Lakes) nga parte sab sa Canada, mga Batohong Bukid (Rockies) nga naa sa kasadpan sa kapatagan, ubang desiyerto ug sonang templada sa baybayong kasadpan sa Rockies, ug mga kakahoyang templada (temperate rainforest) sa parte sa Pasipiko sa amihanang-kasadpan. Ubang paysahe sab ang Alaska ug mga mabulkang pulo sa Hawaii.
Ang klima lahi-lahi sab: tropikal sa Hawai‘i ug habagatang Florida, ug tundra usab sa Alaska ug sa tumoy sa mahabog nga mga bukid (uban ang Hawai‘i). Kadaghanan sa mga parteng amihanan ug sidlakan adunay klima nga kontinental-templada, nga mainit nga ting-init ug kamig nga tingtugnaw. Ang habagatang parte sa nasod usab adunay subtropikal nga klimang umido nga may templadang tingtugnaw og dugay ug umidong ting-init. Kasagarang desiyerto ang klima sa habagatang-kasadpang rehiyon.

Ang mga lumad nga katawhan sa Estados Unidos, apil ang Alaska, miabot gikan sa Asya mga 12,000-40,000 ka tuig ang miagi. Sila ang gitawag nga mga American Indian. Ang mga Katsila nahiuna sa mga Uropeyo sa pagpundar og mga kolonyang Uropeyo sa minland, sa lugar nga gitawag nila og Florida; ang San Agustin (St. Augustine), napundar sa 1565, nga nagpabilin hangtod karon; ug daghan ang kolonyang Katsila sa habagatang-kasadpang Estados Unidos gikan sa Mehiko. Ang mga Pranses nga fur traders nag-establisar og mga outpost sa Nouvelle France (New France) sa bandang Great Lakes; Ang Pransiya mikuha sa kadaghanan sa interyor sa Amihanang Amerika hangtod sa habagatang parte, sa may Gulpo sa Mehiko. Ang nahiunang malamposon nga kolonya sa Britanya mao ang Virginia Colony sa Jamestown sa 1607 ug ang Pilgrims' Plymouth Colony sa tuig 1620. Ang pagkarta (chartering) niadtong 1628 sa Massachusetts Bay Colony miresulta sa migrasyon sa mga Britaniko (Ingles, Eskoses, ug Irlandes); ug sa 1634, ang New England napuy-an og mga 10,000 ka Puritan. Niadtong 1614, ang mga Olandes nag-establisar og mga kolonya sa bandang Sapang Hudson, apil ang New Amsterdam sa isla sa Manhattan, nga karon mao ang Dakbayan sa New York. 

Sa Gubat Pranses ug Indyan, ang kolonyal nga ekstensiyon sa Pito ka Tuig nga Gubat, ang Britanya mikuha sa Canada gikan sa mga Pranses. Sa 1674, ang mga Britaniko nakakuha sa mga kolonyang Olandes paghuman sa Gubat Anglo-Olandes; ang probinsiya sa New Netherland gialisdan og New York. Sa pagbahin sa Carolina sa 1729 ug sa 1732 nga kolonisasyon sa Georgia, naestablisar ang trese (13) ka kolonya sa Britanya, ang nahimong Estados Unidos sa Amerika. Ang tanang kolonya mipalegal sa pagbaligya sa mga katabang nga Aprikano (African slave trade). Ang mobimiyento nga Kristiyano sa 1730-1740 nailhan nga Great Awakening mipalambo sa interes sa relihiyon. Sa tuig 1770, ang mga kolonya miabot og 3 milyon ka lumulupyo nga Ingles o Britaniko, katunga sa mismong Gran Britanya. Bisag gibuhisan ang mga kolonya sa Britanya, wala sila hatagi og representasyon sa Parlamento sa Gran Britanya. 

Ang tensiyon sa mga kolonya ug sa Britanya sa panahong rebolusyonaryo (1760s hangtod 1770s) miresulta sa Rebolusyonaryong Gubat Amerikano, giaway gikan 1775 hangtod 1781. Niadtong Hunyo 14, 1775, ang Continental Congress, sa Philadelphia, nag-establisar sa Continental Army ubos kang George Washington. Nagproklama nga ang tanang tawo gihimo nga egwal, ang Kongreso miadap sa Deklarasyon sa Independensiya, nga unang gimugna ni Thomas Jefferson, niadtong Hulyo 4, 1776. Niadtong 1777, ang mga Artikulo sa Kompederasyon giadap, nagpahiusa sa mga estado sa usa ka gobyernong pederal hangtod 1788. Adunay mga 70,000–80,000 ka loyalista sa Britanya nga milayas gikan sa mga nagrebeldeng estado, daghan ming-adto sa Nova Scotia ug sa bag-ong sakop sa Britanya sa Canada. Sa pagkapilde sa armadong puwersa sa Britanya, giila sa Gran Britanya ang soberanya sa trese ka kolonya sa tuig 1783. 

Mga importanteng yugto sa kasaysayan sa Estados Unidos human ang independensiya mao ang:

Miabot na sa 300,000,000 ang populasyon sa Estados Unidos niadtong Oktubre 17, 2006. Sumala sa 2000 nga sensus, 79% sa katawhan namuyo sa urban nga lugar. Lainlain ang mga nakapuyo dinhi, 31 ang ihap sa grupong etniko nga adunay 1-ka-milyon nga miyembro. Ang tulo nga labing daghang grupong etniko mao ang Amerikanong-Alem-Aprikano nga naggikan kaniadto sa mga katabang sa uma, maoy kinadak-ang minoriyang etniko. Pero mitaas na ang ihap sa mga Hispaniko o Latino nga gikan sa Latin Amerika ilabi na sa mga estado sa habagatang-kasadpan (sama sa California, Texas, New Mexico, ug Florida). Adunay mga 2,807,731 ka Pilipino sa Amerika, labing daghang Pilipino gawas sa Pilipinas.

Sa pinulongan o lengguwahe, bisan og walay opisyal nga pinulongan sa pederal nga level, Iningles ang de facto nga nasodnong pinulongan, ug kini ang opisyal nga pinulongan sa 25 ka estado. Ang Kinatsila maoy ikaduhang pinulongan tungod sa mga imigranteng Latino. Ang Tinagalog o Filipino maoy ikatulo o ikaupat nga pinulongang gigamit sa Estados Unidos.

Ang Estados Unidos mao ang labing dugay nga pederasyon sa kalibotan. Kini usa ka demokrasyang representatibo ug republikang konstitusyonal. Gibantayan ang gobyerno sa sistema nga checks and balances. Sa sistemang pederal, ang mga lumulupyo napailawom sa tulo ka lebel sa gobyerno: pederal, estado, ug lokal; ang panggobyernong lokal komun nga nabahin ngadto sa county ug munisipal nga lebel.

Ang gobyernong pederal adunay tulo ka sanga:

Ang House of Representatives adunay 435 ka miyembro, usa ka representatibo sa usa ka distrito kongresyonal sa duha ka tuig nga termino. Ang puwesto sa House ginabahin-bahin sa 50 ka estado kada dekada. Sa sensus sa 2000, pito ka estado adunay minimum nga usa ka representatibo, samtang ang California, ang labing populoso nga estado, adunay 53. Kada estado adunay duha ka senador, gipili para sa 6 ka tuig nga termino. Ang presidente mosilbi sa upat ka tuig nga termino ug dili molabaw pa sa duha ka beses ang termino. Dili ma-elek ang presidente sa diretso nga boto, kondili, pinaagi sa sistema nga electoral college diin ang pagdeterminar sa boto ug sa nakadaog, gibase pinaagi sa ihap sa kada estado. Ang Korte Suprema, sa liderato sa Chief Justice sa Estados Unidos, adunay siyam ka miyembro.

Ang politika sa Estados Unidos natigayon sa 2-ka-partido nga sistema sa halos tanang panahon. Sugod sa heneral nga eleksiyon sa 1856, ang duha ka dominante nga partido mao ang Partido Demokrata (Democratic Party) napundar sa 1824 (ang ginikanan niadto pang 1792), ug ang Partido Republikano (Republican Party), napundar sa 1854. Sa pagkakaron, si Presidente George W. Bush gikan sa Partido Republikano, samtang ang Demokrata usab ang mayoriya sa Senado ug House of Representatives, pagkahuman sa midterm election sa 2006.

Ang pakigharing militar, ekonomiko, ug kultural sa Estados Unidos maoy rason kon nganong kini usa ka importanteng tema sa politika sa nasod, lahi pa sa importansiya sa imahen sa Estados Unidos sa tibuok kalibotan. Halos tanang nasod adunay embahada sa Washington, D.C., ug mga konsulado sa ubang dakbayan. Usab, halos tanang nasod adunay diplomasya sa Estados Unidos. Hinuon, ang mga nasod sa Cuba, Iran, Amihanang Korea, Bhutan, ug Sudan walay pormal nga relasyong diplomatiko sa Estados Unidos. 

Ang Estados Unidos usa ka kapitalista nga ekonomiya, nga nakab-ot tungod sa iyang pagka adunahan sa natural nga rekursos, maayong imprastruktura, ug hataas nga produktibidad. Sumala sa IMF, ang GDP sa nasod nga mga $13 ka trilyon mikabat sa 20% sa globonhong gross product. Ang sa kolektibo nga GDP sa Unyon sa Uropa ang mas dako lamang. Ang US ikawalo sa nominal GDP per capita ug ikaupat sa GDP per capita gamit ang purchasing power parity. Kini sab ang numero uno nga importador og mga bililhon ug ikaduha nga eksportador. Ang Canada, China, Mehiko, Hapon, ug Alemanya mao ang nanag-unang partner sa komersiyo. Ang nangunang eksport nga produkto mao ang mga makinang elektrikal, samtang ang mga behikulo maoy nangunang import. Ang utang nga nasyonal sa US maoy labing dako sa kalibotan; sa 2005, 23% kini sa total nga utang sa kalibotan. Kon iporsento sa GDP, ang US ika-30 sa 120 ka nasod. Mga langyaw ang mikupot og 27.5% sa utang sa nasod.

Ang Estados Unidos usa ka multikultural nga nasod, lugar sa lainlaing mga etnikong grupo, tradisyon, ug mga kabililhan (values). Ang kultura nga komun sa mayoriya sa mga Amerikano gitawag og mainstream American culture, ang Kasadpanong kultura nga naggikan sa mga tradisyon sa mga migranteng Uropeyo, sugod sa mga Ingles ug Olandes. Ang mga kulturang Aleman, Irlandes, ug Eskoses impluwensiyal sab. Mga elemento sa tradisyon sa mga lumad nga Amerikano ug sa mga Kasadpanong Aprikano nakuha sab. Ang pakasadpang ekspansiyon miresulta sa kontak sa kultura sa Mehiko. Dako ang impak sa bag-ohay nga imigrasyon gikan Asya ug Latin Amerika. Ang pagkasagol sa mga kultura puyde maingon isip homogeneous melting pot o pluralistic salad bowl diin nagpabilin ang mga kultural nga aspeto sa ginikanang nasod. 

Bisag maingon nga walay katilingbanong klase ang Estados Unidos (classless society), ang mga ekonomista ug sosyolohista moingon nga adunay kalahian sa mga klase sa katilingban, nga moapekto sa sosyalisasyon, pinulongan, ug kabililhan. Ang tunga-tungang klase (middle class) ug propesyonal nga klase mao ang ginikanan sa mga kontemporaryong trend sama sa peminismo, enbayronmentalismo, ug multikulturalismo. Dako ang pagbili sa ilang nga okupasyon o trabaho. Bisan og taas ang tan-aw sa mga Amerikano sa sosyo-ekonomik nga kalamposan, ang pagka ordinaryo gitan-aw nga positibo. Ang kababayen-an karon nagatrabaho sa gawas sa balay ug nakakuha og mga degri sa kolehiyo. Sama sa post-industriyal nga sosyedad, naglahi usab ang pamilyang Amerikano. Sa 2005, ang mga nakasal nga walay anak maoy labing komun (28%) nga panimalay. Ang ekstensiyon sa marital rights ngadto sa mga homosekswal nga magtiayon maoy usa ka isyu sa debate, ang mga liberal nga estado mitugot sa unyon nga sibil ug ang Massachusetts mipalegal sa kaminyoon sa samag-sekso (same-sex marriage).

 
Sa sine, ang industriya sa pelikula nagabase sa Hollywood, Los Angeles, California. Ang mga estudyo sa pelikulang Hollywood nakakab-ot og kita sa pagpasalida sa mga sinehan sa kalibotan, sama sa Star Wars (1977) ug Titanic (1997). Mga aktor nga Amerikano sama ni John Wayne ug Marilyn Monroe nahimong mga ikono ug simbolo sa kulturang popular, samtang ang mga prodyuser/negosyanteng si Walt Disney lider sa kingkoy o karton nga pelikula (animated film). Ang kang Orson Welles nga Citizen Kane (1941) pirme gitan-aw nga mao ang labing nindot nga pelikula sa tanang panahon. Ang mga produkto sa sine, telebisyon ug uban pang medya makita sa halos tanang nasod.
Halos tanang aspeto sa popular nga kultura sa kalibotan naimpluwensiyahan sa kulturang popular nga Amerikano: ang musika, sayaw, pagkaon, panapton, sports, ug bisan ang batasan.




#Article 92: Dakbayan sa Isabela (138 words)


Ang Dakbayan sa Isabela usa ka ikalimang klase nga dakbayan sa lalawigan sa Basilan sa Pilipinas. Kini mao ang kapital nga dakbayan sa Basilan. Ang dakbayan nahimutang sa kinaamihanang baybayon sa Basilan. Labang sa Strait sa Basilan sa amihanan mao ang Dakbayan sa Zamboanga. Sumala sa census ni acting 2015, dunay 112,788 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 7300.

Bisan kon ang pulong lalawigan sa Basilan lakip sa Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao, ang Dakbayan sa Isabela mismo dili sakop sa maong rehiyon apan nalakip sa rehiyon sa Zamboanga Peninsula.

Ang Dakbayan sa Isabela, sama sa ubang bahin sa lalawigan sa Basilan, mao ang dapit sa kinagrabehang panagkombate taliwala sa mga sundalo sa kagamhanan sa Pilipinas ug sa Abu Sayyaf, usa ka Islamikong separatistang pundok.

Ang Dakbayan sa Isabela nabahin ngadto sa 45 ka mga barangay.




#Article 93: Butuan (176 words)


Ang Dakbayan sa Butuan usa ka unang klase nga dakbayan sa lalawigan sa Agusan del Norte sa Pilipinas. Kini mao ang kapital nga dakbayan sa Agusan del Norte ug ang rehiyonal nga sentro sa Caraga (Rehiyon XIII). Kini nahimutang sa amihanang-sidlakang bahin sa Lupot sa Agusan labang sa Sapa sa Agusan. 

Ang Butuan primera klaseng dakbayan adunay kinatibok-an gidak-on nga 816.62 kilometros quadrado ug nahimutang unang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 309,709 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 8600.

Ang ngalang Butuan gituohang naggikan sa ngalan sa apod nga prutas nga gitawag Batuan. Ang ubang etomolohiya sa pulong nag-ingon nga kini gikan sa usa ka Datu Buntuan, usa ka pamuno nga nagdumala kanhi sa Butuan.

Ang dakbayan nabahin ngadto sa 86 ka mga barangay.

Maabot ang Dakbayan sa Butuan pinaagi sa Eroplano o Barko, gikan Cebu o Manila. Mamahimo pong mabiyahe padulong sa Ciudad sa Butuan gikan sa laing dapit sa Mindanao pinaagi sa Bus o sakyanan.

Ang Fr. Saturnino Urios University ay isa sa mga Catholic Schools sa Entirong Caraga.




#Article 94: Nasipit, Agusan del Norte (266 words)


Ang Lungsod sa Nasipit (Filipino: Bayan ng Nasipit; English: Municipality of Nasipit) usa ka ikatulo nga klase nga lungsod sa probinsiya sa Agusan del Norte, nasud Pilipinas. Ang lungsod mao ang adunay pinaka halapad nga dunggoanan sa mga barko sa probinsiya pinaagi sa Nasipit International Seaport. Sumala sa 2000 census, aduna kini popolasyon nga 35,817 katawhan sa 7,010 kabalayan.

Ang nahitala nga kasaysayan sa Nasipit nahimantala niadtong 1880 sa dihang gideklara kini nga pueblo kon karon barangay sa mga Espanyol nga mananakop. Sumala sa mga nitibo nga taga Nasipit, ang pangalan sa lungsod nakuha matod pa sa insidente nga nahitabo niadto sa usa ka nitibo nga napaakan sa usa ka kagang (crab) ug gipangutana sa dumadayo nga unsay pangalan sa lugar. Tungod kay wala man hisabti sa nitibo ang pangutana nakatubag kini ug na-si-pit buot pasabot gipaak sa kagang (crab). Hangtud sa kadugayan, ang lungsod nailhan sa pangalan nga Nasipit.

Ang Nasipit opisyal nga gibahin sa Lungsod sa Butuan niadtong Agosto 1, 1929. Nahimo kining lungsod pinasikad sa Executive Order Numero 181 nga gi-issue ni Gobernador Heneral Eugene Gilmore sa U.S. Army. Adunay sugyot nga bag-uhon ang pangalan sa Nasipit ngadto sa Aurora nga gipangunahan ni kanhi Gobernador Teofisto Guingona Sr. pero wala kini mahinayon tungod sa pagsupak sa mga lungsuranon, nagpabilin nga Nasipit ang lungsod hantod karon.

Ang Nasipit nabahin politikal sa disinuebe (19) ka kabarangayan. 7 ang urban ug 12 ang rural. Adunay 9 ka coastal barangay kon duol sa kadagatan o kabaybayunan nga mao ang: Barangay Cubi-Cubi, Ata-Atahon, Punta, Brgy. 1 Apagan (Pob.), Talisay (ang pantalan nahimutang), Sta. Ana, Camagong, Amontay and Aclan.




#Article 95: Baungon, Bukidnon (638 words)


Ang Baungon usa sa ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Bukidnon sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, ang Baungon may populasyon nga 26,695 ka tawo sa 5,141 ka bubong. Gikan sa Malaybalay, ang Baungon 132 kilometros ang gilay-on. Gikan sa dakbayan sa Cagayan de Oro, kini nga lungsod mga 30 kilometros.

Ang Klima sa Baungon nahimutang sa ikatulong klase, tinghuwaw panahon sa Marso hangtod sa Abril, ug tingulan gikan sa Mayo hangtod sa Disyembre.  Tuig 1997, natala ang pinakakusog nga bul-og sa ulan nga mitala ug 497.8 millimeters.  Ang bulan sa Abril mao ang pinakauga nga bulan, ang natala nga ulan 24.3mm lang. Ang temperatura anaa sa 77.0 degrees Fahrenheit ug ang kabas-on sa kahanginan natala sa 82.2%.

Ang Baungon nahitungtong sa plateau (bukid nga patag sa ibabaw), ang pinaka-ibabaw niining plateau anaa sa 30%. Gilibutan kini sa 3 ka dagkong Suba: Bobonawan, Tumalaong ug Kalawahig. Kini nga mga suba nagsilbing mga huluganan sa tubig nga matigom sa patag nga Baungon.

Ang Ekonomiya sa lungsod nagsalig sa Pananom sa Umahan.  Ang mga produkto sa Baungon mao ang humay, mais, kamoteng kahoy, kamote, saging, mga prutas, utanon, ug uban pang mga lagutmon.  Ang mga pinagaling nga produkto mao ang mais, tahop, humay ug starch sa kamoteng kahoy.

Sa among lungsod makit-an ang pinakanindot nga mga bulak nga gikahadlokan, kini mao ang Rafflesia ug Amorphophallus.  Gikahadlokan kini sa katawhan nga miingon nga bulak kini sa mga balbal, para sa mga taga-Baungon gitawag kini ug Kolon Busaw.  Ug nga kon kini magpakita daghan kamatay ang mahitabo sa among lugar.  Ang Rafflesia sa among lungsod giila nga Rafflesia Schandenbergiana Goppert. Kini nga Rafflesia unang nahipalgan sa German nga si Alex Schandenberg sa Mount Apo sa tuig 1881. Buot ipasabot gikan niadtong tuiga nahanaw na kini ug katingalan nga human sa 126 ka tuig nakita kini pagbalik sa Sitio Kalanganan, San Vicente, Baungon, Bukidnon.  Ang botanist nga si Ulysses Ferreras miila niini nga Rafflesia Schandenbergiana Greppert sa unang pagkakita niya niini sa dihang gipadala kini kaniya ni Fr. Sirenio Jaranilla, O.Carm.  Siya usab positibong miila sa mga bulak nga Amorphophallus Paeoniifolius sa mga bahong bulak nga makita sa Nicdao, lugar duol sa suba sa Kabula, Baungon, Bukidnon.  Ang Kabula mao ang lugar sa pinakasikat nga Water Rafting dinhi sa Baungon.  Angay gayod nga panalipdan ang kalasangan sa bukid Kitanglad dapit sa Baungon kay anaa dinhi makita ang pinakanindot nga bulak sa tibook kalibutan.

Apo Mandapagun mao ang amahan ni Apo Dapagun. Apo Dapagun mao ang amahan ni Apo Matulis. Mao kini ang mga anak ni Apo Matulis:

  1. Apo Tulis
  2. Apo Amay Tomas Lilangan
  3. Apo Mandintuhan
  4. Apo Ilumon
  5. Inay Botis
  6. Inay Miayana
  7. Inay Musal
  8. Apo Sungkayaw
  9. Inay Laum
 10. Apo Mateo Hukmayan 

Tungod sa maong epidemya, namalik ang uban paglabang sa suba sa Cagayan, ang uban misaka sa bukid.  Ang mga nagpabilin mipili kang Apo Manlibana isip ilang Datu. Nagpatawag siya ug pakigpulong aron paghisgot-hisgot sa pagbiya sa Karaang Imbatug ug sa pagbalhin ngadto sa Brgy. Imbatug nga mao ang Poblacion karon.

Sa nagpaingon na sila sa Brgy. Imbatug, mihunong sila sa suba sa Pandaug (Pandahug) ug gihimo nila ang ritwal sa Panlitub - kini nga ritwal gihimo aron pagmando sa dautan aron dili pagsunod kanila.  Ang lugar nga duol sa suba gitawag nila ug Mando.  Ug ang suba Pandaug, simbolo sa pagdaug nila batok sa epidemya.

May 6, 1920 - Bag-ong Poblacion gitukod

Datu Amay Tomas Lilangan mao ang unang Datu nga gipili sa pagbantay sa kalinaw sa Bag-ong Poblacion.  Ang mga anak ni Datu Amay Tomas Lilangan mao kining mosunod:

 1. Maria Layawan (Inay Bawi)
 2. Rosita Malinawon (Inay Damit)
 3. Cypriano Lilangan (Tatay Simbo)
 4. Juliana Oblad (Inay Ombad)

 1. Rufino Lilangan
 2. Felomina Bacarro
 3. Oding Cadete
 4. Petronila Jaranilla

Ang Baungon may napulo'g unom (16) ka barangay.




#Article 96: Batanes (107 words)


Ang Batanes usa ka lalawigan sa Pilipinas nga nahimutang sa Lupot sa Cagayan.  Ang Basco mao ang ulohang lungsod sa lalawigan.

Ang Batanes nabahin ngadto sa unom (6) ka lungsod.

Kapuloan ang Batan Islands sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Batanes ug rehiyon sa Lupot sa Cagayan, sa amihanang bahin sa nasod,  km sa amihanan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.

Ang klima habagat. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Hunyo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Agosto, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Pebrero, sa  milimetro.




#Article 97: Tagbilaran (384 words)


Ang Dakbayan sa Tagbilaran usa ka ikatulo nga klase nga dakbayan sa lalawigan sa Bohol sa Tunga-tungang Kabisay-an nga rehiyon sa Pilipinas. Mao kini ang ulohang dakbayan sa Bohol, nahimutang sa habagatang-kasadpang dapit sa islang-lalawigan. Kautlanan niini ang lungsod sa Cortes sa amihanan, ang lungsod sa Corella sa amihanang-sidlakang dapit, samtang ang lungsod sa Baclayon diha sa sidlakang.

Ang Tagbilaran naglangkob og 36.50 kilometros kwadrado ug nahimutang sa unang distrito kongresiyonal sa Bohol. 
Sumala sa census niadtong 2010, mikabat og 96,792 ka katawo ang molupyo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6300.

Ang Dakbayan sa Tagbilaran nabahin ngadto sa 15 ka barangay.

Ang kabalayan sa Dapitan gibiyaan niadtong 1563 human sa hiniusang linipot nga pagpanulong sa mga taga Ternate ug mga Portuges. Nahimutang kini kanhi sa kabaybayonan sa Mansàsà ug Dauis ug ginharian kanhi sa magsuon nga Pangil Buaya ug Dail Nisnisan. Pipila na lang ka dagkong haliging kahoy ang nabilin karon niini maong kabalayan.

Niadtong 1565 midunggo ang mga galyon ni Miguel Lopez nga taga Legazpi kauban si Padre Urdaneta ug nakig-kasingkasing kamatuoran sa panaghigala kang Ka Tun-as. Mao niy sinugdanan sa kalambigitan ngadto sa Espanya.

Ang karon nga Tagbilaran sakop kanhi sa Visita sa Baclayon. Niadtong 1592 miabot ang unang pari sa Baclayon apan gisulong sa mga Maguindanao ang Baclayon niadtong 1600. Pipila sa mga lumupyo mitago sa kalasangan sa Punta San Jose nga maoy nahimutangan karon sa Katedral. (Gikan sa exhibit sa Tagbilaran City Square alang sa ika-50 kasumaran sa pagkasyudad sa Tagbilaran, Hulyo 1, 2016)

Pagkatuig 1741 mikabat og 1600 ka tributo ang sakop sa lungsod sa Baclayon. Molibo niini ang gikan sa karon Tagbilaran. Gihukmang niadtong 1742 nga bahinon ang Baclayon og duha ka lungsod tungod kay daghan na man ang tributo ug aron mapasayon ang pagdumala. Duha ang gipiliang himuong lungsod - ang Mansàsà ug ang Punta San Jose de Tagbilaran. Maoy gipili ang Punta San Jose sanglit mas sayon man ni dumalaon sa itudlong opisyal sa kagamhanang kolonyal. Ug tuod man nahimong lungsod ang Tagbilaran duha ka tuig sa dili pa mahitabo ang pag-alsa ni Dagohoy. Sakop niini isip mga baryo ang Mansàsà, Dampas, Cabawan, Ubujan, Poblacion, ug ang karon Brgy. Lapaz sa Cortes. Pagkusog sa mga rebelde tali sa mga tuig 1744 ug 1829 gibalhin gikan sa Loboc ang ulohan sa misyon nganhi sa Tagbilaran.

 




#Article 98: Habagatang Upi (304 words)


Ang Habagatang Upi usa ka ika-4 nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Maguindanao sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 28,186 ka tawo sa 5,533 ka bubong.

Ang lungsod nabahin ngadto sa 11 ka mga barangay.

Munisipyo ang Habagatang Upi sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Maguindanao ug rehiyon sa Mindanawng Muslim, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Habagatang Upi. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Habagatang Upi medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Pebrero, sa  °C, ug ang kinabugnawan Hulyo, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Oktubre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Disyembre, sa  milimetro.

Kapital sa munisipyo ang Habagatang Upi sa Pilipinas, lalawigan sa Province of Maguindanao ug rehiyon sa Mindanawng Muslim, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Habagatang Upi, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Habagatang Upi kay  kabungtoran. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa sidlakan sa Habagatang Upi. Habagatang Upi ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit. Sa rehiyon palibot sa Habagatang Upi, kabukiran talagsaon komon.

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Habagatang Upi. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Habagatang Upi medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Pebrero, sa  °C, ug ang kinabugnawan Hulyo, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Oktubre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Disyembre, sa  milimetro.




#Article 99: Sitangkai, Tawi-Tawi (103 words)


	
Ang Sitangkai usa ka lungsod sa lalawigan sa Tawi-Tawi sa Pilipinas. Kini ang kinahabagatang lungsod sa Pilipinas. Kini nahimutang 14 kilometros lamang gikan sa sidlakang baybayon sa Sabah, Malasya. Kini gitawag nga 'Venice' sa Pilipinas tungod sa paggamit sa baroto isip paagi sa transportasyon (bisan kon may mga taytayang laktanan gikan sa usa ka balay ngadto sa lain). Ang nag-unang gigikanan sa panginabuhi mao ang pagpangisda ug pagpanguma, bisan kon gamay lamang kaayo ang mahimong umahon.

Sumala sa sensus sa tuig 2000, ang Sitangkai may populasyon nga 52,772 
ka tawo sa 8,969
ka bubong.

Ang lungsod nabahin ngadto sa 25 ka mga barangay.




#Article 100: Habagatang Ubian (128 words)


Ang Habagatang Ubian usa ka lungsod sa lalawigan sa Tawi-Tawi sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 27,301 ka tawo sa 4,748 ka bubong.

Ang lungsod nabahin ngadto sa 31 ka mga barangay.

Munisipyo ang Habagatang Ubian sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Tawi-Tawi ug rehiyon sa Mindanawng Muslim, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Ang Habagatang Ubian nahimutang sa pulo sa Tabawan Island.

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Disyembre, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Marso, sa  milimetro.




#Article 101: Turtle Islands, Tawi-Tawi (150 words)


Ang Turtle Islands usa ka lungsod sa lalawigan sa Tawi-Tawi sa Pilipinas. Kini gitibuok sa pipila ka mga pulo nga nahimutang sa habagatang-kasadpang tumoy sa nasod, duol sa kinutoban sa teritoryo sa Pilipinas, sa dili pa mosulod sa Malasya.

Sumala sa sensus sa tuig 2000, ang populasyon sa lima ka permanenteng gipuy-ang mga pulo 3,600 sa 646 ka mga bubong. 

Ang lungsod nabahin ngadto sa 2 ka mga barangay.

Munisipyo ang Turtle Islands sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Tawi-Tawi ug rehiyon sa Mindanawng Muslim, sa habagatan-kasadpang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 102: Leon Kilat (233 words)


Si Le#243;n Kilat (Hulyo 27, 1873 - Abril 8, 1898, nailhan usab nga Pantaleon Villegas) usa ka pamuno sa Sugbo panahon sa Rebelyong Pilipinhon batok sa Espanya. Si Leon Kilat taga Negros. Natawo siya sa Bacong, Negros Oriental. Sakop siya sa usa ka sirkus nga nagbiyahean ngadto sa Sugbo. Panahon sa rebelyon batok sa Espanya, si Leon Kilat nangulo sa mga rebelde sa Sugbo. Ang una nilang plano mao nga sugdan ang rebelyon sa Biernes Santo, Abril 8, 1898, apan si Leon Kilat napugos pag-iswag niini dihang nahibaw-an ang ilang mga plano. Misugod ang ilang rebelyon sa Dominggo sa Lukay, Abril 3, 1898. Si Leon Kilat gitraydoran ug gipatay sa Biyernes Santo, Abril 8, 1898 didto sa Carcar, Sugbo.

Ang kaisog ug kabayanihon ni Leon Kilat padayong gihandom sa mga Sugboanon pinaagi sa pagngalan og usa ka karsada alang kaniya. Ang giingong dalan nga giagian nila ni Leon Kilat gikan sa simbahan sa San Nicolas ngadto sa Fort San Pedro karon nailhan isip Kalye Tres de Abril.

SUSAMA SA kaisog og ka ligdong nga pagka tao ni leon kilat usab sama sa gibati sa mga sugbo.anon,,, ang nahibilin nga anak ni leon kilat ngadto ni juana rrama sulayman mao si Romar Shawnn Reyes o mas naila sa pangalan nga TIGER DOGDOg,,, nga anaa karun nag trabaho sa perfect star pc shoppe nga anaa nahimutang sa p.del rosario st. dalan kamagayan dakbayan sa sugbo,,,




#Article 103: Bisaya Magasin (804 words)


Ang Bisaya Magasin kun BISAYA Magasin (usa sa mga basahon sa dilang Sinugboanon nga nakakulit na og kaugalingong ngalan sa kultura ug literaturang Bisaya. Kini karon ang naghupot sa rekord sa pagka labing dugay nga nagpadayong magasing Binisaya nga nagsirkular lang gihapon. Ang Bisaya Magasin nagsugod paggawas sa tuig 1930, ug miagi na kini sa gubot nga mga adlaw sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon ngadto na sa madulom nga mga adlaw sa balaod militar ubos ni kanhi Pamuno-Nasod Ferdinand E. Marcos.

Karon ang Bisaya Magasin padayon nga nagsirkular sa kalungsoran lukop sa tibuok Kabisay-an ug Mindanao ug ingon man sa pipila ka komunidad sa mga Bisaya sa abrod.

Lakip sa mga programa sa Bisaya Magasin sa kasamtangan mao ang Young Blood Writer, ang Estandardisasyon sa Panitik sa Binisaya kun paghiusa sa mga batakan sa hustong pagsulat sa Binisayang Sinugboanon (ug ang pagpausbaw sa kalidad sa mga sinulat sa maong pinulongan.

Ang Bisaya Magasin nagadalit og desenteng kalingawan diha sa matulun-anong mga sugilanon, nobela (sa prosa ug komiks), ug mga balak nga sinulat sa inilang mga literary professional nga haom alang sa kabataan, hamtong, ug ilabi na sa mga estudyante. Lakip sa kontemporaryong mga magsusulat nga malanatong miabod sa ilang mga sinulat sa Bisaya mao sila si Gremer Chan Reyes, Gumer M. Rafanan, Junne Cañizares, Marcelo A. Geocallo, Cesar Kilaton, Jr., Ricardo T. Hynson, Oliver Flores, Satur P. Apoyon, Uriel Vallecera, ug daghan pa. (Ubang mga magtatampo anaa sa Talaan sa mga magsusulat nga Bisaya.)

Gawas nga kini maoy bugtong nagtikad sa Literaturang Bisaya, nagadalit usab kinig mapuslanong kasayoran kalabot sa kisaw sa politika, ekonomiya, siyensiya, panglawas, industriya sa entertainment, ingon man mga giya nga mapuslanon sa panginabuhi.

Ang BISAYA Magasin nahimugso gumikan sa pagpaningkamot ni Vicente C. Padriga kinsa maoy nangako pagpangatubang kang Don Ramon Roces, ang publikador sa mga magasing Liwayway ug Graphics, aron mahimugso ang usa ka magasing lunsay Binisaya. Ug kay nakita sa tigulang Roces ang dakong potensiyal sa usa ka basahong Binisaya, migula ang Bisaya kaniadtong Agosto 15, 1930 nga si Padriga lang ang nagbinugtong paghikay sa unang gula.

Unang editor: Vicente C. Padriga (1930-1932); mga sakop sila si Flaviano Boquecosa, Natalio Bacalso, Leod Salazar, ug si Piux Kabahar maoy tinugyanan sa Sugbo.

Ikaduhang editor: Natalio B. Bacalso (1932-1934); mga sakop sila si Flaviano Boquecosa, Francisco Candia, Leod Salazar, Jacinto Alcos, ug Fausto Dugenio.

Ikatulong editor: Flaviano Boquecosa (1934-1941); mga staffer sila si Fausto Dugenio, Francisco Candia (kadiyot lang kay gibalhin pagka superbisor sa planta), Tomas V. Hermosisima, Max D. Bas, Marcel M. Navarra, Joe A. Bautista, ug Elpidio Fegi. Unya nahunong paggula ang Bisaya tungod sa gubat.

Ikaupat nga editor: Maximo D. Bas (1946-1950); mga sakop niya sila si Francisco Candia, Tomas V. Hermosisima, Tiburcio Baguio, Joe A. Bautista, ug Laurean Unabia.

Ikalimang editor: Francisco Candia (1950-1966); mga sakop sila si Tomas V. Hermosisima, Tiburcio Baguio, Laurean Unabia, Joe A. Bautista, Nazario D. Bas, Cesar D. Tenebro, Godofredo Roperos, Heriberto D. Suyko, Narciso Caparoso, Braulio Lagaras, Junne Cañizares, Alito Malinao, ug Priscilo Caberte.

Ikaunom ug Ikawalo nga editor: Nazario D. Bas (1966-1969); mga sakop niya ning tungora sila si Cesar D. Tenebro, Alito Malinao, Narciso Caparoso, ug Loreto Sardovia.

Ikapitong editor: Marcel M. Navarra (1969-1973); mga sakop sila si Cesar D. Tenebro, Alito Malinao, Narciso Caparoso, Loreto Sardovia, ug si Nazario D. Bas kinsa may giatimang kaso, gihimo lang unang magtatambag kun editorial adviser. (Sa libro ni Teresita G. Maceda, Marcel M. Navarra, mabasa nga si Navarra naeditor sa mga tuig 1967-1972.)

Nahibalik pagka editor: Nazario D. Bas (1973-1986); mga sakop sila si Cesar D. Tenebro, Alito Malinao (mi-resign pagka 1974), Santiago R. Pepito, Jr., Narciso Caparoso, Loreto C. Sardovia ug Reine Artianza Cabrera.

Ikasiyam nga editor: Tiburcio Baguio (1986-1995); mga sakop sila si Santiago R. Pepito, Jr., Narciso Caparoso, Loreto C. Sardovia, Oliver Flores, ug Rolando M. Nemis.

Ikanapulo nga editor: Santiago R. Pepito, Jr. (1995-2001); mga sakop sila si Oliver Flores, Loreto C. Sardovia, Mariano Y. Mañus, Jr., Renato “Dodong” Quimno (nakaalagad lag kadiyot), Uriel Vallecera, ug Edgar S. Godin. (Human kang Pepito wala nay gipuli pagka editor-in-chief ug maoy nahimong hepe de biyahe ang labing senior nga sakop sa staff).

Ikaonse (Managing Editor): Mariano Y. Mañus, Jr., (2001-2005); mga sakop sila si Edgar S. Godin, Richel Dorotan, ug Eleazar T. Acampado.

Ikadose (Associate Editor): Edgar S. Godin (2005-hangtod sa kasamtangan); mga sakop sila si Richel Dorotan, ug Eleazar T. Acampado.

Ang Bisaya Magasin mahimong makontak alang sa bisan unsang pakisayod niining maong mga sangang buhatan sa Manila Bulletin Publishing Corp.:

Metro Manila
Manila Bulletin Marketing Department
G/F Manila Bulletin Bldg., Recoletos cor. Muralla Sts.
Intramuros, Manila Tel.: 5278121-35 Fax: 5277526

Jakosalem cor. Zamora Sts., Parian, Cebu City
Tel.: (032) 2560125; 2560127 Fax: (032) 2560128

G/F Finster Hall, Ateneo de Davao University
CM Recto St. cor. Roxas Ave., Davao City 8000
Tel.: (082) 2250661; 2250662 Fax: (082) 2250660




#Article 104: Edgar S. Godin (153 words)


Si Edgar Saldaña Godin (nailhan usab sa dagangalang Innocencio Dalisay ug Egay Talipsai; natawo Pebrero 28, 1971) usa sa mga kontemporaryong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Si Godin natawo sa Bogo, Sugbo apan nagdako sa Bugho, Loon, Bohol. Nabata siya sa dagat og nakat-on sa pagsawom, pagpamana, ug pagpanikop sa katunggan.

Milalin ang pamilya ni Godin ngadto sa Mindanao ug didto siya namanso pagdaro sa kamad-an ug kabasakan.

Miurong siya sa pagtungha ug mibalik sa Sugbo. Didto nahimo siyang tigbaligya sa bisan unsa lang.

Naminyo siya kang Grace Balayong ug gitugahag tulo ka anak.

Si Godin unang napatikan niadtong 1997 sa panabang ni Fidel B. Mag-usara (PSK). Sa tuig 1998, gitawagan siya sa Liwayway Publishing, Inc. (kanhi nanag-iya sa Bisaya Magasin) aron paalagaron sa Bisaya.

Padayon usab niyang gisulat ang Mga Prinsipyo Sa Bisaya: Handbook for Writing  Editing in Cebuano, usa ka serye sa mga artikulo kabahin sa panitik ug batadila sa Binisaya-Sinugboanon.




#Article 105: Patatas (185 words)


Ang patatas (Solanum tuberosum) gituohan nga nagagikan sa Peru ug Ekwador. Sa maong mga lugar atong makita ang mga patatas sa nagkalainlaing porma, kadak-on ug kolor nga dili nato makita sa ubang parte sa kalibotan.
Giingon nga una kini dawata isip usa ka pagkaon sa Kaamerikahan, nauna na ang Ingglatera ug Irlanda niadtong 16th century. Gipaila ang patatas nga ornamental nga tanom o pandekorasyon lang didto sa Pransya. 

Ang patatas dili pa kaayo popular nga pagkaon hangtod napamatud-an ang benepisyong makuha niini sa usa ka agrikulturista ug botanista nga si Antoine Parmentier.

Daghan na kaayong resipe ang nabuhat ginamit ang patatas nga pangsahog sa karne apan didto sa Irlanda pabukalan lang kini pagkaon na. Ang patatas mahimong iprito, isugba, ihurno ug sagolan og lainlaing ingrediyente. Mahimo usab kining buhatong potato cake apan ang labing popular nga pagkaon nga binuhat sa patatas mao ang potato fries o kanang gitawag og French fries sa mga popular nga kan-anan sa mga dakbayan.

Ang patatas walay gipiling panahon ug mahimo kining paliton sa mga groseri, merkado ug supermarket sa tibuok tuig. Ania ang pipila ka tip bahin sa patatas.




#Article 106: Talaan sa mga magsusulat nga Bisaya (1244 words)


Ang kapanulatang Binisaya gilangkoban sa mga kapunongan o pundok sa mga magsusulat nga Bisaya sa tibuok kapupud-an kansang mga abot sa ilang dagang giabod pagtampo sa labing dugayng naglungtad nga magasing Binisaya, ang BISAYA Magasin, ug ubang mga basahong Binisaya.

Pipila sa mga kapunongan o pundok sa mga magsusulat nga nakatampo og dako sa kapanulatan ug katitikang Bisaya mao kining mosunod:

Garcia Hernadez, Bohol

(00632)4366049, Email: rald_ampong@yahoo.com

Santa Cruz, Batuan 6318 Bohol

Benito Ebuen Air Base

Pangdan, Naga, 6037 Cebu

New Berlin, Wisconsin 

Unit 35, Palm Harbor
Florida 34683 U.S.A.

Virginia Village Phase I
Blk 3 Lot 4, Iponan

Liquids Processing Dept.
Del Monte Phils. Inc.
Bugo, Cagayan de Oro City

Intramuros, Manila	

Mambaling, 6000 Cebu City
Tel. 261-0295

Basilan Province

Telefax: (82) 298-0020
Email Add: noyopas@yahoo.com

Sogod, Cebu / 2571 Zone 4, Pasil
Kauswagan, Cagayan de Oro City
Email Add: enarnejo@yahoo.com and
d_painter@lycosmail.com

Cebu City 
Tel. no. 232-1848

Tipolo, Plaridel

	Sogod, Cebu
	7900 Creek Bend
	Apartment 602
	Huston, Texas 77071 U.S.A.

	Calape Baptist Mission
	50 Bliss, Calape, Bohol
	Cel no. 09173708538

Lamintak, Medellin, Cebu
Cel no. 09174273692

	Catmon, Cebu
	Email Add: barriga_este@yahoo.com

	Mancao Subd., Awayan, Carcar, Cebu
	Email Add: romeo_bonsocan@yahoo.com

	Purok 3-B, Aglayan
	Malaybalay City
	8700 Bukidnon

	Nelians Store
	8503 Sibagat, Agusan del Sur
	Cel no. 09196465657

	Cebu City
	Tel. no. 261-1491

	Carajay, Gun-ob
	6015 Lapulapu City

	119 Jose Boch St. Campar Ville
	Buhisan, Cebu City
	Cel. no. 09175467906
	Cel. no. 09185201516

	Central Mindanao Newswatch
	Brgy. 7, Poblacion
	Malaybalay City 8700
	Email Add: greenreine@yahoo.com

	Brgy. 7, Poblacion
	Malaybalay City 8700
	Email Add: loulouachilly@yahoo.com

	M.H. del Pilar St.
	Purok 5-A North Poblacion
	Maramag, 8714 Bukidnon

	Batulao Road, Central Park Subd.
	Bangkal, Davao City

	Power 91, DyGB FM
	Perdices cor. San Juan Sts.
	6200 Dumaguete City
	Email Add: victor_camion@yahoo.com

Metro Manila

	Junitz Kenija House
	P. Cañizares Sr.-Ernesto Bascon St.
	Dumlog, Talisay City, Cebu
	Tel. no. 931-9685
	Cel no. 09172494271
	Email Add: xonkhanzares@yahoo.com

	Lorenzo Tan, Tangub City
	Misamis Occidental

	Bagumbayan 2, Maribago
	6015 Lapulapu City

Karomahan, CMU
Musuan, 8710 Bukidnon
Email Add: pacb_99@yahoo.com

Valencia, 8710 Bukidnon
Email Add: Jackcatarata@aol.com

	35 Garfield Ext., Cebu City
	Cel no. 09166510030

Coaco Cmpd., Sitio Panaghiusa
	Basak-San Nicolas
	Cebu City
	Tel. no. 264-34-44 

	C.P.G. North Ave.
	6300 Tagbilaran City

	M.H. del Pilar St.
	Purok 5-A
	North Poblacion
	Maramag, 8714 Bukidnon

	Alcuizar Avenue
	Cor. E. Clerigo St.
	Tubod, Iligan City

	Cebu City

	Metro Manila

	UP., Diliman, Q.C.
	Tel. no. 890-4933*890-4891
	Email Add: mariolcuezon@yahoo.com

	Aplaya, Jasaan, Misamis Oriental
	Cel: 09276116223

	North Poblacion, Naga, Cebu
	Tel: (032) 489-9269

	Don Virgilio Gonzales
	Medellin, 6012 Cebu
	Cel. no. 09187206982
	
	Bisaya mag staff
	Manila Bulletin Pub. Corp.
	Intramuros Manila
	Email Add: titoitsoy@yahoo.com

	52 Don P. Rodriguez St.
	Capitol Site, 6000 Cebu City
	Tel no. 263-6666

	Bienvenido Santos Writing Club
	De La Salle University, Manila
	Tel. no. 536-6416 

	Pres., Bathalad-Mindanao
	Purok 17, No. 0017
	Pala-o, Iligan City
	Telefax: (063) 221-4479
	Email Add: leosamson2000@yahoo.com

	San Isidro, Sogod, Cebu

Sagay City, Negros Occidental
	Email Add: rodolfo_florentino1121@yahoo.com

	Bogo, Cebu

Palmera Hills VI
	Ortigas Ave., Ext.
	Taytay, Rizal
	Tel. No. 669-8180
	Email Add: bel_gllrd@yahoo.com

	Bisaya magazine staff
	Manila Bulletin Pub. Corp.
	Intramuros, Manila
	Email Add: egaytalipsaimb@
	Email Add: bisaya_manilabulletin@yahoo.com
	Prov. Add: M.H. del Pilar St., Bogo, Cebu
	Cel. no. 09194586628
	Links: 

	9201 Linamon, Lanao del Norte
	Tel. no. 227-0143

Sitio Olivo, Buhisan, Cebu City
	Cel. no. 09173668419

	Carmen, Cebu
	Cel. no. 09164254946
	Cel. no. 09174623329
	Tel. no. (32) 345-4061

	94-943 Kau’olu Place
	Apartment B #105
	Waipahu, Hawaii 96797

	Phase 2, Purok 18, Dalipuga 
	Iligan City
	Tel. no. 225-9556
	Email Add: ricardo_hynson@yahoo.com

	bentongs.isles/BenPhilo
	htm
	Email Add: bentong_isles@yahoo.com

	160 Kaskag Village
	8400 Surigao City
	Cel. no. 09193904876

	D. Jakosalem St., Cebu City
	Tel. no. 253-2283 
	Email Add: zepaski@yahoo.com

	Purok Matinabangon
	Brgy. Ubaldo Laya, Iligan City
	Cel. no. 227-0143

	638-B. San Francisco St.
	Butuan City, 8600

	Peace Convent, A.S. Fortuna St.
	Banilad, Mandaue City, Cebu

Sibagat, Agusan del Sur
	Cel. no. 09195125264

	Langub, Asturias, Cebu
	Email Add: horizonsaway@yahoo.com

	Las Marias Cmpd.
	Tibanga, Iligan City

	Dep-ED, Distric II
	CVGSMS, San Carlos City
	Negros Occidental
	Don Juan Subd.
	Brgy. II, San Carlos City
	Negros Occidental

	

	Panadtaran, San Fernando, Cebu

	Sun-Star Publishing Inc.
	Cor. P. del Rosario  
	Don Pedro Cui St., Cebu City
	Tel. no. 254-6100

	Mandaue City
	Email Add: jes35ph@yahoo.com

	Parke Rizal, Bogo, 
	6010 Cebu

	Purok Gumamela, Brgy. Acmac
	Iligan City
	Cel. no. 09165005201

	Moon Walk, Queens Row
	Las Piñas City
	Tel no: 339-17-69
	Cel. no. 09192138017

	Blk 23, Katipunan Village
	Western Bicutan
	Taguig, Metro Manila
	Tel. no. 810-5782
	Cel. no. 09176921429

	Sacsac, Carcar, Cebu
	Tel: (032) 478-0800
	Cel: 0915-515-6635

	Cebu City
	Tel. no.345-1808

	B-12, L-13 Marigold St.
	Green Meadows, Sto. Niño
	8000 Davao City
	Cel No. 09164207561

	5168 Basak-Iba
	6015 Lapulapu City

	Purok Taytay, Oringao, Kabankalan City
	Negros Occidental
	Cel. no. 09189266974
	Email Add: mar_manus@yahoo.com

	Lapulapu City

	Mandaue City, Cebu
	Email Add: dragonfly1979007@yahoo.com

	Watch Tower Publication
	Quezon City
	Tel No. 411-6090 local 3228
	Email Add: omayol911@yahoo.com

	Linao Beach, Ormoc City
	Cel. no. 09206020073

	236 Natalio Bacalso Ave.
	Mambaling, Cebu City

	Mambaling, Cebu City

	Blk 15, Lot 2, Regency Plain Subd.
	Iponan, Cagayan de Oro City
	Cel. no. 09194352850
	Email Add: rgmoldez@yahoo.com

	98 Gen. Lorega St., Cebu City
	Cel. no. 09187497869

	De la Salle University
	Davao City
	Email Add: eamanna1359@yahoo.com

	Rd. 12, Pureza St.
	Sta. Mesa, Manila
	Cel. no. 09202246927

	1451 IISHAI, Suarez
	9200 Iligan City

	6214 Guihulngan, Negros Or.

	Cel: 09272694242
	Email Add: mykoleo@yahoo.com

	Pitalo, San Fernando
	6018 Cebu

	Poblacion II, 
	7207 Oroquieta City

	Bago Aplaya
	Talomo Distric
	Davao City
	Cel. No. 09197574629
	Email Add: bhaivishaya@yahoo.com

	Lacaron, San Fernando
	6018 Cebu

	Z6-136, San Isidro, Talisay City, Cebu
	Tel. No. (032) 273-2433

	142 Hermosilla Drive
	Ormoc City

	Poblacion, Bogo
	6010 Cebu

	No. 27, Karunungan St.,
	Phase 1-A, Karangalan Village,
	Cainta, Rizal
	Tel no. 645-7938

	6004 Danao City

	450 Arujville Subdivision
	8600 Butuan City
	Cel. no. 09195930989

	Rm 317, M. Diaz Bldg.
	Don Jose Avila St. Cebu City
	Tel. (032) 253-3537
	Cel. 09163787501
	Email Add: nhongponce@hotmail.com

	Dr. Generalao Apt. Dr-3
	12th St., Nazareth
	Cagayan de Oro City

	24-A Mantuyong, Mandaue City

	Iligan City
	Fax: 221-9005
	Cel: 09209142269
	Tel: (o63) 223-3231
	Email Add: nimrev_mejorada@yahoo.com

	College of Liberal Arts
	Notre Dame of Marvel University
	Koronadal City
	Email Add: rrenatoquimno@yahoo.com

	0006 Doña Juana Subd.
	Pala-o, Iligan City
	Tel. no. (63) 221-4393

	206 Libertad St.
	6538 Palompon Leyte
	Email Add: g_codilla_reyes@yahoo.com

	7713 South Roberts Road
	Bridgeview, Illinois 60455 U.S.A.

	Villalimpia, Loay
	6303 Bohol

	9210 Baroy, Lanao del Norte, Philippines
	E-mail: dr_rudiric31@yahoo.com
        

	1050 Catadman, Sabang
	Danao City

	5024 P.176, Zone 4, Polinae Village
	Valencia City 8709

	7380 Canyon Peak Lane
	San Diego, CA. 92126-2077
	U.S.A.

	Suarez, Iligan City 9200

	Juan Luna St., Mabolo
	6000 Cebu City

	Tunghaan, Minglanilla
	6046 Cebu
	Cel. no. 09197806707
	Tel. No. (032) 269-8414
	Cel. no. 09186149376
	Email Add: celestino_sidon@yahoo.com

	Guiwanon, Ginatilan
	6028 Cebu

	Tinubdan, Daan Bantayan, Cebu
	Email Add: nemsicebu1974@yahoo.com

	3rd St., Whitehills Subd.
	Banawa 6000 Cebu City
	Tel. no. 262-4159
	Cel. no. 09172523981
	Email Add: j_arroyo_t@yahoo.com

	DECS Jagna, 6308 Bohol

	Tambara Editorial Office
	Weiman Hall, Rm. W-100
	Ateneo de Davao University
	Davao City
	Tel. no. (082) 2440569
	Cel. No. 09202964727
	Email Add: mac_tiu@yahoo.com

	Cebu City

	Metro Manila
	Tel. no. 431-6175

	Lapasan, Clarin
	Misamis Occidental
	7201
	KM 1 Compound, 
	Lumbia, Cagayan de Oro City

	Tambo, Mabini, Bohol
	C.P. no. 09166221376
	Email Add: uvallecera@yahoo.com

	Cebu City
	Tel: (032) 273-8053
	Res. Tel: (032) 233-3059
	Email Add: rudy_vans@yahoo.com

	Brgy. Sto. Niño, Maasin City
	6600 Southern Leyte

	Anahawan, Southern Leyte 
	6610

	046 Prk. Bayanihan, Visayan Village
	8100 Tagum City, North Davao
	Cel. no. 09197611055

	Z-4, 1394 Tangke
	Talisay City, 6045 Cebu 

	Station DyKC
	Maguikay, Mandaue City

	Sto. Niño, Suba-Pasil
	6000 Cebu City
	Cel. no. 09179163854

	Alimango, Escalante
	6122 Negros Occidental
	Cel. no. 09163484334




#Article 107: Talakag, Bukidnon (138 words)


Ang Talakag usa ka ikaduha nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Bukidnon sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 48,326 ka tawo sa 8,342 ka bubong.

Ang Talakag nabahin ngadto sa 29 ka mga barangay.

Munisipyo ang Talakag sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Bukidnon ug rehiyon sa Amihanang Mindanao, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Talakag. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Talakag medyo hilabihan populasyon.  Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Hunyo, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 108: La Carlota (158 words)


Ang  La Carlota  ikaupat nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Negros Occidental, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 137.29 kilometros quadrado ug nahimutang ikaupat nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2015, dunay 64,469 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6130.

Ang Dakbayan sa La Carlota nabahin ngadto sa napulo'g upat (14) ka barangay.

Lalawigan ang La Carlota City sa Pilipinas. Nahimutang ni sa rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa La Carlota City. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa La Carlota City nga hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Hulyo, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Pebrero, sa  milimetro.




#Article 109: Himamaylan (175 words)


Ang  Himamaylan  ikatulo nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Negros Occidental, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 367.04 kilometros quadrado ug nahimutang ikalima nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2015, dunay 106,880 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6108.

Ang Dakbayan sa Himamaylan nabahin ngadto sa 19 ka barangay.

Munisipyo ang Himamaylan City sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Negros Occidental ug rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Mga lungsod sa Himamaylan City:

Sa mosunod nga mga natural nga mga bahin makita sa Himamaylan City:

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Himamaylan City. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Himamaylan City medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Pebrero, sa  milimetro.




#Article 110: Amihanang Mindanao (117 words)


Ang Amihanang Mindanao, gitima-an nga Rehiyion X sa Pilipinas, nagsakop sa lima ka lalawigan ug walo ka dakbayan. Mao na sila: Misamis Oriental (Dakbayan sa Gingoog ug Dakbayan sa Cagayan de Oro), Misamis Occidental (Dakbayan sa Oroquieta, Dakbayan sa Tangub, ug Dakbayan sa Ozamiz), Camiguin, Lanao del Norte (Dakbayan sa Iligan), ug Bukidnon (Dakbayan sa Malaybalay ug Dakbayan sa Valencia). Ang ulohan niining  rehiyon mao ang Dakbayan sa Cagayan de Oro, nga naa nahimutang ang mga katungdanan sa kagamhanan nga pangrehiyon ug uban pang dagkong tukoranan. Ang lalawigan sa Lanao del Norte nabahin gikan sa Rehiyong XIII, tungod sa Executive Order No. 36.

Ang Dakbayan sa Cagayan de Oro mao ang taliwala sa Rehiyon sa Amihanang Mindanao




#Article 111: Leon B. Postigo (224 words)


Ang Leon B. Postigo (Bacungan) ikaupat nga klaseng municipalidad nahimutang sa probensya sa Zamboanga del Norte, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 255.50 kilometros quadrado ug nahimutang saikatulo nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 24,643 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 7112.

Ang Bacungan nabahin ngadto sa napulo'g walo (18) ka barangay.

Lungsod ang Leon Postigo (Ininggles: Bacangan) sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Zamboanga del Norte ug rehiyon sa Zamboanga Peninsula, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Leon Postigo, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Leon Postigo kay  kabungtoran sa habagatang-sidlakan, apan sa amihanan nga kini mao ang patag. Sa amihang-kasadpan, dagat ang pinakaduol sa Leon Postigo. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa habagatan-sidlakan sa Leon Postigo. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Salug,  km sa kasadpan sa Leon Postigo.

Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Leon Postigo medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Marso, sa  °C, ug ang kinabugnawan Agosto, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Disyembre, sa  milimetro.




#Article 112: Bisaya (1324 words)


Ang mga Bisaya usa ka hut-ong sa katawhan nga Malayo. Ubay-ubay ang mga pangdilang put-ong nga hapit tanan sa ilahang pinulongan kaliwat sa Binisaya. Ang kinadak-an niining mga put-onga mao kadtong mga nagasulti og Sinugboanon, Hiniligaynon ug Winaray, kining mga pinulongana, nga usahay masaypan pagtawag og diyalekto, sakop sa put-ong nga gitawag og Austronesian, bisan dili kini magkasinabtanay sa usag usa. Labaw sa 40% sa mga Pilipinhon kadugo sa Bisaya.

Binisaya ang tawag sa tanang lihok, mugna, butang, pinulongan, ubp. nga iya sa mga Bisaya. Mga pananglitan niini mao ang pagluto nga Binisaya, mga tambal nga lumad nga Bisaya, gawas pa sa mga pinulongan niini. May kalainan ang paggamit sa termino nga Bisaya ug Binisaya. Malagmit kining kalibogana nagsumikad sa kakulangan sa Iningles ug Tinagalog, ang duha ka pinulongan nga gihatagan og ginamhan nga pagkabutang (official status) sa Pilipinas, sa paghubad og tarong sa terminong Bisaya ug Binisaya. Ang Bisaya ug Binisaya gihubad nga Visayan sa Iningles ug Bisaya sa Tinagalog.

Gitala sa talamdan sa ubos ang mga pinulongang Pilipinhon nga gipundok nga Binisaya sa Summer Institute of Linguistics. Bisan og kining tanan sakop sa putong nga Bisaya, dili tanan moangkon nga Bisaya sila. Pananglitan, sa mga Tausug, ang buot ipasabot sa Bisaya kadtong mga Kristiyano nga Binisaya ang pinulongan.

Mga Manunulti
Aklanon  394,545(1990 census)    
Ati  1,500(1980 SIL)    
Bantoanon  200,000(2002 SIL)    
Butuanon  34,547(1990 census)    
Caluyanon  30,000(1994 SIL)    
Capiznon  638,653(2000)    
Cebuano  20,043,502 in the Philippines(1995 census)    
Cuyonon  123,384(1990 census)    
Hiligaynon  7,000,000 in the Philippines(1995)    
Inonhan  85,829(2000 WCD)    
Kinaray-a  377,529(1994 SIL)    
Malaynon  8,500(1973 SIL)    
Masbatenyo  350,000(2002 SIL)    
Porohanon  23,000    
Ratagnon  2 to 3 (2000 Wurm)(Nearly extinct)    
Romblonanon  200,000(1987 SIL)    
Sorsogon, Masbate  85,000 (1975 census)    
Sorsogon, Waray  185,000(1975 census)    
Surigaonon  344,974(1990 census)    
Tausug  900,000 in the Philippines(2000 SIL)(Population total all countries: 1,022,000)    
Waray-Waray  2,437,688(1990 census)    
Total  33,463,654

Daghan ang mga put'ong nga nagpaila-ila sa ilang kaugalingon sumala sa pinulongan (pananglitan, Tagalog, Pranses, Tamil). Apan ang Bisaya, usa ka pag-ila-ila nga bahin sa kaliwatanon nga kinaiya ug dili sa pinulongan. Ang manunulti dili Bisaya tungod kay Binisaya ang iyahang sinultihan; hinuon Binisaya ang iyahang sinultihan kay Bisaya man siya. Mao nga ubay-ubay ang mga put'ong nga nagapamatuod nga Binisaya ang ilahang sinultihan kay Bisaya man pod sila.

Mapa sa Pilipinas nagpakita sa kinaadman bahin sa kayutaan ug pagbahin nga lugaynon sa Kabisay-an, Luzon ug Mindanao.  Buot ipasabot sa pulong nga Bisaya ang mga tawong Binisayan-on ang pinulongan ug ang yutang gipuy-an nila. Ang Iningles nga Visayas gigamit lang sa pag-ila sa yutang lumad sa mga Bisaya. Matod sa kinaadman bahin sa kayutaan ug politika, and dapit sa Pilipinas nga gitawag og Kabisay-an mao ang mga pulo sa Panay, Romblon, Guimaras, Negros, Sugbo, Bohol, Siquijor, Leyte, Biliran ug Samar.

Ang kinabantogan nga sugilanon bahin sa gigikanan sa mga Bisaya mao ang Napulo ka Datu sa Borneo kuno. Kining sugilanona gigamit sa pagpanghimatuod sa banabana nga ang mga Bisaya gikan sa mga dapit nga karon gitawag og Malaysia ug Indonesia. Ang sugilanon sa Napulo ka Datu nga gituboy sa gihabogon sa kasaysayan sa nahitabo (history) sa daghang mga basahon-tun-anan, napahayagan na nga dili diay tinuod, ug ang mga paglangyaw nga kuno gipanghimatuoran niini sama pog giduhaduhaan sa bag-ong mga panukiduki kun kinaadman. Ang banabana nga ang mga Pilipinhon nga kaliwat sa Melayu, apil ang mga Bisaya, miabot dinhi gikan sa Formosa, mao karoy anam-anam nga nagkadaghan ang mituo.
   
Naay pipila ka makinaadmanon nga nagasugyot nga ang kailhanan nga Bisaya dunay mga gamot sa usa ka karaan nga gingharian--ang Gingharian sa Śrīvijaya, usa ka kagamhanan nga bantog sa kadagatan (thalassocracy) nga dinha sa gahom gikan sa ika-5 hangtod sa ika-15 nga Gatosan (Century) sa Atong Ginoo (Anno Domini). Apan aduna poy mga makinaadmanon nga nagaduhaduha niini kay kulang, ug diyotay ra kaayo ang mga sinulat bahin niini ug mga kapasikaran sa arkeyolohiya.
   
Mga komersiyanteng Muslim nagadala sa Islam sa Asia nga Kahabagatan-silangan sa ika-12 nga Gatosan. Pag-abot sa ika-14 nga Gatosan, ang Islam mikatay na sa Kabisay-an. Dinha poy  kalabotan nga ekonomiko sa Bisaya ug mga Insek gikan sa ika-9 nga Gatosan.

Adunay usab mga Bisaya sa pulo sa Borneo sa Malasya.

Unang nailhan sa mga Bisaya ang kaalaman sa kinabuhi kun kaugmaran nga gikan sa Kayutaan sa Kasadpan adtong miabot si Fernando Magallanes (Ferdinand Magellan) sa Samar sa ika-16 sa Marso sa 1521. Dili dugay sukad adto, ang Kabisay-an nasakop na sa kolonya sa mga Katsila sa Pilipinas, ug sukad adto, ang kakaaginhan sa mga Bisaya nasagol na sa kakaaginhan sa Pilipinas. Sa sulod sa upat ka gatosan nga pagsungko (contact) sa Espanya, Mexico, ug Tinipong Bansa sa Amerika, natawo ang bag-ong sagad nga kinaiya sa mga taga patag nga Pilipinhon. Kuyog ang mga Bisaya niining bag-ong kinaiya ngadto sa mga Ilocano, Kapampangan, Tagalog ug Taga Bicol. Kining mga put-onga nga bahin sa kaliwat ug pinulongan, maoy kinadak-an nga bahin sa nasod nga Pilipinhon, nagaamping sa demokrasya, Kristiyanidad, ug mga kinaiya sa mga Nasod sa Kasadpan bahin sa pagpamiste ug edukasyon, ug paggamit sa Iningles komo ikaduhang pinulongan.
   
Ang ika-16 nga Gatosan nagtitik pod sa pagsugod sa pagka Kristiyano sa mga Bisaya, sukad gibunyagan si Raha Humabon ug mga 800 ka Sugboanon. Ang pagkadawat sa mga Bisaya ug sa mga Pilipinhon sa Kistiyanidad gihinumdoman pinaagi sa Sinulog nga karnabal ug sa Fiesta Senor del Sto. Nino, ang tabunon nga dagway sa Bata nga si Jesus nga hinatag ni Magallanes ngadto kang Rayna Juana, ang asawa ni Raha Humabon. Sa pag-abot sa ika-17 nga Gatosan, ang mga Pilipinhon miapil na sa mga misyon pagkatag sa Pulong sa Diyos (Ebanghelyo); sa 1672 si Balaan nga Pedro Calungsod, usa ka ulitawong batan-on nga gatudlo og katekismo, gipatay, namartir sa Guam samtang nagpahayag sa katekismo ngadto sa mga Chamorro sa Guam.

Bisaya ang pipila ka bantog nga tawo sa Rebolusyong Pilipinhon sa ika-19 nga Gatosan. Apil sa mga dako-dako sa Paglihok sa Propaganda si Graciano-Lopez Jaena, usa ka Ilonggo, diin siya maoy nagtukod sa peryodiko nga La Solidaridad. Usa ka Sugboanon sa Negros Oriental, si Pantaleon Villegas nga nailhan sa gubatnong ngalan nga Leon Kilat, siya ang nangulo sa Sangang Sugboanon sa Katipunan sa gubat sa Tres de Abril. Si Arcadio Maxilom, usa sa mga sumusunod ni Leon Kilat, usa pod ka bantog nga Heneral sa Gubat batuk sa Mga Amerikano (Philippine-American War) didto sa Sugbo. Sa wala pa ang Rebolusyong Pilipinhon, ang mga labaw nga hing-ilhan nga mga bugno sa mga Bisaya batok sa Katsila mao ang kang Lapulapu, Datu sa Mactan, nga maoy nakapatay ni Magallanes sa 1521, ang kang Juan Ponce Sumuroy, ang Waray nga nangulo sa pagbatok didto sa Samar sa 1649, ug ang kang Francisco Dagohoy, usa ka Bol-anon nga nangulo sa usa ka pagbatok nga milungtad og 85 ka tuig sukad sa 1744, didto sa pulo sa Bohol.
   
Dinha nay tulo ka Bisaya nga na Presidente sa Pilipinas: Ang Sugboanon nga si Sergio Osmeña (1878-1961), ang Ilonggo nga si Manuel Roxas, ug and Bol-anon nga si Carlos P. Garcia (1896-1961). 
   
Sa paglabay sa mga gatosan, daghang Insek ug Katsila nga nanglangyaw ngadto sa dagkong mga dakbayan sa Kabisay-an, sama sa Bacolod, Cagayan de Oro, Sugbo, Davao, Dumaguete, Iloilo, ug Ormoc. Kasagaran ini nangaminyo og mga Bisaya ug ang mga sumusunod nila, Binisaya ang unang pinulongan (tan-awa ang Chinese-Filipino ug mestiso). Kasagaran sa mga taga bukid nga Negrito natuhop sa punoan sa katilingbang Bisaya.

Miagi pod ang daghang paglangyaw ngadto sa lainlaing dapit sa Pilipinas ug sa gawas. Bisaya na karon ang kasagaran sa mga tawo sa Mindanao (sa wala pa moabot ang Kristiyanidad, ang mga Bisaya sa Mindanao didto lang sa amihan. Adtong mga panahona, kasagaran sa Mindanao, gawas sa dapit sa mga Muslim, wala pa kaayoy tawo.) Sa Manila, dako ang porsiyento sa mga tawo Bisaya ang gigikanan, labi na sa mga mamumuo kun trabahador. Nangsunod pod ang mga Bisaya sa paglangyaw ngadto sa gawas; daghan nangadto sa Tinipong Bansa sukad sa mga 1900, ug karon, daghan pod ang nanrabaho ingon sa contract worker sa Tungang Sidlakan ug ingon sa marino sa dagkong mga barko sa kadagatan.




#Article 113: Yoyoy Villame (832 words)


Si Yoyoy Villame (nga ang tinuod nga ngalan Roman Tesorio Villame) (natawo sa Nobiyembre 18, 1932 ug namatay Mayo 18, 2007) usa ka Bol-anon nga mag-aawit, kompositor, aktor, kanhi sundalo, drayber, ug politiko.

Nagsugod siya sa awit nga Binisaya, ang iyang pagka komposer ug pagka mag-aawit wala lamang motublaw sa Binisaya ug Tinagalog, nainila usab siya dili lamang sa pagkanta kondili hangtod sa pag-arte.

Ang katalagsaon sa katakos ni Yoyoy sa pag-awit ug pagtagik og mga kanta nga talagsaon ug makalingaw kaayo, nakadani sa tanang matang sa tigpaminaw, gikan sa mga bata hangtod ngadto sa mga hingkod ug tigulang, ngadto sa hataas nga hut-ong sa tigpaminaw nga bisan ang seryosong mga mag-aawit sama kang Sharon Cuneta, maayo kaayong mokanta sa awit niyang “Butsikik.” 

Dihang nailhan si Yoyoy sa iyang kantang “Magellan” niadtong mga 1970’s nga girekord sa tag-iya sa kompaniya sa bus diin usa siya ka drayber, nagtuo ang Kabisay-an nga didto siya magsugod sa pagkanta-kanta. Daghan na diay ang nanghitabo sa iyang kinabuhi una siya mangalagad pagka drayber sa usa ka trak de pasahero sa Bohol.
Natawo sa Calape, Bohol, usa ka seryosong pagka tawo si Yoyoy. Bata pa lang siya, may hilig na siya sa musika. Samtang nagkadako, nahiuban siya sa pagpangharana ug pakig-inom nga inubanan sa pagkinantahay.

Nakahuman si Yoyoy sa kursong auto mechanic sa Dakbayan sa Tagbilaran, Bohol. Kamanghoran sa napulo ka managsoon, wala niya damha nga mahipadpad siya sa Manila nga mahiuban sa pagbansay sa pagka sundalo ubos sa Philippine Army. Kawhaan na ang iyang panuigon niadto nga sa maong katuigan nga wala pay pagbansay sa mga tulunghaan bahin sa pagka sundalo, si bisan kinsang lalaki nga motungtong na sa panuigong kawhaan, sumala sa atong balaod, bansayon sa pagka sundalo sulod sa unom ka bulan.

Tuig 1952 kadto nga human sa pagsurender ni Luis Taruc sa Pampanga diin nahiuban si Yoyoy sa kasundalohan sa pag-atubang sa Hukbalahap, mibiya siya sa pagka sundalo ug isip usa ka auto mechanic, nahimong drayber sa dyip nga namasahero sa Baclaran, Pasay-Taft-Santa Cruz-Dimasalang sa Manila.

Napulo ka tuig nga nagmaneho og dyip si Yoyoy. Nagsugod na siya niadto sa pagtagik og kanta ug tig-apilan sa bangga sa awit sa Plaza Miranda sa Quiapo diin sila si anhing Ike Lozada, Diomedes Maturan ug Reycards Duet tigkantahan ug hangtod nga nadiskobre. Misulay siya og kantang kundiman apan wala siya magmalamposon.

Human sa kapin sa napulo ka tuig nga pagpanimpalad sa Manila, mipauli si Yoyoy sa Bohol sa tuig 1965. Ug tungod kay walay laing mahimong kahinguhaan sa lalawigan kondili magdrayber o magmekaniko, gipili niya ang pagmaneho og trak de pasahero sanglit taudtaod siya nga nagdrayb og dyip sa Manila. Apan wala damha sa Bol-anon nga ang pagmaneho niyag bus nga lagyo ang biyahe sa kalungsoran sa lalawigan sa Bohol, magbukas og laing kahigayonan sa iyang kinabuhi. Sa kalaay sa lagyong biyahe, walay nahimo si Yoyoy kondili ang paglingaw sa iyang kaugalingon sa pagkanta sa iyang tinagik nga awit diin niadtong higayona nakompos niya ang “Magellan” nga gilahugay niya sa Iningles ug Binisaya. Usa ka kasaysayan ang tema sa maong kanta sa pagkapukan ni Magellan batok kang Lapulapu. Apan ang nakapalingaw sa maong awit mao ang iyang tuno nga dali kaayong nakadapit sa mga nakapaminaw.

Usa sa nadani sa kansiyong kinomedya ni Yoyoy ang tag-iya sa bus nga iyang gimaneho. Giparekord kini ug gipatugtog sa uban pang mga bus sa kompaniya. Dali kaayo kini nga nainila mao nga sa pagpamaligya na niini og plaka sa mga tindahan, misibaw ang kabantog ni Yoyoy gikan sa Bohol ngadto sa Kabisay-an ug Mindanao mao nga nagsunod-sunod ang iyang mga plaka hinungdan nga narekord ang una niyang long-playing album sa kantang Binisaya uban na niini ang kantang “Magellan” nga may Iningles.

Wala damha ni Yoyoy nga diha ra diay sa Bohol magsukad ang maayo niyang kapalaran ug labaw nga wala niya damha nga ang iyang mga kinomedyang tuno sa mga kanta nga iyang natagik maoy makapasulbong sa iyang ngalan, dili lang sa Kabisay-an ug Mindanao kondili sa tibuok Pilipinas.

Pipila sa nainila pag-ayo niyang awit mao ang “Butsikik”, “Mag-exercise Tayo”, “Tarzan at Barok”, “My Country, My Philippines”, “Magellan ug daghan pa hinungdan nga kanunay siyang dinapit sa mga pasundayag sa telebisyon.

Sa iyang pagka inila sa pag-awit ug paggula sa mga pasundayag sa telebisyon, nakita sa mga prodyuser og pelikula nga usa si Yoyoy nga makadani og tumatan-aw. Nagsugod siya uban kang Chiquito sa lilas nga “Isla Limahong” diin gigamit ang awit nga “Magellan” nga theme song sa maong lilas. Nagsunod-sunod ang iyang mga pelikula diin mikabat og 50 ang iyang naapilan.

Sa iyang pagka artista diin nadugangan ang iyang pagka inila sa iyang mga awit, nakarekord si Yoyoy og kapin sa 25 ka album sa mga kanta. Sa kataas sa halin sa iyang mga album, sama sa “Tirana, My Dear,” nagantihan siya og duha ka platinum ug usa ka platinum niadtong 1991 sa iyang album nga “MacArthur and Dagohoy.” Nakaganti usab si Yoyoy og “Best Novelty Award” sa iyang awit “Piyesta ng mga Isda” sa 1993 Awit Awards.




#Article 114: Cagayan de Oro (839 words)


Ang  Cagayan de Oro  primera klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Misamis Oriental, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 412.80 kilometros quadrado ug nahimutang una ngadto sa ikaduhang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2015, dunay 675,950 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 9000.

Ang Cagayan de Oro mao usa ka sentro sa patigayon ug pag-alagad sa Amihanang Mindanao sa Pilipinas, gimatangmatang isip unang klase nga dakbayan. Mao usab ang sentro sa urbanidad sa Metro Cagayan de Oro.

Minubo isip CdO, CdOC, CdeO, o Cag. de Oro, nahimutang ang dakbayan sa baybayan sa norte didto sa pulo sa Mindanao. Kining dakbayan gihimo isip sentro sa rehiyon alang sa Amihanang Mindanao. Sumala sa pag-ihap sa katawhan sa tuig 2007, adunay 553,996 ka tawo.

Ang Dakbayan sa Cagayan de Oro kay usa ka dakbayan nahimutang sa baybay, atubangan sa Look sa Macalajar. Didto sa habagatang bahin sa dakbayan, ang kadaghanan mao ang mga bungtod, pampang, ug ang kabukiran gikan sa lalawigan sa Bukidnon.

Daghan ug pangalan ang dakbayan. Kini gi tawag nga Agihanan sa Amihang Mindanao tungod sa lugar ug maayong pasilidad alang sa salakayan, Dakbayan sa Whitewater Rafting ug River Trekking tungod sa mga agi sa river rafting sa tibuok tuig. Pero labaw sa tanan, ang pagka abi-abi ug pagka maayo sa mga tao nga nailhan dakbayan nga Dakbayan sa Bulawanong Panaghigala-ay. Ang ginamhan nga selyo napatik ang pulongan.

Sa iyang kaagi, ang Dakbayan sa Cagayan de Oro nakasinati ug mga panagsangka sa ika-20 nga ka siglo. Ang pagsulong sa mga Amerikano sa tuig 1990, Gubat sa Pilipinas ug Amerikano, ug Ikaduhang Gubat Kalibotanon, nagausab ang palibot sa Cagayan de Oro. Ang bug-at nga pamomba sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon nalumpag ang lungsod. Tungod niini, naguba ang karaang St. Augustine Metropolitan Cathedral nga gigama pa sa tuig 1845, nawagtang na ang ulahing kabilin sa Katsila sa dakbayan.

Adunay ubang lugar sa Pilipinas nga gibansag ug Cagayan. Kinahanglan makabalo ang unsa ang Cagayan de Oro sa lalawigan sa Cagayan didto sa Luzon, ug Mga Pulo sa Cagayan didto sa Dagat sa Sulu.

Ang pangalan Cagayan giagi balik sa pag-abot sa mga prayleng Rekolektos sa tuig 1622, ang lugar didto sa Himolongan gitawag na isip cagayan. Matud pa sa dokumento sa mga Katsila sa dekada 1500, giduso ang lugar isip cagayan. Ang lugar sa Amihanang Mindanao, apil ang Cagayan, gihatagan ug ecomienda alang kang Juan Griego sa ika-25 sa Enero, 1571. Ang mga maniniksik sa mga pinulungan giagi ang etimolohiya sa ngalan nga Cagayan nga gikan sa pinulungang Proto-Philippine, ang ugat sa kasagarang mga pinulungang Pilipinhon. Sa kining pinulungan nga Minalayo-Pinolinesyano, ang pulong nga tubig isip Ag. Ang pulong agus nagpasabot ang agas sa tubig, sa ato pa ang pulong agusan nagpasabot ang lugar adunay agas sa tubig. Sa samang pinulungan, ang kagay nagpasabot ang suba ug ang kagay-an nagpasabot ang lugar adunay suba. Mao ang ugat nga pagalan sa Cagayan de Oro, gikuha sa usa ka dako nga suba nag-agi sa dakbayan. Gikuha sa sa nawalang ug karaang tingog nga nausab padulong Kagayan,Karayan,Kalayan ug uban pa. Ang mga lahi-lahing pinulungan nagpasabot tanan isin suba. 

Si Kanhing Kongresista ug Bise-Presidente sa Pilipinas  nga si Emmanuel Pelaez gipakapin ug de Oro sa Cagayan tungod pag-ilhan mga kalihukan bahin sa pagmina sa bulawan sa ilang lugar.

Ang dakbayan sa Cagayan de Oro adunay klima nga tropikal. Ang kasarangang temperatura sa tibuok tuig kay 28 °C (82 °F). Ang kinainitang temperatura sa dakbayan nga natala kay 39 °C (102 °F) sa Hulyo 1998. Ang dakbayan sa Cagayan de Oro madawat ug patas nga ulan sa tibuok tuig. Ag kinaugahang buwan mao ang Abril apan ang kinabasaang buwan mao ang Hulyo. Ang ting-ulan sa dakbayan nagsugod sa bulan sa Hunyo ug magtapos sa bulan sa Nobiyembre. Ang ting-uga nagsugod sa bulan sa Disiyembre ug magtapos sa bulan sa Mayo.

Ang mga lumulupyo sa Dakbayan sa Cagayan de Oro adunay sagul sa dugo sa mga Katsila, Amerikano, Insik, ug Maranaw. Ang mga tawo sa Dakbayan sa Cagayan de Oro gitawag nila mga Kagayanon. Kasagara sa mga Kagayanon adunay liwat sa Malayo ug ang uban mestiso.

Ang kasagarang relihiyo sa mga lumulupyo sa Cagayan de Oro kay Kristiyanismo. Sa tanang kristiyano sa Cagayan de Oro, ang kasagarang sekta ang Katoliko Romano. Ang ubang relihiyon sa dakbayan mao ang Kristiyanismo sa ubang sekta, Islam, Buddhismo ug uban pa.

Ang  Arkidiyoses sa Cagayan de Oro mao ang usa ka arkidiyoses sa Simbahang Katoliko Romano sa Pilipinas. Kini usa ka Metropolitan See sa pulo sa Mindanao. Ang usa ka arkidiyoses gilangkob sa tulo ka lalawigang sibil sa Misamis Oriental, Bukidnon, ug Camiguin.

Ang Dakbayan sa Cagayan de Oro mao sa usa ka malambuon nga dakbayan sa Pilipinas. Usa pud ka sentro sa patiyagon sa Amihanang Mindanao nga ang kita matag tuig umaabot sa 1.345 ka bilyones ka pesos sa tuig piskal 2006. Ang ekonomiya sa dakbayan kasagara gibase sa industriya, patigayon, pag-alagad, ug turismo. Ang Concentrix ug Arriba mao ang mga call centers nga bag-o lang giabli sa dakbayan.

Ang Dakbayan sa Cagayan De Oro nabahin ngadto sa 80 ka barangay.




#Article 115: Governor Generoso, Davao Oriental (145 words)


Ang Governor Generoso usa ka ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Davao Oriental sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 42,705 ka tawo sa 8,297 ka bubong.

Ang Governor Generoso nabahin ngadto sa kawhaan (20) ka barangay.

Munisipyo ang Governor Generoso sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Davao Oriental ug rehiyon sa Davao, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Governor Generoso. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Governor Generoso medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Septiyembre, sa  °C, ug ang kinabugnawan Marso, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Septiyembre, sa  milimetro.




#Article 116: Toting Villarino (452 words)


Si Toting Villarino mao ang kinaunhan ug labing bantogang direktor sa sine nga Binisaya. Saturio Alvarez Villarino ang tinuod niyang ngalan. Nailhan sad siya nga S. Alvarez Villarino sa radyo diin siya ang tagsulat ug direktor sa programa kaniadto sa estasyon sa radyo nga DYRC nga Tang Ta Rang Tang. Iyang kagikan ang mga Villarino sa Tuyan, Naga, Sugbo. Ang iyang inahan mao si Leonarda Alvarez nga anak ni Vicenta Angus Alvarez ug ni Fr. Ambrosio Iturriaga y del Carmen taga Logrono Espanya nga nahimong kura paroko sa Danao, Sugbo. Ang iyang amahan si Vicente Inting Villarino nga taga Tuyan, Naga. Aduna siyay mga igsoon nga didto namuyo sa San Isidro, Leyte nga mao si Alfredo Villarino (Didong), Ismael Villarino (Opao), Isit Villarino (nga nahimong mayor sa maong lungsod) ug si Sayong Villarino de Lara. Aduna pud siyay usa ka igsoon sa lain nga amahan (anak ni Facundo Duterte) nga si Andrea Castro. Ug aduna usab siyay igsoon sa amahan nga si Paulino, Carina, Sylvia og Herminihildo (anak ni Loreta Fuentes).  

Si Toting adunay upat ka mga anak. Duha kang Amparo Bunagan nga sila si Vicenta (Tita) ug Leah (Liklik) ug duha kang Naty Bazarte nga sila si Malaquias (Loklok) ug Leonardita (Lala. Ang Leonardita gikuha gikan sa ngalan sa inahan ni Toting nga si Leonarda)

Ang mga sinulat ni Toting Villarino anaa karon sa U.P. E-Library.  Mao kini ang 19 ka mga sinulat ni Toting nga anaa karon na tapigan sa U.P. Dilliman Library:

       
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 1961.

Subject: Short stories, Cebua
   
       
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 1966.

Subject: Cebuano drama.

     
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Short stories, Cebuano.

   
         
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Cebuano drama.

    
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Short stories, Cebuano.

 
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 1971.

Subject: Cebuano drama.

     
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Short stories, Cebuano.

    
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 1973.

Subject: Cebuano drama.

    
      

by Villarino, Saturio Alvarez; s.l.: s.n., 1972.

Subject: Cebuano drama.

by Villarino, Saturio Alvarez; 1939.

Subject: Cebuano drama.

   
       
      

by Villarino, Saturio Alvarez; s.l.: s.n., 1972.

Subject: Cebuano drama.

   
     
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Cebuano drama.

   
        
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Cebuano drama.

    
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Cebuano drama.

    
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Cebuano drama.

    
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Cebuano drama.

    
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Cebuano drama.

    
   
      

by Villarino, Saturio Alvarez; 

Subject: Cebuano drama.

Si Toting naka sulat sab og ubay-ubay nga mga awit uban sa iyang su-od nga higala og bantogang Sugbuanon nga pianista og musikero nga si Manny Cabase.  Ang katapusang na mugna nilang duha nga awit mao ang Sa Dulo ng Ating Landas nga nahilakip sa primerong plaka ni Hajji Alejandro ni adtong tuig 1975.  Si Toting ni panaw ni adtong Enero 1977 sa dakbayan sa Sugbu.      
 
 
        

 
  




#Article 117: Espanya (154 words)


Ang Gingharian sa Espanya (Kinatsila ug Ginalyego: Reino de España; Kinatalan: Regne d'Espanya; Binasko: Espainiako Erresuma; Inaranes: Regne d'Espanha) maoy usa ka nasod sa habagatan ug habagatang-kasadpan sa Uropa. Madrid ang iyang kapital nga dakbayan. Sa kasadpan (ug sa Galicia, habagatan), mao ang nasod sa Portugal. Sa habagatan, mao ang Gibraltar (Hiniusang Gingharian) ug Morroco. Sa amihanang-sidlakan, sa daplin sa kabukiran sa Pireneos, makaplagan ang nasod sa Pransiya ug ang gamayng  prinsipalidad sa Andorra. Lakip sa Espanya ang Islas Baleares sa Dagat Mediteraneo, ang Islas Canarias sa Kadagatang Atlantiko, ang mga dakbayan sa Ceuta ug Melilla sa amihanang Aprika, ug mga kapupud-ang walay nagpuyo sa Mediteraneo sa may Kipot sa Gibraltar nga ginganlang Plazas de soberanía, nga mao ang Islas Chafarinas, ang mga kabato-an (peñones) sa Vélez ug Alhucemas, ug ang Isla Perejil. Sa amihanang-sidlakang dapit sa Pireneos, adunay gamayng exclave og lungsod nga ang ngalan Llívia sa Catalunya nga gipalibotan sa teritoryong Pranses.




#Article 118: Richel Dorotan (174 words)


Si Richel G. Dorotan (nailhan usab sa dagangalang Omar Khalid) usa sa mga bag-ong tingog sa kapanulatang Binisayang Sinugboanon.

Nakatapos siya sa primarya sa Layog Elementary School. Ang elementarya niya didto niya makuha sa Pining Paglingap School--usa ka tulunghaan nga naa sa tunga sa lasang. Sa 1991, natapos niya ang kursong sekundarya sa Tabango Barangay High School (karon Tabango National High School na). Siyam ka tuig human niadto (2000), natapos niya ang Bachelor in Elementary Education sa bugoy-bugoy nga paagi. Ang Cebu Roosevelt Memorial Colleges ang nahimo niyang alma mater. Gihigugma niya ning eskuylahana ug gikalagotan sa samang higayon.

Si Dorotan nagsugod sa panulat isip editor sa mga balita

Sa tuig 1999 napatik ang una niyang sugilanon. Sugod sa tuig 2001, nahimo siyang sakop sa kapangulohan sa Bisaya Magasin hangtod karon.

Siya say editor sa Budaya, usa ka katitikanong dyurnal. Ang una niyang punpon sa mga sugilanon mabasa sa librong Khaliedoskopyo.

Presidente siya sa Dagang Foundation, Inc.-Luzon Chapter, usa ka organisasyon sa mga magsusulat. Usa usab siya sa mga sakop sa Lunsayng Bisaya, Inc.




#Article 119: Dagangalan (100 words)


Ang dagangalan usa ka ngalan nga gigamit sa usa ka magsusulat.

May mga magsusulat nga mogamit og dagangalan aron itago ang tinuod nilang identidad. Pananglitan niini ang magsoong Brontë, nga naghunahuna nga dili gayod sila mapatikan, o kon mapatikan man, dili seryosohon tungod kay sila mga babaye. Aduna usay mogamit og dagangalan sa kahadlok sa pagpangharas o bayolensiya, pananglitan si Ibn Warraq. Ang uban usab mogamit og dagangalan aron malahi ang lainlaing linya sa trabaho: si Lewis Caroll nagdangalan tungod kay isip Charles Lutwidge Dodgson usa siya ka iskolar; si Agatha Christie Mary Westmacott kon magsulat og romantikong mga nobela.




#Article 120: University of San Carlos (226 words)


Ang University of San Carlos (Sinugbuanon: Unibersidad sa San Carlos; Kinastila: Universidad de San Carlos; USC) sa Dakbayan sa Sugbo maoy labing daang tulunghaan sa Pilipinas ug sa Asya. Kini natukod sa tuig 1595, ug nahimong unibersidad sa tuig 1948.

Kini natukod isip Colegio de San Ildefonso sa mga Katsilang Heswita P. Antonio Sedeno, Pedro Chirino ug Antonio Pereira kaniadtong Agosto 1, 1595. Busa ang maong tulunghaan mas karaan pa kay sa Unibersidad de Santo Tomas (1611) sa Manila ug Unibersidad sa Harvard (1636) sa Estados Unidos. Kini misera sa tuig 1769 dihang ang mga Heswita gipapauli sa Espanya.

Sa tuig 1783 kini giablihan pagbalik ubos sa paninguha ni Obispo Mateo Joaquin de Arevalo, ginamit ang ngalang Colegio-Seminario de San Carlos. Sa tuig 1852 ang pagdumala sa kolehiyo gihatag ngadto sa mga Dominikano. Sa tuig 1867 ang pagdumala sa maong tulunghaan nabalhin na usab ngadto mga paring Lazarist (Vincentian). Tuig 1935 na dihang napunta kini sa kasamtangang nagdumala nga mao ang mga sakop sa Societas Verbi Divini (Society of the Divine Word).

Ang Ikaduhang Gubat Kalibotanon nakapaurong sa mga kurso sa tuig 1941, ug pipila sa mga edipisyo sa eskuylahan nangaguba. Ang pagpangabli sa lainlaing faculty nahitabo sa tuig 1945 ug 1946.

Ang kolehiyo-seminaryo sa San Carlos naghambin sa iyang kasamtangang ngalan sukad sa tuig 1948.

Ang kasamtangang pamuno mao si P. Dionisio Marcelo Miranda, SVD. 




#Article 121: Uriel Vallecera (297 words)


Si Uriel Cruz Vallecera usa sa kontemporaryong magsusulat sa pinulongang Bisaya Sinugboanon. Siya usa sa labing prolipikong magsusulat nga Sugboanon.

Nagsugod sa pagpanulat sa mga mantalaang Binisaya si Vallecera niadtong tuig 1987. Niadtong panahona, nag-alagad pa siya isip interpreter sa mga Amerikanhong misyonaryo nga sakop sa denominasyon nga Church of God in Christ, Mennonite nga nagbase didto sa Mississippi sa Estados Unidos.

Unang napatikan si Vallecera sa magasing Messenger of Truth nga gipatik sa Moundridge, Kansas. Nuybe dolyares ang gibayad kaniya sa una niyang artikulo nga namantala sa maong magasin.

Tuig 1990 dihang unang nahimamat ni Vallecera ang Bisaya Magasin. Si Tiburcio Baguio (PSK) pay editor niini niadtong higayona. Nagsugod siya sa mga gitikgitik hangtod nga mitagik na usab og mga artikulo, gumalaysay ug sugilanon. Nakasulat usab siyag mga nobela alang sa maong magasin. Sa Bisaya nagsugod ang pagka kolumnista ni Vallecera. Gisulat niya para niini ang lindog bahin sa paugnat sa kusog nga Sports Stuff ug kadtong I Submit, Your Honor nga milungtad lang og pipila ka bulan sa sirkulasyon.

Mibiya si Vallecera sa Bisaya sa tuig 2001. Mihunong usa siyag makadiyot sa pagpanulat sa mga mantalaan tungod kay maoy iyang gikahingagan ang pagpasundayag og mga drama sa tablado. Pipila sa mga drama sa tablado nga iyang nasulat nga gikapasundayag sa lainlaing dapit mao ang Ang Anak Sa Tawo, Tam-is Ang Tubig Sa Dagat, Gihimugso Nga Wa Pakatawha, ug Bakwion Ko Ang Panamilit. 

Si Vallecera nakasulat na usab og balak nga nahilakip sa antolohiya nga Ani 27 nga gipatik sa Cultural Center of the Philippines.

Mikabat na sa kapin sa 200 ka mga sugilanon ang iyang nasulat nga napatik sa lainlaing mga mantalaang Binisaya. Kapin na usab sa kawhaan (20) ka mga nobela ang iyang napapatik, samtang may laing lima nga naghulat pa og maayong merkado.




#Article 122: Vicente C. Padriga (102 words)


Si Vicente C. Padriga (nailhan usab sa dagangalang Virgo Potens) usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Siya ang nagtukod sa Bisaya Magasin, ang labing dugay nga mantalaan sa pinulongang Sinugboanon. Siya gibantog sa iyang lindog Mga Hunahuna Sa Magbabalak. Ang panganay niyang balak nag-ulohag Hikalimtan apan ang giila nga obra maestra niya mao ang balak Dalagang Pilipinhon ug Vino Viejo en Odres Nuevos (Old Wine in New Bottles) ug giila sa Premio Zobel niadtong 1962 sa iyang kontribusyon sa liheraturang Filipino ug katsila nga pinulongan.  Tungod sa pagtukod niya sa maong basahong BISAYA, gianggaan siyag Tatay sa Bisaya sa iyang kakontemporaryo.




#Article 123: Reine Artianza Cabrera (220 words)


Si Reine Artianza Cabrera usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Wala magtuon sa pagka magsusulat si Reine. Ang iyang amahan nga si Leonardo C. Artianza (PSK) usa ka gumagapan, ug maoy giingon niyang hinungdan sa pagkahilig niyang mosulat.

Natawo si Reine sa Kalasungay, Dakbayan sa Malaybalay, Bukidnon. Naminyo sa tuig 1983 kang Rodrigo Santos Cabrera, Jr., apan human sa napulo ka tuig sa ilang kaminyoon, nahimo siyang usaranhong ginikanan sa tulo nila ka anak - Louloua Chilly, Lailani Cheska ug Lyric Cyrus. 

Panahon sa pagkadalaga sa Malaybalay, nakapanrabaho siya sa buhatan sa asesor sa lalawigan isip tigtabang klerikal sulod sa duha ka tuig, sa buhatan sa enhinyero sa lalawigan isip filing clerk sulod sa duha ka tuig, sa Philippine Postal Corporation isip teller sulod sa usa ka tuig, ug sa DXMB Radio, part time nga magsisibya sulod sa usa ka tuig.

Sa tuig 1981-1984 gikuha siya nga usa sa namunoan sa BISAYA Magasin (Pasong Tamo, Dakbayan sa Makati. 

Kasamtangan siyang membro sa hunta sa mga direktor sa BATHALAD-Mindanao ubos sa pagpangulo ni Fem Flores.

Napatikan usab si Cabrera og mga Iningles nga balak sa Song Cavalcade  Top Melodies (libro sa mga kanta sa Liwayway Publishing Inc. kaniadto, 1981-1984); pipila ka mga maikling kuwento sa Liwayway Magazine (1981-1984); pipila ka mga sinulat sa Salaysayon Magasin (1977-1981) ug sa CM Newswatch.
      




#Article 124: Raul G. Moldez (180 words)


Si Raul G. Moldez usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Natawo siya niadtong Abril 10, 1972 didto sa Palao, Iligan City, midako sa Lungsodaan, Padre Burgos, Southern Leyte ug karon nanimuyo na sa Dakbayan sa Cagayan de Oro.

Natapos niya ang elementarya sa Padre Burgos Central School (1985); Sekondarya sa St. James Academy sa Padre Burgos, Southern Leyte (1989). Gradwado sa kursong BA English sa Liceo de Cagayan (1993). Natapos niya ang kursong Master of Public Administration sa University of Bohol (2014) ug ang Doctor of Philosophy in Educational Administration and Supervision sa Cagayan de Oro College-Phinma Education Network sa 2019. Sa pagkakaron, nagkuha siya sa iyang ikaduhang doktorado, ang Doctor of Public Administration sa Cebu Technological University.

Nahimo siyang writing fellow sa Fourth Iligan National Writers Workshop (1997), 37th UP National Writers Workshop (2000), 2nd Panagsugat Creative Writing Workshop (2005) ug 53rd UP National Writers Workshop (2014). Nag-lagad siya sa Buhatan sa Konseho sa Dakbayan sa Cagayan de Oro ug nag-partime isip tig-abag sa kapangulohan sa Peryodiko Mindanao, usa ka sinemanang mantalaan sa Dakbayan sa Cagayan de Oro.




#Article 125: Dakbayan sa Iloilo (243 words)


Ang  Dakbayan sa Iloilo   maoy ang ulohan nga dakbayan sa lalawigan sa Iloilo sa Kasadpang Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Mao kini ang sentro sa rehiyon ug maoy ang main economic hub sa rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an. 

Ang Iloilo primera klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Iloilo, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 78.34 kilometros quadrado ug nahimutang nga nag-inusara nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 424,619 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 5000.

Kapital sa rehiyon ang Iloilo (Ininggles: Iloilo City) sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Iloilo ug rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an, sa habagatang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Iloilo, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Iloilo kay  patag. Sa habagatan, dagat ang pinakaduol sa Iloilo. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa habagatan sa Iloilo. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Iloilo medyo hilabihan populasyon.. Iloilo ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit. Sa rehiyon palibot sa Iloilo, mga lawis talagsaon komon.

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Iloilo.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Pebrero, sa  milimetro.




#Article 126: Arakan, Cotabato (318 words)


Ang unang Amahan sa barrio sa Arakan mao si Mayor Aproniano Ebon, Sr. Siya mao ang naghatag ug nagpalambo sa nasangpit nga lugar. Siya mao ang nagpahiluna sa Arakan-gikan sa usa ka Barrio hangtud nga nahimo kining usa ka hingpit nga munispyo nga dunay biyente otso ka mga barangay. Si Mayor Aproniano Ebon, nagdumala/napadagan/nagpalambo sa maong lugar sulod sa tulo niya ka termino ug ingon usab ang iyang bise mayor. karon, ang Arakan, usa na ka hingpit nga luna alang sa mga Arakeños o nga tawo nga nagpuyo sa Arakan alang usab kaninyo nga gusto magpuyo... 

Ang pulong ARAKAN naga-gikan sa pulong manobo nga ara nga pasabot with or naa o ginatawag nga abunda sa maong lugar and Kan which means 'bravery', 'heroic' and 'valor' of early manobo tribe. 

ang matag barangay sa Arakan ginabahin-bahin sa mga sitio, ug ang matag sitio dunay Purok or kiosk sa iningles nga pulong. kini ginapangulohan sa usa ka purok lider.

Sa wa' mahobaw-i ang Arakan dunang mga sekreto. Arakan has it's secret beauty it's simplicity and natural beauty. Arakan possesess a tourist's destination. Like Bagiou in Luzon, Arakan, has Barangay Lanao kuran that will freez you, it has barangay San Miguel that will served fresh vegetables from its garden. Arakan' potentials to produce electricity is there . Matigol Falls- a secret falls that has enticing beauty. it located near barangay Kinawayan- Where Manobos, a tribe live therein governed the place. Aside from, Arakan also has may caves. its sparking stalagmites and stalactites will seduced you to visit it. 

Ang Arakan usa ka ikatulo nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Cotabato sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 34,588 ka tawo sa 6,605 ka bubong.

Ang Arakan nabahin ngadto sa 28 ka barangay.

pananglitan, ang Barangay Greenfield ginalangkuaban sa mga sitio. kini ang mga sitio sa: Dili-on, sabang, poblacion, saje or over the hill, guitawan, napanlahan... 




#Article 127: Libungan, Cotabato (105 words)


Ang Libungan usa ka ika-upat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Cotabato sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 40,589 ka tawo sa 7,910 ka bubong.

Ang Libungan nabahin ngadto sa 20 ka barangay.

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Libungan. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Libungan medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Pebrero, sa  °C, ug ang kinabugnawan Agosto, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Oktubre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Disyembre, sa  milimetro.




#Article 128: Sumuroy (201 words)


Si Agustin Sumuroy (nailhan usab isip Agustin Sumoroy ug Agustin Sumudoy) usa ka bayaning Waraynon nga namuno sa usa ka rebelyon sa Sidlakang Kabisay-an batok sa mga Kastila niadtong tuig 1649 hangtod 1650.

May mga nag-ingon usab nga ang iyang ngalan Juan Ponce Sumoroy.

Sa lungsod karon sa Palapag, Amihanang Samar, si Sumuroy, usa ka Waray, ug mga kauban niya mibatok sa sistemang polo sa Samar niadtong Hunyo 1, 1649. Gitawag kini isip rebelyon ni Sumuroy. Ang hinungdan sa maong rebelyon mao ang mapinugsanong pagpatrabaho sa mga taga-Sidlakang Kabisay-an sa mga himoanan og sakayan sa kadagatan didto sa Cavite. Ang gobyernong Katsila sa Manila midikta nga ang tanang lumad nga magpolo dili paadtoon sa mga lugar nga layo sa ilang lungsod nga gipuy-an. Bisan niini, ubos sa mga mando sa mga alcalde, o mayor, ang mga Samarnon gipadala sa himoana'g-barko (shipyard) sa Cavite para didto sila magpolo, kini nga butang ang nagpasiugda sa rebelyon. 

Nagsugod ang rebelyon sa lungsod sa Palapag ug Pambujan nga nahimutang sa karong lalawigan sa Amihanang Samar. Kini mikatap sa tibuok nga rehiyon. May mga nag-ingon nga ang rebelyon miabot bisan sa rehiyon sa Bikol ug sa Mindanao. 

Bisag kon popular ang rebelyon, midaog ang mga Katsila.




#Article 129: Pulo sa Sugbo (118 words)


Ang pulo sa Sugbo mao ang kinadak-ang pulo sa lalawigan sa Sugbo. Dinhi usab mahimutang ang dakbayan sa Sugbo.

Giatubang sa Sugbo sa sidlakan ang mga pulo sa Leyte ug Bohol samtang anaa sa kasadpan niini ang pulo sa Negros. Ang pulo anaa mahimutang taliwala sa 9°25' ug 11°15'N habagatang latityud ug taliwala sa 123°13' ug 124°5' sidlakang longhitud. Kini ang sentro sa arkipelago sa Pilipinas.

Ang Sugbo nagtaas ug gikan sa usa ka tumoy ngadto sa pikas kini 225 ka kilometro kun 140 ka milya. May mga dili mokubos 167 ka mga gagmayng pulo nga nagpalibot sa Sugbo ug tradisyonal nga giilang sakop niini; naglakip kini sa mga pulo sa Mactan, Bantayan, Logon (Malapascua), Olango ug Camotes.




#Article 130: Bantayan (pulo) (218 words)


Ang pulo sa Bantayan anaa mahimutang sa habagatang tumoy sa Sugbo, Pilipinas. Kining maong pulo mahimong maadto pinaagi sa dunggoanan sa Hagnaya, San Remigio, Sugbo. Mahimo usab kining maadto pinaagi sa mga barko gikan sa Dakbayan sa Cadiz, Negros Occidental.

Ang pulo may tulo ka lungsod: Bantayan, Sugbo, Madridejos, Sugbo, ug Santa Fe, Sugbo.

Suma sa sensus sa tuig 2000, ang pulo may 120,101 ka lumulupyo.

Pulo ang Bantayan Island sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Naglangkob kin og  ka kilometro kwadrado.

Ang yuta sa Bantayan Island kay  patag. Ang labing taas nga punto sa pulo mao ang  metros ibabaw sa dagat nga lebel. Naglukop ni og 18.2 km gikan sa amihanan ngadto sa habagatan ug 13.2 km gikan sa sidlakan ngadto sa kasadpan.

Mga lungsod sa Bantayan Island:

Sa mosunod nga mga natural nga mga bahin makita sa Bantayan Island:

Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Bantayan Island.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Disyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 131: Dakbayan sa Sugbo (1338 words)


Ang Sugbo (Kinatsila: Cebú) ang kapital sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas ug ang ikaduhang labing importanteng metropolitan area sa nasod. Kini mao usab ang labing karaang dakbayan sa tibuok Pilipinas.

Ang dakbayan anaa mahimutang sa sidlakang baybayon sa pulo sa Sugbo. Kini ang sentro sa pamarko sa Pilipinas — 80% sa domestikong mga barko sa nasod anaa magbase sa Sugbo. Kon dili ilabot ang kapital, kini usab ang labing aktibong agianan alang sa mga internasyonal nga lupad sa mga eroplano.

Ang dakbayan gitawag nga Harang Dakbayan sa Habagatan (Kinatsila: La Reina del Sur).

Ang dakbayan mao ang sentro sa metropolitan area nga gitawag Metro Cebu, nga naglakip sa mga dakbayan sa Mandaue, Lapu-Lapu, ug Talisay. Ang Metro Cebu may total nga populasyon nga mokabat sa dos milyones. Ang Mactan-Cebu International Airport atua mahimutang sa Dakbayan sa Lapu-lapu ug 21-minutos nga pagdrayb gikan sa Sugbo. Sa amihanang-sidlakan sa dakbayan ang Dakbayan sa Mandaue ug ang lungsod sa Consolacion; sa kasadpan ang Dakbayan sa Toledo; sa habagatan ang Dakbayan sa Talisay ug ang lungsod sa Minglanilla. Labang sa Mactan Strait mao ang pulo sa Mactan diin napatay si Fernando de Magallanes.

Ang dakbayan usa ka importanteng sentro sa kultura sa nasod. Ang labing popular nga landmark sa dakbayan mao ang Krus ni Magallanes. Kining maong krus, nga giingong gidala ni Ferdinand Magellan dihang miabot siya sa kapupud-an niadtong 1521, anaa na karon sa usa ka kapilya gipahimutang. Kini gisulod sa usa ka kahon ubos sa mando ni Santos Gomez Marañon, usa ka Agustinong Obispo. Ang pagsulod sa kahon aron malikayan ang pagtibhang hinay-hinay sa maong krus sa mga deboto niini. Ang maong obispo mao usay nagpabalik sa kiyosko nga nahimutang sa karon Dalan Magellan taliwala sa Balay Lungsod ug sa Colegio del Sto. Niño. Ang Krus ni Magellan simbolo sa pagsugod sa Kristiyanismo dinhi sa Pilipinas.

Pipila ka lakang gikan sa Krus ni Magellan mao ang Basilica Minore del Santo Niño, usa ka Agustinong simbahan nga gihimong maynor nga basilika sa tuig 1965, ang ika-400 ka tuig nga kasumaran sa pagkahimong Kristiyano sa Pilipinas. Ang maong simbahan maoy kinakaraang simbahan nga natukod sa Pilipinas. Kini ang naghupot sa labing karaang Kristiyanong relikyas sa Pilipinas, ang estatuwa sa Santo Niño.

Ang dakbayan sa Sugbo mao usab ang nagdumala sa popular nga Sinulog, usa ka kapistahan alang sa Balaang Bata sa Sugbo nga ipahigayon matag ikatulong Dominggo sa Enero. Ang Sinulog usa ka pasayaw nga ritwal nga gikan pa sa panahon nga wala pay mga Katsila sa Pilipinas. Ang mananayaw molakang kaduha paabante ug kausa paatras agad sa ritmo sa tambol. Ang lihok sama sa sulog sa sapa ug busa ang pagsayaw nahimong 'sinulog'. Ang sayaw orihinal nga gipahinungod alang sa mga anito.

Ang Dakbayan sa Sugbo mao ang gigikanan sa singer nga si Pilita Corrales ug Lou Dayoc (usa ka aktibong lokal nga promoter ug host). Bag-o pa lamang gayod, ang dakbayan nakatilaw og global nga atensiyon pinaagi sa mga pasilidad sa ABS-CBN. Usa sa mga residente sa dakbayan, ang 16 anyos nga si Kim Chiu, mao ang nakadaog sa labing dakong ganti sa Teen Edition sa Pinoy Big Brother. Lain pa usab si Raki Vega nga misikat usab pinaagi sa usa ka programa sa ABS-CBN ug karon endorser na sa mga Sugboanong produkto. Si Emmilie Cuizon nga taga Sugbo mao usab ang kinabag-ohang sakop sa SexBomb Girls, usa ka pulos-babayeng pundok sa mangantahay sa Pilipinas.

Ang dakbayan may iyang kaugalingong orkestra, ang Peace Philharmonic Orchestra, nga natukod pinaagi sa paningkamot sa piyanistang si Sala Santamaria.

Ang dakbayan mao usay gigikanan sa mga lokal nga programa sa telebisyon sama sa Sabado na Gyud (ABS-CBN) ug Pag chur Oi (GMA Network).

Ang Dakbayan mao usay gigiman sa mga lokal sa programa sa balita sa telebisyon sama sa TV Patrol Central Visayas, (ABS-CBN) Balitang Bisdak ,(GMA Network) Balitanghali Cebu, (Q Network) ug News on Q Cebu (Q Network)

May tulo ka lokal nga estasyon sa telebisyon nga nagpakita og mga programa ug dokumentaryo nga hilas alang sa mga residente sa dakbayan ug lalawigan sa Sugbo, ang Cebu Television Channel 28, Real Cebu Television (RCTV 36) ug ang Cebu Catholic Television Network (CCTN — Channel 47).

Ang dakbayan giilang abotanan sa lain-laing pundok sa paugnat sa kusog. Ang responsable sa pagdebelop og mga lokal nga talento mao ang Cebu City Sports Commission nga natukod niadtong tuig 2001. Ang CCSC moila og opisyal nga bahan alang sa matag dula. Ang matag tim gitawag nga Team Cebu City. Ang Philippine Sports Commission nagbutang og rehiyonal nga opisina sa Abellana National School/Cebu City Sports Center. Ang mga popular nga mga atleta gikan sa dakbayan sa Sugbo naglakip nila ni Richard Bitoon, Bowen Montecillo, Tito Sotto, ug Loriz Echavez.

Mauswagong kabalayan na ang Sugbo mga tulo ka libo ka tuig kaniadto sa pa sakopa sa Espanya. Nakigbinayloay kini sa China ug uban pang kanasuran sa sidlakang-habagatang Asya.

Miabot si Fernando de Magallanes sa Sugbo niadtong Abril 7, 1521. Gidawat sila isip mga dumuduong ni Radja Humabon nga kauban sa iyang asawa ug walo ka gatos nila ka sakop gipamunyagan sa mga Kachila niadtong Abril 14 isip mga unang Pilipinhong Katoliko. Apan pakyas hinuon si Magallano sa pag-ankon sa kapupud-ang Pilipinhon isip katigayonan sa hari sa Espanya sanglit napatay man siya ni Ka Lapulapu didto sa pulo sa Mactan pagka Abril 27 niadtong tuiga.

Abril 27, 1565, midunggo sa Sugbo si Miguel Lopez de Legazpi kuyog ang Agustinhong pareng si Andres de Urdaneta. Gisalid-an ni Legazpi ang ngalan sa dakbayan gikan sa San Miguel ngadto sa Villa del Santissimo Nombre de Jesus. Sulod sa unom ka tuig ang Sugbo maoy kaulohan sa bag-ong gitukod nga kolonya sa Espanya.

Gimugna ang lalawigan sa Sugbo ubos sa Act No. 2711 niadtong Marso 10, 1917. Mao kini ang
natawhang lalawigan ni Sergio Osmeña, Sr. ang misunod pagkapangulo sa Commonwealth human ni Manuel L. Quezon panahon sa Ikaduhang Gubat sa Tibuok Kalibutan.

Ang lalawigan sa Sugbo ilabi na ang dakbayan sa Sugbo nakatagamtam og pagsaka sa international investments sa naunang bahin sa dekada 1990, diin namugna ang terminong CEBOOM isip tawag adtong pasakaha sa ekonomiya.

Giplanohang ipahigayon ang ASEAN Summit sa mga dakbayan sa Sugbu, Lapulapu, ug Mandaue niadtong 2006 apan tungod sa bagyong mihasi sa taliwalang Kapilipinhan gisibog ang maong panagtapok sa Enero 2007.

Ang Kan-irag Nature Park maoy parke sa baranggay sa Pung-ol Sibugay, sa mga bukiring parte sa dakbayan. Kini nag-abri tuig 2008,ug maoy parte usab sa Central Cebu Protected Landscape. Diri makit-an ang 100 ka eksotiko ug lumad nga espesye sa kahoy ug 27 ka espesye sa langgam.

Dakbayan sa Sugbo dunay 80 ka barangay.

Gilapdon sa Dakbayan sa Sugbo 291.2 km². Gilapdon urbano 55.9 km² ug gilapdon rural 235.2 km². Mga silingan dakbayan ug lalawigan: Mandaue, Consolacion, Toledo, Balamban, Asturias, Talisay Minglanilla, ug Lapu-Lapu

Antes pa man mag-abot ang mga Katsilang kolonisador sa Pilipinas, usa na ka sentro sa komersyo sa kapupud-an ang Sugbo. Karon, kini ang sentrong pangkomersyo sa habagatan sa nasod, ug adunay duha ka distritong pampatigayon sa dakbayan: ang sukod sa Colon Street ug ang Cebu Business Park. Sa Lahug, makit-an usab ang Asiatown IT Park, usa ka deklaradong special economic zone.

Sa daghang katuigan, ang dakbayan sa Sugbo malinawon ug hapsay. Apan sukad niadtong Disyembre 22, 2004, usa ka serye sa pagpasalbedys sama sa nanghitabo sa Dakbayan sa Davao ang mikalas nag 167 ka kinabuhi. Kini nakapaalarma dili lamang sa nasodnong pangagamhanan apan usab sa internasyonal nga komunidad pinaagi sa ambasador sa Estados Unidos. Ang kasamtangang mayor nga si Tomas R. Osmeña miingon nga ang pagsulbad sa maong mga pagpamatay dili prayoridad sa iyang administrasyon. May mga residente ug mga magsisibya nga mitawag sa padayong pagpamatay nga timailhan sa 'kultura sa bayolensiya'.

Ang dakbayan wala pa gayod makasuway og teroristang pangatake sa tibuok niining kasaysayan.

Ang dakbayan mao gipahigayonan sa ubay-ubayng internasyonal nga panagpundok, sama sa Asean Tourism Forum (1998), ug East Asian Tourism Forum (2002). Ang dakbayan co-host usab sa Southeast Asian Games niadtong Disyembre 2005. Karong Disyembre 2006, ang dakbayan mo-host sa ASEAN Summit uban sa Dakbayan sa Mandaue, ang main host.




#Article 132: Mi último adiós (396 words)


Ang Mi último adiós (Kinatsila alang sa Akong Kataposang Panamilit) usa ka balak nga gisulat ni Jose Rizal sa bisperas sa iyang kamatayon. Ang orihinal nga balak walay titulo, apan kining maong titulo nahimo nang estandard. Kini tingali ang labing maanindot nga balak nga may kalabotan sa pagpakamartir sa modernong kasaysayanemdash;pipila ka linya niini nagpadayag og mga ideya nga dili gayod kompletong mapadayag sa mga paghubad, Tambi#233;n por ti la diera, la diera por tu bien!

Bisan kon ang mga sugyot ni Rizal alang sa dugang awtonomiya dili byolento, kini nakasugat og pagsupak gikan sa mga prayleng Kastila. Ang mga awtoridad nga Kastila nga gipaluyohan sa mga prayle mipadakop kaniya ug sa usa ka dula-dulang husay gipahamtangan siya sa silot nga kamatayon.

Sa Fort Santiago, sa bisperas sa iyang kamatayon, iyang gisulat ang Kataposang Panamilit nga nagpadayag sa iyang pagmahal sa yutawhan.

Ang balak mismo walay ulohan. Si Mariano Ponce, higali ni Rizal ug kaubang repormista, mihatag niinig titulo nga Mi #250;ltimo pensamiento sa mga kopya nga iyang giapud-apod, apan kini wala mohupot. Kon kinsay unang mitawag niini nga Mi ultimo usa pa ka debatehonong punto.

Human mabalhin ang Pilipinas ngadto sa Estados Unidos gikan sa Espanya tungod sa Gubat sa Espanya ug Estados Unidos, ang Pilipinas giila nga mga barbaro ug dili makahimo sa kinaugalingong pangagamhanan. Ang Amerikanhong kongresman Henry Cooper mibasa sa balak sa Kamara Baha sa Estados Unidos. Mipasar ang Philippine Bill of 1902.

May dili mokubos 35 ka mga paghubad sa pinulongang Ingles ning maong balak sa Disyembre 2005. Ang labing popular mao ang kang Charles Derbyshire (1911).

Nahubad na usab kini sa 46 ka Pilipinhong pinulongan, lakip na sa Binisayang Sinugboanon (tan-awa sa ubos).

Nahubad na usab kini sa 37 ka langyawng mga pinulongan (gawas sa Sinugboanon): Inindonesyo, Bengali, Binulgaro, Burmese, Inintsek, Dinanes, Inolandes, Fijian, Prinanses, Inaleman, Grinyego, Hawaiian, Inebreyo, Hinindi, Ininggles, Inunggaro, Igbo (Nigeria), Initalyano, Hinapon, Javanese, Kinoreyano, Linatin, Maori, Ninorwego, Pinortuges, Rinumano, Rinuso, Sanskrit, Sinhalese (Sri Lanka), Somali, Tahitian, Thai, Tongan, Tinurko, Inurdu, Byinetnames, Wolof (Senegal), Yoruba (Nigeria).

Ang balak nahubad na usab ngadto sa Binisayang Sinugboanon isip Kataposang Panamilit. Mabasa sa Hunyo 19, 1968 nga hulad sa Bisaya Magasin ang gitapad nga mga hubad nila ni Lucas de Loyola ug kanhi pamuno sa nasod Carlos P. Garcia. Ang mga magsusulat nga Galicano, Opus, ug F. Bok (Flaviano Boquecosa) nakahimo na usab ug ilang kaugalingong hubad sa maong balak.




#Article 133: Tranquilino P. Udarbe (112 words)


Si Tranquilino P. Udarbe usa ka magsusulat nga Sugboanon.

Ang iyang sugilanong Kabilin mananaog sa Gawad Komisyon 2006 nga gipaluyohan sa Komisyon sa Pinulongang Filipino. Nagsugod siyag niwniw sa tinta sa iyang dagang kaniadtong tuig 1960. Ang panganay niyang obra mao ang sugilanong Damgo Lamang (Bisaya, Septiyembre 14, 1960). Taudtaod nga nagpakahilom ang iyang ngalan ug mitunga kini pagka 1990 dihang napatik ang iyang sugilanong Mga Ulat Sa Panimpalad.

Imbes magkaanam og kaitos ang iyang dagang, misamot hinuon kini pagsubang sukwahi sa nagkasawop niyang pangedaron. Bug-at ang iyang mga tema nga nagtakoban sa yano lamang nga estilo. Aktibo siyang sakop sa BATHALAD-Mindanao.

Maoy hinigugma niyang sugilanon ang Paghugpa Sa Baha Sa Tinghulaw. 




#Article 134: Gumer M. Rafanan (115 words)


Si Gumer M. Rafanan usa sa mga prolipikong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Nakadawat siya sa Pasidungog UMPIL sa tuig 2005, mananaog sa Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, Gawad Komisyon, Pasidungog LUDABI, Pasidungog BATHALAD, ug uban pang pasidungog katitikanon.

Nagsugod pagpanuwat sa sayong bahin sa dekada 50, si Rafanan nakasulat nag 27 ka nobela (prosa ug komiks), dul-ang 80 na ka mananaog (una, ikaduha, ikatulong ganti ug mga pinasidunggan) nga mga obrang sugilanon, dula, balak, artikulo ug gumalaysay.    

Pipila sa iyang mga sugilanon ug balak nahiapil sa mga antolohiyang Manunulat ni Efren Abueg, Kaliring ni Ernesto D. Lariosa, Sanggi ni Porferio dela Torre, Kawit Sa Buntagon ni Edgar S. Godin, Mantala sa MSU-IIT ubp.




#Article 135: Agrikultura (417 words)


Ang agrikultura (nga naglakip sa panguma) mao ang arte ug siyensya sa pagprodyus og pagkaon ug uban pang mga produkto pinaagi sa sistematikong pagpatubo sa mga tanom ug pagpamuhi og hayopan.

Ang pulong agrikultura misulod sa pinulongang Sinugboanon pinaagi sa Kinatsilang agricultura. Ang agri gikan sa Linatin nga ager (usa ka uma), ug ang kultura gikan sa Linatin nga cultura (pagpatubo kun kultibasyon).

Sa aktuwal nga paggamit, ang agrikultura nagpasabot sa mga aktibidad nga gikinahanglan alang sa produksiyon sa pagkaon ug mga materyal, lakip na ang tanang paagi sa pagpadako og hayopan.

Ang padayong pag-ugmad sa mga paagi sa panguma maoy usa sa mga yawe sa espesyalisasyon sa trabaho sa tawo. Daghan niining maong mga trabaho dili direktang may kalabotan sa panguma (pananglitan ang mga sayantista, imbentor, ug mga enhinyero).

Sa banabana sa tuig 2002, 42% sa tibuok populasyon sa kalibotan anaa sa panguma, apan kini naghatag lamag 4.4% (2005 nga banabana) sa gross world product (sumatotal sa tanang gross domestic product).

Ang agrikultura mahimong ginagmay lamang (pananglitan, usa ka pamilya magtikad sa yuta alang sa kaugalingong panginahanglan) o dinagko (pananglitan, mga asyenda, manokan ug baboyan).

Nagkaanam na usab kadako ang porsiyento ning maong mga espesyalisasyon sa agrikultura:

 

May ubang molakip sa nanghitabong kalibotanong pagpanginit.

Artz, F. B, (1980), ‘The Mind of the Middle Ages’; Third edition revised; The University of Chicago Press

Bolens, L. (1997), `Agriculture’ in Encyclopaedia  of the history of Science, technology, and Medicine in Non Western Cultures, Editor: Helaine Selin; Kluwer Academic Publishers. Dordrecht/Boston/London, pp 20-2

Collinson, M. (editor): A History of Farming Systems Research. CABI Publishing, 2000. ISBN 0-85199-405-9

Crosby, Alfred W.: The Columbian Exchange : Biological and Cultural Consequences of 1492. Praeger Publishers, 2003 (30th Anniversary Edition). ISBN 0-275-98073-1

Davis, Donald R., and Hugh D. Riordan (2004) Changes in USDA Food Composition Data for 43 Garden Crops, 1950 to 1999. Journal of the American College of Nutrition, Vol. 23, No. 6, 669-682.

Friedland, William H. and Amy Barton (1975) Destalking the Wily Tomato: A Case Study of Social Consequences in California Agricultural Research.  Univ. California at Sta. Cruz, Research Monograph 15.

Watson, A.M (1974), ‘The Arab agricultural revolution and its diffusion’, in The Journal of Economic History, 34.

Watson, A.M (1983), ‘ Agricultural Innovation in the Early Islamic World’, Cambridge University Press

Wells, Spencer: The Journey of Man : A Genetic Odyssey. Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11532-X

Wickens, G.M.(1976), ‘What the West borrowed from the Middle east’, in Introduction to Islamic Civilisation, edited by R.M. Savory, Cambridge University Press, Cambridge




#Article 136: Young Blood Writer (177 words)


Ang Young Blood Writer usa ka seksiyon sa Bisaya Magasin nga nagtumong sa pagdiskobre ug pag-agak sa bag-ong mga talento sa panulat. Kanhi nailhang Youth's Literary Page, gibuksan kini sa mga dekada 50 ug milahutay hangtod sa hinapos sa dekada 90. Ning maong gidugayon, daghan kinig nahimong produkto nga nangahimong inilang mga magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Pipila sa mahinganlan mao sila si Prax Cantilang, Satur P. Apoyon, Papias P. Apoyon, Eleazar T. Acampado, ubp.

Sa tuig 2004, samtang nanimon isip katitikanong editor sa  Bisaya si Edgar S. Godin, gibuksan niya kini pagbalik ubos sa bag-o niining ngalan. Nahukman usab nga kadtong mga magtatampo sa tuig nga nanagpakita og impresibong pag-uswag sa arte sa panulat, ituboy isip mga gradwado na, ug ang labing hawod kanila (base sa ilang natampong obra) pagapasidunggan isip Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat sa Bisaya.

Kini ang mga Magtatampo sa Tuig sa pandayang Young Blood Writer sa BISAYA Magasin. Sanglit ang paghatag pasidungog iatol man sa anibersaryo sa magasin matag Agosto 15, ang maisip nga entrante mao kadtong nakatampo sulod sa pagsipong sa tuig.




#Article 137: Maria Vera Naome Flores (128 words)


Si Mar#231;a Vera Naome Flores usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Anak siya ni magsusulat Oliver Flores.

Nagsugod siya pagsulat-sulat sa dihang diha pa sa hayskol. Sagad, mga eskrip sa drama kun play ang iyang gisulat ug gipasundayag usab sa ilang saring.

Sa kolehiyo sa kursong dyurnalismo, nahimo siyang editor sa Sinugboanon sa The Visayanian sa Unibersidad sa Kabisay-an. Kini maoy nakapahimo kaniyang eskolar sa unibersidad.

Sa pagkakaron, gipadagan niya ang kolum 'Teenage Confession' sa Bisaya Magasin. Tigtampohan usab siyag mga sinulat sa lokal nga mga tabloid sa Sugbo.

Usa sa iyang mga sinulat ang Laing Matang sa Hustisya, usa ka sugilanon nga napatik sa BISAYA Magasin, Marso 29, 2006. Siya usab ang napasidunggan sa maong magasin isip Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya sa tuig 2006.




#Article 138: Laing Matang sa Hustisya (350 words)


Ang Laing Matang sa Hustisya usa ka mubong sugilanon nga sinulat ni Ma. Vera Naome Flores ug napatik sa BISAYA Magasin niadtong Marso 29, 2006.

Ang sugilanon daghag implied plot nga gipasigo sa inantigong estilo. Ang maong pamaagi, bisan dili na bag-o alang sa mga tadhan, apan talagsa ra kining gigawi sa mga bag-ohan. Ug kon gamiton man, makita ang ka kulang sa kahanas. Apan dinhi, gipasundayag ni Flores ang iyang disiplina.

Ang karakter nga si Beatris wala magpaila sa iyang kaugalingon. Bisan gani ang pipila ka panghitabo sa nangaging panahon, napadayag sa awtor pinaagi sa inantigo nga paagi. Kini masihag lamang samtang nagdagan ang estorya. Nagpabilin ang ka hugot sa dagayday bisan pa man kon gitagoan sa awtor ang pipila ka detalye sa pagka tawo sa iyang protagonista.

Daghang balidong pangutana nga mosantop sa hunahuna samtang magbasa sa sugilanon. Pananglit: giunsa kaha paglighot ni Beatris ngadto sa sakyanan ni Mayor dela Cerna? Apan ang maong pangutana, natubag sa sugilanon pinaagi sa lohika nga motrabaho sa atong pangisip sa ato nang pagbasa. Kon nabantayan, giestablisar sa awtor nga ang protagonista nagtungha og kriminolohiya busa dayag na lang ang ka suheto niini sa paniktik. Kon nganong nakailog kini sa manobela sa sakyanan ni Mayor dela Cerna, ang atong hunahuna na ang modugtong niini. Gani, ang kaigmat sa protagonista mapanihag na man natong daan diha sa gihimo niyang pangandam alang sa ipahamtang niyang lahi nga matang sa hustisya.

Ang kinatibuk-ang sugilanon susama sa usa ka tigmo nga pulos lamang clue ang masigpo sa magbabasa. Kon matibuok sa alimpatakan sa magbabasa ang gambalay sa sugilanon, mosangpot kini sa kahimuot. Ug niini, malamposon kaayo ang awtor sa gisubay niyang disiplina.

Ang bugtong maingong kahuyangan sa sugilanon mao ang ka balido sa matang sa panimalos nga gigamit sa protagonista. Apan kining tanan natapin-an nang daan sa awtor. Gipakita niya nga ingon sa wala nay laing pamaagi si Beatris nga makapanimalos. Gipakita niya ang kagamhanan sa antagonista. Ug kini nagpakita lang nga dili danghag ang awtor sa iyang obra, butang nga nihit igkita sa mga bag-ohan.

Ang orihinal nga hukngay ning sugilanon gihimo ni Richel Dorotan.




#Article 139: Rene Amper (767 words)


Si Rene Estella Amper usa ka Sugboanonng magsusulat sa pinulongang Iningles ug Binisayang Sinugboanon. Lumad nga taga Boljoon, Sugbo kinsa natawo niadtong (?) ug mitaliwan niadtong Enero 24, 2007 tungod sa kanser sa kolon.

Gradwado si Amper sa medisina sa Southwestern University diin nahimo siyang editor-in-chief sa The Quill, official student publication sa maong unibersidad.

Writing fellow siya sa nabaniog na kaayong Silliman National Writer’s Summer Workshop nga didto himoa sa Silliman University, Dakbayan sa Dumaguete, sa Mayo 1968 kauban nila ni Urias Almagro, Lamberto G. Ceballos, Rene Bonsubre, ug Dionisio R. Gabriel, laing mga magsusulat nga Bisaya.

Sumala ni Ernesto D. Lariosa, banggiitan usab nga magbabalak, sa iyang kolum “Puyra Buyag” sa Sun-Star Superbalita, Enero 31, 2007: “Dihang natukod… ang ALBICALARIVI Poetry Group, usa si Rene nga nagdasig sa pundok ngadto sa binag-o nga pagsuwat og mga balak sa Bisaya. Wa magpasakop si Rene sa maong pundok kay giuna niya ang paghanas sa Ingles. Apan misaad siya niadto nga motagik gyod og balak sa atong dila. Kay sama kanamo, nahigugma siya sa atong pinulongan….

Pagkatukod sa BATHALAD kun Bathalan-ong Halad sa Dagang dinhi nagpasakop na si Rene kay misugod na siya pagsuwat og balak nga Binisaya. Ang iyang nahibaw-an sa panuwat sa Ingles iyang gidala ngadto sa atong pinulongan.”

Sa pagkasakop ni Rene sa Bathalad, siya ang Bathalad No.14. Ug daghang magbabalak ang naimpluwensiya sa iyang style o pamaagi sa pamalak. Aktibo siya sa mga kalihokan sa pundok bisan halayo ang Boljoon sa Dakbayan sa Sugbo diin kanunay nagbukal ang kaldero sa literaturang Sugboanon diha sa kilid sa Hope Pharmacy sa dalan Leon Kilat matag gabii sa ayohanag relo ni anhing Fidel Mag-usara, sa wala pa mabalhin ang kaldero sa baligyaanag mantalaan ni anhing Ramon S. Arong duol sa Eden Theater sa dalan Colon.

Si Rene dakog gikaabag sa unang pormal nga pandayan sa panulat sa Bathalad nga didto ipahigayon sa iyang lungsod sa Boljoon, Sugbo sa tuig 1991. Gipaluyohan kini sa CCP kun Cultural Center of the Philippines. Si Butch Bandillo maoy presidente sa Bathalad niadtong tuiga ug giabagan ni Dr. Rene Amper, bantogang magbabalak ug mananambal sa iyang lungsod. Dili pa siya niadto mayor sa Boljoon, apan siyay nakig-atubang sa pamunoan sa maong lungsod nga kini maoy mo-host sa mga magsusulat.

Sa mga balak ni Rene, ang “To My Mother” nakaangkon og pagdayeg sa mga panelist, labi na gayod ni Dr. Edith Tiempo nga miingon sa usa ka sinulat, sumala sa kolum ni Lariosa, “Rene Amper is one of the finest young poets today worth watching.” Sa diskusyon didto sa pandayan sa panulat sa Silliman, usa da ka pulong ang gilalisan sa mga panelist ug kini mao ang pulong ‘movements’ sa mga linyang ‘We chase each other / through the movements of distances …” (nga maoy orihinal nga napatik sa Philippine Free Press).

May miingon nga husto ang movements kay kon ikaw mobiyahe, bisag unsay imong sakyan, ang distansiya maingon nga naglihok, nagdagan. Apan si Edith Tiempo misupak. Ang iyang sugyot, ilisan ang movements sa pulong moments, kay ang naulahi nagpasabot og time kun panahon, takna, gutlo, gutling; ug kini nindot nga ipares sa pulong distances nga nagpasabot og space. Busa sa usa lang ka laray nakombinar ang time ug space kun panahon ug wanang. Ug ang sugyot ni Mrs. Tiempo gituman ni Rene. Sa iyang libreto sa dose ka balak nga ginganlag ‘rene estella amper 12 poems’ nga napatik niadtong Hulyo 13, 1969, ang movements of distances nahimo nang moments of distances.

Sa mga balak Binisaya ni Rene, ang labing popular nga balak sa mga magbabalak nga Bisaya mao ang “Sa Babaye nga Naghubo Didto sa Baybayon sa Obong” nga nalakip sa antolohiyang Panulaang Cebuano nga gipatik sa Ateneo de Manila University Press sa tuig 1993. Nalakip usab sa KALIRING, antolohiya sa mga balak ug sugilanon, nga gipatik sa Bathalad sa tuig 1997 inabagan sa NCCA kun National Commission for Culture and the Arts, ang iyang tulo ka balak: “Duha ka Talan-awon sa Agosto”, “Tungaw” ug “Tuli”. Ubang mga balak ni Rene nga nalakip sa nahipos ning tagsulat mao kining mga mosunod: “Postcard Gikan sa Alaska” (Sun-Star Weekend July 7, 1991); “Abton Sab Kog Kamingaw sa mga Karaang Aseras sa Pelaez” (Bisaya Agosto 7, 1991); “Kapayas” (Bisaya Sept. 30, 1992); “On an Attempt to Grow a Beard” (Sun-Star Weekend Dec. 31, 2000).

Niadtong 1989, nadaog ni Rene ang ikaduhang ganti sa English poetry division sa Palanca Awards sa iyang “No Else is Grass”. Duha ka writing grant ang nadawat ni Rene gikan sa CCP: Cebuano critical essay bahin sa kahimtang sa pamalak Sugboanon (1990) ug sa iyang nobelang “Ang Mananap sa Linaw” (1992).




#Article 140: Antonio Abad (305 words)


Si Antonio Mercado Abad (natawo Mayo 10, 1894, sa Barili, Sugbo; namatay Abril 10, 1970) usa ka Sugboanong magsusulat sa pinulongang Kinatsila. Siya usa ka piksiyonista, maggugumalaysay, ug magsusulat sa iskrip sa drama sa entablado. Giila siyang batid sa kostumbrismo ug sa porma sa anekdota nga gitawag instantanea kun rafaga. 

Ang mga ginikanan ni Abad sila si Natalio Abad ug Agueda Mercado. Didto magdako si Abad sa iyang lungsod nga natawhan sa Barili, Sugbo ug nakahuman sa degring batsilyer gikan sa Unibersidad de San Carlos (Seminario-Colegio de San Carlos niadtong panahona) pagka 1915.

Ang anak niyang si Gemino usa usab ka nailhang magbabalak ug iskolar.

Aktibo siya sa mga mantalaan sa Sugbo sa sayong bahin sa ika-20 nga siglo. Nahimo siyang editor sa mga publikasyon sama sa La Revolution, El Precursor, El Espectador, ug The Cebu Advertiser. Sa tuig 1926 nahimo siyang sakop sa kapangulohan sa La Opinion, ug sa mga tuig 1935-37, siya ang tigsulatan sa editoryal sa El Debate.

Si Abad ang nailhang labing ulahing Pilipinong nobelista sa pinulongang Kastila. Ang iyang mga nobela naglakip ning mga mosunod:

Nakasulat usab siyag nobelang Sinugboanong, Sakay, apan kini wala mapatik.

Si Abad ang nagsulat sa Sinugboanong mga sarswela Anak sa Kabukiran (1915) ug Magda (1919). Ang iyang mga dula sa Kinatsila naglakip ning mosunod:

Pipila sa mga mug     sugilanon nga nasulat ni Abad mao kining mosunod:

Kining maong mga sugilanon napatik sa mga peryodikal sama sa La Defensa ug La Vanguardia.

Si Abad nakatudlo usab sa Unibersidad sa Nasod, Unibersidad sa Pilipinas (diin usa siya sa nagtukod sa Departmento sa Kinatsila-karon Departmento sa mga Pinulongang Uropanhon), Unibersidad sa Halayong Silangan, Unibersidad de San Jose-Recoletos (kolehiyo pa lamang niadtong panahona. Siya usab ang tagtukod ug unang pamuno sa Pederasyon sa mga Propesor sa Kinatsila. Sa tuig 1938 siya ang sekretaryo sa Real Academia de la Lengua.




#Article 141: Lucita M. Aviles (145 words)


Si Lucita M. Aviles (natawo Disyembre 13, 1949 sa Plaridel, Misamis Occidental), usa ka premyadong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Anak siya sa magtiayong Bernardo V. Duyongan ug Sebastiana Flores, mga Sugboanon. Tungod kay ang nagpadako kaniya mao man ang magtiayong Carlos P. Maquiling ug Carmen Duyongan sa kadalaga nga manghod sa iyang amahan kinsa wala makabaton og liwat, nagtungha si Lucita nga ang bansagon nga gidala mao na ang Maquiling. Napulo silang magsoon ug ikaduha siya sa kamagulangan.

Minyo siya kang Manolito A. Aviles, Sr., usa ka heavy equipment operator nga nag-alagad sa Departamento sa Publikong Mehoras ug Kadalanansa Dakbayan sa Oroquieta. Upat ang ilang liwat: Maybelle, Manolito Jr., Sharon, ug Sherwin.

Si Aviles usa ka doktor sa edukasyon, ug kasamtangang prinsipal sa Tulunghaang Sentral sa Plaridel.

Usa usab siya ka aktibong opisyal (Direktor sa Hunta) sa BATHALAD-Mindanao sa pamunoan ni Eufemio M. Flores.




#Article 142: Uldarico T. Suello (319 words)


Si Uldarico T. Suello (Hulyo 4, 1931-Agosto 3, 2006), usa ka magbabalak sa Sinugboanong Binisaya kinsa nahimong lig-ong haligi sa Dagang Foundation, Inc. (DFI). Nahimugso siya sa Salog, Getafe, Bohol.

Naila sa dagnay nga “Rics” sa iyang mga kauban sa DFI, si “Didong” o “Tatay Didong” sa iyang mga higala ug kabanay.

Napili nga presidente sa DFI (Marso 1, 1993-Pebrero 28, 1995) puli kang Sam Costanilla diin usa sa dili mahikalimtan niyang kahimoan isip pangulo mao ang pagpang-apod-apod niyag mga uniporme sa mga sakop niini ug usa usab sa mga proponente sa pagpahigayon og “Siete Palabras” sa maong kapunongan. Nangalagad usab sa General Milling Corporation sa Dakbayan sa Lapulapu. Ug sa pagretiro sa buhat, si Rics nangalagad pagka kapitan ug dayon kalihim sa Barangay Salog. 

Pipila sa iyang balak nakalandig sa dughan sa BISAYA Magasin niadtong 1990s. May mga sinulat usab siya nga nakakaplag og luna sa Banat News ug may nahilakip sa antolohiyang Mga Tunob Sa Dagang nga gipatik sa DFI. Apan ang daghan sa iyang mga sinulat nga balak napalanog sa mga estasyon sa radyo sa inilang mga programa nila ni Roger Solante sa DYRC ug ni Emy Bustillo sa DYKC.

Si Rics naminyo kang Mrs. Rufina “Nenie’ L. Suello.

Ma. Jesusa S. Garcia ug Romeo Garcia; Ma. Anita S. Dabuet ug Marianito Dabuet; Nimfa S. Fuentes ug Ruben Fuentes; Jr.; Wilfredo L. Suello ug Lucena Wagwag; Niño L. Suello ug Merlyn Orongan ug Nicolas L. Suello.

Ma. Rosario G. Pino ug Virgilio Pino III, Ma. Fe G. Fajardo ug Tranquilino Fajardo, Jr.; Jeremy S. Garcia, Melva S. Jimenez ug Servando Jimenez, Jr.; Marianito S. Dabuet II, Marianne Ivy S. Dabuet, April Joy S. Fuentes, Irene Faith S. Fuentes, Ma. Rhona Khai S. Fuentes, Bryan Suello, Archieb Suello, Nena Mae Suello, Kevin Klyde Suello, Kenneth Earl Suello, Elcise Leonor Suello, Johndel Roi Pino, Jeffrel Ian Pino, Josua Vincent Fajardo, Stephanie Fajardo, Mark Fajardo ug Servando Jimenez III.—




#Article 143: Camotes (199 words)


Ang Camotes usa ka pundok sa mga pulo sa Dagat sa Camotes, taliwala sa mga pulo sa Sugbo ug Leyte. Ang maong pundok sa mga pulo gitibuok sa Pacijan, Poro, Ponson, ug ang gamayng Tulang. Ang Pacijan ug Poro gisumpay sa usa ka sementadong dalan. Ang Ponson gibulag sa Dagat sa Camotes gikan sa Poro. Kini mga kuwatro kilometros habagatang-sidlakan gikan sa naulahi. Ang Tulang anaa sa habagatan sa Pacijan.

Ang maong mga pulo pulos patag. Usa lamang ang medyo nabungtod sa Pacijan ug may lain sa Poro. Kining maong mga bungtod gigamit sa usa ka kompaniya sa telekomunikasyon alang sa ilang mga transmiter. Ang Pacijan may lanaw nga may gitas-ong dos kilometros.

Sa tuig 1942, ang diki bakanti na gikan sa mga gahum ni Hinapon nga kuha sa pulo sa dagat sa Camotes sa Sugbo.

Sa tuig 1945, ang liberasyon na duul during sa kuha gikan sa mga katiguman sa Pilipinhon na nasud sa Dagat sa Camotes sa Sugbo amo ang pangunahan ang labanan na pagsupak sa mga kusog Hinapon sa Labanan sa Dagat sa Camotes sulud sa Ikaduhang Gubat Kalibotan.

Ang Camotes Island gihimu sa upat ka lungsod. Kini ma ang San Francsico, Poro, Tudela ug Pilar.




#Article 144: Sheryn Regis (989 words)


Si Sheryn Mae Poncardas Regis ay isang iladong Pilipinong mag-aawit. Siya ay gipanganak sa Carcar, Sugbo nila ni Bernard ug Daisy Regis. Siya ang kinamagwangan sa tulo ka igsoon uban nila ni Elton ug Joseph.

Si Sheryn mas nahinumdoman isip labing paboritong kontestant sa Star in a Million diin siya miapil. Nakuha niya ang ikaduhang ganti human siya pildeha ni Erik Santos niadtong Enero 2004. Gikan sa pagka Power Belter ngadto sa pagka Shining Diva, si Sheryn mas ilado na karon isip The Modern Jukebox Queen. Sukad pa kaniadto, nakuha na ni Sheryn ang suporta ug gugma sa mga tawo ug mas ilado siya sa talagsaong pagkatugtog sa mga kanta sama sa Come In Out of the Rain ni Wendy Oten, Maybe ni Roberta Flak ug Peabo Bryson, ug sa iyang popular nga pagkanta sa Through the Fire ni Chaka Khan.

Dili sayon ang kabatan-onan ni Sheryn. Samtang nagdako, natagamtaman sa iyang pamilya ang tinud-anay nga dagan sa kinabuhi. Tungod sa kakulangon sa kuwarta, gikinahanglan ang paglangyaw sa iyang amahan ngadto sa Saudi Arabia. Niadtong mga panahona gigiyahan si Sheryn sa iyang inahan nga si Daisy sa iyang pagkanta. Sa tinud-anay, ang amahan ni Sheryn ang maayong mokanta apan ang iyang inahan ang mipuli isip magtutudlo ni Sheryn sa pagkanta.

Sa batang pangedaron nga dos anyos, kahibalo na si Sheryn mokanta og yano nga mga tono, matod pa sa iyang inahan. Ang una ug paboritong kantahon ni Sheryn sa mga indigay sa pag-awit mao ang Dito Ba ni Kuh Ledesma, nga nakat-onan ni Sheryn niadtong lima ka tuig pa lamang siya. Sa pangedaron nga siyete, nagsugod og apil-apil si Sheryn sa mga bangga sa pagkanta. Ang iyang daog sa pag-apil niya sa mga kontes sa pagkanta iyang gigamit sa pagpalit og album ni Shirley Bassey alang sa iyang sunod nga pagpakigtigi sa pagkanta. Sa pangedaron nga otso anyos unang nakadaog si Sheryn sa labing dakong premyo. Ang iyang gikanta sa maong higayon mao ang Saan Ako Nagkamali? ni Ms. Tillie Moreno.

Samtang ang ubang bata naggahin og oras sa pagdula-dula, si Sheryn walay kapuol sa pagbansay-bansay og awit alang sa sunod nga mga indigay. Bisan walay pormal nga pagtuon, nahinumdoman niya nga kaniadto nagkanta-kanta siya duol sa halawom nga atabay para maabot niya ang hataas na mga nota.

Nasulayan usab ni Sheryn ang pagtudlo og awit sa mga bata sa dihang diha siya sa hayskol. Pagtungtong niya sa kolehiyo, nahuman ni Sheryn ang kursong batsilyer sa sekundaryang edukasyon, mayor sa Iningles, sa Tunghaang Normal sa Sugbo (karon Cebu Normal University). Niining mga higayona miapil sab siya sa pagpadayag sa arte sa teyatro. Tungod niini, nahatagan siya og higayon sa pagbiyahe sa lainlaing nasod, lakip na ang Kanada ug Amerika. Kaniadtong tuig 1999, midaog si Sheryn isip Labing Maayong Maghuhubad sa Cebu Pop Music Festival (usa ka indigay sa pagmugna ug paghubad og mga awit) ug ang orihinal nga gikanta niya midaog usab sa labing dako nga premyo.

Nagtrabaho si Sheryn isip usa ka mang-aawit sa Cebu Plaza Hotel diin niya makita ang tinuoray nga gugma sa iyang kinabuhi, si Earl Echiverri, nga usa ka piyanista kaniadto. Bisan sa hadako nga gintang sa ilang mga pangedaron, wala kini mahimong babag sa ilang pagminahalay. Niadtong 2002 gikasal sila ug gitugahan og usa ka anak na gianggaan nila og Sweetie.

Sa tuig 2003, gisulayan ni Sheryn ang iyang suwerte sa Star in a Million sa ABS-CBN. Siya ang kanunayng labaw sa iyang mga kakompetensiya ug nahimong pinasidunggan sa mga mipili pinaagi sa teks, apan miuli siyang ikaduha lamang. May mitanyag kaniya og kontrata apan tungod sa iyang utang kabubut-on sa ABS-CBN, ang kontratang gikan sa maong estasyon ang iyang gipirmahan.

Takos ra usab nga tawgong kampeyon si Regis human sa Star in a Million. Daghang mga kahigayonan ang miabot kaniya human sa maong bangga. Ang awit nga Come In Out of the Rain (ang iyang giawit sa kampeyonato sa Star in a Million) nahimong popular sa radyo. Kini nakaabot sa unang puwesto sa MYX Hit Chart ug milungtad og 12 ka semana niini.

Niadtong Abril 2004, gipagawas sa Star Records ang labing unang album niya, nga giulohag Come In Out of the Rain. Sulod lamang sa tulo ka bulan, nahimo na kining platinum. Lakip sa mga awit sa maong album ang Kailan Kaya (sinulat ni Cacai Velasquez ug Raul Mitra) nga gigamit sa pantaseryeng Marina.

Nalakip usab si Regis sa mga variety shows, sama sa Magandang Tanghali Bayan, Most Requested Show, ug ASAP ’06. Gipili si Sheryn ni Vehnee Saturno isip usa ka representante sa Pilipinas alang sa 2004 Voice of Asia Song Festival nga gipahigayon sa nasod sa Kazakhstan ug diin napunggit niya ang ikaduhang premyo.

Kauban niya sila si Sarah Geronimo, Erik Santos, Rachelle Ann Go, Frenchie Dy, Jerome Sala, Kris Lawrence, Jed Madela, Mark Bautista ug si Christian Bautista sa grupo sa mga Champions, mga mag-aawit nga Pilipino nga misikat tungod sa pag-apil og mga bangga sa pag-awit.

Kaniadtong Hulyo 2005, gipagawas ni Sheryn ang ikaduhang album nga giulohag What I Do Best. Ang kantang What I Do Best sa maong album gigantihan isip Best Song by a Female Performer sa iFM Pinoy Music Awards sa nahisgotang tuig. Siya ang miawit sa Sabihin Mo Sa Akin nga gigamit sa pantaseryeng Kampanerang Kuba sa ABS-CBN (gidala ni Anne Curtis). Ang iyang kanta nga Hindi Ko Kayang Iwan Ka napili isip dugokang awit sa teleserye nila ni Kristine Hermosa ug TJ Trinidad sa Gulong ng Palad. Ang lain niyang kanta nga Dahil Nagmamahal napili usab nga theme song sa programang Nagmamahal, Kapamilya ni Bernadette Sembrano. Nahimong host si Sheryn sa nahumang Search for the Star in a Million Season 2, uban sa mga kampeyon nga sila si Erik Santos, Rachelle Ann Go ug Mark Bautista. Siya sab ang host sa Little Big Star Cebu, nga giisip ikaupat nga top-rating nga programa sa Nationwide Charts sa ABS-CBN.

Kaniadtong Nobyembre 2006, gipagawas ni Sheryn ang ikatulong album nga giulohag The Modern Jukebox Collection.




#Article 145: Ozamiz (122 words)


Ang Dakbayan sa Ozamiz ikatulo nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Misamis Occidental, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 169.95 kilometros quadrado ug nahimutang ikaduhang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2015, dunay 141,828  katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 7200.

Ginganlan ang Dakbayan sa Ozamiz sa dungog ni José F. Ozámiz nga maoy unang gobernador, kongresista, ug unang (ug hangtod karon, mao ra ang) Senador gikan sa lalawigan. Ang unang ngalan sa dakbayan maoy ang Misamis. Naay bayograpiya ni Senador Ozámiz nga makaplagan sa .

Bisag kon daghan ang misulat sa ngalan sa dakbayan nga Ozamis, ang iksakto ug opisyal nga pagsulat sa ngalan sa dakbayan maoy ang Ozamiz.

Ang Dakbayan sa Ozamiz nabahin ngadto sa 51 ka barangay.




#Article 146: Ganting Palanca (162 words)


Ang Carlos Palanca Memorial Awards for Literature naestablisar kaniadtong 1950 sa mga sumusunod ni Don Carlos Palanca isip pahinungod sa iyang mga nahimo alang sa pagpalipang sa kulturanhong heritage sa nasod.

Ang awards unang gibuksan sa kategoriyang Mubong Sugilanon (Short Story) sa Ingles ug Filipino.

Sa paglabay sa katuigan, dihang ang awards miani og tuman kamainitong respans, ilang gidugangan ang mga kategoriya: Usa ka Aktong Dula (One Act Play) sa 1953, Balak (Poetry) sa 1963, Sangkad Sa Gitas-ong Dula (Full-lenth Play) sa 1975, Gumalaysay (Essay) sa 1979, Nobela (Novel) sa 1980, Sugilanong Pangbata (Short Story for Children) sa 1989, Dulang Pangtelebisyon (Teleplay) sa 1990 ug Dulang Pangpelikula (Screenplay) sa 1994.

Sa 1997, ang Dibisyon Sa Rehiyonal Nga Mga Pinulongan gidugang usab sa kompetisyon sa kategoriyang Mubong Sugilanon sa Iluko, Sinugboanon (Cebuano) ug Hiligaynon. Aron pagdasig sa kabatan-onan, ang espesyal nga Kabataan Division gidugang usab sa kategoriyang gumalaysay sa Ingles ug Filipino sa tuig 1998. Pagka 2000, laing kategoriya gibuksan-- ang Futuristic Fiction.




#Article 147: Louloua Chilly Cabrera (149 words)


Si Louloua Chilly  Artianza Cabrera usa ka magsusulat sa pinulongang Sinugboanong Binisaya. 

Natawo siya sa Dakbayan sa Dipolog kaniadtong Abril 7, 1985. 
Kamagulangan siyang anak ni Reine Surigao Artianza (Cabrera, Reine Artianza) ug Rodrigo Santos Cabrera, Jr. ug gradwado sa kursong Bachelor of Science in Business Administration (major in Banking  Finance) sa Bukidnon State College, Dakbayan sa Malaybalay. 

Nanimuyo kauban sa iyang inahan ug duha ka igsoon sa Bonifacio Drive-Caul Sts., Barangay 1, Dakbayan sa Malaybalay, ug kasamtangang konektado siya sa usa ka kompaniya sa Dakbayan sa Cagayan de Oro.

Panahon sa iyang pagtungha sa kolehiyo, nahimo siyang sakop sa pamunoan sa The Collegianer, ang publikasyon sa ilang tunghaan, hangtod nga nahimo siyang editor sa balita ug misaka pagka editor alang sa pagdumala. 

Nagsugod siya pagsalmot sa basahong BISAYA sa edad nga 15 anyos, ug kasamtangang kuyog sa panon sa mga magsusulat ubos sa landong sa Young Blood Writer.




#Article 148: Kevin Lagunda (285 words)


Si Kevin A. Lagunda (natawo sa tuig 1989) taga Campo Uno, Dakbayan sa Talisay, usa sa mga nakasubang nga magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon ubos sa pandayang Young Blood Writer sa BISAYA Magasin. Migradwar siya sa Unibersidad Normal sa Sugbo sa tuig 2010 sa kursong BA Communication. Nadawat siya sa SunStar Cebu isip reporter kaniadtong Hunyo 1, 2010.

Matod niya, di siya magsapayan kon di man mapatik ang iyang mga sinulat. Apan ang iyang panganayng balak Ang pagpanaw maoy mohatag og bulok sa atong kinabuhi dinhi sa kalibotan (Bis. Nobiyembre 1, 2006) malisod isalindot sa pamantalaan.

Sama sa Iningles nga balak Reading Maps ni Sarah Phelps diin ang nagsuhag nga kadalanan sa New York mao ang nahiusang mga lawas sa panaghilawas, ang kinabuhi ning balak ni Lagunda naghubit og daghang hulagway diha sa nagkadaiyang puwersa sa kinaiyahan. Kining maong kabatid sa pagtag-ing og mga butang pinaagi sa aliterasyon usa ka birtud diin pipila lamang ka ginasahang mga magbabalak ang naghupot.

Niini, usa na siya ka kandidato pagka Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya alang sa tuig 2007.

Si Kevin A. Lagunda ang nakasignit sa LABING MASAARONG MAGSUSULAT SA BISAYA SA 2008 ubos sa Young Blood Writer series sa BISAYA magasin. Ang iyang mga balak nga ORATIO IMPERATA, GUGMA ug PAGDAPIT nakakuhag dakong puntos gikan sa kapangulohan sa BISAYA. Apan ang GUGMA mao ang naa sa kinastang talay.

Si Kevin A. Lagunda ang gihukmang MAGSUSULAT SA TUIG 2016 sa BATHALAD SUGBO, usa ka prestihiyosong organisasyon sa mga Sugbuanong magsusulat.

Pipila sa giisip niya nga mga impluwensiya sa iyang panulat mao iyang anino nga mibakasyon didto sa Dakbayan sa mga Bungol.

Kadaghanan sa mga balak nga nasulat sa magbabalak sukad tuig 2008 nangapatik sa balayang Kabisdak, www.balaybalakasoy.blogspot.com.




#Article 149: Marcelo A. Geocallo (201 words)


Si Marcelo Arañas Geocallo, tigtakoban usahay sa mga dagangalang Geronimo A. Molave, Juanario Diez Saez, Ram G. Sañara ubp., usa ka prolipikong magsusugilanon, magbabalak, maggugumalaysay ug nobelista sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Natawo sa Enero 16, 1940 sa San Fernando, Sugbo apan sayong mitapon sa Linamon, Lanao del Norte diin siya nanimuyo uban ni Madolin Jovita Mercado y Canoy, iyang kapikas, kinsa mihatag kaniyag 5 ka liwat: sila si Michael Marlo, Marlyn, Maryola, Maruche (PSK) ug Margie.

Sa iyang pagka tawo ug pagka magsusulat, naangkon niya kining mosunod nga malahalong mga pasidungog:

Daghan sa iyang mga sinulat nahilakip sa mga librong Wagas, Sanggi, Cebuano Poetry/Sugboanong Balak, Kawit Sa Buntagon, Panulaang Cebuano, 100 Poems in English and Cebuano (C.S. Canonigo) ug Kaliring. Sa basahong A survey and Bio-Bibliography ni Resil B. Mojares, si Geocallo usa sa nahiapil sa nahisgotang kaping gatos ka importanteng Sugboanong magsusulat.

Si Geocallo usa ka aktibong maglilihok ug haligi sa mga pundok ug institusyong katitikanon. Usa ka kanhi nasodnong puli-pamuno sa LUDABI, ug kanhi presidente usab (duha ka termino) sa BATHALAD-Mindanao human sa wa matiwas nga pamunoan ni Cirilou Enderes (PSK).

Magtatampo sa Bisaya Magasin sukad sa iyang kabatan-on, ug tigtampohan usab sa nagkalainlaing publikasyon sa Sugbo ug Mindanao.

   




#Article 150: Satur P. Apoyon (867 words)


Si Saturnino “Satur” P. Apoyon (natawo Disyembre 24, 1935), usa ka prolipikong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Siyay ikaunom nga anak sa magtiayong Gabino Manitas Apoyon ug Rufina Mirontos Pinoso, usa sa mga yanong banay sa Sityo Abatan, Lincod, Bohol, Bohol.

Ang ilang kinamanghoran, si Papias P. Apoyon, usa upod ka lubasang magtatampo og balak ug sugilanon sa Bisaya Magasin apan mitaliwan niadtong Disyembre 21, 2003. Ang uban niyang mga igsoon mao sila si Victoriano (PSK), Lope, Rosario (PSK), Rosalia, Albino (PSK), ug Pedro. 

Naminyo siya kang Anecita Camasura Diao, kaliwat Batacnon ug Argawanon,  niadtong Marso 18, 1976 diin gihimo ang sagradong kasal sa Assumption Church, Dalan F. Torres, Dakbayan sa Davao. 

Nanimuyo sila karon sa 71 Opal St., SM Village sa maong siyudad. Ilang kauban si Aneza Y. Diao, pag-umangkon sa asawa ni SPA, nga pormal nilang gisagop gikan pa sa pagkatawo niini niadtong Disyembe 26, 1987.

Sukad sa iyang pagkabata nagpakita na siya sa pagka mahiligon sa arte, ilabi na sa pagsulat sa ginagmayng uluestorya, pagdrowing-drowing og mga karakter nga Minoros nga mag-eskrima, ug eskrip sa dayalogo nga ipresentar sa saringan. May mga higayon upod nga siya himoong ghost writer sa mga inahan sa silingan nga magpasulat og sulat ngadto sa nanglampanog nga mga anak aron malukmay sa pagpanguli o bisan mobalos lamang kon nainunsaon na ang ilang kahimtang.

Sa iyang unang drama Silot sa Langit nga gipasundayag atol sa pangilin sa ilang sityo, siya ra usab ang direktor, aktor ug prodyuser sa maong dula sa bantawan. Gisundan kadtog laing eskrip (Maria Aurora) nga gipasundayag sa silingang lungsod sa Cortes ug unya gihulaman sa kabanay sa  Dumalinao, Zamboanga del Sur, hangtod nawani sa dayon.

Ang ganghaan sa iyang propesyonal nga karera sa panulat mao ang bangga sa sugilagming sa mga tinun-an sa BISAYA Magasin sa tuig 1955 diin nanagsunod-sunod ang tulo niya ka salmot sa paghakgom og kadaogan sa sinemanang indigay-- Sama sa Gapnud, Ang Adlawng Mosalop ug Pagbuklad sa Bulak nga nanggula sa mga isyu sa maong magasin sa Mayo 18, Agosto 17, ug Nobiyembre 18, 1955. 

Gikan niadto, nanampo usab siyag mga artikulo ug balak sa Ang  Katarungan sa Dakbayan sa Cagayan de Oro ug Ang Bag-ong Lungsoranon sa Sugbo. Unya nadawatan upod siya sa Alimyon, Silaw ug Bag-ong Suga ug ginagmayng tampo sa Philippines Free Press, Weekly Graphic ug Philippine Focus. Dinha usay sinulat niya sa Liwayway Magazine ug pipila ka Tinagalog nga komiks.

Apan ang Bisaya Magasin gayod ang labing nakaumol sa iyang dagang. Ubay-ubay na ang nasulat niyang mga artikulo, balak ug sugilanon sa maong malungtarong magasing Binisaya. Ang napulog unom ka anib niyang sugilanon, Sarani, mahitungod sa tribung Sangil sa Isla sa Balut, Davao del Sur gisugdan pagseryal sa BISAYA sugod sa tunga-tunga sa tuig 1965 sa kapanahonan pa ni Editor Francisco Candia.

Una moabot ang bag-ong milenyo, mibalik siyag sulat alang sa Bisaya nga maorag nahikling sa Dekada 90. Lainlain gihapong mga potahe. Apil pa ang gitikgitik nga usa sa mga matang sa panulat nga iyang ampay.

Misulay usab siyag taak sa pelikulang Binisaya sa 1974 pinaagi sa eskrip nga gisukad sa gimimograp nga pampleto nga naglangkob sa mga pasiaw,  “Bol-anon Ko, Nyor!” Apan wala mokita ang proyekto kay gihamok sa protesta sa hut-ong sa mga Bol-anon sa Davao ug Bohol. Unya sa 1967 nagpatik og mantalaan “Southern Observer” sa Digos, Davao del Sur ug human sa EDSA I sa 1986 nagpatik na upod siyag  magasin “Mindanao LIFE”. Pipila ka tuig, gidoblehan sa tabloid nga “Lumad” gikan Nobiyembre 1991 hangtod sa 1995.

Gumikan sa iyang kasinatian sa pagka koresponsal ug pagka staffer sa Bohol Chronicle, nahimo siyang usa sa mga peryodista sa Dakbayan sa Davao sukad sa Agosto 25, 1960 ug hangtod sa 2006 gipadayon pa gihapon ang iyang pagka koresponsal sa Philippines News Agency (PNA) nga iyang nasilbihan isip Davao Bureau Chief gikan sa Marso 16, 1980 hangtod sa Hunyo 24, 2001.

Ang PNA ubos sa News and Information Bureau (NIB) maoy iyang ikaduhang ahensiya sa pangawani sa gobyerno.  Una siyang misulod sa serbisyo sibil niadtong Agosto 12, 1968 sa buhatan rehiyonal sa Department of Social Welfare (DSW). Sa dihang nabakante ang posisyon sa hepe sa buro sa PNA sa Dakbayan sa Davao, mibalhin siya  niadtong Marso 16, 1980.

Ang kinaulahiang duha ka kaakohan nga may kalambigitan sa pagka magdadagang  mao ang iyang pagka pangulo sa Davao Writers Guild, Inc. ug  pagka  sakop sa Committee on Literary Arts sa National Commission on Culture and the Arts (NCCA) gikan sa Hulyo 1, 2001 hangtod sa  Hunyo 30, 2004 alang sa Sidlakan-Habagatang Mindanaw.

Bahin sa iyang edukasyon, siya nagtungha sa primariya sa Lincod Primary School (1947-50; intermedya sa Maribojoc Central Elementary School (1951-52); segundariya sa Saint Vincent Institute (1955-59) sa poblasyon sa Maribojoc; kolehiyo sa Holy Name College ug Rafael Palma College sa kaulohang lungsod sa Tagbilaran, Bohol (1959-60) ug hinay-hinayng nadugtongan hangtod nakab-ot ang AB-English nga diploma paglabay sa kapin duha ka dekada sa University of Mindanao sa putol-putol nga pagtungha samtang nagtrabaho sa Department of Social Welfare and Development sa Dakbayan sa Davao.

Una mopasar sa pasulit sa Civil Service Commission Professional Eligibility niadtong 1978 sa Siyudad sa Davao, pasado usab siya sa CSC Clerical Examination nga gikuha didto sa Urios College, Butuan niadtong Pebrero 27, 1960.




#Article 151: Ricardo T. Hynson (253 words)


Si Ricardo T. Hynson usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. 

Sa iyang pagka magsusulat, giila siyang tadhan sa iyang kakontemporaryo. Batan-on pa siyang nagtampohan sa BISAYA Magasin ug usa sa miani og daghang ganti sa mga tigi sa sinulatay. Ang sugilanong Kuyabog sa Lubing Layog maoy usa sa gihisgot-hisgotan niyang obra.

Usa siya kanhi ka yanong manunupi sa Dakbayan sa Iligan sulod sa 20 ka tuig diin gumikan sa iyang hilig sa panulat, gipasigarbo niya ang gikagasa niining kahigayonan sa iyang kinabuhi. Gumikan sa iyang pagka magsusulat sa lokal nga pinulongan, naempleyado siya sa duha ka sanga sa kagamhanan, lokal ug nasyonal.

Sa 1980, gikuha siya isip news feature writer sa Cebuano Ministry of Public Information (MPI) nga gidumala ni Minister Cendaña. Unya, paglabay sa duha ka tuig, nakuha usab siya isip information officer sa Dakbayan sa Iligan ni Mayor Camilo P. Cabili.

Ning tungora siya nadasig pagpadayon sa pag-eskuyla. Nakahuman og kurso nga schoolmate na niya ang ilang mga anak ni Mrs. Librada B. Hynson. Unya, na-part-time instructor pa siya sa St. Peter’s College sulod sa 12 ka tuig.

Pipila sa iyang kanunayng ikasawo sa biga sa panulat mao sila si Marcelo A. Geocallo, Gumer M. Rafanan, Arturo G. Peñaserada, Joe B. Labuga, Percelindo Uy Dingding, Ludo M. Salcedo ug uban pang mga magsusulat sa Iligan ug Lanao del Norte.

Aktibo siyang sakop ug lumilihok nga opisyal sa BATHALAD-Mindanao, LUDABI-Iligan ug uban pang kulturanhon ug sibikong mga kahugpongan sa ilang dapit.

Kining mosunod nga mga sinulat pulos napatik sa Bisaya Magasin:




#Article 152: Elaine Grace Lape (132 words)


Si Elaine Grace Lape usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Gamay lang ang nasayran sa iyang pagka tawo gawas sa iyang giingon nga pagkamahiligon sa mga tanom ug nga siya taga Langub, Asturias, Sugbo. Sama sa tipikal nga mga dalaga, kalipay niya ang kabulakan. 

Sa panganayng nobela niyang Ulipon sa Saad (BISAYA Magasin, Nobiyembre 8, 2006-Enero 24, 2007), iyang gipakita ang katakos sa pagsulat og pilosopikanhong obra nga nihit igkita sa mga bag-ohan. 

Ug tungod niining maong obra, siyay palarang nakaangkon sa pasidungog Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat sa Bisaya sa tuig 2007 (hukngay ug deklarasyon Ang Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya Sa Tuig 2007 gipatik sa Bisaya, Ago. 15, 2007).

Una siyang nakapapatik og mga sugilanon, artikulo ubp. sa BISAYA Magasin ubos sa pandayang Young Blood Writer sa tuig 2004.




#Article 153: Romeo Nic Bonsocan (447 words)


Si Romeo Nicolas Bonsocan (nailhan usab sa dagangalang Piero Aldaya) usa ka batan-ong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon kansang alampat naglangkob sa pagsulat og sugilanon, balak, artikulo, gumalaysay, eskrip sa komiks, ug mga bag-ong pamaagi sa panulat sama sa sugilakbit (flash fiction).

Nagpuyo siya dakbayan sa Carcar, habagatang Sugbo. Natawo siya sa Carcar District Hospital kaniadtong Mayo 2, 1992 sa iyang inahan nga si Virginia Bonsocan. Kasamtangan siyang nagtungha sa University of the Philippines-Cebu sa kursong Bachelor of Science in Computer Science. Palaran siyang nagtungha niining maong unibersidad tungod sa tunghaan niya paghayiskol nga nagpaila kaniya sa tunghaan ug nahimong dalan sa pagkuha niya ug pagpasar sa UPCAT kaniadtong Agosto 3, 2008. Gipaningkamotan niyang mabalanse ang iyang pagtuon ug pagsulat.

Natapos siya sa elementarya sa Upland Elementary School sa dakbayan sa Carcar ug migradwar kaniadtong Abril 4, 2005. Nakuha niya ang iyang diploma sa hayiskol sa St. Catherine’s College kaniadtong Marso 21, 2009.

Usa sa iyang hilig ang pagpanulat tungod sa PressCon nga iyang nasinati niadtong tinun-an pa lamang siya sa elementarya. Sa iyang hayiskol, nabaid ang iyang hilig sa kapanulatang piksiyon sa Bisaya. Tungod sa programa sa Bisaya magasin nga Young Blood Writer, mitubag siya sa hagit nga makamantala sa iyang balak ug sugilanon sa mga panid sa Binisaya. Tungod sa kakulang sa impormasyon bahin sa panulat, nagsunod-sunod og kalagpot sa basurahan ang iyang mga sinulat. Bisan pa man, wala siya moundang sa pagpanulat; tungod usab sa tabang sa mga editor sa magasin.

Unang nabasahan ang iyang ngalan sa pahina sa Bisaya kaniadtong Hulyo 26, 2006 dihang namantala ang iyang panganayng balak nga “Ang Pag-eskuyla ug ang Ugma.” Sukad niadtong higayona, nagpunay na siyag sulat bisan pa kapila madagma sa iyang panaw. Kon dili tungod sa tabang ug tambag sa maga editor sa Bisaya labi na ni Richel Dorotan, dili niya makab-ot ang iyang pangandoyng mahimong “Ang Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat sa Bisaya sa Tuig 2010”  sa ika-80 nga kasumaran sa Bisaya kaniadtong Agosto 18, 2010 nga gula.

Ang duha niya ka sugilanong “Si Taz” ug “Terminal” dili mamugna sa ingon kon wala pa siya tudloi sa mga teknik sa pagpugong. Apan ang iyang panaw sa pagpanulat dili mohunong kay nakab-ot na niya ang iyang damgo. Padayon siyang magsulat tungod sa iyang dakong gugma niini.

Mas dakong kalibotan na ang iyang gilaktan karon. Mas maningkamot siya nga mahimong angayan sa titulo nga gihatag niya. Pinaagi sa mga sinulat, gusto niyang mapaambit ang iyang kahibalo sa tinuod nga hulagway sa kalibotan base sa mga nakit-an sa iyang duha ka mata. 

Siya ang usa sa mga nagpasiugda sa Katitikan, ang giila nga Literary Journal of the Philippine South. Usa kini ka website nagmantala og mga sinuwat sa . 




#Article 154: Kalainan sa kon ug kun (113 words)


Daghan ang wala pa masayod unsay kalainan sa kun ug kon. Gani, daghan ang nagtuo nga kini managsama ug komporme lang sa gustong gamiton. Ang uban malagmit naglibog unsay sakto niining duha. Apan alang sa mga nasayod, ang panagbaylo-baylo niini usa ka dakong sayop--usa ka ilhanan sa kawalay alamag.

Sumala sa pagtuon sa mga Bisayista, ang kun maoy tugbang sa or sa Iningles; samtang ang kon maoy tugbang sa if.

Timan-i usab nga ang kung usa ka pulong Tinagalog nga wala sagopa sa Binisaya. Kon ang sa mga Bisaya, walay kung. Sa laing bahin, ang o gigamit ingong baryasyon sa kun sama sa naglibog sa kalainan o gamit, moadto ka o dili ubp.




#Article 155: Ruben G. Dorotan, Jr. (110 words)


Si Ruben G. Dorotan, Jr., nailhan usab sa dagangalang M. Bing usa ka kontemporaryong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Ubos siya karon sa pandayang Young Blood Writer sa BISAYA Magasin. Matod niya, daghan na siyag nasulat nga sugilanong birisbiris apan sa pagkakaron usa pa lang ang iyang napapatik (Panag-ilog sa Kahayag ug Kangitngit, BISAYA, Oktobre 4, 2006).

Kandidato siya sa gradwasyon sa sunod tuig sa kursong batsilyer sa siyensiya sa industriyal nga teknolohiya, mayor sa awtomotibo. Nagtungha siya sa Palompon Institute of Technology, kampus sa Tabango (Leyte) diin usa siya sa nag-una sa iyang klase.

Manghod siya ni magsusulat Richel G. Dorotan.

Si Ruben baynte singko anyos ug ulitawo pa.




#Article 156: Budaya (336 words)


Ang Budaya usa ka katitikanong dyurnal sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Kini nagpaila isip Unang Binisayang Magasin sa Talad-kapehan (first Cebuano coffeetable magazine).

Ang pulong budaya usa ka karaang pulong Sinugboanon nga nagakahulogag kultura.

Tumong sa maong dyurnal ang pagpakayab sa bulawanong mga ani sa katitikan sa pinulongang Binisayang Sinugboanon, lakip na sa musika ug mga dula; o sa kulturang Bisaya sa kinatibuk-an, pinaagi sa pagpatik og mga rebyo, mga kritisismo, o hukngay sa natunog nga maayong mga obra. Tuyo usab unta niini ang pagpaugmad sa kalidad sa panulat sa Sinugboanon ug ang pagdasig sa mga bag-ong magsusulat sa maong pinulongan.

Ang maong dyurnal migula kaupat sa usa ka tuig.

Ang maong dyurnal personal nga paninguha nilang Edgar S. Godin, editor alang sa katitikan sa BISAYA Magasin sa pagpagawas sa maong dyurnal, ug Richel Dorotan, usa ka premyadong magsusulat sa Sinugboanon ug usa sa mga staff sa BISAYA niadtong panahona. Sila ra usab ang nagpapatik niini, ug ang mga kopya giapod-apod personal niadtong buot makahupot. Tungod kay dili negosyo ang maong paninguha, ang kantidad sa matag haon igo lamang usab nga gitapak sa gasto sa produksiyon; wala gani bayri ang kahago ni Godin ug Dorotan sa layouting sa maong dyurnal. Ang mga mitampo sa maong dyurnal wala usab bayri alang sa ilang mga sinulat; hinuon sagad sa mga napatik sa dyurnal napatik na sa ubang mantalaan ug busa 'nabayran' na ang tagsulat niini.

Dihang nabalhin ang panag-iya sa BISAYA Magasin gikan sa Liwayway Publishing, Inc. ngadto sa Manila Bulletin Publishing, si Godin nahimong associate editor samtang si Dorotan misaka isip editor alang sa katitikan. Daghang mga magsusulat sa Sinugboanon ang nagpaabot nga ipadayon ang pagpatik sa maong dyurnal apan wala kini mahitabo tungod sa kakulang sa oras sa mga nagpasiugda niini.

Ang dyurnal milungtad lamag usa ka tuig (2003), apan kini nahimo nang tipik sa handomanan sa mga nagtukaw alang sa kulturang Sinugboanon.

Ang pinungpong nga edisyon (upat ka gula) sa Budaya mabasa sa basahonan sa Sentro sa Pagtuong Sinugboanon, Unibersidad de San Carlos, Dakbayan sa Sugbo.




#Article 157: Tem Adlawan (500 words)


Si Temistokles Mangila Adlawan (natawo niadtong Disyembre 21, 1930, Naga, Sugbo; mitaliwan, Nobyembre 17, 2009) usa ka premyadong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Si Adlawan maoy kamagulangan sa usa ka dosenang anak nila ni Petronila Bariquit Mangila ug Emelio Panilag Adlawan. Naminyo siya sa tuig 1959 kang Josefina Campos Ortiz (PSK) ug may upat ka anak: si Sam Lucino, Saul Sinfor, Daffodil Florita ug Forsythia Eda Musa.

Sa gamay pa siya, daan na nga mibatig kaikag sa pagsulat sanglit gibati niya ang gugma sa pulong ug sa katahom nga ikapakita niini ubos sa lainlaing paagi paggamit ug paghan-ay, ilabi na diha sa sugilanon ug balak. Lambigit sa maong gugma, nahimo siyang himasa sa bisan unsang piyesa sa nagkalainlaing mga basahon.

Sa sayong katuigan sa dekada 60, nakasimhot ang iyang mga ugba sa tinta sa patikanan. Sa 1965, ang iyang Hukom maoy Unang Ganti sa bangga sa panugilanon sa Bag-ong Suga. Sa 1966, ubos sa tinuig nga bangga sa panugilanon sa LUDABI, nakailok sa Una ug Ikaduhang Ganti ang iyang Ang Gidak-on sa Dagat ug Ang Kinaiya Pating og Nawong. Sa 1967, nakatabla ang iyang sugilanon nga gilalisan pag-ayo, Ang Binhi nga Sagol sa kang Gremer Chan Reyes nga Mga Tinagoan sa Dagat alang sa Unang ganti sa LUDABI. Ang sugilanong Monyumento laing obra niya nga midaog sa Unang Ganti sa 1970.

Sa misunod nga mga tuig, ilabi na panahon sa balaod militar, wala na siyay gimok. Sa 1989, usa siya sa mga nakadawat sa tabang pinansiyal alang sa katitikan gikan sa Sentrong Kultural sa Pilipinas (CCP). Napasidunggan usab siya isip Alagad ni Balagtas sa Unyon sa mga Magsusulat sa Pilipinas (UMPIL Award).

Tungod sa iyang pagpanaog sa mga tigi sa sinulatay, usa siya sa nahitalay sa Hawanan Sa Kabantog (Hall of Fame) nga gipasidungog kaniya sa BATHALAD-Sugbo.

Matod niya, Ang magsusulat makakitag katahoman diha sa dili matahom.

Temistokles Adlawan

(1991)

Sa maong takna

Sa imong panan-aw ingon

Sa wala nay kaberde, pulos na lang

Laya, ang kadahonan

Nga daw wala say gana sa paglihok

Bosan itukmod

Pa sa huyohoy, maorag mga abaga nga hoyhoy;

Ang mga palwa, ang mga sanga

Pilay,

Pariha sa tapay sa mga manok, sa taga-bukid pa,

Kanang magdulong na ang atay.

Sa maong takna

Uga, magpanghuy-ab

Ang tibuok kalibotan bisan

Umog pa kini sa habo-habo o mga yamog

Ug tugob sa magpamiti nga gimok

Sa kinabuhi.

Naay hitsura,

Ang kinaiya nga hitsura

Sa mga butang, lamang sa imong panan-aw,

Sa maong takna, usa ra ang hitsura sa tanan:

Hitsura sa kasum-ol ug kabanga

Nga nag-ipon, ug sa maong takna,

Bisan ang gugma sulod ug gawas sa balay,

Way lami! Malimot gani ikaw

Sa pagkakasaligan sa gahom sa kinaadman

Nga imong natapok, pananglit, gikan ni Socrates

Ngadto ni Santayana; mao ikaw lakip

Sa pagkakulba-hinam, pananglit,

Sa iring-iring kon duna man . . .

Bisan wa maghasol ang imong tiyan,

Himsog ang imong mga tul-an, daghag

Sulod ang bulsa, sa maong takna,

Isog kaayo kang moingon: “Maay’ pa

Matay!” Sa maong takna,

Ang kamatayon maoray nindot sa kalibotan.




#Article 158: Gremer Chan Reyes (391 words)


Si Gremer Chan Reyes (natawo sa Dakbayan sa Sugbo, Hulyo 17, 1931) usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Si Reyes natawo sa mga ginikanang Eduardo Metante Reyes nga taga Bogo, Sugbo ug Filomena Labaya Chan nga taga Tugas, Pardo, Dakbayan sa Sugbo. Magtutudlo sa tunghaang publiko ang iyang amahan ug usa ka magpapatigayon ang iyang inahan.

Sa lungsod sa Bogo na siya nakamatngon og buot. Sa wala pa siya motungha, milalin ang iyang mga ginikanan ngadto sa Lambusan, usa ka barangay daplin sa dagat sa lungsod sa San Remigio diin madestino ang iyang amahan isip usa ka pangulong magtutudlo.

Natapos niya ang hayskol sa Cebu Roosevelt Memorial Colleges sa Bogo. Tinun-an siya pagka manlalaban sa University of Visayas. Apan duha ra siya ka tuig sa regular nga pamalaod tungod kay walay ikalahutay sa pagtuon.

Dihang namatay ang iyang inahan, wala madugay nagminyo ang iyang amahan. Ang upat niya ka magulang pulos magtutudlo sa tunghaang publiko, apan sayong gibihag sa kaminyoon ug sanglit may iya-iya nang suliran, dili na makatabang. Milagwang siya sa Manila sa pamasin nga makapadayon pagtungha. Apan niya pa, bangis ang kaulohan. Sa bantok nga kadalanan sa Manila niya gilu     ang iyang pangandoy ug mga damgo sa pagpadayon pagtungha.

Apan ang kapalaran may laing tinguha sa iyang kinabuhi. Gihimo siyang usa ka magsusulat diin nangapatik sa BISAYA Magasin ang iyang mga anak sa dagang. Wala malimot sa Lambusan sa iyang kabatan-on, busa, dili ikatingala nga ang dagat nahimong nataran sa panagtigi sa gahom sa iyang mga sugilanon. Ang iyang dagang nahumol sa dagat nga sinubhan sa kahamilsing sa iyang gugma ug pagbati.

Ang basahong Gagmayng Tingog sa Protesta (2005) maoy antolohiyang kalangkoban sa 17 niya ka sugilanon ug usa ka mubong nobela. Kasagaran sa mga sugilanong nahilakip ning maong koleksiyon mamanaog og ganti sa sinulatay. Apan wa nay makalabaw sa pito-ka-bolyum niyang nobelang Ang Ugma Walay Pag-abot nga 15 ka tuig niyang gibugtaw ug gihagoan, kon gidak-on ug gibug-aton sa obra ang hisgotan. Ang naulahi gisugdan pagserye sa Bisaya niadtong Mayo 3, 2006 ug nagpadayon hangtod karon.

Niya pa, ang pagbugtaw sa katahoman mao day bugtong tinguha sa iyang pagpakabuhi.

Si Reyes giilang haligi sa panulat nga Sinugboanon. Siya giilang idolo ni Richel Dorotan, usa sa mga dagkong pigura sa panulat nga Sinugboanon sa kasamtangan. Pinaagi unya ni Dorotan, ang impluwensiya ni Reyes sa katitikang Sinugboanon mapalapdan pa.




#Article 159: Ang Ugma Walay Pag-abot (102 words)


Ang Ugma Walay Pag-abot usa ka nobelang historikal sa pito ka bolyum nga sinulat ni Gremer Chan Reyes, usa ka premyadong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Ang kasugiran sa maong nobela gipalatay sa tinuod nga mga panghitabo sa kasaysayan. Makita dinhi ang batan-ong Sugbo nga napagan sa Ikaduhang Gubat sa Kalibotan. Ang kahimtang, mga pagbati, mga pangagpas, ug mga pangandoy sa kaliwatan ubos sa kabangis sa gubat tatawng maaninag niining nobelaha.

Giingong kining maong nobela kinse ka tuig nga gihagoan sa tagsulat — diin sulod sa maong gidugayon nahadiin-diin na lang siya sa nagkadaiyang mga basahonan aron lang pagsiksik sa gikinahanglang kasayoran.




#Article 160: Junne Cañizares (192 words)


Si Potenciano Junne Cañizares, Jr., (nailhan usab sa dagangalang Xon Khan Zares) usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Si Cañizares natawo sa Dumlog, Dakbayan sa Talisay, Sugbo. Usa siya ka manlalaban ug retiradong arbiter sa pamuo. Sa kabatan-on, editor siya kanhi sa usa ka mantalaang pangkampus; nahimong sakop sa kapangulohan sa Bisaya Magasin sa mga tuig 1960-1965 ubos ni Editor Francisco Candia ug usa sa maunongong dumadapig sa maong magasin.

Si Cañizares labing nahigugma sa Binisaya apan tigsulatan usab og Iningles. Ang iyang mga sinulat sa maong pinulongan nangapatik sa Philippine Free Press, Philippine Graphic, Sunday Inquirer, ubp. Ang libro niyang The Fastest Ulisi Fighter nga didto gipatik sa Canada nahimong himalitan. Ang iyang mga lindog sa Bisaya Magasin sama sa Pananaw: Sa Kinaadman, Kultura, ug Kinabuhi ug Unsay Arang Mahimo usa sa labing impluwensiyal nga seryal nga nasulat sa Binisayang Sinugboanon tungod sa kahupong niini sa kinaadman.

Nakasulat na si Cañizares og kapid-an ka mga balak, sugilanon, ug mga nobela nga nahiluwan sa nagkalainlaing antolohiya ug mga magasin. Ang dula niyang Raha Hamabar apil sa gihubad nga dula nga nalangkob sa librong Panulaang Cebuano nga gipatik sa Ateneo University Press.




#Article 161: Cesar Kilaton, Jr. (170 words)


Si Cesar P. Kilaton, Jr. usa ka premyadong magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon ug tigtampohan sa iyang mga sinulat sa Bisaya Magasin diin di pa lang dugayng natapos ang nobelang komiks niyang Kawatan.

Gawas sa dakong natampo niya sa Katitikang Bisaya, premyado usab siya sa usa ka tigi sa pamalak-internasyonal. Sa piksiyon, siyay nagpauso sa Binisaya sa epektibong aliterasyon diha sa panapos, sa sugilanon man o nobela. Hawod usab ug sagad mamatikdan sa iyang mga obra ang haniti niyang paggamit sa 'pasiplat sa umaabot' kun flashfuture. 

Usa siya ka manlalaban ug nagtudlog pamalaod sa usa sa mga unibersidad sa Sugbo, ug sakop usab siya sa faculty sa University of San Carlos sa Department of Accountancy. Gawas sa panulat, mahiligon usab siya sa arteng biswal diin pipila sa iyang mga pinintal gidayan-dayan niya sulod sa iyang lawak-buhatan.

Mananaog na usab og daghang tigi sa sinulatay, si Kilaton, usa sa mga pundador sa Dagang Foundation, Inc. sa Dakbayan sa Sugbo. Usa siya sa kaubang-tagtukod sa Akademiyang Bisaya uban ni Mlbn. Adelino Sitoy.




#Article 162: Indya (119 words)


Ang Indya o India (sa Devanagari, भारत Bhārat; opisyal nga ngalan Republika sa Indiya kun Bhārata Gaṇarājya), usa ka nasod sa Habagatang Asya. Mao kini ang ikapitong kinadak-ang nasod sa area sa heyograpiya, ang ikaduhang nasod sa kinadak-ang populasyon sa kalibotan, ug ang nasod demokratikong kinadak-an ang katawhan. Ang India may lapyahan og labaw pito ka libo ka kilometro nga bounded sa Oceano Indiano sa habagatan, ang Dagat Arabo sa kasadpan, ug ang Bahia sa Bengal sa sidlakan. Sa kasadpan sa India makaplagan ang nasod sa Pakistan; ang Tsina, Nepal ug Bhutan sa amihanang-sidlakan; ug ang mga nasod sa Bangladesh ug Myanmar sa sidlakan. Sa Oceano Indiano, duol ang India sa mga nasod sa Sri Lanka, Maldives ug Indonesia.




#Article 163: Santiago R. Pepito, Jr. (246 words)


Si Santiago Roflo Pepito, Jr. (Hul 25, 1937-Dis 17, 2005), nailhan usab sa dagangalang Juperosan, usa ka magsusulat sa pinulongang Sinugboanong Binisaya. Siya lumad nga taga Sogod, Sugbo.

Siya nailhan isip Juperosan sa bantogan niyang Mga Sugilanon ni To Imbong dihang siya maoy mibanos pagsulat sa maong binasa kaayong lindog sa BISAYA Magasin. Siya maoy ika-10 nga naeditor (gikan sa tuig 1995 hangtod sa 2001) sa maong publikasyon diin nakaalagad siya niinig tulo ka dekada sa iyang kinabuhi.

Minyo siya kang Flordeliza R. Ramilo ug nakabatog unom ka anak: upat ka babaye ug duha ka lalaki. Nakuha niya ang A.B. English degree sa University of Southern Philippines ug nagtrabaho isip Information Editor sa Department of Agrarian Reform sa wala pa moalagad sa Bisaya Magasin. Tigtampohan usab siya sa kanhing Silaw, Alimyon, Bag-ong Suga, ug sa lokal nga mga tabloid sa Sugbo.

Nakadawat siya sa Pasidungog UMPIL (2003), Gob. Gwen Garcia Literary Award (2004) sa SunStar ug uban pang mga tigi sa sinulatay. Usa siya sa maisip nga maoy nagpahingkod sa arte sa komiks sa Sinugboanong Binisaya kanus-a usa sa iyang sinulat nga komiks nahimoan og pelikula.

Sa iyang reputasyon sa pagpanulat sa Binisayang Sinugboanon, makadaghan siya kuhaang maghuhukom sa tigi sa panugilanon sa Carlos Palanca Memorial Awards for Literature. Usa usab siya sa mialagad isip konsultant alang sa pinulongang Sinugboanon sa Diksiyonaryong Filipino sa Unibersidad sa Pilipinas, ug sa uban pang akademikanhong tahas.

Kakontemporaryo niya sila si Gumer M. Rafanan, Arturo Peñaserada, ug Marcelo A. Geocallo.




#Article 164: Binisaya (174 words)


Ang pulong Binisaya, sa pagkagamit sa mga Bisaya, nagpasabot sa bisan unsang mga butang nga lumad sa mga Bisaya, lakip na ang ilang pinulongan.

Ang mga pinulongang Binisaya sa Pilipinas, lakip na ang Tinagalog ug Bikolano, kabahin sa pamilya sa mga pinulongan sa tunga-tungang Pilipinas. Mayoriya sa mga Binisayang pinulongan gitabi sa Kabisay-an apan may pipila nga gitabi sa rehiyon sa Bikol (pananglitan sa Sorsogon ug Masbate), sa mga pulo habagatan sa Luzon (pananglitan sa mga pulo sa Romblon), sa amihanan ug kasadpang bahin sa Mindanao, ug sa lalawigan sa Sulu, habagatang-kasadpan sa Mindanao.

May dili momenus 30 ka mga pinulongan nga nagtibuok sa mga pinulongang Binisaya. Ang Binisaya nga may labing daghang gumagamit mao ang Sinugboanon, nga gitabi sa kapin 20 milyones ka mga tawo isip lumad nga pinulongan sa Tunga-tungang Kabisay-an, ug sa amihanan ug sidlakang bahin sa pulo sa Mindanao. Laing nailhang pinulongang Binisaya mao ang Hiligaynon, nga gitabi sa pito ka milyon ka mga tawo sa Kasadpang Kabisay-an, ug ang Winaray, nga gitabi sa tulo ka milyon sa Sidlakang Kabisay-an.




#Article 165: Vicente Rubi (396 words)


Si Vicente Rubi (mas nailhan isip Noy Inting Rubi, namatay Nobiyembre 12, 1980) usa ka kompositor sa mga awit sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Ang iyang obra maestra mao ang kinaham nga Kasadya Ning Taknaa.

Dili lang alawiton sa Pasko ang gikompos ni Noy Inting Rubi. Daghan usab siyag namugna nga mga awit bahin sa gugma ingon man sa dagan sa kinabuhi sa tawo. Iyang nakompos ang mga awit nga Binisaya sama sa Walay Balatian, Laylay sa Kalanggaman, Bisan Sinakit, Siloti Lang Unya, Dili Palingla, Harana, Carmela, Nagsaad ug Nanumpa, Sayo sa Kabuntagon, Sugo sa Palad, Dili Tiaw nga Kalipay, Himatikdan, Tumong sa Kalipay, Sud-onga, Imong Kahuyang, Dinagmalan, Mabalhinon, Kapalaran, Dalagang Bukidnon, Violeta, Palad sa Tawo, Dili Mapala, Dili Mayayay, Kanhing Kalipay, Nahinumdom Ka Ba, Gugma, Malim    on ug Panumpa. Kining tanan niyang mga kinompos pulos nahimoan og mga plaka sa Pioneer Record Sales ug sa Vicor Music Corporation didto sa Manila.

Si anhing Noy Inting Rubi wala gayod makatuon bahin sa musika ug dili gani siya makahibawo sa nota. Matod pa niya nga ang iyang pagmugna og mga awit usa ka tuga sa Kahitas-an. Mao ray bugtong niyang gamiton sa pagtagik og mga awit ang iyang sista. Hanas usab siyang motugtog sa sista ug bandurya. Kini maoy gihimo niyang gabayan sa kalamposan niya sa natad sa musika.

Sa iyang paghago sa pagkompos og mga awit nga Binisaya, siya nakadawat og mga pasidungog. Gihatagan siyag pasidungog sa kagamhanan sa Dakbayan sa Sugbo, agig pag-ila sa iyang walay kinutobang paggama ug pagpalambo sa Binisayang Sinugboanon nga mga awit (hinuon ang maong pasidungog gihatag dihang patay na si Noy Inting). Nakadawat usab siyag pasidungog gikan sa Cebu Arts Foundation nga gipangulohan kanhi ni gobernador sa Sugbo ug karon kongresista Eduardo R. Gullas, sa Unang Distrito sa Sugbo, atol sa unang pagpahigayon sa Cebu Daygon Festival kaniadtong Disyembre 16, 1981. Ang maong posthumous award isip pasidungog sa iyang walay kamatayon nga daygon sa Pasko, ang Kasadya Ning Taknaa. Ug may daghan pang mga pasidungog sa iyang walay pagkapuol nga pagmugna og mga awit nga Sinugboanon.

Si anhing Vicente “Noy Inting” Rubi naminyo kang Brigida Aseniero ug gitugahan sila og upat ka mga anak. Sila mao si Rudy Rubi, usa ka inilang magsisibya sa radyo, direktor ug magsusulat; Alberto, Ludivina ug Edilberto. Hangtod karon siya buhi lang gihapon sa panumdoman sa mga tawo pinaagi sa iyang mga namugnang Binisayang mga awit.




#Article 166: Myke Obenieta (435 words)


Si Michael U. Obenieta, mas nailhan isip Myke Obenieta, usa ka Sugboanong maglilindog sa pinulongang Iningles ug magbabalak sa Binisayang Sinugboanon. 

Si Obenieta giilang hanas mogamit sa mga pulong nga nag-umog sa mga kahulogan. Linya por linya, madani ka sa iyang tinagikan. Daghan usab sa iyang pulong gigamit kasagaran nga hidungdan nimo diha sa mga aseras samtang sa matag karon ug unya mopasiplat ka sa mga eskaparate sa lainlaing mga display sa mga baligya. Ang iyang pamalak maoy matawag nga kaswal. 

Duha niya ka balak pulos nagpatigbabaw sa dako niyang gugma ngadto sa iyang inahan.

Sa balak Kay ang Kahilom Usa Usab ka Siloy, iyang gitug-an kon unsa na lang ang kahikugang sa iyang inahan kaniya, sa naabot niya, ug sa nakat-onan niyang kaalam:

Ug sarang ra ang sigang-sayaw sa among lamparilya
Sa among amakang bung     misalida ang iyang kamot
Mipasundayag og pako tadlas sa akong alimpatakan
Aron dili ka maihalas sama nako, matod niya, basa gyog taman.

Ug ang kataposang estropa sa maong balak nagpadayag nga wala mapakyas ang iyang inahan sa pagdasig kaniya sa pagpanulat og sa pagbugtaw og kaalam:

Ug ako nagtuo nga kadtong gipaagiw nga mga letra sa alpabeto
nga iyang gisagol sa sabaw isip palihi
niadtong punga-punga pa akong ikasulti
maoy pinikas sa akong dila pinaagi sa mga pulong
nga adunay pako
hangtod ako karon napakong sa panganod.

Ang hulagway sa mao niyang balak tin-aw. Sa naabot sa iyang kadaogan sa natad sa pamalak, labtingaw kaayo ang hulagway sa limbahon nga bulok: anaa, dili ikalikwad.

Ang lain niyang balak nga nag-ulohan og Hinay-hinay, maoy usa ka balik-lantaw sa mga pag-antos ug pagmatuto sa usa ka inahan ngadto sa iyang anak. Karon ang anak nagbadbad sa mga pangutana ngano nga tugob man siya sa pagmahal gikan sa iyang inahan. Ania:

Sukad-sukad, mga kusukusong way sukod
saksi ang sabon ug almirol, tubig ug buwa
mga winaswasan ug tanang hinumol
kon giunsa pagpasakit ang panit
giunsa pag-umol sa mga kubal sa gamay mong kamot
sa imong palad nga hagkot.

Ug dayon mipalubad siya sa pag-ingon:

Way sukod ang kusukuso sa kasingkasing
ug ako saksi giunsa pagduaw sa uwan
ug Adlaw ang imong hayhayan. Nadunggan
nako ang imong kahilom, kon giunsa mo pagluom
ang panghupaw aron matigom ang pangindahay
ug pangadye, aron sa hangin kini iuli.
Ang kasingkasing way sukod, sukad-sukad.

Pipila lang kini sa koleksiyon sa mga balak, Iring-iring sa Tingbitay sa Iro, kang kansang mga tema gilambiyong tali sa reyalidad sa kinabuhi ug sa kamadamgohon sa atong magbabalak nga kanunay nagalakag sa katahom diha sa iyang mga linya ug sa mga kinal-angan niini.

WHAT ARE THOSE

(Ang kalambigit nga artikulo mabasa sa:)




#Article 167: Bathalan-ong Halad sa Dagang (180 words)


Ang Bathalan-ong Halad sa Dagang kun BATHALAD usa ka pundok sa mga magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Kini natukod niadtong Agosto 19, 1969, pinaagi sa paningkamot ni Dr. Melquiadito M. Allego, Jr.

Ang ika-17 nga kombensiyon atol sa ika-34 nga kasumaran sa BATHALAD-Sugbo gipahigayon niadtong Septiyembre 30-Oktubre 1, 2006 sa Mountain View Resort, Dakbayan sa Sugbo.

Sa paglipang sa BATHALAD nunot sa pagdaghan sa iyang mga sakop, ang mga taga Mindanao nakahunahuna pagtukod og sanga niini nga mao ang karon nailhang BATHALAD-Mindanao, sa pagpaningkamot ni magsusulat Frank Alforque. Sa kasamtangan, ang BM hanoyng naglawig sa makugihong pagpangulin ni Fem M. Flores.

^2007-2009: Josua Cabrera

^2009-2011:Genica Mijares

^2011-         Jeremiah Bondoc

Sumala sa gilatid nga lagda sa Bathalad, makasulod sa Hawanan sa Kabantog sa maong kapunongan ang usa ka magsusulat kon siya nakasakmit na og unang ganti sa dili mokubos lima ka higayon sa mga  tigi sa mamugnaong panulat sa Binisaya, sama sa Gawad Komisyon, Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, Sun*Star Super Balita, Bathalad, Dagang, ug LUDABI.

Ania ang mga sakop sa Bathalad nga gipasidunggan isip lakip sa Hawanan sa Kabantog




#Article 168: Kawit sa Buntagon (103 words)


Ang Kawit sa Buntagon usa ka antolohiya sa mananaog ug piniling mga balak nga gihikay nila ni Edgar S. Godin ug Richel Dorotan. Ang maong mga balak pulos nangapatik sa BISAYA Magasin. Ang mga editor sa maong antolohiya sila ra usab si Godin ug Dorotan, inabagan ni Mariano Y. Mañus, Jr.. Kini gipagawas sa tuig 2002.

Kining maong libro giabagan sa tanang mga tagsulat ug gipatik ni Abelardo R. Gallardo sa kaugalingon niyang imprentahan, ang Photto News Publishing House nga nahimutang sa Taytay, Rizal.

Pipila ka hulad niini makaplagan sa Sentro sa Pagtuong Sinugboanon sa Unibersidad de San Carlos sa Dakbayan sa Sugbo.




#Article 169: Ernesto Lariosa (287 words)


Si Ernesto Degumbis Lariosa, natawo sa  tuig 1944 sa Panadtaran,San Fernando, Sugbo usa ka premyadong magsusulat sa pinulongang Bisaya.

Siya nakahuman sa Kursong abugasiya niadtong 1985.

Kay magbabalak usab, damgo niya nga makatampo aron ang Sugbuanong pamalak matikad ug molambo ikaindig sa pamalak sa kalibutan. Ang iyang gumaran mao nga kinahanglan ang pamalak Sugbuanon motubo sa dugokan, unod, porma ug panlantaw.

Sa tuig 1991 nadaog niya ang grant sa pamalak nga Sugbuanon gikan sa Sentrong Kultural sa Pilipinas. Dinhi iyang gipaila ang 4-s nga pamalak Sugbuanon sama sa social sense, sound ug story. Ang lengguwahe yano, naglikay sa hugot nga metapora-- mga pinulongan sa pinuy-anan ug kadalanan.

Sa 1993 nadaog usab niya ang laing grant sa CCP apan sa lahi nga matang sa panulat, ang gumalaysay Mga Habo-habo Sa Sapa-sapa. Sa maong gumalaysay, gipangisgan niya paghukngay ang pamalak Sugbuanon gikan ni Vicente Ranudo hangtod sa kontemporaryo sa pagsulat niya sa maong gumalaysay. Gipakita niya sa maong obra ang hiyas sa iyang pagka kritiko.

Sa iyang pagka magbabalak, nahitipon siya sa symbolist, dayon sa imagist group. Usa siya sa nag-unang protagonista sa gibantog kanhing ALBICALARIVI Poetry Group ug usa sa tinamod nga mga haligi sa BATHALAD-Sugbo diin nahimo siyang pamuno  (kinaunhan) sa duha ka mga higayon (1989-1990 ug 1996-1998).

Sa iyang pagka magbabalak ug magsusulat, nadaog niya kining mosunod nga mga ganti:

Nakapamantala usab siyag mga balak nga Iningles sa Phil. Free Press, Graphic, Womens Journal, Sands  Corrals  Sunstar Weekend.. Nahimong national awardee sa Focus Philippines (awarded by Pres. Marcos) sa 1975; nahimong writing fellow sa National Summer Writer's Workshop sa Unibersidad sa Silliman sa tuig 1972 ubos sa pagdumala sa magtiayong mga magsusulat: Dr. Edilberto  ug Dr. Edith Tiempo ug  National fellow for Regional Literature, UP Dilliman-Likhaan.




#Article 170: Talaan sa mga dakbayan ug mga lungsod sa Pilipinas (308 words)


Kini talaan sa mga dakbayan ug mga lungsod sa Pilipinas nga gipasunod alpabetikanhon. Sa tuig 2006, may 117 ka dakbayan ug 1501 ka mga lungsod ang maong nasod.

May mas gamay nga sabset sa mga lalawigan ug mga lungsod diin gitabi ang Binisayang Sinugboanon.

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod:

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan:

Mga lungsod: 

 Sangki

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan:

Mga lungsod:

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

Mga dakbayan: 

Mga lungsod: 

 Sagun

Mga lungsod: 




#Article 171: Dumaguete (259 words)


Ang Dakbayan sa Dumaguete ikatulo nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Negros Oriental, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 33.62 kilometros quadrado ug nahimutang ikaduhang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 120,883 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6200.

Mao kini ang ulohan ug kinadak-ang dakbayan sa lalawigan sa Negros Oriental. 

Ang Dakbayan sa Dumaguete nabahin ngadto sa katloan (30) ka mga barangay.

Upat ka Unibersidad ug ubay-ubay nga mga eskwelahan ug mga kolehiyo ang makit-an sa Dumaguete.  Ang pinaka-ilado mao ang Silliman University, ang pinaka-unang Protestante nga unibersidad sa Pilipinas ug ang pinaka-unang eskwelahan nga gitukod sa mga Amerikano dinhi sa Asya. Ang maong unibersidad nahimutang sa usa ka 62 ka ektarya nga campus nga nahitunga mismo sa dakbayan. Sa silangan sa maong unibersidad makit-an ang Rizal Boulevard. Sumala sa Commission on Higher Education (CHED), kung e ranko ang tanang eskwelahan sa Pilipinas, ang Silliman nahimutang sa ika-upat nga pwesto sunod sa tulo ka eskwelahan sa University of the Philippines. Kining maong salaysay nahisa-ayon sa usa ka study nga gibuhat sa maong Komisyon basi sa mga resulta sa board exams sa tanang mga korso, ug sa tanang mga unibersidad, kolehiyo, ug mga eskwelahan sa tibuok Pilipinas.

Ang ubang unibersidad sa dakbayan mao ang Saint Paul University of Dumaguete (SPUD), ang pinaka-una nga Saint Paul nga eskwelahan sa Pilipinas, ang Foundation University (FU), ug ang Negros Oriental State University (NORSU).

Gawas sa mga unibersidad nga nasulti, mao ang ubay-ubay ka mga kolehiyo ug eskwelahan nga makitan usab sa Dumaguete. Kining maong mga eskwelahan mao ang:




#Article 172: Canlaon (114 words)


Ang Dakbayan sa Canlaon ikaupat nga klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Negros Oriental, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 170.93 kilometros quadrado ug nahimutang unang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 50,627 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 6223. Ang Canlaon nahimutang sa 168 ka kilometro gikan sa Dakbayan sa Dumaguete, ang ulohan sa lalawigan. Sa sidlakan sa Canlaon makaplagan ang lungsod sa Vallehermoso ug sa habagatan sa Canlaon maoy ang lungsod sa Guihulngan.

Didto sa Canlaon ang kinatas-ang punto sa lalawigan, ang Bulkan Canlaon, nga 2,465 ka metro nga labaw sa level sa dagat sa kinatas-ang punto.

An Dakbayan sa Canlaon nabahin ngadto sa napulo'g tulo (13) ka barangay.




#Article 173: Loboc, Bohol (778 words)


Ang Loboc usa ka ikalimang klase nga lungsod sa lalawigan sa Bohol sa Tunga-tungang Kabisay-an nga rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 15,734 ka tawo sa 2,738 ka bubong.

Ang Loboc, 24 kilometros gikan sa Dakbayan sa Tagbilaran paingon sa kinapusorang bahin sa Bohol, usa sa mga unang lungsod sa lalawigan panahon sa mga Katsila. Nabaniog kining maong lungsod tungod sa daghan niining lokal nga mga atraksiyon nga makaikag sa mga dumuduong. Anaa ang mga mawmag (tarsier), ang Suba sa Loboc nga maoy lokasyon sa pag-shooting sa pelikulang “Panaghoy sa Suba”, ang simbahan, ang kampanaryo, ang kombento, ang museyo, ang Loboc Children’s Choir, ug ang lumulupyo niini nga mahiligon sa musika.

Ang Loboc gianggaan og Music Capital of Bohol tungod sa mga lumulupyo niini nga mahiligon sa musika. Adlaw ug gabii, ang musika kabahin na sa kinabuhi sa mga Lobocanon. Mahigugmaon na sa musika ang mga lumulupyo sukad pa sa 1602 sa pagkatukod sa simbahan ni San Pedro Apostol, ikaduha sa labing karaang simbahan sa lalawigan sa Bohol.

Panahon sa berano, ang mga seminarista ug pari manudlo og solfegio ngadto sa mga lumulupyo. Gihangop sa mga lumulupyo ang gipanudlo hangtod nga nahimugso ang nagkadaiyang musical groups, uban na ang nailhang Loboc Brass Band niadtong 1871 ug ang nailado sa kapupud-an ug sa gawas sa nasod nga Loboc Children’s Choir. Natukod pinaagi kang Alma Fernando Taldo niadtong 1981, ang choir gilangkob sa mga magtutuon sa Loboc Central Elementary School.

Gawas nga katulo na midaog sa National Music Competitions for Young Artist (NMCYA) isip national champion sa 1993, 1995 ug 2001, midaog na kinig gold medal sa International Folk Song Competition (Children’s Category) sa Septiyembre 2004 sa Barcelona, Espanya. Duna usay grupo sa rondalla nga gilangkob sa kabataan, nga nagpasundayag og maanindot nga tugtog sama sa klasikong Beethoven’s Fifth. Ang pasundayag mahimong molabaw pa sa Jack Black’s “School of Rock”.

Laing testamento sa pagmahal sa mga Lobocanon sa musika mao ang Calenda. Kini mao ang kasagarang kantahon sa kalalakin-an nga solo isip ritwal sa gradwasyon alang sa pagka membro sa banda. Ang Calenda usa ka balik-saysay sa kasaysayan sa pagluwas, gikan sa pagbuhat hangtod na sa pagkatawo ni Hesus. Ipahigayon kini human sa kataposan sa Misa de Gallo sa Disyembre 24, atubangan sa daghang maninimba.

Ang Loboc kaniadto maoy nahimong headquarter sa mga Heswita nga mitakas gikan sa Baclayon nga kanunayng sulngon sa mga pirata. Sukad niadto hangtod nga mihawa ang mga Heswita sa Pilipinas sa 1768, ang Loboc maoy nahimong residensiya sa lokal nga superyor sa mga Heswita. Dinhi natukod ang unang parokya kaniadtong 1602 nga gisundan sa eskuylahan kaniadtong 1604, ang Seminario Colegio de Indios, usa ka bansayanang tunghaan alang sa kabataan sa ruling class.

Unang naestablisar ang simbahan sa Loboc pinahinungod kang San Pedro Apostol. Naguba kini tungod sa sunog sa 1660 apan ang mga magtutuo wala kawad-i sa paglaom. Sa pagka 1670, ang kasamtangang simbahan gitukod gikan sa nahibilin sa naunang simbahan ug kini natapos sa 1734.

Sa sulod sa simbahan, makita ang malamaton nga karaang mga hulagway sa arkoba ug mga bungbong nga nagpakita sa makaikag nga sugilanon sa nangagi. Sa kilid sa simbahan, nahimutang ang Museo de Loboc diin maayong pagkaatiman ang makasaysayanong kabilin sama sa pipila ka karaang estatuwa sa mga santos ug ubang antigong religious artifacts.

Usa ka makaikag nga talan-awon ning maong lungsod ang nalain nga octagonal nga kampanaryo nga nahimutang pipila ka metros gikan sa simbahan. Matod pa sa mga lumulupyo, ang kampanaryo gituyo pagbuhat nga nahilayo sa simbahan human ang unang simbahan gilamoy sa kalayo. Ang kaparian nakahunahuna nga magtukod og kampanaryo nga halayo sa simbahan aron ang kampana mabagting sa pagpahibalo sa mga lumulupyo kon duna na usay mahitabo nga sunog.

Ang katigulangan nagtuo nga ang ngalang Loboc naggikan sa duha ka tinubdan. Usa ang “lubog” o dili tin-aw nga tubig, ug ang “lubok” nga maoy tradisyonal nga proseso sa pagpalug-as sa bugas gikan sa humay. Apan kon hain man niining duha ang tinuod, dili na kaayo importante sa mga lumulupyo. Maoy mahinungdanon kanila karon ang pag-amping ug pagpatunhay sa bahandi ug kultura nga nasunod gikan sa ilang katigulangan.

Wala makawang ang mga paningkamot sa mga Lobocanon tungod kay usa ang Loboc sa mga lungsod sa Bohol nga maoy sagad duawon sa lokal ug langyawng mga turista. Dinhi, madungog sa mga turista ang tingog sa mga Lobocanon nga moharana kanila sakay sa mga bangka ug floating restaurant tadlas sa suba sa Loboc. Sa ilang pagpaingon sa kinapusoran sa lungsod, lamaton usab sila sa bughaw nga tubig sa suba nga ang ilawom gihanigan sa hamis ug puti nga mga bato ug bunbon.—

Ang Loboc nabahin ngadto sa 28 ka barangay.




#Article 174: Inocentes Vergara (120 words)


Si Inocentes Vergara kun Ninos Inocentes, natawo Disyembre 27, usa ka kompositor sa musika sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Siya ang giilang Sugboanong musikero sa mga kabos tungod sa maabot niyang paningil ug sa iyang pagsuporta sa pipila ka mga bata sa Tunghaang Elementarya sa Mambaling diin nagtudlo ang iyang asawa nga si Nena.

Si Vergara ang nagkompos sa kantang Kapantay ay Langit ni Pilita Corrales. Usa siya ka sakop sa bandang Mutya.

Sa naghinapos nga bahin sa iyang kinabuhi, didto siya magtukoran sa Charlie's Piano Bar sa Dalan F. Ramos, Dakbayan sa Sugbo. Sa pagsira na niini, mibalhin siya sa Balls Discotheque, ug dayon sa Royal Concourse.

Namatay si Vergara nga kabos. Sa iyang pagtaliwan, gipasidunggan siya sa ABS-CBN Cebu.




#Article 175: Dagang Foundation (849 words)


Ang DAGANG FOUNDATION INC. usa ka di-negosyong kapunongan sa mga magsusulat sa pinulongang Sinugboanon nga nagbase sa Sugbo. Kini narehistro sa Securities and Exchange Commission (SEC Reg. No. CE03215) kaniadtong Mayo 29, 1990.

Sa panagtigom sa Disyembre, 2005, nasabotan nga tugtan si Richel Dorotan nga mag-organisa og sanga sa DFI didto sa Luzon.

Hinapos sa tuig 1989, nagkapundok ang mga magsusulat sa Sinugboanon nga sila si Edgar A. Alosbaños, Ernesto A. Amatiaga, Sam O. Costanilla, Frank Sakristan (PSK), Romulus G. Cabahug (PSK), Ritchie Pete Mendoza, Jose Tomarong(PSK) ug Pedro F. Lomoljo. Ang maong panag-abot didto mahitabo sa Pete's Kitchen sa Dalan Pelaez sa Dakbayan sa Sugbo ubos sa pagdapit ni Mlbn. Cesar Kilaton, Jr. Sa maong panagkita, gipasabot ni Kilaton ang iyang plano sa pag-organisa og usa ka pundok nga manguna sa pag-amuma sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Sa sinugdanan walay tatawng dapit-abotanan ang mga sakop sa DFI. Lakip sa nahimo nilang abotanan mao ang Kota San Pedro; Karbon, Yunit 3; sa buhatan ni Kilaton; ug usahay sa bakanteng lawak-saringan sa Unibersidad de San Jose Recoletos.

Unang mga Opisyales sa Dagang Foundation,Inc.

  FRANCISCO SACRISTAN(PSK), DATIVO PREMACIO(PSK), RITCHIE PETE O. MENDOZA ug JOSE LEBUMPACIL TOMARONG(PSK)...

Ang unang pangulo sa pundok mao si Edgar Andus Alosbaños (1990-1992). Napili siyag usab makaduha ka higayon, apan ang ikatulo niyang termino wala niya mahuman tungod sa usa ka eskolarship alang sa iyang degree pagka doktor nga nagpugos kaniya pagbiya sa Sugbo alang sa Arizona, Estados Unidos. Mibiya siya Hulyo 21, 1992. Ang puli-pamuno niadtong panahona nga si Sam Costanilla maoy mipuli kaniya sa renda sa pangatungdanan.

Sa kombensiyon sa Enero 1993, napili nga pamuno si Uldarico T. Suello nga nakaalagad og duha ka termino (1993-1994). Napulihan si Suello ni G. Lucrecio Cadungog Tecson 1995-2004) kinsa mialagad sa DFI hangtod sa kataposan sa iyang kinabuhi.

Human sa kamatayon ni Lucrecio C. Tecson,mibanos si Ret. Col. Rodulfo Andales Vaño, Ernesto Erning A. Amatiaga,Puli-Pangulo, Quir Laping de Gracia,Kalihim, Zaldy S. Cumahig, Mamahandi, Romeo T. Limpangog, Tigsusipi, Tigsangyaw: Gally Sayson, Israel G. Ybañez, Pons Abatayo, Emiliano de Catalina, Emi Bustillo, Ritchie Pete Obligado Mendoza ug Joey Boyet Batuto Alfar, Sr., Mga Sinaligan. Matag unang Dominggo sa bulan, mopahigayon sila ug Meeting didto sa Opisina ni Col. Vaño, nga magsugod sa alas 2:00 ang takna sa kahaponon. Nagsingabot na ang Induction sa Dagang Foundation, Inc. karong Hunyo 16, 2012,adlawng Sabado, ug adto ipahigayon sa ikaduhang andana sa Pete's Kitcenette, dalan Pelaez, Dakbayan sa Sugbo. Ang Inducting Officer mao si Mlbn. Adelino B. Sitoy, ang Mayor sa Lungsod sa Cordova, Sugbo. Ang Pinasidunggang Mamumulong mao si Journalist/Veteran Godofredo M. Roperos..

Sa nakalabayng Dominggo, Marso 10, 2014, didto gihapon sa opisina ni Retired Rudy Vaño, gipahigayon ang pagpili ug mga bag-ong opisyal nga maoy manimon alang sa tuig 2014 - 2015, diin napili pag-usab si Manlalaban Cesar Pasague Kilaton Jr., isip Tagsiya sa DFI, nasublian gihapon si Col. Vaño pagka Pamuno; Ernesto Azucena Amatiaga, Puli-Pamuno; Quir Laping de Gracia, Kalihim; Emiliano de Catalina, Kaabag Kalihim; Romeo Tagsip Limpangog, Mamahandi; Vivencio T. Tabasa, Tigsusipi; Ritchie Pete Obligado-Mendoza, Media Officer; Joey Boyet Batuto Alfar, Sr., Wilfredo G. Anoos, ug Rudy Prado, mga Sinaligan.

Human sa kamatayon sa Pamuno sa Dagang Foundation Inc., nga si Retired Col. Rudy Vaño, niadtong tuig 2016, gipulihan siya sa iyang Puli-Pamuno nga si Ginong Ernesto Amatiaga. Si Amatiaga, 74, mao na ang nanimon sa pagpadagan sa mga kalihokan sa DAGANG Foundation Inc. Apan niadtong Hunyo 24, 2018, nahilandig siya sa Tambalanan sa ikaduha nang higayon, ug nakabsan siya sa kinabuhi niadtong Hulyo 18, 2018. Ug, human niini, gituboy ang kanhi Kalihim nga si Emiliano De Catalina sa pagkapamuno; siya karon ang kasamtangang Pamuno sa DAGANG Foundation Inc.

Bisan sa kabatan-on pa sa DFI, nakapasiugda na kinig daghang tigi sa sinulatay. Nakapasundayag na sag konsiyerto, nakapahigayog mga pasinati sa panulat, nakapaaprobar og resolusyon sa konseho sa Dakbayan sa Sugbo sa pagbunyag og S. D. Tecson Street nga gipahinungod pagpasidungog sa banggiitang Bisayistang Sugboanon, si anhing Segundino Devibar Tecson, ang gibantog nga S. D. Tecson sa radyo kaniadto.

Gawas sa pagpasiugdag tigi sa sinulatay, nahimo na usab nga tradisyon sa DFI ang pagpalanog sa kaugalingon nilang mga sinulat sa paghubit sa Kataposang Pito ka Pulong ni Kristo sa mga estasyon sa radyo matag Semana Santa.

Ang orihinal nga plano alang sa tigi sa sinulatay mao nga kini himoong tinuig. Apan gumikan sa kalisod usahay sa pagpangalap og ikapremyo sa tigi may mga tuig nga wala kini ikapahigayon.

Ang DFI nalahi sa ubang mga pundok sa mga magsusulat sa Sugbo ug sa Sinugboanon tungod sa pagwala niini pagtugot nga makaapil sa mga bangga nga iyang giesponsoran ang mga sakop mismo.

Tan-awa ang Talaan sa mga mananaog sa tigiay sa Dagang Foundation, Inc. alang sa kompletong talaan sa mga mananaog.

Usa kini ka tinuig nga kalihokan nga gipasiugdahan sa DAGANG Foundation Inc. sukad pa niadtong dekada 90. Matag Biyernes Santo, ang DAGANG Foundation Inc. mohimo og mga pamalandong sa kataposang Pito ka Pulong ni Hesu-Kristo sa Krus. Isibya kini sa kahanginan pinaagi sa estasyonan sa Radyo. Niining tuiga, 2020, taliwala sa pandemya, gisibya ang Siete Palabras sa DAGANG Foundation Inc. sa sibyaanang DYKC.




#Article 176: Justo S. Virtudazo (182 words)


Si Justo S. Virtudazo (Mayo 14, 1941 - Nobiyembre 26, 2004) mas nailhan sa natad sa panulat sa iyang dagangalang Raul Acas, usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Natawo siya sa Brgy. Looc, Jagna, Bohol apan sa Bayanihan Village, Dakbayan sa Tagum na nanimuyo hangtod sa iyang kamatayon.

Gawas sa panulat, mahiligon usab si Virtudazo sa musika. Maantigo siyang mogamit sa mga tulunggon ilabi na sa sista. May mga komposisyon na siyang narekord diin siya mismoy nagkanta ug nagduyog nga anaa karon sa maayong paghipos sa igsoon.

Si Virtudazo nagpabiling ulitawo sa iyang kamatayon. Usa siya ka yano ug banikanhong tawo, apan daghan siyag kursong natapos pinaagi sa pagtuon sa balay nga gihatag sa correspondence school, sama sa Practical Accounting, Supervisory Management Course, Introduction to Programming Course, ug Industrial Engineering.

Wala kaayo mailhi si Virtudazo isip magsusulat gumikan sa iyang paggamit og takobang ngalan. MAtod pa, wala siya magtinguhang mailhan pinaagi sa ngalan lamang, hinunoa, hilom siyang nagmugna og bantayog aron maoy mahimong timaan sa iyang pagka anak sa arte. Ug tuod man, nakab-ot ang gitukawang laraw diha sa nobelang .




#Article 177: Handag: Lima ka Degrees (112 words)


Ang Handag: Lima ka Degrees usa ka nobela sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Kini giserye sa Bisaya Magasin gikan sa Mayo 5, 2004 hangtod sa Peb. 9, 2005)

Matod pa ni Richel Dorotan, usa ka monumento ang obrang Handag: Lima ka Degrees.

Talagsaon nga pagkahablon ang maong nobela. Malamposon niyang nasinamalig pino ang tipik sa kasaysayan sa mga Bisaya lakip na ang relasyon nila sa kanhing mga magpapatigayong langyaw (kon giunsa sila pag-ilad sa mga Insek) linambiyongan sa kultura ug tradisyon, mga prinsipyo sa matematika ug numerolohiya, arkeyolohiya, pilosopiya, mitolohiya, siyensiya, pamalaod, okulto, pisikal ug espirituwal nga panambal, mga pagtulun-ang Biblikal, mga elementong supernatural, gugma, ubp.] diha sa usa ka maanindot nga dugokan.




#Article 178: Pasidungog WRITE (174 words)


Ang Pasidungog sa mga Magsusulat sa Habagatang-Sidlakang Asya kun Pasidungog WRITE (Iningles: S.E.A. Write Award) usa ka tinuig nga pasidungog alang sa mga magsusulat ug magbabalak sa Habagatang-Sidlakang Asya.

Ang mga pasidungog ihatag ngadto sa usa ka magsusulat gikan sa matag nasod nga sakop sa Asosasyon sa mga Nasod sa Habagatang-Sidlakang Asya (ASEAN), apan may mga tuig nga ang usa ka nasod walay magsusulat nga napasidunggan. Ang pasidungog usahay ihatag alang sa usa ka espesipikong sinulat sa usa ka awtor, o mahimo usab alang sa tibuok-kinabuhing mga nakab-ot sa panulat. Ang mga sinulat nga gilakip lainlaing klase (balak, sugilanon, nobela, dula sa tablado, ubp.).

Ang seremonya ipahigayon sa Bangkok. Usa ka sakop sa harianong pamilya sa Thailand ang magpadagan sa seremonya. Ang seremonya nakaimbitar na og iladong mga tawo nga mohatag sa mga pakigpulong, lakip na sila si Iris Murdoch, Peter Ustinov, Jeffrey Archer, James A. Michener, Gore Vidal, William Golding, Rita Dove ug Paul Theroux.

Ang pasidungog gisugdan sa Oriental Bangkok (usa ka hotel). Ang Thai Airways International usa sa mga misuporta niini.

  

 

 

 

 

 

 




#Article 179: Jose Maria Sison (500 words)


Si Jos#233; Mar#237;a Sison, natawo Pebrero 8, 1939 sa Cabugao, Ilocos Sur, usa ka magsusulat ug intelektuwal kinsa mireorganisa sa Partido Komunista sa Pilipinas ug mihatag niinig mga ideya sa Maoismo. Siya nailhan sa armadong pakigbisog sa Pilipinas isip Armando Liwanag. Sugod niadtong Agosto 2002, si Sison giklasipikar sa Estados Unidos, Unyon sa Uropa, ug ubang pang dagkong nasod sa Kasadpan isip tawo nga misuporta og terorismo. Siya ang Pamunong Tigtambag alang sa Politika sa Nasodnong Demokratikanhong Prente sa Pilinas.

Sa tuig 1959 migraduwar si Sison gikan sa Unibersidad sa Pilipinas. Miadto siya sa Indonesia alang sa dugang pagtuon ug mibalik sa Pilipinas isip usa ka propesor sa katitikan. Sa tuig 1964, giorganisa niyang ang Kabataang Makabayan (Kabataang Makinasodnon). Ang maong pundok miorganisa sa kabatan-onan sa Pilipinas batok sa Gubat sa Vietnam, sa pamunoan ni Ferdinand Marcos, ug sa korap nga mga politiko.

Giporma niya ang Sentral nga Komite sa Partido Komunista sa Pilipinas niadtong Disyembre 26, 1968. Kini mao ang gitawag First Great Rectification (Unang Dakong Paghusto), diin gisaway ni Sison ang eksisting nga pamunoan sa partido. (Ang Ikaduhang Dakong Paghusto nahitabo sa mga tuig 1992-1998 ug naglabot sa pagpamatay sa daghang mga sakop sa Kasundalohan sa Bag-ong Katawhan.) Ang repormadong PKP naglakip sa Maoismo ug sa Bag-ong Demokrasya rebolusyon sa duha ka lakang imbes sa sosyalistang rebolusyon.

Human niini, gisulayan sa namunoan sa karaang PKP pagpatay si Sison. Apan ang reorganisadong PKP may mas dakong suporta ug ang bag-ong panlantaw politikal nakaagni og daghan sa pagpasakop niini. Pagka Marso 29, 1969, ang reorganisadong PKP miorganisa sa Bag-ong Kasundalohan sa Katawhan (NPA).

Ang pagbomba sa Plaza Miranda niadtong Agosto 21, 1971, gipasingalan ni kanhi pamuno sa Senado Jovito Salonga kang Sison.

Human sa deklarasyon sa balaod militar sa Pilipinas sa tuig 1972, si Sison gidakop ug gipriso. Ang iyang mga eksperyensiya ning panahona iyang gisulat sa Prison  Beyond (Bilanggoan ug Labaw Pa), usa ka libro sa mga balak nga gipatik sa tuig 1986. Ang maong libro nakadaog sa Pasidungog WRITE.

Sa pagkahugno sa diktadoryang Marcos sa tuig 1986, usa si Sison sa mga gipangbuhian ni pamuno-nasod Corazon Aquino. Ang pagbuhi kaniya giingong alang sa nasodnong rekonsilasyon, apan kini giprotestahan sa mga sakop sa kasundalohan.

Milalin si Sison sa Netherlands human makalingkawas sa prisohan. Giingong gidaotan ni Sison ug sa iyang mga sumusunod ang kagamhanan ni Aquino sa medya sa Uropa pinaagi sa pagsaway sa mga pagpanamastamas sa kagamhanan sa tawhanong katungod sa mga Pilipino, lakip na ang Masaker sa Mendiola, diin ang mga miyembro sa polisya mipabuto sa 10,000 kapin ka mga protestor nga miresulta sa pagkamatay sa 17. Ang pagpaabot ni Sison ning maong pagsaway ngadto sa medya sa Uropa miresulta sa wala pagdaog ni Aquino sa Pasidungog Nobel alang sa Kalinaw niadtong tuiga (1986).

Human sa mga pagpangatake sa Estados Unidos niadtong Septiyembre 11, 2001, si Sison gilista isip tawo nga misuporta og terorismo.

Sa tuig 2004, ang Unyon sa Uropa, pinaagi sa usa ka hukom sa korte, miingong walay katungod si Sison nga magpabilin sa Unyon.




#Article 180: Bag-ong Kasundalohan sa Katawhan (507 words)


Ang Bag-ong Kasundalohan sa Katawhan (kung ingleson: New People's Army kun NPA) usa ka komunistang rebolusyonaryong grupo sa Pilipinas. Kini naporma kaniadtong Marso 29, 1969 isip sangang militar sa Maoistang Partido Komunista sa Pilipinas (CPP). Ang NPA nag-ingon nga sila nakigbisog alang sa nasodnong demokrasya ug kagawasan. Kini giilang teroristang pundok sa kagamhanan sa Pilipinas, sa Estados Unidos, sa Unyon sa Uropa, ug sa ubang pang mga nasod sa Kasagpan.

Ang mga gamot sa NPA madumdom sa Hukbalahap, usa ka pundok sa mga gerilya nga naporma alang sa pagsukol sa mga Hapon panahon sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon. Ang Hukbalahap ubos sa pagpamuno nila ni Luis Taruc ug Jose Lavas sa mga dekada 40 ug 50. Sa sayong bahin sa dekada 60, ang pundok inanay nga nagkahinay.

Sa Marso 29, 1969, ang CPP mireorganisa sa armadong pakigbisog sa Pilipinas. Ang maong petsa anibersaryo sa pagkaporma/pagtukod sa Hukbahalap niadtong 1942.

Sa sinugdanan sila may 60 lamang ka manggugubat ug 34 ka pusil/riple. Panahon sa diktadorya ni kanhi pamuno-nasod Ferdinand Marcos, midaghan ang mga sakop sa NPA. Human sa deklarasyon sa balaod militar niadtong 1972, lini mga tinun-an nagpasakop sa maong pundok.

Sa panahon sa balaod militar gipangpreso ang mga namunoan sa NPA, lakop na si Jose Maria Sison. Ang NPA mipadayon sa gerilyang pakiggubat apan misugod sa pagpanamastamas sa tawhanong katungod, ekstorsiyon, pagpangidnap, ug insureksiyong urban. Kini wala mosunod sa orihinal nga programa.

Sa sayong bahin sa dekada 80, gituohang may labaw 25,000 ka mga sakop sa NPA.

Sa tuig 1986, human ang rebolusyon nga nagpalayas kang Marcos gikan sa gahom, si Sison nakagawas sa prisohan ug milalin ngadto sa Netherlands. Ang pagbuhi kaniya giprotestahan sa mga sakop sa militar sa Pilipinas apan didto na lang kutob.

Ang pundador sa U.S. Army-Survival, Evasion, Resistance and Evasion, Kol. Nick Rowe giingong gipatay sa mga NPA niadtong 1989. Si Rowe sakop sa tabang militar nga gihatag sa Estados Unidos ngadto sa Pilipinas.

Sa dekada 90, ang mga internal nga pagsaway sa mga sayop sa dekada 80 miresulta sa Ikaduhang Dakong Paghusto (Iningles: Second Great Rectification Movement). Kini gisugdan sa tuig 1992 ug nahuman sa tuig 1998. Lini mga suporter ug miyembro gipatay sa pagdudang sila mga sakop sa Armadong Kusog sa Pilipinas ug sa mga ahensiya sa paniktik sa Pilipinas. Si Robert Francis Garcia, sakop kanhi sa NPA, midokumento sa nahita pagpamatay sa iyang librong To Suffer Thy Comrades (Sa Pagpaantos sa Imong mga Kaubanan) ug miorganisa sa Peace Advocates for Truth, Healing and Justice (PATH), usa ka pundok sa mga nakaluwas sa nahita pagpamatay ug sa mga pamilya sa mga biktima.

Human sa teroristang pagpangatake sa usa ka day-ong teroristang pundok sa Estados Unidos niadtong Septiyembre 11, 2001, ang NPA gilista sa maong nasod isip teroristang organisasyon niadtong Agosto, 2002.

Si Sison padayong nagpuyo sa Netherlands.

Sa tuig 2005, gitugtan sa NPA ang panagminyo sa managsamag kiye (same-sex marriage) ubos sa bag-ong probisyon sa ilang 1998 nga dokumentong On the Proletarian Relationship of the Sexes (Sa Proletaryong Relasyon sa mga Kiye).

Kining maong mga sumpay pulos anaa sa pinulongang Iningles.




#Article 181: Nasodnong Ahensiya alang sa Koordinasyon sa Paniktik (128 words)


Ang Nasodnong Ahensiya alang sa Koordinasyon sa Paniktik (Iningles: National Intelligence Coordinating Agency kun NICA) ang primaryang ahensiya sa nasodnong kagamhanan sa Pilipinas alang sa pagkolekta ug analisis sa intelihensiya gikan sa lain-laing mga sanga niini. Ang kasamtangang pamuno sa maong ahensiya mao si Hen. Cesar Garcia. Ang opisyal nga moto niini Ang Karunungan ay Kaligtasan (Ang Kahibalo Kaluwasan).

Sa kasamtangan ang NICA nakigkoordineyt sa CIA sa Estados Unidos, Mossad sa Israel, ug sa mga sanga alang sa paniktik sa mga sakop sa ASEAN alang sa pagsumpo sa terorismo.

Ang Orden Ehekutibo Isip 492 (gipagawas Pebrero 1, 2006) nagsugo sa NICA sa pag-aktibeyt sa National Maritime Aerial Reconnaissance and Surveillance Center kun NMARSC. Ang NMARSC gitahasan nga mahimong primaryang probayder sa imagery intelligence alang sa kagamhanan sa Pilipinas.




#Article 182: Malaybalay (163 words)


Ang Dakbayan sa Malaybalay primera klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Bukidnon, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 969.19 kilometros quadrado ug nahimutang ikaduhang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2015, dunay 174,625 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 8700.

Mao kini ang ulohang dakbayan sa lalawigan sa Bukidnon.  Maoy nag-unang pamusong atraksiyon ning mabugnawng siyudad sa tunga sa lasang-sa-mga-pino ang Kaamulan Festival.  

Lalawigan ang Dakbayan sa Malaybalay sa Pilipinas. Nahimutang ni sa rehiyon sa Amihanang Mindanao, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Dakbayan sa Malaybalay. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Dakbayan sa Malaybalay medyo hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Hunyo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 183: Talaan sa mga mananaog sa tigiay sa Dagang Foundation (185 words)


Kini ang kompletong talaan sa mga mananaog sa tigiay sa Dagang Foundation, Inc. gikan sa tuig 1991 hangtod sa kasamtangan.

Mga maghuhukom: Edgar A. Alosbaños, Cesar Kilaton, Jr., ug Romulus G. Cabahug
Awarding: USJR Auditorium, Basak, Dakbayan sa Sugbo, Marso 1, 1991

Mga maghuhukom: Edgar A. Alosbaños, Cesar Kilaton, Jr., ug Romulus G. Cabahug
Awarding: DYCB Outdoor Stage, Dakbayan sa Sugbo, Abril 29, 1992

Kining maong hugna nalahi sa ubang mga tuig kanus-a ang DFI nagsponsor og patigi, tungod kay ang mga sakop lamang sa DFI ang gitugotang moapil ning maong tuig.

Mga maghuhukom: Oliver Flores, Lucrecio S. Tecson, ug Sam Costanilla
Awarding: K of C Assembly Hall, San Nicolas, Dakbayan sa Sugbo, Enero 30, 1993

Mga maghuhukom: Cesar Kilaton, Jr., Ernesto A. Amatiaga, Uriel Vallecera, ug Fred F. Monternel
Awarding: Baseline Restaurant, Dakbayan sa Sugbo, Agosto 25, 2001

Mga maghuhukom: Cesar Kilaton, Jr., Uriel Vallecera, ug Rudiric S. Rizon, M.D.
Awarding: Sacred Heart Social Center, Dalan D. Jakosalem, Dakbayan sa Sugbo, Disyembre 14, 2002

Mga maghuhukom: Cesar Kilaton, Jr., Richel Dorotan, ug Uriel Vallecera
Awarding: Sacred Heart Center, Dakbayan sa Sugbo, Mayo 29, 2004




#Article 184: Datu Blah T. Sinsuat, Maguindanao (156 words)


Ang Datu Blah T. Sinsuat usa sa mga napulo ka lungsod sa lalawigan sa Shariff Kabunsuan sa Mindanao, sa Pilipinas. Sa una, lakip kini sa lungsod sa Upi sa lalawigan sa Maguindanao. Ang Datu Blah T. Sinsuat nahimuhong laing lungsod sa lalawigan sa Maguindanao kahuman sa usa ka plebisito sa Septyembre 16, 2006 ug pinaagi sa Muslim Mindanao Act No. 198 sa ARMM. pagkatapos sa 42 ka adlaw, sa Oktubre 28, kini nahimong bag-ong lungsod sa bag-ong ika-80 nga lalawigan sa Pilipinas, nga maoy ang Shariff Kabunsuan, pinaagi sa Republic Act No. 9054 sa mga espesyal nga mga gahom sa Regional Assembly sa ARMM. Kining republic act gitawag usab nga Expanded ARMM Law.

Kining lungsod ginngalang sa dungog ni Datu Blah T. Sinsuat, ang delegate sa Maguindanao sa 1935 Constitutional Convention ug Representante sa Usang Distrito sa Cotabato sa Ikaduhang Kongreso sa Pilipinas.

Ang Datu Blah T. Sinsuat nabahin ngadto sa napulo'g duha (12) ka barangay.




#Article 185: Anito Beronilla (247 words)


Si Anito Boholst Beronilla (Nits sa iyang mga higala), natawo sa Cambalong, Merida, Leyte niadtong Marso 19, 1946, dili usab mapiri sa iyang gugma sa katitikan ug pinulongang Binisayang Sinugboanon. Natapos niya ang segundarya didto sa Western Leyte College, Dakbayan sa Ormoc.

Naminyo siya kang Neliza Luz, Butuanon, malinawong nanimuyo ug malamposong namatigayon sa Sibagat, Agusan del Sur, sa iyang tindahang Nelian’s Sari-sari  School Supplies. Uban sa mapinanggaon niyang kapikas, gigasahan sila sa Kahitas-an og duha ka anak, Kin ug Aian, nga pulos mga lalaki.

Tungod sa balatian sa panglawas, napugos siya paghunong sa pagtuon, ug ang maong kapakyasan sa karera maoy nagtukmod kaniya sa gugma sa pagpanulat sa nagpanuigon pa siyag 20. Diyotay ra ang iyang agi sa dagang, kapin lang sa 50 ka buok nga nangapatik sa Bisaya Magasin ug sa kanhi Bag-ong Suga, sa mga tuig 1968 hangtod sa 1974, kay mibiya man siya pagpanulat sa naghimasang ang Balaod Militar sa iyang pagkaminyo.

Human sa 13 ka tuig nga paghikling sa dagang, mibalik siya pagpanulat sa tuig 1990 nga nadasig sa makanunayong pag-awhag ni Magdadagang Frank Alforque ug dayon nahimong ika-80 nga sakop sa BATHALAD.

Sa iyang pagpanaog sa mga tigi sa sinulatay, siyay ika-4 nga natuboy sa prestihiyosong talad sa Hawanan Sa Kabantog nga gipasidungog kaniya sa BATHALAD-Mindanao atol sa ika-11 nga kombensiyon niini didto sa Dakbayan sa Iligan.

Aktibo siyang opisyal, magbubulig sa Tigi sa Sinulatay sa BATHALAD-Mindanao pinaagi sa pag-abaga niya sa premyo sa balak sulod na sa pipila ka tuig.




#Article 186: Frank Alforque (269 words)


Si Frank S. Alforque, natawo sa Oktubre 10, 1940 sa Valencia, Carcar, Sugbo, usa ka dedikadong magsusulat ug lunsayng dumadapig sa pagpalambo sa pinulongang Sinugboanong Binisaya. Siya ang tagtukod sa sanga sa BATHALAD sa “Yuta sa Saad” nga mao ang BATHALAD-Mindanao.

Si Frank naminyo kang Rosalinda E. Baquiano ug gitugahan og lima ka anak nga pulos babaye. Nakatapos siya sa kurso nga BSC sa Unibersidad sa Kabisay-an.

Nagsugod sa pagpanulat si Frank sa panuigong 17 ug maoy giuna ang balak dayon ang mugbong drama ug misulay sa sugilanon, artikulo ug gumalaysay nga ngapatik sa Lungsoranon, Bisaya Magasin, Alimyon, Silaw, Bag-ong Suga, Salaysayon, ubp.

Usa siya sa tagtukog, magtatambag sa kapangulohan, ug maglilindog sa sinemanang mantalaang Mantabunon (mantalaang tabunon nga gipatik didto sa Dakbayan sa Surigao niadtong 1983-86). Tagmantala usab ug labawng editor sa binulang mantalaan, Ang Parola sa Nasipit, Agusan del Norte gikan sa 1986-90.

Mihimog pagpanudlo unsaon pagsulat ang balak ngadto sa nagkalainlaing magsusulat sa Mindanao pinaagi sa linawas ug sa kahanginan ubos sa estasyon DXRS sa Dakbayan sa Surigao sa mga tuig 1984-85. May tulumanon pa gayod siya sa radyo nga giulohan og Mga Balak Ug Awit Sa Bathalad sa DXJM sa Dakbayan sa Butuan (1991-92).

Sakop usab siya sa LUDABI diin napili siyang distrito gobernador alang sa Mindanao sukad sa 1984 hangtod sa 1987 ug nahimong nasodnong pamuno sa maong kapunongan sa 1988-90. Sakop siya sa Knights of Columbus, Rotary Club ug Catholic Faith Defender.

Sales manager siya sa Cebu Oxygen  Acetylene Co., Inc. sa sanga niini sa Kauswagan, Dakbayan sa Cagayan de Oro. Taudtaod siyang nalaygay sa estrok nga maoy inanayng mikutlo sa iyang kinabuhi.




#Article 187: Saint-Erblon, Ille-et-Vilaine (135 words)


Lungsod ang Saint-Erblon (Breton: Sant-Ervlon-an-Dezerzh) sa Pransiya. Nahimutang ni sa amihanang bahin sa nasod,  km sa kasadpan sa Paris ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Saint-Erblon, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Saint-Erblon kay  patag. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa habagatan sa Saint-Erblon. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Saint-Erblon medyo hilabihan populasyon. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Rennes,  km sa amihanan sa Saint-Erblon. Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Saint-Erblon.

Ang klima baybayon. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Hulyo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Disyembre, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Oktubre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Septiyembre, sa  milimetro.




#Article 188: Chémery-sur-Bar (158 words)


Lungsod ang Chémery-sur-Bar sa Pransiya. Nahimutang ni sa amihanan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa sidlakan sa Paris ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Chémery-sur-Bar, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Chémery-sur-Bar kay  kasagaran patag, apan sa amihanan nga kini mao ang kabungtoran. Chémery-sur-Bar nahimutang sa usa ka walog. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa amihanan sa Chémery-sur-Bar. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Chémery-sur-Bar may gamay nga populasyon. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Sedan,  km sa amihanan-sidlakan sa Chémery-sur-Bar. Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Chémery-sur-Bar. Sa rehiyon palibot sa Chémery-sur-Bar, mga lasang talagsaon komon.

Ang klima baybayon. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Hulyo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Disyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Marso, sa  milimetro.




#Article 189: Silya (112 words)


Ang silya o lingkuranan maoy usa ka klase sa muwebles o purnityur nga gigamit para sa paglingkod. Kini dunay lingkuran, suporta sa likod ug usahay suporta sa mga braso. Ang silya kasagarang alang lamang sa usa ka tawo. Ang mga silya sagad nga dunay upat ka tiil para mosuporta sa lingkuran nga nahitaas sa sawog. Kun walay suporta sa likod ug suporta sa mga braso, kini gitawag nga bangko. Ang silya para sa duha o mas daghan pang tawo gitawag nga sofa ug uban pang mga termino sama sa couch, settee, loveseat, recliner sa Iningles. 

Ang silya sa behikulong de motor o sa teyatro ug sinehan gitawag lang nga seat sa Iningles.




#Article 190: Bolonia (142 words)


Bolonia, (usab Bolonya; sa Initalyano: Bologna) mao ang usa ka dakbayan sa Italya. Kini ang kapital sa Emilia-Romagna sa amihanang bahin sa nasod, sa Pianura Padana, nataliwad-an sa Sapang Po ug sa Apeninos, saktong natung-an sa Sapang Reno ug Sapang Savena. Dinhi nahimutang ang Unibersidad sa Bolonia, usa sa kinadugayang unibersidad sa kalibotang kasadpananon (napundar sa tuig 1088). 

Munisipyo ang Bolonia (Prinanses: Bologne, Initalyano: Comune di Bologna, Bologna) sa Italya. Nahimutang ni sa lalawigan sa Provincia di Bologna ug rehiyon sa Emilia-Romagna, sa amihanan-kasadpang bahin sa nasod,  km sa amihanan sa Rome ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Ang klima umogon ug subtropikal. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Agosto, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Nobiyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Agosto, sa  milimetro.




#Article 191: Don Vicente Rama Memorial National High School (303 words)


Ang Don Vicente Rama Memorial National High School maoy tunghaan sa dakbayan sa Sugbo. Kini ang unang nasodnong tunghaang sekundaryo sa habagatang parte sa dakbayan. Ang iyang sanglitanan maoy Knowledge, Virtue, Productivity.

Ang unang nasudnung tungha-ang sekundarya sa habagatang Dakbayan sa Sugbo kay nagbukas niadtong Hunyo 7, 1993 ug nagdala sa ngalan isip Cebu City Don Carlos A. Gothong Memorial National High School - Basak Extension pinasikad sa DECS Order No. 5, sa tuig 1989. Kini nahimong posible pinaagi sa panagtambayayong sa Departamento sa Edukasyon, Kultura ug Pa-ugnat sa Kusug nga karon ang Departamento sa Edukasyon, Dibisyon sa Dakbayan sa Sugbo pinanguluhan ni Dra. Dolores P. Abellanosa ug sa Pangagamhanan sa Dakbayan sa Sugbo pinanguluhan ni Mayor Alvin B. Garcia. Ang nahimong unang Prinsipal sa eskwelahan mao si Dra. Matilde Mayonila.

Ang tungha-an nagsugod sa 300 ka unang-angang nga mga tinun-an nga tag-50 ka tinun-an kada seksyon. Adunay napug-usa ka mga pioneer teachers nga sila Gng. Lilibeth Tujan, Gng. Ruby Enriquez, Gng. Agnes Alfajardo, ang anhing Gng. Agustita Gabrera, Gng. Fermencita Pacaña, Gng. Josefina Bacalso, Gng. Teresa Baril, G. Ricardo Diola, ang anhing G. Mario Gabuya, G. Severino Panton ug si Gng. Evelyn Hinon.

Ang tung-haan nahimog gawasnon sa nasudnong pagpondo niadtong Oktubre 9, 1993. Sa sunod nga tuig, niadtong 1994, ang tungha-an nakadawat ug bag-ong ngalan, ang Basak National High School. Pinasikad sa usa ka resolusyon sa Sangguniang Panlungsod niadtong 2004, ang Basak National High School nahimo na sa kasamtangang ngalan nga Don Vicente Rama Memorial National High School.

Ang gigikanan nga pangalan sa tungha-an kay ang magbabalaud sa ika-tulong distrito Sugbo nga nahimung tagasulat ug nangulo sa batakang-balaud nga nagahimo sa Dakbayan sa Sugbo ug nahimong Akta Komonwelt Numero 58 sa Kongreso sa Pilipinas niadtong Oktubre 20, 1936. Naila sa siya isip Amahan sa Balaud nga Naghimo sa Dakbayan sa Sugbo.




#Article 192: 2000 (125 words)


Ang tuig 2000 usa ka leap year sa kalendaryong Gregoryano. Kini nagsugod sa usa ka Sabado. Sa kalendaryong Insek kini ang Tuig sa Dragon ug sa kalendaryong astrolohikal sa Kasadpan, kini ang tuig sa Leo, ang Leyon. Ang popular nga kultura nag-ila usab ning maong tuig isip unang tuig sa ika-21 siglo ug sa ikatulong milenyo. Apan kon istriktohon pagsabot ang kalendaryong Gregoryano, ang tuig 2001 ang unang tuig sa siglo 21. Kini tungod kay ang unang siglo misugod sa tuig 1 (walay tuig sero).

Ang tuig 2000 giila usab isip Internasyonal nga Tuig alang sa Kultura sa Kalinaw ug isip Kalibotanong Tuig sa Matematika.

Sa tuig 2000 ang kagamhanan sa Pilipinas mipahigayon sa usa ka sensus; kini ang labing ulahing sensu sa mga Pilipino.




#Article 193: Dedalo (137 words)


Si Dedalo, sa mitolohiyang Griyego, usa ka haniting artisan, ug giingong maoy unang nakaimbento sa mga hulagway. Una siyang gihisgotan sa Ilyada ni Homer, diin gipahimo siya ni Haring Minos sa labirinto. Ang labirinto maoy gibutangan sa minoturo (si Asterio, ang anak sa hari), ug ang gipaprisohan kang Teseo, nga gitabangan ni Ariadna (anak babaye sa hari) sa pag-eskapo pinaagi sa hilo.

Si Dedalo amahan ni Icaro, ug ang duha nailhan pinaagi sa ilang pag-eskapo gikan sa tore gikan sa Creta. Ginamit ang iyang kahanas pag-imbento og mga butang, mihimo si Dedalo og artipisyal nga mga pako alang kaniya ug sa iyang anak. Ang iyang anak nahubog sa bag-ong nakaplagang kagawasan ug milupad paduol ug paduol sa adlaw, hangtod nga ang sera nga gigamit sa pagpilit sa mga pako nalanay, ug si Icaro nahulog ngadto sa dagat.




#Article 194: Imhotep (164 words)


Si Imhotep usa ka praktisyoner sa mahika, ug ang labing unang arkitekto ug doktor sa medisina nga nailhan sa nasulat nga kasaysayan. Isip usa sa mga opisyal sa Paraon Djoser siya ang medesinyo sa Piramid ni Djoser sa Saqqara sa Ehipto mga 2630 WK - 2611 WK, panahon sa ikatulong dinastiya.

Usa usab siya ka tsanselor sa paraon. Siya ang labawng pari sa pag-ampo kang Ra sa Heliopolis. Giingong siya anak ni Ptah, samtang ang iyang inahan usa ka mortal nga ginganlang Khredu-ankh. Siya usab ang giilang pundador sa medisinang Ehiptohanon, ug ang tagsulat sa papirus ni Edwin Smith, diin gituki ang mga sakit, tambal, ug obserbasyong anatomikal.

Mga duha ka libo ka tuig human sa iyang kamatayon, giila siyang usa ka diyos-diyos sa Ehipto, alang sa medisina ug panambal. Ang iyang inahann giingong si Sekhmet, ang patron sa Ibabawng Ehipto.

Ang nahimutangan sa gilubngan kang Imhotep wala pa madumdomi, apan ang konsensus sa mga nanagtuon sa Ehipto mao nga kini nahimutang sa Saqqara.




#Article 195: Iktino (149 words)


Si Iktino usa ka arkitekto nga aktibo sa tunga-tungang bahin sa ika-5 siglo, WK, kinsa, uban ni Kallikrates, midesinyo sa Parthenon sa Athens, Gresya, sa mga tuig 447-423 WK.

Gamay lamang ang nahibaloan kabahin sa kinabuhi ni Iktino. Ang atong nahibaloan gibase sa mga sinulat ni Plutarch.

Ang labing kompletong ehemplo sa trabaho ni Iktino nga makita pa sa kasamtangan mao ang Templo ni Hephaestus sa Athens. Kini napreserbar tungod sa pagkahimo niining simbahang Kristiyano. Kini usa ka templong Doric.

Si Iktino usab ang gituohang nagdesinyo sa templo sa Apollo sa Bassae, ang labing unang migamit sa kolumnang Korintiyan. Laing edipisyo nga gidudahang iyang trabaho mao ang Telesterion sa Eleusis, nga gigamit sa mga misteryo sa Eleusis.

Ang pintor nga si Jean Auguste Dominique Ingres may pinintal nga nagpakita kang Iktino uban sa magbabalak nga si Pindar. Kining pinintala gitawag Pindar and Ictinus ug naa sa Nasodnong Galeriya, London.




#Article 196: Lungsod (Pilipinas) (284 words)


Ang lungsod usa ka unit sa local nga panggamhanan sa Filipinas. Ang mga lalawigan gitibuok sa mga dakbayan ug mga lungsod. Ang mga lungsod gitibuok sa mga barangay ug barrio.

Sumala sa Código sa Local nga Panggamhanan (Local Government Code) ang usa ka lungsod may autonomía gikan sa nasudnong kagamhanan sa Filipinas. Ang mga lungsod mahimong mopakanaog og mga policía ug mga local nga balaod (gitawag nga ordinanza). Mahimo usab kining mosulod sa mga transacción pinaagi sa iyang pinili ug ubang mga oficial.

Ang usa ka lungsod gipamunoan sa usa ka mayor kinsa mao ang jefeng ejecutivo sa lungsod. Ang legislatura gitibuok sa vice-mayor ug walo ka concejales. Ang walo ka concejales, uban ang pamuno sa Concejo sa Kabatan-onan ug sa Liga sa mga Barangay motibuok sa Concejo sa Lungsod.￼￼ Ang tanang piniling oficial moservicio sulod sa tulo ka tuig, ug mahimong magpapili sulod sa makatulo ka sunodsunod nga higayon.

Ang concejo sa lungsod gipadagan sa vice-mayor, apan dili siya makavotar gawas kon adunay tabla. Ang mga ordinanza nga ipapasar sa concejo mahimong aprobahan o iveto sa mayor. Kon kini maaprobahan, kini mahimong balaod. Kon sulod sa napulo ka adlaw ang mayor dili moaprobar apan dili usab moveto sa usa ka proposal sa concejo, ang proposal considerahong gifirmahan ug gitugotan sa mayor. Kon kini iveto, ipadala kini pagbalik sa concejo. Ang concejo mahimong mooverride sa veto sa mayor pinaagi sa pagvotar sa 2/3 sa iyang mga miembro.

Ang lungsod, kon moabot na sa justong gidaghanon sa tawo ug gidak-on sa kita (may criteria usab kabahin sa langyab o area), mahimong dakbayan pinaagi sa pagpasar sa usa ka balaod sa Congreso.

Ang mga lungsod giclase sumala sa kita matag tuig sa miaging tulo ka tuig:




#Article 197: Dakbayan (Pilipinas) (604 words)


Ang dakbayan usa ka yunit sa lokal nga pangagamhanan sa Pilipinas. Ang mga lalawigan gitibuok sa mga dakbayan ug mga lungsod. Ang mga dakbayan gitibuok sa mga baranggay ug baryo. Ang dakbayan samag lebel sa lungsod, apan kini may mas dakong bahin sa internal nga kita sa nasod.

Ang Dakbayan sa Quezon sa Metro Manila ang labing daghag tawo sa mga dakbayan sa Pilipinas. Kini may residente nga molapas sa duha ka milyon. Ang Dakbayan sa Davao ang labing dako kon langyab ang hisgotan; kini may labaw sa 2,500 ka kilometro kuwadrado.

Sumala sa Kodigo sa Lokal nga Pangamhanan (Local Government Code) ang usa ka dakbayan may awtonomiya gikan sa nasodnong kagamhanan sa Pilipinas. Ang mga dakbayan mahimong mopakanaog og mga palisiya ug mga lokal nga balaod gitawag ordinansa. Mahimo usab kining mosulod sa mga transaksiyon pinaagi sa iyang pinili ug ubang mga opisyal.

Ang usa ka dakbayan gipamunoan sa usa ka mayor kinsa mao ang hepeng ehekutibo sa dakbayan. Ang lehislatura gitibuok sa bise-mayor ug walo ka konsehales. Ang walo ka konsehales, uban ang pamuno sa Konseho sa Kabatan-onan ug sa Liga sa mga Baranggay motibuok sa Konseho sa Lungsod. Ang tanang piniling opisyal moserbisyo sulod sa tulo ka tuig, ug mahimong magpapili sulod sa makatulo ka sunod-sunod nga higayon.

Ang konseho sa dakbayan gipadagan sa bise-mayor, apan dili siya makabotar gawas kon adunay tabla. Ang mga ordinansa nga ipapasar sa konseho mahimong aprobahan o ibeto sa mayor. Kon kini maaprobahan kini mahimong balaod. Kon sulod sa napulo ka adlaw ang mayor dili moaprobar apan dili usab mobeto sa usa ka proposal sa konseho, ang proposal konsiderahong gipirmehan ug gitugotan sa mayor. Kon kini ibeto, ipadala kini pagbalik sa konseho. Ang konseho mahimong mo-override sa beto sa mayor pinaagi sa pagbotar sa 2/3 sa iyang mga miyembro.

Ang mga chartered city may kaugalingong tsarter ug independente sa lalawigan diin sila kanhi (dihang lungsod pa) nahisakop. Sila may kaugalingong representante o mga representante sa Kongreso (usa sa matag 250,000 ka mga botante). Ang mga botante sa maong dakbayan dili mobotar og usa ka gobernador, ang hepeng ehekutibo sa lalawigan. Ang Dakbayan sa Sugbo usa ka pananglitan sa dakbayan nga may kaugalingong tsarter.

Ang mga dakbayan nga walay kaugalingong tsarter giilang komponent nga dakbayan sa lalawigan diin sila mahisakop. Ang mga botante sa maong mga dakbayan makabotar alang sa gobernador sa ilang lalawigan. Usab, ang ilang mga balaodon gikinahanglang ipadala sa konseho sa lalawigan aron aprobahan. Ang mga dakbayan sa Mandaue, Toledo, Lapulapu, ug Danao mga komponent nga dakbayan sa Lalawigan sa Sugbo.

May mga komponent nga dakbayan usab nga dili makabotar alang sa gobernador sa lalawigan. Ang pananglitan niini mao ang Dakbayan sa Ormoc, nga bisan sakop sa ikaupat nga distrito kongresiyonal sa Lalawigan sa Leyte (uban sa mga lungsod sa Albuera, Kananga, Merida ug Isabel) dili makabotar alang sa gobernador sa lalawigan.

Kon ang usa ka dakbayan may dili mokubos 200,000 ka molupyo (sumala sa sertipikasyon gikan sa Nasodnong Opisina sa Estadistika) ug kita sa miaging tuig nga dili mokubos sa P50,000,000 (base sa mga presyo sa tuig 1991 ug sumala sa sertipikasyon sa tesorero sa dakbayan) kini tawgong labing urbanisadong dakbayan.

Ang Liga sa mga Dakbayan sa Pilipinas (League of Cities of the Philippines) usa ka de-negosyong organisasyon nga pribado. Kini dili ahensiya sa kagamhanan sa Pilipinas. Kini napundok sa tuig 1988 ug sa kasamtangan sakop niini ang tanang 117 ka dakbayan sa Pilipinas. Ang katuyoan sa organisasyon mao ang koordinasyon sa mga paninguha alang sa kalamboan sa pagdumala ug sa lokal nga awtonomiya ug sa pagsuhid sa mga isyu sama sa preserbasyon sa kalikopan ug kalamboan sa mga publikong mehoras.

]




#Article 198: Lalawigan (Pilipinas) (435 words)


Ang lalawigan usa ka yunit sa lokal nga pangagamhanan sa Pilipinas. May 79 ka lalawigan sa nasod. Ang matag lalawigan gitibuok sa mga dakbayan ug mga lungsod. Ang Rehiyon sa Nasodnong Kapital, nga naglakip sa kapital nga dakbayan (Dakbayan sa Manila), wala giorganisa ngadto sa mga lalawigan.

Ang mga lalawigan gipundok ngadto sa 17 ka mga rehiyon base sa heyograpikal, kultural, ug etnolohikal nga mga karakteristik. Ang napulog upat ning maong mga rehiyon gihatag numero sumala sa ilang pagkasunod-sunod gikan sa amihanang bahin sa nasod ngadto sa habagatan. Ang tulo nga walay numero mao ang Rehiyon sa Nasodnong Kapital, Administratibong Rehiyon sa Kordilyera, ug ang Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao.

Alang sa katuyoan sa representasyon sa Kongreso, ang lalawigan nabahin ngadto sa mga distrito kongresiyonal. Ang matag dakbayan ug lungsod nahisakop sa usa ning maong mga distrito. Ang usa ka kongresman morepresentar sa iyang distrito didto sa Ubos nga Balay-Balaoranan.

Ang kagamhanan sa lalawigan may mga sangang ehekutibo ug lehislatibo. Ang mga korte sa usa ka lalawigan adto manubag sa Korte Suprema ug dili sa lalawigan mismo.

Ang kagamhanan sa lalawigan gipamunoan sa gobernador. Ubos sa gobernador anaa ang lain-laing departamento sa lalawigan.

Ang gobernador pilion alang sa termino nga mokabat og tulo ka tuig. Ang usa ka tawo mahimong mapili nga gobernador sulod lamang sa tulo ka sunod-sunod nga higayon.

Ang ehekutibong sanga sa kagamhanan sa lalawigan may koordinasyon sa Pamuno Nasod sa Republika pinaagi sa nasodnong Departamento sa Interyor ug Lokal nga Pangagamhanan.

Ang matag distrito kongresiyonal sa lalawigan may duha ka representante sa hunta probinsiyal. Ang hunta probinsiyal may ex-officio usab nga mga miyembro: ang pamuno sa Asosasyon sa mga Kapitan sa Baranggay, ang pamuno sa lalawigan sa Liga sa mga Konsehal sa Pilipinas, ug ang pamuno sa Pederasyon sa mga Konseho sa Kabatan-onan.

Ang mga representante gikan sa matag distrito botaran sa mga botante sa lalawigan, samtang ang mga miyembrong ex-officio pinaagi sa ilang kaugaling mga organisasyon.

Daghan sa mga lalawigan ginganlan base sa mga heyograpikong karakteristik sama sa mga sapa ug mga pulo, samtang may pipila usab nga gingalan alang sa mga tawo o indibiduwal.

May mga lalawigan usab nga may Kinatsila o Iningles nga direksiyon sa ilang ngalan: Negros Occidental ug Negros Oriental, Northern Leyte ug Southern Leyte.

 Niadtong Pebrero 20, 1995, milusot ang usa ka balaodon nga nagbuak sa Isabela ngadto sa Isabela del Norte ug Isabela del Sur, apan ang maong pagbahin wala gayod mahitabo.
 Niadtong Enero 3, 1986, natibuok ang Negros del Norte gikan sa Negros Occidental. Ang pagkahimo niini gideklarang dili pinasubay sa konstitusyon niadtong Hulyo 11, 1986, ug kini giwagtang pagka Agosto 18, 1986.




#Article 199: Sabado (196 words)


Ang Sabado mao ang ikaunom o ikapito nga adlaw sa semana (depende sa konteksto), taliwala sa Biyernes ug Dominggo.

Ang Sinugboanong pulong gikan sa Kinatsilang sábado, nga gikan sa Inebreyong shabat (sulat Inebreyo: שַׁבָּת). Sa pinulongang Ininggles, ang Sabado gitawag Saturday, Adlaw ni Saturno; kini ang bugtong adlaw sa semana nga ang ngalan direkta gikan sa Linating dies Saturni. Si Saturno ang diyos-diyos sa panguma sa mitolohiyang Romano. Sa pinulongang Indi, ang Sabado Shanivar, alang kang Shani, ang Vedic nga diyos-diyos alang sa planetang Saturn.

Sumala sa tradisyong Hudeyo, ang Sabado kun Shabat ang kataposang adlaw sa semana. Kini mao usab ang estandard sa Pilipinas, Estados Unidos, ug uban pang nasod. Sa Uropa, sulod na sa pipila ka dekada, ang Sabado giilang ikaunom nga adlaw, ug ang Dominggo ang ikapito. Kini maoy gisunod sa ISO 8601. Sa mga Muslim nga nasod, ang Sabado ang ikapito nga adlaw (ang Biyernes usa ka walay trabaho nga adlaw).

Daghang mga bar, klub, ug mga restawrante ang mas taas og panahon sa pag-abli sa gabii sa Sabado.

Ang Sabado ang sagad nga adlaw sa piniliay sa Awstralya. Sa New Zealand, ang mga piniliay mahimo lamang ipahigayon sa usa ka Sabado.




#Article 200: Mga adlaw sa semana (142 words)


Sa pinulongang Binisayang Sinugboanon ang mga adlaw sa semana mao kining mosunod: Domingo, Lunes, Martes, Miyerkoles, Huybes, Biyernes, Sabado.

Sa mayoriya sa mga nasod sa Kasadpan, angassobio Sabado ug Domingo walay trabaho. Sa mga Muslim nga nasod, ang Huybes ug Biyernes ang walay trabaho. Sa Israel, ang Biyernes ug Sabado ang walay trabaho. Ang adlawng igpapahulay sa Bibliya gikan sa pagkatunod sa Adlaw sa Biyernes hangtod sa pagkatunod sa Adlaw sa Sabado.

Sa daghang mga nasod, lakip na ang mayoriya sa Uropa, Asya ug Habagatang Amerika (gawas sa Brazil), ang Lunes ang giilang unang adlaw sa semana. Sa uban, lakip na sa Pilipinas, Estados Unidos, Kanada, ug mga bahin sa Aprika, ang Domingo ang unang adlaw, gikan sa tradisyon sa mga Hudeyo, sa mga Ehiptohanon, ug sa Balaang Empiryong Romano. Ang ISO 8601 miila usab sa Lunes isip unang adlaw sa semana.




#Article 201: Lunes (198 words)


Ang Lunes mao ang una o ikaduhang adlaw sa semana, taliwala sa Dominggo ug Martes.

Ang pulong gikan sa Kinatsila nga gikan sa Linatin nga ngalan alang sa bulan (Luna). Sa Prinanses, ang Lunes lundi, samtang sa Iningles kini Monday, gikan sa Mani, Kinaraang Iningles Mona, gikan sa diyos-diyos sa bulan sa mitolohiyang Aleman. Sa Indiya, ang Lunes gitawag Somvar, gikan kang Soma, ang Bedikong diyos-diyos sa bulan.

Sa Uropa, Awstralya, mga bahin sa Aprika ug Habagatang Amerika ang Lunes ang giilang unang adlaw sa Semana. Ang internasyonal nga estandard sa pamuo, ISO 8601, mikonsidera sa Lunes isip unang adlaw sa usa ka semana nga pagtrabaho.

Sa Hudeyo-Kristiyano nga pagtuo, ang Lunes ang ikaduhang adlaw. Kini usab ang tradisyonal nga panlantaw sa Pilipinas, Kanada ug Estados Unidos. Ang ngalan sa maong adlaw sa Arabiko, Armenyan, Georgian, Griyego, Hudeyo, Persiyano ug Pinortuges nagpasabot ikaduhang adlaw. Ang mga Quakers nag-ila usab niini isip ikaduhang adlaw. Ang opisyal nga liturhikanhong kalendaryo sa Simbahang Katoliko nag-ila sa Lunes isip Feria II.

Sa mga nasod sa Tunga-tungang Sidlakan, ang sinugdanan sa trabaho sa semana mao ang Sabado (ang Huwebes ug Biyernes ang walay trabaho). Sa Israel, ang Dominggo maoy unang adlaw sa trabaho.




#Article 202: Martes (260 words)


Ang Martes ang ikaduha o ikatulo nga adlaw sa semana (depende sa konteksto), taliwala sa Lunes ug Miyerkoles. Ang pulong Lunes sa Sinugboanon naggikan sa Kinatsila. Ang Iningles nga ngalan sa maong adlaw Tuesday, nga naggikan sa Tunga-tungang Iningles Twisday, gikan sa Kinaraang Iningles Tiwes dæg, gikan sa Linating Martis dies (ang adlaw ni Mars, ang diyos-diyos sa gubat). Sa Swedish ang maong adlaw gitawag Tisdag; sa Danish, Tirsdag; sa Finnish, Tiistai. Ang Iningles ug Scandinavian nga mga ngalan gikan sa Nordic nga diyos-diyos Tyr (Tiw/Tew/Tiu sa Kinaraang Iningles.

Sa mga Griyego, ang Martes giilang demalas nga adlaw, tungod kay sa maong adlaw nahugno ang Constantinople. Sa mga dapit nga nakolonisar sa Espanya giila usab kini nga demalas: En martes, ni te cases ni te embarques (Sa Martes, ayaw pagpakasal ug ayaw pagsugod og biyahe.) Hinuon sa Pilipinas kini wala mabantayi, apan usa sa mga patuo-tuo sa mga lalawigan mao nga ngil-ad maligo kon Martes.

Sa Estados Unidos, ang Martes ang adlaw sa piniliay. Ang piniliay alang sa pederal nga mga posisyon mahitabo sa Martes human sa unang Lunes sa Nobiyembre; kini nga petsa giestablisar sa balaod alang sa piniliay sa pamuno-nasod sa tuig 1845. Ang Ubos Balay-Balaoranan gilakip sa 1875 ug ang Senado sa 1914. Ang Martes maoy labing sayo nga adlaw sa semana kanus-a makaadto sa mga dapit-botaranan ang mga tawo sa sayong bahin sa ika-19 nga siglo: ang mga lungsoranon mahimong kinahanglan pang molakaw og bali usa ka adlaw aron makabotar, ug dili sila mobiya sa Dominggo nga usa ka adlaw sa pagsimba alang sa mayoriya kanila.




#Article 203: Miyerkoles (145 words)


Ang Miyerkoles ang ikatulo o ikaupat nga adlaw sa semana (depende sa konteksto), taliwala sa Martes ug Huwebes. Ang Sinugboanong pulong naggikan sa Kinatsilang miercoles, nga gikan sa Linating dies Mercurii kun adlaw ni Merkyuri, ang diyos-diyos sa komersiyo.

Ang Iningles nga ngalan sa maong adlaw Wednesday, nga gikan sa Tunga-tungang Iningles Wednes dei, gikan sa Karaang Iningles Wodnes dæg, ang adlaw ni Woden, usa sa mga diyos-diyos sa mitolohiyang Aleman.

Kon ang Dominggo ang ilhong unang adlaw sa semana, ang tunga-tungang adlaw mao ang Miyerkoles. Sa pinulongang Aleman, ang ngalan sa maong adlaw Mittwoch, sa literal nga pagkahubad, tunga-tunga sa semana. Ang maong pulong mipuli sa karaang ngalan Wodanstag sugod sa ikanapulo nga siglo. Ang Finnish nga pulong Keskiviikko; sa literal nga pagkahubad kini nagkahulogang sentro sa semana.

Sa Hebreohanong Bibliya, ang Miyerkules mao ang adlaw kanus-a gihimo sa Diyos ang Adlaw ug Bulan.




#Article 204: Biyernes (259 words)


Ang Biyernes mao ang ikalima o ikaunom nga adlaw sa semana (depende sa konteksto), taliwala sa Huwebes ug Sabado.

Ang Sinugboanong Biyernes gikan sa Kinatsilang viernes, isip halad kang Benus, ang diyos-diyos sa katahom sa mitolohiyang Romano.

Sa pinulongang Iningles, Friday ang ngalan sa maong adlaw, gikan kang Freya, ang diyos-diyos sa katahom sa mitolohiyang Norse.

Sa Pranses, ang maong adlaw gitawag vendredi; sa Italyano, venerdi; sa Romanyan, vineri; sa modernong Aleman, Freitag; sa Dutch, vrijdag; ug sa Swedish, fredag.

Sa Indiya, ang Biyernes gitawag Shukravar, alang kang Shukra, ang diyos-diyos sa katahoman sa mitolohiyang Vedic.

Sa Alaska sa tuig 1867, ang Oktubre 6 (usa ka Biyernes) gisundan dayon sa Oktubre 18 (usa usab ka Biyernes). Kini tungod sa paggamit sa kalendaryong Gregoryano ug sa pagbalhin sa Internasyonal nga Linya sa Petsa human ang Alaska nakuha sa Estados Unidos gikan sa Rusya.

Ang Shabat, ang adlaw igpapahulay sa mga Hudeyo, magsugod sa pagkatunod sa adlaw sa Biyernes ug mahuman sa pagkatunod sa adlaw sa Sabado.

Sa Katolisismo ang Biyernes Santo mao ang Biyernes sa wala pa ang Pasko sa Pagkabanhaw. Ning maong adlawa gihumdoman ang pagkamatay ni Kristo.

Sa Islam, ang Biyernes mao ang adlaw sa publikong pagsimba (tan-awa ang mga pangadyeon sa Biyernes). Sa pipila ka mga Muslim nga nasod, ang semana magsugod sa Dominggo ug matapos sa Sabado, apan sa mayoriya sa mga nasod nga Muslim, lakip na ang Saudi Arabia ug Irak, ang semana magsugod sa Sabado ug matapos sa Biyernes.

Sa pipila ka mga dapit, giilang demalas ang Biyernes, labi na ang Ika-13 nga Biyernes.




#Article 205: Rehiyon (Pilipinas) (289 words)


Ang rehiyon usa ka yunit sa administrasyon sa Pilipinas. Sa tuig 2002, may 17 ka rehiyon sa maong nasod, ug ang 16 niini gibahin ngadto sa 79 ka mga lalawigan. Ang usa ka rehiyon sagad gitibuok sa mga lalawigan nga may susamang kulturanhon ug etnolohikanhong karakteristik.

Ang mga lalawigan ang matuod nga politikal nga subdibisyon. Ang pagpundok kanila ngadto sa mga rehiyon alang sa pagpasayon sa trabaho sa nasodnong kagamhanan. Daghang mga ahensiya sa nasodnong kagamhanan ang magbutang og rehiyonal nga buhatan imbes buhatan sa matag lalawigan. Ang maong rehiyonal nga buhatan sagad anaa sa dakbayan nga giilang sentro sa rehiyon.

Ang mga rehiyon mismo walay lokal nga pangagamhanan, gawas sa Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao, nga may piniling rehiyonal nga asembliya ug gobernador. Ang orihinal nga plano sa Administratibong Rehiyon sa Kordilyera mao nga kini usa ka awtonomong rehiyon (Awtonomong Rehiyon sa Kordilyera), apan ang duha ka plebisito alang sa paghimo sa maong rehiyon pulos negatibo ang resulta, ug kini gihimo na lamang administratibong yunit.

Ang mga rehiyon sa Pilipinas unang namugna Septiyembre 24, 1972 dihang ang mga lalawigan sa nasod gibahin-bahin ngadto sa 11 ka mga rehiyon pinasikad sa Dekrito sa Presidente Isip 1 ni Ferdinand Marcos (kabahin sa iyang plano sa reorganisasyon sa nasod).

Human niini, ang ubang rehiyon gimugna. May mga lalawigan usab nga gibalhin gikan sa usa ka rehiyon ngadto sa lain.

Ang Pilipinas gitibuok sa 17 ka mga rehiyon. Ang mga rehiyon nahimutang sa tulo ka dagkong pundok sa mga pulo (Luzon, Kabisay-an ug Mindanao). Ang mosunod mao ang talaan sa mga rehiyon sa matag pundok sa mga pulo.

Ang mga ngalan sa CALABARZON, MIMARO ug SOCCSKSARGEN dagko kay kini mga akronim sa mga lalawigan ug dakbayan nga nagtibuok ning maong mga rehiyon.




#Article 206: Dakbayan (128 words)


Alang sa artikulo nga kabahin sa mga dakbayan sa Pilipinas, adtoa ang dakbayan (Pilipinas).

Ang dakbayan (usab: syudad) kasagaran maoy usa ka lugar nga urban nga dunay dakong populasyon (o daghang lumulupyo). Ang dakbayan usab mahimong usa ka lugar nga may espesyal nga estado sa pagdumala, legal, o makasaysayanon.

Sa 20 milyon kabtang ang paghimo sa pagka-dakbayan sa mga prehistoric og naila ang pinadakong nga atong-ang bayan ang dakbayan.
Ang ilang village ay Balay gikan sa bato gaya ang Batanes ug uban pa. Labing tawo nga pangita sa dakbayan, atong tiwas
ang ilang pagka-dakbayan.

Gi-urbanetion ang pagka-dakbayan sa gikan sa familiar growth ug sa ilang Kultura sa perodical period nga kasaysayan.
Ilang goberno ay illegal item sa pagka-dakbayan sa nailang kultura.

Ang bersyon sa ingles mga higala, palihug 




#Article 207: Vicente Rama (1740 words)


Si Vicente Rama maoy Pilipinhong magsusulat ug politiko.

Sa Pebrero 24 maoy ikakan-uman ug siyam nga sumad sa pagkasiyudad sa Sugbo sa pagpatuman sa Commonwealth Act No.58. Bulahan ug palaran ang Sugbo nga ang nangusog nga mahimo kining siyudad human madasoni sa Nasodnong Asembleya ug kapirmahi ni kanhi Presidente Manuel L. Quezon kaniadtong Oktubre 20, 1936, maoy usa ka tawo nga nagbilin og kaligdong ug kalinis nga hangtod niining panahona, walay ikasudya nga mansa sa iyang ngalan.

Sa session hall sa Dakbayan sa Sugbo, nagbuntaog ang kuwadro sa hulagway ni Don Vicente diin nahisulat sa ubos niini ang “Hon. Vicente Rama, Father of Cebu City Charter.” Kining bahina sa Cebu City Hall, sa walay duhaduha, maoy gipangandoy ni Don Vicente nga kahimoan siya'g hulagway. Session hall kini diin lantugian ug pagauyonan ang mga ordinansa alang sa maayong pagdumala sa siyudadnong pangagamhanan nga sa iyang panahon, ang kalinis ug kaligdong maoy nagpatigbabaw.

Angay unta nga sa matag kasumaran sa Cebu City Charter sa matag tuig, kapahinungdan usab si Don Vicente sa dako kaayo niyang gikatampo sa kaugmaran sa pagpanulat sa Sinugboanong Binisaya. Dili lang unta siya angay nga ilhon nga amahan sa pagkasiyudad sa Sugbo kondili ilhon usab siya nga amahan sa panulat sa Binisaya gumikan sa iyang dakong gikaamot dili lang sa literatura kondili sa tanang matang sa pagpanulat.

Siya maoy unang nakalantaw kon unsa ang gahom sa pagpanulat sa Binisaya nga maoy nagtuboy kaniya gikan sa pagka konsehal sa Siyudad sa Sugbo hangtod nga napiling diputado sa kaupat ka higayon sa National Assembly sa tuig 1922, 1924, 1925, 1934 ug natudlo ni kanhi Presidente Quezon nga unang Sugboanong mayor sa Siyudad sa Sugbo sa tuig 1938 ngadto sa 1940 ug napili usab nga senador sa tuig 1941 nga matod niya, ang iyang magasing “Bag-ong Kusog” maoy iyang manedyer sa pangampanya.

Sa iyang pagsulod sa politika, wala gayod mapilde si Don Vicente. Sa tuig 1928, napilde siya busa wala siya makalingkod. Dihang napilde usab siya sa tuig 1934, miprotesta siya sanglit kaanib na siya sa grupo ni Presidente Quezon. Migula siyang mananaog. Sa maong hitabo, giprotesta usab niya ang eleksiyon sa 1928 aron pagsuta kon napilde ba gayod siya. Migula nga gilimbongan usab siya. Busa, migula nga wala gayod siya mapilde sa eleksiyon; gilimbongan lang siya.

Sa basahong “The Vicente Rama Reader” nga hinubad sa Iningles gikan sa Binisaya ni Padre Rudy Villanueva, daghan kitag mahibaloan nga mga kasayoran kon giunsa ni Don Vicente pag-umol ang iyang kaugalingon nga nahimong sukaranan sa pagbayaw sa iyang pagka tawo gumikan sa iyang pagpanulat. Kini maoy naghatag kaniyag daghang kalamposan nga walay gigamit nga kahiwian ug pagpahimulos sa pagpamunoan aron unta nahimo siyang dakong milyonaryo sa pagpahulay niya sa pag-alagad sa kagamhanan.

Ang basahon ni Padre Villanueva nga hinubad sa Binisayang kasaysayan sa kinabuhi ni Don Vicente, gikan gayod sa iyang kaugalingong “Mga Handumanan sa Akong Kinabuhi.” Ug agig pagmatuod niining tanan, usa ka dakong buhi ang makamatuod kon unsa ug kinsa si Don Vicente, si kanhi Mayor Eulogio “Yoyong” Borres sa Siyudad sa Sugbo nga maoy nag-asoy kang Padre Villanueva sa “Portrait of a Father” sa unang bahin sa basahon.

Kon unsa katin-aw ang asoy ni kanhi Mayor Borres nga lagmit anaa na sa panuigong kasiyaman, kana tungod kay nagdako siya nga silingan ni Don Vicente. Sumala usab sa mga asoy, usa siya sa mga newsboy nga nakig-inilogay sa pagbaligya sa magasing “Bag-ong Kusog” kaniadtong 1922 nga nahimong himalitan sa mga magbabasa. Dugang niini, sa pagkamayor ni Don Vicente sa Siyudad sa Sugbo, nag-alagad si Mayor Borres silbing City Engineer sa siyudad.

Sa nagpanuigon pa lang si Don Vicente og napulog lima, tigsulatan na siya og Iningles ug Kinatsila sa mga mantalaan sa Manila ug sa Sugbo. Apan nadani siya sa pagpanulat og Binisaya sa tuig 1906 sa nagpanuigon na siya og napulog siyam. Mga nobela, sugilanon, balak ug ubang matang sa pagpanulat nasulayan ni Don Vicente. Nahimo siyang pangulo sa “Kauswagan”, usa ka inadlawng mantalaan nga maoy labing una nga inadlaw nga Binisaya sa Sugbo. Nahuptan niya kini gikan sa 1912 hangtod 1914. Niadtong panahona, nakahuman na siya sa iyang pagtuon sa pagka abogado sa Manila.

Human sa “Kauswagan”, nahimo usab siyang editor sa “Ang Suga” (Kinatsila ug Binisaya) ni Vicente Sotto, “Luz de Visayas” (Kinatsila ug Binisaya) ug “El Precursor” (Kinatsila ug Binisaya).

Inila na kaayong magsusulat ug editor si Don Vicente dihang gitukod niya ang mantalaang “Nueva Fuerza” nga may dahong Binisaya nga “Bag-ong Kusog.” Bisag nahimuot siya sa iyang pagka pangulo sa mantalaan, wala siyay kalipay nga hingpit kay usa man lang siya ka sinuholan. Hinungdan gani nga bisag wala siyay igong puhunan nga dali unta siya nga makakuhag kapitalista sanglit nabantog na siya nga naeditor sa nagkalainlaing mantalaan, giabaga niya ang tanan kay dili siya buot nga mandoan siya. Buot niya ang hingpit nga kagawasan sa pagpadagan sa mantalaan.

Sa pagpagula ni Don Vicente sa Nueva Fuerza kaniadtong Mayo 2, 1915 malisod kaayo kay niadtong panahona dili daghan ang mahigugmaong mobasa ug mobayad. Ang mga balay sa patigayon wala maanad sa paggamit sa mga mantalaan aron mosangyaw sa ilang mga tindahan ug mga baligya.

Tungod lagi sa kakulang sa puhunan, gipakatawo ang mantalaan nga maagid-agid sa usa ka batang kabos nga walay kisaw ug mga nag-unang pamantala. Wala siyay mga kaubang katambayayong ug mga kawaning sinuholan gawas sa usa ka teleponong karaan ug tayaon. Sa ngalan sa kagawasan sa pagmantala nga walay laing magbuot kondili siya lang, nag-inusara siya nga mibugno ug mipas-an.

Sa iyang pagpadagan sa “Nueva Fuerza” nga nag-inusara inabagan lang sa bugtong ug dili hitupngang magtatambag ug magtatabang, ang binati niyang kapikas, nakapadasig kaniya kay sa unang bulan, nakahipos silang magtiayon og P250 human nila kabayri ang tanang nagasto lakip ang bayad sa patikanan. Sa ikaduhang bulan, nahimo na kining kapin sa P300. Ug sa gidangtan nag tunga sa tuig ang kinabuhi sa mantalaan, nakahipos silag dili mokubos sa P700 ang matag bulan.

Nagmabungahon ang pag-antos ni Don Vicente. Sa hinay-hinay nga pagsaka sa kinitaan sa iyang mantalaan, nakahimo na siya sa pagkuha og mga tawo nga sinuholan. Sa kaayo ug walay sagabal nga lakaw sa “Nueva Fuerza” ug “Bag-ong Kusog,” natukod niya ang iyang kaugalingong patikanan, ang “The Cebu Press” ug nakapamalit na siya og duha ka dagkong makina alang sa pagpatik pinalihok sa elektrisidad.

Kon nganong kusog ug dali nga miuswag ang mantalaan ni Don Vicente, kana tungod sa mga unod niini nga dali kaayo nga makadani og daghang magbabasa. Daghan siyag mga sinulat ug maayo kaayo siyang mipili sa mga gipatik. May mga sugilanon siya, balak, mga sinulat bahin sa siyensiya, teknolohiya ug kalihokan bahin sa katilingban. Ang iya na lang kolum nga “Siling Kulikot” maoy gikaintapan niadtong panahona, ilabi na sa mga opisyal sa gobyerno nga naghimo og mga kahiwian.

Paglabay sa kapin sa lima ka tuig, niadtong Septiyembre 1921, giusab niya ang dagway ug sulod sa mantalaan. Gihimo na niya nga usa ka magasin ang “Nueva Fuerza” nga migula matag semana ug gidugangan niyag bahin sa Ininggles. Gibulag na niya ang “Bag-ong Kusog” ug sa pagkahimugso niini nga usa usab ka magasin nga migula matag semana nga lunlon Binisaya ang sulod, nagpatik na siya og mga nobela ug dugang sugilanon. Diha niini, sa unang higayon, migula nga Binisaya ang Kinatsilang nobela nga Noli Me Tangere ug El Filibusterismo ni Jose Rizal.

Kon unsa kamauswagon ug kakusog ang pagsaka sa mantalaan ni Don Vicente nga sa kapin lang sa lima ka tuig nga nag-inusara niyang giugba may kaugalingon nang imprenta sa ingon kahamubong panahon, anha nato mahunahuna ang kamahinangpong pagdawat kaniya sa mga magbabasa.

Ug kini labaw nga namatud-an dihang nagkabulag na ang duha ka magasin. Sa bag-ong kausaban, miusbaw ug mitubo pagkalit ang mga magbabasa sa “Nueva Fuerza” ug “Bag-ong Kusog”.
Sa nagkabulag na ang duha, nagpabilin siyang pangulo sa bahin sa Kinatsila ug gitudlo niya ang ginganlag Julio Pongan nga taga Unibersidad sa Pilipinas nga editor sa bahing Iningles. Sa sinemanang Bag-ong Kusog,” si Eustaquio B. Gonzales, batid nga magsusulat, maoy gitudlo niyang pangulo.

Sa 1921, misulod si Don Vicente sa politika. Napili dayon siyang diputado sa tuig 1922. Tungod kay kanunay na siyang atua sa Manila aron sa pagtambong sa sesyon, napugos siya sa paghunong sa pagmantala sa “Nueva Fuerza” sa Disyembre 1922 kay naglisod siya sa pagpangitag pangulo sa Kinatsila apan ang “Bag-ong Kusog” nagpadayon sa natad sa kamantalaanan.

Ubos sa pagpadagan sa iyang piniling mga tawo nga nangunay sa pag-atiman sa Bag-ong Kusog ubos sa iyang pagdumala silbing tagmantala sanglit atua siya kanunay sa Manila nga nag-alagad sa kagamhanan isip diputado, nagpadayon ang kainila sa magasin. Kaniadtong panahona nga ang mga magbabasa sa magasin dili lang sa Kabisay-an ug Mindanao apan hangtod ngadto sa Haway sa mga Sugboanong nangadto didto aron manarbaho, kini maoy may kinadak-ag sirkulasyon sa mga mantalaan sa gawas sa Manila.

Samtang nag-alagad si Don Vicente sa publiko sukad sa pagkadiputado sa ikatulo ug ikaupat nga distrito sa Sugbo sa pagkapili niya sa tuig 1922, 1924, 1925 ug 1934; sa pagkamayor sa dakbayan sa Sugbo sa tuig 1938 hangtod sa tuig 1940 ug sa pagkapili niyang senador sa 1941, nagpabiling nag-alagad sa mga magbabasa ang “Bag-ong Kusog” nga nahunong lang sa kataposang gula sa Disyembre 5, 1941 sa pagsugod sa gubat. Mikabat og 26 ka tuig ang gidugayon sa pag-alagad sa “Bag-ong Kusog” sa iyang mga magbabasa. Sa mga kawhaan ka tuig niini, diha ang hingpit nga gahom ug kahigayonan sa pagka politiko na ni Don Vicente nga sa samang higayon may gamhanang mantalaan nga magamit unta niya sa pagpahimulos nga makabaton og tinumping bahandi ug kapid-an ka ektaryang katigayonan apan wala siya makaako sa paghimo niini. Mipahulay siya sa dayon nga walay laing gibilin kondili ang walay mansang ngalan ug mga anak nga maoy bahandi ang tukmang pagtulun-an ug edukasyon.

Sa dako niyang gikatampo sa pagpanulat sa Sinugboanong Binisaya, aduna ba kitay laing matawag nga amahan sa Sinugboanong pagpanulat? Usa kini ka dakong hagit sa mga kapunongan sa mga magsusulat kon angay ba si Don Vicente nga ilhong amahan. Ang pagdukiduki ug pag-usisa, pinasikad sa gidak-on sa mga agi sa natad sa katitikan sa atong dila maoy angay nga sab-itan sa pasidungog nga amahan sa atong pagpanulat.

Ug ubos sa nautingkay niining tagsulat nga kanhi presidente sa nahunong na nga grupong Magsusulat, Inc. sa Manila, anaa ang mga kalig-onan nga si Don Vicente Rama maoy angay nga tawgon nga amahan sa panulat sa Sinugboanong Binisaya nga ang usa gani sa bunga niini mao ang iyang pagkahimong Amahan sa Cebu City Charter.




#Article 208: Kaamulan (1142 words)


Ang pulong kaamulan gikan sa pinulongang Binukidnon nga “amol” – nagkahulogag “tigom” sa Binisayang Sinugboanon. Katigoman o panagtigom alang sa mahinungdanong katuyoan ang buot ipasabot sa kaamulan – kun “gathering together for a cause” sa Iningles. Usa kini ka okasyong sosyal sa lumad nga mga lumulupyo sa lalawigan sa Bukidnon.

Tulo ka semanang selebrasyon nga nagpasundayag sa lumadnon ug bahandianong mga sapot, mga hiyas, kultura ug tradisyon, ingon man nagbugkos sa tanan diha sa panagtigom ug naghiusa dili lamang sa mga Bukidnong lumad kondili ingon man sa tanang mga lumulupyo sa lalawigan.

Matag tuig sukad sa 1977 gisaulog sa Bukidnon ang Kaamulan Festival ug dinhi kini kanunay gipahigayon sa Dakbayan sa Malaybalay. Sa sinugdan pagasaulogon kini sa bulan sa Nobiyembre, ug unya gibalhin sa Septiyembre. Apan sukad sa tuig 1996 hangtod karon ang kasaulogan sa Kaamulan gitultol na matag kataposang semana sa Pebrero hangtod sa ikaduhang semana sa Marso.

Sa lalawigan sa Bukidnon, usa ka higanteng kasaulogan ang Kaamulan nga gipaluyohan sa probinsiyal ug lokal nga kagamhanan sa lalawigan. Naani niini ang kalamposan matag tuig gumikan sa pagpangusog ni Halangdong Gobernador Jose Ma. R. Zubiri, Jr. ingon man sa halangdong mayor sa Dakbayan sa Malaybalay nga si Florencio T. Flores, Jr., ug sa tanang mga mayor sa 20 ka kalungsoran ug sa usa pa ka Dakbayan sa Bukidnon.

Sukad kaniadto ug hangtod karon ang Kaamulan Festival walay puas nga gidugokan ug gipunsisokan sa mga dumuduong gikan sa nagkalainlaing dapit sa Pilipinas ingon man gikan sa laing kanasoran. Sama kini kasadya ug kamabulokon sa “Kadayawan Festival” sa Dakbayan sa Davao, “Sinulog” sa Sugbo, “Ati-atihan” sa Aklan, “Penagbenga Festival” sa Baguio, “Lanzones Festival” sa lalawigan sa Camiguin, “Kalanguya Festival” sa Nueva Vizcaya, ug uban pang mga festival nga gisaulog sa ubang mga lalawigan dinhi sa Pilipinas. Pebrero 12 pa lang magsugod na ang ubang mga kalihokan ug kalingawan alang sa selebrasyon. Bisan ang mga exhibitors ug traders magsugod na pagbukas sa ilang mga booth sa Agri-Fair.

Panahon sa festival masaksihan ang mga presentasyon sa pito ka tribu sa lalawigan – ang Talaandig, Higaonon, Umayamnon, Manobo, Tigwahanon, Matigsalog ug Bukidnon. Kabahin sa mga presentasyon sa mga lumad mao ang ilang pagpasundayag sa ilang pagsimba o pagpangaliya ngadto sa Bathala ug ang ilang pagpasalamat sa abundang abot panahon sa ting-ani. Ingon man ila usab ihulagway pinaagi sa ilang mga sayaw ang ilang pamaagi sa paghalad sa usa ka ulitawo ngadto sa usa ka dalaga, ug ang panaghiusa sa managhigugmaay sa kaminyoon.

Alang sa mga Bukidnong lumad, ang Kaamulan nagsibya ug nagmantala sa simbolo sa ilang gibugtaw nga kahulogan ug kaugalingong ilhanan. Labaw sa tanan, nagdala kinig timailhan nga ang Bukidnon madanihon sa iyang dayag nga bahandianong kultura.

Sama sa nangaging katuigan, ang Kaamulan Festival 2006 malamposon ug masadya nga gisaulog sa taga Bukidnon. “Maragway tungkay ha Kaamulan Festival” (Kaamulan Festival is so beautiful).
Atol sa selebrasyon, sa Marso 10 gisaulog usab ang 89th Aldaw ta Bukidnon (89th Bukidnon Foundation Day). Misamot kasadya ang Dakbayan sa Malaybalay kay aduna may nakadugang nga mga kalihokan ug kalingawan.

Marso 3, 2006 mao ang grand opening sa Kaamulan Festival. Sayo sa buntag, sa Kaamulan grounds gipahigayon ang “Pananghid” (Settling Ritual), ug ang “Pamuhat” (Ritual for peace, unity  progress) nga gipahigayon usab sa Pine Hills Hotel ug sa Provincial Capitol grounds. Misunod niini ang major sponsors motorcade, Santos nga misa sa Prov’l. Capitol grounds, 1st National Folklore Conference sa Kaamulan Open Theatre ug ang ribbon cutting sa Kaamulan Agri-Fair diin anaa ang Garden Show, Livestock Show, Kaamulan Bazaar ug Food Fest. Kining tanan gipahimutang sa haluag nga Provincial Capitol grounds.

Ang Agri-Fair usa ka ekonomikanhong pasundayag nga nahimo nang kabahin sa Kaamulan Festival matag tuig. Nakatabang kini pagpabarog sa lokal nga negosyo, mipalambo ug mihatod niini ngadto sa usa ka malamposong panginabuhian. Ang matag booth sa Agri-Fair puno sa nagkalainlaing mga garments/RTWs, sapatos, potted plants / orchids, mga pagkaon ug ilimnon, mga native ug imported delicacies, fancies / ethnics, furnitures, anaa usab ang taas nga han-ay sa mga prutas, lagutmon, humay, mais, seedlings ug uban pang mga produkto sa kaumahan. Ginasalmotan kini sa kalungsoran, kagamhanang lokal ug probinsiyal, mga pribadong sektor ug ahensiya sa Bukidnon, ingon man mga negosyanteng gikan sa ubang lalawigan.

Makalingaw ang kasaulogan sa Kaamulan kay sulod sa tulo ka semanang selebrasyon masaksihan man ang basketball tournament, Local Mayors’ League Derby, Bansagen 5 – Bukidnon Contemporary Art Exhibit, SMC Fiesta Bonanza, Bukidnon Cultural Presentation, ug Executive Dances. Nakapakulbahinam sa gibati sa mga tumatan-aw ug nakapadasig ang mga kompetisyon sama sa Off-Road Competition, Mountain Bike Competition, Sport Shooting Circuit, Ethnic Sports Competition, SMC Pet Dog Show, Motocross, 21 km Marathon, Rodeo, Horse Fighting ug Amateur Boxing.
Nakadugang usab sa kalingawan ang mga konsiyerto sama sa Battle of the Bands, SMB Manila Band Concert, SMC Teen’s Concert, Waway Saway’s Concert, SMB Rivermaya Concert kauban ang seksing artista nga si Maui Taylor, ug ang The Brownman. Ug nasaksihan sa gabii sa Bukidnon Foundation Day (Marso 10) ang mabulokon ug matahom nga fireworks display.

Apan ang labaw nga gikagubtan ug gipunsisokan sa tanang mga bisita ug katawhan sa Bukidnon mao ang kalihokan nga gipahigayon sa Marso 4. Kini mao ang grand highlight sa okasyon – ang lima ka oras (7 a.m.-12 a.m.) nga “Street Dancing” ug ang Dance Competition. Gipahigayon ang sayaw sa hataas nga kalsada sa Fortich Street ug didto kini taposa sa Provincial Capitol grounds diin didto usab himoa ang kompetisyon. Gawas sa mga Bukidnong lumad, misalmot usab sa “street dancing” ang mga mananayawng kawani sa mga buhatang lokal, probinsiyal ug nasyonal sa lalawigan sa Bukidnon.

Matahom ug madanihon ang mabulokong mga sapot sa mga mananayaw. Nindot silang sud-ongon sa gidayan-dayan nilang nagkalainlaing headdresses, mga fancy ug ethnic accessories sama sa kuwentas, ariyos, pulseras, anklets ug uban pa. Nadasig ang tanang misaksi sa “street dancing” kay ang matag grupo sa mga mananayaw adunay tagsa-tagsa ka estilo sa pag-indak. Makapatuaw sa pagdayeg ang gipakita nilang kahanas sa pagsayaw. Ang maong talan-awon sa kalsada, nakalipay, nakapakugang, nakalingaw ug nakatagbaw sa mga misaksi niini.

Karong tuiga, ang lungsod sa Malitbog maoy midaog sa unang ganti sa street / ground dancing competition, ug nadawat nila ang ganting salapi nga P150,000.00 ug tropeyo. Ang ikaduhang ganti nga P100,000.00 ug tropeyo naangkon sa lungsod sa Cabanglasan, ug ikatulo ang lungsod sa San Fernando sa ganti nga P50,00.00 ug tropeyo.

Giharos sa lungsod sa Malitbog ang mga unang ganti tungod kay sila usab ang midaog sa float competition, diin adunay ganti nga P50,000.00 ug tropeyo. Napili usab ang Dakbayan sa Valencia nga ikaduha nga labing nindot nga float, ug naangkon nila ang ganting P30,000.00 ug tropeyo. Samtang ang ikatulong ganti nga P20,000.00 ug tropeyo nakuha usab gihapon sa lungsod sa San Fernando.
Alang sa taga Bukidnon ug sa mga dumuduong nga gikan sa laing mga lalawigan ug laing nasod, maayad ha pag-amol-amol inyo alan, likuliku kaw ra daw magkitakita ki hangtod sa sunod tuig nga Kaamulan Festival!—




#Article 209: Mga mananaog sa BATHALAD-Mindanao 2006 (247 words)


DAKONG malamposon ang gipahigayong Ika-10 nga Kombensiyon sa mga magsusulat nga Bisdak nga nagpailawom sa landong sa BATHALAD-Mindanao sa pagpamuno ni Outgoing President Marcelo A. Geocallo kaniadtong Sabado ug Domingo, Mayo 20-21, didto sa Villa Lacida Seminar House sa Magoong, Linamon, Lanao del Norte.
Sa awarding ceremony sa Tigi sa Sinulatay nga maoy usa sa highlights sa maong panagtigom, kining mosunod maoy migulang palarang mga mananaog:

Unang Ganti, “Ang Dahon Sa Kahoy” ni Richel Dorotan; Ikaduhang Ganti, “Kabalingag” ni Anito Beronilla; Ikatulong Ganti, “Kairos” ni Erlando L. Majan; Unang Pinasidunggan, “Sa Mga Mata Sa Bata” ni Miguel Canubida Obial, Sr.; ug Ikaduhang Pinasidunggan, “Ang Kinugos” ni Rey Araneta.

Unang Ganti, “Ang Bangaw Sa Bag-ong Panahon” ni Raul G. Moldez; Ikaduhang Ganti, “Ngilngig Hunahunaon Ang Ugma” ni Lam G. Ceballos; Ikatulong Ganti, “kAtArsIs” ni Richel Dorotan; Unang Pinasidunggan, “Usa Ka Buntag Nakita Nako Nga Nagsul-ob Og Ukay-ukayng Pantalon Si Lapulapu” ni Eleazar T. Acampado; ug Ikaduhang Pinasidunggan, “Pagbundak Sa Ulan Milutaw Ang Damahang Gikulit Sa Kongretong Dalan” ni Eleazar T. Acampado.

Unang Ganti, “Kapyot-Bagon” ni Anito Beronilla; Ikaduhang Ganti, “Ang Pangutana” ni Uriel Vallecera; Ikatulong Ganti, “L” ni Richel Dorotan; Unang Pinasidunggan, “Esport Lang” ni Fred F. Monternel; ug Ikaduhang Pinasidunggan, “Kapay-kapay Ug Kagiki” ni Eleazar T. Acampado.

(Ubos sa usa ka ulohang “Ang Linamon”)
Unang Ganti, nakuha ni Lucita M. Aviles; Ikaduhang Ganti, ni Melchor Mel. Madera; Ikatulong Ganti, Raul G. Moldez; Unang Pinasidunggan, nakuha ni Seth Salcedo; ug ang Ikaduhang Pinasidunggan nabitbit ni Percelindo Uy Dingding.




#Article 210: Pransiya (1088 words)


Ang Pransiya (Prinanses: France), opisyal nga ngalan Republikang Pranses (République française), usa ka nasod kang kansang metropolitan nga teritoryo nahimutang sa Kasadpang Uropa. Ang iyang kinatibuk-ang teritoryo naglakip usab sa mga pulo nga nahimutang sa ubang kontinente. Ang Metropolitan nga Pransiya nahimutang taliwala sa Dagat Mediteranyo ngadto sa Kanal La Mancha ug Dagat Amihanan. Ang mga Pranses motawag sa Metropolitan nga Pransiya isip l'Hexagone (ang Heksagon) tungod sa porma niini.

Ang Pransiya gitaliwad-an sa Belhika, Luxembourg, Alemanya, Suisa, Italya, Monaco, Andorra, ug Espanya. Sa pipila sa iyang mga departamento gawas sa nasod, ang Pransiya may gisaw-ang utlanan sa mga nasod sa Brasil, Surinam, ug Netherlands Antilles. Ang Pransiya ug ang Hiniusang Gingharian (UK) gitapot sa usa ka tunnel nga miagi ilawom sa Kanal La Mancha (o Kanal Ingles).

Ang Republikang Pranses usa ka demokrasya nga giorganisa isip usa ka inusang semi-presidensiyal nga republika. Kini usa ka ugmad nga nasod nga may ikaunom nga labing dakong ekonomiya sa tibuok kalibotan. Ang mga ideyal sa Pransiya nasulat sa Deklarasyon sa mga Katungod sa Tawo ug sa Lungsoranon. Ang Pransiya usa usab sa unang mga miyembro sa Unyon sa Uropa, ug maoy labing dakong nasod (base sa arya) sa mga miyembro sa maong pundok. Sakop usab ang Pransiya sa La Francophonie, G8, ug sa Unyon Latino. Laing pundok nga ang Pransiya usa sa mga nag-unang miyembro mao ang Hiniusang mga Nasod (UN); usa kini sa lima ka permanenteng sakop sa Konseho sa Seguridad sa maong pundok. Ang Pransiya usa sa walo ka mga nasod nga naghupot og armas nukleyar. Kini gibisita sa hapit mo-75 milyones ka mga turista matag tuig, ug usa sa labing popular nga destinasyon sa mga turista.

Ang ngalan sa Pransiya naggikan sa Franks, usa ka tribong Aleman nga miokupar sa rehiyon human sa pagkahugno sa Empiryo Romano sa Kasadpan. Ang rehiyon palibot sa Paris (Île-de-France) ang orihinal nga demesne.

Samtang ang Metropolitan nga Pransiya nahimutang sa Kasadpang Uropa, ang nasod dunay mga teritoryo sa Amihanang Amerika, sa Caribbean, Habagatang Amerika, sa habagatang Kadagatang Indyan, sa Kadagatang Pasipiko, ug sa Antartika. Ang metropolitan mikabat og 551,695 kilometros kwadrados (213,010 sq mi) mihimo niini nga labing dakong nasod sa Unyon sa Uropa, dako'g gamay sa Espanya. Lainlain ang mga porma sa yuta niini (landscape), gikan sa mga patag nga baybayon sa norte ug weste ngadto sa mga kabukiran sa Alpes sa sur-este, ang Massif Sentral sa sur-sentral ug ang Pireneos sa surweste. Sa gihabogon nga 4,807 metros (15,770 piyes), ang kinatas-ang punto sa Kasadpang Uropa, Mont Blanc, anaa sa Alpes sa border sa Italya. Ang mga sapa sa metropolitan mao ang Loire, Garonne, Seine ug ang Rhône, nga pasidulong sa Mediteranyo pinaagi sa Camargue, ang labing babaw nga punto sa Pransiya (2 m / 6.5 piyes ilawom sa lebel sa dagat). Ang Corse usa ka isla sa Mediteranyo.

Ang total nga arya sa nasod, apil tanang teritoryo (way labot ang Adélie Land), 674,843 kilometros kwadrados (260,558 sq mi). Ang nasod mao ang dunay ikaduhang labing dako nga Exclusive Economic Zone (EEZ) sa kalibotan, mga 11,035,000 kilometros kwadrados (4,260,000 sq mi), mga 8% sa tanang EEZ, ikaduha lamang sa Estados Unidos (11,351,000 km² / 4,383,000 sq mi) ug gisundan sa Australya (8,232,000 km² / 3,178,000 sq mi).

Ang Pransiya gibahin ngadto sa 26 ka mga rehiyon (region sa ilang pinulongan). Kawhaag duha (22) niini anaa sa Metropolitan nga Pransiya samtang ang upat naa sa gawas sa nasod. Ang mga rehiyon gibahin ngadto sa mga departamento (département). Ang mga departmento gihatag numero (sagad base sa alpabetikanhong han-ay) ug kining numeroha maoy gigamit sa mga kodigo postal ug mga numero sa sakyanan.

Ang mga departamento gibahin pa gayod ngadto sa 342 ka mga arrondissement, apan kini walay piniling asembliya ug ang bugtong katuyoan mao lamang ang pagbahin-bahin ngadto sa mga distrito sa pagdumala sa estado. Ang mga arrondissement gibahin pa gayod ngadto sa 4,035 ka mga kanton, apan dili gihapon kini lebel sa pangagamhanan. Ang mga arrondissement gibahin ngadto sa 36,682 ka mga komyun, mga lungsod nga may piniling asembliya (ang konseho munisipal).

Ang mga rehiyon, departamento ug komyun gitawag nga collectivités territoriales, buot ipasabot duna silay lokal nga asembliya ug usa ka ehekutibo; samtang ang mga arrondissement ug kanton mga dibisyon lamang alang sa pagdumala.

Ang armadong puwersa sa Pransiya nabahin ngadto sa upat ka mga sanga:

Ang edad alang sa militarya 17 anyos. Sugod sa Gubat alang sa Kagawasan sa Algeria, ang konskripsiyon inanayng gihinay, ug giwagtang sa kagamhanan ni Jacques Chirac sa tuig 1996.

Sa mga dagkong ekonomiya sa Uropa, ang Pransiya ug ang Hiniusang Gingharian (UK) lamang ang dakog gigasto alang sa depensa: 2.6% sa GDP sa Pransiya ug 2.4% sa GDP sa Hiniusang Gingharian, sumala sa mga pigura sa 2003 nga gipagawas sa Organisasyon sa Tratado sa Amihanang Atlantiko (NATO). Kining duha ka nasod maoy nagsuplay sa 40% sa gasto sa depensa sa Unyon sa Uropa. Sa ubang mga nasod, ubos sa 1.5% sa GDP ang napadulong sa depensa. Mga 10% sa gasto sa depensa sa Pransiya gigamit alang sa iyang force de frappe (mga armas nukleyar).

Ang bugtong opisyal nga pinulongan sa Pransiya mao ang Prinanses, sumala sa ikaduhang artikulo sa iyang batakang balaod sugod sa tuig 1992. Apan may pipila ka mga rehiyon nga pinulongan nga gitabi sulod sa nasod, lakip kining mosunod:

May mga pinulongan usab nga ginatabi sa mga migrante, labi na sa mga dagkong dakbayan:

Ang mga Pranses usab kamaong mosulti og mga langyaw nga pinulongan, lakip na ang Iningles, Inaleman, Kinatsila, ug Initalyano.

Sa sensus sa 1999, ang INSEE misampol sa 380,000 ka mga hamtong tawo sa tibuok Metropolitan nga Pransiya ug nangutanan kanila og mga pangutana kalabot sa sitwasyon sa ilang pamilya. Lakip sa mga sukna mao ang kabahin sa pinulongan nga gigamit sa ilang ginikanan pagpakighinabi kanila sa wala pa silay lima ka tuig. Kini ang unang higayon gisulayan ang usa ka seryosong pagkuha og estatistikal nga impormasyon kabahin sa mga inahang dila sa Pransiya. Ang mga resulta gipagawas sa Enquête familiale, Insee, 1999.

Kini ang talaan sa siyam ka labing prominenteng inahang dila sa Pransiya base sa Enquête familiale.

Kon atong ibase sa inahang dila ug sa pinulongan nga gigamit sa walay pay 5 anyos, ang labing importanteng mga pinulongan sa Pransiya mao kining mosunod (timan-i nga ang mga porsento molapas sa 100, tungod kay daghan ang kaduha maihap):

Ang prinsipal nga mga dakbayan (base sa populasyon) naglakip ning mosunod:

Si Marianne usa ka simbolo sa Republika sa Pransiya. Siya usa ka alegorikal nga pigura sa kagawasan ug sa Republika. Siya unang mipakita sa panahon sa Rebolusyong Pranses. 




#Article 211: Komyun (1188 words)


Ang komyun ang labing gamayng dibisyon sa pagdumala sa Pransiya, gawas sa mga municipal arrondissement, nga makita lamang sa mga komyun sa Paris, Marseille ug Lyon. Ang Prinanses nga pulong commune unang mipakita sa ika-12 nga siglo, gikan sa Mediyebal nga Linatin communia, nagkahulogang pundok sa mga tawo nga nagsaloay sa usa ka kinabuhi, gikan sa Linating communis, mga butang gipanag-iya sa tanan.

Ang mga komyun sa Pransiya duol-duol sa inkorporadong mga lungsod ug mga dakbayan sa Estados Unidos. Wala kini susamang istruktura sa Hiniusang Gingharian (UK) tungod kay ang estado niini taliwala sa di-metropolitan nga distrito ug sa sibil nga parokya. Wala usab kini susamang istruktura sa Pilipinas.

Ang usa ka komyun sa Pransiya mahimong dakbayan nga may duha ka milyon ka molupyo (sama sa Paris), usa ka lungsod nga may 10,000 ka molupyo, o usa ka village sa 10 ka tawo.

Sa Enero 1, 2004 may 36,782 ka mga komyun sa Pransiya, 36,568 niini sa metropolitan ug 214 sa gawas sa nasod. Kini mas daghan sa bisan unsang nasod sa Uropa.

Ang matag komyun may iyang kod gikan sa INSEE; kini dili sama sa kodigo postal. Ang kompletong numero may 8 ka digit ug 3 ka espasyo, apan may mas simple nga kod nga may lima ka digit ug walay espasyo:

Ang tanang teritoryo sa Pransiya gawas sa pipila ka dapit sakop sa usa ka komyun. Ang mga dapit nga wala malakip sa bisan unsang komyun mao kining mosunod:

Sa metropolitan nga Pransiya, ang medyan nga langyab sa usa ka komyun (base sa sensus sa tuig 1999) 10.73 km² (4.14 milya kuwadrado). Kining maong medyan nga langyab mas gamay sa sagad sa ubang mga Uropanhong nasod. Ang medyan sa langyab sa mga komyun sa ubang Uropanhon nasod gitala sa ubos:

Kining gigamyon sa matag komyun tungod sa ilang gidaghanon sa usa ka medyum nga teritoryo sama sa Pransiya.

Sa tuig 2000, ang Switzerland lamang ug ang mga estado sa Alemanya nga Rhineland-Palatinate, Schleswig-Holstein, ug Thuringia ang may mga komyun nga mas gagmay pa sa mga komyun sa Pransiya.

Ang mga komyun sa departamento sa Réunion ug Guyane mas dagko kay sa didto sa metropolitan nga Pransiya. Didto ang usa ka komyun mahimong maglakip sa daghang mga lungsod ug tribo. Sa Réunion ang urbanisasyon miresulta sa pagbuak-buak sa pipila ka komyun.

Ang labing dakong komyun sa tibuok Republika mao ang Maripasoula sa departamento sa Guyane: 18,360 km² (7,089 milya kuwadrado). Kini may 3,710 ka molupyo. Sa metropolitan nga Pransiya, ang labing dakong komyun mao ang Arles, nga naglakip sa dakong bahin sa delta (sapa) sa Sapa sa Rodino: 759 km² (293 milya kuwadrado). Kining maong langyab 8.7x kadako sa langyab sa Paris (walay labot sa mga parke sa Bois de Boulogne ug Bois de Vincennes). Ang Arles may 50,513 ka molupyo.

Ang labing gamay mao ang Castelmoron-d'Albret duol sa Bordeaux: 0.0376 km² (0.0145 milya kuwadrado). Kini may 62 ka molupyo.

Ang medyan nga populasyon sa mga komyun sa metropolitan nga Pransiya (base sa sensus sa 1999) 380 ka molupyo. Kini ang labing gamay nga medyan sa populasyon sa bisan unsang komyun sa Pransiya. (Bisan kon adunay mas gagmay nga mga komyun sa Switzerland ug sa pipila ka estado sa Alemanya, ang ilang mga komyun didto mas daghang tawo.)

Ang medyan nga populasyon sa mga komyun sa pipila ka nasod sa Uropa mao kining mosunod: Italya - 2,343; Belgium - 11,265; ug Espanya - 564.

Sa metropolitan nga Pransiya may 20,982 ka mga komyun (57.4%) ang may ubos sa 500 ka mga molupyo. Niining baynte mil kapin ka komyun nagpuyo ang 4,638,000 ka molupyo sa Pransiya, 7.7% sa populasyon sa metropolitan nga Pransiya. Sa laing pagkasulti, 7.7% sa populasyon sa metropolitan nga Pransiya nagpuyo sa 57.4% sa mga komyun, samtang 92.3% sa populasyon nagpuyo sa 42.6% sa mga komyun.

Ang labing dakong komyun sa Pransiya kon populasyon ang basehan mao ang Paris: kini may 2,125,246 ka molupyo sa Marso 1999.

May unom ka mga village nga Pranses ang naguba sa Unang Gubat Kalibotanon nga wala gayod mabalik sa pagpatindog. Kining unom nahimutang sa departamento sa Meuse ug naguba sa Gubat sa Verdun sa tuig 1916. Human sa gubat, nadesisyonan nga ang mga yuta nga nalakip sa nagubang mga komyun dili ibalhin ngadto sa laing komyun. Kining maong mga komyun walay bisan usa ka molupyo, ug gidumala sa konseho nga may tulo ka miyembro ug pinili sa préfet sa Meuse:

Gawas niining unom, ang labing gamayng mga komyun sa Pransiya kon populasyon ang basehan mao kining mga mosunod:

Bisan sa managlahing gidaghanon sa molupyo, ang matag usa sa mga komyun may mayor (maire) ug usa ka konseho sa lungsod (conseil municipal) nga maoy nagdumala sa komyun gikan sa Hôtel de Ville. Ang matag mayor ug konseho sa lungsod managsamag gahom gikan sa usa ka komyun ngadto sa lain, bisan unsa kadako o kagamay ang langyab o populasyon. Kining maong unipormidad sa estado gikan sa mga ideyal sa Rebolusyong Pranses.

Ang gidak-on sa komyun maoy basehana sa gidak-on sa konseho sa lungsod ug sa paagi sa pagpili sa mga sakop sa konseho.

Sugod sa tuig 1982, ang tulo ka komyun sa Paris, Marseille, ug Lyon gibahin ngadto sa mga municipal arrondissement. Ang mga municipal arrondissement lamang ang mas gamay nga yunit sa administrasyon kay sa komyun, apan kini makita lamang sa nahisgotang tulo ka komyun. Bantayi nga ang municipal arrondissement dili sama sa arrondissement nga dibisyon sa mga departamento.

Ang komyun sa Paris may lain usab nga kalainan sa ubang komyun: ang mga polis sa maong dakbayan ubos sa nasodnong kagamhanan, ug dili sa mayor sa maong komyun.

Sugod pa niadtong 1837, ang mga komyun aduna nay legal nga personalidad. Ang mga municipal arrondissement walay legal nga kapasidad.

Ang mga katungod ug katungdanan sa mga komyun nagsunod sa Kodigo heneral sa mga kolektibong teritoryo (code général des collectivités territoriales (CGCT) nga maoy mihulip sa Kodigo sa mga komyun (Code des communes) gawas sa mga butang kabahin sa mga empleyado.

Mayoriya sa ngalan sa mga komyun sa Pransiya Prinanses. Bisan sa mga komyun diin mayoriya sa mga tawo wala magtabi og Prinanses, ang ngalan sa komyun nabalhin ngadto sa Prinanses nga hubad, pananglitan sa Toulouse (Tolosa sa Occitan), Strasbourg (Straßburg sa Inaleman) ug Perpignan (Perpinyà sa Catalan). Hinuon, may pipila ka gagmayng komyun nga wala mausab ang ngalan ngadto sa Prinanses, sama ning mosunod:

Ang Y maoy may labing mubong ngalan sa tanang komyun sa Pransiya.

Ang mga komyun sa Pransiya nga may labing taas nga ngalan mao kining mosunod (38 ka letra):

Ang labing habog nga komyun sa Pransiya (ug sa Uropa) mao ang Saint-Véran (267 ka molupyo), sa Alps: kini may gihabogon nga gikan sa 1,990 metros (6,529 ka piye) ngadto sa 2,040 metros (6,693 ka piye) gikan sa lebel sa dagat.

Ang komyun nga labing layo gikan sa Paris mao ang L'Île-des-Pins (1,840 ka molupyo) sa New Caledonia: 16,841 km. (10,465 milya) gikan sa sentro sa dakbayan. Sa kontitental nga Pransiya (walay labot ang Corse) ang labing layo gikan sa Paris mao ang Coustouges (134 ka molupyo) ug Lamanère (44 ka molupyo), pulos anaa na sa utlanan sa Pransiya ug Espanya, 721 km. (448 milya) gikan sa Paris.




#Article 212: Departamento (501 words)


Ang departamento (Prinanses: départements) usa ka dibisyon sa pagdumala sa Pransiya ug sa iyang mga kolonya kaniadto. Kini susama sa county sa Iningles.

May 100 ka departamento sa Pransiya, 96 niini anaa sa metropolitan nga bahin sa nasod samtang ang laing upat atua sa gawas sa nasod. Sila gipundok ngadto sa 26 ka mga rehiyon ug gibahin ngadto sa 342 ka mga arrondissement.

Ang kapital nga dakbayan sa usa ka departamento gitawag préfecture.

Sa kontinental nga Pransiya (ang metropolitan nga Pransiya gawas sa Corsica) ang medyan nga langyab sa yuta sa usa ka departamento 5,965 km² (2,303 milya kwadrado), nga 2.5x sa medyan sa langyab sa yuta sa usa ka seremonyal nga county sa Inglatera ug 3.5x sa medyan sa langyab sa yuta sa usa ka county sa Estados Unidos.

Sa sensus sa tuig 1999, ang medyan nga populasyon sa usa ka departamento sa kontinental nga Pransiya 511,012, nga mga duha sa ikatulo (2/3) sa medyan nga populasyon sa usa ka seremonyal nga county sa Inglatera ug 21x sa medyan sa populasyon sa usa ka county sa U.S.

Ang matag departamento gidumal sa usa ka Konseho Heneral nga pagapilion matag unom ka tuig. Sugod niadtong 1982, tungod sa palisiya sa desentralisasyon sa nasodnong kagamhanan, ang hepeng ehekutibo sa usa ka departamento mao ang presidente sa konseho. Sa wala pa kini, ang préfet, representante sa nasodnong kagamhanan ug pinili sa presidente sa Republika, maoy hepeng ehekutibo sa usa ka departamento.

Ang préfet anaa magpuyo sa préfecture. Siya giabagan sa mga sous-préfets sa matag arrondissement; ang kapital nga dakbayan sa usa ka arrondissement gitawag sous-préfecture

Sagad sa mga departamento may langyab nga 4,000–8,000 km² ug populasyon nga 250,000-1,000,000. Ang kinadak-an mao ang Gironde (10,000 km²) ug ang kinagamyan (base sa langyab) mao ang dakbayan sa Paris (105 km², way labot ang palibot nga karon giorganisa isip laing mga departamento). Ang kinadaghanag molupyo mao ang Nord (2,550,000) samtang ang kinagamyag populasyon mao ang Lozère (74,000).

Tan-awa usab ang talaan sa mga departamento sa Pransiya binase sa populasyon.

Ang matag departamento may iyang kaugalingong numero: ang duha-ka-digit nga numero makita sa kodigo postal, sa INSEE (lakip sa mga numero sa social security), ug sa mga plaka sa sakyanan (apan kining kataposang gamit hayan mawagtang tungod sa bag-ong paagi sa paghatag numero sa sakyanan nga gisugdan sa tuig 2006).

Walay numero 20, apan may 2A ug 2B. Ang kod nga 98 gigamit sa Monaco ug dili sa usa sa mga departamento sa Pransiya.

Ang ISO 3166-1 nga kod sa Pransiya FR; ang ISO 3166-2 nga kod sa mga departamento metropolitan sa Pransiya mao ang ilang mga numero nga giunhan og FR. (Ang mga atua sa gawas sa nasod may kaugalingong duha ka letra nga kod.)

Ang mga departamento gimugna niadtong Enero 4, 1790 sa Nasodnong Konstitutibong Asembliya isip hulip sa mga lalawigan. Ang giingong katuyoan mao ang paghulip sa sistema sa lalawigan og usa ka sistema nga mas masabtan, apan lakip sa tuyo mao ang pagguba sa mga diperensiyang kultural aron makamugna og mas hiniusang nasod.




#Article 213: Rehiyon (Pransiya) (457 words)


Ang rehiyon usa ka dibisyon sa pagdumala Pransiyadibisyon sa pagdumala sa Pransiya  Ang nasod gibahin ngadto sa 26 ka mga rehiyon . Kawhaag usa (21 niini nahimutang sa Metropolitan nga Pransiya. Upat anaa sa mga teritoryo sa nasod gawas sa metropolitan. Ang laing usa Corseanaa usab sa metropolitan nga langyab, apan sa teknikal nga pagkasulti dili kini usa ka rehiyon apan usa ka kolektibong teritoryo. Hinuon sa ordinaryong tawo ang Corsica giilang usa ka rehiyon, ug niining artikulo giihap kini isip usa sa mga rehiyon sa Pransiya.

Ang mga rehiyon sa metropolitan nga Pransiya gibahin ngadto sa 2 ngadto 8 ka mga departamento Pransiya departamento samtang ang atua sa gawas sa nasod may usa ka departamento matag usa.

Sa kontinental nga Pransiya (ang metropolitan nga Pransiya gawas sa Corsica) ang medyan nga langyab sa yuta sa usa ka rehiyon 25,809 km² (9,965 milya kwadrado), nga usa sa ikalima (1/5) sa medyan nga langyab sa yuta sa usa ka estado sa Estados Unidos, apan 28% nga mas dako sa medyan nga langyab sa yuta sa usa ka estado sa Alemanya ug 67% nga mas dako sa medyan nga langyab sa yuta sa usa ka rehiyon sa Inglatera.

Sa tuig 2004, ang medyan nga populasyon sa usa ka rehiyon sa kontinental nga Pransiya 2,329,000, mas daghan kaysa sa katunga sa medyan sa populasyon sa usa ka estado sa U.S., tulo sa ikaupat (3/4) sa medyan nga populasyon sa usa ka estado sa Alemanya, ug hapit motunga sa medyan nga populasyon sa usa ka rehiyon sa Inglatera.

Ang medyan nga rehiyon sa kontinental nga Pransiya gitibuok sa upat ka mga departamento.

Ang mga rehiyon walay lehislatibong awtonomiya, ug dili usab sila makapagawas og mga regulasyon. Apan sila ang mangolekta sa buhis ug makadawat og gamayng bahin niini gikan sa nasodnong pangagamhanan. May dako usab sila nga badyet nga gidumala sa rehiyonal nga asembliya. Ang rehiyonal nga asembliya gitibuok sa mga representante gikan sa mga departamento ug sa mga dagkong komyun.

Ang ilang legal nga trabaho mao ang paghimo og mga tulunghaan ug pagbayad sa mga ekipiho niini. Niadtong Marso 2004, ang nasodnong pangagamhanan sa Pransiya misugyot nga ibalhin ngadto sa mga rehiyon ang pipila ka mga klase sa wa-magtudlo nga mge empleyado sa mga tulunghaan. Ang mga kritiko sa maong plano miingon nga kadudahan kon may igo bang kwarta nga ibalhin sa nasodnong pangagamhanan ngadto sa mga rehiyon alang sa panuweldo sa maong mga empleyado.

Gawas niining legal nga atribusyon, ang mga rehiyon duna usay papel sa pagbuot unsaon paggasto sa kwarta alang sa imprastraktura. Tungod niini, ang pagka presidente sa usa ka datong rehiyon sama sa Île-de-France o di ba kaha Rhône-Alpes mahimong usa ka high profile nga posisyon.

Kining maong mga rehiyon mga departamento usab sa samang higayon.




#Article 214: Dibisyon sa pagdumala (Pransiya) (112 words)


Ang mga dibisyon sa pagdumala sa Pransiya mao kinining mosunod, gikan sa labing dako ngadto sa labing gamay: rehiyon, departamento, arrondissement, kanton, ug komyun.

Ang mga administrabong subdibisyon nga may (limitadong) kagawasan sa administrasyon gitawag nga kolektibong teritoryo (collectivité territoriale). Ang matag kolektibong teritoryo may representasyon sa Senado.

Sa una, ang Pransiya gibahin ngadto sa mga lalawigan.

Ang mga dibisyon nga nasulat dinhi husto sa Enero 1, 2006.

Ang metropolitan nga Pransiya nabahin ngadto ning mosunod:

Ang mga teritoryo sa Republika sa Pransiya gawas sa metropolitan nga langyab niini nabahin ning mosunod:

Ang mga pulo nga panag-iya sa Republika apan walay nagpuyo o permanenteng nagpuyo giilang iya sa estado (domaine public d'Etat).




#Article 215: Arrondissement (104 words)


Ang arrondissement usa ka dibisyon sa pagdumala sa Pransiya.
Ang usa ka gatos ka mga departamento sa maong nasod gibahin ngadto sa 342 ka mga arrondissement.

Ang kapital sa usa ka arrondissement gitawag sous-préfecture. Kon ang usa ka arrondissement naglakip sa kapital sa departamento (ang préfecture), ang maong préfecture mao usab ang kapital sa arrondissement, ug sa samang higayon usa usab ka sous-préfecture.

Ang usa ka  arrondissement gibahin pa gayod ngadto sa mga kanton ug mga komyun.

Ang mga dakbayan sa Paris, Lyon ug Marseille gibahin ngadto sa mga municipal arrondissement, apan ang maong pagkagamit sa termino lahi sa gigamit dinhi ning maong artikulo.




#Article 216: Aglomerasyon sa mga katilingban (Pransiya) (141 words)


Ang communauté d'agglomération usa ka dibisyon sa pagdumala sa Pransiya. Kini usa ka istruktura sa pangamgamhanan alang sa mga metropolitan nga langyab. Kini gimugna sa Balaod Chevènement sa 1999. Ang usa ka communauté d'agglomération gitibuok sa usa ka komyun nga may dili mokubos sa 15,000 ka molupyo o usa ka kapital nga dakbayan sa usa ka departamento (préfecture) ug sa nagpalibot nga mga komyun.

Sa Enero 1, 2006, may 164 ka mga communauté d'agglomération sa Pransiya, 158 sa Metropolitan ug 6 sa gawas sa nasod. 20.68 milyones ka mga tawo ang nagpuyo sulod sa mga communauté d'agglomération. Ang populasyon sa mga communauté d'agglomération gikan sa 583,229 (Greater Toulouse) ngadto sa 28,485 (Pays de Flers, Orne) (ang mga pigura sumala sa sensus sa 1999).

Kining maong talaan gipasunod segun sa sensus sa Marso 1999. Ang mga utlanan husto hangtod sa tuig 2006.




#Article 217: Katilingban sa mga komyun (Pransiya) (225 words)


Ang usa ka katilingban sa mga komyun sa Pransiya (Prinanses: communauté de communes) dibisyon sa pagdumala sa Pransiya. Kini usa ka pederasyon sa mga komyun ug nagaporma og usa ka sistema diin ang mga lokal nga buhatonon mahimong hisgotan ug planohon.

Sa Enero 1, 2006, may 2,386 ka mga katilingban sa mga komyun, 2,380 sa metropolitan nga Pransiya ug 9 sa gawas sa nasod. 26.08 milyones ka mga tawo ang nagpuyo sulod sa mga katilingban sa mga komyun. Ang populasyon sa mga katilingban sa mga komyun gikan sa 159,997 (Boucle de la Seine) ngadto sa 168 (Vallée du Toulourenc, Vaucluse) (ang mga pigura sumala sa sensus sa 1999).

Ang katilingban sa mga komyun gimugna sa Parliyamento sa Pransiya niadtong Pebrero 6, 1992 ug giamendyahan sa Balaod Chevènement sa 1999.

Ang bugtong krayterya sa usa ka communautés de communes mao ang heyograpikal nga panagsumpay.

Sumala sa kodigo heneral sa mga kolektibong teritoryo (code général des collectivités territoriales (CGCT) ang usa ka katilingban sa mga komyun usa ka publikong establisemento sa interkomyunal nga pagtinabangay nga giporma sa pipila ka mga komyun nga managsilingan.

Sa pagsulod ning balaora (1999), ang mga katilingban nga wala makaabot sa krayterya gipasagdang magpadayon sa ilang pagkakatilingban.

Kining maong talaan gipasunod segun sa sensus sa Marso 1999. Ang mga utlanan husto hangtod sa tuig 2006. Ang labing dakong komyun gibutang sulod sa parentesis.




#Article 218: Kanton (374 words)


Ang kanton usa ka dibisyon sa pagdumala sa Pransiya. Ang 329 ka mga arrondissement sa nasod gibahin ngadto sa 3,879 ka mga kanton.

Sa mga urban nga dapit sa Pransiya ang usa ka komyun sagad nga gitibuok sa labaw sa usa ka kanton. Sa mga rural nga dapit ang pipila ka komyun mahimong sakop sa usa lamang ka kanton. Sa rural nga kanton ang prinsipal nga komyun (chef-lieu) maoy sagad nga nahimutangan sa opisina sa kanton.

Alang sa katuyoang estadistikal, ang mga arrondissement sa Paris giihap isip mga kanton.

Ang esensiyal nga katuyoan sa usa ka kanton mao ang eleksiyon sa mga opisyal sa rehiyon. Ang matag kanton magpili og usa ka representante alang sa konseho heneral sa departamento, ang prinsipal nga yunit administratibo sa Pransiya.

Bisan kon ang mga arrondissement sa Paris giihap isip mga kanton alang sa katuyoang estadistikal, wala silay papel sa eleksiyon.

Ang mga kanton mga distrito legal usab isip lingkoranan sa Korte sa Unang Pagtaral. Sa una ang mga kanton gitawag justices de paix kun korte sa distrito.

Ang mga kanton gimugna niadtong 1790 sa samang higayon nga ang mga departamento gimugna sa Rebolusyonaryong Komitiba alang sa Pagbahin-bahin sa Teritoryo (Comité de division). Mas daghan ang mga kanton niadtong panahona kay sa karon.

Una silang gipundok ngadto sa mga distrito apan human ang mga distrito giwagtang niadtong 1800, giorganisa sila ngadto sa mga arrondissement.

Ang ilang gidaghanon gipakubsan sa Loi du 8 pluviôse an IX (Enero 28, 1801), o ang Balaod alang sa pagpakubos sa gidaghanon sa mga korte sa distrito (Loi portant réduction du nombre de justices de paix). Ang mga pamuno sa distrito gipaorganisa sa kagamhanan sa mga komyun ngadto sa mga kanton. Ang mga talaan gipatik sa Bulletin des Lois sa 1801 ug 1802; kini maoy gibasehan sa dibisyon sa pagdumala sa Pransiya karong panahona.

Sukad niadtong panahona, ang mga kanton nga gagmayg populasyon gipangwagtang ug mga bag-ong kanton sa mga rehiyon nga taas og tubo ang populasyon gipuno.

Ang gidaghanon sa mga kanton managlahi gikan sa usa ka departamento ngadto sa lain; pananglitan ang Territoire de Belfort may 15, apan Nord may 79. Ang pulo sa Mayotte, nga may porma sa pagdumala nga susama sa usa ka departamento, gibahin ngadto sa 19 ka mga kanton.




#Article 219: Municipal arrondissement (654 words)


Ang mga municipal arrondissement (Prinanses: arrondissement municipal  usa ka dibisyon sa pagdumala sa Pransiya nga mas ubos pa sa komyun, apan makita lamang sa tulo ka mga komyun: Paris, Marseille, ug Lyon.

Ang mga municipal arrondissement walay kalabotan sa mga arrondissement nga mga dibisyon sa departamento sa maong nasod.

May 45 ka mga municipal arrondissement sa Pransiya: 20 sa Paris, 16 sa Marseille, ug 9 sa Lyon. (Apan sa tuig 1987 may usa ka balaod nga nagbahin sa Marseille ngadto sa 8 ka mga sektor (secteur) ug ang mga arrondissement nahimong walay bili.)

Ang labing dakong arrondissement mao ang ika-9 nga arrondissement sa Marseille (63.21 km² kun 24.4 milya kuwadrado), 26% sa langyab sa maong dakbayan ug 60% sa langyab sa Paris lakip ang Bois de Boulogne ug Bois de Vincennes. Ang maong arrondissement nahimutangan sa Parke Luminy nga usa ka protektadong parke ug ang mga calancque sa Marseille. Ang labing gamay nga arrondissement mao ang ikaduhang arrondissement sa Paris (0.992 km² kun 0.383 milya kuwadrado).

Ang labing daghag nagpuyo nga arrondissement mao ang ikanapulog limang arrondissement sa Paris nga may 225,362 ka molupyo sa sensus sa 1999. Kon kining maong arrondissement usa pa ka komyun, mas daghan pa kinig tawo sa mga komyun nga mga dakbayan sama sa Bordeaux, Lille, ug Grenoble ug maoy ika-9 nga labing daghag nanimuyo. Ang arrondissement nga may labing gamayg nanimuyo mao ang ikanapulog unom nga arrondissement sa Marseille (16,574 ka molupyo). Apan tungod kay ang ika-16 nga arrondissement gidumala man isip bahin sa ika-8 nga sektor sa maong dakbayan, ug ang maong sektor may 87,714 ka molupyo, ang arrondissement nga may labing gamay nga nanimuyo mao ang unang arrondissement sa Paris nga may 16,888 ka molupyo sa sensus sa 1999.

Ang arrondissement nga may labing taas nga densidad sa populasyon mao ang ikanapulog usa nga arrondissement sa Paris, nga may 40,672 ka tawo sa matag kilometro kuwadrado (105,339 ka tawo sa matag milya kuwadrado) sa 1999. Ang arrondissement nga may labing ubos nga densidad sa populasyon mao ang ikasiyam nga arrondissement sa Marseille nga may 1,151 ka tawo sa matag kilometro kuwadrado (2,981 ka tawo sa matag milya kuwadrado) sa 1999. 

Ang mga municipal arrondissement walay ngalan, numero lang (sa Paris adunay mga ngalan ang mga arrondissement, apan walay migamit kanila -- bisan gani ang administrasyon sa Paris). Sa Paris ang mga tawo naanad na sa sistema sa arrondissement, ug kon mangutana ka sa ilang pinuy-anan, lakip sa ilang ihatag mao ang numero sa ilang arrondissement. Sa Lyon, may tulo ka arrondissement nga sagad hatagan sa ilang ngalan: ang ikalima (Vieux Lyon), ikaupat (la Croix Rousse) ug ikaduha (Presqu'île). Sa Marseille mas komon ang paghatag sa ngalan sa kasilinganan, apan usahay adunay upoy mohatag sa ngalan sa arrondissement.

Ang mga municipal arrondissement gigamit sa lima ka digit nga kodigo postal (ZIP kod) sa Pransiya. Ang unang duha ka digit alang sa departamento samtang ang naulahing tulo alang sa numero sa arrondissement. Ang unang duha ka digit alang sa Paris mao ang 75, sa Lyon 69 (alang sa Rhône), ug sa Marseille 13 (alang sa Bouches-du-Rhône). Ang Parisiano nga anaa magpuyo sa ika-13 nga arrondissement may kodigo postal nga 75013 Paris. Ang taga-Lyon nga anaa magpuyo sa ikatulong arrondissement sa iyang dakbayan may kodigo postal nga 69003 Lyon. Ang bugtong eksepsiyon niini mao ang ika-16 nga arrondissement sa Paris, nga nabahin ngadto sa duha ka kodigo postal: 75016 Paris sa habagatan sa arrondissement ug 75116 Paris sa amihanan.

Ang ubang dagkong dakbayan sa Pransiya gibahin usab sa lain-laing mga kodigo postal, apan kini walay kalabotan sa mga arrondissement.

Ang mga arrondissement sa Paris miporma og usa ka spiral gikan sa tunga-tunga ug tuyok sama sa relo. Ang sa Marseille gikan sa Habagatang-kasadpan ngadto sa Habagatang-sidlakan ngadto sa Amihanang-sidlakan ug dayon lahos sa Amihanang-kasadpan. Ang sa Lyon walay klarong pattern ug duha lamang ka nagsunod nga mga numero (1 ug 2, 7 ug 8) ang may komon nga utlanan.




#Article 220: Talaan sa mga departamento sa Pransiya binase sa numero (113 words)


Kini ang talaan sa mga departamento sa Pransiya, lakip ang kapital (préfecture) sa matag usa ug pinasunod binase sa numero. Gilakip dinhi ang Corse, New Caledonia, ang mga collectivité d'outre-mer, ug ang territoire d'outre-mer.

Tungod kay pipila lamang niini ang may hubad sa Binisayang Sinugboanon, sa mayoriya kanila ang Pranses nga ngalan ang gigamit. Alang sa mga dapit nga may popular ang Iningles nga ngalan, ang maong ngalan gibutang pinahandag human sa Pranses nga ngalan.

Kining maong talaan gipasunod base sa numero ug wala maglakip sa mga rehiyon diin ang departamento nahisakop; alang sa gipasunod base sa alpabeto ug giorganisa sa matag rehiyon, tan-awa ang Talaan sa mga rehiyon ug departamento sa Pransiya.




#Article 221: Katilingbang urban (Pransiya) (169 words)


Ang usa ka katilingbang urban sa Pransiya (Prinanses: communauté urbaine) usa ka interkomyunal nga istruktura. Ang usa ka urban nga katilingban gitibuok sa usa ka dakbayan ug ang iyang mga nagpalibot nga independenteng mga komyun (indepedent communes).

Ang unang upat ka urban nga katilingban gimugna sa Parliyamento sa Pransiya niadtong Disyembre 31, 1966. Kini ang mga metropolitan nga langyab sa Bordeaux, Lille, Lyon ug Strasbourg. Ang katuyoan sa maong istruktura mao ang pagtinabangay ug pag-inabagay sa pagdumala sa mga dagkong dakbayan ug sa nagpalibot nga mga komyun. Ang status sa mga urban nga katilingban giusab sa Balaod Chevènement sa 1999.

Ang usa ka komyun nga sakop sa usa ka urban nga katilingban dili makabiya sa istruktura. Kini maoy nakalahi ning maong istruktura sa communauté d'agglomération.
  
Sa Enero 1, 2006, may 14 ka mga urban nga katilingban sa Pransiya, tanan kanila sa Metropolitan, diin may 6.22 ka milyon ka tawo ang nagpuyo.

Kining maong talaan gipasunod segun sa sensus sa Marso 1999. Ang mga utlanan husto hangtod sa tuig 2006.




#Article 222: Rehiyon sa gawas sa nasod (Pransiya) (174 words)


Ang rehiyon sa gawas sa nasod (Prinanses: région d'outre-mer) usa ka dibisyon sa pagdumala sa Pransiya. Kini ang bag-ong ngalan alang sa mga departamento sa gawas sa nasod (Prinanses: départements d'outre-mer) sa Pransiya nga susamag gahom sa mga rehiyon sa metropolitan nga langyab niini.

Ubos sa Konstitusyon sa tuig 1946 sa Ikaupat nga Republika, ang mga kolonya sa Pransiya sa Guadeloupe (Karibeyan), Martinique (Karibeyan), Guyane (Habagatang Amerika), ug Réunion (Kadagatang Indiyan) gihimong departamento imbes nga kolonya.

Sa tuig 1982 ang maong mga departamento gihatagag rehiyonal nga gahom ubos sa palisiya sa desentralisasyon nga gisagop sa nasodnong kagamhanan. Sa tuig 2003 giusab ang Konstitusyon ug gihatag bag-ong ngalan kining maong mga departamento, apan nagpabiling mas popular ang départements d'outre-mer kay sa région d'outre-mer bisan kon ang naulahi ang opisyal nga termino.

Isip integral nga mga sakop sa Republika sa Pransiya, ang maong mga rehiyon may representasyon sa Nasodnong Asembliya, sa Senado ug sa Konseho sa Ekonomiya ug Katilingban sa Pransiya. Sila usab makapili og sakop sa Parliyamento sa Uropa ug makagamit sa euro isip kuwarta.




#Article 223: Talaan sa mga departamento kanhi sa Pransiya (140 words)


Ang sistema sa departamento sa Pransiya wala magpabiling walay kausaban pagdagan sa panahon. May mga departamento nga nag-usab og ngalan, may nawagtang usab sa mga kamot sa Republika tungod sa pagkapilde sa gubat. Kini ang talaan sa mga departamento kanhi sa Pransiya.

Tungod kay pipila lamang niini ang may hubad sa Binisayang Sinugboanon, sa mayoriya kanila ang Pranses nga ngalan ang gigamit. Alang sa mga dapit nga may popular ang Iningles nga ngalan, ang maong ngalan gibutang pinahandag human sa Pranses nga ngalan.

Ang mga préfecture mao ang kapital nga dakbayan sa usa ka departmante.

Ang pipila ka departamento wala mawagtang apan nag-ilis lamang og ngalan, aron pagwagtang sa terminong ubos.

May pipila ka departamento nga giestablisar sa mga teritoryo nga naangkon sa Pransiya panahon sa Rebolusyong Pranses ug sa Unang Imperyong Pranses nga karon dili na sakop sa Pransiya:




#Article 224: Pyano (172 words)


Ang pyano usa ka klase sa instrumentong pangmusika nga gitokar gamit sa usa ka teklado. Makahimo kini og tingog pinaagi sa pagpitik sa mga istring nga steel gamit ang mga felt hammer nga morebawnd dayon mao nga mag-vibrate ang istring sa iyang prekuwensiya nga resonado (resonance frequency). Ang kini nga mga vibration nabalhin (natransmit) pinaagi sa mga daw-tulay ngadto sa soundboard nga mipakusog sa tingog (amplify).

Ang piano kanunay nga gigamit sa musikang Kasadpanon para sa solo nga pasundayag, musika nga kamara (chamber music), ug isip akompanimento. Popular sab kini sa paghimo og komposisyon ug pagpraktis sa musika. Usa kini sa labing iladong instrumento sa musika. Giklasipikar ang piano isip perkusyon ug gikutay(adunay kwerdas) nga instrumento.

Ang pulong piano minubo sa pulong Initalyano nga pianoforte (clavicembalo [o gravicembalo] col piano e forte (sa literal, harpsichord nga may hinay ug kusog). Kini nagtudlo sa responsiveness sa instrumento ngadto sa pagtulpok sa teklado, para makahimo og lahi-lahing nota ang piyanista pinaagi sa pagkontrol sa kapaspas sa pagpitik sa mga hammer sa mga istring niini.




#Article 225: Doubs (257 words)


Ang Doubs usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa sidlakang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Doubs. Ang pagkabasa niini sa Prinanses /du/ (ang kataposang duha ka letra dili litokon).

Ang Doubs usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Franche-Comté.

Pagka-1793 ang republika sa Mandeure, ug sa 1816, ang prinsipalidad sa Montbéliard.

Ang Doubs kanhi lutsanan padulong sa Switzerland pinaagi sa iyang piyer sa Joux.

Daghang mga nabantog nga tawo, lakip na sila si Mirabeau, Toussaint Louverture ug Heinrich von Kleist, ang napriso sa Château de Joux.

Tan-awa usab ang artikulo kabahin sa Gawasnong Kondado sa Burgundy.

Ang Doubs karon kabahin sa rehiyon sa Bourgogne-Franche-Comté.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Jura, Haute-Saône, ug Territoire de Belfort, ug sa mga kanton sa Switzerland sa Vaud, Neuchâtel, ug Jura.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Doubistes.

Sugod pa lang sa ika-13 nga siglo ang mga molupyo sa amihang duha sa ikatulong bahin (2/3) sa Doubs nagtabi sa pinulongang Franc-Comtois, sakop sa Langue d'Oïl]. Ang mga tawo sa habagatan nagtabi og usa ka diyalekto sa pinulongang Franco-Provençal. Ang maong mga pinulongan gitabi kuyog sa Prinanses, ang opisyal nga pinulongan, ug padayong gitabi sa mga rural nga dapit hangtod sa ika-20 nga siglo.

Sila si Victor Hugo ug Auguste ug Louis Lumière pipila sa mga nabantog nga tawo nga gikan sa Doubs.

Ang mga kastilyo sa Joux ug Besançon duha sa labing importanteng mga destinasyon.




#Article 226: Mario Cuezon (2573 words)


Si Mario L. Cuezon usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon. Natawo siya ug nagdako sa Jimenez, Misamis Occidental, Mindanao. 

He finished Bachelor of Arts, major in Philosophy and minor in Political Science from the College of Social Sciences and Philosophy at the University of the Philippines, Diliman, Quezon City.

He finished Master of Arts in Malikhaing Pagsulat at the College of Arts and Letters, UP Diliman, Quezon City.

His thesis is  Isang Mama, Tatlong Akda sa Tatlong Wika (Ang mga Unang Akdang Prosa ni Mario L. Cuezon sa Cebuano, Ingles at Filipino). (One Man, Three Works in Three Languages, The First Prose Works of Mario L. Cuezon in Cebuano, English and Filipino). It was the longest thesis then submitted to the UP CAL Graduate Studies Office. It includes two novels (Revolution, An Office Job, in English) and Amang Djani : Usa ka Kaswal sa Usa ka Munisipyo Usa ka Hapon Niana), in Cebuano (The Mute Djani: One Casual Employee of a Town Hall in One Afternoon). It also includes a collection of Filipino short stories titled Ang Barkada at ang Puta o ang Puta at ang Barkada at iba pang mga Kuwento, The Friends and the Prostitute and the Prostitute and the Friends and Other Stories.)

It was the first time that a Cebuano novel was submitted without a translation.

Among the panel members in his thesis defence were Dr. Ariel Agcaoili, Prof. Ligaya Tiamson-Rubin, Prof. Eugene Evasco and Prof. Luna Sicat-Cleto.

Sa iyang pag-eskuyla sa kolehiyo isip usa ka UP-Government Scholarship Grantee, nahimo siyang staffmember sa mga campus publications sama sa  Sinag (official student paper sa UP College of Arts and Letters ug pagkabuak niini sa tulo ka kolehiyo, sa UP College of Social Sciences and Philosophy) ug sa Philippine Collegian (official student paper sa UP Diliman). Nahimo usab siyang contributor sa Diliman Review.

Nakadaog siya og ganti sa maikling dula (Cubicle) ug sa maikling kuwento (Ang Barkada at ang Puta o ang Puta at ang Barkada) sa Gawad CCP (Cultural Center of the Philippines) sa 1998  ug 1999. Napablis ang Cubicle sa Diliman Review ug ang Ang Barkada... sa Ani (Dec. 1989). Naapil usab ang Ang Barkada... sa antolohiyang Women's Bodies, Women's Health diin siya lamang ang lalaking manunulat nga naapil.

Matud pa sa hurado sa CCP contest nga sila si Dr. Rosario Cruz Lucero, Liwayway Arceo ug Fanny Garcia, makit-an sa iyang istoryang Ang Barkada...  ang lawak ng naabot ng naabot ng kanyang eksperimentasyon.

Cited ang iyang ngalan sa artikulong Short Story sa CCP Encyclopedia of  Philippine Literatures isip usa sa mga manunulat nga nagpadayon sa fusion of modernism and committment in the Philippine short story uban nila ni Ninotchka Rosca, Jose Dalisay, ug uban pa.

Uban sa mga modernist niyang mga istorya ang Pastilan (Filipino, published sa Mirror Weekly, gihubad sa Bisaya), Ang Babaeng Walang Utong (Mirror Weekly), Musang (Phil. Collegian Literary Folio), Ang Huling Dalaw sa Fort Santiago (Filmag), Tagay (Likhaan 2006), Tagay Pa (Philippine Humanities Review, UP).

Napablis ang iyang nobelang Amang Djani sa Bisaya gikan niadtong Mayo 2005 taman sa Marso 2006. Usa kini ka nobelang nagpakita sa korapsyon sa usa ka munisipyo.

Ang uban niyang mga istorya, balak, gumalaysay, feature articles ug balita napablis sa lain-laing publikasyon sama sa Graphic, Free Press, Bisaya, Liwayway, Malindang Herald (Ozamiz), Malindang Tribune (Oroquieta), Panguil Bay Monitor (Ozamiz), Misamis Observer, Misamis Weekly, Salaysayon ug uban pa.

What Writers Say About his Writings:

mgabisayangdako.blogspot.com. February 20, 2007.

	“Awtoridad si  Bay Mario sa magic realism. Ang iyang literary tradition sa panulat atong mahitalay niining maong natang sa kapanulatan. Nag-inusara siya niini sa atong katitikan.”

	(Bay Mario is an authority on magic realism. His literary tradition can be lined along this kind of writing. He is alone in this in our (Cebuano/Visayan) literature.)

Rosa Mercado, Putting a  Human Face to Globalization : the Cooperative Model (An Integrative Paper: Asia-Pacific Conference on Cooperatives 2006)

	“Poverty eradication also figures highly in two other papers. The paper of Mario L. Cuezon narrates the various lessons and setbacks experienced by some ten cooperatives in Misamis Occidental in their uphill drive to become millionaire coops and make a difference in their communities. He narrates how these cooperatives have made use of their power of borrowing money from various sources, made the risk of branching out and expanding from rural areas to towns and made use of the Grameen method, a micro-financing concept designed to mobilize rural women to engage in small business. Misamis coops have adopted the attitude of “learning from the world, learning from themselves” to make a dent in their communities.”

Omar Khalid, Mubong Kurso sa Pagsulat og Sugilanon, Bisaya Forum Website, also published earlier in Bisaya magasin
 

	“...Ang plastada nato sa atong mga linya, kon maantigo ta, makapaikag usab sa mga magbabasa. Dunay sugilanon si Mario L. Cuezon nga may ulohang “Pastilan”. Ning maong sugilanon, gikuha sa tagsulat ang transkripto sa usa ka inahan nga naghilak ibabaw sa patay niining anak. Gani, gisugdan kini niyag letrang gamay ug hangtod sa tumoy sa kataposang bahin sa sugilanon ang inahan di pabangbang sa kahinugon sa iyang namatayng anak. Sa laktod, usa ra gyod ka tudling ug usa ka parapo ang maong sugilanon. ..
	Kon nakabantay ka sa nobela ni Cuezon (Amang Djani) naa siya’y estilo nga gitawag sa atong magtutudlo sa literatura og interior monologue...”

	(The structure of our lines can also attract the interest of our readers. Mario L. Cuezon has a story with the title, “Pastilan”. In this story, he presents the transcript of a mother crying over her dead son. He started with small letters and until the end of his story, the mother wails over the death of her son. In short, there is only one line and one paragraph in the said story...
	In Cuezon’s novel (Amang Djani) he has a style called by our literature teachers as interior monologue.”

Richel Dorotan, award-winning Cebuano writer, staff of Bisaya magazine (from Bisaya e-groups, June 6, 2006)
	Dili sa pagpanghambog, usa sa dakong ngalan sa kapanulatang Binisaya ang dagang nga Mario L. Cuezon. Pero dili puydeng pabasahon  sa iyang mga sugilanon kadtong sobra ka conservative ug kadtong dunay sakit sa kasingkasing kay magsige lang ra ba tag katawa ining iyang mga trabaho. Mario’s work  is funny without being comical. Nagsuwat siya nga morag wa lang magpakatawa. What a writer!
	(It is not a boast, one of the big names in Cebuano literature is the literature of Mario L. Cuezon. But we cannot allow the ultra-conservatives and those with heart diseases to read his stories as we will always laugh in reading his works. Mario’s work is funny without being comical. He writes as if he was not intending us to laugh.  What a writer!)

Rolando B. Tolentino (Ang Aklat Likhaan ng Tula at Maikling Kuwento 2000, page 109): Leading post-modern fictionist, Department of Film, College of Mass Communications, UP Diliman):
	“Lahat ng ating paniniwala—sinasabi at ikinikilos—ay usaping ideolohikal. May pinapanigan itong interes sa lipunan –mas kampi o kaaway ba ito ng naghahari o pinaghaharing uri, makababae ba o sexista, reaksyonaryo o rebolusyonaryo ba – hindi man ito lantarang inihahayag ng kwento at ng kanyang manunulat. Ang mga kwentong napabilang sa koleksyon ay mas masinop na pagtatangkang bigyan-linaw –kahit hindi bigyan resolusyon—ang mga politikang sinasambit ng naratibo. Ano ang politika ng pagbabagong inaasam at sinasambit ng mga kwento? At tulad ng ating mismong pagkilos sa highly stratified na lipunan, ang mga kwento ay representasyon ng ating pang-araw-araw at pangmatagalang pakikitunggali sa personal at political na karanasan. Kaya mapangahas itong aktibidad ng pagkukwento –naghaharap ito ng sitwasyong iniinugan nito, at nagpepresenta, sa dinamidami ng posibilidad—ng, sa karaniwan, isa lamang resolusyon. At ito ang pinaninindigan ng kwento. Kaya ang kwento ay isang manifesto ng isang karanasan : paano dadanasin at bibigyan-sustansya ang karanasan, halimbawa, ng paghihiwalay sa kwento ni Ellen Sicat, o ng pagdanas ng sakit at paggaling kay Cuezon.

	(All our beliefs—words and actions—are ideological terms. They are biased for certain interests in our society—are they friends or enemies of the ruling or the ruled class, are they pro-women or sexist, reactionary or revolutionary—this might not be explicitly expressed in the story or by the writer. The stories included in the collection are clear attempts to present –even if they don’t resolve them—the politics mentioned in the narratives. What is the politics of change wished for or mentioned in the stories? And just like our actions in a highly stratified society, the stories are representations of our everyday and long-term contradictions of our personal and political experiences. So the activity of store telling is a courageous act –it presents a situation and a possibility, out of so many, of only one resolution. And this is the stand of the story. So a story is a manifesto of an experience: how an experience is to be felt or given substance, like separation in the story of Ellen Sicat or the feeling of pain and healing in the story of Cuezon.)

Dr. Thelma B. Kintanar,  Department of English and Comparative Literature, College of Arts and Literature, UP Diliman.
	Last December 2001, his story, Ang Barkada at ang Puta o ang Puta at ang Barkada, was published in the anthology Women's Health, Women's Lives published by the UP Women's Studies Center. Thelma B. Kintanar, the editor, commented in the introduction :

	Mario L. Cuezon is the only male writer included in this anthology, not because we needed a token male but because, in Ang Barkada at ang Puta o Ang Barkada at ang Puta, he portrays powerfully and with deep understanding the socio-economic forces that lead to prostitution among female university students in the Metro Manila area. At the same time, however, he shows us the other side of the question, the socialization and background of male university students who patronize the commercial sex trade as one more pastime. What makes the story effective is not the accretion of starkly realistic detail with which he depicts every move and thought of the characters but his skillful use of technique. Relying mainly on juxtaposition and shifts in point of view, he tells the story from a dual perspective : that of the desperate female student from the slums who must prostitute herself to pay her next semester's tuition and that of the male students from an exclusive school, rich and spoiled rotten, who think of themselves as playing a game in which they carelessly spend hundreds of pesos for a few hours of pleasure. True, this is not enforced prostitution but commercial sex - the girl willingly engages in it. It is easy to condemn her but the story poses the question : given her circumstances, what are her options? As for the males, they turn vicious and change the game to one of sadistic pleasure when they think that she may have infected them with STD. The parallel presentations of consciousness and the shifts in point of view which the author deftly negotiates, not just from one paragraph to the other, not just from one sentence to the next but even within the same sentence, shed light on situation and character better than overt authorial comment.  

Jun Cruz Reyes (Ang Aklat Likhaan ng Tula at Maikling Kuwento, 1996, page 42): (Award-winning novelist and short story writer teaching fiction at the Departamento ng Filipino at Panitikan ng Pilipinas at College of Arts and Letters, UP Diliman)
	“Sa Tagay ni Mario Cuezon, nilasing niya sa detalye, sa pasatirikong pamamaraan, ang mambabasa. Sa biglang tingin, hindi nakakagalit ang burukrata-kapitalismo, kapag ang kwento’y ganito. Pinapatawa niya ang mambabasa, hanggang magsawa at magalit. At mag-isip-isip, bakit ganito?”

	(In Tagay by Mario L. Cuezon, he makes the readers drunk with his details, in a satirical way.	 At one glance, bureaucrat capitalism is not something to be angry against, if a story is like this. He makes his readers laugh, until they get bore and get angry. And think, why are things like this?)

Liwayway Arceo, Fanny Garcia, Rosario Cruz Lucero (as judges in Gawad CCP 1989), in Ani, December 1989: (Award-winning writers in Filipino and English)

	“ Sa Aming pagbabalik sa Ang Barkada at ang Puta O ang Puta at ang Barkada, muli naming ‘nakita’ ang mga kadahilanan ng aming pag-ayaw sa nasabing obra. Kung paiiralin naming ang aming ‘mata’ bilang editor, ilalathala namin ang akda nang halos ay hindi lalapatan ng editing upang maipakita ang kakanyahan ng awtor, at ang lawak ng naabot ng kanyang eksperimento.
	“Hindi namin inihihiwalay sa hindi-nasusulat na pamantayan na ang isang akdang nagwagi sa isang pambansang timpalak ay laging may posibilidad na isalin sa ibang wika. Bilang babae, at batay na rin sa ‘pagtutol’ ng aming mga kasama sa propesyon ng babae, iyon din ang aming sinasabi ngayon: “Wala na bang maaaring pasuking gawain ang isang babaeng dukha kundi ang ipagbili ang kanyang sarili?”

	(In our review of Ang Barkada at ang Puta O ang Puta at ang Barkada, we saw again the reasons for our dislike of the said work. If we were to let our eyes reign as editor, we will publish the work with almost no editing to show the ability of the writer and the breadth of what his experimentation had reached.
	We cannot separate from the unwritten standard that a work which had won in a national contest always has the possibility of being translated in another language. As women and based on the protest of our colleagues against the profession of the woman, this is what we will say now: “Does a poor woman have no other possible job except to sell herself?”)

Rosario Cruz Lucero  with notes from Soledad S. Reyes, Recil Mojares, M. Bulong and P.E. Marino. (Cultural Center of the Philippines (CCP) Encyclopedia on Philippine Literatures (“Short Story, page 258):

	“In English and Tagalog, the fusion between modernism and  commitment in the Philippine short story, is continued by writers like Jose Y. Dalisay, Mario I. Miclat, Leoncio P. Deriada, Amadis Ma. Guerrero, Ninotchka Rosca, Noel Salonga, Roland Tolentino, Eli R. Guieb, R. Fullones Santos, Mario L. Cuezon, Lemuel Torrevillas, Luning Bonifacio Ira and many others.

PUBLISHED WORKS

Amang Djani					Bisaya
(Usa ka Kaswal sa Usa ka Munisipyo         June 2005 – March 2006
Usa ka Hapon Niana)

STORIES/ POEMS.
Filipino Stories

          (Drowing ni Anne)

						Ani 30. Bantay Sining. 2004
						(Cultural Center of the Philippines)

						Lagda 2 (1999)

						2000 Aklat Likhaan. 
						UP Institute of Creative Writing

						UP Institute of Creative Writing

   o ang Puta at ang Barkada	     	 	Women's Health, 
			Women’s Bodies, Dec. 2001
			(Anthology of Women’s Writings)
UP Center for Women’s Studies

English Stories

Cebuano Stories
(stories in bold are about the love story of Jimmy and Perli)

      Ang Gala nga Giapilan ni Juan ug Jimmy	            Bisaya, Septiyembre 2, 2009
       Bagani sa Dagang Bisaya					Bisaya, Hulyo 8, 2009

(Titles in bold print are those about the love saga of  Jimmy and Perli)

Filipino Poems

                     (US-Based paper,       Movt. For Democratic Philippines)

     Nagpipilit Maging Tula

English Poems

						 	Phil. Free Press, April 21, 2001

     (Political Penetration)

						 	Venture, March 1981
				 		    The Literary Apprentice 1984-85.

Cebuano Poems
Print Media

Published Online

   Panahon sa Rumble/ 				Lunsayng Binisaya (online)
   One Bird, One Morning, Rumble Times		Lunsayng Binisaya (online)

    Minsay Muli Akong Nagkudkod II			Lunsayng Binisaya (online)

     Mahalong Alahas/She Wears her Virginity	Lunsayng Binisaya (online)
      Like a Precious Jewel

      We Wage a War with Words I			Lunsayng Binisaya (online)

Published Print Media
Mga Balak sa Suroy-Suroy (Poems of Travel)           Bisaya, January 2, 2007
(Won 6th prize, Bathalad-Mindanao contest 2007)

							Kawit sa Buntagon (anthology)

 							Vol.45, No. 4-Vol. 46,No. 1




#Article 227: Pederalismo sa Pilipinas (114 words)


Ang pederalismo sa Pilipinas usa ka kalihokan nga nagtumong sa pag-usab sa kagamhanan  sa Pilipinas gikan sa kasamtangang sentralisadong yunitaryanhon ngadto sa usa ka republikang pederal.

Ang kasaysayan sa maong kalihokan nagsugod sa sayong bahin sa pagdumala sa mga Amerikano sa maong nasod, dihang mitumaw ang Partido Federalista nga nanawagan sa paghimo sa Pilipinas nga usa ka estado sa Estados Unidos.

Karon ang kalihokan padayong gipadagan sa mga pundok sama sa SOLFED (Save Our Languages through Federalism, Inc.), Citizen's Movement for Federal Philippines, ug Buklod Party.

Adunay mga batok sa pederalismo sa Pilipinas. Sumala nila, dili pa andam ang nasod alang niini, ug kini magresulta ra sa paglig-on sa poder sa mga ginoong gubat.




#Article 228: Simbahang Katoliko sa Pilipinas (314 words)


Ang Simbahang Katolikong Romano sa Pilipinas adunay kasaysayan sa kasi 500 ka tuig, ug kini ang ikaduhang labing karaan nga monoteistang tinuohan sa Pilipinas.

Ang Catholic Bishops’ Conference of the Philippines mao ang opisyal nga organisasyon sa episkopadong Katoliko sa Pilipinas ug ang Catechism for Filipino Catholics mao ang nasodnong katesismo sa nasod.

Ang mga Paring Bol-anon o Bohol Clergy sa Ininggles mao ang hugpong sa mga pari sa simbahang Katoliko sa Bohol, sa Philippines.  Kasagaran naa sa mga parokya sa duha sa Diyoseses sa Bohol nga ang Diocese of Tagbilaran ug  Diocese of Talibon, samtang adunay ubay-ubay kanila nga gawas sa province, sama sa Manila, Mindanao, Canada, South America ug United States, isip obispo or pari.  

Study Leave

MOST REV. CHRISTIAN VICENTE F. NOEL, D.D. - Bishop of Talibon

Study Leave:

Military Chaplains:

         Fr. Manuel Barajan
         Fr. Feliciano Bernales
         Fr. Floro Hinacay
         Fr. Rogelio Mendez
         Fr. Abelardo Vallejos
         Fr. Ondoy Rosales
         Fr. King Vaño

HEAVEN BOUND:
                   + FR. AQUILINO ABRAU + FR. FEODOR AVENIDO + FR. GENEROSO BASTES + FR. ELPEDIO APARICIO +
                   + FR. TEODORICO BAJAO + FR. FELIX CUBELO + FR. SIMPLICIO CAMACHO + FR. DOMINGO BOY BOISER +
                   + MSGR. SATURNINO FELICITAS, HP + FR. JOSE MORATA

P. s. Kon adunay nahikalimtan kana wala tuyoa sa nagsulat palihug ipuno lang ani....wa ko sugoa.....
Tagapaglayag sa Saktong Pag-ayo: }
Kalibutan:                       }
Mapa:                            }
Letra:                           }
Radio:                           }
Channel:                         }si alias Rj or Lancekeeper or Santikeeper tinuod nga si(SANTIAGO ROSEQUE CUIZON III Born Linya:                           } January 01 1990 Alive) naa karon sa F.B Cabahug St, Ibabao Mandaue Longwin 6014
Tagabantay:                      }Naa sa Visayas usa ka Dakong Tagapag subay sa Kinatas-an sa party
Tagaturo:                        }New Generation na Born In New Savior.. SANTIAGO ROSEQUE CUIZON III 
Tagapag-payo:                    }Taga Mandaue Cebu city sa Region VII PHILIPPINES PILIPINAS FILIPINO.
TagaBantay Kalawakan dissasters,:} sa Burgos Alang-Alang  ST. Tresosas Gepanganak. 25 na siya karon.

Fr. Sammy Clarin, SVD




#Article 229: Pontificia Università Gregoriana (889 words)


Ang Università Pontificia Gregoriana nabantog nga tunghaan nga giila nga usa ka universidad sa Romano Katoliko diha sa Roma. Kini mao ang usa sa mga karaan nga universidad sa tibook kalibotan og ang maong universidad nagsaulog na sa iyang ika 450 ka tuig nga kasumaran sa pagtukod niadtong tuig 2001. Ang lintunganay nga katuyoan sa iyang pagtukod mao ang pag-abag diha sa pag-umol ( formation) sa mga batan-on nga katoliko alang sa pagka-pari og pagbansay ( train ) sa mga kaparian og mga laiko sa pagkat-on sa mga nag-una nga mga sagrado o balaan nga disiplina og pagtoon. Ang maong universidad naghupot og usa sa pinaka-daku nga hugpong og kasangkapan sa pagtoon sa teolohiya ( faculty of theology ) sa tibook kalibotan, nga gilangkoban sa dul-an sa 1600 ka mga pari, seminarista og mga relihiyoso nga studyante nga nagagikan sa labaw sa 130 ka mga nasud. Kadaghanan sa mga magtutudlo sa “Gregorian Pontifical University” mga ‘Jesuits’ nga pari og nahidugang usab diha sa hugpong sa mga magtutudlo ang uban nga magtutudlo gikan sa nagkadaiya nga mga kahugpongan ( order) sa mga kaparian og laiko. 
Si San Ignacio di Loyola, ang giila nga magtutukod sa mga “Jesuits” og si San Francisco Borgia mao ang nagtukod sa universidad niadtong 1551 og gi-isip nga Kolehiyo Romano kon “Roman College” nga ang katuyoan mao ang pag-umol og mga pari nga mamahimong misyonaryo sa Kahugpungan sa mga Jesuitas ( Society of Jesus ). Sa paglabay sa tulo ka decada human sa orihinal nga katukoran sa maong Kolehiyo og tungod sa paglambo og pagdaghan sa ginsakpan nga nahitale diha sa talaan og sa iyang pagkamahinungdanon isip universidad, si Papa Gregorio XIII nakahukom nga ibalhin ang maong katukoran o “institution” gikan sa nahimutangan niini haduol ( adjacent) sa monumento ni Victor Emmanuel II diin nahimutang usab ang simbahan ni San Ignacio latas hangtud ngadto sa Palasyo Doria Pamphili. Ang palasyo ni Papa Gregorio XIII nagpabilin pa hangtud karon og gihimo na nga balay tulunghaan sa hataas nga ang-ang ( high school ) og nahimo usab nga kolehiyo dinala ang ngalan ni Papa Gregorio XIII. Tulo ka gatus ka tuig ang milabay og niadtong tuig 1873 si Papa Pio IX mihukom sa pagbalhin pag-usab sa nahimutangan sa maong Kolehiyo og misangon og piniyalan nga naghupot sa katungdanan sa “tigdumala” (rector ) nga hangtud karon nagpabilin pa gihapon nga gigamit isip titolo o tawag niadtong natudlo nga magdumala sa maong Kolehiyo. 
Gikan sa tuig 1924 hangtud sa tuig 1929 nagpabilin ang maong edipisyo og hangtud karon nagpadayon sa iyang pag-ugmad. Ang “Gregorian Pontifical University” naghupot gihapon sa iyang malungtaron nga presensya diha sa “Dapit Suroyanan” o “Piazza della Pillota ( Pillota Square) diin nahimutang usab ang managsama nga patukoranan o tulunghaan nga naila sa ngalan nga “Pontifical Biblical,” Pontifical Oriental Institutes” apil usab ang “Balay Santa Maria” nga nahimong puloy-anan nga nagdala sa ngalan nga “ Pontifical North American College.” 
Ang maong “Universidad” nakabaton usab og katungod sa paghupot og dugang nga territorio sumala og subay sa mga lagda sa kasabutan og kauyonan nga gitawag og “Lateran Treaties,” niadtong 1929 tale sa Santa Sede og sa gobyerno sa Italia. Ang maong kauyonan og territorio nga nahuptan nagpabilin nga kabahin sa Vaticano og wala mahilabti bisan panahon sa pag-ulbo sa dakung gubat sa kalibotan. Isip giila nga “Pontifical University,” ang Santa Sede miila sa talaan sa mga itudlo o “curriculum” og ang matag ang-ang o “degree” niini adunay completo og haum nga kapasikaran og epekto diha sa Balaod sa Simbahan o “Canon Law.” 
Taliwala sa naila og nabantog nga mga tinun-an sa “Gregorian Pontifical University,” adunay 14 nga nahimong Santo Papa nga sila si Papa Pio XII, Papa Pablo VI og Papa Juan Pablo I, nahiapil usab ang 20 ka mga santos og 39 ka mga beato nga sila si San Roberto Bellarmino, San Aloysius Gonzaga, San Maximillian Kolbe og Roger Boscovich. Ang kadaghanan sa nag-una nga mga batid og sakop sa “Kahugpongan sa mga Kardinal” o “ College of Cardinals” nagagikan sa “Gregorian Pontifical University.” 
Ang makuti ( criticism) nga paagi sa pagtudlo sa maong Universidad, nga nahilambigit na niini ang pagsuhid og pasubli sa gidaghanon sa mga kasaligan nga kasayuran ( factual data ), gilangkoban man og walay makuti nga pamalandong og pag-usisa, kini nagpabilin gihapon nga malamboon sulod sa mga katuigan nga bag-o pa lang milabay. Gani ang mga tinun-an sa “Venerable English College” human mihimo sa pagtoon sa ilang ‘gawi sa pag-umol’ ( formation ) diha sa “Gregorian Pontifical University,” wala na makahimo pagsulti pag-usab sa dagnay (sobriquet) sa maong universidad nga “Mother Greg eats her own,” nga kon atong sabton ang kahulogan sa maong pulong, kini nagpasabot sa pagkabatid. 
Niadtong Octobre 2006, ang korso sa pagtoon sa pinulongan nga Latin gisugdan pagtudlo pinaagi ni Padre Reginald Foster, ang naila na sa tibook kalibotan nga batid sa Latin nga pinulongan. 
Si Ignacio de Loyola nga naila usab sa ngalan nga Ignacio ( Iñigo) Lòpez de Loyola ( gikan sa Decembre 24, 1491 hangtud sa Julio 31, 1556 ) mao ang giila nga magtutukod og pinaka-una nga nahimong pinakataas nga pangulo ( Superior General) sa “ Kahugpungan ni Hesus o “Society of Jesus,” kini usa ka hugpong nga relihiyoso sa Simbahan nga Katoliko og mipadayag sa panumpa sa pag-alagad ngadto sa Santo Papa pinaagi sa pagmisyon. Ang mga sakop sa maong kahugpongan gitawag nga mga “Jesuits.” 




#Article 230: Ignacio de Loyola (140 words)


Si San Ignacio de Loyola (Binasko: Loiolako Inazio), ang na-gambalay sa spirituhanon nga libro nga gi-ulohan “ Spirituhanon nga Pagbansay” o “Spiritual Exercises” og naila usab nga kinunsaran nga spirituhanon nga giya ( gifted spiritual director), gisaysay ni Papa Benedicto XVI nga usa ka “tawo sa Dios, nga mihatag pag-una sa luna sa iyang kinabuhi ngadto sa Dios… usa ka tawo sa pag-ampo.” Si San Ignacio di Loyola may kasibot og ma-abtikon usab nga nakigbatok sa mga protestante og mihimo sa makanunayon og way puas nga pagpanalipod batok sa mga ka-atbang sa Simbahan nga Katoliko. Nahimong beato og unya gituboy ngadto sa altar sa kadungganan sa mga santos ( canonized saint) niadtong Marso 12, 1622. Ang adlaw sa iyang kapistahan gisaulog sa Simbahan matag ika-31 sa Hulyo. Nahimo usab nga patron sa Guipùzcoa og sa mga Kahugpongan sa mga Jesuits.




#Article 231: Landes (149 words)


Ang Landes usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatang bahin sa nasod.

Sa kanhiay ang Landes kabahin sa Gascony. Usa kini sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga bahin sa kanhi mga lalawigan sa Guyenne ug Gascony.

Ang Landes karon kabahin sa rehiyon sa Nouvelle-Aquitaine. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Gironde, Lot-et-Garonne, Gers, ug Pyrénées-Atlantiques, ingon man sa Kadagatang Atlantiko sa kasadpan.

Ang baybayon sa Côte d'Argent maoy kinatas-an sa tibuok Uropa, ug nakaatraka og daghang mga surfer sa Mimizan ug Hossegor matag tuig.

Ang Landes nailhan ssa iyang dagkong mga kakahayon (maritime pine). Kini ang nag-unang rekursos sa mga industriya sa rehiyon nga nagsalig sa troso ug resin. Ang maong mga kahoy gitanom sa sayong bahin sa siglo 19 aron malikayan ang erosyon ngadto sa dagat sa balasong yuta sa rehiyon.




#Article 232: Cauterets (151 words)


Lungsod ang Cauterets sa Pransiya. Nahimutang ni sa amihanan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Paris ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Cauterets, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Cauterets kay  kasagaran daghan kaayong kabukiran. Cauterets nahimutang sa usa ka walog. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa habagatan-kasadpan sa Cauterets. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Cauterets may kaayo gamay nga populasyon. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Argelès-Gazost,  km sa amihanan sa Cauterets. Hapit nalukop sa lasang nga sagolsagol ang palibot sa Cauterets. Sa rehiyon palibot sa Cauterets, kabukiran talagsaon komon.

Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Agosto, sa  °C, ug ang kinabugnawan Disyembre, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Abril, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Hulyo, sa  milimetro.




#Article 233: Castelmaurou (146 words)


Ang Castelmaurou usa ka komyun sa Pransiya. Kini may 2,849 ka molupyo ug nahimutang sa departamento sa Haute-Garonne sa rehiyon sa Occitanie.

Lungsod ang Castelmaurou sa Pransiya. Nahimutang ni sa amihanan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Paris ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Castelmaurou, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Castelmaurou kay  kasagaran patag. Castelmaurou nahimutang sa usa ka walog. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Castelmaurou medyo hilabihan populasyon. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Toulouse,  km sa habagatan-kasadpan sa Castelmaurou. Hapit nalukop sa kaumahan ang palibot sa Castelmaurou.

Ang klima baybayon. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Agosto, sa  °C, ug ang kinabugnawan Disyembre, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Nobiyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Oktubre, sa  milimetro.




#Article 234: Johann Sebastian Bach (116 words)


Ang Bach moredirect dinhi. Para sa komyun sa Pransiya tan-awa ang Bach, Pransiya

Si Johann Sebastian Bach (paglitok: [ˈjoːhan zəˈbastjan bax]) (Marso 21 1685 O.S. – Hulyo 28 1750 N.S.) kay usa ka kompositor ug organistang Alemano. Ang iyang mga obra nga sagrado ug sekular para sa kuro, orkestra ug solo nga mga instrumento mipahimsog ug mipalambo sa panahong Baroque. Iya gipalambo ang estilong Aleman gamit ang contrapuntal technique, ang pagkontrol sa organisasyong harmonic ug motivic gikan sa pinakagamay hangtod sa pinakadako nga eskala, ug ang pag-adap sa mga ritmo ug tekstura sa gawas sa Alemanya, ang mga gikan sa Italya ug Pransiya. Si Bach gitan-aw nga usa sa mga ilado nga kompositor sa tanang panahon.




#Article 235: Allier (213 words)


Ang Allier usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan-tunga-tungang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Allier.

Ang Allier usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga bahin sa mga kanhi lalawigan sa Auvergne ug Bourbonnais.

Sa tuig 1940 ang kagamhanan ni Marshal Philippe Pétain mipili sa Vichy isip kapital sa rehimen.

Ang departamento karon kabahin sa rehiyon sa Auvergne-Rhône-Alpes. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Cher, Nièvre, Saône-et-Loire, Loire, Puy-de-Dôme, ug Creuse.

Ang mosunod nga mga sapa miagi sa Allier:

Ang Allier usa sa labing produktibong dapit alang sa agrikultura sa tibuok rehiyon sa Auvergne-Rhône-Alpes. Ang Vichy nailhan usab alang sa iyang tubig nga gieksport tibuok kalibotan.

Ang Montluçon, Vichy, ug Moulins ang mga importanteng dakbayan. Ang ubang dapit sa departamento mga gagmayng lungsod nga anaa duol sa mga sapa. Gamay lamang ang molupyo sa tibuok departamento. Sa hinapos nga bahin sa siglo 19 ang populasyon misaka tungod sa pagtubo sa industriya sa Montluçon ug Moulins. May panahon nga miabot sa 420,000 ang molupyo sa rehiyon, apan human sa kapildehan sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon ang populasyon mihinay. Sa tuig 1968 may 386,533 ka moluyo; sa tuig 1999 may 344,721 na lamang ang narehistro.




#Article 236: Aube (115 words)


Ang Aube usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanan-sidlakang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Aube.

Ang Aube usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Champagne.

Tingali ang Aube mas nailhan sa pagbisita ni Mustafe Kemal Ataturk niini niadtong 1932 aron sa pagpirma og tratado sa panaghigala sa Pransiya.

Ang departamento karon kabahin sa rehiyon sa Grand Est.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Marne, Haute-Marne, Côte-d'Or, Yonne, ug Seine-et-Marne.

Ang Abadiya sa Clairvaux nahimong 15 kilometro gikan sa Bar-sur-Aube

Usa ka tipo sa keso gingalan sa komyun sa Chaource.




#Article 237: Paris (144 words)


Ang Paris mao ang kapital ug kinadak-ang dakbayan sa Pransiya. Kini usab ang kapital sa rehiyon sa Île-de-France. Ang Paris usa sa nag-unang sentro sa kalibotanong kultura, negosyo ug politika.

Kini gitawag nga Dakbayan sa Kahayag (la Ville Lumière) niadto pang ika-19 nga siglo; ang Paris gitawg usab nga dakbayan sa managhigugmaay

Giisip sa Paris ang labing romantiko nga lungsod sa kalibutan, ug ang usa ka destinasyon nga puno sa matahum nga mga lugar alang sa usa sa mga lungsod nga kinahanglan nimong bisitahan sa wala pa ikaw mamatay. Magsuroy sa daplin sa Seine bank, adunay kape sa usa sa mga matahum nga terrace, pagsaka sa mga Notre Dame Cathedral tower, tan-awa ang Eiffel Tower gikan sa Trocadero, mawala ang imong kaugalingon sa kasilinganan sa Montmartre o Marais o mahubog sa arte sa Louvre, pila ra sa daghang mga lugar nga bisitahan sa Paris.




#Article 238: Mga komyun sa departamento sa Loiret (156 words)


Kini ang 334 ka mga komyun sa departamento sa Loiret sa Pransiya.

Tan-awa sa ubos ang kahulogan sa mga minubo.

	Acronym
	Name of the intercommunal structure
	Date of creation

	AgglO
	Communauté d'agglomération Orléans Val de Loire
	2002

	AME
	Agglomération Montargoise et Rives du Loing
	December 14, 2001

	CC4V
	Communauté de communes des Quatre Vallées(seat in Ferrières-en-Gâtinais)
	2002

	CCB
	Communauté de communes du Beaunois
	2002

	CCBG
	Communauté de communes de Beauce et du Gâtinais
	 

	CCCB
	Communauté de communes du canton de Briare
	2002

	CCCCL
	Communauté de communes du canton de Châtillon-sur-Loire
	2002

	CCCL
	Communauté de communes du canton de Lorris
	2002

	CCCOL
	Communauté de communes du canton d'Ouzouer-sur-Loire
	2002

	CCF
	Communauté de communes de la Forêt(seat in Loury)
	2002

	CCG
	Communauté de communes du Giennois(seat in Gien)
	2002

	CCL
	Communauté de communes des Loges(seat in Jargeau)
	2002

	CCQR
	Communauté de communes des Quatre Rivières(seat in Châtillon-Coligny)
	2002

	CCVA
	Communauté de communes du Val d'Ardoux(seat in Cléry-Saint-André)
	2002




#Article 239: Alta presyon (1624 words)


Ang alta presyon o hayblad (HTN o HPN) mao ang sitwasyon sa pagtaas sa presyon sa dugo nga makamugnag dakong kadaot sa lawas ug mahimong mosangpot sa dihadihang kamatayon. Ang alta presyon nabahin sa duha, ang esensyal (o panguna) ug segunda. Ang esensyal nga alta presyon mipasabot nga walay nakit-an nga ginikanang sakit sa pag-esplikar sa kondisyon sa pasyente. Ang segunda nga alta presyon mipasabot nga ang alta presyon resulta sa (isip segunda) usa pa ka kondisyon nga medikal, sama sa sakit sa kidney, o mga tumor. Ang permanenteng alta presyon puyde moresulta sa estrok, atake sa kasingkasing, sakit sa kidney, ubp. Bisan kon gamay lang ang pagtaas sa presyon (o presyur), moresulta kini sa pagmubo sa kinabuhi. Kon grabe ang hitas-on sa presyon (50% o mas dako pa sa normal nga presyon sa kaugatan), puyde kini ikamatay sa tawo sa dayon.

Ang alta presyon mao ang kondisyon diin ang sistoliko nga presyon sa dugo moabot sa 140 mmHg o mas dako, ug/o ang diyastoliko nga presyon moabot sa 90 mmHg o mas dako. Normal ang presyon sa dugo kon kini mas mubo sa 120/80. 

Ang alta presyon giila nga usa ka hilom nga mamumuno. Ang tawo nga dunay alta presyon kasagaran walay mabatyagan nga mga sintoma. Mahimong maigo niini ang si bisan kinsa nga dili niya mahibaw-an.

Mahimong maigo ang si bisan kinsa: bata man o tigulang, dato man o pobre, nakaeskuyla man o wala. Mahimong dili kini maghatag og pasidaan usa mokutlo og kinabuhi. Mahimong mosangko kini sa lainlaing kahimtang: estrok (atake sa utok), atake de corazon (atake sa kasingkasing) pagkahapo, pagpalyar sa bato (amimislon), pagkabuta ug daghan pa. Hinuon, mahimo kining mapugngan pinaagi sa igong pagpakabana.

Ang alta presyon mahimong mobiktima kang bisan kinsa. Dunay mga tawo nga mas taas ang posibilidad nga maapektohan niini. Ang demograpiya, mga kinaiya ug bisyo, ug ang mga miaging sakit o problema sa lawas mahimong tan-awon kon ang usa ka tawo naa sa peligro sa alta presyon.

Ang presyon mao ang puwersa nga gimugna sa kasingkasing nga nagbomba sa dugo aron modagayday kini sa atong mga ugat. Ang makanunayong pagdagayday sa dugo maoy naghatag og oksihena ug sustansiya sa lawas. 

Baynte kuwatro oras matag adlaw, pito ka adlaw matag semana; ang kasingkasing walay hunong sa pagpitik, nagpadala og sustansiya ug oksihena pinaagi sa pagbomba og dugo ngadto sa nagkalainlaing parte sa lawas. Sama sa kinumo ang gidak-on, ang kasingkasing usa ka organo nga magbomba og dugo kon kini mopuga gikan sa sulod sa upat ka kuwarto sa kasingkasing paingon sa daw pukot nga porma sa ugat sa lawas. Ang nagamit na nga dugo nga kulang sa oksihena ug sustansiya kanunay nga moagi sa tuo nga bahin sa kasingkasing. Ang tuo nga bahin sa kasingkasing ang magbomba sa nagamit na nga dugo paingon sa baga aron makakuha og oksihena. Ang wala nga bahin sa kasingkasing ang magbomba sa napresko nga dugo pagawas sa kasingkasing paingon sa nagkalainlaing parte sa lawas. Ang napresko nga dugo gikan sa baga nga abunda sa oksihena mobalik agi sa wala nga bahin sa kasingkasing.

Ang mga ugat daw usa ka pukot nga dugtong-dugtong nga tubo nga miputos sa unod sa lawas. Ang arteries (dagkong ugat) ang nagdala og dugo gikan sa kasingkasing paingon sa nagkalainlaing parte sa lawas. Ang veins mao ang mga ugat-ugat nga maghagpat sa nagamit na nga mga dugo gikan sa nagkalainlaing parte sa lawas ug dalhon pabalik sa kasingkasing.

Ang presyon sa dugo ang mosukod sa puwersa sa dugo samtang kini midagayday sa mga bungbong sa mga ugat sa arteries. Aduna kiniy duha ka sangkap nga numero nga motumbok sa puwersa diha sa ugat kon ang kasingkasing magbomba ug kon kini magpahulay.

Systolic blood pressure, ang numero nga anaa sa ibabaw, ang mosukod sa puwersa nga gidulot sa kasingkasing kon kini mobomba. Ang igo nga systolic blood pressure alang sa bata o tigulang naa sa 120 mmHg ug ang

Diastolic blood pressure, ang numero nga anaa sa ubos, ang motumbok sa puwersa nga nahibilin sa mga ugat samtang nagpahulay ang kasingkasing. Ang igo nga diastolic blood pressure naa sa 70-80 mmHg alang sa bata o tigulang.

Ang diastolic blood pressure kasagaran magpabilin nga pareho sa tanang oras. Ang systolic blood pressure mabantayan nga mag-usab-usab. Kini motaas kon kita molihok o nabalaka. Apan mobalik usab kini sa normal sulod sa 5-10 ka minuto nga pagpahulay. Normal kini nga panghitabo. Ang presyon dili angay nga motaas kon kita nakapahulay.

Kon ang presyon taas kaysa normal, systolic man kini, diastolic o pareho, ang dugo dili makadagayday nga walay kakulian sa mga ugat, ug ang kasingkasing maglisod sa pagbomba. dili tin-aw kon ngano nga kini mitaas. 

Ang pagkupos sa mga ugat maoy nagpalisod sa pagbomba sa kasingkasing. Kinahanglan kini nga magbomba sa paspas ug kusog nga puwersa. Tungod niini, mahimong motaas ang presyon.

Kon ang alta presyon gipasagdan, mahimo kining mahinayon ngadto sa estrok. Ang estrok maoy resulta sa pagbara sa ugat sa utok. Ang pagkawala sa dugo maoy hinungdan sa pagkadaot sa parte sa utok nga naapektohan. Mahimo usab nga mahitabo ang estrok gumikan sa sobrang pagtaas sa presyon ug pagbuto sa ugat sa utok. Mahimong makasinati og pagkalipong, pagpanakit sa ulo, pagkaparalisa sa kadugtong nga mga parte ug tiil, o pagkayungit sa pagsulti.

Ang pagkabuta o pagkahanap sa panan-aw maoy resulta sa pagbara o pagbuto sa gagmay nga mga ugat sulod sa mata.

Ang atake sa kasingkasing mahitabo kon ang mismong ugat sa kasingkasing naalihan. Ang unod sa kasingkasing makulangan og oksihena ug sustansiya, ug mosangko ngadto sa pagpalyar. Kon mahitabo ang ingon niini, ang kasingkasing dili na makatrabaho og maayo. Mahimo nga makasinati og pagpanakit sa dughan, paglisod sa pagginhawa, pagpaminhod sa apapangig ug wala nga braso.

Ang heart failure o pagkahapo maoy linugdangan sa dugay nga pag-antos sa kalisod sa kasingkasing. Sama sa lastiko nga nainat og maayo, ang kasingkasing mahumok ug moburot. Makasinati og dali nga kapoy, kanunayng mahapo ug manghupong ang mga tiil.

Ang pagkadaot sa bato o amimislon mahitabo kon ang ugat sa bato naalihan. Ang mga bato mogamay ug dili na kini makapadayon sa paghinlo sa dugo. Sa kadugayan, ang lawas hinay-hinay nga mahilo sa kaugalingon niining hugaw.

Tungod kay walay sintoma ang alta presyon, ang labing maayong paagi nga makaseguro nga wala niini mao ang kanunayng pagpasukod sa presyon. Kon milabay na ang usa ka tuig nga wala magpakuha sa presyon, makaayo kon magpahiling na. Bisan kini normal, kinahanglan nga regular nga magpahiling sa presyur sa dugo. Kon taas, bisan og diyotay lang, magpatan-aw dayon sa doktor.

Ang pagpahiling sa presyon walay idulot nga sakit, dili gastoso ug dali ra. Mahimo kini sa nagkalainlaing dapit. Mahimo usab nga makapalit og mga aparato sa pagsukod sa presyon diha sa mga botika o tindahan sa mga gamit-panambal.

Kon 120/80 o mas ubos pa ang sukod, anaa sa husto ang presyon sa dugo. Ipadayon ang pagbantay sa pagkaon, timbang ug moundang sa pagpanigarilyo. Susihon ang presyon bisan kausa sa usa ka tuig.

Kon naa sa 140/90 o mas taas pa, naa nay alta presyon ang nagpasukod ug mahimo kining mograbe. Kinahanglan ang pagpakita sa doktor. Kon magpirme kining taas, pangitaon sa imong doktor ang hinungdan niini ug magplano kon unsaon kini sa pagpaubos.

Kon naa sa 120-139 / 80-89, sa tunga ang presyon, kon dunay mga kinaiya nga delikado sa alta presyon, labing maayo nga magpatan-aw sa doktor samtang sayo pa.

Ang epektibong makapugong sa paggrabe sa alta presyon mao ang pagplano kon unsaon kini sa pagsulbad. Ang doktor maoy maghatag og mga pamaagi pinaagi sa mga diyeta, pagbag-o sa estilo sa kinabuhi, paglikay sa mga bisyo ug sa pagreseta sa tambal. Ang paghatag og bili sa plano nga gihan-ay sa doktor maoy mahimong yawe sa kalamposan sa pagtambal ug pagpugong sa mahimong komplikasyon sa alta presyon.

Ang parat ug tambok duha sa epektibong hinagiban nga gigamit sa alta presyon aron mababagan ang bul-og sa dugo ug mopasamot sa pagpataas sa lebel sa grado sa atong presyon. Ang parat ang magpabilin sa tubig sa atong mga unod nga maoy makaingon nga motaas ang presyon. Ang tambok usab nga natigom sulod sa mga ugat mahimong maoy makaali sa ugat. Ang kanunay nga pagkaon og tambok ug piniritong pagkaon maoy magpataas sa timbang. Kinahanglan mangita og mga paagi aron likayan ang parat ug tambok sa pagkaon. Sa ingon niini, malikayan ang paggrabe sa alta presyon. Ang mga doktor puyde morekomendar sa usa ka nutrisyunista.

Ang asin o parat mahimong isagol sa atong pagkaon sa nagkalainlaing porma o ngalan. Likayan ang mga pagkaon nga dunay sangkap nga: asin, MSG (monosodium glutomate), sodyum (Na ang simbolo nga kemikal), soy sauce (toyo), baking soda, ug baking powder. Ang lawas nanginahanglan lang og usa ka pugnit (500 mg) nga asin matag adlaw. 

Dili lang pagpaubos sa presyon ang idulot sa maayong pagpakabuhi kondili ang bag-ong kadungganan nga makab-ot sa pagkausab. Kining tanang mga sugyot mahimong makatabang sa pagpaubos sa presyon. Mahimong ikonsulta una sa doktor kon asa maayong magsugod. Maa yo kon gamiton ang tanan nga mahimong makatabang sama sa pamilya, mga higala, health center, klinika, balayan sa Internet, ubp.

Ang taas nga presyon sa pagkabata gituohan nga peligro nga moresulta sa alta presyon sa paghingkod.

Kon ang alta presyon makaplagan sa mga tawo nga menor de edad (bata, bayong-bayong o dalagita) kinahanglan nga hilngon kon duna pa bay lain nga peligro gawas sa alta presyon, sa mga membro sa pamilya o diyabetes. Kinahanglan usab nga hilngon kon unsa ang mga hinungdan sa pagtaas sa presyon.

Kon padayon gihapon ang pagtaas sa grado sa presyon sa bata ug wala nay lain pang makita nga hinungdan sa pagtaas sa presyon, angay lang nga ipatan-aw dayon sa usa ka batid nga doktor sa mga sakit sa kasingkasing sa mga bata aron sayo nga mapailawom sa maukitong paghiling ug mapatomar sa haom nga tambal.




#Article 240: Kasaysayan sa pagsukod sa presyon sa dugo (3009 words)


Ang sinugdang konsepto sa sistemang cardiovascular gihan-ay ni Hippocrates kinsa nagtuo nga ang lawas gilangkoban sa tulo ka sistema. Ang pamatyag ug panabot maoy buluhaton sa utok ug kaugatan. Ang atay ug ugat naghatag sa lawas ug kahimsog nga gikinahanglan alang sa pagtubo. Ang kaugatan naghatag sa lawas og kusog nga makapatunhay sa kinabuhi. Si Galen mipalapad niini ug miproponer nga ang sustansiya sa kaugatan mao ang dugo nga kanunayng gipadaghan sa kasingkasing.

Sa 1616, si William Harvey sa iyang tratasyon milantugi sa konsepto nga gihuptan ni Galen ug namugos nga ang lawas adunay makanunayong gidaghanon sa dugo nga nagsirkular sa usa lang ka direksiyon. Usa ka komun nga praktis niadtong panahona mao ang pagpagawas og dugo nga maoy nakahimong dili madawat sa panahom ni Harvey tungod kay nakasupak kini sa kaayohang dulot niining maong panambal. Ang pagdawat sa iyang mga ideya nagpaabot pag dugang katuigan.

Hinunoa, dili lang kining maong higayon nga gihagit ang ideya ni Galen. Ang mga Ehiptohanon nagtuo nga ang dugo naglihok sulod sa lawas sa mga agianan nga mahimong mabarado maong migamit silag linta sa pagpaluag niini.

Si Reberendo Stephen Hales, usa ka beterinaryong Briton mipasundayag sa pagsukod sa presyon sa dugo sa 1733. Nagtuwad og bayeng kabayo si Hales samtang iyang gipaslakan og pundidong tubo ang usa ka ugat sa kabayo. Kining maong pundidong tubo iyang gisumpay ngadto sa usa ka tubong bildo nga gipabarog. Iyang nabantayan nga ang salamin nga tubo nag-ulpot-ulpot ug hinungdan kini sa presyon sa ugat. Kining maong paagi nakahatag og piho nga pagsubay sa presyon sa dugo apan tungod sa iyang madanglog nga karakter, limitado lamang ang iyang kagamitang klinikal.

Sa 1847, si Carl Ludwig migamit og kymograph nga gisumpay sa catheters nga gitusok sa ugat sa tawo ug nakahimo sa pagtali sa unang higayon sa presyon sa dugo sa tawo. Ang kymograph ginama sa pormang-U nga manometer nga gidugtong sa pundidong tubo nga gitusok sa ugat. Sulod sa tubo sa manometer, gipahimutang ang usa ka garing nga buya diin ang dagang nagpundo. Ang dagang molihok pataas-paubos ug magsulat sa nagtuyok nga dram nga nagpakita sa kausaban sa presyon sa dugo. Ang terminong ‘kymograph’ gikan sa Greyigong pulong nga nagkahulogag ‘tigsulat sa balod’. Ang pagsukod sa presyon sa dugo nagpabilin nga danglog.

Ang binag-ong konsepto sa presyon sa dugo ug ang iyang panginahanglan sa praktikal nga pamaagi sa pagsukod niini nakadani og daghang mga tigpanuki-duki bahin niining maong kahimoan. Sa 1855, si Karl Vierordt nakapaniid nga iyang mapapas ang pagpitik sa ugat pinaagi sa moburot nga puyo nga ibaligtos sa bukton.

Binase niining maong konsepto, si Etienne Jules Mary, usa ka mananambal nga Pranses— usa ka sinematograper sa 1860, migama og sphygmomanometer nga nagpakita sa pagpiho sa pitik sa pulso, lamang, sa managlahing resulta sa pagsukod sa presyon sa dugo. Hinunoa, kining maong pamaagi nagpamatuod nga mas praktikal alang sa kagamitang klinikal.

Sa 1818, si Samuel Siegfried Karl Ritter Von Basch, naghimog pamaagi diin ang bag sa tubig nga gidikit sa manometer makahimo sa pagsukod sa presyon sa dugo pinaagi sa pagpaniid sa lebel sa likido nga gikinahanglan aron pagpapas sa pitik sa ugat. Ang lebel sa presyon nga nakab-ot nakompirmar pinaagi sa direktang katerisasyon sa ugat. Ang imbensiyon sa sphygmomanometer gipahinungod kaniya alang sa iyang paningkamot nga mahatagan og katumanan ang di-danglog nga pamaagi sa pagsukod sa presyon sa dugo.

Ang desinyo ni Von Basch wala makaani og pagdawat sanglit sagad sa mga mananambal nagtuo nga ang bag-ong teknolohiya makadaot lamang sa tradisyonal nga pamaagi sa dayagnosis. Ug ang kasagaran wa makabig sa kamahinungdanong medikal sa pagdeterminar sa presyon sa dugo. Apan ang paningkamot sa pagpahamis pa sa sphygmomanometer nagpadayon hangtod nga nahimugso ang sphygmomanometer nga may espring. Apan tungod sa kalisod niining ikalibrar ug sa pagka di kasaligan ilabi na sa grabeng mga pasyente, walay mipabor niini.

Sa 1896, si Scipione Riva-Rocci nakagama og sphygmomanometer nga migamit og mercury. Mao kini ang sinugdanan sa atong modernong mercurial sphygmomanometer. Aron pagpapiot sa brachial nga ugat, ang masudlag-hangin nga puyo ilikos sa ibabawng bahin sa bukton. Ang puyo isumpay sa sa manometer nga puno sa mercury nga maoy magdeterminar sa presyon nga gihandos sa puyo diha sa bukton.

Si Harvey Cushing samtang naglulinghayaw sa Italya sa 1901, nakabagat sa kang Riva-Rocci nga sphymomanometer ug iyang gidala ang konsepto dihang nauli siya sa Estados Unidos. Nagtuo siya sa potensiyal niini ug iyang gipalambo alang sa kagamitang klinikal. Human niadto, ang sphygmomanometry nahimong naandang praktis. Si Cushing ug George Crile nahimong nag-unang lumilihok sa paggamit sa sphygmomanometry diha sa mga klinika.

Ang pamaagi sa pagsukod sa presyon sa dugo niadtong panahona mao ang pagpaniid sa lebel sa presyon sa marka sa sphygmomanometer sa higayon nga ang ugatnong pagpitik mohunong. Dinhi, limitado lamang ang pagbanabana sa presyon sa dugo sa purong systolic. Usa ka Rusong tigpanuki-duki kansang ngalan mao si Nikolai Korotkoff nakabantay sa 1905 nga may talagsaong kasikas nga nagagikan sa ugat nga gipiit sa managlahing bahin sa pagpaburot sa puyo. Ang maong kasikas ginganlag kasikas-Korotkoff nga nahitakdo sa masaba nga pagdagayday sa dugo lusot sa gipiit nga ugat mao nga matumbok ang systolic ug diastolic nga presyon sa dugo.

Ang pamaagi ni Korotkoff nakapugos paggamit sa stethoscope sa pagpaminaw sa kasikas sa ugat nga giduot atol sa pagsukod sa presyon sa dugo. Ang pagka kasaligan ug pagka tukma niining paagiha mitabon sa kanhiayng pamaagi ug busa nakadawat og lapad nga pagdawat.

Ang sphygmomanometer gipailawom pag dugang pagpahamis nga nakahimo niining mas tukma. Ang bag-ong mga modelo naglangkob usab sa pamaaging oscillometric nga pagsukod sa presyon sa dugo. Ang estandard nga auscultatory sphygmomanometry nahitakdo sa presyon sa puyo nga gikinahanglan aron pagpakupos sa ugat ug sa katugbang nga kasikas nga nagagikan niini aron madeterminar ang systolic ug diastolic nga presyon sa dugo.

Ang kasamtangang sphygmomanometry segun sa atong nasayran gipasiugdahan ni Riva-Rocci sa 1896 ug napalambo sa natampo ni Korotkoff sa 1905 ug ato pang napahimuslan 100 ka tuig human niadto.

Ang tig-eksamin lamang nga may igong katakos sa pag-ila sa mga hinungdan nga makamugna og sayop sa proseso sa pagsukod sa presyon sa dugo ang mahimo nga mokuha niini. Ang sayop nga pagsukod sa presyon sa dugo nga sangpotanan sa sayop nga pamaagi maoy makaingon sa sayop nga dayagnosis ug mosangko sa sayop nga panambal. Ang katukma sa mga tig-eksamin wala na kaayo hikutara apan sa kritikal nga pagtasal sa mga pamaagi sa mga praktisyoner sa maayong panglawas lakip na ang mga mananambal ug mga nars nagpadayag sa makakurat nga taas nga porsento sa kasipyatan.

Gikan sa kinaunahang sphygmomanometry nga gidesinyo ni Scipione Riva-Rocci sa 1896 nga napalambo tungod sa paggamit sa stethoscope pinaagi ni Nikolai Korotkoff sa 1905 aron mapaminaw ang kasikas sa ugat nga gisampongan sa puyo, ang kasamtangan nga pagsubay sa presyon sa dugo nakahimo niining maong mga kahimanan nga di-masalindot sa modernong klinika.

Ang mercury sphygmomanometer gilangkob sa manometer, moburot nga pantog nga giputos sa puyo ug moburot-mohiyos nga bahin. Ang kamausisahon ipakita kon atong susihon kining maong mga himan sa dili pa gamiton sa pagsukod sa presyon sa dugo.

Susiha aron mapiho kon kini anaa ba sa maayong kondisyon ug angay sa paggamit. Kon makita sa pagsusi ang katugbang niini, atong hunahunaon ang paggamit og alternatibong himan.

Ang mercury column manometer kinahanglan nga limpiyo ug luwas sa oxidized mercury aron tin-awng maobserbahan ang meniscus. Ang meniscus kinahanglang anaa sa sero kon naghunong.

Ang moburot-burot nga gomang pantog sa sulod sa panaptong hapin maoy naglangkob sa puyo. Ang maapingong pagsusi sa gomang pantog, tubo, panumpayng bulb ug control valve aron makita ang kahuyang ug buslot niini kinahanglang himoon sa dili pa ang pagsukod. Ang panaptong hapin kinahanglan nga wa magkagidlay ug nga kini mahimo pang ikahigot og tarong. Kon ang panaptong hapin makaputos pag tarong liyok sa bukton ug ikabaligtos pa, ang gitas-on dili pa kritikal. Ang katukma sa pagsukod sa presyon sa dugo mas maapektohan sa sukod sa pantog diha sa panaptong hapin.

Ang presyon sa dugo kadali rang masobrahan pagbanabana kon ang pantog apiki kaayo o kaha labihan kamubo. Ang nanghingaping kalapad kun kataas mosangpot sa kuwang nga pagbanabana sa presyon sa dugo. Ang sobrang pagbanabana mahimong mahubad ngadto sa sobrang dayagnosis sa alta presyon. Unsa mang kasaypanan nga malapas mahimong mosangko sa seryosong sangpotanan.

Kon ang gitas-on sa pantog makalikos og 80% sa bukton, ang gilapdon sa pantog menos lang nga konsiderasyon basta kay dili lang kini mokubos sa 12 cm. Ang gilapdon sa pantog nga sobra sa 13 cm dili sayon nga makasakar sa kadaghanang bukton ug dakong purohan nga makasugok sa antecubital fossa.

Ang kasagaran nga liyok sa bukton sa katawhan sa Oropanhong kanasoran anaa sa 30 cm. Ang kaalam sa demograpikong karakteristik sa populasyon makahimo og tukmang sugyot alang sa estandard nga sukod sa pantog nga makalikos sa 80% sa liyok sa bukton alang nianang pihong populasyon

Ang pagbaton og tulo ka puyo uban ang tugbang nga pantog maoy maalamong praktis sa pagsukod sa presyon sa dugo.

Ang pagpasundayag sa pagkagar niining maong piyesa sa himan mao ang kapakyas sa pagkab-ot a presyon nga 40 mm Hg ibabaw sa gibanabanang systolic nga presyon sa dugo human paburota og 3-5 segundos. Ang kinalit nga pagpahiyos makapahimong imposible kun malisod sa pagkontrolar sa gikinahanglang pagkubos sa presyon nga 2-3 mm matag segundo kun matag pitik sa pulso. Kon kining mga sulirana maobserbahan sa himan, kinahanglan nga kini ayohon gilayon. Ang hilis nga control valves, buslot nga gomang tubo, luag nga igdudugtong ug hugaw nga hungawanan kinahanglan nga ayohon diha-diha. Ang control release valve nakadugang og dako sa kasaypanan sa sistema sa pagburot-paghiyos sa sphygmomanometer. Maayong anaron nga dunay reserba aron kailisan ang gubaong valve. Ang kinalit ug paspas nga pagpaburot maoy makaingon nga makuwangan ang pagbanabana sa tig-eksamin sa systolic nga presyon sa dugo ug masobrahan ang diastolic nga presyon sa dugo sa pasyente. Samtang ang hinay nga pagpahiyos mosangpot sa kasakit ug pagkapal-ot sa bukton. Ang hinay nga pagpahiyos mosangpot sa sobrang pagbanabana sa tig-eksamin sa presyon sa dugo.

Laing mahinungdanong piyesa sa himan mao ang stethoscope. Kinahanglan nga maayo kinig kalidad. Susiha ang mga igbubutang sa dunggan. Kinahanglan nga wala kinity abog-abog ug sakto sa kahangkob.

Tungod sa iyang kapug-ok ug kasayon dalhon, ang aneroid maoy nakapahimulos sa kabantog. Hinuon, ang paggamit niini wala na dasiga tungod kay ang iyang katukma nag-anam og kakunhod uban sa panahon ug makanunayong paggamit busa makuwangan ang pagbanabana sa presyon sa dugo. Kadali ra sab kining mabuak ug sa matag karon ug unya angay nga ikalibrar. Ang padayong paggamit niining maong kahilipsan kinahanglan paresan sa kahibalo kon unsaon kini pagkalibrar uban ang mercurial sphygmomanometer. Sa pagsumpay niini pinaagi sa piyesang Y ngadto sa tubo sa mercurial sphygmomanometer, itandi ang ang lebel sa presyon segun sa makita sa bildong manometer ug diha sa puntero sa aneroid. Kon kini nagpakita nga angay na sa subling kalibrasyon, iuli kini sa iyang taggama alang sa serbisyo.

Nakakuha usab og kabantog  ang mga automated digital nga mga himan. Mamatang sila sa tulo segun sa prinsipyo nga ilang gigamit sa paghingalan, pinaagi pagmatyag sa kasikas-Korotkoff, pinaagi sa pagmatyag sa doppler sa ugatnong dagayday sa dugo ginamit ang ultrasound o kaha pinaagi sa prinsipyong oscillometric. 

Managsama ang matang nga migamit og kasikas-Korotkoff ug sa ultrasound doppler nga nagkinahanglang gamitan og mikropono kun transducer nga maayong pagkapahimutang direkta ibabaw sa ugat ug kinahanglang alihan sa wala kinahanglana nga kasikas. Ang lihok sa bukton mahimong makaguba sa pagkapahiluna ug mahimong molugdang sa sayop nga pagbasa. Sa laing bahin, ang mga himang oscillometric wala mag-antos niining maong mga problema ug ang pagpahimutang sa puyo dili kaayo mahinungdanon nga maoy nakaingon nga sila gipaboran sa mga tiggama. Ang katukma niining mga himan nga automated milambo dili pa lang dugay busa ang pipila mahimong isugyot nga magamit sa balay ug mga klinika. Hinuon, ang ilang pagka kasaligan sa dugayng panahon wala pa katun-i. Ang tiggamitan magbantay sa ebidensiya sa pagka kasaligan sa kahimanan gikan sa independenteng mga tinubdan. Ang internet mahimong magamit niining maong katuyoan.

Pagpasabot sa pasyente
Ang proseso sa pagsukod sa presyon sa dugo mahimong makamugnag kahigwaos sa pipila busa gikinahanglan ang mubong pagpasabot sa pamaagi aron mahupay ang ilang kahadlok. Sultihi sila sa diyotayng sakit tungod sa pagburot ug paghiyos sa puyo ug ang subli-subling pagsukod kinahanglanon kaayo.

Ang kahimtang sa white coat hypertension naobserbahan sa pipila ka tawo ug natino sa pagpaniid sa presyon sa dugo sa balay ug sa ambulatory blood pressure (ABPM). Kining maong kahimtang usa ka artipisyal nga pagbasa sa alta presyon nga nakab-ot sa pipila ka tawo kon tinugyanan sa kahimsog ang mosukod.

Ang pagsukod sa presyon sa dugo mahimong makahiwasa sa pipila ka tawo ug mosangpot sa taas nga pagbasa kay sa naandan. Mao kini ang reaksiyong pangdepensa. Hinuon, kon kining mga tawhana makomportable na sa pamaagi ug sa tig-eksamin, mawala na kining maong reaksiyon. Busa girekomendar nga ang pagpasibo sa panambal dili lang ibase sa usa ka pagbasa sa presyon sa dugo kondili sa kausaban sa lakat sa presyon sa dugo sa pagdagan sa panahon.

Makaapekto sa presyon sa dugo ang oras sa adlaw, kaon, panabako, kahigwaos, temperatura sa lawak ug panahon sa tuig. Ang presyon sa dugo mosaka sa buntag sa dili pa momata ug mous-os samtang matulog.

Kon ang bukton diin kuhaon ang presyon sa dugo anaa lang sa hustong posisyon, ang postura (naghigda kun naglingkod) sa pasyente gamay lag kalambigitan. Sa pipila, ang posturang magtindog makamugna og dili tupong nga pagkubos sa presyon sa dugo. Sa mga mabdos nga babaye, ang posisyong tihaya mosangpot sa pag-us-os sa presyon sa dugo tungod sa epekto sa nagbug-at nga tagoangkan ug sa nanagko nga ugat sa tiyan. Busa ang pagsukod sa presyon sa dugo sa mga mabdos nga pasyente pagakuhaon nga naglingkod kun nagtalikid dapit sa walang kilid nga posisyon. Girekomendar usab nga ang kuhaan mopahulay og 3 ka gutlo nga maghigda kun maglingkod sa dili pa ang bisan unsang pagbasa pagabuhaton. Sa magtindog, ang 1 ka gutlo igo na kaayo. Ang pasyente kinahanglang komportable nga naglingkod, ang likod nagsandig ug ang bukton gisangga. Ang ilang tiil kinahanglan nagtugkad sa salog ug ang mga batiis wala maghinambid. Ang itaas nga bahin sa bukton kinahanglan nga anaa sa lebel sa kasingkasing.

Ang palibot sa pasyente kinahanglan nga komportable. Bisan unsang panapton nga makabalda sa pagsukod sa bukton kinahanglang tangtangon. Praktikal ang pagtambag sa pasyente sa dili pa ipahigayon ang proseso sa pagsul-ob og luag, mubog buktonan nga biste.

Pangitaa ang ugat nga brachial ibabawg diyotay sa antecubital fossa pinaagi sa pagdagpi ug markahi kini. Ang puyo kinahanglan nga iputos libot sa ibabaw nga bahin sa bukton diin ang ubos nga ngilit mga 1 ka pulgada gikan sa antecubital fossa. Ang pantog kinahanglang isentro sa ugat nga brachial. Seguroa nga ang tubo sa puyo wala motabok sa bahin diin gipahiluna mo ang stethoscope sanglit makamugna kinig laing kasikas nga mahimong masaypan nga Korotkoff. Ang puyo kinahanglan nga haom gayod, kanang dili masalip-it ang duha ka tudlo ilawom sa puyo. Seguroa nga maayong pagkatakgos ug dili matangkas inigpaburot.

Ang bukton ipahiluna sa pababag nga posisyon sa lebel sa kasingkasing ug gisagakay atol sa proseso. Kon ang bukton ubos sa lebel sa kasingkasing, dakog purohan nga masobrahan ang pagbanabana sa systolic ug diastolic nga presyon sa dugo sa labing taas 10 mm Hg. Ang bukton nga mas taas sa kasingkasing mosangpot sa kakuwang sa banabana sa mga presyon.

Usa ka maayong praktis sa pagpabilin sa mercury column sa patindog nga posisyon sa lebel sa mata sa tig-eksamin ug dili sobra sa 3 ka piye ang gilay-on. Ang gimuntar sa patindog mairog-irog ug mahimong ipahiangay sa gitas-on nga maoy nakaingon nga labing maayong pilion. Ang mga modelong gipasibo sa talad kadali rang maguba ug dili ingon kasayon gamiton.

Sa dili pa ipahimutang ang stethoscope diha sa bukton, ang systolic nga presyon sa dugo kinahanglang mabanabana pinaagi sa pagdagpi sa brachial nga pulso ug pagpaburot sa puyo hangtod nga ang pulso mawala. Ang lebel sa presyon diin ang pulso nawala nahitakdo sa systolic nga presyon. Kining maong praktis angay sa mga pasyente kansang auscultatory end points dili kaayo tin-aw e.g. mabdos nga kababayen-an, cardiovascular nga kahikugang ug atol sa ehersisyoanong pagtesting.

Ang kampana sa stethoscope hinayon og pahiluna sa gibanabanang dapit sa pulsong brachial ibabaw og diyotay sa antecubial fossa. Likayan ang paghikap sa puyo. Ang presyon sa puyo patas-an dayon pinaagi sa pagpaburot. Ipadayon ang pagpaburot hangtod nga mabasa sa manometer ang 30 mm Hg mas taas kay sa systolic nga presyon nga nakab-ot sa miaging proseso sa pagdagpi. Ariyahi sa hinay-hinay ang control valve aron ang lebel sa mercury mous-os og hinay sa 2-3 mm matag segundo. Ang pagtumaw sa tataw nga tagiktik nga tingog nagtug-an sa systolic nga presyon sa dugo. Kon ang tanang kasikas mawala, nailhan ingong bahin 5 Korotkoff, naghitakdo kini sa diastolic nga presyon sa dugo. Likayi ang paglangkob niini sa labing duol nga 10 kun 5 mm Hg (digit preference error). Ang pagbasa kinahanglan nga anha sa labing duol nga 2 mm Hg.

Banabana sa pitik-pitik sa systolic nga presyon

Imbes maghimo og daghan, dinali-dali ug alang-alang nga pagsukod, mas maayo pa ang bugtong apan inampingan pagkapahigayon nga pagbasa. Balika ang pagsukod kon may pagduda nga motumaw tungod sa mga pagka balda. Kon ang pagbasa nagpadayag sa presyon nga mas taas sa 140/90, ang ikaduhang pagbasa pagahimoon 1 ka minuto human sa naulahi. Ang lakat nga kanunayng taas ang presyon sa dugo nagpasalig og tukma nga klinikal nga panukiduki. Hinuon, ang hukom nga giluwatan sa pagdayagnos ug pagtambal sa alta presyon binase sa bugtong nga pagbasa wala kaayoy klinikal nga basehanan.

Adunay pipila ka kahimtang medikal diin may panaglahi ang presyon sa taliwa sa duha ka bukton. Ang pinitik sa pulso sa duha ka bukton nagpadayag ug kalainan busa naghatag og timailhan sa kondisyon. Ang coarctation sa aorta, kalahian sa kalawasan (anatomiya) ug hinungdang iatrogenic ang mahimong nakaingon. Ang makahuloganong kalainan sa presyon maila sa 20 mm Hg alang sa systolic ug 10 mm Hg alang sa diastolic. Si bisan kinsang pasyente nga nagpresentar og taas nga presyon sa dugo kinahanglan kuhaan og presyon sa dugo sa duha ka bukton. Sa gidudahang coarctation sa aorta, ang dungan nga pagbasa sa duha ka bukton girekomendar.




#Article 241: Fem M. Flores (298 words)


Si Eufemio Fem M. Flores, natawo sa Loay, Bohol, usa ka aktibong haligi ug sakop sa mga kapunongan sa mga magsusulat sama sa LUDABI ug BATHALAD-Mindanao. Gani, siya man ang kasamtangang presidente sa BM puli kang Marcelo A. Geocallo kansang duha ka termino napupos niadtong Mayo 2006.

Natapos niya ang silid nga BSE ug BSEED. Kanhi faculty member siya sa Xavier University, credit investigator sa Singer Sewing Machine Company, area manager sa Moly Marketing, ug sa Comprehensive Annuity Plan, executive vice-president usab siya sa Medical Center College ug nahimo pa gayod nga project administrator sa Iligan Habitat for Humanity ug nahimo usab siyang legislative officer II sa opisina ni kanhi Senate President Marcelo B. Fernan.

Sa pagkakaron, gipangunahan niya sa pagdumala ang kaugalingon niyang patigayon, ang Solver Marketing ug siya usab ang publikador ug editor sa .

Minyo siya kang Diana Espacio Fernan nga taga Bonifacio, Misamis Occidental. Bulahan kaayo sila nga gigasahan og lima ka anak: Si Kenneth nga usa ka radiologist, Emelynne nga nakatapos nga cum laude sa Accountancy, Mabelle nga usa na ka Doctor of Medicine, Dino usa ka gradwado sa Information Technology, samtang ang kamanghoran nga si Vic Angelo talitapos na sa hayskol.

Sa natad sa panulat, daan nang nagbansiwag ang iyang agi tungod kay dili siya tigmud-ok ug gibatonan niya ang hiyas sa pagka matawa. Mananaog siya sa tigi sa sinulatay og Gitikgitik didto sa Maramag, Bukidnon sa tuig 2002 diin nailok niya ang Una ug Ikaduhang Ganti nga gilut-oran pa gayod og laing pasidungog.

Ang iyang balak nga nag-ulohan og Marosep nahimong balak sa semana sa Bisaya Magasin ug napatik usab sa libro nga Kawit sa Buntagon.

Sa kritisismo ni Dr. Erlinda K. Alburo sa Sun*Star Daily, nakaangkon usab ang maong balak og luna sa pagdalayeg sa direktor sa Cebuano Studies Center.




#Article 242: INSEE (120 words)


Ang INSEE (Prinanses: Institut National de la Statistique et des Études Économiques) mao ang nasodnong institusyon alang sa estadistika ug pagtuon sa ekonomiya sa Pransiya. Kini ang gisangonan sa pagkolekta ug pagpatik og impormasyon kabahin sa ekonomiya sa Pransiya ug sa katilingbang Pranses, lakip ang paghimo sa nasodnong sensu. Kini nahimutang sa Paris.

Ang INSEE ang responsable sa produksiyon ug analisis sa opisyal nga mga estadistika sa Pransiya. Ang labing nailhang mga katuyoan sa maong ahensiya mao kining mosunod:

Ang INSEE responsibilidad sa MINEFI, ang ministro sa panapi sa Pransiya (Prinanses: Ministère de lÉconomie, des Finances et de lIndustrie). Ang kasamtangan niining direktor mao si Jean-Michel Charpin.

Ang INSEE naghatag og mga numerikal nga indeks sa lain-laing entidad sa Pransiya:




#Article 243: Poitou-Charentes (101 words)


Ang Poitou-Charentes usa sa 26 ka mga rehiyon sa Pransiya. Kini gitibuok sa upat ka mga departamento: Charente, Charente-Maritime, Deux-Sèvres ug Vienne. Ang kapital niini mao ang Poitiers.

Ang rehiyonal nga konseho gitibuok sa 55 ka mga sakop.

Ang mga molupyo sa Poitou-Charentes gitawag nga Picto-Charentais. Sa tuig 1999, ang rehiyon maoy ika-15 nga kinadaghanang tawo sa 26 ka rehiyon. Ika-12 kini sa gidak-on.

Ang usa ka rehiyonal nga pinulongan, Poitevin-Saintongeais, ginatabi sa pipila ka tawo sa rehiyon.

Ang Poitou usa ka historikal nga rehiyon sa kasadpang tunga-tungang Pransiya. Ang Poitiers, ang kanhi kapital sa maong rehiyon, maoy iyang hepeng dakbayan.




#Article 244: Franche-Comté (141 words)


Ang Franche-Comté usa sa 26 ka mga rehiyon sa Pransiya. Kini usa usab ka tradisyonal nga lalawigan sa maong nasod. Kini gitibuok sa mga departamento sa Doubs, Jura, Haute-Saône ug Territoire de Belfort.

Ang mga dagkong dakbayan sa Franche-Comté mao ang sumusunod:

Ang ngalang Franche-Comté wala mopakita hangtod sa tuig 1366. Hangtod sa 888, ang maong dapit usa ka teritoryo sa Burgundy, ug gidumala sa Balaanong Empiryo sa Roma sa 1034. Sa tuig 1477 ang Burgundy gisakop sa Pransiya ug ang rehiyon sa Franche-Comté nabulag. Sa tuig 1556 kini nabalhin sa Espanya. Sa tuig 1668 kini giokupar sa Pransiya apan giuli ngadto sa Espanya ubos sa Tratado sa Aix-la-Chapelle. Miusab pag-okupar ang Pransiya sa tuig 1674, ug kini gibalhin na gayod ngadto sa Pransiya ubos sa tratado taliwala sa Espanya ug Pransiya nga gipirmahan sa dakbayan sa Nijmegen, Septiyembre 19, 1678.




#Article 245: Rhône-Alpes (138 words)


Ang Rhône-Alpes (Kinatsila: Ródano-Alpes) usa sa 26 ka mga rehiyon sa Pransiya. Kini nahimutang dapit sa sidlakan sa maong nasod, padulong sa habagatan. Ang rehiyon gingalan alang sa Sapa sa Rodano ug sa kabungtorang Alps. Ang kapital sa maong rehiyon mao ang Lyon, ang ikaduhang labing dakong metropolitan nga dapit sa Pransiya human sa Paris.

Ang Rhône-Alpes nahimutang sa sidlakan sa Pransiya. Sa amihanan niini mao ang mga rehiyon sa Bourgogne (Burgundy) ug Franche-Comté. Sa kasadpan mao ang rehiyon sa Auvergne. Sa habagatan mao ang Languedoc-Roussillon ug Provence-Alpes-Côte d'Azur.

Ang sidlakan sa rehiyon mao ang kasadpang bahin sa kabungtorang Alps ug utlanan taliwala sa Pransiya, Switzerland, ug Italya. Ang labing taas nga bungtod mao ang Mont Blanc. Ang tunga-tungang bahin sa rehiyon nahimutangan sa lupot sa Rodano ug sa Saona.

Ang Rodano-Alpi gitibuok ning mosunod nga mga rehiyon:




#Article 246: Bleach (serye) (102 words)


 (Sugboanon: Latag) kay usa ka manga ug anime nga series nga gihimo ni Tite Kubo, mangaka usab sa Zombie Powder. Kini kay gina-serialize sa Japan sa Weekly Shonen Jump.

Ginasundan sa Bleach ang kinabuhi nila Ichigo Kurosaki, estudyante sa haiskul nga 15-katuig na buhi ug makakita ug aswang, ug usa ka shinigami (tig-ani sa mga kaluluwa o Ginoo sa Patay kung literal ang pag-translate) nga hinganlan ug Rukia Kuchiki, nga naki-ilaila kay Ichigo katong nangita siya ug hollow (usa ka maligno).

Ang Kurosaki Family, (Duul na Banay sa mga Kurosaki): 

Karakura High School:

Urahara Shop:

Modified soul:

Shun Shun Rikka:

Soul Society:




#Article 247: Ombudsman sa Pilipinas (176 words)


Ang Ombudsman sa Pilipinas (Tinagalog: Tanod-bayan ng Pilipinas) usa ka opisyal sa kagamhanan sa Pilipinas nga responsable sa pag-imbestigar og pagkiha sa mga opisyal sa kagamhanan sa maong nasod nga may nahimong sala sa balaod.

Ang mga Opisina sa Ombudsman gawasnon sa pagbantay sa goberno og uban pang tulo ka mga sanga niini. Ang Ombudsman pud responsabli sa pagdawat og reklamo gikan sa mga katawhan, organisasyon, corporasyon, og uban pa gikan sa nasud. Ang Ombudsman sa kasagaraan mo sakdal sa mga opisyalis nga mahimong nga sangkot sa mga akto sa pagpangupit og pagpangurapsyon. Pero sa mga lumalabay, mga kaso mahitungod sa opisyalis nga sangkot sa mahimong panglugos og babaye, pagpatay sa kuntrang politiko, gawasnong peryodista og ubang membro sa mga medya, ang kasagaraan.

Ang mga Opisina sa Ombudsman lakip na ang kaugalingong opisina niini, uban sa opisina para sa pinag-uban nga buhat sa sheriff, ang Ombudsman's second in command, og unom pa ka deputies nga mo nangag-una sa tinagsang kabahinan og bureaus.

Nag-uusisa sa mga kawani ng gobyerno na nangungurakot o nagnanakaw ng pera ng bayan.




#Article 248: General Santos (274 words)


Ang Dakbayan sa General Santos usa ka ika-usa nga klase nga dakbayan sa lalawigan sa Habagatang Cotabato sa SOCCSKSARGEN nga rehiyon sa Mindanao sa Pilipinas. Ang General Santos primera klaseng dakbayan adunay kinatibok-an gidak-on nga 492.86 kilometros quadrado ug nahimutang unang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 538,086 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 9500. 

Ginatawag sad kining Tuna Capital of the Philippines bunsod kang malipayon na industriya ug tuna sa siyudad.

Ang Dakbayan karon sa General Santos nga mao sa mga tawo nga na ganahan ug adtohan, Sa gihapon milyun-milyun nga tawo ang nag laag sa dakbayan gikan sa lahi nga mga banwa, gikan sa Luzon ug Bisayas, Ang mga nga puyo diri sa General Santos ay halin pa sa Sugbo ug Davao sa Karon, Ang sa iban ug Dakbayan sa Mindanao, tanan nga mga tawo diri sa General Santos ay 80% nga Sebwano kag Ilonggo ay na sa 50%, Nag apil na ug mga B'laan ug ka Muslim nga etniko, gikan sa lahi nga lugar. Tungod ang tinuod nga B'laan ang unahan nga nag puyo diri sa General Santos bago pa i balhin ug ngalan kay Paulino Santos o General Paulino Santos

Ang General Santos ay naa'y nga transportasyon kanang Tugpahanan'g Pangkalibutanon General Santos International Airport at nasad sa Dagat nga pantalan General Santos Port, para sa pang kabuhian sang mga tawo pirme sa buntag, Dapit kaayo sa banwa ang Tuna Fish Port para sa mga nga mutrabaho, pag human gi padala didtoa sa malaking merkado sa dakbayan. Baya gi tawag, ang GenSan nga Tuna Capital of the Philippines

Ang General Santos nabahin ngadto sa 26 ka barangay.




#Article 249: Roxas, Capiz (213 words)


Ang  Dakbayan sa Roxas  ikaduhang klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Capiz, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 95.07 kilometros quadrado ug nahimutang unang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2015, dunay 167,003 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 5800.

Ang Dakbayan sa Roxas nabahin ngadto sa 47 ka barangay.

Kapital sa lalawigan ang Roxas City sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Capiz ug rehiyon sa Kasadpang Kabisay-an, sa sentro nga bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Roxas City, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Roxas City kay  patag. Sa amihang-kasadpan, dagat ang pinakaduol sa Roxas City. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa habagatan sa Roxas City. Dutdot ang lumulupyo ining dapita. Roxas City ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit. Sa rehiyon palibot sa Roxas City, kapuloan, ug mga lawis talagsaon komon.

Hapit nalukop sa kalapokan ug kapitaan ang palibot sa Roxas City.  Ang klima habagat. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Disyembre, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 250: Habagatang-sidlakang Asya (219 words)


Ang Habagatang-sidlakang Asya usa ka subrehiyon sa Asya nga naglakip sa mga nasod pahabagatan gikan sa Tsina, pasidlakan gikan sa Indya, ug paamihanan gikan sa Australya. Kining maong rehiyon naglakip sa Indotsina, Peninsula sa Malaya, ug ang Arkipelagong Malayo. 

Adunay 11 ka mga nasod ang subrehiyon. Mabahin ang rehiyon sa duha: mga nasod nga nahimutang sa kontinenteng Asya nga nailhan usab sa tawag nga Indotsina ug mga nasod nga kapuluan (maritimo) o mga nasod nga nahimutang sa mga isla, nailhan usab nga Arkipelagong Malayo. Ang Habagatang-sidlakang Asya adunay gidak-on nga 1.6 milyon milya kwadrado (4,000,000 kmsup2;). Niadtong 2004, mas daghan pa sa 550 milyong tao ang manglulupyo sa rehiyon, 110 milyon niini nakapuyo sa isla sa Java sa Indonesia.

Kini ang mga nasod nga nahimutang sa kontinente o Indotsina:

Kini ang mga maritimong nasod o Arkipelagong Malayo:

Ang Malaysia adunay duha ka parte nga nabahin sa Dagat Habagatang Tsina. Peninsular Malaysia ang naa sa Peninsula sa Malaya nga parte pa sa kontinenteng Asya; ug ang Sidlakang Malaysia naa sa isla sa Borneo, usa sa pinakadakong isla sa rehiyon. Ang ubang mga pulo sa Indonesia naa nahimutang sa Melanesia, sa Oseanya. Ang Timor-Leste usahay ibutang sab sa Melanesia.

Sidlakang Asya 
Habagatang Asya (o Subkontinente sa Indya)
Tunga-tungang Asya 
Habagatang-kasadpang Asya o Kasadpang Asya (nailhan usab nga Middle East)
Amihanang Asya




#Article 251: Amihanang Amerika (116 words)


]

Ang Amihanang Amerika usa ka kontinente sa amihanang hemisperyo sa kalibotan. Napalibotan kini sa Kadagatang Artiko sa amihanan, Amihanang Kadagatang Atlantiko sa sidlakan, Dagat Caribbean sa habagatang-sidlakan, ug Amihanang Kadagatang Pasipiko sa habagatan ug kasadpan. Mga 24,500,000 kmsup2; (9,460,000 sq mi) ang sakop niining kontinente, o mga 4.8% sa ibabaw nga parte sa atong planeta. Niadtong Hulyo 2002, gitaya nga mas daghan pa sa 514,600,000 ang populasyon niini. Ang Amihanang Amerika ang ikatulo nga labing dakong kontinente pinasubay sa erya, sunod sa Asya ug Aprika, ug ikaupat nga labing dako pinasubay sa populasyon, sunod sa Asya, Aprika ug Uropa.

Ang tulo nga labing dakong nasod sa Amihanang Amerika mao ang Canada, Estados Unidos, ug Mehiko.




#Article 252: Washington, D.C. (233 words)


Washington, D.C. ang kapital o ulohang dakbayan sa Tinipong Bansa (Estados Unidos sa Amerika). Ang D.C. nagpasabot nga Distrito sa Columbia. Usa kini ka distritong pederal. Makit-an ang dakbayan saEast Coast sa nasod, gipalibotan sa mga estadong Maryland ug Virginia. Ang Washington, D.C. nahimutang sa estado sa District of Columbia, sa sidlakang bahin sa nasod. Ang gitas-on sa Washington, D.C. mao ang  metros ibabaw sa dagat nga lebel, ug adunay  ka molupyo. Washington, D.C. nga nahimutang sa mga lanaw sa  Babcock Lakes, ug Carp Pond.

Ang yuta palibot sa Washington, D.C. kay  kasagaran patag. Washington, D.C. nahimutang sa usa ka walog. Ang kinatas-ang punto sa palibot mao ang Prodigal Son Statue, aduna kini  ka metros ibabaw sa dagat nga lebel,  km sa amihanan-kasadpan sa Washington, D.C.. Ang dapit palibot sa Washington, D.C. may kaayo hilabihan populasyon, uban sa  mga tawo kada kilometro kwadrado. Washington, D.C. mao ang pinakadako nga lungsod sa maong dapit. Ang mga tanom sa palibot sa Washington, D.C. kay hapit tanan dakbayanon. Sa rehiyon palibot sa Washington, D.C., kapuloan, ug mga estretso talagsaon komon.

Ang klima kay kasarangan. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Agosto, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Enero, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Oktubre, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Nobiyembre, sa  milimetro sa ulan.




#Article 253: Dakbayang Quezon (253 words)


Ang Dakbayang Quezon (Tinagalog: Lungsod Quezon; Ininggles: Quezon City kun QC; Kinatsila: Ciudad Quezon) ang kinadak-ang dakbayan sa Pilipinas base sa populasyon (ang labing dagha'g tawo sa mga dakbayan sa Pilipinas). Kini nahimutang sa sidlakan sa dakbayan sa Manila ug sakop kini sa Manila. Ang Dakbayang Quezon nahimong kapital sa Pilipinas sugod Hulyo, 1948 hangtod Hunyo 1976. Gibalik sa Manila ang pagkakapital sa Pilipinas. 

Ang Dakbayang Quezon primera klaseng dakbayan nahimutang sa Metro Manila, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 166.20 kilometros quadrado ug nahimutang una ngadto sa ika-unom nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 2,761,720 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 1100 (CPO).

Ang yuta palibot sa Quezon City kay  patag. Ang kinatas-ang punto sa palibot mao ang Mount Mataba, aduna kini  ka metros ibabaw sa dagat nga lebel,  km sa sidlakan sa Quezon City. Ang dapit palibot sa Quezon City may kaayo hilabihan populasyon, uban sa  mga tawo kada kilometro kwadrado.. Ang labing duol nga mas dako nga lungsod mao ang Dakbayan sa Manila,  km sa habagatan-kasadpan sa Quezon City. Sa rehiyon palibot sa Quezon City, nabigasyon talagsaon komon.

Ang mga tanom sa palibot sa Quezon City kay hapit tanan dakbayanon.  Ang klima kay habagat. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Abril, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Enero, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Agosto, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Abril, sa  milimetro sa ulan.




#Article 254: Iningles (135 words)


Ang pinulongang Ingles o Iningles/Ininggles usa ka pinulongang Indo-Uropeyo (sa sanga sa Kasadpang Hermaniko), nga orihinal nga gitabi sa Inglatera, sa Hiniusang Gingharian kun UK. Kini ang primerong lenggwahe (ang gitabi sa mayoriya sa populasyon) sa Australya, Canada, Estados Unidos, Hiniusang Gingharian, Irlanda, ug New Zealand. Sa karon, daghang nasod Iningles ang usa sa mga opisyal nga pinulongan, apil na ang Pilipinas (gsa Amerika) ug ang mga miyembrong nasod sa Komonwelt sa Britanya sama sa Indya ug Habagatang Aprika

Ang Iningles mao ang kasagarang gigamit sa mga internasyonal nga organisasyon ug diplomasya (Prinanses kaniadto), ug sa siyensya ug teknolohiya apil na ang Internet.

Kini nga pinulongan napasikat sa kalibotan sugod lang sa ika-20 siglo tungod sa kolonyalismo ug globalisasyon diin ang Britanya ug Estados Unidos nga parehong maimpluwensyang nasod, mao ang mga nagsabwag niining pinulongan.




#Article 255: Unibersidad sa Pilipinas (172 words)


Ang Unibersidad sa Pilipinas (UP) ang nangunang unibersidad o kolehiyo sa Pilipinas. Kini usa ka unibersidad nga estado (state university) ug ang nag-inusarang unibersidad nga nasyonal. Ang mga campus niini mao ang: UP Diliman, ang nangunang campus, nahimutang sa Dakbayan sa Quezon; ang UP Manila, ang orihinal nga campus, nahimutang sa Padre Faura, Manila; ang UP Los Baños, sa Los Baños, Laguna, ang UP Visayas, kung diin ang meyn nga campus nahimutang sa Miag-ao, Iloilo ug adunay kolehiyo sa UP Cebu, UP Iloilo ug UP Tacloban; ang UP Mindanao nga nahimutang sa Dakbayan sa Davao; ang UP Open University nga gihimo para sa distance learning; ug ang pinakaulahi, ang UP Baguio.

Natukod ang UP niadtong 1908 pinaagi sa usa ka balaod nga gipasa sa Lehislatura sa Pilipinas subay sa mando nga nagagikan sa Kagamhanan sa Estados Unidos. Ang maong balaod mao ang gitawag nga Act No. 1870 kun University Act. Sa pagkakaron, ang UP gitawag nga the nation's premier university pinaagi sa Senate Resolution No. 276 nga gipasa sa Senado sa Pilipinas.




#Article 256: Uropa (154 words)


Ang Uropa (Kinatsila: Europa, [ew'ɾopa]; Prinanses ug Iningles: Europe) usa ka kontinente nga nahimutang sa kasadpang bahin sa superkontinenteng Eurasia. Gipalibotan ang Uropa sa Kadagatang Artiko sa amihanan, Kadagatang Atlantiko sa kasadpan, Dagat Mediteranyo ug Dagat Itom sa habagatan, ug sa Kabukirang Ural sa sidlakan.

Kon ibase sa arya, ikaduha sa labing gamay nga kontinente ang Uropa. Kini adunay arya nga 10,400,000 kmsup2;, mas dako'g gamay sa kontinente sa Awstralya.

Kon ibase naman ang populasyon, kini ang ikatulong pinakadakong kontinente sunod sa Asya ug Aprika. Adunay mga 666,498,000 ang populasyon niini niadtong tuig 2000, hapit ikapitong bahin sa populasyon sa kalibotan.

Ang Uropa gibahin ngadto sa lahi-lahing mga subrehiyon. Lahi-lahi ang mga depinisyon sa paglinyada sa mga nasod depende sa punto de bista.

Ang klasipikasyong rehiyonal sa mapa sa tuo gikategorisa sumala sa UN geoscheme nga gigamit sa Hiniusang mga Nasod. Aduna pay laing mga rehiyon, sama sa Uropang Mediteraneo, Uropang Sentral ug Balkan.




#Article 257: Hiniusang Gingharian (249 words)


Ang Hiniusang Gingharian (United Kingdom sa Iningles), tibuok ngalan: Hiniusang Gingharian sa Gran Britanya ug Amihanang Irlanda; sa Iningles: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland; sa Kinatsila: Reino Unido de Gran Bretaña e Irlanda del Norte; UK kun HG) maoy usa ka nasod sa Uropa, ug miyembrong-estado sa Unyon sa Uropa (UU).

Nakasentro sa isla sa Gran Britanya ang kadaghanan sa populasyon ug teritoryo niini. Napalibotan ang nasod sa Kadagatang Atlantiko ug sa mga dagat nga Dagat Amihanan o North Sea, Kanal La Mancha o English Channel, Dagat Seltiko, ug Dagat Irlandes. Nakasumpay sa Pransya ang Britanya pinaagi sa Channel Tunnel ug tapad sa Republika sa Irlanda ang Amihanang Irlanda.

Ang Hiniusang Gingharian usa ka demokrasya nga parlamentaryo ug usa ka konstitusyonal nga monarkiya. Gilangkuban kini sa Inglatera, Amihanang Irlanda, Eskosya, ug Galles. Si Rayna Isabel II ang pamuno sa estado, ug si Boris Johnson ang primero ministro.

Ang UK maoy labing gamhanang nasod niadtong siglo 19 ngadto sa sayo sa siglo 20. Apan tungod sa duha ka Gubat sa Kalibotan, ug ang pagkunhod sa iyang imperyo niadtong unang tunga sa siglo 20, miubos ang iyang pagkagamhanan. Pero bisan niini, ang UK nagpabilin nga adunay ikasulti sa mga buhat militar, ekonomikal, kultural, ug politikal nga mga buluhaton. Usa usab ka gahom nukleyar ang UK, ug adunay dakong bahin sa pundo nga gigahin para sa militar.

Ang UK adunay usa ka permanente nga seat sa Konseho sa Seguridad sa UN. Miyembro usab kini sa G8 ug sa NATO.




#Article 258: Di piksiyon (189 words)


Ang mga di piksiyon nga sinulat naghisgot sa tema dili isip usa ka sugilon apan isip usa ka paktuwal nga pagpasabot sa mga impormasyon. Kining maong presentasyon mahimong husto o sayop; ang kasayop sa gipresentar nga mga kahibalo wala magpasabot nga kini piksiyonal. Hinuon, gi-assume nga ang mga magsusulat nagatuo nga husto ang ilang gipresentar sa panahon nga kini ilang gisulat.

Ang pagsulat kabahin sa usa ka butang wala magpasabot sa pag-endorso alang o batok sa maong butang. Pananglitan, mahimong mosulat ang usa ka ateyo kabahin sa relihiyon.

Ang di piksiyon usa sa duha ka dagkong pagkabahin sa mga sinulat sa usa ka basahonan; ang laing klase sa mga sinulat mao ang piksiyonal.

Ang mga gumalaysay, dyurnal, dokumentaryo, siyentipikanhong papel, retrato, biyograpiya, libro sa tulunghaan (textbook), blueprint, dokumentasyong teknikal, manwal sa gumagamit, diyagram, ug pagpanulat alang sa mantalaan pipila sa mga klase sa di piksiyonal nga sinulat. Niining maong mga klase, ang paglakip og kahibalo nga nahibaw-an sa tagsulat nga usa ka bakak giilang propesyonal nga kasaypanan. Ang ubang sinulat sama sa mga personal nga sulat, artikulo sa magasin, kasaysayan, balayan, pakigpulong, ug travelogue mahimong piksiyon o di piksiyon.




#Article 259: Prosa (100 words)


Ang prosa mas duol sa inadlaw-adlaw nga pagtabi, dili sama sa balak nga may mga kombensiyon kabahin sa ritmo, sukod ug uban pang karakteristik. Kini naggikan sa Linating prosa, nga ang buot ipasabot diretso (sama sa pagsulti). Ang prosa usa ka klase sa panulat nga wala maggamit og tatawng paggamit sa mga paagi sa pagpangestilo sa sinulat. Kini sagad nga gigamit sa pagpadayag kon unsa man ang naa sa hunahuna sa tagsulat, ginamit ang natural nga paagi. Kining paagi sa pagkasulat gigamit sa mga mantalaan, magasin, ensiklopedya, salida sa sine, sulat, nota sa utang, kasaysayan, pilosopiya, biyograpiya, linggwistika, heyograpiya, ubp.




#Article 260: Dakbayan sa Davao (137 words)


Ang Dakbayan sa Dabaw (Filipino/Tinagalog: Lungsod ng Dabaw; Iningles: City of Davao) usa sa mga importanteng dakbayan sa tibuok Pilipinas ug kini ang de facto nga kapital sa isla sa Mindanao. Ang Dakbayan sa Davao  sa Pilipinas ayon sa gingsakopang arya (2,444.61 kilometro kwadrado). Ang iyang tugpahanan (airport) ug pier usa sa pinaka-busy sa habagatang Pilipinas. Usa kini ka independenteng dakbayan (dili sakop sa pamalaod sa lalawigan) pero iuban sa Davao del Sur sa mga rehiyonal ug estadistikang klasipikasyon. Ang dakbayan mao sab ang sentrong rehiyonal sa Rehiyon sa Dabaw (Region XI). Adunay populasyon nga 1.3 ka milyon ang dakbayan, ug moabot sa 2 ka milyong tawo kung buntag. Binisayang Sinugboanon ang lumad nga pinulongan sa mayoriyang manlulupyo niining dakbayan.

Sumala sa census ni acting 2010, dunay 1,449,296 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 8000.




#Article 261: Nasod nga Swiss (188 words)


Nasod ang Panaghugpong nga Swiss (Kinatsila: Con·fe·de·ra·ción sui·za; Ininggles: Swiss Confederation; Inaleman: Schweizerische Eidgenossenschaft; Prinanses: Confédération suisse; Initalyano: Confederazione Svizzera, Rinomantse: Confederaziun svizra; Linatin: Confoederatio Helvetica) o Helvetiya (Kinatsila: Sui·za) nga adunay 7.5 ka milyon nga populasyon sa sentral nga rehiyon sa Kasadpang Uropa. Kini gitaliwad-an sa Alemanya, Pransiya, Italya, Austriya ug Liechtenstein. Daghag-lenggwahe ang Nasod nga Swiss  — upat ang opsiyal niyang lenggwahe: Inaleman, Prinanses, Initalyano ug Romansh. Ang Helvetiya nabahin ngadto sa 26 ka kanton, unom niini usahay tawagon nga katungang-kanton tungod kay mas gamay ang ilang representasyon sa Konseho sa mga Estado. Nailhan ang Helvetiya sa iyang kasaysayan sa iyang pagka-way-gidapigan (wala ni maapil o moapil og gubat sugod niadtong 1815) mao nga daghang kapunungang internasyonal, sama sa Hiniusang mga Nasod o United Nations, nga bisa'g naka-sentro sa New York adunay mga departamento sa Helvetiya. Bern ang iyang kasamtangan nga dakbayan nga nahimutangan sa mga ulohang sanga sa iyang kagamhanan apan wala kini ilhang de jure nga kaulohan kundili de facto lang sanglit giisip man ang nasod nga panaghugpong sa nagkadaiyang kanton nga iya-iya og kaulohang dakbayan. Dili miyembro sa Unyon sa Uropa ang Helvetiya. 




#Article 262: Kinatsila (278 words)


Ang Kinatsila kun Inespanyol (Kinatsila: castellano kun español) usa ka Pinulongang Romance nga original nga gilitok sa amihanang dapit sa España. Kini oficial nga pinulongan sa España, sa tanang nasod sa Latin America (wala'y labot ang Brasil) ug sa Guinea Ecuatorial sa África. Sumatotal, vainte ka nasod ug mga teritorio ang galitok sa Kinatsila isip primerong lenguaje.

Ang Kinatsila nagsugod nga dialecto sa Linatin didto sa mga provincia sa Cantabria, Burgos ug La Rioja sa Amihanang España. Gikan didto, ang paggamit niini miabot sa Gingharian sa Castilla, kung diin kini milambo ngadto sa lenguajeng principal sa gobierno ug negocio sa España. Gidala kini sa América, sa África ug sa Asia-Pacífico sa miaging lima ka siglo gumikan sa mga explorador ug colonialistang Español.

Kining lenguaje gisulti sa mga 364 ka millón nga tawo sa tibuok kalibotan (banabana sa tuig 2000), mao nga Kinatsila ang labing popular nga pinulongang Romance ug ang ikaduha hangtod ikalima nga labing gilitok nga lenguaje base sa lumad nga manunulti.

Ang Kinatsila oficial nga pinulongan sa Filipinas gikan 1565 hangtod sa tuig 1973 (gibalik dayon sa original nga status sumala sa sugo ni Marcos) ug niadtong 1987 gitangtang siya sa curiculo sa mga escuelahan. Ang Chavacano, criollo nga binase sa Kinatsila, gisulti ug gigamit sa Dakbayan sa Zamboanga ug uban pang tupad nga lugar sa Mindanao.

Ang pulong Kinatsila sa Sinugboanon naggikan sa Katsila o cachilà nga nagpasabot pinulongan sa mga Katsila. Kini naggikan sa terminong español nga Castilla, ang original nga gingharian sa España ug ang tawag sa ilang kaugalingong pinulongan nga castellano. Sa Tinagalog, Kastila ang tawag.

Daghang mga pulong o termino sa Binisayang Sinugboanon ug uban pang pinulongang Filipinhon naggikan sa Kinatsila.




#Article 263: Alsace (107 words)


Ang Alsace (Alsatian/Inaleman: Elsass; Kinatsila: Alsacia) usa sa 26 ka mga rehiyon sa Pransiya. Kini nahimutang sa sidlakang utlanan sa maong nasod, sa kasadpan sa Ibabawng Rin, duol sa Alemanya ug Switzerland.

Ang Alsace kanhi kabahin sa Balaang Empiryong Romano. Ang mga molupyo niini nagtabi sa diyalektong Ibabawang Inaleman.

Sa ika-17 nga siglo ang Alsace inanayng napaubos sa soberenidad sa Pransiya ug gihimong usa sa mga lalawigan sa Pransiya. Ang kapitolyo niini ug labing dakong dakbayan mao ang Strasbourg.

Ang Alsace sagad gireper uban sa Lorraine tungod kay kining duha ka mga rehiyon (isip Alsace-Lorraine) dugay nang giilogan human sa pagbinahinay sa mga sumusunod ni ni Carlomagno.




#Article 264: Guyane (124 words)


Ang French Guiana (Prinanses: Guyane française, opisyal nga ngalan Guyane) usa ka gawas-sa-nasod nga departamento (département d'outre-mer, kun DOM) sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanang baybayon sa Habagatang Amerika. Sama sa ubang DOMs, ang Guadeloupe usa usab sa 26 ka mga rehiyon sa maong nasod, ug usa ka integral nga sakop sa Republika. Isip kabahin sa Pransiya, ang Guadeloupe sakop sa Unyon sa Uropa, ug ang kuwarta nga iyang gigamit mao ang euro.

Ang French Guiana ang labing gamay nga politikal nga entidad sa mainland nga Habagatang Amerika, samtang ang Suriname ang labing gamayng independenteng nasod. Ang French Guiana giutlanan sa Kadagatang Atlantiko sa amihanan, Brazil sa sidlakan ug habagatan, ug Surinam sa kasadpan. Gilalisan ang kabahin sa utlanan sa Suriname ug French Guiana.




#Article 265: Nord-Pas-de-Calais (782 words)


Ang Nord-Pas-de-Calais (Olandes: Noord-Nauw van Kales) usa sa 26 ka mga rehiyon sa Pransiya. Ang Nord-Pas-de-Calais gitibuok sa mga departamento sa Nord ug Pas-de-Calais, sa amihanang bahin sa nasod, duol sa Belhika. Usa kini sa labing daghang tawo matag kilometro kuwadro sa tibuok Pransiya: nagpuyo dinhi ang upat ka milyon ka mga tawo, 7% sa tibuok populasyon sa Pransiya. 83% niini anaa sa mga urban nga katilingban nanimuyo.

Ang administratibong kapital mao ang dakbayan sa Lille. Ang ubang dagkong lungsod naglakip sa Valenciennes, Lens, Douai, Béthune, Dunkerque, Maubeuge, Calais, Boulogne-sur-Mer ug Arras.

Ang Nord-Pas-de-Calais gipuy-an na bisan pa man sa prehistorikong panahon. Kini ang usa sa labing estratehikong dapit sa Pransiya ug busa nahiagom sa daghang pag-inilogay sa mga nasod. Ang kanhi pamuno sa Pransiya nga si Charles de Gaulle (kinsa natawo sa Lille) miingon nga ang rehiyon usa ka makamatay nga dalan diin ang daghang mga mitakas nga mga sundalo miagi. Giilog kini sa mga Celtic nga Belgae, sa mga Romano, sa mga barbarong Frank, ug sa Alamanni. Giilogan kini sa Inglatera, Pransiya ug Burgundy panahon sa Usa ka Gatos ka Tuig nga Gubat sa wala pa mahimong lakip sa Gingharian sa Pransiya pagka-ika-15 nga siglo. Gihatag kini sa Katsilang Netherlands sa tuig 1598 isip dowry. Sa ika-17 nga siglo kini gibalik sa Pransiya bisan sa pagsuki sa mga lokal nga molupyo nga sagad mga Flemish. Human sa Rebolusyong Pranses kini gibahin ngadto sa presenteng duha ka departamento.

Panahon sa ika-19 nga siglo ang rehiyon nahiagom sa paspas nga industriyalisasyon ug nahimong ikaduha sa Alsace-Lorraine kon industriya ang estoryahan. Wala mahilabti ang Nord-Pas-de-Calais sa Gubat Pranses-Prusyan sa 1870; gani kini nakatabang pa hinuon sa rehiyon tungod kay ang nag-unang industriyal nga rehiyon, ang Alsace-Lorraine, nakuha man sa Alemanya. Apan sa duha ka mga Kalibotanong Gubat ang dapit nahiagom og labihang pagkaguba. Sa Unang Gubat Kalibotanon hapit ang tibuok rehiyon ang giokupar sa mga Aleman. Daghan sa iyang mga lungsod ug ginatos ka milya kuwadrado sa iyang yuta ang naguba sa upat ka tuig nga gubat sa trintsera. Kini ang labing bun-og sa mga rehiyon sa Pransiya niadtong panahona. Sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon kini giokupar na usab sa mga Aleman ug gihimong base sa Luftwaffe ug sa mga V-1 ug V-2 nga sistema sa proyektil (missile) sa pag-atake sa Alemanya sa Inglatera. Ang pagpamomba sa mga puwersa sa Alyansa ug ang gubat sa ubos dugang miguba sa mga lungsod sa rehiyon. Bisa kon ang ubang bahin sa rehiyon nalibre na pagka-Septiyembre 1944, ang Dunkerque nagpabilin ubos sa kontrol sa mga Aleman hangtod sa Mayo 9, 1945. Kini ang labing ulahing naokupar nga bahin sa Pransiya. Ang gubot nga kasaysayan sa dapit makita sa daghang mga memoryal ug mga menteryo alang sa mga sundalo, sama sa Memoryal sa Vimy, sa Bakilid sa Vimy, ang labing importanteng memoryal sa Canada alang sa iyang mga sundalo.

Human sa gubat ang rehiyon nahiagom sa malisod nga dagan sa ekonomiya bisan kon may gamayng alibyo tungod sa pag-abli sa Eurotúnel (Channel Tunnel) uban ang pagdaghan sa trapiko niini.

Bisan kon mayoriya sa rehiyon nagtabi sa Prinanses, may duha ka signipikanteng katilingban nga nagtabi og minoryang pinulongan:

Naapektohan usab ang demograpiya sa lugar sa mga trabahante gikan sa ubang nasod nga inanayng mipuyo sa rehiyon gikan sa ubang nasod: ang mga Belgian sa wala pa ang 1910, ang mga taga Poland ug mga Italyano sa mga 20 ug 30, ug sa mga taga Amihanang Aprika sukad sa 1945.

Ang estado sa Pransiya misuway na usab sa pagpaugmad sa kultura sa dapit; sa tuig 2004, mipahibalo kini sa sangang buhatan sa Louvre nga ibutang sa dakbayan sa Lens.

Ang Nord-Pas-de-Calais nahimong dakong sentro sa bug-at nga industriya sa siglo 19 tungod sa mga minahan sa coal, pabrika sa puthaw ug sa tradisyonal nga himoan sa mga panapton. Dako ang kagubaan dinhi tungod sa duha ka gubat kalibotan ug dili sab dayon nakarekober ang maong rehiyon kompara sa ubang rehiyon sa Pransiya. Apan sa misunod nga panahon mihinay ang ekonomiya dinhi sa pagsira sa mga minahan, ug uban pang industriya. Sulod sa tuig 1975-1984, 130,000 ka mga trabaho ang nangawagtang ug mitaas ang pagkawalay-trabaho ngadto sa 14%. Pero sa miaging 20 ka tuig, nakatilaw og dagkong inbestment ang rehiyon gikan sa Unyong Uropeyo ug sa gobyerno. Ang pag-abre sa Channel Tunnel sa 1994 mipakusog sa kalamboan sa rehiyon. Ang turismo, partikular sa Lille isip sentro nga estasyon sa London-Brussels-Paris nga perokariles, dako ang pagtubo mao nga sa 2004, 7 ka milyon nga pasahero migamit sa Eurostar, ug 2 ka milyon nga sakyanan kun behikulo sa Eurotunnel (Le Shuttle kaniadto). Dugang sa mga tren, sa 2002, may mga 15 ka milyon nga pasahero sa ferry sa rehiyon (Calais, Dunkirk ug Boulogne-sur-Mer).




#Article 266: Centre-Val de Loire (117 words)


Ang Centre-Val de Loire (Kinatsila: Centro-Valle de Loira) usa sa 26 ka rehiyon sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanang-kasadpang bahin sa nasod. Ang iyang kapital mao ang Orléans.

Ang Centre gitibuok sa upat ka mga lalawigan kanhi sa Pransiya:

Ang ngalang Centre gisaway sa Pransiya. Kini gipili sa sentral nga kagamhanan ug gibase lamang sa heyograpiya, tungod kay ang rehiyon sa Centre gitibuok sa daghang mga kanhi lalawigan ug busa walay mapiliang ngalan. Ang rehiyon wala sa sentro sa Pransiya.

May misugyot nga ang rehiyon nganlang Val de Loire (Lupot sa Loire) aron paghatag og dugang karakter sa rehiyon. Ang ngalang Val de Loire naghatag og mga positibong hunahuna, sama sa mga châteaux sa Lupot sa Loire.




#Article 267: Provence-Alpes-Côte d'Azur (127 words)


Ang Provence-Alpes-Côte d'Azur (PACA) usa sa 26 ka mga rehiyon sa Pransiya.

Kini gitibuok ning mga mosunod:

Ang PACA karon naglakip sa unom ka mga departamento sa habagatan-sidlakang bahin sa Pransiya. Kini giutlanan sa Italya sa sidlakan, sa Dagat Mediteranyo sa habagatan, sa Rodano-Alpes sa amihanan, ug sa Languedoc-Roussillon kasadpan. Ang Sapa sa Rodano ang nagmarka sa iyang labing kasadpang utlanan.

Ang logo sa rehiyon nagapakita sa coat of arms nga gihimo niadtong dekada 90 ug naglakip sa sa mga coat of arms sa mga karaang lalawigan nga nagtibuok sa rehiyon.

Ang mga dagkong dakbayan ug dapit sa Provence-Alpes-Cote d'Azur naglakip ning mosunod:
Aix-en-Provence,
Antibes,
Apt,
Arles,
Avignon,
Les Baux-de-Provence,
Cannes,
Cassis,
Cavaillon,
Digne-les-Bains,
Fréjus,
Grasse,
Juan-les-Pins,
Marseille,
Menton,
Nice,
Orange,
Saint-Raphaël,
Saint-Rémy-de-Provence,
Saint-Tropez,
Tende,
Toulon,
Vence.




#Article 268: Eure (121 words)


Ang Eure usa ka departamento sa Pransiya. Ang ngalan gikan sa Sapa sa Eure.

Ang Eure usa sa mga orihinal nga 83 ka mga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Normandie.

Ang Eure kabahin sa rehiyon sa Normandie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Seine-Maritime, Oise, Val-d'Oise, Yvelines, Eure-et-Loir, Orne, ug Calvados.

Ang departamento usa ka patag sa bungtod (plateau) nga giutlanan sa Sapa sa Sena ug sa iyang mga sumpayng sapa.

Ang nag-unang atraksiyon alang sa turismo mao ang Giverny, kuwatro kilometros gikan sa Vernon diin ang balay ug tanaman ni Claude Monet nahimutang.

The Abadiya sa Bec ug sa Château-Gaillard duol sa Les Andelys laing angay bantayan.




#Article 269: Nord (286 words)


Ang Nord usa ka departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanang bahin sa maong nasod.

Ang Nord mao ang Pranses nga bahin sa Kondado sa Flanders, walay labot sa kasadpang bahin nga gibuwag niadtong 1237 isip Kondado sa Artois ug karon kabahin sa silingang Pas-de-Calais, ug Hainault. Kining maong teritoryo kabahin sa Katsilang Netherlands apan inanayng gihatag sa Pransiya sa mga tratado sa 1659, 1668, ug 1678.

Ang Nord usa sa mga orihinal nga 83 ka mga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses.

Ang Nord kabahin sa rehiyon sa Nord-Pas-de-Calais. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Pas-de-Calais ug Aisne, ingon man sa Belgium ug sa Dagat sa Amihanan.

Ang departamento nagtaas tungod sa pagkahimutang niini sa amihanang-sidlakang bahin sa nasod, ubay sa kasadpang katunga sa utlanan padulong sa Belgium. Ang iyang prinsipal nga dakbayan mao ang Lille. Nagpalibot sa Lille mao ang mga dakbayan sa Roubaix, Tourcoing ug Villeneuve-d'Ascq. Kining upat ka dakbayan nagtibuok sa kanhi mga industriyal ug minahang mga lungsod nga may labaw sa usa ka milyon nga molupyo. Ang ubang importanteng dakbayan mao ang Valenciennes, Douai, ug Dunkerque.

Ang dagkong mga sapa mao kining mosunod:

Ang departamento mao ang sentro sa industriyalisasyon sa Pransiya panahon sa ika-19 nga siglo. Tungod niini, nahiagom kini sa grabeng kadaot panahon sa Unang Gubat Kalibotanon, ug karon nag-atubang og labihang problema sa ekonomiya, katilingban ug kalikopan tungod sa pagkunhod sa pagmina sa sugnod uban sa iyang mga silingan.

Ang Nord mao ang labing daghang molupyo nga departamento sa Pransiya. Kini mya 2.55 ka milyon nga residente sa gidak-ong 5,740 km². 

Ang Flemish sa Kasadpan (Western Flemish) gitabi sa mga 20,000 ka mga tawo sa amihanang bahin sa departamento, sa arrondissement sa Dunkerque.




#Article 270: Meurthe-et-Moselle (181 words)


Ang Meurthe-et-Moselle usa ka departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa mga sapang Meurthe ug Mosela.

Ang Meurthe-et-Moselle gimugna sa tuig 1871 human sa Gubat Pranses-Prusyan. Kini ang mga teritoryo sa Moselle ug Meurthe nga nahabilin sa Pransiya.

Ang utlanan karon taliwala sa Meurthe-et-Moselle ug Mosela mao ang utlanan sa Pransiya ug Alemanya sa mga tuig gikan 1871 hangtod sa 1919.

Ang Meurthe-et-Moselle kabahin sa rehiyon sa Grand Est. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Meuse, Vosges, Bas-Rhin ug Moselle, ug sa mga nasod sa Luxembourg ug Belgium.

Ang gitas-on sa departamento paamihanan-habagatan moabot og 130 ka kilometro ug pakasadpan-sidlakan gikan sa 7 ngadto sa 103 ka kilometro.

Ang mga dagkong sapa mao kining mosunod:

Ang ekonomiya sa departamento nagsalig sa pagmina hangtod sa dekada 60. Lakip sa gimina ang puthaw, asin, ug anapog.

Ang urban nga langyab palibot sa Nancy may usa ka dinamikong ekonomiya binase sa serbisyo, panukiduki, ug taas nga edukasyon.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Meurthe-et-Mosellans.

Ang langyab palibot sa Nancy urbanisado kaayo, samtang ang Santois sa habagatan usa gihapon ka rural nga dapit.




#Article 271: Saône-et-Loire (198 words)


Ang Saône-et-Loire usa ka departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini gikan sa mga sapa sa Saône ug Loire nga nagpalibot niini.

Ang Saône-et-Loire usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790, panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga bahin sa mga lalawigan sa Burgundy ug Bresse; gihiusa niini ang mga pays nga kanhi walay komon nga kasaysayan, kahiusahan sa politika, ug bisan heyograpikal nga panaghiusa. Ang kasaysayan sa Saône-et-Loire makita sa Burgundy, labi na gayod sa mga lokal nga kasaysayan sa Autun, Mâcon, Chalon-sur-Saône, Charolles ug Louhan.

Ang Saône-et-Loire mao ang ikapitong labing dako nga departamento sa Pransiya ug ang labing taas og densidad sa rehiyon sa Borgonya. Sa kasadpan sa departamento makita ang mga bungtod sa Autunois, ang rehiyon palibot sa Autun, ug ang sa Charollais ug sa Mâconnais. Sa tunga niini gitadlas kini amihanan-kasadpan sa Saône; ang maong sapa usa ka tributaryo sa Rodano nga misumpay niini sa Lyon ug busa konektado sa Dagat Mediteranyo. Ang Loire miagi sa pikas direksiyon, ug migawas didto sa Kadagatang Atlantiko.

Sa sidlakan sa departamento makita ang amihanang bahin sa patag sa Bresee. Sa kasadpan ang industriyal nga mga dapit sa Creusot ug Montceau-les-Mines.




#Article 272: Haute-Garonne (147 words)


Ang Haute-Garonne usa ka departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa sapa sa Garonne. Kini nahimutang sa habagatan-kasadpang Pransiya.

Ang Haute-Garonne usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790, panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa lalawigan sa Languedoc.

Ang Haute-Garonne kabahin sa karong rehiyon sa Occitanie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Hautes-Pyrénées, Gers, Tarn-et-Garonne, Tarn, Aude, and Ariège. Sa habagatan niini nahimutang ang mga lalawigan sa Lleida ug Huesca sa Espanya.

Ang departamento gilabang sa Sapa sa Garonne sa hapit mo-200 ka kilometro (125 ka milya). Ang labing habagatan sa department anaa sa Pireneo ug bungtoron kaayo. Ang kinatas-ang dapit mao ang Perdiguère, 3,222 ka metros (10,571 ka piye) ibabaw sa dagat.

Ang mga molupyo ning maong departamento gitawag nga Haut-Garonnais. Ang labing daghang tawo anaa sa palibot sa Toulouse samtang ang habagatang bahin sa departamento wala kaayoy nagpuyo.




#Article 273: Jura (departamento) (185 words)


Ang Jura usa ka departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini gikan sa kabungtorang Jura sa sidlakang bahin sa Pransiya.

Kaniadto ang Jura sakop sa Kondado sa Burgundy nga nailhan sa mga Pranses isip Franche-Comté. Ang Dole mao ang kapital hangtod ang rehiyon nailog ni Luis XIV ug kini gibalhin ngadto sa Besançon. Ang Dole karon usa na ka sous-préfecture sa Jura. 

Sa sayong bahin sa ika-13 nga siglo, ang mga molupyo sa duha sa ikatulong bahin sa Jura nagtabi sa pinulongang Franco-Provençal. Kini padayong gitabi sa mga rural nga dapit hangtod sa ika-20 nga siglo.

Ang Jura usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790, panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga lalawigan sa Franche-Comté.

Ang Jura usa sa mga departamento sa rehiyon sa Franche-Comté. Kini gipalibotan sa mga Pranses nga departamento sa Doubs, Haute-Saône, Côte-d'Or, Saône-et-Loire, ug Ain, ingon man sa kanton sa Switzerland nga ginganlag Vaud, sa sidlakan niini.

Ang klima sa Jura depende sa elebasyon. Ang ubos nga mga lupot sakto lang ang kabugnaw, apan ang mga habog nga bungtod may labihan kabugnaw nga imbiyerno (winter).




#Article 274: Marne (131 words)


Ang Marne usa ka departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanan-sidlakang bahin sa nasod ug ginganlan alang sa Sapa sa Marne nga miagi taliwala sa departamento. Ang préfecture (kapital) sa Marne mao ang Châlons-en-Champagne (kanhi nailhan isip Châlons-sur-Marne). Ang mga sous-préfectures mao ang Épernay, Reims, Sainte-Menehould, ug Vitry-le-François.

Nahimutang sa Marne ang mga parasan sa champagne.

Ang Marne usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790, panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa lalawigan sa Champagne.

Ang Marne kabahin sa rehiyon sa Grand Est ug gipalibotan sa mga departamento sa Ardennes, Meuse, Haute-Marne, Aube, Seine-et-Marne, ug Aisne.

Ang mga tawo sa departamento gitawag nga Marnais.

Usa sa mga nag-unang atraksiyon mao ang Reims], diin nahimutang ang tradisyonal nga katedral diin ang mga hari sa Pransiya koronahan.




#Article 275: Moselle (667 words)


Ang Moselle usa ka departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini gikan sa Sapa sa Moselle. Kini nahimutang sa amihanang-sidlakang bahin sa nasod.

Ang Moselle usa sa mga orihinal nga 83 ka mga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyon sa Pransiya. Kini gimugna gikan sa mga kanhi lalawigan sa Lorena.

Sa tuig 1793, ang mga langyawng engklabe sa Manderen, Lixing-lès-Rouhling, Momerstroff, ug Créhange (Kriechingen), pulos mga panag-iya sa mga prinsipe sa Alemang Balaanong Empiryong Romano, gianeks sa Pransiya ug gilakip sa departamento sa Mosela.

Pinaagi sa Tratado sa Paris sa 1814 (human sa unang pagkapilde ug pagkanaog sa gahom ni Napoleon) ang Pransiya napugos sa pagsurender sa hapit tanan niining nailog nga teritoryo sukad sa 1792. Sa amihanang-sidlakang utlanan, ang Pransiya wala gibalik sa iyang utlanan sa 1792, apan ang usa ka bag-ong utlanan gihimo aron mahatag solusyon ang gubot nga sitwasyon sa mga engklabe ug eksklabe. Ang mga resulta mao kining mosunod:

Ang mga bag-ong teritoryo nga naangkon sa Pransiya gisulod sa departamento sa Mosela ug kini may mas dako pa nga teritoryo kaysa niadtong 1790.

Apan sa pagbalik ni Napoleon ug sa iyang pinal nga pagkapildi sa Panagsangka sa Waterloo, ang Kongreso sa Vienna niadtong 1815 mipaubos sa Pransiya sa mas higpit nga mga kondisyon. Ang Tholey ug ang mga komyun duol sa Sierck-les-Bains gibuhian gihapon sama sa kasabotan sa miaging tuig, apan ang habagatan sa Sarre ug ang Saarbrücken giilog. Ang Rehlingen ug ang palibot niini gihatag usab ngadto sa Austria, lakip na ang estratehikong lungsod sa Saarlouis ug ang palibot niining teritoryo. Kining maong mga teritoryoha sakop sa Mosela sukad pa sa 1790. Pagkatapos sa tuig 1815, ang Austria mihatag niining maong mga teritoryo ngadto sa Prussia ug gikan dinhi ang Prussia mitakas sa Pransiya panahon sa Gubat sa Pransiya ug Prussia sa mga tuig 1870 ug 1871.   

Human sa kapildehan sa Pransiya sa maong gubat hapit ang tanang bahin sa departamento sa Mosela, uban sa Alsace ug sa mga bahin sa Meurthe ug Vosges giangkon sa Empiryong Aleman pinaagi sa Tratado sa Frankfurt sa rason nga ang mga tawo niining dapita nagtabig Inaleman. Ang usa sa ikalimang bahin lamang sa Mosela (ang arrondissement sa Briey sa labing kasadpan) ang wala giangkon, tungod kay ang mga molupyo niini nagtabi og Prinanses. Si Bismarck nagbasol sa maong desisyon dihang nadiskobrehan nga ang maong langyab may daghang puthaw.

Ang departamento sa Mosela giwagtang niadtong Mayo 18, 1871. Ang mga teritoryo nga giangkon sa Prussia nahimong Reichsland sa Elsaß-Lothringen. Ang nahibilin gilakip sa nahibiling bahin sa Meurthe ug gihimong Meurthe-et-Moselle ang ngalan. Ang pagkapili sa maong ngalan gituyo aron mapahinumdoman ang mga tawo sa nawalang departamento sa Mosela.

Sa tuig 1919, human sa kadaogan sa Pransiya sa Unang Gubat Kalibotanon, ang Alsace-Lorraine giuli ngadto sa Pransiya ubos sa Tratado sa Versailles. Gidesisyonan nga dili ibalik ang karaang departamento ngadto sa utlanan niini sa wala pa ang 1871. Hinuon, ang Meurther-et-Moselle wala hilabti, ug ang upat sa ikalima (4/5) sa Mosela nga giilog sa Alemanya niadtong 1871 maoy gihimong bag-ong Mosela.

Ang departamento sa Mosela karon adunay gidak-on nga 6,216 km² (2,400 milya kuwadrado). Kini mas dako kay sa karaang Mosela tungod kay ang Château-Salins ug Sarrebourg mas dako kay sa Briey ug Longwy.

Panahon sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon ang Mosela nahimong bahin sa Gau Westmark panahon sa armistisyo sa Hunyo 22, 1940. Si Adolf Hitler miila sa Mosela ug Alsace isip kabahin sa Alemanya.

Ang Mosela nailog gikan sa mga Aleman sa mga Amerikanong sundalo niadtong 1944 ug giuli sa Pransiya, sa samang mga utlanan niadtong 1919.

Tungod sa maong pagkaubos sa maong dapit sa mga Aleman, ang populasyon sa Mosela naghambin og makusganong pagbati batok sa mga Aleman, bisan kon ang orihinal nga molupyo sa maong mga dapit nagtabi og Inaleman.

Ang Moselle karon bahin sa rehiyon sa Grand Est. Kini gipalibotan sa mga Pranses nga departamento sa Meurthe-et-Moselle ug Bas-Rhin, ingon man sa Alemang estado sa Saarland ug Rhineland-Palatinate ug sa Luxembourg sa amihanan.

Ang mosunod ang labing importanteng mga sapa:




#Article 276: Seine-Maritime (113 words)


Ang Seine-Maritime (Kinatsila: Sena maritimo) usa ka departamento sa Normandiya sa Pransiya.

Ang mga drowing sa langob sa Gouy ebidensiya nga may mga tawo sa dapit sa panahong paleyolitiko.

Mga tuig 450 W.K. ang mga tribong Celtic misugod sa pagpuyo sa rehiyon. Ang Sapa sa Seine maoy nahimo nilang unang paagi sa komunikasyon.

Ang rehiyon sa Véliocasses de Rotomagus (Rouen) ug Calètes de Juliobona (Lillebonne) giokupar sa mga sundalo ni Julius Caesar. Ang Rouen nahimong kapital sa ikaduhang Lyonnaise, usa sa mga lalawigan sa Gaul.

Human sa imbasyon sa mga Franc, ang rehiyon nahimong kabahin sa Neustrie. Ang Rouen ug ang iyang obispo prétextat nalambigit sa dugoong gubat batok sa sumusunod ni Clovis.




#Article 277: Bretagne (276 words)


Ang Bretagne (Breton: Breizh; Gallo: Bertaèyn) usa sa 26 ka mga rehiyon sa nasod sa Pransiya. Kini gitibuok sa mga departamento sa Côtes-d'Armor, Ille-et-Vilaine, Morbihan ug Finistère.

Ang Bretagne anaa mahimutang sa usa ka dakong peninsula sa amihanang-kasadpan sa nasod, taliwala sa Kanal sa Inglatera sa amihanan ug sa Bahiya sa Biscay sa habagatang. Ang kapital nga dakbayan niini mao ang Rennes.

Otsenta porsento (80%) sa kanhi duchy ug lalawigan sa Brittany nahimong sakop sa teritoryo sa kasamtangang rehiyon sa Bretagne. Ang laing 20% sa maong lalawigan mao ang departamento sa Loire-Atlantique nga karon sakop sa rehiyon sa Pays-de-la-Loire. Ang kapital sa maong rehiyon mao ang Nantes, ang kapital kaniadto sa duke sa Brittany.

Usa sa mga rason nganong ang Brittany gibahin ngadto sa duha ka rehiyon mao ang paglikay sa suyaay taliwala sa Rennes ug Nantes. Bisan kon ang Nantes ang nahimong kapital sa duke hangtod sa ika-16 nga siglo, sa Rennes magtigom ang mga sakop sa parlement, ang korte suprema sa hustisya, taliwala sa 1560 hangtod 1789. Ang Rennes mao usab ang administratibong kapital panahon sa intendente sa Brittany gikan sa 1689 hangtod sa 1789.

Sa dihang ang mga rehiyon sa Pransiya gimugna, nadesisyonan kaniadtong 1941 nga bahinon ang Brittany ngadto sa duha ka rehiyon: Bretagne nga ang Rennes maoy kapital, ug laing rehiyon kang kansang kapital mao ang Nantes. Ang ikaduhang rehiyon mao ang Pays-de-la-Loire (kayutaan sa Loire), nga gilakipan sa pila ka mga historikal nga lalawigan (Anjou, Maine, ubp.).

May pipila ka tawo sa Brittany nga buot hiusahon pagbalik ang Britanny pinaagi sa pagbalik sa Loire-Atlantique sa Bretagne, apan kini nagtangag sa pangutana kon asang dakbayan (Rennes o Nantes) ang himoong kapital.




#Article 278: Isère (123 words)


Ang Isère usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa sidlakang  bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Isère.

Ang Isère usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Dauphiné. Ang gidak-on sa departamento gipagamyan makaduha, sa 1852 ug sa 1967.

Ang Isère karon kabahin sa rehiyon sa Auvergne-Rhône-Alpes. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Rhône, Ain, Savoie, Hautes-Alpes, Drôme, Ardèche, ug Loire.

Ang Isère naglakip sa usa ka bahin sa Alpes (Alps) sa Pransiya. Ang labing habog nga dapit sa departamento mao ang tumoy sa La Meije, 3,987 ka metros gikan sa lebel sa dagat.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Isérois.




#Article 279: Pyrénées-Atlantiques (170 words)


Ang Pyrénées-Atlantiques (Gascon: Pirenèus-Atlantics; Basque: Pirinio-Atlantiarrak o Pirinio-Atlantikoak) usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan-kasadpang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa kabungtorang Pyrenees ug sa Kadagatang Atlantiko.

Ang Basses-Pyrénées usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga bahin sa kanhi mga lalawigan sa Guyenne, Béarn, ug Gascony. Gilakip usab niini ang tulo ka tradisyonal ng lalawigan sa amihanang Nasod Basque:Labourd, Soule ug Basse-Navarre.

Ang kasaysayan ning maong mga lalawigan ubos sa Ancien Régime makita sa indibiduwal nga mga artikulo.

Pagka-Oktubre 10, 1969, ang ngalan sa Basses-Pyrénées giilisdan sa Pyrénées-Atlantiques.

Ang Pyrénées-Atlantiques karon kabahin sa rehiyon sa Nouvelle-Aquitaine.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Landes, Hautes-Pyrénées, ug Gers ug sa Kadagatang Atlantiko.

Ang mga dapit nga daghang tawo naglakip sa Pau, Biarritz, Bayonne, Anglet ug Saint-Jean-de-Luz.

Ang mga bahin sa departamento nga kanhi sakop sa Guyenne ug Béarn may dakong impluwensiya gikan sa mga Basque.

Ang Gascon ug Basque mga lokal nga pinulongan.




#Article 280: Ramon S. Arong (156 words)


Sa panuigon nga 63, si Ram#243;n Sumagang Arong, wa na magdahom nga may katumanan pa ang iyang mga damgo nga mamahimong usa ka hingpit nga magsusulat sanglit gihiktan siyag maayo sa iyang panginabuhi diha sa aseras uban sa kapikas sa kinabuhi nga si Fidela Tirol diin namaligya silag sigarilyo, mantalaan, magasin ug mga komiks.

Nasakpan si Ramon sa mga sakop sa BATHALAD sa dalan Colon ug dihadiha gidasig sa pagpadayon sa pagpanulat. Misamot ang iyang kaikag ug kadasig sa dihang nasakop siya sa naasoyng pundok sa mga magsusulat kaniadtong Abril 1989. Sulod sa tulo ka tuig gikan sa iyang pagpasakop sa BATHALAD, napatikan siyag mga balak, sugilanon ug mga komiks, wala pay labot sa daghan niyang mga Gitikgitik ug mga Pulongbay.

Suliran ba ang pagka magsusulat bisag wala makatiwas sa pagtungha bisan sa hayskol? Alang kang Ramon, dili kini suliran tungod kay igo lamang siyang nakatiwas sa elementarya sa iyang lungsod sa Cordova, Sugbo kaniadtong 1937.




#Article 281: Roger Pono (409 words)


Si Rogelio Suico Pono, usa ka magsusugilanon, magbabalak ug nobelista, natawo sa Dakbayan sa Sugbo kaniadtong 1941 sa ginikanang Santiago Villa Pono ug Prima Tecling Suico nga mga negosyante ug panadero.

Ang una niyang edukasyon nakab-ot sa Elementarya sa Bato, Leyte diin siya magdako. Natapos ang iyang kurso nga AB sa St. Michael College sa Hindang, Leyte sa 1964, isip usa ka working student. Nakalabang sa pasulit sa serbisyo Sibil sa Career Servise Professional kaniadtong 1968.

Naminyo siya ni Loreta Redoblado ug adunay upat (4) ka mga anak- Estrellita (Star)”, Ma. Rowena Estrella, Ritche, ug Gio. Silang upat malampuson na sa ilang pagtuon.

Naa nasad siyay lima (5) ka mga apo- Luis Angelo, Margaret Louisse, Heath Mattheu, Heath Taddheu, ug Hugh Ivankor.

Ang kaikag ni Roger (Boy sa kahigalaan) sa pagbasa sa Binisaya nagsugod sa segundo grado pa siya diin ang balay ni anhing Teofilo Palen nga puno sa Bisaya Magasin, Alimyon, Saloma ug Lamdag iyang duktan pagbasa gikan sa tunghaan hangtod sa kilumkilom nga magsuga lamag lamparilya.

Nahuptan niya ang unang trabaho isip usa ka election clerk sa Comelec. Senior clerk usab sa Department of Public Information sa 1973 hangtod nga nahimong feature editor dihang ang DPI nahimong Office of Media Affairs, apan sa 1987 migawas sa trabaho kay giingogan na sa sobrang pamolitika diha sa buhatan sa kagamhanan lakip na ang pagpanggukod sa mga kaatbang. Natudlo siya nga editorial assistant sa Southern Outlook Magazine, associate editor sa Habagatan, publisher ug associate editor sa Bantayan sa Hari, editor sa Tubod, Kahayag, Sugid, Hiyas, ug Kaliwat Magazine. Nahimong magsisibya ug co-anchor sa pipila ka programa sa radyo. Nakatambong usab siyag daghang nagkalainlaing seminar-workshop lakip na ang pagpanulat.

Nakadaog siyag upat ka unang ganti: 2 sa balak, 1 sa sugilanon ug 1 sa artikulo; siyam ka ikaduhang ganti: 3 sa artikulo, 3 sa balak, 1 sa sugilanon, 1 sa sugilagming ug 1 sa Usa-ka-Akto nga Drama; napulo ka ikatulong ganti: 4 sa sugilanon, 3 sa balak, 1 sa mubong nobela, 1 sa gumalaysay ug 1 sa artikulo.

Napili usab siya nga Debater of the Year ug Poet of the Year (1962-63) sa St. Michael College.

Nasulat niya ang mga nobelang (prosa) Nagdilaab nga .45, Ang Samurai nga Bulawan, Magic Makinilya, Isla V, Treasure Hunter, ug Dearest Hope nga pulos napatik sa Bisaya Magasin.

Siya ang Pamuno sa BATHALAD sa tuig 1992-93.

Si Roger usa sa mga tigduma sa programa sa radyo nga Sugbuanon Na Ni sa DyAB 1512 Abante Bisaya.




#Article 282: Tiburcio Baguio (1087 words)


Si Tiburcio Baguio usa ka tinamod nga magsusugilanon, magbabalak ug nobelistang Sugboanon. Katitikanong editor siya sa Bisaya Magasin sa wala pa mahimong ika-9 nga editor niini (1986-1995). 

Si Baguio (Tibs sa kahigalaan), wa modaog og tigi sa sinulatay kay di mahiligon sa pagsalmot. Apan bantogan ang mga nobela niyang Tierra Firma ug Parnaso. Di usab papiri ang komiks niyang Miro, Ang Batang Henyo, ubp.

Sa panugilanon, way kamatayon sa handurawan sa iyang mga sumusunod ang obrang Usa ka Pagpamungot Batok sa Pagkamatay sa Kahayag. Sinimba usab ang iyang mga kritisismo ug mga giya sa panulat.

Sakop kanhi sa Philippine PEN, napasidunggan isip Alagad ni Balagtas sa UMPIL Award (1991) gumikan sa iyang kontribusyon sa literatura -- (Cebuano fiction).

Dihang may gipamatyag sa lawas, migawas siya pagka editor sa Bisaya ug mipauli sa Sugbo diin siya namatay nga halos way nag-atiman.

(Gisaysay ni Junne Cañizares)

Maghinabi ta bahin kang Tiburcio Baguio ug sa Manila sa mga tuig sa ’60: dayon, dayon sa mga gabii nga kastilyo sa nagdakop-dakop mabulokong kahayag-neyon sa katindahanan ug sinehan sa Avenida, Rizal. Kining dalana maoy nagdahunog nga sapa nga duhay ambihas ug sulog sa mga sakyanan, ug ang katawhan sa mga aseras maoy ginsakopan sa kaharian sa kinabuhing siyudadnon — ug duha niining kaliwatan mao si Tibs ug ako, napahiran sa mga kolor sa langasang kahayag, nagpangita og kainit sa alak o hikap sa dalilang sa restawran ug kabaret, ug niini, ang pundasyong sambog sa mga mugna sa handurawan. 
Kay magsusulat kami.

Haiy alak, ang serbesa o ang babaye? O ang mahika kun madyik o salamangka sa Manila? Way usa niana. Ang alak mao ang kinabuhi, may lami, may kapait, may kaisog. Niini, labihan kaganado si Tibs, editor sa literatura sa mantalaang Bisaya, pution, yagpison, hindik mamiste, ug may pahiyom nga hilomon.

Way kaluya si Tibs, bisan lad-an mi gikan sa buntagay sa mga nagkalandrakas nga imnanan sa Avenida, bisan may hilanat. Kon mopalta siya sa buhatan sa Bisaya sa Liwayway Publishing kanhi ni Don Ramon Roces sa eskina Soler-Calero, kana dili tungod sa unsang kabilinggan, apan sa bolsang way sulod kay ang sapi nabanlas sa alak. Didto siya magkasera sa Dapitan, mga duha ka kilometro gikan dinhi.

Sa gabii manambo ko sa tindahan sa mga buwak sa ubos, atbang ug manalinghog kang Connie Frances nga nag-awit sa “Whenever we kiss, I worry and wonder.” Editor ako sa pamalak sa Bisaya ni Francisco Candia. Kon makahulam si Tibs, baskog ming mangadto sa Jai-Alai sa Taft Avenue, diin magpanghagtik ang bolang ibanda sa sementong bungbong sa mga ugis nga pelotari, ug ang mga sugarol saba moabiba ug maningka ug balikas Kinatsila ug sa salog sa lukatanan og pusta magpasad ang mga tiket nga pilde, apan sa kanait nga lawak litokon ni Tibs ang mga ngalan Herman Melville ug James Joyce ibabaw sa mga botelya.

Kon niadto nabuang ako pagpalusot og pilosopiya sa sugilanon(probinsiya sa pangisip), pintor si Tibs sa gugma ug kahinam, gimok sa kasingkasing ug kaunoran (probinsiya sa kinabuhi), sa mga ritmo ug basa sa ulan. Sa hilas way hilas niya, nungkang binastos, kay ligdong siyang ulitawo. Sawayon ko ang iyang paghulagway sa pagpanghinol sa iyang protagonistang lalaki (takoban niya) kang Angela sa iyang gigkanong nobelang “Tierra Firma”, nga naayonan ni Birut, gikamingawan niyang maanyag sa Hagnaya.

Gituwandos ko siya sa akong “Flower at the Edge of the Cliff”, sunod kong sugilanon sa “The Rain Is Better Than Nothing” nga napatik sa Graphic ug gikopya sa usa ka George Rowe. Labihang himuota ni Tibs. Gipanabi pa niya ang iyang “kamatayon” sa mga higala. Ingon niana ang iyang pagtahod sa opinyon sa uban.

Usa ka tungang gabii gikang nahutdan sa Jai-Alai, namino mi ngadto sa Luneta. Duha ka maanyag nga lagmit ug samang kapalaran nangamino kanamo. Unya ang duha mingsayaw sa seawall ug nanaghangad mi kanila ug sa layong mga bituon. Giagda mi nila ngadto sa “laing dapit.” Gipanguot ni Tibs ang iyang mga bolsa ug may nahagdaw siyang kuwarta, ug kini iyang gihatag sa mga babaye. Mibaklay pamauli kami si Tibs ug ang mga babaye mihuyop og pasalamat kanamo.

Sa iyang nobelang “Parnaso” gipaila ni Tibs ang iyang gugma sa ulan, sa tingog ug patak niini. Bisan way ulan, kini iyang pamation sa iyang lingkoranan sa opisina nga saba sa makinilya. Daghan og kahulogan ang ulan, katimawa, pag-inusara, paglaom makatubo. Kini iyang huni. 

May gula sa “Parnaso” nga tunga ra sa pahina sa Bisaya ug gisuna siya ni Editor Candia. Wa motubag si Tibs, apan sa dihang namainit na mi og kape pares sa pan de sal may keso, miingon siya, “Wa si Iko makamatikod sa ulan.” Wa ko mapiho ang iyang tinugkaran sa ulan, apan diha ang huni. Diin gikan? Sa iyang kinabuhi o imahinasyon.

Usa ka higayon gidapit ko niya og panine sa Galaxy. Bati ang salida. Kay nasayod ko sa iyang kahimilian, mikuyog ko uban ang kahibulong. Apan sublion pa niya! Nagpakahilom ko. Unya samtang nanerbesa na mi, misukot siya, “Di ba matahom ang mga huni?” Ang gisulod diay namo mao ang mga tugtog sa intermisyon sa sinehang Galaxy nga niadto maoy labing timgas sa mga sinehan sa Avenida Rizal.

Mahigugmaon si Tibs sa musika sa kinabuhi, bisan sa mga kapaitan niini nga gimulo sa uban.

Usa sa mga opisyo namo mao ang suroy diha ug didto. Sa Quiapo, suki mi sa Piso Bookstore. Baratohon kini, apan ang mga baligya magamit. Sa Doroteo Jose may Popular Bookstore. Mahalon ang mga libro, apan wa idili ang pagbasa. Dinhi gitawag ni Tibs ang akong pagtagad sa baga nga libro “Ulysses” ni James Joyce nga aron pagpalit kinahanglan mag-antos og kauhaw sa serbesa. Balik-balikon niya pagbasa kining parteha sa nobela: “yes when I put the rose in my hair like the Andalusian girls used or shall I wear a red yes and how he kissed me under the Moorish wall and I thought well as well him as another and then I asked him with my eyes to ask again yes and then he asked me would I yes to say yes my mountain flower and first I put my arms around him yes and drew him down to me so he could feel my breasts all perfume yes and his heart was going like mad and yes I said yes I will Yes.”

Nalamat usab siya sa kinaunahang pulong ni Herman Melville sa “Moby Dick”, “Call me Ismael.” Matod ko, “Unta may nobela kang magsugod og ‘Tawga ko og Tibs.’”

Kana si Tibs ug ang mga sanong sa akto sa gugma, way dumili ug way mahay —usa ka magsusugilanon sa iyang katungod.




#Article 283: Hautes-Pyrénées (141 words)


Ang Hautes-Pyrénées usa ka departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan-kasadpang bahin sa nasod.

Ang departamento kanhi sakop sa Bigorre, usa ka kondado nga kanhi independente, apan nahimong sakop sa lalawigan sa Gascony. Dakong bahin sa dapit gikuptan sa mga Ingles human sa Tratado sa Brétigny sa tuig 1360. Sa ika-16 nga siglo nahimo kining kabahin sa mga Huguenot nga dominyo sa mga hari sa Navarre, nga gidala sa Pransiya ni Hari Enrique IV. Alang sa dugang impormasyon, tan-awa ang Bigorre ug Gascony.

Matag tuig minilyon nga mga Katolikong deboto ang moadto sa komyun sa Lourdes aron pagduaw sa santuwaryo sa Birhen sa Lourdes.

Ang departamento kabahin karon sa rehiyon sa Occitanie. Kini usa ka bungtoron ug agrikultural nga talan-awon sa mga komyun, uma, ug mga liyok-liyok nga dalan sa bungtod.

Ang sentro sa departamento mao ang bungtod sa Mont Perdu.




#Article 284: Gers (101 words)


Ang Gers usa ka departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan-kasadpang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Gers.

Ang Gers kanhi sakop sa Gascony. Kini usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga bahin sa kanhi mga lalawigan sa Guyenne ug Gascony.

Ang departamento kabahin karon sa rehiyon sa Occitanie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Hautes-Pyrénées, Haute-Garonne, Tarn-et-Garonne, Lot-et-Garonne, Landes, ug Pyrénées-Atlantiques. 

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Gersois.

Ang kagamhanan mipokus sa lokal nga mga delikasi, ang pâté de foie gras.




#Article 285: Bas-Rhin (166 words)


Ang Bas-Rhin usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan nagkahulogang Ubos nga Rin.

Ang departamento usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses.

Sa tunga-tungang bahin sa dekada 90 sa siglo 17 ang amihanang utlanan sa departamento giiswag human sa okupasyon sa Pransiya sa mga dapit sa amihanan; ang Annweiler am Trifels, Landau an der Pfalz, Bad Bergzabern, ug Wörth an der Rhein nalakip na sa departmento. Apan human sa kapildehan ni Napoleon I sa Panagsangka sa Waterloo sa tuig 1815, ang Kongreso sa Vienna miuli sa maong mga dapit ngadto sa Bavaria: ang maong mga teritoryo karon sakop na sa Alemang estado sa Rhineland-Palatinate.

Ang departamento kaduha nasakop sa Alemanya: gikan sa 1871 human sa pagkapilde sa Pransiya sa Gubat sa Pransiya ug Alemanya hangtod sa kataposan sa Unang Gubat Kalibotanon sa 1918, ug ingon man panahon sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon (gikan 1940 hangtod 1945).

Ang Sapa sa Rodano usa ka importanteng sapa sa maong dapit.




#Article 286: Haut-Rhin (119 words)


Ang Haut-Rhin usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Rin (Rhine River).

Ang Haut-Rhin usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa katunga sa kanhi lalawigan sa Alsace (ang Haute-Alsace).

Ang mga utlanan sa departamento nausab na sa makadaghan:

Ang Haut-Rhin giutlanan sa Sapa sa Rodano sa sidlakan ug sa Kabungtorang Vosges sa kasadpan. Sa tunga-tunga ang dakong patag. Ang klima semi-kontinental.

Ang Haut-Rhin usa sa labing datong departamento sa Pransiya. Ang Mulhouse mao ang nahimutangan sa paktorya sa awto sa Peugeot. Ang kinaubsang pigura sa kawalay trabaho (unemployment figure) sa tibuok nasod anaa sa Habagatang Sundgao (naa lamang sa 2%).




#Article 287: Dordogne (148 words)


Ang Dordogne usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini gikan sa Sapa sa Dordogne.

Ang Dordogne usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Périgord.

Ang Dordogne karon kabahin sa rehiyon sa Nouvelle-Aquitaine. Kini gipalibotan sa mga departamento sa  Haute-Vienne, Corrèze, Lot, Lot-et-Garonne, Gironde, Charente-Maritime, ug Charente.

Ang mga molupyo nailhang Périgordiens o Périgourdins.

Tungod kay ang Dordogna nahimong usa sa labing paboritong destinasyon sa pagbalhin sa mga Britano sa Pransiya, ang Dordogna usahay tawgong Dordogneshire isip pasiaw.

May labaw sa 1,000 ka mga tore sa Dordogna, lakip kining mosunod:

Ang nabantog nga langob sa Lascaux usa usab sa labing popular nga bisitahonon. Ang Périgueux may importanteng mga karaang bilding sa mga Romano, lakip ang usa ka arena nga makit-an sulod sa usa ka publikong parke duol sa poblasyon sa lungsod.




#Article 288: Lot-et-Garonne (116 words)


Ang Lot-et-Garonne usa sa mga departamento sa Pransiya.  Kini nahimutang sa habagatan-kasadpang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa mga Sapa sa Lot ug Garonne.

Ang Lot-et-Garonne usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi mga lalawigan sa Guyenne ug Gascogne.

Sa tuig 1808 ang pipila sa mga kanton niini gibuwag aron mahimong departamento sa Tarn-et-Garonne.

Ang Lot-et-Garonne karon kabahin sa rehiyon sa Nouvelle-Aquitaine. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Lot, Tarn-et-Garonne, Gers, Landes, Gironde, ug Dordogne.

Ang mayor nga mga industriya sa dapit mao ang pagproseso sa pagkaon, mga kemikal, ug mga tambal.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Lot-et-Garonnais.
 




#Article 289: Cantal (102 words)


Ang Cantal usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan-tunga-tungang bahin sa nasod.

Ang Cantal usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kabahin sa kanhi lalawigan sa Auvergne.

Ang departamento karon kabahin sa rehiyon sa Auvergne-Rhône-Alpes. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Haute-Loire, Aveyron, Lot, Lozère, ug Corrèze.

Ang mga prinsipal nga dakbayan mao ang Aurillac, Saint-Flour, ug Mauriac.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Cantaliens.

Sa Parc Naturel Régional des Volcans d'Auvergne makita ang mga nahikatulog nga bulkan (dormant volcanoes). May daghan usab kining kastilyo.




#Article 290: Puy-de-Dôme (135 words)


Ang Puy-de-Dôme usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa tunga-tungang bahin sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa nabantog nga nahikatulog nga bulkan.

Ang Puy-de-Dôme usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Auvergne.

Ang unang ngalan sa departamento mao ang Mont d'Or (bulawanong bungtod).

Ang Puy-de-Dôme karon kabahin sa rehiyon sa Auvergne-Rhône-Alpes.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Loire, Haute-Loire, Cantal, Corrèze, ug Creuse.

Ang departamento anaa mahimutang sa Massif Central ug may 80 ka aktibong mga bulkan.

Gikan sa Paris, tulo ka oras maabot ang departamento; usa gikan sa Lyon pinaagi sa dalan A71 ug A72. Ang A75 nagsumpay niini ngadto sa Dagat Mediteranyo.

Ang mga dagkong dakbayan mao ang Clermont-Ferrand,Thiers, Riom, Issoire, Ambert ug Cournon.




#Article 291: Calvados (137 words)


Ang Calvados usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa mga pundok sa bato nga makita sa iyang mga baybayon.

Ang Calvados usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Normandie (Normandy).

Ang D-Day nahitabo sa mga baybayon sa Baie de Seine niadtong Hunyo 6, 1944.

Ang Calvados karon kabahin sa rehiyon sa Normandie.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Seine-Maritime, Eure, Orne, ug Manche. Sa amihanan mao ang Baie de la Seine, kabahin sa Kanal Ingles, ug sa sidlakan ang Sapa sa Seine, ang utlanan sa Seine-Maritime.

Ang agrikultura ang nag-unang industriya sa departamento. Ang mga produkto naglakip sa mantekilya, keso, sidra, ug ang Calvados nga ilimnon gikan sa mansanas.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Calvadosiens.




#Article 292: Manche (143 words)


Ang Manche usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa  La Manche (ang manggas), ang Prinanses nga ngalan sa Kanal Ingles.

Ang Manche usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Normandie.

Ang nag-unang kapital mao ang Coutances, hangtod sa 1796, dihang ang Saint-Lô ang nahimong kapital.

Tungod sa hapit hingpit nga pagkaguba sa Saint-Lô panahon sa Ikaduhang Gubat Kalibotanon, ang Coutances temporaryong gihimong kapital samtang wala pa maayo ang Saint-Lô.

Ang departamento naglakip sa Peninsulang Cotentin ug sa mga pulo sa Chausey. Kini lakip sa rehiyon sa Normandie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa tulo ka kilid sa Kanal Ingles ug sa usa ka kilid sa mga departamento sa Calvados, Orne, Mayenne, ug Ille-et-Vilaine.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Manchots kun Manchois.




#Article 293: Orne (105 words)


Ang Orne usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Orne.

Ang Orne usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga bahin sa kanhi mga lalawigan sa Normandie ug Perche.

Ang Orne karon kabahin sa rehiyon sa Normandie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Eure, Eure-et-Loir, Sarthe, Mayenne, ug Calvados. Kini ang bugtong departamento sa mga rehiyon sa Basse Normandie ug Haute Normandie nga walay akses sa dagat.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Ornais.

Nahimutang sa Orne ang Camembert, diin ang kesong Camembert unang gihimo.




#Article 294: Côtes-d'Armor (163 words)


Ang Côtes-d'Armor (Breton: Aodoù-an-Arvor) usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan sa Brittany, sa habagatan-kasadpang  bahin sa nasod. 

Ang Côtes-du-Nord usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Brittany.

Sa tuig 1990 ang ngalan niini giilisdan ngadto sa Côtes-d'Armor (ang ar mor nagpasabot ang dagat sa Breton). Ang maong ngalan aduna usay historikal nga konotasyon (ang Romanong lalawigan sa Armorica).

Ang Côte-d'Armor karon kabahin sa rehiyon sa Bretagne. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Finistère, Morbihan, ug Ille-et-Vilaine. Sa habagatan makita ang Kanal Ingles.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Costarmoricains.

Ang pinulongang Breton nahimong usa ka mainit nga isyu sa daghang bahin sa Brittany, ug daghang mga nanagtabi sa Breton ang nanawagan alang sa mga bilingguwal nga tulunghaan. Ang pinulongang Gallo gitabi usab sa sidlakan ug gi-offer isip pinulongan sa mga tulunghaan ug sa mga eksamin alang sa bakalawryat nga degri.




#Article 295: Finistère (148 words)


Ang Finistère (Breton: Penn-ar-Bed) usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa Brittany.

Ang ngalang Finistère nagpasabot kataposan sa kalibotan.

Ang Finistère ang pinakakasadpan sa metropolitan nga Pransiya.

Ang labing dakong pundok sa populasyon ug ang bugtong dakbayan sa Finistère mao ang Brest. Ang ubang dagkong lungsod sa departamento naglakip sa Quimper, Morlaix, Carhaix ug Douarnenez.

Lakip sa departamento ang pulo sa Ouessant (Ushant).

Ang agrikultura, pagproseso sa pagkaon ug ubang may-kalabotang industriya ang nag-unang kalihokang ekonomikanhon sa departamento.

Ang presensiya sa kasundalohan sa dapit nakatabang usab sa ekonomiya; daghan ang nanagtrabaho sa mga base militar.

Sa Finistère makita ang mga nanagtabi sa pinulongang Breton.

Ang kapiyestahan sa Cornouaille sa Quimper usa ka selebrasyon sa musika sa Brittany ug sa ubang tradisyon.

Usa sa mga dagkong panghitabo panahon sa berano mao ang kapiyestahan sa Vieilles Charrues sa Carhaix-Plouguer diin ang mga dagkong internasyonal nga mga artista moapil.




#Article 296: Ille-et-Vilaine (105 words)


Ang Ille-et-Vilaine usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanang-kasadpang  bahin sa nasod.

Ang Ille-et-Vilaine usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Brittany.

Ang Ille-et-Vilaine karon kabahin sa rehiyon sa Bretagne. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Manche, Mayenne, Maine-et-Loire, Loire-Atlantique, Morbihan, ug Côtes-d'Armor, ingon man sa Kanal Ingles sa amihanan.

Ang mga dagkong sapa nga miagi sa departamento mao kining mosunod:

Ang Gallo usa ka minoryang pinulongan nga gitabi sa sidlakang bahin sa Brittany. Ang maong pinulongan ug Breton gitun-an sa Unibersidad sa Rennes.




#Article 297: Morbihan (171 words)


Ang Morbihan usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanan-kasadpang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Breton nga pulong alang sa gamayng dagat, ang prominenteng feature sa baybayon sa maong dapit.

Ang Morbihan usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Brittany.

Ang Morbihan karon kabahin sa rehiyon sa Bretagne.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Finistère, Côte-d'Armor, Ille-et-Vilaine, ug Loire-Atlantique, ingon man sa Kadagatang Atlantiko sa habagatang-kasadpan.

Ang Golpo sa Morbihan may daghang pulo nga gipuy-an, ang labing importante niini ang île aux moines.

Sulod sa departamento sa Morbihan, apan wala sa Golpo, may upat ka mga pulo nga gipuy-an og mga tawo:

Ang Meaban, diin makita ang mga posil sa mga langgam, walay nagpuyo nga tawo.

Ang papel sa pinulongang Breton usa ka init nga isyu; daghan ang nanawagan alang sa usa ka bilingguwal nga edukasyon.

Ang mga megalitikong monumento sa Carnac naa mahimutang sa Morbihan.

 (in French)




#Article 298: Loir-et-Cher (109 words)


Ang Loir-et-Cher usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanan-tunga-tungang  bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa mga sapa sa Loire ug Cher.

Ang Loir-et-Cher usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga parte sa kanhi mga lalawigan sa Orléanais ug Touraine.

Ang Loir-et-Cher karon kabahin sa rehiyon sa Centre.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Eure-et-Loir, Loiret, Cher, Indre, Indre-et-Loire, ug Sarthe.

Ang kapital sa Blois anaa mahimutang duol sa mga sapang Loir ug Cher.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Loir-et-Chériens.

Ang Loir-et-Cher may mga makasaysayanong kastilyo, lakip kining mosunod:




#Article 299: Ardennes (144 words)


Ang Ardennes usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanan-sidlakang  bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Ardennes.

Ang departamento usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga bahin sa kanhi mga lalawigan sa Champagne ug Argonne, ingon man sa prinsipalidad sa Sedan.

Ang dapit nahitaboan sa labihang panagsangka panahon sa Una ug Ikaduhang Gubat Kalibotanon, pananglitan sa Panangsangka sa Ardennes ug sa Panangsangka sa Bulge.

Ang departamento gipalibotan sa mga departamento sa Meuse, Marne, ug Aisne, ug sa Belgium sa amihanan.

Kini naglakip usab sa mga dapit nga may daghan kaayong kahoy.

Ang prinsipal nga sapa mao ang Meuse.

Sugod sa 1982 nagkagamay ang populasyon sa departamento tungod sa makanunayong pagbalhin ngadto sa mga dakbayan. Ang dakbayan karon usa sa may pinakagamay nga tawo sa tibuok nasod.




#Article 300: Corse-du-Sud (134 words)


Ang Corse-du-Sud usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini ang habagatang bahin sa pulo sa Corse.

Ang departamento namugna niadtong Septiyembre 15, 1975, dihang ang departamento sa Corse gibahin ngadto sa Haute-Corse ug sa Corse-du-Sud.

Ang utlanan sa departamento mao-mao sa utlanan sa departamento sa Liamone niadtong 1793 hangtod 1811.

Ang departamento gipalibotan sa tulo ka kilid sa Dagat Mediteranyo ug sa Haute-Corse sa amihanan.

Ang tibuok pulo sa Corsica may daghang bungtod.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Corsicans.

May panawagan sa kaugalingnan sa tibuok pulo. Apan niadtong reperendum sa Hulyo 6, 2003, 50.98 porsento ang mibotar og dili sa reperendum alang sa dugang awtonomiya. Usa kini sa dakong kapildehan ni Ministro sa Interyor Nicolas Sarkozy, nga naninguha sa paggamit sa Corsica isip unang tikang alang sa iyang mga palisiya sa desentralisasyon.




#Article 301: Haute-Corse (135 words)


Ang Haute-Corse usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanang katunga sa pulo sa Corse.

Ang departamento namugna niadtong Septiyembre 15, 1975, dihang ang departamento sa Corse gibahin ngadto sa Haute-Corse ug sa Corse-du-Sud.

Ang utlanan sa departamento mao-mao sa utlanan sa departamento sa Golo niadtong 1793 hangtod 1811.

Ang departamento gipalibotan sa tulo ka kilid sa Dagat Mediteranyo ug sa Corse-du-Sud sa habagatan.

Ang tibuok pulo sa Corsica may daghang bungtod.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Corsicans.

May panawagan sa kaugalingnan sa tibuok pulo. Apan niadtong reperendum sa Hulyo 6, 2003, 50.98 porsento ang mibotar og dili sa reperendum alang sa dugang awtonomiya. Usa kini sa dakong kapildehan ni Ministro sa Interyor Nicolas Sarkozy, nga naninguha sa paggamit sa Corsica isip unang tikang alang sa iyang mga palisiya sa desentralisasyon.




#Article 302: Seine-et-Marne (299 words)


Ang Seine-et-Marne usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa mga sapang Seine ug Marne.

Ang departamento usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gibuwag gikan sa departamento sa Île-de-France.

Ang Seine-et-Marne karon kabahin sa rehiyon sa Île-de-France; 49% sa maong rehiyon anaa sa sulod sa Seine-et-Marne. Ang departamento anaa sa sidlakang bahin sa maong rehiyon.

Kini gipalibotan sa mga departamento sa Val-d'Oise, Seine-Saint-Denis, Val-de-Marne, ug Essonne sa kasadpan; Loiret ug Yonne sa habagatan; Aube ug Marne sa sidlakan; ug Aisne ug Oise sa amihanan.

Ang departamento may daghang reserba sa mga natural nga rekursos, labi na ang Brie ug Gâtinais.

Ang mga dagkong lungsod naglakip ning mosunod: Chelles, Torcy,  Pontault-Combault, Lagny-sur-Marne, Coulommiers, Nemours, Meaux, Melun, Montereau-Fault-Yonne, Brie-Comte-Robert, Provins, Fontainebleau ingon man ang mga bag-ong lungsod sa  Marne-la-Vallée ug Sénart.

Ang kinatas-ang punto sa departamento mao ang bungtod sa Saint-George (215 m).

Ang Seine-et-Marne nailhan sa iyang templado (temperate) nga klima.

Ang bagyo niadtong Disyembre 26, 1999 miresulta sa lima ka kamatayon sa Seine-et-Marne.
 

Saysyenta porsento sa rehiyon ang gigamit sa panguma; ang Seine-et-Marne lamang ang bahin sa Île-de-France diin adunay panguma. Ang mga sereyal ug sugar beet ang mga prinsipal nga eksport sa Seine-et-Marne. Ang ubang dagkong industriya mao ang refinery sa Grandpuits ug ang research plant sa SNECMA.

Ang duha ka bag-ong mga lungsod sentro sa turismo alang sa departamento tungod sa pagkahimutang dinhi sa mga de-temang mga parke sama sa Disneyland.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga  Seine-et-Marnais.

Sa una ang Seine-et-Marne rural kaayo nga lugar, apan ang populasyon mitubo makatulo sulod sa miaging 50 ka tuig. Ang nag-unang rason ning maong pagtubo mao ang pag-ugmad sa Paris ug ang paghimo sa mga bag-ong lungsod.

Ang populasyon gibanabanang anaa sa 1,240,000 pagka-2004.




#Article 303: Yvelines (201 words)


Ang Yvelines usa sa mga departamento sa Pransiya.

Ang Yvelines gimugna gikan sa kasapdang bahin sa kanhi departamento sa Seine-et-Oise niadtong Enero 1, 1968 sumala sa balaod nga gipagawas niadtong Enero 10, 1964 ug sa décret d'application (giya sa pagpahamtang sa usa ka balaod) niadtong Pebrero 26, 1965.

Pagka-1969 ang mga komyun sa Châteaufort ug Toussus-le-Noble gikan sa katapad nga departamento sa Essonne gibalhin sa Yvelines.

Ang Yvelines kabahin sa rehiyon sa Île-de-France.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Val-d'Oise (amihanan), Hauts-de-Seine (sidlakan), Essonne (habagatang-sidlakan), Eure-et-Loir (habagatang-kasadpan ug Eure (kasadpan).

Ang sidlakang bahin sa departamento ug ang amihanang bahin nga misubay sa Seine kabahin sa metropolitan nga langyab sa Paris, apan ang ubang bahin rural ug nahimutang sa kakahoyan sa Rambouillet.

Gawas sa Versailles (ang prefecture) ug sa ubang mga subprefecture, ang mga importanteng dakbayan mao kining mosunod: Saint-Germain-en-Laye, Noisy le Roi, Conflans-Sainte-Honorine, Poissy, Les Mureaux, Houilles, Plaisir, Sartrouville, ug Saint-Quentin-en-Yvelines.

Duha ka mga natural nga parke ang makit-an sa Yvelines: ang sa Haute Vallée de Chevreuse ug ang Vexin Français.

Ang Yvelines ang nahimutangan sa usa sa labing nailhang dulaan og golp sa tibuok Pransiya, ang La Tuilerie-Bignon, sa komyun sa Saint-Nom-la-Bretèche.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Yvelinois.




#Article 304: Essonne (134 words)


Ang Esssone usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Essonne.

Ang Esssone gimugna gikan sa sidlakang bahin sa kanhi departamento sa Seine-et-Oise niadtong Enero 1, 1968 sumala sa balaod nga gipagawas niadtong Enero 10, 1964 ug sa décret d'application (giya sa pagpahamtang sa usa ka balaod) niadtong Pebrero 26, 1965.

Pagka-1969 ang mga komyun sa Châteaufort ug Toussus-le-Noble gibalhin ngadto sa katapan nga departamento sa Yvelines.

Ang Essonne karon kabahin sa rehiyon sa Île-de-France.
 
Ang mga utlanan sa departamento mao kining mosunod:

Ang amihanang bahin sa Essonne kabahin sa aglomerasyon sa Paris ug labihan ka urbanisado, samtang ang habagatan nagpabiling rural.

Ang mga dakbayan nga may labaw sa 25,000 ka molupyo mao kining mosunod: Évry, Corbeil-Essonnes, Massy, 
Savigny-sur-Orge, Sainte-Geneviève-des-Bois, Viry-Châtillon, Athis-Mons, Palaiseau, Draveil, Yerres, Les Ulis, ug Vigneux-sur-Seine.




#Article 305: Hauts-de-Seine (135 words)


Ang Hauts-de-Seine usa sa mga departamento sa Pransiya. Bisan kon gamay lamang ang departamento, labihan kadaghang nanimuyo niini. Dinhi usab makita ang La Défense uban ang iyang Grande Arche.

Ang Hauts-de-Seine ug ang duha ka laing gagmayng mga departamento (Seine-Saint-Denis ug Val-de-Marne) nailhang petite couronne (inner ring), 

Ang Hauts-de-Seine gitibuok sa tulo ka mga arrondissement ug 36 ka mga komyun:

Ang departamento gimugna niadtong 1968, gikan sa mga bahin sa kanhi departamento sa Seine ug Seine-et-Oise.

Sa dekada 90 ug sayong bahin sa unang dekada sa ika-20 nga siglo ang Hauts-de-Seine nabaniog tungod sa usa ka eskandalo sa korapsiyon nga naglakip sa kanhi ministro ug kanhi pamuno sa heneral nga konseho sa departamento nga si Charles Pasqua ug sa ubang mga miyembro sa iyang partido.

Ang Hauts-de-Seine ang labing dato sa mga departamento sa Pransiya.




#Article 306: Seine-Saint-Denis (158 words)


Ang Seine-Saint-Denis usa sa mga departamento sa Pransiya.

Ang departamento gitawag usab nga l'neuf trois (nuybenta itres) tungod sa opisyal nga numero sa maong departamento.

Ang Seine-Saint-Denis nahimutang sa amihanan-sidlakang bahin sa Paris. Ang tibuok langyab niini 236 km² lamang; usa kini sa labing gamay nga departamento sa Pransiya. Ang Seine-Saint-Denis uban ang duha ka laing gagmayng mga departamento (Hauts-de-Seine ug Val-de-Marne) gitawag nga petite couronne (gamayng korona).

Ang Seine-Saint-Denis gitibuok sa tulo ka mga arrondissement ug 40 ka mga komyun:

Ang Seine-Saint-Denis sakop sa Seine hangtod sa tuig 1968.

Ang departamento nailhan isip sentro sa mga walhon sa Pransiya. Ang Partido Komunista sa Pransiya nagkontrol sa mga konseho sa mga dakbayan sa Saint-Denis, Aubervilliers, Bobigny, ug La Courneuve.

Ang maong departamento ang bugtong departamento diin ang usa ka komunistang partido ang nagdumala sa rehiyonal nga konseho.

Ang Seine-Saint-Denis unta ang pahigayonan sa World's Fair pagka-2004 apan kini gikansel.

Ang Seine-Saint-Denis ang departamento nga may labing daghang migrante.




#Article 307: Aude (140 words)


Ang Aude usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan-tunga-tungang  bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Aude.

Ang dalang Romano nga Via Domitia milabang sa Aude sa kanhiay.

Ang Aude nahimong sentro sa mga Cathar, usa ka Gnosticong sekta sa ika-10 nga siglo.

Ang Aude usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Languedoc.

Ang Aude nahimutang taliwala sa Dagat Mediteranyo ug sa kabungtorang Pyrenees.

Ang departamento karon kabahin sa rehiyon sa Occitanie.  Kini gipalibotan sa mga departamento sa Pyrénées-Orientales, Ariège, Haute-Garonne, Tarn, ug Hérault.

Ang Golpo sa Leyon makita sa sidlakan.

Ang Carcassonne napasiuli sa iyang kanhiayng katahom. Daghan usab ang mibisita sa Narbonne tungod sa mga ruwina (ruins) sa mga Karaang Romano sa maong dapit.




#Article 308: Gard (139 words)


Ang Gard usa sa mga departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa Sapang Gardon (kun Gard).

Ang dapit nga karon gitawag nga Gard gipuy-an na panahon pa man sa mga Karaang Romano. Gilabang kini sa Via Domitia nga gihimo sa tuig 118 W.K..

Ang departamento usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Languedoc.

Ang Gard karon kabahin sa rehiyon sa Occitanie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Hérault, Lozère, Aveyron, Bouches-du-Rhône, Vaucluse, ug Ardèche.

Ang labing taas nga dapit mao ang Mont Aigoual.

Ang departamento nahiagom sa grabeng pagbaha sa miaging mga tuig.

Bahin sa Nasodnong Parke sa Cévennes naa sulod sa Gard.

May mga ruwina sa mga Romano sa Nimes. Sa Pont du Gard makita usab ang mga karaang Romanong aqueduct.




#Article 309: Hérault (189 words)


Ang Hérault usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan-kasadpang  bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Hérault.

Ang Hérault usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Languedoc.

Sa pagsugod sa ika-20 nga siglo ang mga rehiyon nga nagpatubo og mga tanom himoong bino nahiagom og kadaot, ug linibo ka mga obrador ang mibatok sa kagamhanan. Ang maong rebelyon brutal nga gipilde ni Georges Clemenceau.

Ang Hérault karon kabahin sa rehiyon sa Occitanie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Aude, Tarn, Aveyron, ug Gard, ug sa Dagat Mediteranyo (Golpo sa Leyon) sa habagatan.

Ang mga importanteng sapa mao kining mosunod:

Ang promediyo nga temperatura anaa taliwala sa 15 ug 16 degri sentigrado.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Héraultais.

Ang Montpellier nagpasiugda ning maong mga piyesta:

Ang Canal du Midi giila isip kabilin sa kaliwatan sa UNESCO.

Ang mga baybayon sa Mediteranyo usa ka dakong atraksiyon, ingon man ang mga langob sa Clamouse ug Demoiselles.

Kabahin sa Cap d'Agde ang usa ka dakong nudistang resort.




#Article 310: Lozère (138 words)


Ang Lozère usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatang-sidlakang bahin sa nasod, duol sa Massif Central.

Ang keso sa Lozère gidayeg was praised in Kasaysayang Natural ni Pliny.

Ang Lozère usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Languedoc.

Ang Mangtas sa Gévaudan usa ka linalang nga gikahadlokan sa kanhi lalawigan sa Gévaudan, karon Lozère, sa Kabungtorang Margeride, sa mga tuig 1764 hangtod 1767.

Ang Lozère karon kabahin sa rehiyon sa Occitanie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Cantal, Haute-Loire, Ardèche, Gard, ug Aveyron.

Ang departamento usa sa labing ubos og gidaghanon sa mga tawo nga walay trabaho.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Lozériens.

Ang Lozère ang kinagamyang molupyo sa 100 ka mga departamento sa Pransiya.




#Article 311: Pyrénées-Orientales (258 words)


Ang Pyrénées-Orientales (Sidlakang Pyrenees, Catalan: Pirineus Orientals) usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatang bahin sa nasod, duol sa utlanan tali sa Pransiya ug Espanya, ug sa Dagat Mediteranyo.

Sa wala pa mapirmahi ang Tratado sa Pyrenees niadtong 1659 ang mayoriya sa langyab nga karon sakop na sa departamento gidumala sa Espanya. Ang mayoriya sa mga tawo ni mga Catalan, ug kini gitawag gihapon nila isip Amihanang Catalonia. Ang Pyrénées-Orientales mao-mao sa kanhi lalawigan sa Roussillon.

Mitakas ang Espanya niadtong Abril 1793, apan nailog kini pagbalik human sa 13 ka bulan.

Tan-awa usab ang French Cerdagne.

Ang Pyrénées-Orientales may gidak-ong 4115 km. kuwadrado ug populasyon nga 400,000. Ning upat ka gatos ka libo, mga ikaupat ang nagpuyo sa kapital (Perpignan, Catalan Perpinyà). Ang ubang mga lungsod naglakip sa Argelès-sur-Mer, Thuir, Elne (ang Illiberis sa kanhiay) and Prades (Catalan Prada de Conflent). Kining maong mga lungsod may unom ngadto sa napulo ka libo ka mga molupyo.

Ang Pyrénées-Orientales gitibuok sa tulo ka lupot nga gidagaydayan sa mga sapa sulod sa kabungtorang Pyrenees (gikan amihanan pahabagatan: Agly, Têt ug Tech) ug sa Patag sa Roussillon sa sidlakan (diin ang tulo ka lupot/sapa nag-abot). Sagad sa populasyon ug sa agrikultural nga produksiyon anaa sa patag.

Ang Pyrénées-Orientales nailhan sa iyang bino. Usa usab kini ka popular nga destinasyon sa mga turista.

Ang pinulongang Pranses gitabi sa mga molupyo.

Ang pinulongang Catalan gibanabanang gitabi sa labaw sa ikaupat sa populasyon ug nasabtan sa labaw sa 40%, tungod sa duha ka rason:

Ang mga dapit nga interesante naglakip ning mosunod:




#Article 312: Meuse (130 words)


Ang Meuse usa ka departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanang-sidlakang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Meuse.

Ang Meuse usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Barrois (dapit sa Bar-le-Duc) ug sa Three Bishoprics (duol sa Verdun).

Ang departamento usa sa labing dugoong panggubatan panahon sa Unang Gubat Kalibotanon. Dinhi nahitabo ang Panagsangka sa Verdun (1916).

Ang Meuse karon kabahin sa rehiyon sa Grand Est. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Ardennes, Marne, Haute-Marne, Vosges, ug Meurthe-et-Moselle, ug sa nasod sa Belgium sa amihanan.

Ang mga importanteng mga sapa mao kining mosunod:

Ang populasyon sa departamento miubos pagmaayo sa ika-19 nga siglo tungod sa pagbalhin ngadto sa mga dakbayan.




#Article 313: Vosges (326 words)


Ang Vosges usa ka departamento sa Pransiya. Ang ngalan niini naggikan sa kabungtorang Vosges.

Ang Vosges usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa bahin sa kanhi lalawigan sa Lorraine.

Sa tuig 1793 ang independenteng prinsipalidad sa Salm (karon lungsod sa Senones ug ang mga katupad nga dapit), nahimong sakop sa departamento. Taudtaod na usab kining naliyokan sa maong departamento.

Sa tuig 1794 nahitabo sa Vosges ang usa ka panagsangka batok sa Rebolusyonaryong Pranses ug sa Allied Coalition. 

Sa tuig 1795 ang Schirmeck gibalhin gikan sa Bas-Rhin ngadto sa Vosges. Ang Vosges may gidak-ong 6,127 km² (2,366 milya kuwadro) hangtod sa tuig 1871.

Ang Palasyo sa Vosges sa Paris gihatagan sa maong ngalan sa tuig 1799 dihang ang departamento ang unang mibayan sa mga buhis sa rebolusyon.

Human sa kapildehan sa Pransiya sa Gubat sa Pransiya ug Prussia sa mga tuig 1870-71, 4% sa departamento giangkon sa Empiryong Aleman pinaagi sa Tratado sa Frankfurt. Ang gihimong rason mao nga ang mga tawo didto nagtabi og mga diyalektong Aleman. Ang pag-angkon epektibong nahitabo niadtong Mayo 18, 1871. Ang maong mga bahin sa departamento mao ang kanton sa Schirmeck ug sa amihanang katunga sa Saales -- kanhi mga sakop sa Alsace. Kining maong teritoryo, ang ubang bahin sa Alsace ug ang giangkong teritoryo sa Lorraine nahimong sakop sa Reichsland sa Elsaß-Lothringen. Ang langyab sa Vosges migamay ngadto sa iyang 5,874 km² (2,268 milya kuwadrado) karon.

Sa tuig 1919, human sa kadaogan sa Pransiya sa Unang Gubat Kalibotanon, giuli ang Alsace-Lorraine pinaagi sa Tratado sa Versaiiles. Apan ang Schirmeck and Saales wala giuli sa Vosges departamento apan nahimong sakop sa Bas-Rhin.

Ang Sapa sa Saône misaka duol sa Vioménil, sa Vosges.

Ang labing dakong mga dakbayan mao ang Epinal, Neufchâteau ug Saint-Dié-des-Vosges.

Ang Grand, 30 kilometros gikan sa Toul, usa ka Karaang Romanhon nga lungsod. Kini may ampiteyatro ug usa ka templo alang sa Kulto ni Apollo.  




#Article 314: Ariège (105 words)


Ang Ariège usa ka departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatan-kasadpang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Ariège.

Ang Ariège usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga kondado sa Foix ug Couserans.

Ang Ariège karon kabahin sa rehiyon sa Occitanie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Haute-Garonne, Aude, ug Pyrénées-Orientales, ingon man sa Espanya ug Andorra sa habagatan.

Ang kabungtorang Pyrenees maoy utlanan sa Pransiya ug Espanya.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Ariégois.

Ang departamento may daghang timailhan sa kultura ug pinulongan sa mga Gascon.




#Article 315: Aveyron (165 words)


Ang Aveyron usa ka departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa habagatang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Aveyron.

Ang Aveyron usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses.

Ang unang molupyo sa departamento nga may historikal nga kasegurohan mao ang tribong Rutenii.

Ang departamento kabahin karon sa rehiyon sa Occitanie. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Tarn, Tarn-et-Garonne, Lot, Hérault, Gard, Lozère, ug Cantal.

Ang labing taas nga dapit sa departamento mao ang Mailhebuau (1469 metros).

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Aveyronnais. Ang mga molupyo sa Rodez gitawag nga Ruthénois, binase sa nag-unang mga molupyo gikan sa Roma.

Makita sa Aveyron ang kabahin sa Nasodnong Parke sa Cévennes. Ang duha ka nabantog nga destinasyon sa mga turista mao ang Najac, usa ka mediyebal nga bilding nga anaa sa ibabaw sa usa ka bungtod, ug ang abadesa sa Loc-Dieu, nga nahimutang duol sa Martiel sa usa ka rehiyon nga may daghang dolmen.




#Article 316: Loire-Atlantique (125 words)


Ang Loire-Atlantique (kanhi Loire-Inférieure) usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa kasadpang baybayon nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Loire ug sa Kadagatang Atlantiko.

Ang departamento usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Brittany. Kini naglakip sa giilang kapital sa Brittany, ang Nantes. May popular nga kalihokan alang sa pag-reintegrate sa departamento ngadto sa Brittany.

Ang ngalan niini giusab niadtong 1957.

Kini gipalibotan sa mga departamento sa Pays-de-la-Loire. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Morbihan, Ille-et-Vilaine, Maine-et-Loire, ug Vendée, ug sa Kadagatang Atlantiko sa kasadpan.

Ang pinulongang Breton usa ka init nga isyu. Daghang mga tawo ang misuporta alang sa usa ka bilingguwal nga edukasyon.




#Article 317: Maine-et-Loire (122 words)


Ang Maine-et-Loire usa sa mga departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa kasadpan-tunga-tungang  bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa kanhi lalawigan sa Maine ug sa Sapa sa Loire.

Ang departamento usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Anjou.

Ang ngalan niini giusab sa presenteng ngalan niadto 1791.

Ang departamento kabahin karon sa rehiyon sa Pays-de-la-Loire. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Ille-et-Vilaine, Mayenne, Sarthe, Indre-et-Loire, Vienne, Deux-Sèvres, Vendée, ug Loire-Atlantique.

Ang dapit may daghang sapa nga mahimong agian, ssama sa Loire, Sarthe, Mayenne, Loir, ug Authion.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Angevins.

Pipila sa mga destinasyon sa turismo sa maong departamento kining mosunod:




#Article 318: Han-ayng Dewey (300 words)


Ang Han-ayng Dewey (Iningles: Dewey Decimal Classification, Dewey Decimal System o DDC) usa ka sistema sa paghan-ay sa basahonan nga minugna ni Melvil Dewey niadtong 1876, ug miagi na sa 22 ka mayor nga rebisyon, ang labing ulahi niadtong 2004.

Ang DDC misulay paghan-ay sa tanang kahibalo ngadto sa napulo ka mga klase. Gawas sa unang klase (000 Mga kompyuter, impormasyon ug heneral nga reperensiya) ang mga klase gihan-ay gikan sa balaanon (pilosopiya ug relihiyon) ngadto sa kalibotanon (kasaysayan ug heyograpiya).

Ang napulo ka dagkong klase gibahin pa gayod ngadto sa napulo ka dibisyon ug ang matag dibisyon ngadto sa napulo ka mga seksiyon. Busa ang sistema mahimong masuma ngadto sa 10 ka mga klase, 100 ka mga dibisyon, ug 1000 ka mga seksiyon.

Gawas sa mga heneral nga reperensiya ug piksiyonal nga mga sinulat, ang mga libro giklasipikar binase sa gituki, ug may ektensiyon alang sa dapit, panahon ug klase sa materyal. Pananglitan, ang 330 alang sa ekonomiya, ug ang 94 sa Uropa, busa ang 330.94 alang sa ekonomiya sa Uropa.

Ang matag libro, lakip na ang mga piksiyonal, may iyang DDC nga numero. Apan sagad sa mga basahonan ilahi ang mga piksiyonal nga libro tungod sa kadaghanan sa ubos sa 800s (diin nahimutang ang sa literatura).

Ang Online Computer Library Center nakaangkon sa tatak sa negosyo ug sa katungod sa pagpatik kalabot sa Han-ayng Dewey dihang ilang gipalit ang Forest Press niadtong 1988. Ang OCLC moklasipikar sa mga bag-ong libro ug nagmentinar sa sistema. Niadtong Septiyembre 2003, ang OCLC mikiha sa Library Hotel sa kasong trademark infringement. Ang husay mao ang pagpagamit sa OCLC sa sistema bugti sa pag-ila sa hotel sa pagpanag-iya sa OCLC sa katungod sa pagpatik ug ang paghimog donasyon ngadto sa usa ka de-negosyong organisasyon nga nagpromot og pagbasa ug literasi sa mga bata.




#Article 319: Eure-et-Loir (107 words)


Ang Eure-et-Loir usa ka departamento sa Pransiya. bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa mga sapa sa Eure ug Loir.

Ang departamento usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa mga parte sa kanhi mga lalawigan sa Orléanais, Perche, ug Chartrain.

Ang departamento kabahin karon sa rehiyon sa Centre. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Loir-et-Cher, Loiret, Essonne, Yvelines, Eure, Orne, ug Sarthe.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Euréliens.

Ang labing importanteng destinasyon mao ang Katedral sa Chartres nga nabantog sa iyang mga bitral.

Ang mga lokal nga medya naglakip ning mosunod:




#Article 320: Oise (130 words)


Ang Oise usa ka departamento sa Pransiya. Kini nahimutang sa amihanang bahin sa nasod. Ang ngalan niini naggikan sa Sapa sa Oise.

Ang departamento usa sa mga orihinal nga departamento nga gimugna niadtong Marso 4, 1790 panahon sa Rebolusyong Pranses. Kini gimugna gikan sa kanhi lalawigan sa Île-de-France.

Ang departamento kabahin karon sa rehiyon sa Hauts-de-France. Kini nahimutang 35 norte sa Paris. Kini gipalibotan sa mga departamento sa Somme, Aisne, Seine-et-Marne, Val-d'Oise, Eure, ug Seine-Maritime.

Ang mga molupyo sa departamento gitawag nga Isariens/Oisiens.

Ang dakong atraksiyon sa departamento mao ang Parc Astérix, nga misugod sa iyang operasyon sa 1989. Ang laing nabantog nga dapit mao ang Katedral sa Saint-Pierre de Beauvais.

Ang mga dagkong kompaniya nga nagpaabang og mga awto adto morehistro sa Oise tungod sa mas barato niining buhis.




#Article 321: Venecia (162 words)


Ang Venecia (Veneciano: Venezsia, Italyano: Venezia, Latin: Venetia, Iningles: Venice) mao ang usa sa mga importanteng dakbayan sa Italya. Nahimutang sa amihanang bahin sa nasod, kini ang kapital sa rehiyon sa Regione Veneto. Popular kini sa iyang mga gondola ug sa iyang gibahaan nga mga dalan.  Nahimutang ni  km sa amihanan sa Rome ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Venice, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Venice kay  daghan kaayong patag. Ang kinahabogang dapit sa palibot dunay gihabogon nga  ka metro ug  km sa amihanan-kasadpan sa Venice.  Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Mestre,  km sa amihanan-kasadpan sa Venice. Sa rehiyon palibot sa Venice, mga kanal, kapuloan, ug mga lapyahan talagsaon komon.

Ang klima kasarangan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Hulyo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Nobiyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Hunyo, sa  milimetro.




#Article 322: Inintsik (113 words)


Ang Inintsik (汉语/漢語, pinyin: Hànyǔ; 中文, pinyin: Zhōngwén) mao ang mga pinulongan sa Tsina ubos sa pinulogang Sino-Tibetano nga pundok. Orihinal kini nga pinulongan sa mga Intsik nga Han. Mga 1/6 sa tanang populasyon sa kalibotan, o mga 1 bilyon ka tawo, tigsulti niini isip lumad nga pinulongan. Kontrobersyal ang pag-identipikar sa mga kalainan sa Inintsik isip pinulongan o diyalekto. Ang Inintsik nga Mandarin adunay mga 850 ka milyon nga tigsulti, ang labing daghan sa tibuok sa kalibotan. Misunod sa Mandarin ang Inintsik nga Wu (c. 90 milyones), Inintsik nga Min (c. 70 milyones) ug Inintsik nga Cantones (c. 70 milyones). Sa Pilipinas, ang pinulongang Lán-nâng mao ang labing iladong Inintsik sa kapanahonan.




#Article 323: Kanada (229 words)


Ang Kanada o Canada usa ka nasod nga nahimutang sa amihanang bahin sa Amihanang Amerika. Segun sa total nga arya, kini ang ikaduhang pinakadakong nasod sa kalibotan human sa Rusya. Pakasadpan gikan sa Kadagatang Atlantiko hangtod sa Kadagatang Pasipiko ug paamihanan ngadto sa Kadagatang Artiko, ang Canada adunay yutang utlanan sa Estados Unidos sa amihanangkasadpan ug habagatan.

Unang napuy-an sa mga tawong aborihinal, ang permanenteng kolonyang Uropeo sa Kanada nasugdan niadtong sayo sa ika-17 siglo. Ang Canada napundar sa tuig 1867 isip dominion sa British North American colonies. Nahimo kining independente gikan sa Hiniusang Gingharian pinaagi sa prosesong tiningi nga nakompleto niadtong 1982. Ang Canada usa ka nasod nga miyembro sa Komonwelt sa Britanya kung diin si Reyna Elizabeth II ang iyang ulohan sa estado.

Ang Canada usa ka monarkiyang pederal konstitusyonal nga naay demokrasyang parliamentaryo. Adunay 10 ka probinsya ug 3 ka teritoryo ang kining nasod. Iningles ug Prinanses ang iyang opisyal nga mga pinulongan, mao nga kini usa ka nasod nga bilingual ug multikultural sab tungod sa iyang palisiyang imigrasyon. Usa ka nasod nga abansado sa teknolohiya ug industriyalisado, ang Canada nagamentenar sa iyang ekonomiya nga kasagarang nakabase sa natural resources ug sa negosyo, ilabi na sa Estados Unidos--ang nasod nga ang Canada adunay dugay ug komplikadong relasyon. Miyembro sa G8, ang grupo sa mga labing gamhanang nasod, ang Canada. Adunay mga 392,120 ka mga Pilipino dinhi.




#Article 324: Kimika (743 words)


Kemika (Kinatsila: química, Iningles: chemistry) orihinal nga gigikanan sa Daang Kiptohanon kēme (chem), nagpasabot kalibotan (earth)) mao ang siyensiya sa paglantaw ug asoy sa kahan-ayan sa eskala sa atom hangtod makro-molekular, mga reaksyon niini, transpormasyon ug agregasyon. Gitawag usab ning Central Science kun 'tungang siyensiya' tungod kay ginasumpay niini ang uban pang siyensiya, sama sa biyolohiya, pisika, ug heyolohiya. 

Ang mga nagdukiduki ug nagpalambo ining siyensiyaha ug nagtrabaho ining natara ginatawag og kemist.

Nagsugod ang mamugnaong kemika kun synthetic chemistry sa Daang Ehipto. Pag1000 BC, daghan nang mga sibilisasyon ang hanas magmugna sa mga kabtangan gikan sa mga natural nga butang. Usa pananglit mao ang fermentation kun pagpancos sa humay, mais, trigo, ug uban pang mga bugas aron mahimong mga ilimnong may alkohol, sama sa bino ug serbesa. Kauban sa pagpapan-os mao ang pagmugna sa mga sinagol nga mga metal, kadtong gitawag og alloys sa Iningles, nga nakapanindot sa mga hinagiban. Ang kemika gigamit pud sa pagmugna og mga bag-ong armas sama sa mga tiunay nga matang sa bomba.

Ang pagpatin-aw sa mga hilitabong kemikal nasayran lamang una sa pilosopiya sa Karaang Gresya, ilabi na sa mga teyorya sa atomismo, nga gipatin-aw ang tanang butang isip binahin sa mga pagkagamayng mga partikulo nga gitawag og atom. Sa wala pa niini, gisugdan na ang pagtuon sa alkemiya nga naggikan sa lihok nga pagkuha sa mga putling mga metal pinaagi sa pag-asal sa mga ore kun tinubdang mineral sa mga metal. Ang mga magtutuon sa alkemiya nagtuyong makakita og Bato og Tigpangatarong kun Philosopher's Stone nga mag-usab sa bisan unsang metal ngadto sa bulawan. Nagpadayon ang praktis sa alkemiya pagkagun-ob sa Imperyo sa Roma, sa Islamikong imperyo sa mga Arabo (mga 600-1200 CE), diin napalambo ang uban pang mga siyensiya. Gipalambo ang Pagpangutana sa Siyensiya nila ni Alhazen and Jābir ibn Hayyān (Geber) ug nabantog ang mga siyudad sa Bayt al-Hikma, Al-Andalus ug Alexandria sa pagpalambo sa alkemiya. 

Sa sinugdanan sa ika-12 nga katuigan, gipahibalo na sa Uropa ang mga panukiduki sa mga Arabo sa mga natad sa siyensiya ug matematika. Kini nagpasugod sa Pagkabalik kun Renaissance sa ika-15 nga katuigan. Tungod kay nahiuban sa mga siyentipikong panulat sa mga Arabo ang mga karaang teorya sa pagka-butang, nakaplagan og balik ang teorya sa atomismo, ug kini gipalambo sa mga siyentista niining panahona. Si Robert Boyle mao ang usa sa mga nag-unang nagpatin-aw sa kinaiya sa pagka-butang, ilabi na sa baryasyon sa presyon sa usa ka gas kon mousab ang ining lawak. 

Nagsugod lamang ang kimika sa iyang pangkarong porma sa ika-18 nga katuigan. Niadtong 1783, gipatin-aw ni Antoine Lavoisier (ang inilang Amahan sa Modernong Kimika) ang Balaod sa Balanse sa Kadaghan sa mga butang nga gikan o ipaagi sa usa ka prosesong kemikal. Kutob 1800 gipatin-aw ni John Dalton ang bag-ong Teoriya sa Atom diin gipauban ang mga karaang teoriya sa atom nga gikan sa atomismo. Niining panahona nadiskubre na ang putling porma sa mga gas: ang nitrogen kun azote nadiskubre niadtong 1772 ug ang oxygen nadiskubre sa 1773, ug nagpadayon pa ang pagdiskubre sa uban pang mga elemento. Gipasimple ang gigamit nga pinulongan sa kimika, ug midaghan ang mga magtutuon sa kimika. Gisulay ni Friedrich Wöhler niadtong 1828 pagmugna sa urea, kadtong butang nga gipagula sa lawas sa tawo sa ihi, gikan sa mga butang sa laboratoryo, ug midaog: iyang gipakita nga ang mga organikong butang mahimo upod himoon gikan sa mga di-organikong butang. Kini miguba sa mga karaang teorya kabahin sa mga organikong butang ug giandam ang posibilidad sa mamugnaong kimika sa mga organikong kabtangan. Sa unang bahin sa ika-20 nga katuigan gisulay ni Ernest Rutherford (1909) ug Niels Bohr (1913) paghulagway sa kinaiya sa atom.

Si Dimitry Mendeleyev nagsulay paghan-ay sa mga nadiskubreng mga elemento sa ulahing bahin sa ika-19 nga katuigan. Ang iyang minugnang Tabla Peryodiko sa mga Elementos nagpakita sa paghan-ay sa mga butang nga nahisama sa pipila ka katakos, sama sa ilang kalihokan o kinaiya sulod sa reaksyon kauban sa oxygen o sa mga asido. Kini nakatabang sa pagdiskubre sa mga elemento gallio (Ga) ug germanio (Ge), ug nakita kining han-aya nga daw gihanay agad sa mga numero atomiko sa mga elementos, niadtong napalambo na ang Teorya sa Atom ug nadiskubre na ang mga partikulo sulod sa atom: ang proton, ang neutron, ug ang electron. 

Ang kimika adunay lima ka tradisyonal nga natad. 

Ang uban pang mga natad mga deribatibo lamang sa naasoyng lima. Pananglit, ang organometallic chemistry kun kimika organometalika usa ka pagpakig-uban sa kimika organiko ug inorganiko.

 

 
          

      

     

 

    

       
        
            

  




#Article 325: Astronomiya (218 words)


Ang astronomiya mao ang siyensiya sa mga butang nga selestyal (sama sa mga bituon, planeta, kometa, ug galaksiya) ug mga penomena nga naggikan gawas sa atmospera sa Kalibotan (sama sa mga aurora ug cosmic background radiation). Kini nagtuon sa ebolusyon, pisika, kemika, meteorolohiya, ug lihok sa mga butang selestyal, apil na pud ang pormasyon ug pagdebelop sa Uniberso. Ang pulong astronomiya nagpasabot nga balaod sa mga bituon ug naderiba gikan sa Griyego αστρονομία, astronomia, gikan sa mga pulong άστρον (astron, star) ug νόμος (nomos, balaod sa pagpangalan).

Ang astronomiya usa sa mga dugay nang establisadong siyensiya. Ang mga astronomo sa mga karaang sibilisasyon naghimo og mga obserbasyon nga metodikal sa gabiing kalangitan. Ang imbensyon sa mga teleskopyo mao ang nagpadebelop sa atronomiya ngadto sa modernong pagtuon. 

Sugod sa ika-20 siglo, ang astronomiya nabahin ngadto sa astronomiya nga obserbasyonal ug astropisika nga teyoretikal. Ang astronomiya nga obserbasyonal konsernd sa pagkuha og datos, apil na ang paghimo ug pagmentenar sa mga instrumento, ug sa pagproseso sa mga resulta. Ang astropisika nga teyoretikal nakapokus sa pag-ascertain sa mga modelong kompyuter o analitikal para sa implikasyon niini sa mga obserbasyon. Nagkomplemento kining duha ka sanga, ang astropisika nga teyoretikal nagaeksplikar sa mga resulta sa mga obserbasyon. Ang mga obserbasyon puedeng mo-testing sa mga teoryang pundamental sa pisika, sama sa relatibidad nga heneral.




#Article 326: Ensiklopedya (980 words)


Ang ensiklopedya (Ininggles: encyclopedia, Griyego: ἐγκύκλιος παιδεία, enkyklios paedia) usa ka lumpunid nga muhatag og kasumahan sa kalimuhagan, gikan ba kaha na sa tanan nga natad o sa usa ra. Kasagaran inalpabeto ang paghan-ay sa mga panumbuk ani, samut na sa sinuwat, apan dili na ni mauy sumbanan sa dinidyital, sama sa Wikipedia, Encarta, ug uban pa.

Tungud sa kakuwang sa makatumhaanun nga kapanuwatan, labi na sa kapulungan nga Sinugbuanun, wala gyuy ginamhan nga pasabut sa ensiklopedya sa Sinugbuanon.

Matud sa Merriam-Webster, ang ensiklopedya gipasabut nga usa ka kasuwatan nga gilangkuban og kasayuran sa tanan nga sanga sa kalimuhagan o gimalangkubun nga pag-alima ang usa ka bahin sa sanga sa kalimuhagan nga kasagaran gihan-ay sa inalpabeto nga paagi, usahay matag panulun-an. Matud pud sa Oxford English Dictionary, usa ka kasuwatan nga gilangkuban sa malukpun nga kasayuran sa tanan nga sanga sa kalimuhagan, kasagaran gihan-ay sa inalpabeto nga paagi.

Walay ensiklopedya ang mga nagkalainlain nga mga kaharian ug nasud nga karun gitawag og Pilipinas. Tungud ni kay wala pay tinanul nga hibangkaagan sa wala pa niabut ang Katsila, kasagaran ang bangkaagan sa pre-kolonyal nga mga nasud sa Pilipinas mau ang bokasyonal nga pagbansaybansay nga giatiman sa ginikanan o trinibu nga manunudlu. Busa, walay lumad nga tawag sa ensiklopedya sa wala pa niabut ang Katsila.

Sa pag-abut sa Katsila, nakuha sa Sinugbuanun nga pinulungan ang pulung nga ensiklopedya nga gikan sa Kinatsila nga enciclopedia (: /en.si.klo.ˈpe.ðja/).Ang Kinatsila nga enciclopedia gikan sa Binag-u nga Latin nga encyclopaedia, nga gikan sa Griyego nga  enkyklios paedia (ἐγκύκλιος παιδεία) nga gapasabut masubayun nga bangkaagan.

Sa dagku nga mga ensiklopedya, naa niy daghan nga mga anib apan naa puy dinasuk nga matang sa ensiklopedya nga masulud ra sa usa ka anib. Sa kadaghanan, ang lab-a gibuwag pud na isip usa ka anib. Sama sa lab-a, kasagaran sa mga mapa gibuwag pud isip usa ka anib.

Sa sama niini, naa puy mga ensiklopedya nga gibahin sa nagkalainlain nga anib sa diin ang mga anib gibahin sa nagkadaiya nga hilisgutan susama sa salida, panambal, alamiya, kaiphan, ug uban pa.

Hangtud sa tuig 2000, ang mga ensiklopedya sa papel ra ni mabutang og mamantala. Karun, daghan na ang igdadapat nga magamit sa paghimu og ensiklopedya: e-book, CD-ROM/DVD-ROM, hapbaw, USB, ug sa sigpukut. 

Ang mga andanan nga ensiklopedya nga lintunganay sa papel gibutang, susama sa Encyclopedia Britannica, gipangbutang na sa sigpukut. Ang Wikipedia, nga usa ka open source content nga bisan kinsa sa kalibutan ang makasuwat, inila na isip usa ka upa nga gimailinun nga giugmad sa sigpukut sukad sa iyaha nga paglala.

Sa tiunay, ang ensiklopedya usa ra na ka tinigum sa mga nagkalainlain nga mga kalimuhagan sa nagkadaiya nga mga natad o sa tanan natad, sumala pa sa pamatbat sa Merriam-Webster ug Oxford English Dictionary. Ang Barsa ug ang Encyclopedia Britannica nikuput og malukpun nga kanap sa kalimuhagan. Gitawag ni sila og Matibuuk-anun nga Ensiklopedia. Hinunu, naa puy mga ensiklopedya nga mutigum og ulusahanun nga natad. Pananglitan ang Pharmaceutical Sciences Encyclopedia, nga nikuput og kalimuhagan kabahin sa pananambal ug ang Stanford Encyclopedia of Philosophy nga nikuput og kalimuhagan kabahin sa nagkalainlain nga gumaran.

Hulmaun og han-ayun ang mga ensiklopedya sa kauyunan sa iyaha nga mga natad nga giikag. Sa Sugbu, ug sa tibuuk Pilipinas, gihan-ay ni pinaagi sa inalpabeto nga paagi, susama sa Kasadpanun nga Uropa ug Tate (o U.S.A.). Sa matag hilisgutan, kung naay pulung sa sulud nga gihisgut pud sa lain nga bahin sa ensiklopedya o naay kaugalingun nga panid, patikan kini o butngan og timaan arun matugutan ang pakigkutlukutlu o pakigsayudsayud sa tibuuk ensiklopedya. Tinuud pud ni sa ensiklopedya sa sigpukut, sama sa Wikipedia nga gibutngan og katayan ang mga pulung nga naay kaugalingun nga panid arun mapahisayun ang pakigkutlukutlu. 

Kasagaran sa mga ensiklopedya gibutngan og kawil aru sayun ra ang pagpangita.

Naay duha ka matang sa pagtala sa manga hilisgutan sa ensiklopedya, mahitungud ni sila sa dinagku nga pagtala og ginagmay nga pagtala. Ang dinagku nga pagtala maabut sa pipila ka manga panid, kasagaran muabut sa napulu ka panid. Pananglitan sa usa ka ensiklopedya nga nigamit og dinagku nga pagtala mau ang kinaunhang nga manga edisyon sa Encyclopedia Britannica. Apan ang ginagmay nga pagtala maulusahunun pa gyud og muabut ra sa usa ka panid ang inabtan. Pananglitan, kung ang dinagku nga pagtala Tulunggun ang ginagmay nga pagtala mau ang Gitara. Pananglit nga ensiklopedya sa ginagmay nga pagtala mau ang Blokhaws Ensiklopadi, naibantug sa iyaha nga pagkahingpit sa mubu nga paagi.  

Ang duha ka matang anaay iyaha nga pagkamaayunanun ug pagkadili. Labi pa ka nga makakita sa katibuukan pinaagi sa dinagku nga pagtala apan dili ka makasusi og maayu kung mangita ka og ulusahun nga ginama o ulusahun tigsuwat ba kaha na. Samtang labi pa nimu nga masusi ang ulusahunun nga hilisgutan pinaagi sa ginagmay nga pagtala apan sa walay pagkakutay sa katibuukan. Apan dili tanan nga ensiklopedya mailinun nga ginagmay o dinagku nga pagtala. Ang gamaygamay nga pagtala dili gyud untup nga talagsaun. Ang katakus ug dili gasalig ra sa pagkamaayunanun sa panulun-an, ang kahimtang sa tigsuwat, ug ang katuyuan sa tigbasa. 

Usahay, naay bag-u nga mga kasayuran nga mahibawuan ug himuun ani ang naa nga mga panumbuk ngadtu sa walay gamit o musayup nga kasayuran. 

Ang ideya sa pagtipon sa tanang sanga sa kaalam ngadto sa usa ka libro nagsugod pa sa kakaraanan. Ang mga unang siyentipiko sama ni Artistotle misulay pagsulat sa ingon, apan napakyas siya. Apan ang usa sa mga nagmalampuson sa pagsulat ug semi-ensiklopedia mao si Pliny ang Maguwang (Unang Siglo), kinsa misulat sa Naturalis Historia o Natural nga Kasaysayan, usa ka sinualt nga gilangkuban ug 37 ka bolyum. Kini maoy usa sa mga labing ginamit nga sinulat niadtong Panahong Medyibal.

Ang unang Kristyano nga ensiklopedia mao ang Institutiones ni Cassiodorus niadtong 636, nga mao ang usa sa labing gibasang ensiklopedia sa Sayong Panahong Medyibal. Ang Bibliotheca ni Patriarka Photius (ika-9 Siglo) maoy unang sinulat nga Byzantino nga matawag ug ensiklopedya.




#Article 327: Italya (452 words)


Ang Italya (Initalyano: Italia, opisyal: Republikang Italyano; Initalyano: Repubblica Italiana) nasod nga nahimutang sa Habagatang Uropa. Ginsakopan niya ang kawalogan sa Suba sa Po, ang daklawis sa Italya ug ang duha sa dagkong isla sa Dagat Mediteranyo, ang Sicilia ug ang Sardinia. Ang mga Italyano mosangpit usab sa nasod nga lo Stivale (ang Bota, tungod sa iyang daw-bota nga itśura), il Bel Paese (ang Maanyag nga Nasod) o la Penisola (ang Daklawis). Ang Italya giutlanan sa amihanan sa mga nasod sa Pransiya, Nasod nga Swiss, Austriya ug Slovenia. Ang mga nagkinaugalingnong estado sa San Marino ug Dakbayan nga Vaticano mga enclave sa teritoryong Italyanhon, samtang ang Campione d'Italia usa ka exclave sa Italya nga napalibotan sa Yuta sa mga Swiss.

Ang Italya puloy-anan sa mga kulturang Uropeyo sama sa mga Etruskanhon, Griyego, ug Romanhon. Ang iyang ulohan ang Roma ang mipasiuna sa pundasyon sa pangatlingban nga Kasadpanon, ug usa ka importanteng makasaysayanon nga dakbayang global, ilabi na nga mao niy sentro sa karaang Imperyong Romanhon ug sa Simbahang Katoliko. Ang uban pang mga dakbayan nga ilado mao ang Venecia, Milano ug Neapoli. Kapin sa 3,000 ka tuig nga natilawan sa mga Italyanhon ang mga pagdayo ug pagsakop sa mga tribong Alemanhon, Keltikhon, Frankohanon, Lombard, Griyegong Bizantinhon, Saracen ug Normahanon sa panahon nga Medyibal; gisundan sa Renasans, kanus-a nahitabo ang mga Gubat nga Italyanhon ug ang mga dakbayang-estado niini nailhan sa mga kulturanhon ug siyentipiko nga kontribusyon. 

Paghuman sa Renasans, nabahinbahin ang Italya sa nagkalain-laing mga nagkinaugalingnong estado ug permeng gisakop sa mga langyaw niadtong wala pa mahiusa ang Italya. Ang pagkahiusa sa Italya mipahimo ug mipahimsog niini isip usa ka nagkinaugalingon nga nasod-estado (sa tuig 1861). Gubot perme sa panahon sa monarkiya sa Italya ug sa duha ka gyerang tibuok-kalibotanhon, nabalik lang ang kalinaw ug kalamboan sa pagmugna sa Republikang Italyano niadtong Hunyo, 1946.

Sa karon, ang Italya usa ka nasod nga asensado. Kini ang ika-7 nga taas og GDP ug ika-17 nga taas sa Human Development Index (Barahan sa Kaugmad sa Tawo). Miyembro kini sa G8 ug usa sa orihinal nga miyembro sa Paghiusang Uropenhon. Sugod sa Enero 1, 2007, usa ang Italya sa milangkob isip di-permanenteng miyembro sa Konsehong Pangseguridad sa HN. Ang mga lungsoranon sa Italya gitawag og Italyano ug ang pinulongan nila Initalyano(Italiani, o sa pangbabalak Italici).

Adunay 104,000 ka Pilipinhon nga nanarbaho ug nanimuyo sa Italya.

Ang Italy nabahin ngadto sa kawhaan (20) ka rehihyon (regioni, kon usa regione). Lima kining mga rehiyon dunay espesyal nga status og awtonomiya nga nagatugot kanila og paghimong balaod mahitungod sa ilang mga lokal nga butang; kini gibutangan og asterisko (*) diha sa talaan sa ubos. Ang nasod gibahin usab ngadtosa 109 ka lalawigan (province) ug 8,101 ka mga lungsod (comuni).




#Article 328: Palihog (144 words)


Ang palihog usa ka kalihokan sa pundok sa mga tawo sa usa ka katilingban nga ang katuyoan mao ang paghimo sa usa ka butang nga lisod buhaton sa usa lamang ka tawo, apan daling mahuman kon daghan ang motabang.

Ang sistema sa palihog usa ka komon nga paagi sa paghimog balay ug uban pang edipisyo sa wala pa moabot ang sistema sa panarbaho nga binase sa pagbayad og kuwarta. Sa usa ka palihog, ang usa ka dakong tawo, sagad ang tag-iya sa pagahimoong balay, maoy moabaga sa paniudto, matimo-timo (snacks) ug mainom (sagad tuba) sa mga pinalihogan. Ang mga mosalga sa palihog wala magpaabot nga adunay bayad ang ilang serbisyo gawas lamang sa libreng pagkaon ug ilimnon, ug ingon man ang implisit nga pagsabot nga ang nagtawag sa palihog kinahanglan usab nga moapil sa palihog unya sa uban kon sila na usab ang nanginahanglan.




#Article 329: Pakyaw (111 words)


Ang pakyaw usa ka sistema sa panarbaho diin ang bayad sa pagtrabaho dili base sa oras nga gigasto sa paghimo sa butang (sama sa inadlaw) apan sa kahumanan sa gihimo. Pananglitan ang pagpahimo sa usa ka balay mahimong pinakyaw ug busa binulto ang bayad ug mahimo usab nga inadlaw.

Ang bentaha sa pakyaw nga paagi mao nga mahimong mas gamay og gasto ang nagpahimo tungod kay malikayan ang pagligoy-ligoy nga sagad makita sa inadlaw nga trabaho. Apan sa laing bahin, ang pakyaw nga trabaho, labi na kon dili kasaligan ang gikakontrata, mahimong mahiagom sa mas ubos nga kalidad sa pagtrabaho tungod sa pagdali-dali kay dili man base sa oras ang binayranay.




#Article 330: Kaalamdag (195 words)


Ang kaalamdag (Kinatsila: cien·cia, gikan sa Linating scientia, kahibaloan) mao ang bisa'g-unsa nga sistematikong metodolohiya para sa pagkolekta og eksaktong impormasyon mahitungod sa reyalidad ug para sa pagmodelo niini aron magamit sa paghimo og relayabol, kongkreto, ug kwantitatibo nga mga prediksyon sa mga panghitabo o penomena, nga nakalinya sa haypotesis nga napruweba pinaagi sa pag-eksperimento. Ang kaalamdag (sa mas pokus nga depinisyon) mao ang sistema sa pagkuha ug kahibaloan base sa pamaaging siyentipiko, ug sa organisadong kahibaloan nga nakuha pinaagi sa pagsiksik o resirts. Ang kaalamdag sa kining depinsiyon, usahay ingnon nga kaalamdag puro para malahi sa kaalamdag aplikado, nga mao ang aplikasyon sa siyentipikong riserts ngadto sa mga kinahanglanon sa tawo.

Ang mga kaalamdag giklasipikar sa duha ka mayor nga pundok: ang kaalamdag natural, ang pagtuon sa mga natural o pisikal nga penomena (apil ang biyolohikal nga kinabuhi), ug ang kaalamdag katilingbanon (o kaalamdag sosyal), ang pagtuon sa mga kinaiya sa tawo ug katilingban o sosyedad. Ang prinsipal nga larawan niining duha mao nga pareho silang empirikal nga kaalamdag---nga ang pagkahibalo kinahanglan nakabase sa penomena nga puwede maobserbahan ug adunay kapasidad nga matesting ang iyang baliditi sa ubang mga risertser sa parehong mga kondisyon.




#Article 331: Hiniusang Emiratong Arabo (168 words)


Ang Hiniusang Emiratong Arabo (Iningles: United Arab Emirates, Arabiko:  الإمارات العربية المتحدة , o Al-Imārāt al-ʿArabiyyah al-Muttaḥidah, minubo: UAE, Emiratos, o HEA) usa ka nasod sa Tunga-tungang Sidlakan nga makit-an sa habagatang-sidlakan sa Peninsulang Arabo sa rehiyon sa Habagatang-kasadpang Asya sa Golpong Persiano. Kini adunay pito ka emirato: Abu Dhabi, Ajmān, Dubai, Fujairah, Ras al-Khaimah, Sharjah, ug Umm al-Quwain. Sa wa pa ang 1971, kini nailhan nga Trucial States o Trucial Oman, base sa nahitabong truce niadtong ika-19 siglo sa Britanya ug daghang mga Sheikh nga Arabo. Ang ngalang Pirate Coast usab gigamit sa kining lugara niadtong ika-18 hangtod sa sayo sa ika-20 siglo. Ang iyang utlanan mao ang Oman ug ang Arabyang Saudi. Adunahan ang nasod sa lanang petrolyo. Ang UAE , madesyerto ug coastal nga nasod, nahimong usa sa mga adunahang nasod human nakakuha og foreign direct investment funding sa 1970s. Naa sa hitaas ang iyang Human Development Index, o HDI. Abu Dhabi ang iyang kapital.

Adunay mga 193,144 ka Pilipino ang nanrabaho o namuyo dinhi.




#Article 332: Hong Kong (141 words)


Hong Kong (Inintsik: 香港, Xianggang) mao ang usa sa duha nga espesyal nga administratibong rehiyon (SAR) sa Tsina, Macau ang usa pa. Aduna kiniy 260 ka isla, ang teritoryo nahimutang sa sidlakan nga kilid sa Delta sa Sapang Pearl, probinsya sa Guangdong ang iyang utlanan sa amihanan ug naka-atbang sa Habagatang Dagat Tsino sa sidlakan, kasadpan ug habagatan. Ang pinakaduol nga mga nasod o bansa (way labot Tsina) mao ang Taiwan sa sidlakan, Pilipinas sa habagatang-sidlakan, Vietnam sa habagatang-kasadpan ug Macau sa habagatan. Niadtong 1892 hangtod 1997, kolonya kini sa Hiniusang Gingharian. Inintsik nga Cantones ang iyang lumad nga pinulongan. Ang Iningles opisyal sab nga pinulongan. Usa sa mga dakbayang global, ang Hong Kong usa sa mga sentro sa negosyo sa kalibotan.

Adunay mga 188,404 ka Pilipino nanrabaho o namuyo sa Hong Kong. Diri sab gitahi ang unang bangyaw sa Pilipinas.




#Article 333: Republika sa Tsina (174 words)


Ang Republika sa Tsina (RT; Inintsik: 中华民国, Zhōnghuá Mínguó) usa ka teritoryo sa Sidlakang Asya, amihanan sa Pilipinas. Usa kini sa mga nakadaog sa Ikaduhang Gerang Kalibotanhon ug founding member sa Hiniusang mga Nasod. Kaniadto, sakop niini ang tanang teritoryo sa Tsina sa wala pa mawad-an og kontrol ang Kuomintang (KMT) sa meynland ngadto sa Partido Komunista sa Tsina sa paghunong sa pag-away sa Civil War sa Tsina niadtong 1950. Paghuman niini, ang otoridad naa lang didto sa isla sa Taiwan ug sa mga silingang gagmay'ng isla, ang Pescadores, Kinmen, ug ang Islas Matsu. Ang iyang kapital gibalhin gikan Nanking ngadto sa Taipei. Ang Republika sa Tsina nailhan sa komun nga ngalang Taiwan, ug ang Republikang Popular sa Tsina nailhan sa ngalang Tsina. Tungod sa mga rason nga politikal, ang Taiwan gitawag nga Taipeng Intsik (o Chinese Taipei sa Iningles) sa mga organisayon nga internasyonal sama sa Duwang Olimpiks. Uban pang tawag sa Taiwan mao ang Gawasnong Tsina (Free China) o Nasyonalistang Tsina, mga terminong hinay-hinay nawala human sa Gerang Tugnaw o Cold War.




#Article 334: Singgapura (461 words)


Ang Singgapura maoy usa ka dakbayang-estado nga nahimutang sa habagatang tumoy sa Peninsulang Malaya, sa Habagatan-Sidlakang Asya. Usa ka nasod nga 137 ka kilometro (85 ka milya) amihanan ka layo sa Ekwador, natung-an siya sa Johor (usa ka kagamhananan o state sa Malaysia) ug sa Arkipelago sa Riau (gipanag-iya sa Indonesia). Sa iyang gidak-on nga 704.0 km² (272 milyas kwadrados), kini ang kinagamyang nasod sa Habagatan-Sidlakang Asya. 

Giisip kini nga usa ka global city kay usa kini sa mga sentro sa kalibotanong pamatigayon. Ang Singgapura ika-upat sa mga banggiitang sentro sa panguwartahan (finance) sa kalibotan, ug ang Dunggoanan sa Singapur maoy ika-lima sa kinabisian nga mga dunggoanang pangkalibotan. Kini usa usab ka 'global city' nga ginaagian sa mga transaksiyon diha sa kalibotanong panguwartahan ug pamatigayon.

Ang Singgapura nagdako daan tungod sa imigrasiyon. Busa, ang mga mulupyo dinhi nagkadaiya sa ilang mga grupo etniko. Pagkakaron aduna nay 5 ka milyon ka tawo dinhi, nga mabahin sa mga Intsik, Malayo, Indio, lain pang mga Asyano, ug mga Puti. Kapin-kulang sa 42% sa mga mulupyo mga nanarbaho ug nagtungha dinhi, ug usa ka katunga sa nanarbaho sa sektor sa kaalagaran (service sector) ang langyaw. Ang Singgapura dayon ang ikaduhang kinadaskang nasod sa tibuok kalibotan, sunod lang sa Monaco.

Ang pangkaron nga tawag (Singgapura) naggikan sa Malayo nga gihulam sa pinulongang Sanskrit nga सिंहपुर, Siyudad sa Leon. Kini gipangalan dayon dinhi sa maong lugara sa nagtukod, si Sang Nila Utama, nga nakakita kuno og mananap nga giisip niyang leon. Maoy hinungdan nga gitawag usab siyag Lion City. Apan sa pagdukiduki sa mga istorista, wala tingali nga leon sa maong lugara. Tingali usa ka tigre ang maong daang nakit-ang mananap.

Ang ngalang Singgapura gihatag panahon sa imperyo sa Sri Vijaya. Ang karaang ngalan sa Singapur maoy Temasek (Habanes, lungsod sa dagat). 

Ang unang gisulat mahitungod sa Singapur gikan pa sa ika-duhang siglo sa anaa si Kristo. Nahimo kini nga lungsod ubos sa kagamhanang Sri Vijaya didto sa silingang pulo sa Sumatra, isip Temasek. Sukad ika-16 nga siglo hangtod sayong ika-19 nga siglo, ang Singgapura mipaubos sa Sultanato sa Johor. Niatong 1613 gisunog sa mga Portuges ang lungsod.     

Niadtong ika-28 sa Enero 1819, midunggo si Thomas Stamford Raffles sa British East India Company dinhi sa pulo sa Singapur. Sa usa ka kasabotan niadtong ika-6 sa Pebrero, misugot si Sultan Hussein Shah nga magpalambo ang East India Company dinhi sa habagatang bahin sa pulo, isip panimuyoan sa mga Bretanyo.

Gikuha na dayon niadtong ikaduha sa Agosto 1824 sa East India Company ang tibuok pulo, pinaagi sa usa ka kasabotan sa naasoyng sultan nga gipasiugda ni John Crawfurd, nga Ikaduhang Mulupyo sa Singapur. Nahimo siya unya nga apil sa kolonya nga Straits Settlements (uban sa Melaka, Malaya, ug Sarawak).      

Adunay mga 130,263 ka Pilipino ang nanrabaho o namuyo dinhi.




#Article 335: Brasil (1794 words)


Brasil (opisyal: Pederatibong Republika sa Brasil) mao ang pinakadakong nasod sa Habagatang Amerika ug ikalima sa tibuok kalibotan. Ang Kapital sa Brasil ay Brasilia ang pinadakong dakbayan sa nasod Brasil ug uban pa. Ang Pinulongan Portugues
ay murang Espanyol nga romantic language sa ubang Pinulongan.

Ang Brasil ay usa ka republika naay 26 ka probinsya ug 1 ka fedeal district. Ang kongesso ana ka tulo ka branches sa imong kausbihaan.
Ang imong kagugmahon sa kogresso ay presedente lamang ug kaabihon ang mga mayor sa Brasil nahimong republika noong 1964.

Ang nasud usa ka punoan nga exporter sa mga soybeans, iron ore, pulp (cellulose), mais, baka, karne sa manok, soy harina, asukal, kape, tabako, gapas, orange juice, tsinelas, eroplano, utanon, piraso sa salakyanan, bulawan, ang etanol, semi-tapos nga iron, ug uban pa nga mga produkto.

Ang Brazil mao ang pinakadako nga tibuuk nga tibuuk sa kalibutan, toyo, kape, kahel, guarana, açaí ug mga nut sa Brazil; usa sa nag-una nga 5 nga naghimo sa mais, papaya, tabako, pinya, saging, gapas, beans, lubi, pakwan ug lemon; usa sa mga nanguna nga 10 nga naghimo sa kalibutan nga kakaw, kasoy, abokado, tangerine, persimon, mangga, bayabas, humay, sorghum ug kamatis; ug usa sa nag-una nga 15 nga naghimo og mga ubas, mansanas, melon, mani, igos, peach, sibuyas, palm oil ug natural gum. Naghimo usab ang nasud daghang kadaghan nga patatas, carrot, strawberry, yerba mate, trigo, ug uban pa. Ang bahin sa produksyon gi-export, ug ang uban pa nga bahin moadto sa merkado sa nasud.

Sa paghimo sa protina sa hayop, ang Brazil karon usa sa labing kadaghan nga mga nasud sa kalibutan. Kaniadtong 2019, ang nasod mao ang labing kadaghan nga exporter sa karne sa manok sa tibuuk kalibutan. Kini usab ang ikaduha nga labing kadaghan nga naghimo sa karne sa baka, ang ikatulo nga labing kadaghan nga naghimo sa gatas, ang ikaupat nga pinakadako nga tighimo sa baboy ug ikapito sa labing daghang naghimo sa mga itlog sa tibuuk kalibutan.

Sa sektor sa pagmina, maayo ang Brazil sa pagkuha sa iron ore (diin kini ang ikaduhang pinakadako nga exporter sa kalibutan), tanso, bulawan, bauxite (usa sa 5 labing kadaghan nga prodyuser sa kalibutan), manganese (usa sa 5 nga labing kadaghan nga naghimo sa ang kalibutan), lata (usa sa labing kadaghan nga naghimo sa kalibutan), niobium (nagkonsentra sa 98% sa mga nailhan nga reserba sa kalibutan) ug nickel. Sa mga termino sa mga mahal nga bato, ang Brazil mao ang labing kadaghan nga naghimo sa amethyst, topaz, agata ug usa sa mga punoan nga naghimo sa tourmaline, esmeralda, aquamarine ug garnet.

Sa industriya sa pagkaon, kaniadtong 2019, ang Brazil mao ang ikaduha nga labing daghan nga tiggawas sa mga giproseso nga pagkaon sa tibuuk kalibutan. Kaniadtong 2016, ang nasod ang ika-2 sa labing kadaghan nga naghimo sa pulp sa tibuuk kalibutan ug ikawalo nga labing kadako nga naghimo sa papel. Sa industriya sa sapin sa tiil, sa 2019, ang Brazil naa sa ikaupat sa mga naghimo sa kalibutan. Sa 2019, ang nasod ang ikawalo nga labing kadako nga naghimo sa mga salakyanan ug ang ika-9 nga labing kadako nga naghimo sa asero sa tibuuk kalibutan Sa 2018, ang industriya sa kemikal sa Brazil mao ang ikawalo sa kalibutan. Bisan kung kini kauban sa 5 nga labing kadaghan nga mga naghimo sa kalibutan kaniadtong 2013, ang industriya sa panapton sa Brazil dili kaayo naapil sa komersyo sa kalibutan.

Ang Brazil mao ang ikanapulo nga pinakadako nga konsumo sa enerhiya sa kalibutan nga adunay daghang bahin sa enerhiya nga gikan sa mga nabag-o nga mga gigikanan, labi na ang hydroelectricity ug ethanol; ang Itaipu Dam mao ang pinakadako nga hydroelectric power plant sa kalibutan alang sa paghimo sa kuryente, ug ang nasud adunay uban pang mga dagkung tanum sama sa Belo Monte ug Tucuruí. Ang una nga awto nga adunay usa ka makina nga etanol gihimo kaniadtong 1978 ug ang una nga makina sa ayroplano nga ningdagan sa ethanol kaniadtong 2005. Sa kinatibuk-ang henerasyon sa elektrisidad, sa 2019 ang Brazil miabut sa 170,000 megawatts nga naka-install nga kapasidad, labaw sa 75% gikan sa mga nabag-o nga gigikanan (kadaghanan, mga hydroelectric plant). Ang Brazil usa sa 5 nga labing kadaghan nga naghimo sa gahum nga hydroelectric sa kalibutan (ika-2 nga lugar sa 2017).

Ingon sa Septyembre 2020, pinauyon sa ONS, ang kinatibuk-ang naka-install nga kapasidad sa kuryente sa hangin mao ang 16.3 GW, nga adunay usa ka average nga factor factor nga 58%. Samtang ang kasagaran nga mga hinungdan sa kapasidad sa paghimo sa hangin nga 24.7%, adunay mga lugar sa North of Brazil, labi na sa State of Bahia, diin ang pipila nga mga farms sa hangin nagparehistro nga adunay average nga mga factor sa kapasidad nga labaw sa 60%; ang kasagaran nga hinungdan sa kapasidad sa Rehiyon sa Sidlangan nga 45% sa baybayon ug 49% sa sulud. Sa 2019, ang enerhiya sa hangin mao ang hinungdan sa 9% sa enerhiya nga nugna sa nasud. Sa 2019, gibanabana nga ang nasud adunay gibanabana nga potensyal sa paghimo og kuryente sa hangin sa palibot sa 522 GW (sa ato pa, sa yuta ra), igo nga kusog aron matubag ang tulo ka beses nga karon nga gipangayo sa nasud. Ang Brazil usa sa 10 nga labing kadaghan nga naghimo sa enerhiya sa hangin sa kalibutan (ika-8 nga lugar sa 2019, nga adunay 2.4% nga paghimo sa kalibutan).

Ingon sa Septyembre 2020, pinauyon sa ONS, ang kinatibuk-ang naka-install nga kapasidad sa solar photovoltaics mao ang 6.9 GW, nga adunay average factor factor nga 23%. Ang pila sa mga labi nga gi-irradiate nga estado sa Brazil mao ang Minas Gerais, Bahia ug Goiás. Sa tuig 2019, ang enerhiya sa kuryente mikabat sa 1.27% nga enerhiya nga nugna sa nasud.

Ang mga bag-o lang nakit-an nga lana sa pre-salt layer nagbukas sa pultahan alang sa daghang pagtaas sa produksyon sa lana. Ang mga ahensya sa gobyerno nga responsable sa palisiya sa enerhiya mao ang Ministry of Mines and Energy, ang National Council for Energy Policy, ang National Agency for Petroleum, Natural Gas ug Biofuels, ug ang National Agency for Energy. 'Elektrisidad. Sa pagsugod sa 2020, sa produksyon sa langis ug natural gas, ang nasud milapas sa 4 milyon nga baril sa katumbas sa lana matag adlaw, sa unang higayon. Kaniadtong Enero ning tuiga, 3.168 milyon nga baril sa lana matag adlaw ug 138.753 milyon nga cubic meter nga natural gas ang nakuha. 

Ang transportasyon sa Brazil gihimo pinaagi sa highway, ang labing naugmad sa rehiyon. Adunay usab daghang mga imprastraktura sa mga pantalan ug tugpahanan. Ang sektor sa riles ug ilog, bisan kung adunay potensyal kini, sagad nga gitambal ikaduha.

Ang Brazil adunay labaw sa 1.7 milyon nga mga kilometro nga mga kalsada, diin 215,000 km ang aspaltado ug mga 14,000 km nga haywey. Ang duha nga labing hinungdanon nga mga haywey sa nasud mao ang BR-101 ug BR-116. Ang Brazil mao ang nasod sa Latin America nga adunay daghang mga gitanom, sementado ug doble nga mga haywey.

Tungod sa Andes Mountains, sa Amazon River ug sa rainforest sa Amazon, kanunay adunay mga kalisud sa pagpatuman sa mga transcontinental o bioceanic nga dalan. Sa praktikal nga agianan lamang nga adunay mao ang usa nga nagkonektar sa Brazil sa Buenos Aires, Argentina ug pagkahuman sa Santiago, sa Chile. Bisan pa, sa mga ning-agi nga katuigan, sa hiniusang paningkamot sa mga nasud, nagsugod ang paggawas sa mga bag-ong ruta, sama sa Brazil-Peru (Interoceanic Highway), ug usa ka bag-ong haywey sa taliwala sa Brazil, Paraguay, amihanang Argentina ug amihanang Chile (Bioceanic Corridor). Ang kini nga mga dalan nagpadali sa pag-eksport gikan sa mga pantalan sa Pasipiko hangtod sa mga nasud sa Asya.

Adunay labaw pa sa 2000 nga mga tugpahanan sa Brazil. Ang nasod adunay ikaduha nga labing kadaghan nga mga tugpahanan sa tibuuk kalibutan, sa luyo ra sa Estados Unidos. Ang Sao Paulo-Guarulhos Airport, nga naa sa metropolitan nga rehiyon sa Sao Paulo, mao ang labing kadaghan ug labing kadaghan sa nasud: ang airport nagsumpay sa Sao Paulo sa hapit tanan nga mga punoan nga lungsod sa kalibutan. Ang Brazil adunay 44 nga internasyonal nga mga tugpahanan, sama sa Rio de Janeiro, Brasilia, Belo Horizonte, Porto Alegre, Florianópolis, Cuiabá, Salvador, Recife, Fortaleza, Belém ug Manaus, ug uban pa. Ang 10 ka labing ka busy sa mga tugpahanan sa South America kaniadtong 2017 mao ang: São Paulo-Guarulhos (Brazil), Bogotá (Colombia), São Paulo-Congonhas (Brazil), Santiago (Chile), Lima (Peru), Brasilia (Brazil), Rio of Janeiro (Brazil), Buenos Aires-Aeroparque (Argentina), Buenos Aires-Ezeiza (Argentina) ug Minas Gerais (Brazil).

Bahin sa mga pantalan, ang Brazil adunay pipila ka mga labing kadaghan nga pantalan sa South America, sama sa Port of Santos, the Port of Rio de Janeiro, the Port of Paranaguá, the Port of Itajaí, the Port of Rio Grande ug the Port of Suape . Ang 15 ka labing aktibo nga pantalan sa South America mao ang: Port of Santos (Brazil), Port of Bahía de Cartagena (Colombia), Callao (Peru), Guayaquil (Ecuador), Buenos Aires (Argentina), San Antonio (Chile), Buenaventura ( Colombia), Itajaí (Brazil), Valparaíso (Chile), Montevideo (Uruguay), Paranaguá (Brazil), Rio Grande (Brazil), São Francisco do Sul (Brazil), Manaus (Brazil) ug Coronel (Chile).

Ang network sa riles sa Brazil adunay extension nga mga 30,000 kilometros. Kasagaran gigamit kini alang sa pagdala mga mineral.

Lakip sa mga punoan nga ruta sa nabigasyon sa Brazil, duha ang nagpahingawas: Paraná-Tieté watercourse (nga 2,400 km ang gitas-on, 1,600 km sa Paraná River ug 800 km sa Tieté River), nga nahurot ang produksyon sa agrikultura gikan sa mga estado sa Mato Grosso., Mato Grosso do Sul, Goiás ug bahin sa Rondônia, Tocantins ug Minas Gerais) ug Solimões-Amazonas watercourse (adunay kini duha nga mga seksyon: Solimões, nga gikan sa Tabatinga hangtod sa Manaus, nga adunay mga 1600 km, ug Amazonas, nga gikan sa Manaus hangtod sa Belém, nga adunay 1650 km Halos tanan nga transportasyon sa mga pasahero gikan sa Amazon kapatagan gihimo pinaagi sa agianan sa tubig nga kini, ug hapit ang tanan nga transportasyon sa kargamento nga moadto sa punoan nga mga rehiyonal nga sentro sa Belém ug Manaus). Sa Brazil, kini nga transportasyon wala gihapon magamit: ang labing kahinungdan nga mga seksyon sa mga agianan sa tubig sa sulud, gikan sa usa ka panan-aw sa ekonomiya, naa sa habagatan ug habagatan sa nasod. Ang kompleto nga paggamit niini kanunay nga nagsalig sa pagtukod sa mga kandado, dagko nga mga dredging nga buhat ug, panguna, sa mga pantalan nga nagtugot sa intermodal nga panagsama. 

Ang mga Brasiliero ay masipag ug uban pa, ang mga taka-Brasil nga mokaon ug sili ug pagkaon naay gata. Ang mga OFW nga moari sa
Brasil. Nga mo-inom og Kape sila.

Ang ilang klima ay Tropical niini kay tungod kay Amazon sa Tropical Rain Forest. Ang moari nga Bagyo kay gamay kaayo
parehas ang Bagyong Amang sa Pilipinas.

Bersyon sa Ingles mga higala, palihug .




#Article 336: Cuba (111 words)


Ang Cuba o Kuba nga ang opisyal nga ngalan Republika sa Kuba (Kinatsila: República de Cuba) mao ang usa ka islang nasod sa Dagat Caribbean. Lakip sa nasod ang Pulo sa Kuba nga maoy ang kinadak-ang pulo ug ikaduhang pulong kinadak-an sa populasyon sa Antillas Mayores, ang Isla de la Juventud, ug pila ka gagmayng pulo nga duol. Ang Dakbayang La Habana maoy ang ulohang dakbayan sa nasod. 

Naay napulo'g upat (14) ka lalawigan sa Kuba ug usa ka espesyal nga munisipalidad (ang Isla de la Juventud). Kining mga lalawigan lakip sa una sa mas dakong mga lalawigan sa kaagi: Pinar del Río, La Habana, Matanzas, Las Villas, Camagüey ug Oriente. 




#Article 337: Puerto Rico (555 words)


Ang Puerto Rico nga ang opisyal nga ngalan sa Kinatsila Estado Libre Asociado de Puerto Rico, ug sa Iningles Commonwealth of Puerto Rico, mao ang usa ka komonwelt sa EU, nahimutang sa Dagat Caribbean. Ang Dakbayan sa San Juan maoy ang ulohan sa komunwelt.                                                                    

Ang Puerto Rico (Kinatsila para sa mga dato nga pantalan) sakop, apil ang usa ka arkipelago nga naglakip sa mga nag-unang isla sa Puerto Rico, ug ang usa ka gidaghanon sa mas gamay nga isla, ang kinadak-ang isla mao ang Vieques, Culebra, ug ang Mona.  Ang nag-unang isla sa Puerto Rico mao ang kinagamyan sa yuta dapit sa Greater Antilles. Kini han-ay diha sa ikatulo nga populasyon sa taliwala niana nga grupo sa upat ka mga isla, nga naglakip sa Cuba, Hispaniola (Dominican Republic ug sa Haiti), ug Italya. Tungod sa iyang okasyon, ang Puerto Rico adunay tropikal nga klima ug makasinati kini ug mga bagyo, huricane. Ang opisyal nga lingwahe sa isla mao ang espanyol, ingles, ang espanyol ang kasagarang gigamit nga inistoryahan.

Ang mga naunang mga tawo diri sulod sa gatusan na ka mga katuigan mao ang mga Tainos, ang isla giangkon ni Christopher Culumbus para sa Espanya sa panahon sa iyahang ikaduhang pagbiyahe sa Amerika kaniadtong Nobyembre 19, 1493. Sa ilalom sa gahom sa Espanya, ang isla ay gihimong kolonya ug ang mga lumad nga katawhan gipugos ngadto sa pagkaulipon, ug ang uban gipadala sa laing lugar ug uban pang mga kabtangan, kay gikahadlokan sa mga taga Uropa nga makatakod nga mga sakit. Gisakop ug gipanag-iya sa Espanya ang Puerto Rico sa 400 ka mga tuig, bisan sa mga pagsulay sa pag-ilog sa mga Pranses, Dutch ug mga Briton. Kaniadtong 1898, gihatag sa Espanya ang katungod sa arkipelago, apil na ang Pilipinas ngadto sa Nagkahiusang Nasod, resulta sa pagkapildi sa gubat nila sa Nakahiusang Nasod, ubos sa Treaty sa Paris kaniadtong 1898. Ug niadtong 1917, gihatagan ug katungod ang mga taga Puerto Rico nga mahimong lumulupyo sa Nagkahiusang Nasod, ug gikan niadtong 1948 mipili sila ug ilang kaugalingong gobernador. Ug niadtong 1952 ang batakang balaod sa Puerto Rico gisagop ug gipakusog sa ilahang mga taga pili.

Ang usa ka napili nga bicameral legislature ay anaa sa kongreso sa Nagkahiusang Nasod aron sa pag legislates sa daghang kaayong sukaranan kabahin sa kinabuhing kabahin sa mga taga Puerto Rico. Tungod kay ang Puerto Rico dili usa ka estado ang mga lumulupyo dinhi dili mahimong moapil sa pagpili sa pagka presidente sa Nagkahiusang Nasod. Ang kasamtangang kahimtang politikal sa isla, lakip na ang posibilidad nga kahimtang sa pagka estado ug kagawasan, kaylap ug gidebatehan sa Puerto Rico. Niadtong Nobyembre 2012, usa ka non-binding reperendum nga mirisulta ug 54 porsyento sa mga respondent nga miuyon aron supakon ang kasamtangang kahimtang ubos sa batakang balaod sa Nagkahiusang Nasod mahitungod sa territorial clause.Lakip sa mga mitubag sa usa sa ikaduhang pangutana mahitungod sa mga alternatibo, 61 porsyento ang mibotar nga gusto ga mahimong usa ka estado para sa kasamtangang kahimtang sa teritoryo.Apan tungod sa mga saway sa prosesong reperendum, si Presidente Barack Obama nagkanayon niadtong miaging Abril 2013 nga siya mangita ug $2.5 milyon aron makahimo pa ug laing pagbotar, ninini nga higayon mao ang labing una sa mga taga Puerto Rico nga gigastuhan sa gobyernong Federal sa Nagkahiusang Nasod. Gihubad sa binisaya ni JOVICER RARA

Ang Puerto Rico may 78 ka munisipyo (municipio). 




#Article 338: Amihanang Koreya (114 words)


Ang Amihanang Koreya (Korean: Chosŏn-minjujuŭi-inmin-konghwaguk, 조선민주주의인민공화국, 북한, 북조선, opisyal: Demokratikong Popular nga Republika sa Koreya) maoy nasod sa amihanang bahin sa peninsula sa Koreya, sa Sidlakang Asya. Siya nahimutang sa sentro nga bahin sa nasod,  km sa amihanan-sidlakan sa ulohang dakbayan Pyongyang. Adunay  ka molupyo. Ang dapit sa Amihanang Koreya mao ang  ka mga kilometro kwadrado.

Ang klima kay klima sa kontinente. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Hulyo, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Enero, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Hulyo, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Pebrero, sa  milimetro sa ulan.




#Article 339: Kambodiya (108 words)


Ang Cambodia, Kambodiya o Kamboya mao ang usa ka nasod sa habagatang-sidlakang Asya.  Phnom Penh ang ulohang dakbayan.

Ang Cambodya ay usa ka bansa sa Asia.Ang napakaparehas sa Tayland,Laos,ug Vietnam. Ang bansa dinhi sa ngalan
kampuchea.Ang ngalan sa bariasyon sa spelling sa Cambodya . Ang Mekong River ay usa ka
suba sa asia. Ang tawo sa cambodya ay Khmer.

Ang taka-khmer ay makatabang sa goberno law ang nakabatayawa (ang goberno nga bill sa imong kwarta). Si king norodom sihanouk 1922-2012 ay presedente sa khmer party ug sa prime minister.ang gobeno sa Phnom Penh ay nadi-esklalar kini. Noong 1991
gi-apil sa united nations sa gikan sa treaty of paris.




#Article 340: Arcadio Maxilom (157 words)


Si Arcadio Maxilom (November 13, 1862 – August 10, 1924) usa ka Sugboanong heneral panahon sa Rebolusyon sa mga Pilipino batok sa mga Katsila. Siya lumad nga taga-Tuburan, Sugbo.

Iyang mga ginikanan mao sila si Roberto Maxilom ug Gregoria Molero.

Usa siya ka magtutudlo sa wala pa mosulod sa Katipunan.

Panahon sa Rebolusyon ubos siya sa pagmando ni Leon Kilat ug usa sa mga miatake panahon sa Tres de Abril. Human sa kamatayon ni Leon Kilat siya ang namuno sa rebolusyon sa mga Sugbu. Sa Disyembre 16, 1898 nagpadala siyag suwat ngadto sa mga Kastila nga nagawhag kanila sa pagsurender. Namiya ang mga Kastila bisperas sa Pasko nagbilin lamang og tulo ka pari.

Pagkagun-ob sa Pilipinhong kagamhanan tungod sa pag-abot sa mga Amerikano, gipili ni Hen. Maxilom ang padayong pakiggubat. Oktubre 27, 1901 nitahan siya sa mga Amerikano.

Namatay siya Agosto 10, 1924.

Usa sa mga dagkong dalan sa Dakbayan sa Sugbo karon gingalan sa maong heneral.




#Article 341: Titus Borromeo (170 words)


Si Titus Borromeo usa sa labing inila nga mga magsisibya sa Sugbo sa natad sa radyo ug telebisyon. Siya kanhi tigbalita sa labing unang sibyaanan sa Sugbo, ang Radyo DYRC nga gipanag-iya sa Cebu Broadcasting Company. Siya ang usa sa mga nag-unang magsisibya paghibalik sa pagsibya sa ABS-CBN sa Sugbo niadtong 1988 nga gi-ila na nga (ABS-CBN). (Ang mga kahimanan sa maong estasyon gisakmit sa kagamhanan ni Ferdinand Marcos panahon sa balaod-militar). 

Si Borromeo usa sa mga nagmugna sa Binisayang bersiyon sa nailhang TV Patrol. Ang maong programa gisibya usab sa mga dakbayan sa Davao, Cagayan de Oro,  Butuan, Iligan ug Dumaguete.

Si Titus Borromeo mao ang usa sa tulo sa mga unang tig-balita uban nila ni Tata Cinco ug Bingo Gonzales sa pag-bukas pag balik sa DYCB-TV Cebu (ABS-CBN Cebu). Siya gipadala sa Cagayan de Oro City alang sa pag-dumala sa pag-sibya sa mga balita sa telebisyon sa ABS-CBN Cagayan de Oro. Siya ang gitahasan sa pag-tukod ug ingon man sa pag-dumala sa estasyon sa telebisyon sa ABS-CBN Dumaguete.




#Article 342: Tres de Abril (140 words)


Ang Tres de Abril (Abril 3), Dominggo sa Lukay, tuig 1898, mao ang adlaw kanus-a napapahawa sa pipila ka importanteng dapit sa Sugbo sa mga Sugboanong rebolusyonaryo ang mga Katsila, panahon sa Rebolusyon sa mga Pilipino batok sa mga Katsila. Ang mga langyaw napugos sa pagtago sa Kota San Pedro aron dili sulngon sa mga rebolusyonaryo nga ubos sa pagdumala ni Leon Kilat.

Wala dangtig semana ang pagkontrolar sa mga rebolusyonaryo sa Sugbo human moabot ang mga ayudang militar gikan sa ubang dapit sa nasod.

Usa sa miapil sa maong pagsulong mao sa Hen. Arcadio Maxilom.

Ang maong pag-alsa mao ang una gawas sa mga nanghitabo didto sa Luzon.

Ang giingong giagian sa mga rebolusyonaryo pagsulong sa simbahan sa San Nicolas (usa sa mga importanteng dapit nga gikontrolar sa mga Katsila) gihimo na karong dalan nga ginganlang Tres de Abril.




#Article 343: Testimonis de Jehovà (413 words)


Ang modernong-adlawng sinugdanan sa mga Saksi ni Jehova maoy sa katuigang 1870. Sa sinugdan, sila ginganlang mga Estudyante sa Bibliya. Apan niadtong 1931 gisagop nila ang Kasulatanhong ngalan nga mga Saksi ni Jehova. (Isaias 43:10) Gikan sa ginagmayng mga sinugdanan ang organisasyon miuswag ngadto sa minilyong mga Saksi, kinsa puliki nga nagasangyaw diha sa kapin sa 230 ka nasod.

Ang kadaghanang kongregasyon sa mga Saksi ni Jehova adunay mga tigom katulo sa kada semana. Gidapit ka nga motambong sa bisan hain niini. (Hebreohanon 10:24, 25) Ang Bibliya maoy pasikaranan sa kon unsay ginatudlo. Buksan ug tak-opan sa pag-ampo ang mga tigom. Ang kinasingkasing nga “espirituwal nga mga awit” ginaawit usab panahon sa kadaghanang tigom. (Efeso 5:18, 19) Ang pagsulod walay bayad, ug walay pagpangolekta.—Mateo 10:8.

Kadaghanang kongregasyon naghimo sa mga tigom diha sa usa ka Kingdom Hall. Sagad nga kini sila yanong mga estruktura nga tinukod sa boluntaryong mga Saksi. Dili ka makakita ug mga imahen, mga krusipiho, o susamang mga butang diha sa Kingdom Hall. Ang mga galastohan pagabayran sa boluntaryong mga donasyon. Alang sa mga gustong modonar, anaay kahon alang sa amot.—2 Corinto 9:7.

Sa matag kongregasyon, adunay mga ansiano, o mga magtatan-aw. Sila maoy nanguna sa pagpanudlo sa kongregasyon. (1 Timoteo 3:1-7; 5:17) Sila gitabangan sa ministeryal nga mga alagad. (1 Timoteo 3:8-10, 12, 13) Ang maong mga tawo wala bayawa nga labaw sa uban sa kongregasyon. (2 Corinto 1:24) Wala sila hatagig espesyal nga mga titulo. (Mateo 23:8-10) Dili lahi sa uban ang ilang sinina. Ni gisuweldohan sila alang sa ilang trabaho. Ang mga ansiano kinabubut-ong nag-atiman sa espirituwal nga mga panginahanglan sa kongregasyon. Sila makataganag paghupay ug giya sa mga panahon sa suliran.—Santiago 5:14-16; 1 Pedro 5:2, 3.

Ang mga Saksi ni Jehova maghimo usab ug dagkong mga asembliya o mga kombensiyon kada tuig. Nianang mga panahona magtigom ang daghang kongregasyon alang sa espesyal nga programa sa instruksiyon sa Bibliya. Ang pagbawtismo sa bag-ong mga tinun-an maoy regular nga bahin sa matag programa sa asembliya o kombensiyon.—Mateo 3:13-17; 28:19, 20.

Ang tibuok-kalibotang hedkuwarter sa mga Saksi ni Jehova anaa sa New York. Atua didto ang Nagamandong Lawas, usa ka sentral nga pundok sa eksperyensiyadong mga ansiano nga nagdumala sa tibuok-kalibotang kongregasyon. Aduna usab ing kapin sa 100 ka sangang buhatan sa tibuok nga kalibotan. Nianang mga dapita, ang mga boluntaryo nagatabang sa pag-imprinta ug pagpadalag literatura sa Bibliya. Ginahatag usab ang direksiyon sa pag-organisar sa buluhatong pagsangyaw. Nganong dili magplano nga mobisita sa sangang buhatan nga kinadul-an ninyo?




#Article 344: Mga Saksi ni Heoba (344 words)


Ang modernong-adlawng sinugdanan sa mga Saksi ni Jehova maoy sa katuigang 1870. Sa sinugdan, sila ginganlang mga Estudyante sa Bibliya. Apan niadtong 1931 gisagop nila ang Kasulatanhong ngalan nga mga Saksi ni Jehova. Gikan sa ginagmayng mga sinugdanan ang organisasyon miuswag ngadto sa minilyong mga Saksi, kinsa puliki nga nagasangyaw diha sa kapin sa 240 ka nasod.

Ang kadaghanang kongregasyon sa mga Saksi ni Jehova adunay mga tigom kaduha sa kada semana. Ang Bibliya maoy pasikaranan sa kon unsay ginatudlo. Buksan ug tak-opan sa pag-ampo ang mga tigom. Ang kinasingkasing nga “espirituwal nga mga awit” ginaawit usab panahon sa kadaghanang tigom. Ang pagsulod walay bayad, ug walay pagpangolekta.

Kadaghanang kongregasyon naghimo sa mga tigom diha sa usa ka Kingdom Hall. Sagad nga kini sila yanong mga estruktura nga tinukod sa boluntaryong mga Saksi. Dili ka makakita ug mga imahen, mga krusipiho, o susamang mga butang diha sa Kingdom Hall. Ang mga galastohan pagabayran sa boluntaryong mga donasyon.

Sa matag kongregasyon, adunay mga ansiano, o mga magtatan-aw. Sila maoy nanguna sa pagpanudlo sa kongregasyon. Sila gitabangan sa ministeryal nga mga alagad. Ang maong mga tawo wala bayawa nga labaw sa uban sa kongregasyon. (2 Corinto 1:24) Wala sila hatagig espesyal nga mga titulo. Dili lahi sa uban ang ilang sinina. Ni gisuweldohan sila alang sa ilang trabaho. Ang mga ansiano kinabubut-ong nag-atiman sa espirituwal nga mga panginahanglan sa kongregasyon.

Ang mga Saksi ni Jehova maghimo usab ug dagkong mga asembliya o mga kombensiyon kada tuig. Nianang mga panahona magtigom ang daghang kongregasyon alang sa espesyal nga programa sa instruksiyon sa Bibliya. Ang pagbawtismo sa bag-ong mga tinun-an maoy regular nga bahin sa matag programa sa asembliya o kombensiyon.

Ang tibuok-kalibotang hedkuwarter sa mga Saksi ni Jehova anaa sa New York. Atua didto ang Nagamandong Lawas, usa ka sentral nga pundok sa eksperyensiyadong mga ansiano nga nagdumala sa tibuok-kalibotang kongregasyon. Aduna usab ing kapin sa 100 ka sangang buhatan sa tibuok nga kalibotan. Nianang mga dapita, ang mga boluntaryo nagatabang sa pag-imprinta ug pagpadalag literatura sa Bibliya. Ginahatag usab ang direksiyon sa pag-organisar sa buluhatong pagsangyaw.




#Article 345: Amahan Namo (415 words)


Ang Amahan Namo (gitawag usab ug Pag-ampo sa Ginoo o Pater Noster sa Linatin) usa ka ginatahoran (venerated) nga pag-ampo sa mga Kristiyano nga sain, sumala sa Bag-ong Tugon (New Testement), gitudlo ni Hesus isip nga ang pinaagi sa pag-ampo:

Busa, ingna hinuon niini pag-ampo: ... (Mateo 6:9 RCPV)

Kon mag-ampo kamo, ingna: ... (Lucas 11:2 RCPV)

Duha ka bersiyon nianing pag-ampo ang nakatálà (record) sa mga ebanghelyo: usa ka taas-taas nga panaysay sulod sa Sermon sa Ibabaw sa Bukid sa Ebanghelyo ni Mateo, ug usa ka mubo-mubo pud nga anaa sa Ebanghelyo ni Lucas kon miingon ang usa sa iyang mga tinun-an, 'Ginoo, tudloi kami sa pag-ampo sama nga gitudloan ni Juan ang iyang mga tinun-an.' Si Harold H. Buls, usa ka teyologong Luterano, misugyot nga ang duha lintungánay (original) daw; sa bersiyong Mateo sinultian ni Hesus sayo sa iyang ministeryo sa Galilea, ug ang sa bersiyong Lucas usa ka tuig unyâ, lagmit (likely) kaayo nga sa Hudea.

Sa Mateo, ang unang tulo sa pito ka mga bahin-bahínan (petition) mipulong sa Ginoo; ang uban nga upat misúgid sa mga panginahanglan ug sigamno (concern) sa tawo. Diha ra sab sa Mateo milabot ang matuman ang Imong pagbuot ug ang luwasa kami gikan sa daotan nga mga bahin-bahínan. Ang duha ka lintungánay nga teksto sa Grinyego adunay pangmatang (adjective) nga ἐπιούσιος (epiousios), sain nga walà kini siyang pulonga sa uban pa nga kapanulatanan (literature) sa Klasikal ug Koine nga Griyego; samtang lantugíon       (controversial), ang pulong nga matag adlaw maóy ságad nga gigamit isip nga (as) paghubad nganhi sa dilang-Sinugboanon (sama sa daily sa Iningles). Pipilang Kristiyano, ilabi na ang mga Protestante, ang mitápos sa ilang mga pag-ampo uban sa doksolohiya, usa ka taudtaorang pakapin o addendum nga makita sa pipilang manuskrito sa Mateo.

 Mateo 6:9-13 (RCPV)                                                  Lucas 11:2-4 (RCPV)
 Amahan namo nga anaa sa langit,                                      Amahan:
 balaanon ang imong ngalan;                                           simbahon unta ang balaan mong ngalan,
 maghari ka kanamo                                                    maghari ka unta kanamo.
 ug tumanon ang imong pagbuot
 dinhi sa yuta
 sama nga gituman kini didto sa langit.
 Ihatag kanamo ang pagkaon                                            Ihatag kanamo sa matag adlaw
 nga among gikinahanglan karong adlawa;                               ang pagkaon nga among gikinahanglan.
 ug pasayloa kami sa among mga sala                                   Ug pasayloa kami sa among mga sala
 sama nga kami nagpasaylo sa mga nakasala kanamo.                     kay nagpasaylo kami sa tanan nga nakasala kanamo.
 Ayaw kami itugyan sa pagsulay;                                       Ug ayaw kami itugyan sa pagsulay
 luwasa hinuon kami gikan sa daotan. 
 [Kay imo ang gingharian,
 ang gahom ug ang himaya
 hangtod sa kahangtoran.]




#Article 346: Bulan (astronomiya) (108 words)


Ang bulan o buwan ang nag-inusarang natural nga satelayt sa kalibotan. Ang sentro nga distansya gikan sa Kalibotan ngadto sa Bulan mokabat og 384,403 kilometros (238,857 milyas), mga 30x sa diametro sa Kalibotan. Aduna kiniy diametro nga 3,474 kilometros (2,159 milyas) — mas dako'g gamay sa 1/4 sa Kalibotan. Ang iyang gibultohon 1/50 lang sa Kalibotan. Ang iyang gravitational pull sa surface mga 1/6 sa Kalibotan. Ang Bulan mokompleto sa iyang paglibod sa Kalibotan matag 27.3 ka adlaw, ug ang mga baryasyon nga peryodiko sa heyometriya sa sistemang Kalibotan–Bulan–Adlaw mao ang responsable sa mga dagway sa mga lihok sa Bulan (lunar phases) nga mobalik matag 29.5 ka adlaw.




#Article 347: Bulan (panahon) (101 words)


Ang bulan o buwan usa ka yunit sa panahon, gigamit sa kalendaryo, nga ka-ekstensibo sa natural nga peryod sa paglihok sa Bulan. Ang tradisyonal nga konsepto nagsugod sa siklo sa nawong sa Bulan (lunar phases) nga mokabat og 29.53 ka adlaw, gitawag nga sinodiko (synodic month). Sumala sa antropolohiya, gikan sa mga nabungkal nga istik sa pag-ihap, ang mga resirtser nag-konklud nga nag-ihap sa adlaw ang mga tawo pinaagi sa nawong sa Bulan niadto pang sayo sa panahong Paleyolitiko.

Ang kalendaryong Gregoryano, nga gigamit sa kadaghanan sa mga nasod sa kalibotan, adunay dose (12) ka bulan ekwal sa usa ka tuig:




#Article 348: Puerto Princesa (329 words)


Ang  Puerto Princesa  primera klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Palawan, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 2,381.02 kilometros quadrado ug nahimutang ikatulo nga distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 222,673 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 5300.

Ang Dakbayan sa Puerto Princesa nabahin ngadto sa 66 ka barangay.

Lalawigan ang Puerto Princesa City sa Pilipinas. Nahimutang ni sa rehiyon sa Mimaropa, sa habagatan-kasadpang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Puerto Princesa City.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Marso, sa  milimetro.

Lungsod ang Dakbayan sa Puerto Princesa (Ininggles: Puerto Princesa City, Tinagalog: Lungsod ng Puerto Princesa) sa Pilipinas. Nahimutang ni sa rehiyon sa Mimaropa, sa habagatan-kasadpang bahin sa nasod,  km sa habagatan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Dakbayan sa Puerto Princesa, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Dakbayan sa Puerto Princesa kay  patag sa sidlakan, apan sa kasadpan nga kini mao ang kabungtoran. Sa habagatang-sidlakan, dagat ang pinakaduol sa Dakbayan sa Puerto Princesa. Kinahabogang dapit sa palibot ang Thumb Peak,  ka metros ni kahaboga ibabaw sa dagat,  km sa kasadpan sa Dakbayan sa Puerto Princesa. Dutdot ang lumulupyo ining dapita. Dakbayan sa Puerto Princesa ang kinadak-ang lungsod sa maong dapit. Sa rehiyon palibot sa Dakbayan sa Puerto Princesa, mga luuk, mga lawis, ug kapuloan talagsaon komon.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Dakbayan sa Puerto Princesa.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Hulyo, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Marso, sa  milimetro.




#Article 349: Mars (110 words)


Para sa ubang gamit, tan-awa ang Mars (pagklaro)

Mars o Marte mao ang ikaupat nga planeta gikan sa Adlaw sa Sistemang Solar. Ang planeta gingalan gikan kang Mars (Marte), ang Romanong diyos-diyos sa gera. Kini usab giingon nga Planetang Pula tungod sa iyang daw pula nga itsura makita gikan sa Kalibotan. 

Ingon sa mga siyentista, naa'y tubig ang Mars sauna hantod sa naigo ang kini nga planeta tungod sa mga asteroid. Ang tubig ay ni gamay ogni daghan ang mga bulkan. Diri nawala ang tubig.

Duha ang bulan sa kini nga planeta, ang Phobos og ang Deimos. Ang kining duha ka gamay ka mga bulan ay sila'y naglibot sa Mars.




#Article 350: Merkuryo (planeta) (104 words)


Merkuryo ang pinakasulod (innermost) ug ang pinakagamay nga planeta sa Sistemang Solar. Kini mopalibot sa Adlaw matag 88 ka adlaw. Ang iyang kahayag mokabat gikan −2.0 hantod 5.5 apparent magnitude, pero dili kaayo makit-an kay ang iyang kinadak-ang separasyon nga anggular sa Adlaw (kinadak-ang elonggasyon) 28.3° lamang. Makit-an lamang kini sa panahon sa pabontagay o sa pagabiihay (twilight). Gamay lang ang nahibaw-an niining planeta: ang spacecraft nga mipaduol sa Merkuryo mao ang Mariner 10 niadtong 1974–1975, nga nakamapa sa 40%–45% lamang sa maong planeta. 58.6462 ka adlaw ang iyang usa ka rotasyon. Ang Merkuryo pareho og etsura sa Bulan kay na-cratere man usab kini.




#Article 351: Melquiadito M. Allego, Jr. (320 words)


Si Melquiadito M. Allego, Jr. (o Mel Junne Allego) usa ka tinamod ug de kalibreng magbabalak sa Binisayang Sinugboanon, ug ingon man sa Iningles. Nakatapos sa medisina sa Southwestern University sa Sugbo ug nagpraktis sa iyang propesyon sa Amerika diin didto nailhan siyang batid nga radiologist. Naminyo kang Maria Thelma ug may tulo ka anak.

Maisip nga naglatay sa iyang dugo ang pagka mahiligon sa arte sa panulat. Ang iyang Papa Doroteo Maambong, niya pa, nagtumpi ug nagdeklamar og mga balak sa iyang kamalig sa banika. Ang iyang magulang, si Tony M. Allego, usa usab ka magsusulat, magbabalak, dramaturgo, orador ug mag-aawit. Si Manang Etta niya (Dr. Emerlita Allego Malazarte) nga kanhi DECS Supervisor usa sab ka magsusulat.

Napukaw ang iyang kahimatngon sa kalibotan sa arte sa pamalak sa nag-edad og 7. Gibalak niya ang Lumba (gipraktis siya sa iyang mga ginikanan: Mama Miling ug Papa Dading) sa Grade 2 pa siya atol sa usa ka Commencement Ceremony.

Giisip niyang impluwensiya o idolo sa panulat sila si Junne Cañizares, Ricardo Baladjay, Laurean Unabia, Tiburcio Baguio, ug Francisco Candia, mga magsusulat nga pulos gibantog ug giyukboang magtatampo-magbubulig sa Bisaya Magasin; sa mga langyaw, sila si Charles Simic, Billy Collins, Stanley Kunitz, John Ashberry, Pablo Neruda, Williams Carlos Williams, E.E. Cumings, T.S. Eliot ug Walt Whitman.

Siyay nakaideya aron matibuok ang ALBICALARIVI Poetry Group, usa ka grupo sa mga magbabalak kansang tradisyon ug estilo nakabaton og dakong respeto sa kontemporaryong mga magbabalak ug bag-ong mga  sumusunod.

Sa dako niyang gugma sa panulat ug ingon man sa mga igsoon sa dagang, gitukod niya ang BATHALAD, Inc. nga sa kaulahian mikaylap ngadto sa Mindanao.

Makanunayon usab siyang mi-sponsor og mga tigi sa sinulatay aron pagdasig sa mga alagad sa dagang sa pagpadayon sa kawsa. Niya pa, Imbes medical-surgical mission, ang iya sa mananambalak literary enrichment mission. 

Maoy panganay niyang obra ang Tingpamulak Sa Nahanawng Kabatan-on nga napatik sa Silaw sa gula Mayo 9, 1963.




#Article 352: Maldives (119 words)


Maldives (o Islas Maldivas) usa ka islang nasod nga mga atoll sa Kadagatang Indyan, apil sa subrehiyon sa Habagatang Asya. Kini nahimutang sa habagatan sa kapuloang Lakshadweep sa Indya, ug mga 700 ka kilmetro (435 mi) ang kalayuon sa Sri Lanka. Ang 26 ka atoll apil ang Addu Atoll, RAF base kaniadto , mi-encompass sa teritoryo nga adunay mga 1,192 ka mga gagymang isla, mga 200 niini adunay mga namuyo. Ang mga isla nga adunay hotel, antena, tangke sa krudo, ug uban pang edipisyo wala giapil sa ihap sa gobyerno bilang gipuy-an nga pulo. Ang Maldives ang pinakagamay nga nasod sa Asya binase sa populasyon. Kini sab ang pinakagamay nga nasod nga Muslim sa kalibotan. Male ang iyang kapital.




#Article 353: Iraq (294 words)


Iraq (Arabiko: العراق, IPA: ɪ.ˈɹɑ(ː)k), mao ang nasod sa Tunga-tungang Sidlakan o Middle East nga mikupot sa kadaghanan sa amihanang-kasadpang bahin sa kabukirang Zagros ug sa sidlakang bahin sa desyerto sa Syria. Kini adunay utlanan sa Kuwait ug Arabyang Saudi sa habagatan, Jordan sa kasadpan, Syria sa amihanang-kasadpan, Turkey sa amihanan, ug Iran sa sidlakan. Aduna kiniy baybayon sa Umm Qasr sa Gulpong Persyano. Ang Iraq adunay duha nga sapa, ang Tigris ug ang Euphrates. Ang kini nga mga sapa mihatag sa Irak sa agrikultural nga panginahanglan niadto pang mga naunang sibilisasyon (Fertile Crescent sa Mesopotamia). 

Ang Iraq usa ka developing parliamentary democracy, nga adunay 18 ka governorates (muhafadhat). Ang kapital nga dakbayan, Baghdad, nahimutang sa sentrong-sidlakan sa nasod. Ang Iraq adunay hataas nga kasaysayan sugod pa sa panahon sa Mesopotamia. Ang mga istoryador mi-identipikar sa rehiyon sa tunga sa Tigris ug sa Euphrates nga mao ang Fertile Crescent, usa ka duyan sa sibilisasyon, ug ang lugar kung diin naimbento ang pagsulat. Ang Iraq kaniadto nasakop sa Akkadiano, Assyriano, Babyloniano, Persiano, Macedoniano, Parthiano, Arabo, Ottomano, ug Britanyo nga mga imperyo.

Sugod niadtong imbasyon sa tuig 2003, ang multinasyonal nga kowalisyon sa puwersa, kasagaran mga Amerikano, misakop sa Irak. Ang imbasyon mipasiugda ug miresulta sa gubot sibil, political breakdown, ang remobal ug eksekusyon kang presidenteng Saddam Hussein, mga problemang nasyonal sa pagdebelop sa balanse sa politika, economiya, imprastruktura, ug sa paggamit sa mga reserba sa krudo. Ang kini ng amga isyu miresulta sa mga setback para sa Irak, mao nga halos tanang atensyon sa internasyonal nga komunidad nakapokus sa Irak. Sumala sa 2007 Failed States Index, gihimo sa Carnegie Endowment for International Peace's Foreign Policy magazine ug sa Fund for Peace, ang Iraq mao ang ikaduhang pinakagubot nga nasod (most unstable country) sunod sa Sudan.




#Article 354: Bareyn (101 words)


Bahrayn (opisyal: Gingharian sa Bahrayn; Iningles: Bahrain; Arabiko: مملكة البحرين Mamlakat al-Baḥrayn), usa ka walay yutan-ong utlanan nga islang nasod sa Gulpong Persyano ug ang pinakagamay nga Arabong nasod. Ang Arabyang Saudi anaa sa kasadpan ug nakasumpay ang Saudi sa Bahrain pinaagi sa King Fahd Causeway (giabrehan niadtong November 1986); ang Qatar anaa sa habagatan sa may Gulpo sa Bahreyn. Ang Qatar–Bahrain Friendship Bridge nga giplano sa karon mosumpay sa Bahrain ngadto sa Qatar ug mahimong pinakataas nga tulay sa kalibotan. Ang Bahrayn gideklara nga gingharian niadto lamang tuig 2002. Kaniadto, usa kini ka emirato ug opisyal nga gitawag og estado.




#Article 355: Israel (153 words)


Ang Estado sa Israel (Inebreo: מדינת ישראל, Medinat Yisra’el; Inarabigo: دولة إسرائيل, Dawlat Isrā'īl) usa ka nasod nga nahimutang sa Habagatang-Kasadpang Asya, sa Levant nga parte sa Middle East, sa sur-este nga kilid sa Dagat Mediteraneo. Kini giutlanan sa Libano sa norte, Sirya ug Jordan sa este, ug Ehipto sa surweste.

Ang Israel gihimo niadtong 1948. Ang populasyon karon mga 7 ka milyon, mayoriya mga Hudiyo. Bisa'g kini puy-anan sa mga Hudiyo ug Arabo, kini ang nag-inusarang estadong Hudiyo. Jerusalén ang iyang kapital ug sede sa kagamhanan ug Tel Aviv ang labing dakong dakbayan; aduna usab sa Tel Aviv ang mga embahada sa mga ubang nasod. Israel ang nag-inusarang nasod sa Tunga-tungang Sidlakan nga gikonsider nga demokrasyang liberal tungod sa iyang mga political rights ug civil liberties. Apil niini, ang Israel gikonsider nga pinakaabanse sa rehiyon sa kagawasan sa prensa, regulasyon sa negosyo, kompetisyon nga ekonomiko, kagawasan sa ekonomiya, ug pangtanang human development. 




#Article 356: Mariano Mañus, Sr. (134 words)


Si MARIANO F. MAÑUS, SR., Binog sa kahigalaan, nailhan sa iyang sinukog ug binagay nga mga balak. Siyay garbong amahan nila ni Mariano Y. Mañus, Jr., kanhi managing editor sa Bisaya; Hendry, Nelson ug Jimmy nga pulos usab mahiligon sa panulat.

Napulog walo pa lang ang iyang edad dihang misugod siyag bakyaw sa dagang. Sa pagkatukod sa Ikapitong Limbo Writer’s Club, siya maoy napiling puli-pamuno ug nahimo usab nga pamuno sa laing kapunongan— ang Hinanib Sa Dila Ni Lapulapu.

Taudtaod siyang nag-alagad isip Binisaya editor sa mantalaan sa kompaniya sa mina kanhi sa Lutopan, Dakbayan sa Toledo. Nagpuyo sa Dakbayan sa Lapulapu, usa siya sa maisip nga batid sa paghimog krusword pasol kun pulongbay sa Binisaya.

Sa unang bangga sa sinulatay sa LUDABI, ang iyang balak nga “Ang Narra” maoy nakailok sa Ikaduhang Ganti.




#Article 357: Conchito E. Germino (664 words)


Si Conchito E. Germino natawo niadtong Disyembre 11, 1956 sa Hinablan, Badian, Sugbo apan nanimuyo na karon sa Cangyan, Carmen, Sugbo uban sa iyang kapikas sa kinabuhi nga si Alcea Maningo ug duha ka anak, si Sheena ug Sheryl.

Sumala pa niya, maoy pangandoy niya kaniadto nga sa pinulongang Iningles siya mahimong usa ka nobelista. Tingali ang pinulongang langyaw maoy unang nakadani kaniya tungod sa kasilaw ug kamasanagon ning maong pinulongan nga atong ikabagat adlaw-adlaw nga gikalawat usab sa nagkalainlaing kaliwatan sa tibuok kalibotan.

Namatikdan ko, sa unang higayon, ang ngalan ni Magsusulat Germino dinhi sa Bisaya Magasin sa gula Marso 2, 2005 ubos sa matahom niyang sugilanon nga nag-ulohan: “Ang Estatuwa” diin kining maong obra na-banner story gayod nga may talagsaong kasaysayan nga sa mga magbabasa, sama kanako, malisod gayod mahikalimtan.

Ang panganay niyang sugilanon dinhi sa Bisaya maoy nag-aghat kanako sa pagsulat kaniya sa tuyo nga hiilhan ko siya pag-ayo ug ikahinasa isip igsoon sa dagang. Dali niyang gibaslan ang akong sulat, dili sama sa ubang magsusulat nga wala gani mobalos. Ug didto nako hidiskobrehi nga gumikan diay niadtong sugilanong “Ang Estatuwa”, gipasidunggan siyag special award sa Dagang Foundation, Inc. isip “Most Promising Writer of the Year”.

Kaha nadasig sa maong pasidungog, nahisakay na usab sa Bisaya sa gula Hulyo 6, 2005 ang sugilanon niyang “Ang Bili Sa Kastigo Ni Mama” nga maanindot gihapon. Alang kanako, dili na usa ka kuyabog nga tamsi si Ginong Germino.

Sa asoy niya sa sulat, sa nagtungha pa siya nga mikuha sa kursong Nautical Science sa University of Cebu, nahiligan na niya ang pagpadala og tampo sa Letter to the Editor sa mantalaang Iningles sa Sun*Star ug Freeman. Niadtong panahona, naaghat usab siya sa pagpadalag tampong sinulat sa Single Music Magazine nga ang silbing bayad sa iyang pagpulaw mao ra ang libreng kopya sa magasin. Apan ang labi niyang kalipay mao ang pagpadalag mga sinulat sa Woman magazine diin nakapapatik siyag daghang jokes. Dinhi mikita siyag P5,000.00 nga maoy nakahatag kaniyag ideya nga ang pagpanulat mahimo diay usab nga kapanguwartahan.

Apan nakaamgo siya nga walay sama kanindot ang pagsulat sa kaugalingon tang pinulongan. Tungod niini, misulay siya sa pagsulat og Binisaya ug gitampo niya kini sa Superbalita ug sa Banat News. Bisan og dili pa dan-ag ang iyang karera sa pagpanulat sa Binisaya, apan makapamantala na siyag labing menos duha ka sugilanon sa usa ka bulan. Gitug-an ni Ginong Germino nga makasulat siya og duha ka sugilanon sa usa ka adlaw apan maluya siya sa pagsulat kon dili mamantala ang gitampo niyang mga sugilanon. Bisan gamay lamang ang bayad (P200.00 ang pamayad sa Banat News ug Superbalita), nindot kaayo ang iyang bation kon mapatikan.

Dili matamay ang sinulatan ni Ginong Conchito E. Germino kay milutaw nga bisan sa kabag-o pa niya sa pagpanulat sa Binisaya, miantog na man ang iyang ngalan. Niadtong tuig 2003, siya ang ikanapulo nga finalist sa tigi sa sinulatay sa Superbalita. Ug sa tuig 2004, ikadose usab siya nga finalist apan kay walo ra man ka finalist ang gipremyohan, wala siya makadawat og ganti sa iyang kakugi. Apan bisan pa niini, nalipay siya nga naghinay-hinay siya sa pagsaka ngadto sa panganod hangtod nga ikaindig na niya sa paglupad ang mga agila sa panulat sa Binisaya.

Gani, kadtong sugilanong “Ang Estatuwa” nga unang nakasimhot og tinta sa obra ni Conchito E. Germino, para nako, adunay talagsaong hiyas nga makapakuray sa galamhan sa magbabasa ug malisod gayod mahikalimtan. Tagsa ray bag-ohan nga makasulat og ingon niadto kakomplikado ug kaugdang. Maong para nako, usa siya ka banog nga magsusulat ning bag-ong panahon.

Ang nangapatik niyang mga sugilanon sa mga mantalaan sa Sugbo mao ang “Kalinaw Human Sa Unos”, Banat News, Abril 5, 2005; “Gugma Ug Trahedya Sa Labor Day”, Banat News, Abril 9, 2005; “Kabos Nga Adunahan”, Superbalita, Mayo 1, 2005; “Hagit Sa Gugma”, Superbalita, Mayo 10, 2005, sa paghingalan og pipila.

Alang kaniya, makadawat man siya og ganti o dili sa mga tigi sa sinulatay sa pinulongang Binisaya, padayon gihapon siyang magsulat sa Binisaya!—




#Article 358: Grand Theft Auto: San Andreas (210 words)


Grand Theft Auto: San Andreas (GTA:SA) mao ang usa ka sandbox-style nga action-adventure nga duwa gidebelop sa Rockstar North. Kini ang ika-3 nga 3D game sa Grand Theft Auto video game franchise ug ika-5 nga original game overall. Orihinal nga gi-release para sa PlayStation 2 niadtong Oktubre 2004, ang duwa na-ported ngadto sa Xbox ug Microsoft Windows, ug nakakuha'g mga award ug hataas nga sales figures sa tulo ka platform. Kini ang highest selling nga duwa sa PlayStation 2, ang iyang sales mikabat og 14 milyon mark.

Gi-set sa tuig 1992, ang duwa nakasentro sa main character, si Carl CJ Johnson nga miuli sa Los Santos (gi-pattern ang Los Santos sa Los Angeles) niadtong nakahibalo na siya sa murder sa iyang nanay. Nakit-an ni CJ ang iyang pamilya ug ang iyang daang gang, ang Grove Street Families, nga nagkagubot. Sa duwa, si CJ hinay-hinay nga nahibaloan ang plot sa pagmurder sa iyang nanay samtang iyang giestablisar og balik ang iyang gang ug nagapundar og mga negosyo.

Pareho sa uban pang serye sa Grand Theft Auto, ang success sa San Andreas nasagolan og mga kontrobersiya; ang mga nakatagong sulod sa duwa miresulta sa pag-rating og usab sa duwa ngadto sa Mature o Adults Only ug sa removal niini sa retail stores.




#Article 359: BisRock (621 words)


Ang terminong Bisrock usa ka gi-coin nga pulong silbing minubo sa Visayan rock songs – matang sa Binisayang mga kanta nga dunay impluwensiya sa Iningles nga rock genre sa musika. 

Kaniadto, sagad sa Binisayang mga kanta mao kadtong tradisyonal nga estilo sa novelty songs nila ni Max Surban ug Yoyoy Villame, ang nagkurog-sa-kabugnaw nga mga balad nila ni Pilita Corales ug Dulce ingon man ang klasikong mga kanta sama sa Matod Nila, Matod Mo, ubp.

Una pa gayod niini mao ang way kamatayong mga alawitong lumad (folk songs) nga popular kaayo sa unang panahon. Ug sa pagligid sa panahon, nunot sa impluwensiya sa binag-ong genre sa musika, mitungha ang Bisrock.

Una kining nadungog niadtong entrada ug tunga-tungang bahin sa dekada '90. Apan dili pa Bisrock ang termino niini kaniadto. Ubos pa kini sa gitawag og Bugs Underground Sound Movement nga gipasiugdahan ni DJ Bernie Quiros a.k.a. Ka Pedro sa 99.5 RT FM Radio Station.

Nahitabo lang nga wa gyod makabuylo og maayo sa kahanginan ang pagtublaw unta sa maong mga kanta kay pipila lang ang mihangop niini. Kadaghanan sa mga batan-on kaniadto lud-on pang maminaw kay Binisaya lagi kuno. Kiwaw pamation sa dunggan.

Daghan ang misuway kaniadto pagpalambo sa musikang Bisaya nga rock genre. Apan kahisagmuyo lang ang misugat kanila kay sa higayon nga motokar na silag mga kantang Binisaya, ang mga tawo nga buot untang malingaw mag-iyahay man hinuon pagbiya. Maoy hinungdan nga labi pang mitublaw sa kahanginan ang mga kantang gama sa langyawng pinulongan.

Sa mga nagbase sa Manila, labihang pagsulbong sa mga bandang Eraserheads, Yano, Rivermaya, Siakol, Parokya ni Edgar, Agaw Agimat ug daghan pa kaayo. Samtang ang mga banda nga nagpatunhay unta sa Binisayang mga kanta naingon intawon sa humod nga mga piso nga wa gyod makalupad.

Apan takulahaw nahibalik ang kasibot sa mga batan-on pagpaminaw sa mga kantang Binisaya dihang sa sayong bahin ning dekada dos mil, maisogong gisuwayan pagpabati ni Ex-PBB Housemate Budoy (Heracleo Meraviles) sa bandang Junior Kilat ang iyang mga kantang Binisaya nga dunay dakong impluwensiya sa reggae music.

Angay masayran nga kining reggae nga genre sa musika gipasiugdahan ni Bob Marley— ang maleyendahon ug rebelyosong Jamaican singer nga naila sa tibuok kalibotan gumikan sa pinalahi ug yunik nga estilo niini sa musika nga dunay dakong kailhanan sa ilang kultura sa nasod sa Jamaica. Maong tataw kaayong matan-aw nga si Bob Marley ang nahimong sumbanan ni Budoy sa iyang kawsa sa musika nga mao ang pagpalambo sa kaugalingong kultura pinaagi sa musika aron dili mahulog sa kawalaan ang nahabiling kaliwatan.

Tungod sa ehemplong gipakita ni Budoy pinaagi sa nasodnong telebisyon ubos sa programang Pinoy Big Brother Celebrity Edition, nadani niyag balik ang mga batan-on hasta na gani ang mga hamtong sa pagmahal sa kaugalingon tang mugna.

Human niadto, misunod ang Bisrock phenomenon. Bisan reggae ug dili rock ang genre sa musika ni Budoy, maisip gihapon nga siyay nagduslit sa pabilo aron mahaling ug modilaab pag-usab sa matag dughan sa mga batan-on ug mga hamtong nga Bisaya ang paghangop sa kaugalingon tatak sa musika nga diriyot gyod unta mabuwasot sa kalimot.

Sa pagpanggimaw sa mga bandang Bisdak nga nanagtagik sa mga kantang Binisaya nga rock, lupig pay mga libgos nga mingkatap ang mga bandang Bisrock gumikan usab sa mainitong pagsuporta niini sa mga tawo. Pagmatuod niini, misobra sa tres mil ka tumatan-aw ang nanagpaduas taliwala sa nagbunok nga ulan sa gipahigayong “Bisrock Rakrakan” niadtong Septiyembre ug “Tingog Kabataan Concert” niadtong Nobiyembre 2006 sa Dakbayan sa Sugbo aron lang ikapahungaw ang mainitong paghangop sa maong mga kantang Binisaya.

Sa daghang nanunghang mga bandang Bisrock, maoy maisip nga pioneering ang grupong Missing Filemon, Junior Kilat, Aggressive Audio, Fervent, Phylum, Kabobo, Ossified, Assembly Language, ug uban pang Bisrock bands nga nagmahal sa pinulongang Binisaya pinaagi sa musika.




#Article 360: Armenya (136 words)


Armenya (Inarmenyo: Հայաստան, Hayastan, Հայք Hayk‘; Kinatsila ug Ininggles: Armenia), mao ang usa ka landlocked ug mabukid nga nasod sa Eurasia natung-an sa Dagat Itom ug Dagat Caspian, sa Habagatang Caucasus. Aduna kiniy utlanan sa Turkey sa kasadpan, Georgia sa amihanan, Azerbaijan sa sidlakan, ug Iran ug Nakhchivan nga exclave sa Azerbaijan sa habagatan. Ang Armenya duol sa utlanan sa rehiyon sa Sidlakang Uropa mao nga aduna kiniy koneksyon nga sosyopolitikal ug kultural sa Uropa. 

Usa ka kanhing republika sa Unyon sa Sobyet, ang Armenya usa ka unitaryo, multipartido, nga demokrasya nga nasod-estado nga adunay karaan ug makasaysayan nga kultura. Kini ang unang nasod nga mi-adap sa Kristiyanismo isip relihiyon sa estado, ang Armenya usa ka estado nga sekular karon, bisa'g ang dako ang na-ambag sa relihiyong Kristiyano sa kasaysayahn ug identipikasyon sa mga tawong Armenyano.




#Article 361: Aserbaiyan (185 words)


Ang Azerbaijan [IPA: ɑ:zɚbai'ʤɑ:n] (Aserbaiyan: Azərbaycan), usa ka nasod nga adunahan sa lana nga krudo sa Caucasus nga rehiyon sa Eurasia. Kini giutlanan sa Dagat Caspian sa sidlakan, Rusya sa amihanan, Turkey sa kasadpan, Georgia sa amihanang-kasadpan, Armenya sa kasadpan, ug Iran sa kasadpan. Ang Republikang Autonoma sa Nakhchivan (usa ka exclave sa Azerbaijan) adunay border sa Armenya sa amihanan ug sidlakan, Iran sa habagatan ug kasadpan, ug Turkey sa amihanang-kasadpan. Ang Nagorno-Karabakh nga rehiyon apil ang 7 ng akaubang distrito sa habagatang-kasadpan ng arehiyon sa Azerbaijan nakontrol sa mga separatistang Armenyano sugod pa sa kahumanan sa Gerang Nagorno-Karabakh niadtong 1994. Upat ka United Nations Security Council Resolutions (822, 853, 874, and 884) mitawag sa withdrawal sa mga puwersang miokupa sa kining mga lugar sa Azerbaijan. 

Ang Azerbaijan usa ka republika nga demokratiko, sekular ug unitaryo. Kini ang pinakadakong nasod sa Caucasus segun sa arya ug populasyon. Kini usa ka co-founder sa Commonwealth of Independent States, GUAM ug sa Organization for the Prohibition of Chemical Weapons. Ang nasod adunay Permanent Mission sa Unyon sa Uropa ug usa ka host sa Special Envoy sa European Commission.




#Article 362: Tsipre (168 words)


Cyprus (usab Tsipre) (Grinyego: Κύπρος, Kýpros; Tinurko: Kıbrıs), usa ka islang nasod sa Kasadpang Asya pero adunay sosyopolitikal ug kultural nga konesyon sa Uropa. Kini nahimutang sa sidlakang bahin sa Dagat Mediteranyo, sa habagatan sa Turkey (Anatolia). Cyprus mao ang ikatulo sa pinakadakong isla ug usa sa mga popular nga lugar sa turismo sa Mediteranyo. Kolonya sa Britanya kaniadto, nahatagan kini og independensya gikan UK sa tuig 1960. Ang Cyprus miyembro sa Unyon sa Uropa sugod Mayo 1, 2004.

Niadtong 1974, human sa kagubot sa mga Griyego ug Turko nga Cypriot, misakop ang Turkey sa 1/3 nga teritoryo sa isla. Kini miresulta sa pagkadisplace sa libo-libong mga Cypriot ug sa pundasyon sa Turkong Cypriot nga political entity sa amihanang bahin sa isla. Ang kining politikal nga sitwasyon nahitabo pa hangtod karon.

Ang Republika sa Cyprus, ang giila nga estado sa internasyonal nga komunidad, adunay de jure nga soberanya sa isla ug sa dagat nga palibot niini; pero, ang isla de facto nga gi-partisyon ngadto sa upat ka bahin:




#Article 363: Turkeya (117 words)


Ang Turkiya (Tinurko: Türkiye; Kinatsila: Turquía; Ininggles: Turkey) maoy nasod sa Habagatang-kasadpang Asya, sa Eurasia nga nahimutang sa peninsula sa Anatolia ug sa rehiyon sa Balkan sa habagatang-sidlakang Uropa. Ang Turkey adunay border sa 8 ka nasod: Bulgaria sa norweste, Gresya sa weste, Georgia sa nor-este, Armenya, Azerbaijan (ang exclave sa Nakhichevan), ug Iran sa este, Irak ug Syria sa sur-este. Nagborder sab kini sa Dagat Mediteranyo sa sur, sa Dagat Aegean sa weste, ug sa Dagat Itom sa norte. Anaa sa Turkey ang Dagat sa Marmara, ang gigamit sa mga heyograpo pangmarka sa utlanan sa Uropa ug Asya, mao nga ang Turkey usa ka nasod sa transkontinental. İstanbul ang iyang kapital (ang kanhing Constatinople ug Byzantium).




#Article 364: Turkmenistan (123 words)


Turkmenistan (usab: Turkmenia) usa ka nasod sa Asya Sentral. Ang ngalang Turkmenistan gikan sa Persyano, nga ang gipasabot yuta sa Turkmen. Hangtod 1991 kini usa ka constituent republic sa Unyon sa Sobyet, ang Turkmen Soviet Socialist Republic. Kini adunay border sa Afghanistan sa sur-este, Iran sa surweste, Uzbekistan sa nor-este, Kazakhstan sa norweste, ug sa Dagat Caspian sa weste. 87% sa populasyon Muslim. Sumala sa CIA World Factbook 2006, ang Turkmenistan ika-5 sa GDP growth rate. Kadaghanan sa nasod desyerto, ang desyerto sa Karakum (Black Sands). Aduna kiniy single-party system ug gidumala sa President for Life Saparmurat Niyazov hangtod Disyembre 21 2006, ang petsa sa iyang kamatayan tungod sa cardiac arrest. Nag-eleksyon niadtong Pebrero 11 2007. Si Gurbanguly Berdimuhammedow ang nadeklara nga nakadaog.




#Article 365: Grand Theft Auto (138 words)


Grand Theft Auto (GTA) usa ka video game nga serye nga gihimo ug gidebelop sa Scottish developer nga Rockstar North (kaniadto DMA Design),  Rockstar Games ang publisher ug nag-debut niadtong 1998. Aduna kiniy 8 ka stand-alone nga duwa ug duha ka expansion packs para sa orihinal,  ug . Grand Theft Auto III ug ang misunod nga duwa sa serye nahimong best-selling blockbusters ug nakakuha sab og critical acclaim, apil na ang daghan nga Game of the Year awards. Popular ang serye mao nga daghang mga Hollywood actors nag-voice sa mga character sa duwa. Ang mga gangster film veterans sama nila Michael Madsen, Samuel L. Jackson, James Woods, Joe Pantoliano, Frank Vincent, Robert Loggia ug Ray Liotta mi-voice sa serye. Ang ngalan sa serye na-derive gikan sa grand theft auto, nga nag-refer sa pangawkaw sa mga behikulong de motor.




#Article 366: Grand Theft Auto: Vice City (201 words)


Grand Theft Auto: Vice City (GTA:VC) mao ang ikaupat nga duwa sa video sa prankisa sa Grand Theft Auto. Gidesinyo sa Rockstar North ug Rockstar Games ang publisher, kini nag-debut sa Amihanang Amerika niadtong Oktubre 27, 2002 para sa PlayStation 2 ug paspas nga nahimong best-selling video game sa tuig 2002. Hangtod sa Hulyo 2006, ang Vice City mao, sa Amerikanong merkado, ang best-selling PlayStation 2 nga duwa sa tanang panahon, nasurpass sa , ang misunod nga duwa sa seryeng Grand Theft Auto. Ang Vice City namantala sab sa Hapones nga magazine, Famitsu, sa listahan sa all-time favorite 100 videogames sa tuig 2006. Human niining kalamboan, ang Vice City girelease sa Uropa, Australya ug Hapon, ug available na sa PC. 

Ang Vice City migamit sa usa ka tweaked version sa game engine mga gigamit sa Grand Theft Auto III ug pareho niini dako ang iyang cityscape, puno sa mga buildings, behikulo (kotse, motorsiklo, boat, helikopter ug RC Toys) ug mga tawo. Ang setting sa Vice City gi-pattern sa Miami, Florida. Si Tommy Vercetti ang meyn nga karakter sa duwa. 

Ang setting sa Vice City girevisit sa Playstation Portable (PSP) nga version, ang , ang prequel sa mga naghitabo sa Vice City.




#Article 367: Avlish (684 words)


Ang Avlish usa sa nakaestablisar na sa ilang ngalan diha sa Bisrock community gumikan sa ilang mga komposisyon nga gisuportahan sa masang Bisaya. Nakaangkon silag kahigayonan sa pagpalanog sa ilang mga kanta sa kahanginan pinaagi sa pagpatugtog niini sa mga estasyonan sa radyo ug nahatagan usab og katungod sa paglingaw sa publiko pinaagi sa linawas nilang mga pasundayag.

Ang Avlish maisip nga usa sa nakapahimulos sa popularidad nga naangkon sa BisRock bands karon. Apan dili maisip nga nadala lang sila sa kahig sa kasikat sa ubang banda nga misagop sa musikang Bisaya tungod kay naningkamot man sila nga makabaton og kaugalingong identity diha sa natad sa musika.

Ang bandang Avlish natukod ug naporma niadtong tuig 2002. Sa orihinal nga organisasyon, ang grupo gilangkoban sa tulo ka managsoon nga Silva nga pulos garbong anak sa mga ginikanang lumulupyo sa Pondol, Balamban, Sugbo. Ang ngalang Avlish maoy balit-ad sa bansagon sa tulo ka batan-on nga maoy naglangkob sa banda. Gidugangan lang nila og letrang “h” sa tumoy aron dili kaayo mabisto nga ila ra diayng apelyido nga gibali ang gibunyag nilang ngalan sa ilang banda ug may pagka artistic usab ang impresyon diha sa pagbasa ug sa sentido komun sa matag indibidwal.

Epektibo ang Avlish sa ilang pag-perform bisan tulo lang sila ka sakop sa banda. Nagsugod sila isip usa ka cover band nga nagtugtog sa old school tunes, alternatives ug sa tanan nga matang sa music genre nga paryente pa sa rock music.

Human makapahigayon og ubay-ubay nga gigs sa nagkadaiyang dapit, ang Avlish nakahukom sa pagtagik og kaugalingon nilang komposisyon. Kining maong lakang maoy nahimong definition sa paghatag nilag mas lawom nga kahulogan sa ilang pagtaak sa kalibotan sa musika.

Nunot sa nagpadayon nga pagpanikaysikay sa Avlish, ang mga sakop sa maong banda nakakita ug nakaamgo nga ang tablado aduna pay dakong luna alang sa laing personahe nga makaabag sa banda sa pagpahugot pa gayod pag-ayo sa ilang musicality. Aron adunay mookupar sa kahaw-ang sa stage, ang managsoong Silva nagkauyon sa pagkuha ni Dennis Bacaron isip ikaupat nga sakop sa banda.

Ang 24 anyos nga si Quiel o Kel mao ang bokalista ug sa samang higayon naggunit usab og guitars alang sa Avlish. Siya usab ang nagsulat sa ilang mga kanta. Hinuon, sila nang tanan ang magtambayayong sa pag-arrange sa kanta aron pagseguro nga hugot gayod ang ilang musicality. Sa natad sa musika, si Quiel taas-taas nag kasinatian tungod kay sa wala pa ang Avlish, nakatokar na siya sa Harrison Park sa may Jones Avenue, Dakbayan sa Sugbo uban sa banda sa iyang amahan. Batan-on pa siya niadtong higayona.

Si Jordan maoy bass guitarist sa Avlish. Sa edad nga 19, hanas na siya kaayong mogunit sa iyang instrumento. Kasaligan na siya sa bisan unsang aspeto sa musika tungod kay kugihan siya kaayo ug wala mohunong sa pagkat-on. Padayon niyang gi-enhance ang iyang abilidad sa tuyo nga ang Avlish dili mabiyaan sa panahon. Kanunay sab siyang naghunahuna og mga paagi nga makatampo sa pag-ugmad ug pagpanindot sa ilang musika ginamit ang instrumento nga bass guitar. Sama kang Quiel, si Jordan nagtubo usab nga maoy namat-an og mahayag ang musika tungod kay may dakong inclination sa music ang ilang amahan.

Ang drummer sa banda mao si Ken. Sa edad nga 16, hanas na siya kaayong mogamit sa maong instrumento. Sama sa iyang duha ka maguwang nga sila si Quiel ug Jordan, si Ken sayong gitakboyan sa hilig sa musika. Kini tungod kay kanunay man siyang makasaksi sa iyang amahan nga nagpaulipon sa arte sa musika. Gani, miangkon man ang managsoong Silva nga ang impluwensiya sa ilang amahan diha kanila maoy usa sa nakapadasig ug nag-aghat kanila sa pagsum-ok sa kalibotan sa musika. 

Si Dennis Bacaron, ang 19 anyos nga garbo sa Matab-ang, Dakbayan sa Toledo, kasaligan na usab kaayo sa paggunit sa iyang instrumento tungod kay daan na man siyang nalambigit sa mga kalihokan nga may labot sa mga show band sa wala pa siya moabin sa kuwadra sa Avlish. Sa iyang pagtipon sa Avlish, nakadugang siya pagpahugot sa musicality sa banda tungod sa iyang kasinatian sa natad sa musika nga dili sab mabentahaan sa uban.




#Article 368: Aggressive Audio (502 words)


Ang Aggressive Audio usa sa mga BisRock band karon sa Sugbo nga nakaimpluwensiya sa katawhang Sugboanon, partikular na sa talay sa mga batan-on. Ang ilang mga kanta nga gipalanog sa mga music station sa Sugbo nahimong kinaham sa mga tigpaminaw. 

Ang lyrics sa sikat kaayo nilang mga kanta ingon sa giuran-uran na lang gani sa mga tawo nga nakakat-on paghigugma sa musikang Bisdak. Bisan ang mga bata nga wala pay igong kabuot larino na kaayong mosubay sa mga linya sa ilang mga kanta.

Ang Aggressive Audio naorganisar isip usa ka banda niadtong Mayo, 2000. Sa sinugdan, ang Aggressive Audio ginganlan ug Teenage Chaos.Natukod kining maong banda nga ang tumong mao lang ang yanong paglingaw-lingaw. Niadtong panahona, mokanta pa silag Iningles nga mga kanta nga ang kasagaran komposisyon ra usab sa paborito nilang mga banda. Nakasulay pud ni sila ug mga event nga sila pa ug mobayad sa organizer para lang maka tukar.
Motukar sila ug mga bar nga ang kitaon sa matag membro tag 20 pesos ra basta lang maka tukar kay hilig man jud nila ang tukar tukar. 
Dili pa kaayo uso ang Bisrock niadto kay wala man mga station sa radyo ang mosuporta sa mga composition sa mga bisaya nga banda.

Sa kadugayan, dihay nakasugyot kanila nga ilisan ang ngalan sa ilang banda. Ug mao kadto nga ang Teenage Chaos nailisan sa Aggressive Audio. Daghan sila ug mga kanta nga cover kay mao man ang uso sa unang panahon.

Sa tuig 2003, nakahukom sila nga motagik og kaugalingon nilang komposisyon. Nagkasabot sila nga mosagop sa konsepto nga BisRock. Nag himo sila ug mga kanta nga murag bugal bugal lang sa ilaha para lang pud sila malingaw sa ilang gihimong mga kanta. Mao tong naka hukom sila nga mag record sa ilang gihimong kanta nga ang ulohan sa album kay PIRTING LINGINA. Daghang mga stasyon sa radyo ang ilang giadto pero gibaliwala lang sa mga nag dumala kay bati kuno ang kantang gihimo.

Sa paglabay sa mga bulan sa ilang gihimong kanta wala sila magdahom nga nilupad na diay sa kahanginan ang ilang kanta nga gipatukar sa usa ka radyo stasyon sa SUGBO mao ang 93.1 Smash FM nga gidumala ni DJ RAM ug DJ Bre kada buntag. Ug samtang nag sige na ug tukar sa kahanginan ang ilang  kanta nga LINGIN, gimaniho pud diay sa mga igsoon natong pirated people ang tawag nila, ang ubang kanta nga bisaya sama sa ANG TIGULANG nga ang tinood title kay Senyor Citizen, nilanog ug samot ang mga kantang bisaya. Ug naabot pa kini sa laing lugar sa nasod sa pilipinas. Mao tong naka hukom sila nga modawat ug mga pasundayag kung naay moimbitar nila nga organizer. Mao nang hangtod karon sige gihapon ni sila ug tukar bisan asa. Until now Aggressive Audio is still alive sa mga event nga BISROCK.

Ang orihinal nga mga komposisyon sa Aggressive Audio naglangkob niining mosunod:

Ang influences sa Aggressive Audio mao ang Christian contemporary music, 80s rocks, classics, guitar instrument, The Blues, nu-meta, jazz ug uban pa. 




#Article 369: Missing Filemon (846 words)


Ang Missing Filemon maoy usa sa mga nag-una sa BisRock ug mitabang aron mabanhaw ang nalubong natong tradisyon sa natad sa musika. Kining bandaha usa sa giidolo diha sa komunidad nga BisRock.

Sa wala pa sila mosikat, subidahon kaayo ang agianan nga ilang gisubay. Daghan kaayo ang mga hagit nga ilang gidawat ug gisagubang aron lang molampos sila sa ilang katuyoan. Nag-agi silag daghang pagsulay. Nakasinati silag daghang kakulian sa sinugdanan tungod kay ang katawhan wala man dayon makasagop sa kalidad sa musika nga ilang gipakigbisogan nga mabanhaw ug molambo pagbalik, ang musikang Bisaya.
Ang Missing Filemon pormal nga naorganisar ug natukod niadtong tuig 2003.

Adunay lig-on kaayong hinungdan ang grupo kon ngano nga Missing Filemon ang gibunyag nilang ngalan sa ilang banda. Ang Filemon kinuha nila gikan sa tudling sa kantang Binisaya nga Si Filemon… namasol sa kadagatan… Kining maong kanta popular kaayo kaniadto apan karon pipila na lang tingali ang nakahinumdom. Gipili sa grupo ang maong kanta sa pagrepresentar sa usa ka panahon sa kasaysayan sa Sugbo, kanus-a ang katawhan mahinangpong misagop ug mikanta sa mga awit nga Sugboanon. Kadtong panahon nga ang mga Sugboanon mahiligon pa sa Binisaya nga mga awit ug wala pa nila ikaulaw ang paglitok ug pagkanta sa mga awit nga tinagik sa lumad nga pinulongan.

Sanglit mga batan-on pa man ang mga personahe nga naglangkob sa bandang Missing Filemon, dayag na lang nga ang ilang henerasyon wala makaabot niadtong maong panahon. Nalaktawan nila ang maong kasinatian kay sa bag-ong henerasyon, ang Binisaya nahisama man sa barkong karaan nga nag-anam og kaunlod.

Sa pagkatukod sa Missing Filemon niadtong 2003, lahi ang impresyon sa katawhan mahitungod sa mga kantang Binisaya. Giisip na sa kadaghanan nga mais ug badoy ang pagkanta og Binisaya ilabi na gayod sa rock genre.

Kini ang hinungdan nga ang upat ka musikero gimingaw ni Filemon. Gihandom nila si Filemon. Gihandom nila kadtong panahon nga ang kantang “Si Filemon… namasol sa kadagatan…” ingon sa giuran-uran ra sa baba sa katawhan. Sila (mga sakop sa banda) truly, madly, deeply do are missing Filemon.

Mao nga gipili nila isip ngalan sa ilang banda ang Missing Filemon aron pagpakita nga may tumong sila sa pagtukod sa maong grupo. Gusto nilang balikan kadtong panahon sa kasaysayan sa Sugbo kanus-a ang musikang Binisaya gihigugma ug gimahal pag-ayo sa katawhang Bisaya, ilabi na gayod sa mga batan-on.

Ang gihimo nilang inspirasyon sa paghukom nga mosulat og mga rock song nga Binisaya mao ang kahiamgo nila sa kakulang niining maong matang sa musika diha sa local band scene. Kay niadtong panahon nga nagsugod pa lang ang Missing Filemon, wala pa mosikat ang mga awit nga Bisrock. Nihit pa usab kaayo ang mga awit nga BisRock niadtong panahona. Aron molagsik ang rock songs diha sa lokal nag mga banda, ang Missing Filemon mitagik og mga kanta sa samang genre.

Usa pod sa nakadugang sa pagdangilag og kadasig kanila mao si Max Surban. Alang nila, usa ka dakong impluwensya sa musikang Binisaya ang nahisgotang mag-aawit.

Ang labing dakong hagit alang sa Missing Filemon sa panahon sa ilang pagsugod mao ang pagpangitag paagi nga mauyonan sila sa publiko. Ang mga sakop sa maong banda aware kaayo nga ang kadaghanan sa katawhan wala na maghatag og bili sa pinulongang Binisaya. Nasinati nila ang kalisod sa pagpaninguha nga mahiduol sila ngadto sa dughan sa mga tawong naglitok unta sa pinulongang Binisaya apan alang nila badoy na ang maong lengguwahe. Mao nga naglisod sila sa pagpangitag paagi kon unsaon aron madawat sila ug ang ilang mga kanta sa publiko.

Niadtong panahona, lisod pa usab kaayo ang pag-atraka sa lokal nga mga estasyon sa radyo sa Sugbo, partikular na ang mga music station. Maoy gikahiligan ug gipalabi sa mga estasyon sa radyo kaniadto ang mga kantang tinagik sa pinulongang Iningles ug Tinagalog. Mao nga naglisod gayod sila sa sinugdanan sa pagpalusot sa ilang komposisyon nga Binisaya aron kini ikapatugtog sa kahanginan.

Maayo gani kay miabot ang panahon nga adunay usa ka FM station sa Sugbo nga maoy naghatag og kahigayonan sa Binisayang mga komposisyon. Didto nagsugod nga ingon sa nag-anam og kahapsay ang dagan sa panulat sa kantang Binisaya ug nag-anam usab kadaghan ang natakdan sa kaikag sa pagsagop sa awit nga Bisrock.

Sa unang pagtugtog sa Missing Filemon sa ilang mga kanta ngadto sa publiko niadtong tuig 2003 ug 2004, ilang nasinati ug gibati nga makapahiubos kaayo ang reaksiyon sa mga tawo. Bugnaw kaayo ang pagdawat sa katawhan sa bandang Bisrock. Kay lagi “badoy” pa ang mga kantang Binisaya. Apan nakalahutay ang Missing Filemon sa maong pakigbisog.

Ang lain pang discouragement nga nasinati sa Missing Filemon mao ang pipila ka personahe nga nagtrabaho sa medya nga nagpuga og liso sa pagkabahin-bahin tali sa mga Bisrock nga banda pinaagi sa pagpakaylap og intriga ug tsismis nga posibleng makamugnag negatibong epekto sa Bisrock community. Nahisagmuyo ang Missing Filemon sa gihimo niining maong taga media kinsa nangangkon nga mitabang sila sa pag-promote sa BisRock apan sa hilom nga paagi gisubmarino nila ang pagpahigayon og mga buhat nga makadaot sa reputasyon sa ubang banda nga wala nila magustohi gumikan sa usa o daghang katarongang personal.




#Article 370: Don Pagusara (290 words)


Si DON PAGUSARA natawo sa Dakbayan sa Tangub sa Misamis Occidental. Usa ka multi-awarded nga awtor sa Binisaya, Tinagalog ug Iningles.

Sa edad nga 12, nagsugod na siyag panulat og love letters para sa iyang mga barkada. Sayong naugmad ang iyang gugma sa Inahang Dila gumikan sa pagpunayg basa sa Bisaya Magasin.

Sa pagtungtong na niya sa first year, nagsulat siyag mubong sugilanon nga iyang gitaytolag Hinog nga Santol. Pero sa dihang diha na siya sa college, nalumay siya sa pinulongang Ingles ug mao nay iyang gikalingawan ang pagsulat-sulat og balak sa Iningles.

Ang kalihokang makinasodnon nga iyang giapilan maoy nakapabanhaw sa iyang gugma sa pagsulat sa Binisaya. Ug wala na gayod niya biyai kining iyang First Love hangtod karon.

Ang iyang unang bolyum sa mga balak giulohag Mga Tunok ug Kasingkasing sa Hunahuna. Kini nga bolyum nagbatbat og mga kasinatian sa preso, sanglit nabilanggo man siya isip political  detainee niadtong panahon sa martial law (1974-1979).

Ang iyang ikaduhang bolyum sa mga balak nagdalag title nga Kasingkasing sa Panahon, Panahon sa Kasingkasing, ug nanghinungod sa mga kasinatian sa katawhan sulod sa panahon ni Presidente Cory Aquino labi na niadtong gilusad niya ang total war policy.

Ang lain pa mao ang Qontrapuntal (2003), usa ka antolohiya nga gisabak sa Tubao Book Series ug gipatik sa Davao Writers Guild, sa Dakbayan sa Davao.

Si Don nakasulat usab og epikong balak sa panahon sa iyang pagkabilanggo. Mikabat og kapin sa usa ka libo ka linya ang Magindala, Mutya sa Daranawan, usa ka alegorya nga nag-asoy sa kapintas sa kagamhanan ni Marcos ug sa kabayanihan sa katawhang nakigbisog alang sa kagawasan ug katarongan. Gipasidunggan ang maisog nga mga manggugubat sa katawhan, lakip ang mga Moro nga way puas nga nakig-away alang sa ilang kaugalingnan.




#Article 371: Naruto (279 words)


Ang Naruto (Hinapon-ナルト-) usa ka serye sa manga gisulat ug gihulagway ni Masashi Kishimoto. Ang istorya misaysay kabahin ni Naruto Uzumaki, usa ka batan-ong ninja nga pirmi nangita'g rekognisyon ug gusto mahimong Hokage, ang ninja sa ilang baryo nga mao ang lider ug labing kusgan sa tanan. Ang serye gibase sa one-shot comic ni Kishimoto nga namantala sa Agosto 1997 nga isyu sa Akamaru Jump.

Ang Shueisha ang unang nagmantala sa Naruto sa tuig 1999 sa ika-43 nga isyu sa Weekly Shōnen Jump nga magasin sa Hapon. Sa kasamtangan, ang manga nakaseryal pa gihapon; 44 na ka mga tankōbon bolyum ang napagawas. Ang manga sunod nga giadap ngadto sa anime giprodyus sa Studio Pierrot ug Aniplex. Mipremyer sa Hapon sa terestriyal TV Tokyo network ug sa anime satelayt telebisyon nga Animax adtong Oktubre 3, 2002. Ang unang serye miabot og 220 ka mga episod, myentras ang , ang sekwel sa orihinal nga serye, natelekast sugod Pebrero 15, 2007. Way labot sa seryeng anime, ang Studio Pierrot midebelop og lima ka pelikula sa serye ug daghan pang orihinal nga animasyon sa bidyo (original video animation kun OVA). Ang uban pang gipambaligya mao ang mga nobela, mga duwa sa bidyo ug trading cards.

Sa bolyum 36, ang manga nakahalin na og sobra sa 71 ka milyon nga kopya sa Hapon. Ang Iningles nga bersyon sa serye namantala sa USA Today Booklist sa daghang higayon ug ang bolyum 11 midaog sa Quil Award sa 2006. Ang mga nagrebyu sa serye midayeg sa balanse sa eksena sa pakig-away ug komedya, ug ang personalidad usab sa mga karakter. Hinuon, ang uban nag-ingon nga dunay konsepto ang serye nga makit-an sa daghang serye sa shōnen.




#Article 372: Ang Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya Sa Tuig 2007 (1677 words)


Ang Ang Labing Masaarong Bag-ong Magsusulat Sa Bisaya Sa Tuig 2007 usa ka hukngay kun kritisismo sa naabot sa nobelang Ulipon Sa Saad ni Elaine Grace Lape nga gipatik sa Bisaya Magasin sa gula niini sa Agosto 15, 2007.

UNANG kupot pa lang niya sa dagang, nagpakita na siyag ginunitan sa usa ka mamasol kinsa nasayod kanus-a ariyahi ang pasol, kanus-a sanita nga kini makakubit og isda. Sama sa Santiago ni Hemingway, nakaila siya unsay kinaiya sa isdang midawi sa iyang pingwit.

Tinuod nga walay matang sa sinulat nga sayon gambalayon. Ang tanan manamin gayod sa lawom nga panugkad sa iyang kalag; mag-ugkat sa samad-samad sa iyang kasinatian. Kay sa ingon lang paagi nga iyang kahatagan og personalidad ang mugna sa arte. Taliwa kaniya ug sa arte mao ang kamingawan sa pagmugna. Ang resultang obra mao ang suma-total sa tanang larawan sa kasinatian sa tagsulat. Kon giunsa niya paghatag og hustisya ang kalibotan sa imahinasyon, ang iyang diskarte sa arte ang makasukod. Ug kini mao ang iyang lebel sa kahamtong pag-atubang sa isyu nga gipasiugdahan sa iyang mga sinulat.
Nakaihap kitag daghan sa misangat sa seksiyong “Young Blood Writer”. 

Silang tanan angay sa pagakpak sa usa ka tuig nga way kalisang pagtukaw. Ang unsay mabasa sa mga pahina sa magasin tipik lamang sa paninguha sa usang nobatos. Luyo niini ang gatosan, liboan ka manuskritong saksi sa salida sa ilang paglalang. Ang editor ang takos nasayod sa kandela nga napupos sa ilang pagpuktaw. Nagkadugmo-dugmo, nagkasamad-samad sila sa komentaryo sa mga editor nga way kasayoran ang mabuot nga magbabasa. Sa ako lang dagitabyan diin ko panghiposa ang mga elektronikong sulat ug komentaryo-personal, mabangis ang akong punto sa argumento nganong ang gipaayag nga obra angay sa basurahan. Usahay, makasamad pa sa garbo. Apan editor lang usab ang nakasaksi giunsa pagwakli sa mga bag-ohan ang kagingking sa agianan. Ang ilang paglahutay kalamposan na uyamot.

Ang tanang nangapatik sa maong seksiyon (kay ang nangapatik man lang ang among gibasehan) managsamang gihatagan og patas nga ebalwasyon. Walay gipihig. Ang nobela nga taas og huyatid tandi sa sugilanon nga mubo-mubo ug sa balak nga kinamub-an... tanan...tanan... parehas lamang. Busa walay naalkanse sa tapad. Ang among proseso dili sama sa tigbakay nga hikapay sa lawas sa hiniktan; ang among pagpili dili sa kadak-on sa lawas kondili sa kadak-on sa kasingkasing sa sinulat.
Sayon ang pagsulat og nobela kon ang atong ubayan mao lamang ang porma. Kasayon ra. Apan kon maghisgot tag mutyang nobela, nagkinahanglan kinig henyo o kongkistador sa imahinasyon pag-atubang sa makalumos nga balod. Ang napulog duha ka anib sa “Ulipon sa Saad” igo na kaayong pamatuod nga ang tagsulat niini maoy usa.

Daghan ang nalingaw niini. Ug nganong makalingaw, may pamato, sama sa bilyar, ang usa ka magsusulat nga maoy iyang gigamit pagdakol sa daghang bola. Gitawag kinig teknika. Apan sagad, ang igmat nga magsusulat maayong motipig sa iyang teknika (kay kabahin man kini sa iyang pangamot) nga halos dili mo kini mamatikdan kay ang dagayday moanod man kanimo sa ibabawng dimensiyon sa kahimuot. Apan isip magbabasa, mahinungdanon usab nga aduna kitay tipik nga kahibalo bahin sa pipila ka pamaagi sa magsusulat aron kita masinati sa iyang mga himan. Niining paagiha, mapuga nato ang intrikasya nga gihambin sa usa ka obra ug walay mahawasig sa unsay lami nga anaa niini. Sama sa pinintal, ang usa ka mahiligon angay masayod sa bili sa komposisyon sa mga bulok— unsa kamahinungdanon ang distansiya gikan usa ka eskina sa hulagway aron balansehon ang bug-at nga porma sa pikas anggulo. Kon sa musika pa, angay mabantayan ang arkitektonikong kalidad nga gigamit sa usa ka kompositor aron palamposon ang sonata. Kining tanan maoy makaamot sa atong senso sa katagbawan sa arte. Kon wala kita niini, dili kita malingaw sa ilang mga mugna.

Sa “Ulipon Sa Saad”, unsa bay buot ipalungtad sa nobelista? Tataw. Ang panagsaylob sa mga batasan ug motibo sa minugnang karakter miresulta sa drama sa kinabuhi.

Ang daydayan mao: usa ka anak nga dugay rang nagpangita sa iyang amahan. Ug ang sikolohiya sa kagahapon sa protagonista nga si Onina maoy dakong puwersa nga giabyang motibo sa presenteng aksiyon. Ang naglugnot niyang tinguha nga mahimamat ang nahanaw niyang amahan usa ka naturalistic impulse. Tawhanon kaayo. Ang nobela wala mangita sa something divine kun langitnon apan naglente sa yutan-ong kahimatngon. Busa, ang maong obra usa ka pagdibuho sa kamatuoran pinaagi sa naturalistang bungat.

Ang mga hitabo nga naladlad sa iyang mga anib sa sambunot nagagumikan sa napormang personalidad sa protagonista. Nahimo siyang ulipon sa iyang kagahapon. Sa ato pa, masuma nato nga ang nobela nagmatuod nga kon unsa kita karon, kana tungod sa atong kagahapon. Sa laktod, konseptong Freudan ang gisandigan.

Mahitabo kaha ang nobela? Mahimong dili gayod sa susamang kahan-ayan sa nobela kay dunay indibidwal nga kasinatian ang rasa sa tawo. Bantayi nga ang argumento sa aksiyon naggumikan sa maigmatong pagkadena sa tagsulat sa lusok sa mga hitabo. Apan ang segurado mao nga kini gayod ang imong buhaton kon ikaw si Onina— mangita ka sa butang-bililhon nga kabahin unta sa imong pagka tawo. Lagmit, sa lahi lang tingaling paagi. Busa ang partikular nga mga hitabo sa mga kinabuhi ni Master Z ug Onina, nakakawhat sa unibersal nga mga motibo nga naggiya sa tawo alang sa usa ka aksiyon.

Apan nganong misangpot man sa panimalos ang iyang pagpangita sa namingawang amahan? Nganong buot niyang patyon si Master Z? Sikolohiya ang makatubag niini ug lagmit ang pahina alang kanato kaposon niining diskusyon. Nakabati na kitag estorya sa managtiayon nga nag-ilog sa hurisdiksiyon sa ilang anak. Ang bana nga lupig sa kaso mipatay na hinuon sa bata. Kini ang nahitabo kang Onina sa iyang tinguha sa panimalos. Kay sama kanato, si Onina tawo usab sa kalibotan sa imahinasyon sa tagsulat. Ang iyang motibo tawhanon kaayo hinungdan nga batyagon sa magbabasa nga siya usa kanila.
Ang tinuod, walay tinguha nga gub-on ni Onina ang establisadong kinabuhi ni Master Z. Kay kon panimalos pa lang ang bugtong niyang tuyo, nganong wala na man niya largohag pahibalo ang asawa niini nga may anak si Master Z sa kagahapon? Gani, iya mang gilikayan nga masayran sa asawa ni Master Z.

Ang gipangita ni Onina mao lamang ang “comfort and sense of having a father”. Nga siya ang bata nga gitalikdan ni Master Z nga kanunayng naghimatngon sa saad sa pagbalik sa usa ka amahan. Niini, makabatyag na siyag katagbawan. Komportable na siya niini. Tataw nga gidawat ni Onina ang palad. Nga siya walay mahimo sa nanglabayng hitabo. Kasunggat si Onina kang Oedipus. Kay samtang ang epikong bayani nadan-ok sa pagmahay, si Onina wala mapiko sa hagit— hamtong ug kontrolado ang pangisip bisan pa man may mga higayon nga siya maanod sa iyang human nature.

Bisan tuod nga nakabungat si Onina nga gikasinahan niya ang kinabuhi ni Master Z apan tataw nga kini lambigit sa nag-aliwaros niyang emosyon sa akto sa kasuko. Tan-awa, dihang mihupas na ang taob sa iyang kalagot, mipatigbabaw ra gihapon ang relasyon sa amahan ug anak.

Ambot sab nganong wa ko matingala nganong pobre mi ug nganong nagtrabaho ang akong inahan nga tua man diay sa States ang akong amahan. Dose anyos ko sa dihang gustong magminyo ang akong mama og usa ka biyudo. Wa ko mosugot. Nangluod ko sa akong inahan. Dugay-dugay. Nahimo kong rebelde hangtod nga gisultian ko niya sa matuod sa dihang nagkinse anyos na ko. Nabatyagan ko nga morag gidula-dulaan lang ko sa kalibotan… giduwa-duwaan ninyo ang akong pagbati… ang akong kinabuhi.” Mitutok si Onina kang Zam. “Adto na ko. Sud-onga ko sama sa kataposang higayon ug ihatod ko sa panan-aw mo bisan di ko sama kaanyag sa imong anak nga si Zen ug sa imong asawa.” Mitalikod siya ug mipalayo na sab.

Sa kinatibuk-an, duha ka sambunot ang akong nakita. Kini mao ang hayopnon (ang pagkaanod ni Onina sa iyang emosyon ingon man ang tinguha sa panimalos) ug tawhanon (ang iyang pagdesider nga mopahilayo). Kini ang halawom nga krisis sa karakter. And duha ka nature sa tawo— animal and human instinct— dramatikanhong nalarawan dinhi. Sama sa bantogang mga pilosopo, ang tagsulat nagtuo nga magmadaogon ang tawhanong diwa. Kini gipakita sa pagbiya ni Onina aron mangita sa iyang dalan sa Amihanan.

Natuman ba ni Onina ang iyang panimalos? Tingali sa pisikal, wala. Apan sa emosyonal, malamposon kaayo. Dili lalim sa pagbati sa usa ka amahan nga biyaan sa anak. Repinado kaayo ang pathos sa nobela ug inampingan nga malikayan ang sentimentalidad. Mohagtik kanimo nga daw kilat.

Lig-on ang pagbati ni Master Z— gipatig-a sa iyang nakat-onan sa pilosopiya sa martial arts. Apan igmat si Onina sa pagpangita sa kahuyangon niini. Ug ang maong kahuyangon maoy gitingal ni Onina sa iyang retribusyon. Tiaw moy ikaw mismo ang nag-upaw sa imong anak-babaye? Nga kon ingnon ni Master Z nga huyang si Onina, tabla ra nga giingon niyang siya mismo huyang? Ang tanan didto ra mosumbalik ni Master Z. Kon unsay kahuyang sa lalaki, nakita nga maoy kalig-on sa babaye. Busa, mahimo sab tun-an ang nobela sa isyung peminista.
Ania ang sakit nga kundat sa panamilit nga ambot pila kaha ang nagpugong sa ilang luha:

Si Onina usa lamang ka lumalabayng “anino” sa kinabuhi— sa malinawong kinabuhi ni Zam. Usa siya ka gapnod nga nasaag diin ug kanus-a nagpahinumdom sa masakit nga kagahapon nga buot na lang untang ilubong sa kalimot. Kay ang matag usa kanato angay gayod untang manubag sa atong mga kahimoan sa kagahapon bisan pag walay usa nga naningil niini. May higayon gayod nga mobangon ang multo sa kagahapon ug maghatag natog mga kahasol. Apan mao kana ang tawo. Si Onina mao ang buhing multo sa kinabuhi ni Master Z.

Ang “Ulipon Sa Saad” korona sa kontemporaryong katitikang Bisdak. Nag-isa kini sa atong panan-aw ug pamatasan atubang sa mahika sa kinabuhi. Sinulat kini sa dugo sa tagsulat. Wala nay laing katuohan sa kalibotan kondili kadtong mga obra nga nagdugo sa pagbati sa iyang magmumugna.

Ang “Ulipon Sa Saad” nobelang pamagdoy-bagdoy taliwa sa makanunayon natong paghatag og kahulogan sa matag usang eksistensiya. Gani, dili lang kay masaaron kini kondili katumanan gayod sa saad. Kadaogan kini sa diwang tawhanon, way duda. Lawrel ngadto sa ulo ni Gining Elaine Grace Lape.




#Article 373: Barbados (137 words)


Barbados (IPA: [bɑrˈbeɪdos]) maoy usa ka islang nasod nga nahimutang sa sidlakan sa Dagat Caribbean sa kasadpang Kadagatang Atlantiko. Ang nasod naa sa habagatan sa rehiyon sa Caribbean, ug parte kini sa Lesser Antilles nga arkipelago. Ang Barbados duol sab sa kontinente sa Habagatang Amerika, mga 434 kilometros (270 milyas) sa Venezuela. Ang labing duol nga mga isla mao ang Saint Lucia ug Saint Vincent ug ang Grenadines sa weste, Grenada sur-weste, ug ang Trinidad ug Tobago sa sur. Bridgetown ang iyang kapital. Ang dapit sa Barbados mao ang  ka mga kilometro kwadrado.

Ang yuta sa Barbados kay  medyo bungtoron. Ang labing taas nga punto sa pulo mao ang  metros ibabaw sa dagat nga lebel. Mihatag 32.2 km gikan sa amihanan ngadto sa habagatan, ug 25.0 km gikan sa sidlakan ngadto sa kasadpan.

Mga lungsod sa Barbados:




#Article 374: Belize (153 words)


Belize (IPA: [bəˈliːz]), nailhan kaniadto isip British Honduras, mao ang nag-inusarang nasod nga Iningles ang opisyal nga pinulongan sa Amerika Sentral, ug ang nag-inusarang nasod nga Kinatsila ang lumad nga pinulongan sa halos 50% sa tanang populasyon. Kini giutlanan sa Mehiko sa amihanan, Guatemala sa kasadpan ug habagatan. Ang Belize kolonya sa Britanya mga usa ka siglo ug nailhang Belize sugod niadtong 1973. Kini nahimong independente nga nasod sa Commonwealth sa tuig 1981. Miyembro kini sa Caribbean Community (CARICOM) ug sa Sistema de Integración Centroamericana (SICA). Ang Belize usa ka nasod nga Caribbean ug SentroAmerikano. Aduna kiniy 8,867 milyas kwadrados (22,960 sq. km) nga teritoryo ug 294,385 ka tawo (Belize CSO, 2007 mid year est.), ang densidad sa populasyon mao ang pinakagamay (lowest) sa Amerika Sentral ug usa sa labing gamay sa kalibotan. Ang growth rate sa populasyon 2.31% (2006 est.), usa kini sa labing taas sa Kasadpang Hemispero. Belmopan ang iyang kapital.




#Article 375: Kostarika (110 words)


Ang Kostarika o Costa Rica usa ka republika sa Amerika Sentral, giutlanan sa Nicaragua sa norte, Panama sa sur ug sur-este, sa Kadagatang Pasipiko sa weste ug sur, ug sa Dagat Caribbean sa este. Ang Costa Rica ang unang nasod nga nag-abolish sa iyang armadong pwersa. Ang dakbayan sa San Jose ang iyang kapital.

Naay pito ka lalawigan o probinsya ang Costa Rica, ug kining mga lalawigan nabahin ngadto sa kawaloan kag usa (81) ka mga (cantón sa Kinatsila, ug cantones sa plural), ug ang tagsang kanton naay alkalde nga nagdumala. Ang mga alkalde elehido sa tinagsang upat ka tuig sa katawhan sa tagsang kanton. Kini walay mga lehislaturang probnsyal. 




#Article 376: Dominica (124 words)


Ang Komonwelt sa Dominica, mas komun sa ngalang Dominica (Prinanses: Dominique), usa ka islang nasod sa Dagat Caribbean. Lahi kini sa Republikang Dominicano, usa pa ka nasod sa Caribbean. Sa Linatin, ang iyang ngalan nagapasabot og Domingo, ang adlaw kini nadiskubre ni Cristobal Colon.

Sa wa pa miabot si Colon, Wai'tu kubuli ang iyang ngalan, nga ang gipasabot Hataas ang iyang lawas. Ang mga Carib nga lumad sa isla adunay teritoryo sama sa Indian reserves sa North America. Tungod kay ang isla natung-an sa duha ka French overseas departments (Guadeloupe sa norte ug Martinique sa sur), ug nakolonya kini sa Pransya, usahay kini gitawag nga Dominica nga Pranses. Pero Iningles ang iyang opisyal nga pinulongan, bisa'g ang kreyolyo nga Prinanses ang komun nga pinulongan.




#Article 377: Madrid (136 words)


Alang sa lungsod sa Surigao del Sur, adtoa ang Madrid, Surigao del Sur.

Ang Madrid mao ang kapital ug labing dako nga dakbayan sa Espanya. Madrileños ang tawag sa mga residente dinhi. Ang dakbayan nahimutang sa sapa sa Manzanares sa sentro sa nasod, natung-an sa mga komunidad autonoma sa Castilla ug León ug sa Castilla-La Mancha. Tungod sa iyang produkto sa ekonomiya, istandard sa pagpuyo, ug kadak-on sa merkado, ang Madrid gikonsidera mga mayor nga sentrong pinansyal sa Peninsulang Iberiko; ania dinhi ang mga ulohang opisina sa mga mayor nga kompanyang Katsila, ug sa tulo sa 100 ka mga dagkong kompanya sa kalibotan. Isip kapital, seat sa gobyerno, ug residensya sa monarkiyang Katsila, kini sab ang sentro sa politika sa nasod. Ang mayor sa pagkakaron mao si Manuela Carmena Castrillo, gikan sa konserbatibo nga Ahora Madrid.




#Article 378: Charente-Maritime (199 words)


Ang Charente-Maritime usa ka departamento sa kasadpang baybayon sa Pransiya. Kini ginganlan tungod sa Sapa sa Charente.

Ang Charente-Inférieure usa sa mga orihinal nga 83 ka departamento nga gimugna panahon sa Rebolusyon Pranses niadtong Marso 4, 1790. Pagka-Septiyembre 4, 1941, ang ngalan niini giusab ngadto sa Charente-Maritime.

Ang langyab sa yuta mokabat ngadto sa 6864 ka kilometro kuwadrado.

Ang Charente-Maritime gipalibotan sa mga departamento sa Gironde,  Charente, Deux-Sèvres, ug Vendée.

Ang departamento naglakip sa mga pulo sa Île de Ré, Île d'Aix, ug Ile d'Oléron.

Ang mga importanteng sapa naglakip sa Charente ug sa iyang mga sapa-sapa, sa Boutonne ug sa Seugne, kuyog ang Sèvre Niortaise, sa Seudre, ug sa Garonne.

Ang ekonomiya sa Charente-Maritime gibase sa tulo ka dagkong sektor: turismo, industriya sa kadagatan, ug manufacture. Ang cognac ug pineau duha sa labing importanteng mga produktong agrikultural.

Kusog ang turismo panahon sa ting-init.

Ang mga molupyo sa maong departamento gitawag nga Charentais-Maritimes.

]
Ang mga popular nga destinasyon naglakip ning mosunod:

The department is served by the TGV at Surgères and La Rochelle. It can also be reached by motorway by the A10 (E5, Paris-Bordeaux) and A837 (E602, Saintes-Rochefort).

maritime is a carface do not take the freewoter




#Article 379: Absolute Failure (352 words)


Ang ABSOLUTE FAILURE laing BisRock band sa Sugbo nga pormal nga naorganisar niadtong Agosto 18, 2006. Matawag nga significant kaayo ang pagkahimugso sa maong banda sanglit sa petsa nga nahugpong sila isip usa ka banda, naangkon man usab nila ang dungog isip kampeyon sa Naga Battle of the Bands 2006.

Tungod sa dako nilang interes nga makaapil maong band contest, nagdali-dali silag tukod og banda ug miapil sa tigi. Dihang gipahibalo na sa emcee ang mga mananaog, usa ka dakong sorpresa ang nadawat sa Absolute Failure. Silay gideklarar nga kampeyon, butang nga wala gayod nila dahoma. 

Gipili nila ang ngalan nga Absolute Failure alang sa ilang banda base sa usa ka hitabo nga maisip nga mahinungdanong tipik sa ilang kinabuhi sa panahon sa ilang pagtungha. Maoy ilang gibasehan sa pagmugna og ngalan sa ilang banda ang nasinati nilang failure sa ilang pag-eskuyla.

Ang mga personahe nga maoy maisip nga mga protagonista sa kasaysayan sa failure nga nahimong apelyido sa ilang banda mao sila si Ranil, Israel ug Jerell. Klasmet sila kaniadto sa nagtungha pa sila. Daan na silang suod nga managhigala ug kanunay mag-uban sulod ug gawas sa lawak-saringan. Mao nga dihang nag-organisar sila og banda, ang maong failure nila sa pag-eskuyla ilang gigamit nga monicker aron himoon kining hagit sa ilang pagpakigbisog. Ila lang gipasiunhan sa pulong absolute tungod kay alang kanila, negatibo ra kaayo ang first impression kon failure ray dad-on nilang ngalan sa banda.

Gilangkoban kini sa mga batan-on nga pulos residente sa Naga, Sugbo. Ang mikompleto sa line-up sa maong banda mao kining mosunod:

Ang band influences sa Absolute Failure mao ang Aggressive Audio, Phylum, Indephums, My Chemical Romance, The Used, Dishwalla ug uban pa.

Nakapahigayon na silag daghang gigs sa nagkadaiyang mga venue. Ang giisip nilang major gigs sa banda mao ang ilang pasundayag sa lungsod sa Naga, Talisay City, sa Calajoan sa lungsod sa Minglanilla ug sa Inayagan nga nahisakop sa lungsod sa Naga. Nakapasundayag na usab sila sa Handuraw Events Café diin nakiglahugay sila sa daghang dekalibreng BisRock nga mga banda. Nakapasundayag na usab sila sa CTS-S. Nagbalik-balik na sila pag-perform sa maong mga venue.




#Article 380: Mga mananaog sa Gawad Komisyon 2007 (139 words)


AGIG panak-op nga tulumanon sa pagsaulog sa “Buwan ng Wika” sa Agosto 2007, ang Komisyon Sa Wikang Filipino (KWF) pinangulohan sa tsirman niini nga si Dr. Ricardo Ma. Duran Nolasco mipahigayon og programa kansang highlights niini mao ang pagpasidungog sa mga mananaog sa kontes (Gawad Komisyon) sa pagpanulat sa lainlaing pinulongan sa Pilipinas.

Ubos sa temang “isang bansa, maraming wika”, ang bibong selebrasyon sa mga pinulongan sa nasod nga giisip usab nga pista sa mga magsusulat sa nagkalainlaing pinulongan gipahigayon niadtong Agosto 31, 2007 sa haluag nga function room sa Bayview Park Hotel sa Roxas Blvd, kanto sa U.N. Avenue, Manila.

Onse ka pinulongan sa tagurha ka kategoriya kada usa niini nga nagtangag og dagkong ganti ang gisambunotan sa banggiitang mga magsusulat sa Pilipinas.

(Ubos sa pagdumala nila ni Dr. Cadelaria Cui Acas ug Ginong Salvador Sagadal sa KWF.)




#Article 381: Ichirō Mizuki (251 words)


Si Ichirō Mizuki (Hinapon: 水木 一郎, Mizuki Ichirō), nga ang tinuod nga ngalan Toshio Hayakawa (早川 俊夫 Hayakawa Toshio) (natawo sa Enero 7, 1948) usa ka mag-aawit anison, kompositor, seiyuu ug aktor sa Hapon. Siya ang mitagik sa awit nga Mazinger Z, Babel II, Great Mazinger, , Steel Jeeg, Combattler V, Voltes V, Captain Harlock, Golion, Kamen Rider ug Metal Hero. Kining tanan niyang mga kinompos pulos nahimoan og mga plaka sa Columbia Music Entertainment didto sa Tokyo.

Ichirō Mizuki magsugod gikan sa kaniya solo karera sa 1968, uban kaniya nauna single Kimi ni sasageru Boku no Uta mao ang pagula ug kini awit mao ang pagtagik ni Kanae Wada. Unya sa 1971, siya pagsugod sa alang aron pag-awit ang mga awit nga tema uban kaniya nauna awit Genshi Shounen Ryuu ga Yuku gikan sa anime pamuhat ni Shotaro Ishinomori - Genshi Shounen Ryuu. Tapus kini awit mao ang pagula, siya pagpadayon sa alang aron pagula awit gikan sa inila anime. Sa 1972, siya pagula kaniya album sa soundtrack Mazinger Z nga pagkahimo inila ug siya mao ang pagbaligya anaa sa 700,000 pagsundog. Unya sa 1978, siya pagula kaniya album Captain Harlock  ug siya mao ang pagbaligya anaa sa 150,000 pagsundog. Usab kini inila anime mao ang samahan ni 68 kaanib sa symphony orkesta.

Pipila sa nainila pag-ayo niyang awit mao ang Koraru no Tanken, Space Carrier Blue Noah, Jikuu Senshi Spielvan, Dangaioh, Voicelugger, Kamen Rider Double (cameo) ug daghan pa hinungdan nga kanunay siyang dinapit sa mga pasundayag sa telebisyon.




#Article 382: Jamaica (157 words)


Jamaica (paglitok: ja-mey-ka) mao ang usa ka islang nasod sa Greater Antilles, 234 ka kilometro (146 mi) ang hitas-on ug mga 80 ka kilometro (50 mi) ka lapad sa Dagat Caribbean. Kini 145 ka kilometro (90 mi) habagatan sa Cuba, ug 190 ka kilometro (120 mi) pakasadpan sa isla Hispaniola (nahimutang ang mga nasod sa Haiti ug Republikang Dominicano). Ang iyang lumad nga tigtabi og Arawakan nga Taino nagpangalan sa isla isip Xaymaca, nga ang gipasabot Yuta sa mga Tubod, o Yuta sa Kahoy ug Tubig. Kaniadto kolonya sa Espanya nga nailhan isip Santiago, nahimo kini nga British West Indies Crown colony of Jamaica. Kini ang ikatulo sa pinakadaghang nga tigtabi og Iningles nga nasod sa Amerika, human sa Estados Unidos ug Canada. Mayoriya sa iyang populasyon gikan sa Kasadpang Aprika ug kreyolyo sa Iningles (Jamaican Creole) o sa ilang pinulongan patois (paglitok: patwa) mao ang lumad nga pinulongan sa kadaghanan. Kingston ang kapital (maintown) sa Jamaica.




#Article 383: Seynt Kitts ug Nevis (118 words)


Ang Seynt Kitts ug Nevis (opisyal: Pederasyon sa Saint Kitts ug Nevis), nahimutang sa Leeward Islands, maoy usa ka islang nasod sa Caribbean. Kini ang pinakagamay nga nasod sa Kasadpang Hemispero (Amerika) sa arya ug sa populasyon.

Ang iyang kapital nga Basseterre anaa sa isla sa Saint Kitts. Ang Kit o Kitt mao ang minubo sa ngalang Christopher (mao nga nailhan usab ang nasod isip Saint Christopher ug Nevis). Gingalan ang nasod gikan kang Cristobal Colon (Iningles: Christopher Columbus). San Cristóbal y Nieves ang Kinatsila nga tawag sa nasod.

Ang isla sa Nevis, orihinal nga ngalan Nuestra Señora de las Nieves, sa Iningles Our Lady of the Snows, nahimutang mga 2 milyas (3 km) habagatang-sidlakan sa Saint Kitts.




#Article 384: Cristobal Colon (121 words)


Si Cristóbal Colón (Initalyano: Cristoforo Colombo, Ininggles: Cristopher Columbus) (Genoa, Italya 1451 – Mayo 20, 1506, Valladolid, Espanya) mao ang nabigador ug kolonyalista ubos sa serbisyo sa Gingharian sa Espanya nga giila sa kasaysayan isip unang Uropeyo nga nakadiskubre sa Amerika sa tuig 1492. Ang iyang mga biyahe mao ang nagpahibalo sa mga Uropeyo sa kahimutangan sa Kasadpang Hemispero ug ang superkontinente niini nga Amerika ug ang malamposong pagpundar sa mga kolonya ug kulturang Uropeyo sa Bag-ong Kalibotan (New World). 

Ang Iningles nga ngalan: Christopher Columbus usa ka anglisisasyon sa Linatin nga Christophorus Columbus. Sa Initalyano nailhan siiya nga Cristoforo Colombo.

Ang Colon Street (kaniadto: Calle Colón) sa Sugbo, nga mao ang nahiunang dalan nga dakbayanon sa Pilipinas, gingalan gikan kaniya.




#Article 385: Trinidad ug Tobago (126 words)


Ang Trinidad ug Tobago usa ka arkipelago nga estado sa habagatang Caribbean, nahimutang sa amihanang-sidlakan sa Habagatang Amerika nga nasod sa Venezuela ug habagatan sa Grenada. Parte ang nasod sa Lesser Antilles nga arkipelago. Adunay maritomo nga utlanan ang nasod sa Barbados ug Guyana. Duha ang iyang pangunang isla, ang isla sa Trinidad ug ang isla sa Tobago, ug 21 ka gagmay nga mga isla. Ang Trinidad mao ang mas daghan og tawo nga isla. 

Lahi sa ubang nasod sa Caribbean, usa kini ka industriyalisado nga nasod, petrolyo ang iyang pangunang produkto. Ilado ang nasod sa iyang pre-Lenten Carnival ug isip lugar kung diin namugna ang steelpan nga instrumento sa musika, musika nga calypso, musika nga Soca, ug ang sayaw nga limbo. Port-of-Spain ang iyang kapital.




#Article 386: Dagat Caribbean (201 words)


Ang Caribbean (Dutch: Cariben o Caraïben, mas komun: Antillen; Prinanses: Caraïbe o mas komun: Antilles; Kinatsila: Caribe) mao ang maislang dagat nga tropikal kung diin nahimutang ang rehiyon sa Caribbean, usa ka subrehiyon sa Amihanang Amerika. Nahimutang ang rehiyon sa habagatang-sidlakan sa kontinente sa Amihananang Amerika, sidlakan sa Amerika Sentral, ug paamihanan ug pakasadpan gikan sa kontinente sa Habagatang Amerika.

Nahimutang ang mga isla sa Plato sa Caribbean, ang rehiyon adunay mga 7,000 ka mga isla, coral reefs, ug cays. West Indies ang usa pa ka pangalan sa rehiyon. Ang West Indies gilakip sa Antilles, nga gibahin ngadto sa Greater Antilles nga miutlanan sa dagat sa amihanan, ug sa Lesser Antilles sa habagatan ug sidlakan (apil ang Leeward Antilles), ug ang Bahamas. Sa heyopolitika, ang West Indies naila nga subrehiyon sa Amihanang Amerika ug naorganisa ngadto sa 28 ka mga teritoryo api ang mga soberanyang mga estado, overseas departments, ug dependencies. Adunay panahon nga namugna ang usa ka nasod nga gitawag og Federation of the West Indies nahimo gikan sa mga 10 ka tigtabi og Iningles nga mga teritoryo sa rehiyon.

Ang mga isla sa Caribbean 2,500 ka milya ang hitas-on ug dili modako pa sa 160 ka milya ang kalapdon.




#Article 387: Dagat Mediteraneo (111 words)


Ang Dagat Mediteráneo (koordineyt: 35° N 18° E) mao ang dagat sa Kadagatang Atlantiko nga halos napalibotan sa yuta: sa amihanan sa Uropa, sa habagatan sa Aprika, ug sa sidlakan sa Asya. Ang total nga area niini mga 2.5 milyon km² (965,000 sq mi), pero ang iyang koneksiyon sa Atlantiko (ang Estretso sa Gibraltar) 14 km (9 mi) lamang ang kalapdon.

Kini ang labing importante nga ruta sa mga biyahero ug mamaligya sa karaang panahon, nga mipasayon sa pagbayloay sa komersyo ug kultura sa rehiyon—ang mga Mesopotamiko, Ehiptoanon, Semitiko, Persiyano, Penisyo, Kartahines, Griyego, ug Romano. Ang kasaysayan sa Mediteraneo importante sa pagsabot sa orihen ug paglambo sa mga modernong katilingban Kasadpanon.




#Article 388: Republika (243 words)


Ang republika (res publica sa Linatin) usa ka porma sa kagamhanan diin giisip ang nasod nga pagpakabaan sa katawhan, ug dili kay pribadong pagpakabanaan o panag-iya lang sa pamunoan. Ang nagaunang mga puwesto sa gahom sulod sa republika wala himoang ipanunod nga kabilin, hinunoa makab-ot lang pinaagi sa piniliay nga nagdayag sa pagtugot sa gipamunoan. Ang inganang matang sa kapuwestohan sa pagpamuno gidahom nga makiangayong magrepresentar sa katibuk-ang lungsoran. Porma siya sa pangagamhanan diin ang pamuno nasod dili o wala isipang hari. Sa Amerikanhong konteksto, nagkahulogan sab ang pulong republika sa usa lang ka pangagamhanan diin mga napiling representante ang mobarog isip dayag sa katibuk-ang kalungsoranonan, giila kini laing mga dapit isip representatibanhong demokrasya (usa ka demokratikanhong republika) ug gipadagan ang gahom subay sa lagda sa pamalaod (usa ka konstitutional nga republika).

Taman 2017, 159 sa 206 ka soberiniyanhong nasod sa kalibotan ang nagdala sa pulong republika sa ilang mga opisyal nga ngalan - dili hinuon tanan ani nila tinuod nga republika ingon sab dunay mga republika nga walay pulong republika sa ilang opisyal nga ngalan.

Unang gimugna ang terminong “republika” niadtong mga 500 BC sa Roma, apan sa pagtuyok sa panahon nagkasahi na ang kahulogan niining maong termino. Sa sinugdan ang Linatin nga terminong “res publica” nagpasabot sa nahaunang “di-matibuk-anong porma sa demokrasya” sama adtong didto sa Roma sa mga tuig 500 BC taman 27 BC.  Sa kasamtangangan kahulogan sa republika wala nay gitawag og pinalabing hut-ong nga mao ray puydeng mamunoan.




#Article 389: Estado (147 words)


Ang estado usa ka politikal nga asosasyon nga adunay dominyon sa usa ka heyograpikal nga arya. Apil niini ang mga institusyon nga adunay otoridad sa pagmugna og mga balaod para sa paggobyerno sa mga tawo sa katilingban sa usa ka teritoryo. Ang pagka-estado nakadepende sa pag-ila sa uban pang estado kung internal o eksternal ba ang soberanya niini. Sa sosyolohiya, ang estado nailhan sa kini nga mga institusyon: sa kang Max Weber nga depinisyon, ang estado mao ang organisasyon nga adunay monopolyo sa lehitimong paggamit sa pisikal nga puwersa sa usa ka teritoryo, sama sa armadong puwersa, serbisyo sibil o burokrasya, korte ug polisya. 

Ang mga nasod sa Estados Unidos, Australya, Malasya og Mehiko mga ehemplo sa mga nasod nga migamit sa estado isip subnasyonal nga dibisyong administratibo. Ang Pilipinas ug Canada mga ehemplo sa paggamit sa probinsya isip subnasyonal nga dibisyon sa mga teritoryo sa nasod.




#Article 390: Kadagatang Pasipiko (146 words)


Ang Kalawrang Pasipiko (gikan sa Linatin nga ngalan Mare Pacificum, linaw nga dagat, gipangalanan ni eksplorador Fernando de Magallanes) mao ang labing dako sa mga kalawran sa kalibotan. Gikan sa Artiko sa amihanan hangtod ngadto sa Antartika sa habagatan, utlanan sa kasadpan ang Asya ug Australya ug sa Amerika sa sidlakan. Sa iyang 169.2 ka milyon kilometro kwadrado (65.3 milyon milya kwadrado) gilangkopon, ang kining pinakadako nga dibsiyon sa Kalibotanhong Kadagatan– ug mao, sa hidrospera – mga 46% sa tanang tubig sa surface sa Kalibotan ug mga 32% sa total surface area sa Kalibotan, nmao nga mas dako ang Pasipiko kaysa sa tanang kayutaan sa Kalibotan. Ang ekwador mibahin niini ngadto sa Amihanang Pasipiko ug Habagatang Pasipiko. Ang Mariana Trench sa kasadpang Amihanang Pasipiko mao ang pinakalawom nga lugar sa Kalibotan, 10,911 ka metro (35,798 piyes) ang sukod. Ang Philippine Trench mao ang ikaduha sa pinakalawom.




#Article 391: Kadagatang Atlantiko (113 words)


Ang Kadagatang Atlantiko mao ang ikaduha nga labing dako nga kadagatan sa kalibotan; adunay arya nga 106.4 milyon kilometro kwadrdado (41.1 milyon milya kwadrado), mokabat og 1/5 sa surface sa Kalibotan. Ang Atlantiko gipangalanan gikan kang Atlas sa mitolohiyang Griyego. Ang labing karaan nga mensyon nining termino gikan sa The Histories of Herodotus sa tuig 450 BC. Bag-o pa nakadiskubre ug ubang kadagatan ang mga Uropeyo, , ang terminong ocean kapareho sa katubigan human sa Kasadpang Uropa nga karon nailhang Atlantiko. Ang mga Griyego mitoo nga usa kini ka higante nga sapa nga mipalibot sa kalibotan. 

Giutlanan ang Atlantiko sa mga kontinente sa Uropa ug Aprika sa sidlakan, ug sa Amerika sa kasadpan.




#Article 392: Dagat Bering (105 words)


Ang Dagat Bering (o Dagat Imarpik) mao ang dagat sa Amihanang Kadagatang Pasipiko nga adunay lawom nga basin (ang Aleutian Basin). Kini ang nagsilbing utlanan sa kontinente sa Asya ngadto sa kontinente sa Amihanang Amerika. Ang mga utlanan niini mao ang estado sa Alaska sa sidlakan ug amihanang-sidlakan, Siberya ug ang Kamchatka Peninsula sa Rusya sa kasadpan, Alaska Peninsula ug ang Aleutian Islands sa habagatan ug sa Bering Strait sa amihanan. Ang Bristol Bay mao ang porsyon sa Dagat Bering nga naghiwalay sa Alaska Peninsula gikan sa Alaska meynland. Gipangalan ang dagat sa Danes nga nabigador, si Vitus Bering, ang unang Uropeyo nga milayag dinhi.




#Article 393: Dagang Magasin (242 words)


ANG DAGANG MAGASIN (Mutya sa Halamang Bisaya) usa ka binulan nga magasing Binisaya nga gipagula sa DFI sa Agosto, 2007 sa paningkamot ug pagpakabana sa mga opisyal niini ubos sa pamunoan ni Ret. Col. Rodulfo A. Vaño, ang nasubliang presidente sa Dagang Foundation, Inc. (sa tuig 2007). Siya ang nagdasig sa pagpublikar gayod sa Dagang Magasin ug siya usab ang labawng naningkamot ug nagpakabana nga giabagan dayon nila ni Mlbn. Cesar Kilaton, Jr., ang tsirman sa DFI, ug ni Ernesto A. Amatiaga, ang bise presidente sa DFI.

Kini ang kinatibuk-ang mensahe sa editoryal sa unang gula sa Dagang Magasin:

Ang pagpakabana sa Dagang pagpadato sa lumadnong katitikan iyang gibulto sa pagpakita pinaagi sa bangga sa sinulatay; pagpatik sa antolohiya sa piniling mga balak ug sugilanon; pagpatik sa tuigan; forum o seminar sa mga magsusulat; drama sa bantawan; basabalak ug uban pa, sa pamasin nga ang maong mga kalihokan makahaling og kasibot sa atong mga batan-on pag-ila sa bili sa dila nga gibilin kanato ni Haring Lapulapu.

@Ang Editorial Board:
Ang Editorial Board sa Dagang Magasin gilangkoban ning mosunod:
Ret. Col. [Rodulfo A. Vaño], Managing Editor; (Ernesto A. Amatiaga], 'editor-in-chief'; [Uriel C. Vallecera(PSK) ug [Quir L. de Gracia], Associate Editors [Romeo T. Limpangog], [Samuel M. Gilig, Sr.], [Emy L. Bustillo], [Ritchie Pete Mendoza] ug [Segundo S. Mercado(PSK], Contributing Editors; [Fred F. Monternel] ug [Ludie A. Amatiaga], Advertising Consultants; [Graciano Gras Butantan], Circulation; [Sergio O. Mendoza], Artist; ug Mlbn. [Cesar Kilaton, Jr.], Legal Consultant.




#Article 394: Gran Britanya (155 words)


Ang Gingharian sa Gran Britanya maoy usa ka estado sa Kasadpang Uropa, gikan 1707 hangtod 1800. Nahimo kini sa pag-merge sa Gingharian sa Eskosya ug Gingharian sa Inglatera, sumala sa Acts of Union 1707, para mahimo ang usa ka gingharian sa tibuok isla sa Gran Britanya. Ang bag-ong hiniusang parlamento ug gobyerno, nga nakabase sa Westminster sa London, mao ang mikontrol sa bag-ong gingharian. Usa lang ang monarkiya sa duha ka gingharian sa Eskosya ug Inglatera sugod kang James VI, Hari sa mga Eskoses, nga nahimong Hari sa Inglatera sa 1603 pagkamatay ni Reyna Elizabeth I.

Ang Gingharian sa Gran Britanya nasundan sa Hiniusang Gingharian sa Gran Britanya ug Irlanda sa tuig 1801 niadtong ang Gingharian sa Irlanda na-absorb sa Gran Britanya pinaagi sa Act of Union 1800 hangtod 1927. Mibulag ang Irlanda sa Hiniusang Gingharian sa tuig 1922 ug nailisan ang opisyal nga pangalan ngadto sa Hiniusang Gingharian sa Gran Britanya ug Amihanang Irlanda.




#Article 395: Pederadong Estados sa Micronesia (115 words)


Ang Pederadong Estados sa Micronesia o Micronesia (Iningles: Federated States of Micronesia)
maoy usa ka islang nasod sa Kadagatang Pasipiko. Nahimutang kini sa -sidlakan sa Papua New Guinea ug sidlakan sa Pilipinas. Ang nasod dunay free sa Estados Unidos. Ang Micronesia bahin kaniadto sa Trust Territory of the Pacific Islands ubos sa Hiniusang mga Nasod ug gi-administer sa US; ug parte sa Spanish East Indies (gidumala sa Pilipinas) sa siglo 19. Sa tuig 1979 na-adap ang konstitusyon, ug sa 1986 naproklama ang independensiya ubos sa Compact of Free Association sa Estados Unidos. Ang mga isyu sa karon mao ang kawalag trabaho, sobrang pangisda, ug pagsalig sa tabang sa Amerika (US aid). Palikir ang iyang kapital.




#Article 396: Nugini sa Papua (154 words)


Nugini sa Papua‏, Papua New Guinea o Papua Nueva Guinea (paglitok: pa-pyu-wa nyu gi-ni o pa-pu-wa nwe-ba gi-neya) (Tok Pisin: Papua Niugini) maoy usa ka nasod sa Oseanya, nahimutang sa sidlakang bahin sa isla sa New Guinea ug uban pang mga isla (ang kasadpang bahin sa isla mao ang probinsiya sa Indonesia nga Papua ug West Papua). Nahimutang ang nasod sa habagatang-kasadpang Kadagatang Pasipiko, sa rehiyon nga gitawag og Melanesia. Port Moresby ang iyang kapital ug kinadak-ang dakbayan. Usa kini sa mga labing diberso (diverse) nga nasod sa kalibotan, mas daghan pa sa 850 ang lumad nga pinulongan ug mao pod ang gidaghanon sa mga katilingban nga tradisyonal, sa populasyon nga 6 ka milyon. Ang nasod usa sa labing rural, 18% lang sa katawhan nagpuyo sa mga urban nga lugar. Wa pa kaayo ma-eksplorar ang nasod, daghan pang mga species sa tanom ug mananap ang wa pa madiskubre sa interyor sa Papua New Guinea.




#Article 397: Tuvalu (113 words)


Tuvalu , nailhan kaniadto isip Ellice Islands, maoy usa ka islang nasod sa Polinesya sa Oseanya, taliwala sa Hawaii ug Australia. Kiribati, Samoa ug Fiji ang mga silingan nga nasod. Gitibuok og upat ka reef ug lima nga atoll, ang iyang tibuok nga arya 26 kilometros kwadrados lang (10 sq mi). Kini ang ikaduha sa labing gamay og populasyon nga nasod (ang Dakbayan sa Vatican ang nahiuna) ug kini ang labing gamay nga nasod nga miyembro sa Hiniusang mga Nasod binase sa populasyon. Sa pisikal nga gidak-on sa yuta, ang Tuvalu ang ikaupat nga labing gamay sa kalibotan: Dakbayan sa Vatican - 0.44 km²; Monaco - 1.95 km² ug Nauru - 21 km².




#Article 398: Republika sa Sugbo (624 words)


Ang ideya sa Republika sa Sugbo mahimong masabtan sa duha ka paagi:

Ang Sugbo nagpabiling medyo gawasnon gikan sa nasodnong kagamhanan bisan pa man panahon sa mga Kastila. Ang Sugbo mao ang unang kapital nga gipili sa mga Kastila alang sa Las Islas Felipinas, apan tungod sa kanunayng pagpanghasi sa mga lumad ug sa kakulang sa pagkaon, ang mga Kastila mibalhin ngadto sa Panay ug dayong ngadto sa Manila.

Panahon sa rebolusyon sa mga Pilipino batok sa Espanya (1896) ang mga elit sa Sugbo misuporta sa kontrol sa mga Kastila ug gani mipakaubos sa mga paninguha sa mga nasyonalista nga nagbase sa Manila. Ang pagrebelde miabot sa Sugbo niadto nang 1898, ug bisan kon ang mga Sugboanong nasyonalista ubos ni Hen. Arcadio Maxilom miila sa pangagamhanan ni Hen. Emilio Aguinaldo, wala nila giimplementar ang sugo ni Hen. Antonio Luna (Sekretaryo sa Gubat ni Aguinaldo) sa pagpundok sa mga Kastilang pari sa usa ka lugar; bisan ang kura sa Basilika padayong gawasnon sa pagwali.

Ang Gubat Sugboanon-Amerikanhon mao ang labing dugoong bahin sa Gubat Pilipinhon-Amerikanhon. Niana lamang pagka-1906 misurender ang mga nasyonalistang Sugboanon human ang mga Amerikano mihimo sa pagpanunog sa mga lungsod ug pagpundok sa mga sibilyan (rekonsentrasyon).

Panahon sa diktaduryang Marcos ang Sugbo nailhan isip dapit sa protesta uban sa Zamboanga. Bisan kon si Eduardo Gullas (gobernador gikan 1976 ngadto 1986) miila kang Marcos, daghang mga oposisyon lakip na silang Hilario Davide Sr ug Inday Nita Daluz aktibo usab.

Panahon sa pagkagobernador ni Lito Osmeña nahiagom ang Sugbo sa katalagman sa bagyong Ruping. Kini miresulta sa pagkabalda sa ekonomiya sa Sugbo nga nagbase sa pagpalit ug pagbaligya, ug mipaubos pagmaayo sa suplay sa pagkaon sa lalawigan (ang Sugbo wala gayod mahimong supisyente sa pagkaon human sa 1860's). Ang mga desperadong panawagan sa Manila sa pagtabang sa Sugbo wala panumbalinga tungod kay nagkapuliki usab sa pagpabangon pagbalik sa Luzon ang Manila. Ang slogan nga Cebu is down but not out, and we can stand on our own (Ang Sugbo milukapa apan wala mapilde, ug makabarog kami sa among kaugalingon) nahimong dugokan sa mga lider nga Sugboanon. Ang Ceboom nahimugso.

Si Osmeña mipahayag sa posibilidad sa pagdeklara sa Sugbo isip independenteng republika gikan sa Pilipinas, apan wala gayod siya mohimo sa pagproklamar niini.

Sa tuig 2005, dihang gihasi si Gloria Macapagal-Arroyo sa mga protesta batok sa iyang pangagamhanan, si Gob. Gwen Garcia sa Sugbo ug ang iyang mga kaubang gobernador sa ubang mga lalawigan sa Kabisay-an miisyu og proklamasyon nga ang ilang mga lalawigan mobulag sa Manila kon ikudeta si GMA.

Daghang mga Sugboanon ang misaway sa ilang nakit-ang edukasyon nga nakasentro sa Manila. Ang pinulongan, kasaysayan, ug kultura sa Sugbo wala gitudlo sa mga tulunghaan gawas isip periperal sa nasodnong paninguha.

Sa Kombensiyon Konstitusyonal sa 1971 ang mga delegado gikan sa Sugbo instrumental sa pagkatibuok sa probisyon sa usa ka amalgam nga nasodnong pinulongan. Ang maong probisyon nakit-ang imposibleng iimplementar. Sa Kombensiyon Konstitusyonal sa 1986 ang mga delegado gikan sa Sugbo midawat sa pagbutang og mas resonableng probisyon kabahin sa usa ka nasodnong pinulongan, apan ang maong probisyon gigamit sa mga Tagalista aron padak-an ang oras sa pagtudlo sa Tinagalog.

Si Osmeña mikiha sa Departamento sa Edukasyon aron dili mapadayon ang pag-implementar sa sugo sa paggamit sa Filipino isip pinulongan sa pagtudlo. Ang rehiyonal nga korte milaban sa lalawigan ug mipaurong sa orden, apan sa tuig 1998 giatras sa lalawigan ang kiha gumikan sa presyur gikan kang Joseph Ejercito Estrada.

Ang mga batok sa Republika sa Sugbo mitudlo sa kakulang sa suplay sa pagkaon ug mainom nga tubig sa Sugbo kon kini mobulag sa Pilipinas. Ang ekonomiya karon sa Sugbo nagbase sa pamatigayon, ang dakong bahin sa iyang mga mamumuo naggikan sa ubang lalawigan, ug kini nag-import og humay aron madugangan ang gamayng produksiyon.




#Article 399: Imperyal nga Manila (369 words)


Ang Imperyal nga Manila usa ka konsepto nga ang mga kalihokan sa tibuok Pilipinas, lakip na ang kadtong sa kaumahan ug sa kinalayoang sityo, gidumala sa Manila. Ang panultihong Walay dahong matagak nga walay pagtugot sa Manila nagpadayag ning maong ideya.

Kining maong termino gigamit ni Gloria Macapagal-Arroyo sa iyang Pakigpulong Mahitungod sa Nasodnong Kahimtang (SONA) niadtong 2006.

Ang Manila gitukod niadtong 1571 ni Miguel Lopez de Legaspi isip usa ka lingkoranan sa kagamhanan sa Hari sa Espanya, apan adunay gingtukod nga lima ka mga ciudad Katsila sa tibuok Pilipinas: Manila, Sugbo, Cagayan, Ilo-ilo, ug Zamboanga. Ang Manila maoy lingkoranan sa Gobernador-Heneral alang sa Pilipinas. Sa minghawa na ang mga Katsila, nahimo pag-usab ang Manila isip sentro sa kagamhanan ubos sa pagdumala sa mga Amerikano. Sa maong panahona gipalambo ang ideya sa pagmugna sa usa ka ludlis sa kagamhanan nga gisentro sa Manila ug giisip ang mga ubang sentro sa Pilipinas nga 'pangrehiyon' ug sentro sa ginganlan og 'probinsya', busa nahimo ang problemang center-versus-regions dili lamang sa natad sa kagamhanan kundili pa sa ekonomiya ug kultura. 

Adunay kaugalingong industriya sa sine, mga mantalaan ug panginabuhi ang Dakbayan sa Sugbo nga walay labot sa bisan unsang gitukod sa Manila niadtong unang katunga sa ika-20ng katuigan. Sa pagdeklarar sa Tinagalog isip Nasodnong Pinulongan sa Pilipinas niadtong 1935, nagsugod ang pagpaubos sa opisyal nga dungog sa Binisaya isip kulturanhong pinulongan. Inigtapos sa EDSA Revolution, nianang huyang pa ang nasodnong kagamhanan, giigo ang tibuok nasod sa Bagyong Ruping (Internasyonal: Supertyphoon Mike) tuig 1990. Niadtong nangayo og tabang ang Sugbo sa nasodnong kagamhanan, dili napatuman kanang pangayo kay naglisod usab ang Manila, ilabi na kay aduna pay linog nga miigo sa Luzon. Busa naningkamot ang lokal nga gobyerno sa Sugbo pagpabarog sa dakbayan ug sa iyang kaugalingong ekonomiya. Kanang pag-asdang sa ekonomiya sa Sugbo ginganlan og Ceboom, ug nahimo ang Sugbo isip usa ka mauswag nga dakbayan, gawas sa Manila.      

Pipila ka mga ekonomista sa World Bank ug sa Unibersidad sa Pilipinas ang mipahayag nga maayo sa nasod ang pagkonsentrar sa produksyon sa Manila. Apan ang mga labing kinahanglang serbisyo sama sa transportasyon ug edukasyon angay nga anaa sa matag lungsod.

Sumala ni Conrado de Quirós, usa ka Bikolano, walay ebidensyang nagsoporta sa konsepto. 




#Article 400: Simbahang Katoliko Romano (1087 words)


Ang Simbahang Katoliko (Kinatsila:Iglesia Católica) mao ang simbahang Kristiyano nga tibuok ang  komunyon sa Obispo sa Roma, ang Santo Papa, sa karon si Papa Francisco. Ang simbahan misubay sa iyang pagkahimo ngadto sa mga orihinal nga Kristiyano nga komunidad nga gipundar ni Jesucristo ug gipangsabwag sa mga Dose Apostoles, partikular si San Pedro.

Ang Simbahang Katoliko mao ang labing dako nga simbahang Kristiyano, mga tunga sa tanang Kristiyano, ug kini sab ang kinadak-ang organisadong relihiyon. Sumala sa Statistical Yearbook sa Katoliko, ang narekord nga mga miyembro sa relihiyon sa 2005 mokabat og 1,114,966,000; mga 1/6 sa populasyon sa kalibotan.

Ang Simbahang Katoliko mabahin ngadto sa Kasadpanon o Latin ug 22 ka mga Sidlakang Katoliko, mga  awtonomo nga simbahang katoliko, ang tanan ubos sa Obispo sa Roma, nga nag-inusara o apil sa Kolehiyo sa mga Obispo, isip labing taas nga awtoridad sa kalibotan sa mga butang sa pagtuo, moralidad, ug panggobyerno sa simbahan.  Ang Katoliko nabahin ngadto sa mga arya nga hurisdiksiyonal, kasagaran binase sa teritoryo. Ang estandard nga teritoryal yunit, kada usa giulohan sa obispo, mao ang diyosesis sa Kasadpanon ug eparko (eparchy) sa Sidlakang Katoliko. Sa tuig 2006, 2,782 ang sumatotal sa mga diyosesis (o Sees). 

Ang nag-unang misyon sa Simbahang Romano Katoliko mao ang pagsangyaw sa Ebanghelyo si Kristo Jesus ug ang pag-administer sa mga Sakramento. Aron sa pagtabang sa misyon, ang simbahan nagpadagan sa mga programang sosyal, mga institusyon, ug mga ministries sa tibuok kalibotan. Kini nag-apil sa mga eskuylahan, mga unibersidad, ospital, ug uban pa.

Ang simbahan nagtudlo nga kini gipreserba gikan sa sayop pinaagi sa Espiritu Santo sa mga matang doktrinal. Kini nagpalapad sa iyang mga doktrina pinaagi sa mga konsehong ekumenikal, sama sa gibuhat sa mga unang Apostoles. Ang pagtuong Katoliko gidetalye sa Katesismo sa Simbahang Katoliko. Ang pormal nga pagsimbang Katoliko anaa sa liturhiya kinsa gidumala sa simbahan. Ang pagsaulog sa Santos nga Misa maoy giisip nga kinatas-ang matang sa pag-ampo, apan aduna usay mga debosyon sama sa rosaryo, Via Crucis, ug ang Adorasyon sa Sagradong Sakramento.

Matod sa Katolikong doktrina, ang sinugdan sa simbahan masubay, agi sa suksesyong apostoliko, ngadto sa kinaunhang komunidad nga gitukod ni Jesus pinaagi sa iyang pagkonsekrar kang San Pedro, kinsa giisip nga unang Papa. Ang misunod nga kasaysayan naglambigit na sa simbahan ug sa dagkong panghitabo sa Kasaysayan sa Uropa. Ang simbahan nakaapekto ug nakausab sa kinabuhi sa daghang mga tawo ug pagtuo sa mga Kristiyano ug mga dili Kristiyano sulod sa hapit duha ka libo ka tuig. Sa pagkapukan sa Imperyong Romano, ang simbahan maoy mipuli pagkupot sa sulo sa sibilisasyon. Ang ika-11 nga siglo maoy nakasaksi sa panagbuwag sa Simbahan sa Silangang Ortodokso ug sa mga Romano Katoliko. Ang mga lakang sa panaghiuli maoy nakatukod sa Silangang Rito sa Simbahang Romano Katoliko. Sa ika-16 nga siglo, ang simbahan miagi ug daghang reporma isip tubag sa Protestanteng Repormasyon.

Ang awtoridad nga gihatag ni Jesus kang Pedro sa Ebanghelyo ni Mateo 16 ang gituohan sa simbahan nga ihatag ngadto sa sunod nga papa pinaagi sa apostolikong suksesyon. Ang Papa ug ang obispo ang gituohan sa simbahan nga espirituhanong sumusunod sa orihinal nga napulog-duha ka apostol subay sa wala maputol mga linya sa konsekrasyon. Sa ebanghelyo ni Mateo, si Jesus misaad kang Pedro mahitungod sa simbahan, ... ang ganghaan sa impirno dili makabuntog niini. Sa ebanghelyo ni Juan, miingon si Jesus, Daghan pa kog isugid ninyo, apan dili pa mo makasabot karon. Apan kon moabot siya, ang Espirtu sa kamatuoran, iyang mong giyahan ngadto sa kamatuoran. Sa kahayag niining mga pasalig, ang Simbahang Katoliko mituo nga gigiyahan kini sa Espirtu Santo ug, pinaagi sa divine revelation, dili makahimo og sayop sa pagtudlo sa doktrinang hilisgotan. Matod sa simbahan, ang dili masayop nga gigikanan sa divine revelation mao ang: Balaang Kasulatan, Balaang Tradisyon, ug ang Mahisteryo. Ang dili masayop nga pagpanudlo sa Papa bahin usab sa balaang mahisteryo, nga nag-apil usab sa mga gitudlo sa konsehong ekumekanhon ug ang sagad ug unibersal nga mahisteryo.

Ang tinuohan sa ubang denominasyong Kristiyano nagkalahi sa Romano Katoliko sa nagkalain-laing ang-ang. Ang Sidlakang Ortodoksiyang tinuohan nagkalahi sa isyu sa pagkadili makasaypanon sa papa, ang pamahayag nga pilyoki ug ang imakulada konsepsiyon ni Maria, apan managsama gihapon. Lahi-lahi ang tinuohan sa mga simbahang Protestante, apan ang kasagaran nga lahi sa mga Katoliko mao ang awtoridad sa Papa ug ang tradisyon sa simbahan, apil usab ang buluhaton ni Maria ug ang mga santos, ang buluhaton sa pari, ug mga hisgotanan labot sa grasya, maayong buhat ug kaluwasan. Ang lima ka mga sola  ang gisulayan sa pagpadayag sa mga kalahian.

Sa tinuohang Katoliko, sa wala pa gihimo ang katawhan, ang Ginoo mihimo og espirituhanong binuhat nga gitawag nga anghel aron mamahimo niyang tig-alagad ug mensahero. Ang mga anghel imortal, ug nagbaton og kaalam ug pagbuot. Sa usa ka hitabo nga nailhang pagkatagak sa mga anghel, usa ka bahin sa mga anghel ang mipili nga mosukol sa buot sa Ginoo ug iyahang paghari.

Gitintal sa usa ka natagak nga anghel ang unang mga tawo, si Adan ug si Eva, ug nahimo ang salang panulundon nga midala og pag-antos ug kamatayon sa kalibotan. Kining panghitaboa gitawag nga Pagkatagak sa Tawo, nga mibahin sa tawo gikan sa ilahang orihinal nga kahimtang uban ang Ginoo, usa ka pagkabahin nga mahimong mosunod sa kalag ngadto sa kamatayon. Ang katesismo miingon nga ang sulat sa pagkatagak sa Genesis 3 migamit og nga pinulongang piguratibo, apan miangkon og ...buhat nga nahitabo sa pagsugod sa kasaysayan sa taw nga nagresulta sa pagkuha sa orihinal nga pagkabalaan ug katarongan... nga mihimo sa matag tawo nga mahimong ignorante, pag-antos, ug ang kamatayon: ug pagkahaduol sa sala.... Ang katawhan mahimong mahugasan gikan niining salang panulundon ug tanang personal nga sala pinaagi sa sakramento sa Bunyag.

Si Jesus misugo sa mga misunod niya sa paghigugma sa isigkaingon sama sa paghigugma niya kanila. Ang pagpakasala ang kaatbang sa pagsunod ni Jesus, ang pagkawat sa kaingnan sa tawo sa Ginoo ug ang pagtalikod sa iyahang kalag pahilayo gikan sa gugma sa Ginoo. Ang pagpakyas sa pagtuman sa bisag unsa sa Napulo ka Sugo, ang paghigugma sa Ginoo, sa paghigugma sa isigkatawo, kun pagbuhat og bati kanila sa bisan unsang paagi. Ang uban makabuhat og sala nga labaw pa sa uban, naglangkob sa gamay nga sala ngadto sa labawng dagko nga salang mortal. Ang salang mortal nga buhat ang makapabungkag sa relasyon sa tawo ngadtos Ginoo. Ang mga Katoliko mahugasan sa ilahang mga sala gawas sa salang panulundon pinaagi sa sakramento sa Kompisal.

Ang katolisismo mao ang mayorya nga relihiyon (mga 80% sa tanang relihiyon) sa mga Pilipino.




#Article 401: Bălți (162 words)


Bălţi (Pinulongang Rumano: Бэлць, Bălți, Rinuso: Бельцы) maoy kapital sa distrito sa Moldoba. Ang Bălţi nahimutang sa distrito sa Municipiul Bălţi, sa amihanan-kasadpang bahin sa nasod,  km sa amihanan-kasadpan sa ulohang dakbayan Chişinău. Ang gitas-on sa Bălţi mao ang  metros ibabaw sa dagat nga lebel, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Bălţi kay  patag. Ang kinatas-ang punto sa palibot aduna kini  ka metros ibabaw,  km sa kasadpan sa Bălţi. Ang dapit palibot sa Bălţi nga hilabihan populasyon, uban sa  mga tawo kada kilometro kwadrado. Bălţi mao ang pinakadako nga lungsod sa maong dapit. Ang mga tanom sa palibot sa Bălţi kay hapit tanan dakbayanon.

Ang klima kay hemiboreal. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Hulyo, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Disyembre, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Mayo, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Oktubre, sa  milimetro sa ulan.




#Article 402: Piyanista (106 words)


Ang piyanista maoy usa ka tawo nga tigtugtog o tigtokar sa piano. Ang usa ka propesyonal nga piyanista puyde moperform og mga solo nga piyesa, motugtog sa usa ka gamayng ensemble, o moakompanyar sa mga musikero ug solo nga instrumentalista.

Ang usa ka piyanistang klasikal sagad nga mitokar sa piano sa bata nga edad, ang uban mga tres anyos pa lamang. Daghan sa mga kompositor nga klasikal birtuso nga piyanista sab: Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Carl Maria von Weber, Frédéric Chopin, Robert Schumann, Franz Liszt, Felix Mendelssohn-Bartholdy, Charles-Valentin Alkan, Johannes Brahms, Ferruccio Busoni, Anton Rubinstein, Alexander Scriabin, Sergei Rachmaninoff, Sergei Prokofiev, ug Dmitri Shostakovich.




#Article 403: Kabungol (101 words)


Ang pulong pagkabungol o bungol dunay daghang kahulugan depende sa konteksto. Sa siyensiya ug medisina, ang pagkabungol nagpasabot sa usa ka kondisyon nga pisikal nga kulang og sensitibidad sa tingog o tunog (sound) ang usa ka tawo. Nagpasabot kini sa usa ka tawo nga parsyal o total ang kakulangan sa pagkadungog. Sa legal nga termino, ang pagkabungol giklasipikar pinaagi sa degri sa pagkawala sa pagkadungog (hearing loss). Kini mao ang total (90 dB - 120 dB o mas dako), grabe (60 dB - 90 dB), modereyt (30 dB - 60 dB), ug mild (10 dB - 30 dB sa hearing loss).




#Article 404: Symphony No. 5 (Beethoven) (122 words)


 

Ang Symphony No. 5 sa C minor, Op. 67 ni Ludwig van Beethoven nahisulat sa 1804–08. Ang kini nga symphony usa sa mga labing popular nga komposisyon sa musika nga klasikal, ug usa sa mga labing gitugtog nga symphony. Duna kiniy upat ka lihok: ang pasiuna (opening) sonata allegro, ang andante, ug paspas scherzo nga mosunod sa attacca ngadto sa finale. Una kini natugtog sa Vienna sa Theater an der Wien sa 1808. Si E.T.A. Hoffmann miingon sa kini nga symphony isip usa sa labing importante nga obra sa tanang panahon. 

Nagsugod kini sa upat-ka-nota nga mubo-mubo-mubo-taas nga motif nga balikon kaduha: ()

Ang symphony, ug ang upat-ka-nota nga pasiunang motif nailhan sa tibuok kalibotan ug ginatugtog hangtod karon sa kulturang popular.




#Article 405: Symphony No. 9 (Beethoven) (129 words)


Ang Symphony No. 9 sa D minor, Op. 125 Choral mao ang naulahing kompletong symphony nga nahimo ni Ludwig van Beethoven. Nakompleto sa tuig 1824, ang Ika-siyam nga Symphony o Ninth Symphony maoy usa sa mga labing iladong obra sa repertoire nga Kasadpanon, giila isip ikono ug ginikanan sa musika nga Romantiko , ug usa sa mga labing napasidunggan nga obra ni Beethoven.

Ang Symphony No. 9 dunay parte nga gikan sa Ode an die Freude (Ode to Joy), usa ka balak ni Friedrich Schiller, ug ang teksto niini kantahon sa solowista ug koro sa naulhing lihok. Kini ang nahiunang ehemplo sa usa ka kompositor nga migamit og tingog sa tawo sa parehong lebel sa mga instrumento sa usa ka symphony, ang mipasiugda sa tono sa simponya nga Romantiko.




#Article 406: Piano Sonata No. 8 (Beethoven) (104 words)


Ang Piano Sonata No. 8 sa C minor, op. 13 ni Ludwig van Beethoven komun nga nailhan isip Pathetique (gihunahuna nga usa sa mga obra nga ginganlan sa kompositor mismo, sa tinuoray ang tigmantala ang mipangalan niining obra) namantala sa tuig 1799, nahisulat sa miaging tuig, nga 27 anyos pa lamang si Beethoven. Ang dedikasyon sa obra alang sa iyang higala nga si Prinsipe Karl von Lichnowsky.

Ang Pathétique Sonata giingon nga maoy nahiunang komposisyon ni Beethoven nga nakakuha og labing dugay nga popularidad. Narepresentar kini hangtod karon sa mga konsiyerto ug mga recording sa mga piyanista.

Ang obra mokabat og mga 19 minutos.




#Article 407: Kapital (312 words)


Sa politika, ang kapital (usab gitawag nga ulohan kun kabesera) mao ang sentro sa gobyerno sa usa ka nasod. Kini pirmi mao ang dakbayan nga anaa nahimutang ang mga opisina ug mga lugar sa gobyerno nga gi-fix sa balaod.

Ang pulong capital gikan sa Linatin nga caput nga ang gipasabot ulo ug ang kaparehong termino nga kapitolyo mireper sa nangunang bilding sa panggobyerno.

Sa mga estadong unitaryo, sentrong administratibo o uban pang termino ang kasagarang gigamit alang sa mga kapital sa subnasyonal nga dibisyon. Sa Pilipinas, kapital ang gigamit alang sa sentro nga dakbayan sa lalawigan kung asa nahimutang ang kapitolyo, ug sentrong rehiyonal (regional center) o sentro sa gobyerno (government center) sa mga rehiyon.

Sa kasaysayan, ang mga nag-unang sentro sa ekonomiya sa estado o rehiyon pirmi mao ang pokus sa kagamhanang politikal, ug kini nahimong kapital pinaagi sa panakop o amalgamasyon. Kini ang kaso sa London ug Madrid. Ang kapital nga nanguna sab sa aktibidades sa ekonomiya, kultura, o intelektwal usahay gireper nga primate city sa Iningles. Kini ang kaso sa Manila ug Paris, ug Dakbayan sa Sugbo ug Atlanta sa ilang probinsya o estado.

Ang mga kapital usahay ipundar ug ibalhin layo sa mga dagkong dakbayan para ma-discourage ang paglambo sa maong dakong dakbayan. Ang Washington, D.C. gipundar sa tunga-tungang bahin sa East Coast sa US, ug ang Brasília gibutang sa interyor sa Brazil tungod kay ang daang kapital, Rio de Janeiro, ug ang habagatang-sidlakang Brazil, sobra na ang populasyon.

Ang pag-converge sa mga gahom nga politikal ug ekonomikal o kultural dili unibersal. Ang mga tradisyonal nga kapital puydeng malabawan sa mga karibal nga dakbayan sama sa Nanjing sa Tsina nga nalupig sa Shanghai ug ang La Trinidad sa Benguet nga nalupig sa tapad niining Dakbayan sa Baguio. Ang decline sa dinastiya o kultura puyde sab rason sa pagkawala sa iyang kapital nga dakbayan, sama sa nahitabo sa Babylon.




#Article 408: Igwador (9654 words)


Ang Igwador o Ecuador, na opisyal na tinawag na Republika ng Ecuador, ay isang bansang Amerikano na matatagpuan sa katimugang seksyon ng kontinente na ito, na binubuo ng 24 na mga lalawigan. Nililimitahan nito sa hilaga kasama ang Colombia, sa timog at sa silangan kasama ang Peru at sa kanluran kasama ang Karagatang Pasipiko, na naghihiwalay sa ito mula sa Galapagos Islands, na matatagpuan sa 1000 kilometro, mula sa peninsula ng Santa Elena hanggang sa San Cristobal Island. Ang isang seksyon ng bulkan ng saklaw ng bundok ng Andes ay naghahati sa teritoryo mula hilaga hanggang timog, na iniiwan ang Golpo ng Guayaquil at isang halamang kapatagan sa kanlurang flank nito, at sa silangan, ang Amazon. Sinakop ng Ecuador ang isang lugar na 283 561 km², 6 na ang dahilan kung bakit ito ang pang-apat na pinakamaliit na bansa sa subkontinente, bagaman upang magbigay ng isang pananaw, ang pagpapalawak nito ay mas malaki kaysa sa United Kingdom. Ito ang ika-sampu ng karamihan sa populasyon ng bansa sa Amerika, na may higit sa 17 milyong mga naninirahan, ang pinaka-makapal na populasyon sa Timog Amerika14 at ang ikalima sa kontinente.

Ang Igwador ay isang kamakailan-lamang na lakas ng enerhiya batay sa enerhiya na napapanatiling eco.15 16 Bilang karagdagan, ito ang bansa na may isa sa pinakamataas na konsentrasyon ng mga ilog bawat km2 sa mundo, 17 isa sa mga pinaka magkakaibang mga bansa bawat km218 19 samakatuwid, ang isa sa mga bansa na may pinakadakilang biodiversity sa mundo.20 Ito ang unang bansa sa planeta na may Karapatang Kalikasan na ginagarantiyahan sa Konstitusyon nito

Ang kabisera ng bansa at ang pinakapopular na lungsod ay Quito.22 23 Ang opisyal na wika ay Espanyol, na sinasalita ng 99% ng populasyon, kasama ang labintatlo pang kinikilalang katutubong wika, kabilang ang Kichwa at Shuar. Para sa 2018, ang Human Development Index ng Ecuador ay inuri bilang mataas, na nagraranggo sa ika-81 sa buong mundo (katabi ng Tsina) at ika-sampu sa Latin America, nang una sa Peru at Colombia. Sa pamamagitan ng isang GDP PPA na 172 100 milyong dolyar, ang ekonomiya ng Ecuadorian ay niraranggo sa ika-59 sa buong mundo24 at ika-pito sa Timog Amerika.25 Ang bansa sa buong mundo ay isa sa pangunahing nag-export ng langis, 26 ang Ang nangungunang tagaluwas ng saging27 sa mundo at isa sa mga nangungunang tagapag-export ng mga bulaklak, hipon at kakaw.28 Natanggap ng Ecuador noong 2014 humigit-kumulang sa 1.3 milyong mga turista na dayuhan, na nag-posisyon sa bansa bilang isa sa mga sanggunian sa rehiyon sa pagtanggap turismo sa internasyonal.29

Ang unang mga pag-aayos ng tao sa petsa ng teritoryo ay bumalik sa 12,000 taon a. C. (The Inga, Chobshi, Cubilán, Las Vegas) .30 Ang Inca Empire ay bahagyang nasakop ang rehiyon noong kalagitnaan ng labinlimang siglo, at noong 1543 nagsimula ang pananakop ng mga Espanya, pagkatapos nito ay nanatili bilang bahagi ng isa sa viceroyalty ng Spain sa halos tatlong daang taon. Ang panahon ng kalayaan ay nagmula noong 1809 at sinimulan ang proseso ng emancipatory mula 1820 hanggang 1822. Matapos ang tiyak na kalayaan ng panuntunan ng Espanya, ang bahagi ng teritoryo ay mabilis na isinama sa Gran Colombia, habang ang teritoryo ng baybayin ay nanatiling independyente hanggang sa pag-annexation manu militariya ni Simón Bolívar. Noong 1830 ang timog na mga teritoryo ng Colombia ay naghihiwalay at nilikha ang bansang Ecuadorian. Dahil sa simula ng republika ay may kawalang-tatag na pampulitika, na humantong sa pinagmulan ng maraming mga rebolusyon sa buong ikalabinsiyam na siglo at mga salungatan sa hangganan sa Colombia. Ang ikadalawampu siglo ay minarkahan ng mga salungatan sa hangganan sa Peru at ang pagbuo ng mga pamahalaang militar. Noong 1979, ang bansa ay bumalik sa demokratikong sistema, kahit na ang kawalang-kataguang pampulitika mula 1996 hanggang 2006 ay humantong sa isang pang-ekonomiyang, pampulitika at panlipunan na krisis na humantong sa pagkakatulad ng ekonomiya nito at ang pagpapabagsak ng tatlong mga pangulo bago matapos ang kanilang termino.

Ang unang sanggunian ng bansang ito na may kaugnayan sa ekwador ay naitala sa Lihim na Balita ng Amerika noong 1826, isang lathala na nag-iipon ng mga pag-aaral na isinasagawa sa panahon ng ikalabing walong siglo, kasama na ang misyon ng French geodesic, sa gawaing ito ang mga lupain ng Ecuador ay binanggit sa kauna-unahang pagkakataon bilang hurisdiksyon ng Royal Audience ng Quito.31 Ang pangalan ng Republika ng Ecuador; tumutukoy sa ekwador na linya ng Daigdig na pumasa sa teritoryo ng Ecuadorian; mula sa silangan hanggang kanluran. Ang pangalan ay pinagtibay ng unang pamahalaan ng mga teritoryo na binubuo ng katimugang distrito ng Gran Colombia; matapos matapos ang paghihiwalay nito noong Mayo 13, 1830. Bago ang Gran Colombia sa panahon ng pamahalaang kolonyal na ang teritoryo na ito ay binubuo ng: ang mga kagawaran ng Guayaquil, Azuay at iyon ng Ecuador. Na kasama ang iba pang mga nawawalang teritoryo ay naiintindihan nila ang Royal Audience ng Quito. Dahil sa lokasyon ng bagong republika at bilang isang simbolikong sanggunian ng lokasyong ito, napagpasyahan na pangalanan ito ng pangalan ng linya na naghahati sa planeta sa dalawang pantay na bahagi. Sa panahon ng unang pamahalaan na nag-utos sa oras na iyon ni Heneral Juan José Flores sa unang konstitusyon ng bagong republika; ang Republika ng Ecuador ay opisyal na nilikha sa oras na nabuo ng mga teritoryo na naaayon sa mga kagawaran ng: Guayaquil, Azuay, Quito (dating Kagawaran ng Ecuador. Iyon ay kalaunan ay susunurin sa Mga Lalawigan).

Ang Kasaysayan ng Ecuador ay isang hanay ng mga kaganapan sa oras kung saan halos walang anumang may bisa at layunin na data. Ayon kay John Mc. Karthy, Boston University Ecuador mismo ang tunay na puso ng hilagang Timog Amerika, laban sa mga tendensyang sentripetal ng Venezuelan, kung saan ang mga teritoryo na kasalukuyang nabibilang sa Republika ng Ecuador ay nagbabago sa kanilang pisikal na hitsura at anyo ng pamahalaan. Ang kasaysayan ng Republika ay napakaliit at maaaring nahahati sa apat na yugto: Pre-Hispanic yugto, yugto ng Hispanic, Kalayaan at Republika.

Ang kasaysayan ng Ecuador ay nagsisimula sa pre-Hispanic etniko na grupo hanggang sa pagsalakay sa Inca, pagkatapos sa pagsakop sa Espanya at pagkatapos ay ang mga pundasyon ng San Francisco de Quito, San Gregorio de Portoviejo, Santiago de Guayaquil at Immaculate Conception ng Loja, nagsisimula ang panahon ng pampulitika-administratibo Ang Espanyol na tatagal hanggang sa oras ng kalayaan, kapag ang bansang Colombian ng Simón Bolívar ay lumitaw at kung kailan mahahati ay bubuo ang tinatawag na Republika ng Ecuador.

Sthistoric Stage

Ang mga unang naninirahan sa ngayon ay Ecuador ay nomadic hunter-gatherer tribu mula sa hilaga. Ang mga populasyon ng panahon ng pre-Inca ay nanirahan sa mga angkan, na nabuo ng mga napakaraming kolektibidad. Ang kulturang Valdivia ay mula sa Manabí hanggang sa lalawigan ng Santa Elena na naging una sa Amerika. Ang ilan sa mga angkan ay bumubuo ng mahusay na mga tribo, at ang ilang mga tribo ay magkakatulad sa bawat isa na bumubuo ng mga malalakas na kumpederasyon at ito ang:

Paunang panahon.

Panahon ng Formative

Panahon ng Pag-unlad ng Panrehiyon.

Panahon ng Pagsasama

Pre-ceramic na panahon

Sa Pre-ceramic Phase, ang Las Vegas, Chobshi, El Punin, Cubilán at El Inga ay bumubuo ng mga genesis sa panahong ito, na nagsimula sa pagtatapos ng huling glaciation at pinalawak hanggang 4200 BC. C., at kung saan ang presensya ay makikita sa mga labi ng balangkas at sa isang malaking bilang ng mga arrowheads na karaniwang gawa sa obsidian at basalt; at sa iba't ibang mga instrumento sa paggupit at pag-scrape na ginawa ng parehong mga materyales. Sa Silangan, maraming mga katibayan ang nagpapakita ng isang napaka-sinaunang pagkakaroon ng tao. Sa Palanda (Zamora Chinchipe), natuklasan ng mga arkeologo ang mga vestiges ng isa sa pinakalumang kultura sa rehiyon (3000 BC).

Ang Las Vegas ay ang pre-ceramic na istasyon sa baybayin ng Ecuadorian na pinaka-pinag-aralan ng mga mananaliksik. Gumamit ang kahoy ng Las Vegas ng kahoy upang makagawa ng mga pangangalaga sa pangangaso tulad ng mga uling at sibat; na may matalim na mga piraso ng baston, gumawa siya ng mga kutsilyo, at gumawa ng mga pagpapatupad ng bukid gamit ang malalaking shell ng dagat. Ang pinakamahalagang halimbawa ng kulturang ito ay tinutukoy ng libing na tinatawag na The Lovers of Sumpa.

Formative o Agroalfarero Panahon

Sinakop ng Kulturang Valdivia ang malawak na mga teritoryo ng mga lalawigan ng Manabí, Esmeraldas at lalawigan ng Santa Elena.Ito ay isa sa mga kandidato na nagmamay-ari ng pinakalumang pottery sa Amerika.

Sinakop ng Machalilla Culture ang mga teritoryo ng kasalukuyang lalawigan ng Ecuadorian ng Manabí, at bahagi ng mga kalapit na lalawigan ng Santa Elena na may mahalagang kontak sa rehiyon ng inter-Andean. Napakapit ito ng mga link sa mga kultura ng Valdivia at Chorrera.

Ang Kultura ng Chorrera ay ang pangunahing sa site ng La Chorrera, na matatagpuan sa kanlurang bangko ng Ilog Babahoyo; ngunit pinalawak nito ang pagkakaroon nito sa halos lahat ng mga rehiyon sa baybayin at kahit na ang ilan sa mga bundok.

Mga panahon ng formative: Maagang formative, medium formative, late formative.

Natukoy ang panahon ng Regional Development sa kauna-unahang pagkakataon na pagkakaiba-iba sa rehiyon o teritoryo sa pampulitika at panlipunang samahan ng mga mamamayan na bumubuo nito. Kabilang sa mga pangunahing bayan sa panahong ito ay ang mga kultura: Jambelí, Guangala, Bahía, Tejar-Daule, La Tolita, Jama-Coaque sa baybayin ng Ecuadorian, habang ang Cerro Narrío at Alausí ay lumitaw sa saklaw ng bundok; ganoon din sa Ecuadorian Amazon rainforest na Los Tayos at Mayo-Chinchipe ay naayos.

Bay Culture Figurine (300a.C.- 500 AD).

Ang La Chimba ay ang pinakamaagang ceramic site sa hilagang Andes, hilaga ng Quito, at kinatawan ng Formative Period sa huling yugto nito. Ang mga naninirahan nito ay nagtatag ng pakikipag-ugnay sa ilang mga nayon sa baybayin at sa mga bundok, na pinapanatili ang malapit sa kulturang Cotocollao, na matatagpuan sa talampas ng Quito at mga nakapalibot na mga lambak nito.

Sinakop ng Kultura ng Bahía ang mga teritoryo na umaabot mula sa mga paanan ng Andes hanggang sa Karagatang Pasipiko; at mula sa Bahía de Caraquez, sa timog ng Manabí.

Ang Jama-Coaque Culture ay nanirahan sa mga lugar sa pagitan ng Cabo de San Francisco, sa Esmeraldas; patungo sa Bahía de Caráquez, sa Manabí, sa isang lugar ng mga may gubat na mga burol at mahabang beach na pinadali ang mga imigrante na mangolekta ng mga mapagkukunan mula sa parehong kagubatan at dagat

Panahon ng Pagsasama o Pamamagitan ng Etniko

Mga wikang Pre-Inca noong ika-16 siglo.

Sa panahong ito ang mahahalagang manors, confederations, estado at lungsod ay bumangon, ang pinakamahalagang lugar na nasa baybayin at bundok.

Ang mga Manteños ang bumubuo ng huling pre-Columbian culture sa baybaying rehiyon ng Ecuador, at sila na, mula sa kanilang mga nayon, ay nagmuni-muni ang mga barkong Espanya sa kauna-unahang pagkakataon na tumatawid sa ekwador na tubig ng South Sea. Ayon sa katibayan ng arkeolohiko at mga salaysay ng mga Kastila, lumawak ito mula sa kasalukuyang Caraquez Bay sa lalawigan ng Manabí, na dumadaan sa Leaves Hill at umaabot sa timog ng lalawigan.

Ang mga kumot ay nakabuo ng maselan na mga pamamaraan para sa trabaho sa ginto at pilak, at nakatuon sa karamihan ng kanilang mga gawain sa mga aspeto ng relihiyon. Ang ilan sa kanyang mga kilalang artifact ay ang kanyang mga upuan o trono, na nasa Manabí Leaf Hill, na may mga layunin sa relihiyon at pampulitika. Ginagawa nila ang paggawa ng mga sakripisyo ng tao, at sinasamba nila ang ahas, ang jaguar o puma, at ang diyosa na si Umiña, na kinakatawan ng isang mahusay na esmeralda. Ang sentro ng kulturang ito, ang kasalukuyang Manta, ay pinangalanan bilang karangalan sa kulturang ito.

Ang kronolohiya na tinukoy para sa kultura ay umaabot mula sa taong 600 ng ating panahon hanggang sa 1534, taon kung saan itinatag ni Francisco Pacheco ang bayan ng Puerto Viejo.

Ang sibilisasyong ito ay nagtaas ng mga lungsod tulad ng Tacames, Qanque, Jocay, atbp. Gayunpaman, ang pinakamahalagang lungsod ng sibilisasyong ito ay si Cancebí, isang lungsod na may higit sa 50,000 mga naninirahan.

Ang Huancavilcas ang bumubuo ng pinakamahalagang pre-Columbian na kultura ng Guayas. Kilala sila sa mga salaysay lalo na para sa kanilang mga pisikal na katangian, na humanga sa mga unang Kastila. Naiulat na sila ay isang mandirigma na mandirigma, at binago ang bungo at sinulid na nag-iiwan ng isang korona na friar way. Nagkaroon din sila ng ugali ng kunin ang mga incised na ngipin sa isang maagang edad, bilang isang ritwal na isakripisyo sa kanilang mga diyos.

Mula sa kulturang Huancavilca ay nagmula ang alamat ng Guayas at Quil, na nagbibigay ng pangalan sa lungsod ng Guayaquil.

Sa mga mataas na lupain ng Ecuadorian, pitong mahusay na kultura ang maaaring makilala, ito ay: ang Caranquis, Yumbos, Kitus, Panzaleos, Puruháes, Cañaris at Paltas.

Ang Caranquis-Cayambes ay isa sa mga pinaka-kagiliw-giliw na kultura ng Ecuador, sila ay isang estado ng estado, na may kapital sa Caranqui at Cayambe. Ang diarchy na ito ay tumutugma sa isang napaka-pangkaraniwang duwalidad sa mundo ng Andean.

Gumawa sila ng mga lungsod at mga sentro ng pang-administratibo na binubuo ng mga naka-step na at truncated pyramids; ang kanilang pag-andar ay magiging seremonya, astronomya at eksperyensiyal, bilang karagdagan sa mga pyramid na ginawa nila ang mga artipisyal na tolas o bundok ng lupa, na mayroong mga seremonya, pang-eksperimentong at libing. Sa wakas dapat tandaan na ang kultura na ito ay may tradisyon ng pagpapahiwatig ng bungo sa paraang katulad ng mga taga-Egypt. Ang ilang mga halimbawa ng mga site na ito ay: Zuleta, Cochasquí, Socapamba, Perugachi at Pinsaqui.

Ang Yumbos, tulad ng Caranquis, ay may ugali na gumawa ng tolas, bagaman ang mga ito ay madalas na ginagamit upang gawin ang mga ito ng dobleng rampa sa kabaligtaran at ng iba't ibang mga geometric na hugis. Ang kahalagahan ng kulturang ito ay nakatayo sa site ng Tulipe, sa mahusay na seremonyang ito ay mayroong isang hanay ng 7 pool na gawa sa bato na sinasabing kapaki-pakinabang para sa obserbasyon ng astronomya.

Ang Quitus o Kitus, ay isang kultura na umunlad sa kasalukuyang lalawigan ng Pichincha, hindi katulad ng kanilang mga hilagang kapitbahay (Caranquis at Yumbos) na ginamit nila upang mabulabog ang kanilang mga patay sa lupa na naghuhukay ng mga malalim na balon. Tulad ng para sa arkitektura, ginamit ng kulturang ito ang diskarteng bahareque para sa mga konstruksyon nito, bilang karagdagan sa mga site ng arkeolohikal tulad ng palabas ng Rumipamba na ginamit nila ang bato upang makabuo ng mga seremonyal na komplikado, bagaman hindi ito masyadong kumplikado.

Ang Panzaleos ay hindi nag-iwan ng mahusay na mga labi ng arkeolohiko, ngunit sa halip ay nag-iwan sila ng isang malalim na kulturang pang-kultura sa palayok, ang kanilang trabaho sa palayok ay sikat sa mundo ng Ecuadorian Andean.

Ang mga Puruháes o Puruwáes ay isang pangkat ng cacicazgos, sila ay mahusay na magkukulam at, sa kasamaang palad, ang mga arkeolohikal na labi ng kulturang ito ay hindi umiiral dahil ginawa nila ang kanilang mga konstruksyon sa adobe. Ang mga vestiges ng arkitektura sa kulturang ito ay tumutugma sa mga Incas subalit ang lungsod ng Riobamba (ang una) ay nawasak sa isang lindol noong 1797, habang ang bayan ng Cacha ay nagdusa ng parehong kapalaran ng ilang oras bago, kaya sa kasalukuyan ay wala pang iba arkitektura kumplikado sa teritoryo ng Puruhá.

Ang Cañaris, ito ay isa pa sa mga magagaling na kultura ng Ecuador, ay mga magagaling na magkukubkub at manggagawa ng ginto, dahil ang kanilang trabaho ay natagpuan kahit na sa Bolivia, sila rin ay mahusay na mangangalakal, na nagmula sa pakikipagkalakalan kasama ang mga kultura sa baybayin ng Ecuador at Mochica sa gitnang baybayin ng Peru.

Ang Cañaris ay magkakaroon ng isang hierarchical government, tulad ng Caranquis-Cayambes, na may mga capitals sa Hatun Cañar at Shabalula (Sígsig). Ginawa nila ang malalaking bayan at sentro ng administrasyon kung ano ngayon ang mga lalawigan ng Azuay at Cañar, isa sa pinakamahalagang umiiral ngayon ay ang Shabalula.

Sa Shabalula, sa kalagitnaan ng ika-19 na siglo ng isang mahusay na nekropolis ng Cañaris chieftain ang natagpuan, ang mga libingan na ito ay pinalamutian ng maraming ginto, pilak at keramika. Sa kasamaang palad, ang kakulangan ng interes ng estado ng Ecuadorian at ang kakulangan ng mga arkeologo na naging dahilan ng pag-alis ng mga huaqueros ang lahat ng pamana na walang pag-iiwan. Marami sa mga piraso ang napunta sa mga museyo sa Estados Unidos, Europa at Pribadong Koleksyon. Si Marshall Saville, isang Amerikanong explorer, ay nangolekta ng ilang mga item na maaari niyang bilhin at dalhin ito sa American Indian museum sa USA at naglathala din ng isang libro na tinatawag na The Gold Treasure of Sigsig, Ecuador.

Ang Shabalula ay isang malaking kumplikado na mayroong mga pampulitikang, administratibo at relihiyosong pag-andar, kaya narito matatagpuan namin ang mga malalaking kumplikado tulad ng Duma Castle, ang dambana, ang mga lugar ng pagkasira ng isang templo na malapit sa isang lawa ng totora, isang obserbatoryo, at mga 100 mga bahay na bato na nakalaan upang maging mga bahay ng aristokrasya ng Cañari.

Ang impluwensya ng Inca sa kulturang ito ay mas malakas kaysa sa anumang iba pang sa Ecuador, kaya halos lahat ng Cañaris archeological site ay may malakas na presensya ng Inca, ang dahilan ay dahil itinatag ng Incas ang Tomebamba (Tumipampa), ang hilagang kabisera ng imperyo, at ang iba pang mga sentro ng administratibo tulad ng Molleturo, Cañaribamba at Ingapirca sa teritoryong ito, din mula sa teritoryo ng Cañari ay pinalakas upang sakupin ang mga pangkat etniko ng baybayin at gitnang-hilagang mataas na lupain ng Ecuador.

Ang Los Paltas, ay isang malaking pangkat ng mga tribo na sumasakop sa kung ano ngayon ang lalawigan ng Loja at bahagi ng lalawigan ng Morona Santiago at Zamora-Chinchipe. Ito ang unang kultura ng Ecuador na nasakop ng mga Incas. Sa parehong pangkat etniko, ang Bracamoros ay hindi kailanman pinamamahalaan ng mga Incas at sinakop ang isang teritoryo na umaabot sa pagitan ng Loja, Zamora-Chinchipe, Pastaza at Morona Santiago. Kilala sila ngayon bilang Shuar. Ang mga labi ng isang labanan sa pagitan ng Bracamoros at Incas ay natuklasan din kamakailan sa isang nayon sa Palanda canton (Zamora-Ch.).

Ang pananakop ng Inca

Ang mga pagkasira ng kastilyo ng Inca ng Ingapirca.

Matapos salakayin at lupigin ang Avocados, nagsimulang sumulong ang mga Incas sa Cañaris. Mas mahirap para sa mga hukbo ng Inca, dahil tinanggihan nila silang nakikipaglaban nang matapang, pinilit silang umatras sa mga lupain ng ngayon ay Saraguro, kung saan kinailangan nilang hintayin ang pagdating ng mga reinforcement upang ma-restart ang kampanya. Sa oras na ito, isinasaalang-alang ang napakalawak na bilang ng higit na dami ng mga Incas, ginusto ni Cañaris na sumang-ayon at magsumite sa mga kondisyong ipinataw. Pagkatapos nito, itinatag ni Túpac Yupanqui ang lungsod ng Tomebamba, kasalukuyang lungsod ng Cuenca, kung saan ipinanganak si Huayna Cápac, na, naman, ay mayroong ilang mga anak, kung saan dalawa ang tumayo, lalo na para sa kanilang papel sa sunud-sunod na mga kaganapan: Huáscar at Atahualpa. Matapos ang pagkamatay ng kanilang magulang, parehong nagtipon ng kapangyarihang pampulitika at militar habang ang pag-arte sa mga bayan at nasyonalidad sa paligid ng kani-kanilang mga proyektong pampulitika para sa tinatawag na Tahuantinsuyo. Ang lahat ay nagresulta sa isang tuluy-tuloy na serye ng mga kaganapan sa digmaan (dalawang libong kilometro sa paglalakad, labintatlong laban, kalahating milyong kalalakihan ng digmaan na nakatayo) na ang hindi kapani-paniwalang pagtatapos ay ang pagkatalo ng opisyal na host ng Inca ng Huáscar, na dinala at binitay . Kasabay nito, isang hindi inaasahang ahente ang namagitan upang kumuha ng kapangyarihan at sa wakas ay nanaig para sa isang panahon na tatagal ng tatlong daang taon: ang mga Espanyol. Ang parehong pakikipag-ugnayan sa digmaan at ang interbensyon ng Espanya sa eksena ng kasaysayan ay napag-aralan ng istoryador ng Ecuadorian na si Luis Andrade Reimers, na pinamamahalaang magbigay ng isang layunin na pananaw sa mga naturang kaganapan.

Landscape na nagbabalik sa fauna at flora ng Corregimiento de Quito; nai-publish sa Work Historical Relasyong ng Paglalakbay sa Timog Amerika, nina Jorge Juan at Antonio de Ulloa sa panahon ng pagsasakatuparan ng French Geodetic Mission sa Royal Audience ng Quito noong 1735.

Lungsod ang Villa ng Puerto Viexo ng Peru, ayon kay Felipe Guamán Poma de Ayala

Ang pagguhit ng Camino Real mula sa Lungsod ng Guayaquil hanggang sa Quito, na tinawag din na Colonial Road Roads Route kung saan ang baybayin at ang Sierra de la Audiencia de Quito ay articulated. Sa taglamig (kalagitnaan ng Disyembre-kalagitnaan ng Mayo) halos imposible na pumunta para sa kung anong kahaliling daan ang hiningi at sa tag-araw (Abril - Nobyembre na termino) ang katatagan ng lupa ay ginamit para sa trajín ng lahat ng uri ng mga supply at ang proseso ng proseso ng burukrasya.

Nang dumating ang mga Espanyol ang emperyo ay nalubog sa isang digmaang sibil sa pagitan ng dalawang anak na lalaki ng yumaong Huayna Cápac mula nang ang kahalili niya na si Ninan Cuyochi ay namatay din. Nang walang kahalili sa trono, sina Huáscar at Atahualpa ay nakipaglaban para kontrolin ang emperyo. Ang digmaan ay nanalo ng Atahualpa at habang siya ay bumababa mula sa Quito hanggang Cuzco upang ipahayag ang kanyang sarili na Inca, nagpasya siyang makipagpulong sa Cajamarca kasama ang ilang mga bihirang lalaki na nagmula sa isang hindi kilalang lugar. Sa Cajamarca Francisco Pizarro naakit ang Atahualpa sa isang ambush at ginawa siyang isang bilanggo; Kahit na ang katutubong monarkiya ay nagbayad ng isang malaking pantubos sa pilak at ginto, siya ay malinaw na pinatay - tulad ng sa pahina 59 ng Mahusay na Kasaysayan ng Peru ng El Comercio de Lima.

Ang Bartholomew Ruiz ay naghagis ng mga angkla sa bibig ng isang malaking ilog at tinanggap na palakaibigan. Ayon sa istoryador na si González Suárez, natagpuan ni Ruiz sa mga pampang ng ilog ang tatlong nayon na ang mga naninirahan ay ginayakan ng ginto. Ipinagpatuloy ng piloto ang kanyang paglalakbay sa baybayin, at bumalik kasama si Pizarro, Almagro at ang kanyang mga tauhan. Nagpunta sila sa isang bay kung saan itinatag nila ang DOKTORIN na, sa petsa ng kanilang pagdating, ay tinawag na San Mateo de las Esmeraldas, pagkatapos noong Setyembre 21, 1526. Ang pagtanggap ng mga katutubo ay hindi na palakaibigan, kaya't Muling nagsimula sila at naghihintay si Pizarro ng mga pagpapalakas sa Gallo Island. Ang taong 1531 ay babalik sa Pizarro para sa panghuling pananakop.

Ang pananakop sa hilagang Andes ay pangunahing na-udyok ng tsismis na ang kayamanan ng Atahualpa ay nasa Quito. Dalawang ekspedisyon ang nabuo, ni Pedro de Alvarado, mula sa Guatemala, at ng Sebastián de Belalcázar mula sa timog. Noong Pebrero 1534, ang ekspedisyon na iniutos ni Pedro de Alvarado ay nakarating sa daungan ng Manta. Ang pangkat ay binubuo ng 11 na barko, 450 kalalakihan at ilang kababaihan, kasama sina Fray Jadoco Ricki, mga aborigine sa Gitnang Amerika at mga 200 kabayo. Nahuli ng apoy si Alvarado, kinuha ang bayan at kinuha ang pinuno ng tribo, si Lligua Tohalli at iba pang mga Indiano, bilang isang bilanggo, dahil hindi niya nakita ang Umiña at ang mga kayamanan na sinasabing umiiral sa lugar na ito. Si Chief Lligua Tohalli ay nakabitin sa kanyang pagpunta sa Paján. Sinasabing itinatag si Manta noong Marso 2, 1534 ni Alvarado.

Ang sektor na katumbas ng Ecuador ay epektibong nasakop ng Sebastián de Benalcázar, noong 1534 ang lungsod ng San Pedro de Riobamba ay itinatag ni Diego de Almagro, ang unang lungsod na itinatag sa kasalukuyang araw ng Ecuador. Si Sebastián de Benalcázar ay may utang na pundasyon ng San Francisco de Quito din noong 1534. Ang mananakop na si Francisco Pacheco, sa ilalim ng mga utos ni Diego de Almagro, sa kabilang banda, itinatag ang San Gregorio de Puerto Viejo noong 1535 na ginagawa itong unang husay na lungsod sa kasalukuyang baybayin ng Ecuadorian.

Ang awtorisado ni Pizarro, sinundan niya ang Guayas, at inayos ito sa isang lugar na malapit sa bibig ng Yaguachi River sa Amay (Babahoyo) River, at nakilala bilang Santiago de Amay (1535). Inatake at sinunog ng matapang na si Chonos ay lumipat sa puwit ng ilog na may pangalang Santiago de la Culata (1536). Muli itong nawasak, sa oras na ito ng alyansa nina Chonos at Punáes, tumakas sa ibang lugar at kinilala bilang Santiago de la Nueva Castilla (1537). Sa trahedyang pag-ulit, nagtago siya sa mga Huancavilcas na mga tao ng kapayapaan (1542), ngunit muling tumakas sila, sa oras na ito sa tabi ng isang katutubong bayan na tinawag na Guayaquile (1543). Takot sa paghihiganti nagtayo sila ng malalaking riles, at, pinangunahan ng mga kapitan Olmos, Rodrigo Vargas de Guzmán at Toribio de Castro, 140 katao kasama ang kanilang mga gamit sa sambahayan na tumawid sa Amay River. At, noong Hulyo 25, 1547, ang araw ni apostol Santiago, patron ng lungsod, nag-dock sila sa Las Peñas at inayos ang lungsod sa tuktok ng mga burol na kilala ngayon bilang Santa Ana at del Carmen. Simula noon ito ay Santiago de Guayaquil.

Ang lungsod ng Cuenca ay itinatag noong 1557 sa mga lugar ng pagkasira ng lungsod ng Inca ng Tomebamba, ito ay isinagawa ni Don Gil Ramírez Dávalos, sa ilalim ng mga utos mula sa Viceroy ng Peru.

Isang ekspedisyon, sa ilalim ng utos ng Francisco de Orellana, natuklasan noong 1542 ang Amazo River.

Ipinagkaloob ni Viceroy Pedro Mesía de la Cerda ang titulong Acting President ni Quito na may petsang Mayo 17, 1766 kay Juan Antonio Zelaya y Vergara, na sa panahong ito ay nagpatupad ng kanyang mga responsibilidad bilang Duke ni Quito bilang pangkalahatang militar at pampulitika na komandante ng sabi ng probinsya

Pinayaman ng pagmimina at paggawa ng tela, nagawa nitong magtayo ng mga baroque at neomudéjares na mga templo na inangkop sa pagka-orihinal sa lokal na kapaligiran at pinalamutian sila ng mahusay na pagsasalarawan ng mga kuwadro at mga larawang inukit, ng hindi maikakaila na halaga ng edukasyon sa relihiyon. Ito ang oras ng sikat na Quiteña School, ang gawain ng maling pag-uusap ng India at Espanya.

Ang French geodesics ng desimal system ay nagpakilala sa modernong diwa ng makatwiran na espiritu sa Quito at ginamit ang kahanga-hangang silid-aklatan ng Jesuit University of San Gregorio. Pinakain ni Quito ang pambihirang kumpanya ng mga misyon nina Jaén at Mainas.

Ang sistemang kolonyal na ipinataw ng hari ng Espanya ay nagdulot ng mga tensyon na nagresulta sa mga gulo laban sa buwis, o laban sa ilang mga hadlang sa pangangalakal (alcabalas: 1592-93; tobacconists: 1765).

Mapa ng Gran Colombia at mga kagawaran nito.

Sa simula ng ika-19 na siglo ang mga insurreksyon ay tinanggap ang pangangaral ng Eugenio Espejo mula sa nakaraang dekada. Ang ilan sa mga pang-internasyonal na kaganapan, tulad ng Deklarasyon ng Kalayaan ng Estados Unidos noong 1776 ng Great Britain at ang Rebolusyong Pranses ng 1789, ay nagsilbing halimbawa sa mga Creoles sa pamamagitan ng pagpapakita sa kanila na posible ang isang awtonomous o kahit na independiyenteng sistema ng pamahalaan. Ang mga impluwensya ng ilang mga lokal na kaganapan tulad ng pagbisita sa mga ge Geograpiyang Pranses na nagtaguyod ng mga ideya ng paliwanag sa lungsod, ang mataas na rate ng kahinaan ng Madla at ang lumalagong damdaming nasyonalista, na pinasigla ng interes ng Creoles sa buong kontinente. para sa pagkuha ng kapangyarihan, sila rin ang ilan sa mga pangunahing sanhi, na nag-udyok sa pagsisimula ng rebolusyonaryong proseso na nagtapos sa kolonyalismo ng Espanya sa lungsod.

Noong Disyembre 25, 1808, sa bukid ng Chillo Compañía, na pag-aari nina Juan Pío Montúfar at Larrea II Marqués de Selva Alegre, isang pulong na kilala bilang The Conspiracy of Chillo o The Christmas Conjuration ay ginanap na tinalakay ang pagtatatag ng isang Lupon Autonomous na magiging responsable sa pamamahala ng Panguluhan ni Quito. Siya ay dinaluhan nina Juan de Dios Morales, José Riofrío, Juan Pablo Arenas, Manuel Quiroga, Nicolás de La Peña, Francisco Javier de Ascázubi at Kapitan Juan de Salinas at Zenitagoya.

Mga buwan mamaya ang balangkas ay natuklasan ng pagkatapos ng pangulo ng Royal Audience ni Quito Manuel Ruiz Urriés de Castilla, binibilang ko si Ruiz de Castilla, sapagkat nagkomento si Salinas kay Andrés Torresano, pari ng kumbento ng La Mercéd, ang tema ng pulong . Siya ay naaresto noong Marso 1, pati ang kanyang mga kasama na si Juan Pío Montufar, sa ikalimang araw at si Juan de Dios Morales sa ikaanim. Pagkalipas ng ilang araw ay pinakawalan ang lahat dahil ang ebidensya sa pagsisiyasat ay binawi.

Noong Agosto 8 nagkita sila sa bahay ni Dr. Francisco Javier de Ascázubi, kung saan ginawa ang desisyon na isama ang pagpupulong sa ika-10.Sa Agosto 9, ang grupong ito ng guhit na si Creoles ay muling nagkita sa tirahan ni Manuela Cañizares . Noong Agosto 10, 1809, ang kilos na tumigil sa mga pagpapaandar nito pagkatapos ng pangulo ng Royal Audience ng Quito, Count Ruiz de Castilla, ay nilagdaan at itinatag ang Unang Autonomous Government Board sa lungsod, kasama ang mga awtoridad na iginagalang ang awtoridad ng Hari sa Espanya

Ang pagtanggi na sumali sa lupon ng Guayaquil, Cuenca, Popayán, Pasto, Barbacoa at Panama, pati na rin ang mahinang interes ng ilang mga miyembro nito, kasama ang pangulo, Juan Pío Montufar, na nagdulot ng isang kontra-rebolusyon na idineklara noong Oktubre 5 at na ang capitulation ay nilagdaan sa ika-24 ng parehong buwan. Matapos ang mga pangyayaring ito, daan-daang katao sa mga Creoles at mga rebelde ang nabilanggo sa Quito Barracks, kung saan sa pagitan ng 300 at 10 Agosto 1810 ang napatay sa halos 300 sa kanila, na nangangahulugang kamatayan sa oras na iyon. ng 1 porsiyento ng populasyon ng lungsod. Ang isang masaker sa parehong mga katangian ngayon ay kumakatawan sa tungkol sa 17 libong mga biktima. Ang kapangyarihan ay bumalik sa mga kamay ni Count Ruiz de Castilla. Ang mga viceroy ng Lima at Bogotá ay nagpapadala ng mga tropa upang kubkob ang lungsod. Noong 1812, si Carlos Montúfar, Komisyonado ng Marquis de Selva Alegre ay dumating bilang Komisyonado ng Espanya upang patahimikin ang mga rebelde, ngunit ang nangyari ay sumali siya sa laban na pinagtatalunan, ito ang naging dahilan upang mawala siya sa kanyang buhay noong 1815.

Ang isang pangalawang Lupon ay nagsimula sa pagdating ni Carlos de Montúfar, na hinirang na Komisyonado ng Kagawaran ng Cortes ng Cádiz, ay na-install noong Setyembre 22, 1810 sa Royal Palace of Quito. Maraming mga kaganapan ang nag-trigger ng pagdeklara ng pagsuway sa Viceroyalty ng New Granada noong Oktubre 9, 1811, at sa ika-11 ng parehong buwan ang unang pagpapahayag ng kalayaan ng isang teritoryo na kabilang sa kasalukuyang Ecuador, ang Estado ng Quito, ay ginawa. Ang lilipad na bansa na ito ay may sariling Konstitusyon, na naaprubahan noong Pebrero 15, 1812, kung saan higit pa sa isang Constitutional Monarchy, ang porma ng gobyerno na nagpapatupad ng dokumento ay iyon ng isang Soberanong Estado na kinikilala ang Hari ng Espanya bilang simbolikong Panginoon , sa isang modelo na higit sa lahat na katulad sa isa na itinanim sa British Commonwealth, na binubuo ng independiyenteng Estado, na kinikilala ang Monarch bilang simbolikong representasyon ng Ulo ng Estado, ngunit walang tunay na kagalingan sa politika. Ang independyenteng Quito ay may isang maikling buhay, dahil tumagal lamang ng isang taon nang patuloy na pinatalsik ng mga pwersa mula sa Guayaquil, Lima at Bogotá, na binigyan ito ng dalawang pagkabigo sa militar na nagtapos sa pagwasak ng Estado pagkatapos ng Labanan ng Ibarra, noong Disyembre 1, 1812 .

Ang Espanya ay namagitan sa Bolivia sa simula ng 1828 at tumangging pahintulutan ang Colombia na makialam sa mga usapin ng republika ng high-Peruvian (isang bagay na katulad ng nangyari sa Peru mismo sa ilalim ng diktadura ng Bolivar). Noong Hunyo 3, 1828, ang Gran Colombia, sa pamamagitan ng Bolívar, ay nagpahayag ng digmaan sa Peruvian Republic. Sa takbo ng kaguluhan na ito, ang Peru ay sumulong sa loob ng Kagawaran ng Timog ng Colombia, hanggang sa malapit sa lungsod ng Cuenca na nakakakuha ng mga tiyak na tagumpay sa naval habang sa New Granada isang estado ng digmaang sibil ay nabuhay kasama ang pagtaas ng mga heneral José María Obando at José Hilario López. Matapos mapalma ng Bolívar at muling inayos ang mga puwersa, nagsimula ang hukbo ng Colombian na nakakasakit sa lupa na nagwakas sa Labanan ng Portete de Tarqui noong Pebrero 27, 1829, kasama ang tagumpay ng mga tropang Kolombian ng Marshal Antonio José de Sucre sa ibabaw ng Peru vanguard . Noong ika-28 ng Pebrero, ang Girón Convention ay nilagdaan at noong Setyembre 22, ang Treaty of Guayaquil, alang-alang sa isang paglabas ng diplomatikong, pinapanatili ang katayuan ng pre-war.

Gayunpaman, ang kasunod na paghihiwalay ng unyon ng Colombian ay iniwan ang pag-sign ng isang hangganan sa hangganan na pormal na hangganan na minana mula sa kolonya, na sa mga darating na taon ay hahantong sa mahabang pag-aaway sa pagitan ng Peru at Ecuador (ika-19 at ika-20 siglo) .

Pagtatag ng Pamahalaang Pamamahala at Florian

Pangunahing artikulo: Paghahari ng bulaklak

Teritoryo ng Estado ng Ecuador noong 1830, na binubuo ng 4 na kagawaran at 11 na lalawigan.

Noong Mayo 12, 1830, inatasan ng abogado heneral na si Ramón Miño sa isang tanggapan sa prefect at general commander na si Juan José Flores kung saan naitala niya ang paghihiwalay ng Southern District. Inaprubahan ni Flores ang panawagan sa isang tanyag na pagpupulong sa susunod na araw sa mga bulwagan ng Santo Tomás University sa Quito, kung saan ang aksyon ng paglikha ng Estado ng Ecuador ay naka-draft at kinukumpirma ang ranggo ng pansamantalang pangulo kay Heneral Juan José Flores, na nagmula sa Venezuela, bilang kataas na Pinuno ng Pamahalaan.28

Inutusan ng Quito Assembly na pamahalaan ni Flores ang pagsasama ng iba pang mga departamento sa timog bilang pagsasaalang-alang sa katotohanan na ang mga gobernador ay militar sa ilalim ng kanyang utos; Ganito kung paano noong Mayo 19 at 20, naghiwalay ang mga Departamento ng Guayaquil at Azuay mula sa Colombia at nagpasya na bumuo ng bagong Republika. Noong Agosto 14, nagtipon si Flores ng isang Constituent Assembly sa lungsod ng Riobamba upang mag-isyu ng Konstitusyong Pampulitika ng Ecuador; Ang pagpupulong na ito ay binubuo ng kanyang mga tagasuporta na nagtalaga sa kanya ng pansamantalang Pangulo.28

Noong Setyembre 22, 1830, ang unang konstitusyon ng Ecuadorian ay naiproklama, na ipinahayag, bukod sa iba pang mga artikulo, na ang mga kagawaran ng Azuay, Guayaquil at Quito ay nagtipon nang sama-sama na bumubuo ng isang solong independiyenteng katawan na may pangalan ng Estado ng Ecuador. Kinuha ni Juan José Flores ang kapangyarihan bilang Pangulo ng bagong Estado at si José Joaquín de Olmedo bilang Bise Presidente.28 Kinumpirma si Flores bilang pangulo ng konstitusyonal, ngunit ang kanyang maling patakaran sa pang-ekonomiya, mga pribilehiyo na ibinigay niya sa militar (marami sa kanila na ipinanganak sa labas ng Ecuador) at ang virtual na pagsugpo sa mga pampublikong kalayaan ay nakahiwalay ng mga simpatya, na nag-aayos ng oposisyon sa paligid ng El Quiteño Libre lipunan, na isang tanyag na pahayagan sa oras na iyon.

Ang gobyerno ni Juan José Flores ay may mga pagkukulang sa aspeto ng pang-ekonomiya, dahil sa paglalaan ng mga pagbabayad ng suweldo sa mga pampublikong opisyal, sa gayon pinapaboran ang pamunuan ng gobyerno at nakakasama sa mga mababang opisyal na opisyal. Ang mga tropa ng Army ay walang bayad, kaya maraming mga batalyon ang nagrebelde. Ang produkto ng pang-ekonomiyang maling pamamahala ay makikita sa kakulangan ng mga pampublikong gawa at sa pang-internasyonal na mga utang na natamo. Ang kapangyarihan nito ay suportado ng malakas na aristokrasya ng mga may-ari ng lupa ng mga bundok (lalo na sa Quito).

Natapos ang panahon ng pamahalaan ni Flores noong 1834, na nagbibigay daan sa pamamahala ni Vicente Rocafuerte, isang guayaquileño ng liberal na pag-iisip at suportado ng lumalaking lakas ng mga mangangalakal at tagabangko ng baybayin. Ang mga patakarang inilalapat ni Rocafuerte ay batay sa pagtatanggol ng libreng negosyo, pagpapalawak ng kalakalan, at sa ilang mga kaso anticlericalism. Tiyak na ang mga pagkilos na ito ay pinapaboran ang mga progresibong ideya ng Guayaquil, habang nagkasundo sila sa mga piling tao. Nagpasya si Rocafuerte na mag-ipon ng isang kongreso sa konstitusyon at kasama dito ang ikalawang Konstitusyon. Matapos ang mandato ng Rocafuerte, si Heneral Juan José Flores ay bumalik upang sakupin ang panguluhan ng republika, nagsimula ang panahong ito noong 1839 at ang pagkumpleto nito ay tinatayang para sa 1845. Tandaan 1

Ang Konstitusyon ng 1843 ay ganap na tinanggihan ng mga mamamayan, na nakita sa magna Carta isang argumento para kay Juan José Flores na magpanatili sa kanyang sarili sa kapangyarihan. Ang konstitusyon ay tinawag na Letter of Adla at sa lalong madaling panahon ay nagsimulang maganap ang ilang mga paggalaw at menor de edad na paghaharap laban sa mga desisyon ng gobyerno. Ang panunupil ng gobyerno ay nag-angkon na ng mga pagkamatay upang subukang mapanatili ang katatagan.

Pangunahing mga artikulo: Marist Revolution at Marcista Period.

Ang mga nagpo-promosyon ng kilusan ay sina José Joaquín de Olmedo, Vicente Ramón Roca, at Diego Noboa y Arteta. Gayundin mula sa Peru, ang dating pangulo na si Vicente Rocafuerte ay nagsawa sa kanyang mga akda laban kay Flores, na nagpalaki ng kamalayan sa bayan. Ang armadong bahagi ng kilusan ay ang namamahala sa General Antonio Elizalde. At natanggap din ang tulong pinansyal mula sa simboryo ng mga mangangalakal at tagabangko mula sa Guayaquil.

Pambansang watawat ng Ecuador na pinagtibay pagkatapos ng Rebolusyong Marist noong 1845. Ang watawat na ito ay pinalitan ang Colombian tricolor na pinagtibay noong 1830. Tandaan 2

Ang rebolusyon sa wakas ay sumabog sa Guayaquil noong Marso 6, 1845. Nang madaling araw ng araw na iyon, sina Lieutenant Colonel Fernando Ayarza at Heneral Antonio Elizalde ay nagtungo sa punong artilerya ng lungsod na may hangarin na kunin ito, at sinamahan ng iba pa. militar na may parehong mga mithiin at maraming mga sibilyan na pabor sa pagbagsak ng Floranismo. Ang opisyal ng bantay na barracks ay nauna nang nag-una sa mga rebolusyonaryo, kung kaya't ang mga baraks ay madaling nakuha ng mga Marista, bagaman ang ilang pagtutol at panunupil ay ipinakita ng ilang mga sundalo ng bulaklak. Ang ingay ng paghihimagsik ay nakakaakit ng maraming mga kilalang kabataan at mga kababayan, na, alam kung ano ito, ay humingi ng mga sandata upang sumali sa kadahilanan. Sa lalong madaling panahon ang rebolusyonaryong apoy ay tumagal ng malaking sukat, at samakatuwid ay isang mabangis na pakikibaka sa pagitan ng mga Marists at mga tagasuporta ng gobyerno, na tumagal ng isang oras at natapos sa pinakahuling tagumpay ng mga rebeldeng Marist, ay na-lock.

Nang makumpleto ang rebolusyon, isang kilos ang nilagdaan, nagsasabi, bukod sa iba pang mga bagay, na ang awtoridad ng Pangulong Juan José Flores ay hindi alam at lahat ng mga gawa, batas at kautusan ng Pamahalaang Quito ay itinuturing na walang halaga (ang de Flores), pagkatapos ng araw na kailangan niyang ihinto ang kanyang utos, dahil natapos na ang kanyang pangalawang termino ng pangulo. Ang Gobernador ng Guayaquil ay nagbitiw sa harap ng lupon at sa parehong oras isang provisional government ay nabuo sa pangunguna ni Vicente Ramón Roca, na kinatawan ng Guayaquil; José Joaquín de Olmedo, na kumakatawan kay Quito; at Diego Noboa, na kinatawan ng Azuay.Tandaan 3

Ang Treaties ng Virginia ay nilagdaan noong Hunyo 17 at 18. Ang unang kasunduan ay nakasaad na walang sinuman ang maaaring makagambala sa kanilang mga nakaraang kuro-kuro, o sa pamamagitan ng mga serbisyong kanilang ibinigay sa mga belligerents; at bilang karagdagan sa mga singil na ginawa ng mga belligerents ay mabayaran sa mga indibidwal. Ang ikalawang kasunduan ay ipinahayag na magpapatuloy siyang mapanatili ang antas ng General in Chief kay Flores, bilang karagdagan sa kanyang mga parangal at kita; at bibigyan ito ng halagang 20,000 piso upang maaari itong lumago sa Europa sa loob ng dalawang taon. Ang pag-sign ng mga kasunduang ito ay minarkahan ang pagtatapos ng rebolusyon, ang umunlad, at ang simula ng isang bagong yugto sa politika para sa Ecuador.

Ang Pansamantalang Pamahalaan ay nagtipon ng isang Constituent Assembly na magbalangkas ng isang pang-apat na Konstitusyon at humalal ng isang bagong pangulo. Matapos ang 76 wastong pagsisiyasat, inihalal ng Assembly ang Roca bilang pangulo sa pamamagitan ng 27 na boto laban sa 13 sa pabor kay Olmedo. Sa panahon ng Marist, ang panguluhan ng Roca ay sinundan: ang pansamantalang pamahalaan ni Manuel de Ascázubi at ang Diego Diego Noboa. Wala nang isang taon ang namamahala ni Noboa, dahil naaresto siya at pinatalsik mula sa bansa, na sanhi ng panghihimasok ng mga florist at pinapayagan ang pagpasok sa mga pari ni Jesuit. Ang kapangyarihan ay kinuha mula sa 1852 ni José María Urbina na nagdidikta, bukod sa iba pang mga bagay, ang pamamahala ng mga alipin.

Noong gabi ng Hulyo 7, 1852, sa kabila ng pagpapalayas at pagsang-ayon ng maraming mga benepisyo sa pabor sa kanya, sinubukan ni Heneral Juan José Flores na dalhin ang lungsod ng Guayaquil bilang isang pribado sa pamamagitan ng pagsubaybay sa kasalukuyang ilog ng Guayas, na nag-uutos ng isang maliit na iskuwad , kung saan sinimulan niya ang pagpapaputok ng kanyang mga kanyon. Ang improvised na pagtatanggol ng lungsod ay nasa ilalim ng direksyon ni Heneral José de Villamil at Juan Illingworth, namamahala sa pagtanggi - sa tulong ng mga boluntaryo mula sa bayan - tinangka na salakayin ang lungsod.

Ang Saligang Batas ng 1852 ay nagpasiya na ang isang pagpupulong na binubuo ng 300 mga botante para sa bawat isa sa mga kagawaran ng Cuenca, Guayaquil at Quito na nahalal na pangulo at hindi ang Kongreso tulad ng nagawa. Nahalal siya sa halalan ng pagkapangulo noong 1856, si Francisco Robles. Sa kanyang pamahalaan, maraming mga problema, parehong panloob at panlabas, para sa Ecuador. Kabilang sa mga kaganapan na humantong sa kawalang-tatag ng Robles ay ang pag-sign ng Icaza-Princhett Treaty kung saan nakipagkasunduan ang gubyernong Ecuadorian sa England ang pagbabayad ng tinatawag na English utang. Nagtalo ang diplomang Peruvian na si Juan Celestino Cavero na maraming teritoryo na nakipagkasunduan sa nasabing kasunduan, na nasa Ecuadorian Amazon, ay kabilang sa Peru sapagkat ito ay itinakda ng Royal Decree ng 1802.29 Si Cavero ay pinatalsik mula sa bansa, na naging sanhi ng gobyerno ng Peru , pinamunuan ni Marshal Ramón Castilla, pinamamahalaan ang isang ekspedisyon ng militar laban sa Ecuador.30

Teritoryo ng Republika ng Ecuador noong 1860, na binubuo ng 11 na lalawigan.

Matapos ang blockade naval blockade na isinagawa ng Navy sa Navy sa Gulpo ng Guayaquil at sa ilang iba pang mga bahagi ng baybayin ng Ecuadorian, sinubukan ni Robles na ilipat ang pamahalaan sa Guayaquil sa isang pansamantalang batayan, na hindi napagaling mula sa Quito, na kung saan ay hindi nakita nang mahusay mula sa Quito, kung saan ang kanyang mga tao at ang kanyang konseho ay pormal na tumanggi bago ang pagtatangka ng pangulo at nagsimulang lumikha ng mga paggalaw ng oposisyon sa rehimen.31 Gayunpaman, kinuha ni Robles ang kanyang dobleng papel bilang Pangulo at Heneral ng Republika, at sinubukan na ihanda ang hukbo ng Ecuadorian para sa anumang pagsalakay sa Peru. . Ang panahon ng pamahalaan ng Robles ay tumagal ng apat na taon (1856-1860), gayunpaman, ang mga panggigipit ng isang panghuling digmaan kasama ang Peru at ang mahusay na panloob na mga kaguluhan, na humantong sa pangulo na mag-resign mula sa opisina sa Riobamba noong Mayo 1, 1859.

Matapos ang pagbibitiw, maraming Punong Punong Punong-himpilan ang nabuo sa Ecuador. Sa lungsod ng Guayaquil, inihayag ni Heneral Guillermo Franco Herrera ang kanyang sarili na Punong Punong Guayas; habang si Gabriel García Moreno, na nanguna sa oposisyon sa gobyerno ng Robles, ay lumikha ng isang pansamantalang pamahalaan mula sa Quito. Gayundin mula sa lungsod ng Cuenca, inihayag ni Jerónimo Carrión ang kanyang sarili bilang Kataas-taasang Puno, at katulad ni Manuel Carrión Pinzano ay kumilos sa Loja.

Pagsapit ng Oktubre 1859, humigit-kumulang 5,000 tropa ng Peru ay handa upang salakayin ang iba't ibang mga sektor ng baybayin ng Ecuadorian, at kasama sa mga pangunahing puntong ito ay ang Guayaquil, Babahoyo, Ventanas, bukod sa iba pa.32 33 Si García Moreno ay nakipag-usap kay Pangulong Castilla pag-igting sa pagitan ng parehong mga bansa at dinaluhan niya ang mga kahilingan ng Peru, bagaman hindi tinanggap ni García Moreno ang mga termino na iminungkahi ng kanyang kasosyo sa Peru, dahil ang kanyang proyekto ay ang pagsuko ng Ecuador halos ganap na nito ang rehiyon ng Amazon batay sa Royal ID ng 1802.

Si Ramón Castilla, na nakikita na walang pag-unlad sa negosasyon kasama si García Moreno, nagsimula ng mga diyalogo kasama si Franco, na kapanayamin sa kapwa sa unang pagkakataon sa steam Peru Tumbes. Matapos ang ilang mga kasunduan, isang hukbo ng Peru ang bumubuo ng 5,000 kalalakihan na nakarating sa teritoryo ng Ecuadorian at pinahiram ang kanilang sarili upang kunin ang mga estates ng Mapaingue, Tornero at Buijo noong Nobyembre 8, 1859. Kasunod nito, noong Enero 7, 1860, sinakop ng tropa ng Peru ang Guayaquil .34 Sa wakas, ang parehong mga pangulo ay nilagdaan ang Mapsingue Treaty, na tinawag ding Franco-Castilla Treaty, noong Enero 25, 1860.35

Nang malaman ang kasunduan sa pagitan ni Franco at Castilla, mula sa Quito, sinimulan ni Gabriel García Moreno ang mga diyalogo sa Pransya, na nagmumungkahi na ang Ecuador ay naging protektor ng bansang iyon, sa pamamagitan ng Mga Sulat sa Trinité. Gayunpaman, sa kabila ng maraming mga okasyon kung saan ginawa ang isang pagtatangka upang mapaunlakan ang proyekto na iyon, ang gobyerno ng Pransya ay tumanggi bago ang mga kahilingan ni García Moreno. Ang pag-akus kay Franco bilang isang taksil, inihanda ni García Moreno ang hukbo at kumuha ng tulong mula sa kanyang dating kalaban, si Heneral Juan José Flores, at isang panloob na giyera ay sumabog sa Ecuador. Matapos ang maraming labanan, pinamamahalaan ng mga puwersa ni García Moreno na hawakan ang mga tropa ni Franco sa Guayaquil, na nagbibigay ng pangwakas na labanan sa lunsod na iyon.

Sa Labanan ng Guayaquil, ang pangwakas na tagumpay ay nakuha ng hukbo ng García Moreno, kung saan bumalik ang bansa sa Ecuadorian at sa susunod na lahi ang Treaty of Mapsingue ay pinawasan ng National Congress of Ecuador noong 1861 at ng Kongreso ng Republika ng Peru kalaunan sa taon ng 1863 sa ilalim ng pamahalaan ni Pangulong Miguel de San Román.

Si García Moreno, sa sandaling pinamunuan niya ang Guayaquil noong Setyembre 24, 1860, nang talunin niya si Franco, binago niya ang asul at puting bicolor na bandila (na ipinataw sa Rebolusyong Marist), sa dilaw, asul at pulang tricolor ng watawat ng Grancolombian , mula noong taong iyon ang pambansang simbolo na kumakatawan sa Republika ng Ecuador.37 Di-nagtagal pagkatapos ng pagtagumpay ng García Moreno at Flores sa mga tropa ni Franco sa Guayaquil, at ang pag-akyat ng nalalabi sa bansa sa Pansamantalang Pamahalaan, a Constituent Assembly. 38

Sinubukan ng pangulo na ito na ayusin ang bansa nang isang batayang Katoliko; pagpapakawala ng isang malupit na panunupil laban sa kanyang mga kalaban, pagpapatupad nang sabay na gumagana ang pangunahing daan at edukasyon at pagpapabuti ng pampublikong pananalapi. Noong taon ng 1861, ang ikapitong konstitusyon ng Republika ay inisyu, na nag-alis sa pagsensula sa sensus. Ang unang pamahalaan ng García Moreno (1861-1865) ay naganap sa isang kapaligiran ng patuloy na kaguluhan sa politika, na sanhi ng pangunahin ng tanyag na pag-aalsa ng Urvinist na nananatiling hindi nakakatuwa hanggang sa 1865, ang taon kung saan Heneral José María Urbina y Viteri at Francisco Robles (pinalaki sa sandata sa Port ng Guayaquil, at nahalal na pangulo ng Jerónimo Carrión) ay natalo sa labanan ng Naval ng Jambelí.

Ang pag-uusig sa prinsipyo ng hindi sapat na mga batas, sistematikong nilabag ni García Moreno ang Batayang Saligang Batas, at sa pangalan ng relihiyon, moralidad at kaayusan ay nagpatupad ng isang mapanupil at patakaran ng awtoridad. Malawak na kilala ay ang mga kaso ng pagbaril kay Heneral Manuel Tomás Maldonado, ang pagbugbog ng Heneral Ayarza at pagpapahirap kung saan siya sumailalim sa liberal na Juan Borja at Lizarzaburu.39 Sa parehong oras, gayunpaman, ipinakita ni García Moreno ang isang napakalaking aktibidad ng organisasyon na inilalagay sa isinasagawa ang isang mapaghangad na programa ng mga repormang pang-administratibo at pang-ekonomiya, na kung saan ay crystallized, sigurado, sa pangalawang administrasyon nito, na may tagumpay nang hindi nagmula sa kasaysayan ng bansa.

Matapos ang kanyang 4 na taon ng pamahalaan, si Jerónimo Carrión, kasama ang kanyang suporta at ng kanyang mga tagasuporta, nagtagumpay sa halalan ng 1865. Ang Carrión ay tumagal ng mas mababa sa dalawang taong nasa kapangyarihan. Pinabayaan ni García Moreno, na umaasang makahanap ng kahalili niya, na may isang pinalakas na pagsalungat sa antigaryo at pagkatapos ng isang salungatan sa Kongreso, napilitan siyang mag-resign noong Nobyembre 1867. Sa pamamagitan ng mga bagong halalan noong 1868, pinalitan siya ni Javier Espinosa sa pagkapangulo. Tulad ng Carrión, hindi rin tatapusin ni Espinosa ang kanyang termino sa pagka-pangulo. Ilang sandali matapos ang malubhang mga problema na dulot ng lindol ng Ibarra noong 1868, ang gobyerno ng Espinosa ay nagsimulang harapin ang iba pang iba't ibang uri, ngunit pati na rin ang mga seryoso, tulad ng pagkakasunud-sunod ng pangulo para sa bagong panahon; dalawang mga kalakaran ang naipalabas: konserbatibo kay Gabriel García Moreno at liberal kasama si Francisco Javier Aguirre (Urbinist).

Kinuha ni García Moreno ang isang kudeta sa Quito noong 1869, na nagpahintulot sa kanya na kumuha ng kapangyarihan sa pangalawang pagkakataon at nagtipon ng isang Constituent Assembly, ang ikawalo hanggang sa siglo na ito, na nakilala sa Quito noong Mayo ng taong iyon. Ang mga miyembro ng asamblea, na karamihan ay mga co-religionists ng García Moreno, ang humalal sa kanya bilang Konstitusyonal na Pangulo at, inspirasyon ng kanyang pampulitikang pag-iisip, ay naka-draft ng isang bagong Konstitusyon (1869). Isinumite ni García Moreno ang isang referendum sa Saligang Batas na nilikha ng Constituent Assembly (binubuo ng mga nahalal na kinatawan ng bawat lalawigan) noong Hulyo 18, 1869. Nakakuha siya ng isang kanais-nais na boto na may malaking bentahe ng 13,640 na boto para sa Oo laban sa 514 na boto para sa No. 40

Hindi tulad noong 1861, ang Saligang Batas o Itim na Sulat, tulad ng tinawag ng mga kalaban nito, ay unitary at sentralista: isinumite ang mga lalawigan at munisipalidad sa awtoridad ng sentral na kapangyarihan at ginawa ang unang pangunahing yunit ng ang teritoryal na dibisyon ng bansa.  Ngunit bilang karagdagan sa mga probisyon na ito, na nagbigay ng malaking kapangyarihan sa pangulo, inisa-isa niya ang parusang kamatayan para sa mga krimeng pampulitika, pinalawak ang termino ng pangulo sa anim na taon, pinaglaruan ang agarang muling halalan at ipinataw ang relihiyong Katoliko bilang isang kondisyon para sa pagiging isang mamamayan ng Ekuador.

Sa panahon ng pamamahala nito, ang Yaguachi Railway ay itinayo, na itinayo sa pagitan ng Yaguachi (na ngayon ay lalawigan ng Guayas) at Sibambe (lalawigan ng Chimborazo), inagurahan ni García Moreno ang serbisyo ng ilang mga lokomotibo. Ang bahaging ito ay konektado nang direkta sa García Moreno Highway, at mula doon pinapayagan ang mga komunikasyon sa mga lungsod ng gitnang at hilagang Sierra. Ang mga unang post ng serbisyo ng telegrapo ay nagsimulang mailagay din. Bilang pagkilala sa pangulo, ang kanyang pangalan ay binago sa García Moreno Railroad.41 Sa layunin na isentro ang serbisyo sa bilangguan ng rehiyon sa isang lugar, noong 1868 nagsimula ang pagtatayo ng Quito Penitentiary, na tinawag din na Panoptic dahil sa ang modelo ng radial nito na nagbibigay-daan sa isang ganap na pagtingin sa mga cell mula sa isang gitnang tower.

Noong Agosto 30, 1869, at sa suporta ng Lipunan ng Jesus, ang Polytechnic School ay itinatag bilang unang dalubhasang sentro para sa pagsasanay ng mga inhinyero sibil, arkitekto, machinist, mga inhinyero ng pagmimina at propesor ng teknolohiya at agham.42 Ang School ay nilagyan ng pinaka advanced na kagamitan at instrumento sa oras ng pagpapasinaya nito; Ang mga paksa ay itinuro ng mga guro sa Europa na sinanay sa pagtuturo ng mga pang-agham na upuan.43

Noong 1872 ang pagtatayo ng Astronomical Observatory ng Quito ay nagsimula, na kung saan ay ang una sa uri nito sa bansa at ang isa sa pinakamagandang oras nito sa Timog Amerika, at nilagyan sa parehong antas ng mga pinaka advanced na obserbatoryo sa Europa.44 Ito ay na itinayo sa gitna ng parke ng La Alameda ng Aleman na Jesuits Juan B. Menten at Luis Dressel, sa mga plano na iniugnay sa mga arkitekto ng Europa na sina Thomas Reed at Francisco Schmidt. Ang gusali, na batay sa Observatory ng University of Bonn, ay nagsilbi bilang isang pandagdag sa Polytechnic School na itinatag dalawang taon na ang nakaraan. Bagaman noong 1876 ang obserbatoryo ay nakapasok na sa bahagyang operasyon, dahil sa patuloy na pagpapatupad ng siyentipiko at dekorasyon na may mga elemento na na-import, opisyal na itong binuksan noong 1892, sa okasyon ng National Exhibition na ginanap sa taong iyon.45 46

Ang Academy of Fine Arts ay itinatag, kung saan itinuro ang iskultura, pagpipinta at musika. Lalo na, ang musika ay nilinang ng isang bagay na mas gusto; Kaya ang isang hiwalay na pagtatatag ay itinayo para sa pagtuturo na ito, sa gayon itinatag ang National Conservatory of Music.47 Kaugnay sa pangunahin at pangalawang edukasyon, itinatag niya at itinayo ang mga paaralan at kolehiyo sa buong bansa.48 Ang Military College ay naibalik. Itinatag niya sa kanyang unang panguluhan, nakuha ang moral at intelektuwal na salpok ng mga kabataan na nakatuon sa sining ng militar.49

Siya ay muling nahalal sa halalan na ginanap noong Mayo 1875. Nanalo siya ng pangatlong yugto na hindi siya maaaring mag-ehersisyo kapag siya ay pinatay noong Agosto 6, 1875

Pagbibihis at bagong mga coup

Noong 2000, ang dolyar ng US ay pinagtibay bilang pambansang pera.

Sa isang pagtatangka upang makontrol ang ekonomiya, ipinagtibay ni Pangulong Mahuad ang pagkakatulad sa Enero 9, 2000, kung saan tinanggihan ng bansa ang patakarang pang-ekonomiya, at pinagtibay ang dolyar ng US bilang opisyal na pera para sa lahat ng uri ng mga transaksyon. Ngunit mayroon pa ring mga bagong pag-aalsa ng CONAIE (Confederation of Indigenous Nationalities of Ecuador) at suportado ng isang pangkat ng mga colonel na pinangunahan ni Lucio Gutiérrez. Noong Enero 21, 2000, naganap ang isang bagong coup d'etat, bilang tugon sa mga patakarang pang-ekonomiya ng Mahuad at krisis sa pananalapi ng 99, ang mga katutubong tao ay nagtipon sa Quito, matapos na magmartsa mula sa Amazon at hilaga ng bansa. hinihingi ang pagbitiw sa Mahuad, pagmartsa kung saan sumali si Gutierrez sa iba pang militar, na may mga hangarin sa kudeta. Sa tanghali, ang martsa ay sinakop ang Kongreso at ang Korte Suprema nang magretiro ang mga pulis. Si Lucio Gutiérrez, Carlos Solórzano, dating pangulo ng Korte Suprema ng Hustisya at ang Pangulo ng CONAIE na si Antonio Vargas ay bumubuo ng isang triumvirate na tinawag na pamahalaan ng pambansang kaligtasan, na nagtamo ng abalang Kongreso. Sa takipsilim, ang triumvirate ay napunta sa Carondelet, kaya't ang High Command ng Armed Forces ay huminto sa suporta kay Mahuad, na tumakas sa Embahada ng Estados Unidos. Sa gabi, kinuha ng triumvirate ang palasyo, si Gutierrez ay pinalitan ng Commander ng Joint Command ng Armed Forces, na si Gen. Carlos Mendoza sa pamamagitan ng pag-aayos ng Armed Forces. Sa wakas, sa umagang umaga ng ika-22, ang mataas na pamumuno ng militar, ay humarap sa pagtanggi at pagkabigo upang makakuha ng pagkilala sa internasyonal, pinilit si Mendoza na magbitiw at suportahan si Bise Presidente Gustavo Noboa at ang pagkakasunud-sunod ng konstitusyon, kaya pinasinayaan si Noboa bilang Pangulo kinabukasan sa pamamagitan ng Kongreso, idinagdag ang pag-abandona ng kapangyarihan ni Mahuad at humahantong sa pag-aresto sa mga pinuno ng coup, na pinasukan ng Kongreso sa panahon ng administrasyong Noboa. Si Mahuad matapos ang kanyang pagpapaalis ay nagretiro sa Estados Unidos bilang isang pagpapatapon sa politika.

Noong Enero 2001, naganap ang demonstrasyon ng mga mag-aaral sa Quito, Guayaquil at Cuenca, kumpara sa pagtaas ng mga taripa sa pampublikong transportasyon, mga presyo ng gas para sa paggamit ng domestic at gasolina para sa mga sasakyan; Iminungkahi nila na ang Estado ay magpatuloy sa tulong ng mga fuel. Noong Pebrero, ipinasiya ni Noboa ang State of Emergency, matapos ang mga pinuno ng katutubong pag-aalsa ay sinira ang diyalogo at isinara ang mga kalsada ng mga bundok. Ang pag-aalsa ay iniwan ang tatlong magsasaka na patay at mahigit walumpung nasugatan kabilang ang militar. Sa wakas, naabot ang isang kasunduan, kapalit ng isang bahagyang pagwawasto ng Pamahalaan sa kamakailan-lamang na pagtaas sa mga rate ng mga gasolina, domestic gas at pampublikong transportasyon, at ang pagyeyelo ng iba pang mga pagtaas ay inihayag ngunit hindi pa inilalapat, tulad ng pagtaas ng VAT mula sa 12% hanggang 15%.

Noong Nobyembre 2002, si Lucio Gutiérrez ay nahalal na pangulo ng Ecuador, na natalo si Álvaro Noboa. Nanalo si Gutierrez sa halalan para sa Panguluhan ng Ecuador noong 2002, sa ilalim ng isang anti-system at left-wing political platform, bilang isang kahalili sa mga discredited tradisyonal na partido. Ang pampulitikang platform na ito ay suportado ng kilusang katutubo (na kinatawan ng Pachakutik Plurinational Unity Movement) at iba pang tanyag na sektor. Gayunpaman, inakusahan si Gutierrez na ipagkanulo ang kanyang mga batayan at kasosyo sa politika, na radikal na binabago ang kanyang agenda, upang mabigyan ng daan ang isang patakaran ng rapprochement sa mga gobyerno ng Estados Unidos at Colombia at nagtatag ng isang alyansang pampulitika sa karapatan ng Ecuadorian na kinakatawan ng PSC

Sa paglipas ng kanyang utos, ang mga ulat ng nepotismo at katiwalian ay naging madalas. Ang alyansang pampulitika sa mga tradisyonal na partido ay nasira at sa harap ng paghihiwalay sa politika, nabuo si Gutiérrez ng isang bagong parlyamentaryo ng parliyamento kasama ang Ecuadorian Roldosista Party ng dating Pangulong Abdalá Bucaram, ang Institutional Renewal Party of National Action, ng negosyante na si Álvaro Noboa at ang Popular Demokratikong Kilusan. Bilang bahagi ng kasunduan, si Gutierrez ay nagpatuloy sa pagtatanggol sa Korte Suprema ng Hustisya, ng Konstitusyonal na Hukuman at Korte Suprema ng Elektor, ang mga katawan kung saan hanggang sa oras na iyon ang PSC ay mayroong isang kinatawan na mayorya, at pinalitan ang mga awtoridad nito sa mga taong may kaugnayan sa mga partido na bumubuo sa bagong alyansa Sa ganitong paraan, ang bagong Pangulo ng Korte Suprema ng Hustisya, si Guillermo Castro, na inakusahan na magkaroon ng ugnayan sa Ecuadorian Roldosista Party at pagiging isang kaibigan ng dating pangulo ng Bucaram, ay nagpahayag na walang bisa ang mga pagsubok laban sa huli at laban sa iba pang mga pulitiko na inakusahan ng pagkalugi.




#Article 409: Paraguay (112 words)


Ang Paraguay (paglitok:Pa-ra-way; sa Guaraní: Tetã Paraguái), usa ka landlocked nga nasod sa Habagatang Amerika. Gilatayan kini sa Sapang Paraguay, ug giutlanan sa Argentina sa surug sur-weste, sa Brasil sa este ug nor-este ug sa Bolibya sa norweste. Makit-an ang nasod sa kinatung-an bahin sa kontinente. Ang ngalang Paraguay gikan sa pulong Guaraní nga pararaguay nga ang gipasabot gikan sa dakong sapa. Ang dakong sapa mao ang Sapang Paraná, nga mihatag sa labing dako nga enerhiyang hidroelektriko sa kalibotan.

An Paraguay nabahin ngadto sa napulo'g pito (17) ka departamento ug usa ka ulohang distrito. Ang mga departamento ug ang ilang mga ulohan maoy ang:

An mga departamento ginbahinbahin ngadto hin mga distrito.




#Article 410: Peru (297 words)


Peru (Quechua: Piruw, Aymara: Piruw), maoy usa ka nasod sa kasadpang parte sa Habagatang Amerika. Sa amihanang bahin giutlanan kini sa nasod sa Ekwador ug nasod sa Kulumbya samtang sa sidlakang bahin gi utlanan, sa nasod sa Brasil, sa habagatang sidlakan ang Boliya ug sa habagatan parte nagautlanan sa nasod sa Tsile samtang sa kasadpan bahin sa nasod naga atubang sa Kadagatang Pasipiko. 

Kaniadto ang teritoryo sa mga Perubyan ang puluy-anan ug guin sumikaran sa kultura sa ilang katiguwangan nga nag sugod pa gikan sa sibilisasyon sa Norte Chico nga usa sa kinaka karaanan sa tibuok kalibutan ngadto sa Imperyo sa mga Inca nga usa usab sa kina dak-an nga estado sa wala pa mahigangat ang Amerika. Ang emperyo sa Espanya mi buntog sa maung rehiyon kaniadting 16th ka gatusan ka tuig ug gimugna ang Viceroyalty kauban ang kabisera sa Lima uban na ang kadaghanan sa mga kolonya sa kahabagatang Amerika. Human ma kab-ot ang kagawasan kaniadtong 1821, ang nasod sa Peru naga kasinati sa kalisud sa pamulitika ug ka kuwangan sa panalapi. Ang nahimung gatasan sa panalapi sa pang gobyerno naga sumikad lamang sa pag pamupo sa mga hilaw nga materyales sama sa guano(1840s-1860s) ug goma (ca. 1900).

Ang nasod sa Peru usa ka representative democratic nga republika sa gi bahin ngadto sa 25 regions. Ang iyang heyographya naga depende sa kahimtang sa iyang mga kayutaan sa mga baybayon sa pasipiko paingon sa iyang kinatumyan sa kabukiran sa Bukid sa Andes ug ang kalasangang tropiko sa Palanggana sa Amazon. Usa siya sa Magauswag nga kanasuran ug adunay hataas nga  Timala saPaglambo sa Katawhan nga ang tala sa kalisud naa sa lebel sa 25.8 porsyento. Ang iyang pinaka sumikaran sa iyang panalapi mao ang pag mina, pag himo ug produckto, agrikultura ug pangisda.

Lima ang iyang kapital.




#Article 411: Uruguay (117 words)


Ang Uruguay (opisyal: Republikang Oriental sa Urugway o ang Republika sa Sidlakan sa Sapang Uruguay; sa Kinatsila: República Oriental del Uruguay;) maoy usa ka nasod sa habagatang-sidlakang bahin sa Habagatang Amerika. Kaniadto nailhan kini isip Suisa sa Amerika. Nasod kini sa 3.3 ka milyon nga tawo, nga 1.7 ka milyon nagpuyo sa Montevideo, ang iyang kapital. Argentina ang utlanan niini sa surweste latas sa Sapang Urugway ug sa Estwaryo sa Sapa de la Plata ug ang Brasil sa norte. Sa sur-este sa nasodmao ang Kadagatang Atlantiko.

Ang Uruguay nabahin ngadto sa napulo'g siyam (19) ka departamento:

Ang mga nangunang dakbayan maoy ang Montevideo, Las Piedras, Punta del Este, Ciudad de la Costa, Salto, Paysandú ug Fray Bentos.




#Article 412: Pulongbay (126 words)


Ang pulongba’y usa ka klase sa tanghaga diin ang katuyoan mao ang pagsulat sa mga tubag nga pulong diha sa mga binalay nga kahon. Sa mga pinulongan nga gisulat wala-patuo (sama sa Sinugboanon), ang mga pulong nga tubag basahon wala-patuo ug taas-paubos. Ang mga itom nga kahon maoy gamiton pagbuwag sa mga pulong.

Ang pulong pulongba’y naggikan sa duha ka pulong Sinugboanon: pulong ug balay. Ang maong pulong unang gigamit sa Bisaya Magasin, ug tungod sa maong asosasyon ang ubang mga mantalaan sa Binisaya wala mogamit sa maong pulong. Pananglitan, Ang Bag-ong Lungsoranon sa Artsidyosesis sa Sugbo naggamit sa dula-dula sa pulong.

Tungod sa kalibog sa hustong paggamit sa o ug u sa mga sinulat nga Bisaya, makita usab ang lain-laing pagkagamit niini sa mga pulongba’y.




#Article 413: Metropolitan nga Pransiya (117 words)


Ang Metropolitan nga Pransiya (Prinanses: France métropolitaine o la Métropole, o sa kolokyal l'Hexagone) mao ang bahin sa Pransiya nga nahimutang sa Uropa, apil ang Corse. Ang Panggawas nga Pransiya (Iningles: Overseas France (la France d'outre-mer, o l'Outre-mer, o sa kolokyal les DOM-TOM) mao ang kolektibong tawag sa mga pangawas nga departamento sa Pransiya (départements d'outre-mer o DOM), mga teritoryo (territoires d'outre-mer o TOM), ug mga kolektibidad (collectivitiés d'outre-mer o COM).

Ang Metropolitan nga Pransiya ug ang Panggawas nga Pransiya mitibuok sa gitawag nga Republikang Pranses. Ang metropolitan mikabat og 81.8% ofsa teritoryo sa republika ug 96.0% sa populasyon niini.

Ang upat ka departamentong panggawas—Martinique, Guadeloupe, Réunion, ug Guyane—adunay parehong estadong politikal sa metropolitan nga mga departamento.




#Article 414: Dagat Amihanan (138 words)


Ang Dagat nga Amihanan (Iningles: North Sea) usa ka gamay nga dagat sa Kalawrang Atlantikhon nga nahimutang sa Uropanhong lankob-baybayon (European continental shelf). Ang Norwega ug Denmark maoy utlanan sa sidlakanhong baybayon niini, Eskotiya ug Inglatera sa kasadpan, ug Alemanya, Olandres, Belhika ug Pransya sa habagatan. Ang Dagat nga Amihanan kapin sa 600 milyas kalapad paamihanan-habagatan ug 350 milyas pakasadpan-sidlajan. Naglangkob siya og 222,000 milyas kwadrados. Daghan sa mga kasapaan sa Uropa niini dagata mipahiagos. Niini sab nagdulong ang Dagat Baltiko pinaagi sa Skagerrak ug sa Kattegat, sa Denmark, Norwega, ug Sweden. Sa habagatan, ang Dagat nga Amihanan misumpay sa Atlantikhon pinaagi sa Kip-ot sa Dover ngadto sa Ubay nga La Mancha ug sa amihanan pinaagi sa Dagat Norwega. Usa ning dagata sa labing importante nga dalang pamatigayon sa kalibotan. Ang kalawmon niini mga 100 metros (325 piyes).




#Article 415: Demokrasya (125 words)


Ang demokrasya usa ka matang sa panggobyerno. Ang ngalan gikan sa karaang Griyego nga nagpasabot paghari sa mga tawo (rule by the people). Ang demokrasya sa kasamtangang pagsabot mao ang kompetitibong eleksyon. Ang kini nga eleksyon pirmi gitan-aw nga nanginahanglan og kagawasan sa pagsulti (freedom of speech), kagawasan sa prensa, ug sa paghari sa balaod. Ang kontrol nga sibil sa militarya gitan-aw nga kinahanglan para ma-prevent ang diktadoryang militar ug pakigsamok sa politika.

Ang paghari sa mayoriya (majority rule) usa ka mayor nga prinsipyo sa demokrasya - ang representatibong demokrasya mas komun kaysa sa diretsong demokrasya, ug ang mga katungod sa minoriya pirme ginaprotektahan gikan sa gitawag nga tiranya sa mayoriya. Ang soberanya nga popular kumon pero dili unibersal nga pilosopiya sa pag-establisar sa demokrasya.




#Article 416: Awstronesya (777 words)


Ang Awstronesya ang istorikong sinugdanan sa mga pinulongang Awstronesyo. Segun sa mga magsasaysay, habagatang-sidlakang Tsina ug Taywan mao kining lugar.

Ang pagkatawag sa mga Awstronesyanhon - Taywan 4,000 WK. Mga 5000 WK dihay kusog ug mapahaomon nga kulturang may kahanas sa pagpangisda ug pagpanguma sa habagatang bahin sa gitawag karon og Tsina. Samtang nananom sa ilang kalan-on, kining mga mag-uumahang magdaragat mga malamposon sa pagpangisda sa kadagatan tali sa Tsina ug Taywan pinaagi sa pagpanaga ug pamukot sakay sa ilang sakayan. Mga upat ngadto sa tolo ka libo ka tuig sa wala pa si Kristo, kining mga mag-uumahang magdaragat mitabok ug mipuyo sa Taiwan mga 150 ka kilometro tadlas sa dagat. Angay nga timan-ang kining mga tawhanang nanabok sa Taywan dili mga Intsik nga Han nga mao karon ang nagdaghan sa Tsina ug Taywan. Ang mga tima-ilhan sa sinultihan sa Taiwan nagtudlo nga kadtong mga tawhana Awstronesyanhon og pinulongan haduol sa mga pinulongang Tai-Kadai ang labing lutaw nga mga pinulongan sa Laos, sa Thailand ug sa amihanan ug silangang bahin sa Burma. Didto sa Taiwan, gipaugmad sa mga awstronesyanhon ang ilang kahanas sa paglawig. Sa wala madugay gisugdan nila ang usa sa labing makapangangha ug halapad nga pagpanakop sa kasugirang tawhanon ang nailhang pagkatag sa mga awstronesyanhon. Mga duha ka libo ug lima ka gatos ka tuig sa wala pa si Kristo, usa ka hugpong ug usa ra gayud ka hugpong nila gikan sa Taiwan midunggo ug namuyo sa amihang Luzon sa gitawag karon og Pilipinas. Ang mga nakuha sa arkyolohiya sa walog sa Cagayan sa aminang Luzon nagpakitang gidala nila ang susamang gamit nga bato ug bangang ilang gigamit sa Taiwan. Ang mga kaliwat niining hugponga mipakatag sa ilang sinultihan ug kultura sa tibuok kapupud-ang Indo-Malayo hangtod sa Madagascar sa kasadpan duol sa lapyahan sa Aprika ug hangtod sa Hawaii ug Easter Island sa kalawrang Pasipiko. Kasagaran, awa-aw pang kabaybayonan ang madungo-an sa mga Awstronesyanhon Sa mga dapit nga pangayam pa ang kultura sa namuyo ang ilang kahanas sa pagpanguma ug paspas nga pagsanay motabon sa lumad nga lumulupyo. Ang tanang Ita karon sa Pilipinas Inawstronesyanhon na ang sinultihan. Sa mga dapit nga pagpanguma sab ang kultura sa katawhan, sama sa kabaybayonan sa Indochina sa gitawag kani-adtong Champa wala kaayo sila kakatag. Ang katulin sa pagkatag sa mga Awstronesyanhon dinangatan sa ilang kulturang magdaragat. Tungod sa pagdaghan sa katawhan, ang mga makuging mananakop maagni sa pagkaplag og kapuy-ang kabaybayonan sa dili pa mapugos og palayo sa dagat ug mapuyo sa kabukiran. Usa pa, ang sistema sa banay nga awstronesyanhon naghatag og dungog ug tingog sa labing duol nga kaliwat sa magtutukod sa bag-ong balangay. Ang kulturang awstronesyanhon nagdasig sa pagpanukod og bag-ong mga balangay nga maoy dugang nagpagana sa padayon nga pagkatag. Ug kaniadto, daghang kabaybayonan ug mga pulong mahimong himuong bag-ong panimalay. Latas sa nanglabay nga kaliboan ka tuig hangtod sa mga usa ka libo'g lima ka gatos ka tuig sa wala pa si Kristo ang mga awstroneyanhon mikatag pahabagatan sa Pilipinas ngadto sa Celebes, ngadto sa Moluccas, sa amihanang Borneo ug ngadto sa kasadpang Java. Usa ka bahin aning kaliwata mipasidlakan sukad sa Halmahera usa sa mga pulo sa Moluccas mga 1,600 ka tuig kaniadto sa wala pa si Kristo aron pagsakop sa sidlakang Melanesia (1,200 WK) ug Micronsia (500 WK) Nagpadayon ang maong pagdagsa ngadto sa Polynesia sa panahon sa pagkatawo ni Kristo ug sa Hawaii ug Easter Island 500 ka tuig sa panahon ni Kristo. Naabot sa mga awstronesyanhon ang kataposang awa-aw nga yuta sa kalibotan ang New Zealand mga usa ka libo ug 300 ka tuig sa panahon ni Kristo. Ang laing sanga mipakasadpan sukad sa Borneo ug Java ngadto sa Sumatra ug mipuyo sa kabaybayonan sa Lawis sa Malaya ug habagatang Vietnam pagka 500 WK. Gikan sa Sumatra ug Malaya nakat-onan nila pagpa-anad-anad sa hanging habagat ug amihan sa kalawran sa India. Mga usa ka gatos ka tuig PK gitadlas nila ang look sa Bengal ug miduaw sa Sri Lanka ug habagatang India. Ang kasadpang bahin sa pagdagsang awstronesyanhon naka-abot sa kinatumyang niyang kinutoban 500 ka tuig PK ubay sa amihan ug habagat aron pagsakop sa Madagascar.

Sukad Taiwan ngadto sa New Zealand, Madagascar ngadto sa Easter Island ang mga sinultihang Astronesyanhon mokabat og labaw sa libo - pinulongan ug diyalekto.(Nagdagan sa 900 ngadto sa 1200 ang bana-bana agad kung unsa ang ilhong diyalekto ug pinulongan.) Pinasukad sa gikatagon sa pinuy-anan, gidaghanon sa mga sinultihan o sa gidaghanon sa sinultihan usa kini sa labing dakong hugpong sa sinultihan sa kalibotan. Dunay mga kawal-ag pito ka awstronesyanhong pinulongan sa Pilipinas.
Ang limang labing dako, ang Tinagalog, Sinugboanon, Iniloko, Hiniligaynon, ug Binikol naglangkob sa 3 ka inupat na bahin sa tibuok katawhan.




#Article 417: Olango (176 words)


Ang Olango mao ang pulo nga sakop sa Dakbayan sa Lapu-Lapu sa Sugbo. Nahimutang kini mga lima ka kilometro padulong sa amihanang sidlakan gikan sa Dakbayan sa Sugbo. 

May pito ka mga barangay sa pulo sa Olango:

Pulo ang Olango sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Cebu ug rehiyon sa Central Visayas, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod,  km sa habagatan-sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Naglangkob kin og  ka kilometro kwadrado.

Ang yuta sa Olango Island kay  daghan kaayong patag. Ang labing taas nga punto sa pulo mao ang  metros ibabaw sa dagat nga lebel. Naglukop ni og 5.7 km gikan sa amihanan ngadto sa habagatan ug 5.6 km gikan sa sidlakan ngadto sa kasadpan.

Sa mosunod nga mga natural nga mga bahin makita sa Olango Island:

Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Mayo, sa  °C, ug ang kinabugnawan Pebrero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Enero, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 418: Tugpahanan (161 words)


Ang tugpahanan (Iningles: airport) usa ka estruktura aron makatugpa ug makalupad ang mga eroplano, helikopter, ug uban pang mga aircraft sa usa ka lugar. Puyde kini pangpubliko, pribado o sa militar.

Ang labing simple nga tugpahanan adunay bisan usa lang ka runway, helipad (luna para sa helicopter), ug adunay hangar ug mga terminal.

Ang tugpahanan para sa abyong militar gitawag ug airbase o airstation.

Ang mga dako nga mga tugpahanan, tungod sa kadaghan ug mga pasahero, kasagaran adunay mga tindahan o kan-anan. Ang uban aduna sa'y mga tugpahanan para sa mga seaplane, air traffic control, ug kinaugalingon nga kapulisan.

Ang Mactan-Cebu International Airport ang labing dako ug labing busy nga tugpahanang pangpubliko sa Sugbo. 

Tungod sa mga hulga sa mga terorista, pagpahuyot, ug pang-hijack, ang mga tugpahanan gikinahanglang adunay igong seguridad. Ang komun nga gigamit sa mga tugpahanan mao ang mga x-ray machines, mga detektor sa mga metal, mga bomb-sniffing nga iro, ug mga linain nga Pulis pang Tugpahanan (Airport Police).




#Article 419: Hiniusang mga Nasod (113 words)


Ang Hiniusang mga Nasod (Iningles: United Nations (UN)) mao ang internasyonal nga organisasyon nga ang nangunang misyon mao ang pagpadali sa kooperasyon sa mga isyu sa internasyonal nga balaod, internasyonal nga seguridad, pag-ugmad sa ekonomiya, pag-ugmad sa katilingban, ug katungod sa mga tawo. Napundar ang UN sa tuig 1945 pang-ilis sa Liga sa mga Nasod, aron malikayan ang mga pagsangka sa mga nasod aron mapugngan ang gubat.

May 192 na ka miyembrong estado ang UN, mitibuok sa tanang giila nga mga independenteng estado. Gikan sa iyang ulohan sa Dakbayan sa New York, ang UN ug ang iyang mga espesyalisadong ahensya mao ang tagahimo og desisyon sa mga isyu. Nabahin ang UN ngadto sa:




#Article 420: Kadagatang Indyan (128 words)


Ang Kadagatang Indyan mao ang ikatulong kinadak-ang kadagatan, mga 20% sa katubigan sa kalibotan. GIutlanan kini sa amihanan sa Asya (apil ang subkontinente sa Indya); sa kasadpan sa Aprika; sa sidlakan sa Indotsina, mga Islas sa Sunda, ug Australya; ug sa habagatan sa Kadagatang Habagatan ug sa Antartika, ang kontinente sa habagatang polo). Anaa sa 20° sidlakang meridyan gikan sa Cabo Agulhas ang iyang utlanan sa Kadagatang Atlantiko ug giutlanan sa Kadagatang Pasipiko sa may 147° sidlakang meridyan. Ang kinaamihanang bahin sa kadagatan anaa sa mga 30° amihanang latitud sa Golpong Persyano, mao nga asimetriko ang iyang sirkulasyon. Mga 10,000 kilometros (6,200 mi) ang gilapdon niini sa mga tumoy sa Aprika ug Australya; ang arya niini 73,556,000 kilometros kwadrados (28,400,000 mi²), apil ang Dagat Pula ug Golpong Persyano.




#Article 421: Tugpahanang Pangkalibotanon sa Mactan-Sugbo (788 words)


Ang Tugpahanang Pangkalibutanon sa Mactan-Sugbo (Iningles: Mactan-Cebu International Airport, Tinagalog: Paliparang Pandaigdig ng Mactan-Cebu)  mao ang usa sa dagkong tugpahanang pangkalibutanon sa Kabisay-an. Kini nahimutang sa Dakbayan sa Lapu-Lapu, Isla sa Mactan, Metro Cebu, ug mao sad ang ikaduhang agianang pangkalibutanon sa Pilipinas. Ang tugpahanan gidumala sa Mactan-Cebu International Airport Authority. 

Ang tugpahanan adunay dagkong apron, usa ka padaganan nga 3,300 ka metros ug usa ka agianan alang sa padaganan. Ang sulod sa terminal adunay lokal ug pangkalibutanong pakay nga ang gitibuk-an nga 4.5 ka milyones ka pasahero. Ang tugpahanan adunay gilapdon ug 797 ka ektarya.

Kining tugpahanan mao usa ka dagkong sentro sa patigayo sa habagatan alang sa lokal ug pangkalibutanon trapiko. Ang ilang trapiko nagkaanam ug kasaka ug karon adunay 602 ka lupad nga komersyal matag semana, nakasakay ug 10,223 ka pasahero matag adlaw. Ang mga sigpit nga abyon sama sa A318, A320, A321, B737, ug mga luag nga abyon sama sa A300, A330, A340, B777, ug B747 napaila na sa mga lupad nga pangkalibutanon padulong sa Mactan ug uban lupad nga panglokal.

Kining tugpahanan gibalita bago-lang nga adunay kasaragan nga 161 ka lihok pang-abyon (mga tugpa ug mga lupad). Hapit 54% sa mga lihok pang-abyon sa tugpahanan mao ang taghatod pangkomersyo apan ang nahibiling 46% mao ang mga kalihukan sa mga abyong militar ug uban pa (sama sa kalihukan sa general aviation). 

Sa kinse (15) ka tuig, ang Tugpahanang Pangkalibutanon sa Mactan-Sugbo nisaka ang trapiko sa mga pasahero matag tuig nga 21% sa pangkalibutanon apan ang panglokal nisaka sa 5%. Sa pagkakaron ang Tugpahanang Pangkalibutanon sa Mactan-Sugbo adunay katorse (14) ka airlines nga pangpasahero ug tulo (3) ka airlines nga pangkargamento.

Ang Tugpahanang Pangkalibutanon sa Mactan-Sugbo usa sa dagkong tugpahanang pangkargamento sa Pilipinas. Ang kalanogon sa kargamento sa tuig 2007 kay 53,472,924 ka kilo. Ang kalanogon sa kargamento pangkalibutanon nisaka ug 47% matag tuig, apan ang kargamento panglokal nisaka sa kasaranga ug 4% matag tuig.

Sa tibuk-an nga 3,731,500 ka pasahero (panglokal ug pangkalibutanon) niagi sa tugpahanan balik sa tuig 2007, ilhanan na nisaka sa 22% kumpara sa mga dagan sa pasahero balik sa tuig 2006.

Ug sa tuig 2007, nisaka ang kalanogon sa kargamento sa 8% sa panglokal ug 2% sa pangkalibutanon kompara sa niaging tuig.

Adunay plano nga padak-on ang terminal ug dugangan ug duha ka boarding bridges aron mahimo na unom ka boarding bridges. Gihanyag sad nga tukuron ang terminal pangkargamento.

Sa ika-20 sa Agosto, 2008, ang Mactan-Cebu International Airport Authority (MCIAA) gipahibalo nga ang P300 ka milyones gamiton sa programa sa padak-on sa terminal aron matubag ang suliran sa kanunay'g saka ug mga pasahero. Ang tigdumala sa MCIAA nga si Danilo Augusto Francia giingon nga giapil sa programa ang pagtukod ug ikaduhang terminal sa tugpahanan. 

Ang tugpahanan giabli tali sa sa dekadang 1960. Ilang gihimo aron ilisan ang Tugpahanan sa Lahug nga dili na mamahimo padak-on tungod sa suliran sa kaluwasan ug suliranng pisikal. Dayon, ang tugpahanan gidak-an sa pipila ka tuig nga nahimo na siya Tugpahanang Pangkalibutanon sa Mactan-Sugbo. Sa pagkakaron, ang tugpahanan mao ang ikaduhang labing kanunay gamit sa nasod, sunod sa Tugpahanang Pangkalibutanon sa Ninoy Aquino, ug gisilbi isip laing unang agianang pangkalibutanon.

Sa pagkakaron, ang tugpahanan adunay gigama nga edipisyo para sa pagdumala ug nalangay tungod sa mga anomalya sa pagpatigayon apan nagdahom nga ipadayon ang paghimo. Gihimo nila ang edipisyo aron mahawan-hawan ang lugar sulod sa terminal aron padak-on ang mga pasilidad alang sa mga pasahero nga dili na kinahanglan padak-on ang terminal mismo. Sa pagkakaron, ang mga katungdanan sa alang sa kalihokan sa tugpahanan nahimutang pa sa terminal.

Adunay Hulatanan sa Labing Importanteng Tawo (VIP Lounge) unang gigamit sa ASEAN Summit sa Sugbo sa tuig 2007. Karon, gigamit nila isip lugar sa pagsugat sa mga VIP mobisita sa Sugbo.

Sa ika-11 sa Disyembre, 1994, ang Philippine Airlines Flight 434 naglupad sa ikaduhang lupad sa rutang Tugpahanang Pangkalibutanong sa Ninoy Aquino - Tugpahanang Pangkalibutanon sa Mactan-Sugbo - Tugpahanang Pangkalibutanon sa Bag-ong Tokyo (karon Tugpahanang Pangkalibutanon sa Narita), mibuto ang bomba sulod sa eroplano, ug namatay ang pasahero. Ang airliner nahimo ug malapuson nga tugpang pangalit. 

Ang mga otoridad nahibawan pagkaunya nga si Ramzi Yousef nagbutang ang bomba sa eroplano aron sulayan ang bomba alang sa Proyekto Bojinka. Ang iyang plano naplagan sa Maynila human nasunog ang apartmet kagabii sa ika-5 sa Enero ug buntag sa ika-6 sa Enero, 1995

Si Ramzi Yousef kay sulod siya sa Flight 434 gikan Maynilla nga iyang gibutang ang bomba sa bakatang lingkuranan. Iyang gigamit nga peke nga ilhanan nga mahimo siya malampuson sa pag-agi sa seguridad sa Maynila. Si Youself iyang gitakda ang oras sa pagbuto sa bomba na ang eroplano naglupad na sa biyaheng Sugbo-Tokyo. Nanaog siya sa eroplano samtang naghunong pa sa Sugbo ang eroplano gikan sa Maynila.




#Article 422: Helikopter (204 words)


Ang helikopter usa ka aircraft nga makalupad gamit ang iyang mga rotor, diin kada-rotor adunay duha ka rotorblade. Ang Helikopter giisip nga rotorcraft o rotary-wing nga abyon. Kini aron paglahi kanila sa mga fixed-wing nga abyon, kay ang helikopter nagkuha man sa iyang lift gamit ang pagtuyok sa iyang mga rotor.

Ang pulong 'helikopter' gikan sa Pranses nga hélicoptère,nga usab gimugna ni Gustave de Ponton d'Amecourt niadtong 1861. Iya kining gikuha sa mga Griegong pulong nga helix/helik = nagtuyok, ug pteron = pako

Isip usa ka aircraft, dako'g bentaha ang iyang bertikal nga paglupad (vertical lift) nga dili na magkinahanglan ug forward lift sama sa eroplano. Kay pabertikal man ang iyang paglupad ug pagtugpa, pwede siyang makalupad bisa'g gamay ra ang runway. Pwede usab kining makatugpa sa bisan asang patag ug hawan nga luna nga masulod ang helikopter. Pwede usab maka-hover ang helikopter (Ang paglupad nga 'steady' sa usa ka posisyon). Tungud niini, ang mga helikopter paboritong gamiton sa mga rescue teams ug mga rescure missions.

Bisan tuod nga aduna nay gigama nga mga helikopter niadtong unang lima ka dekada sa panahon sa abyon, niadto rang 1942 misikat ang helikopter. Ang mga helikopter ni Igor Sikorsky maoy usa sa mga unang model nga gi-mass-produce.




#Article 423: Fernando de Magallanes (1269 words)


Si Fernando de Magallanes (Pinortuges: Fernão de Magalhães, Ininggles: Ferdinand Magellan; 1480 – Abril 27, 1521, Mactan, Sugbo) usa ka Portuges nga manlalayag. Usa siya sa mga manlalayag nga nangita, ug nakalayag sa ruta pakasadpan gikan sa Uropa padulong sa Molucas (o Spice Islands) sa Indonesia. Ang maong paglayag maoy unang higayon nga pagtuyok-layag sa Kalibotan.
Wala niya mahuman ang paglayag kay napatay siya sa pundok sa mga lumad nga Sugboanon ni Lapulapu didto sa Mactan. Hinuon, nakapadayon sa paglayag ang iyang mga kauban nga gipangulohan ni Sebastian de el Cano nga wala mapatay sa maong panagsangka.

Tungod kay naadto na ni Magallanes kaniadto ang Spice Islands sa laing ekspedisyon bag-o pa ang iyang pakasadpan nga paglayag, siya maoy unang tawo nga nakaagi na sa tanang meridyan sa kalibotan.

Si Magallanes usab maoy unang Uropeyong manlalayag nga nakaagi sa Kadagatang Pasipiko, ug unang Uropeyo nga nakaduaw sa Sugbo, nga wala pa kaniadto mailhi sa mga taga-Kasadpan.

Sa 270 ka tawo nga ubos sa iyang mando niadtong ekspedisyon, 18 lang ang nakabalik sa Espanya diin sila naggikan. Sila gipangulohan ni Juan Sebastián Elcano, ang mipuli ni Magallanes human kini mapatay.

Kaniadto pa man, naninguha na ang Espanya sa pag-angkon sa Spice Islands (kun hubaron, Isla sa mga Lamas). Dinhi abunda ang mga lamas nga kaniadto bililhon kaayo sa Uropa. 

Kaniadto, usa ra ka ruta ang mahimong agian padulong sa Spice Islands. Kini mao ang ruta paagi sa Aprika. Apan nakontrol kini sa mga Portuges sa dihang naaprubahan sa mga Espanyol ug Portuges ang Kasabotan sa Tordesillas. Tungod niini, nangita'g paagi ang Espanya nga maka-adto sa Spice Islands gamit ang laing ruta. Daghang mga Espanyol ang nangamatay sa kadagatan samtang nagita'g bag-ong ruta pa-kasadpan.

Si Fernando de Magallanes nakahuna-huna og teyoretikal nga ruta nga moagi habagatan sa Habagatang Amerika. Iya kining gipakita sa Hari sa Portugal, si  Hari Manuel I, apan wala kini mauyoni sa Hari. Usa sa mga hinungdan mao nga naa nay rutang gigamit ang mga Portuges, ug wala silay planong morisgo sa pagpadala'g ekspedisyon nga wala pay kasiguroan.

Busa miadto si Magallanes sa Hari sa Espanya, si Haring Carlos V. 

Niadtong Agosto 10, 1519, lima ka barko ang gihatag kang Magallanes - ang Trinidad, San Antonio, Concepción, Victoria, ug Santiago. Mibiya sila sa Sevilla ug milayag agi sa Suba sa Guadalquivir ngadto sa Sanlucar de Barrameda.

Apan ang ubang mga Espanyol wala kaayo magasalig kang Magallanes tungod sa iyang pagka-Portuges. Buot unta gani nilang papulihan si Magallanes ug laing admiral, pero wala kini nila mabuhat.

Bisan pa niini, nakalayag sila niadtong Septiyembre 20 niadtong tuiga. Si haring Manuel I sa Portugal nagpadala og gamay'ng pundok aron sa paggukod kang Magallanes, apan nakaipsot siya.

Naka-abot ang ekspidesyon sa ekwador niadtong Pebrero 13, 1521. Niadtong Marso 6, naabot nila ang Marianas ug ang Guam. Gitawag ni Magallanes ang Guam nga Pulo sa mga Layag tungod sa daghang mga gagmay'ng barkong adunay layag. Pero giusab niya kini ngadto sa Isla Ladrones o pulo sa mga kawatan, tungod kay daghang mga sakyanan sa Trinidad ang nakawat didto.

Si Magallanes adunay tighubad nga ginganla'g Enrique, usa ka Malay nga iyang gidala. Kini nga tighubad giingon nga nagtrabaho na kang Magallanes sukad adtong mga ekspedisyon niya sa Aprika, didto sa Portugal, ug niadtong nangayo siya'g tabang sa hari sa Espanya.

Niadtong Marso 16, 1521, naabot ni Magallanes ang Pilipinas. Naabot niya ang Mazaua(dakbayan sa Butuan karon), sa habagatan sa Mindanao, nga kaniadto gidumala ni Raha Kulambo.Dinhi sa giingon nga dapit nahitabo ang unang misa sa Pilipinas. Pinaagi sa tighubad, nagiyahan ni Kulambo si Magallanes ngadto sa usa sa mga sentro sa Kabisay-an kaniadto, ang Sugbo. Kini nahitabo niadtong Abril 7. Sa pagdagsa niya sa Sugbo, iyang giturok ang dakong krus nga maoy nahimong labing halangdong simbolo sa Kristiyanismo sa kapupud-an.

Gisugat ni Raha Humabon sa Sugbo ang mga tawo ni Magallanes, kinsa nahimo niyang higala. Si Humabon ug ang iyang Harang Juana nagpabunyag ngadto sa Kristyanismo. Sumala sa mga gisulat ni Pigafetta, gihatag isip gasa ang imahen sa Señor Santo Niño niadtong bunyag sa Reyna. Nganhi nagsugod ang inila na kaayo nga Sugboanong tradisyon, ang Sinulog, nga nagasimba sa batang Jesus.

Adunay ubang mga pamuno sa mga kasikbit nga balangay ang nakighigala kang Magallanes. Usa na niini si Raha Zula, kinsa mihangyo kang Magallanes sa pagpakig-away kang Lapulapu. Si Lapulapu usa ka pamuno sa Mactan.

Gusto ni Magallanes nga makabig sa Kristyanismo si Lapulapu ug ang iyang pundok. Apan wala mosugot si Lapulapu. Busa, niadtong Abril 17, milayag si Magallanes padulong sa Mactan aron sa pakig-away kang Lapulapu.

Apan napukan ang kasundalohan ni Magallanes tungod sa kadaghan sa mga manggugubat ni Lapulapu, nga ingon pa ni Pigafetta Hapit mag-usa ka libo ug lima ka gatos ka manggugubat, batok sa kap-atan ug siyam ra ka sundalo ni Magallanes. Ang mga barko ni Magallanes, diin gibutang ang mga kanyon, wala makaduol sa baybayon sa panggubatan. Tungod niini, wala magsilbi ang ila unta nga bintaha tungod sa mas makabag-ong mga armas. 
Nailhan sa mga sundalo ni Lapulapu si Magallanes, ug ila siyang gitabangan. Ang daghang mga tinigbasan ug dinunggaban gamit ang mga kawayang mga bangkaw maoy nakapatay kang Magallanes.

Ang iyang mga sundalo, sa pagkakita sa pagkamatay sa ilang dako-dako, midali pagbalik sa mga barko.

Ang mga manlalayag mipili ug bag-ong pamuno puli kang Magallanes. Ang ilang napilian mao si Juan Sebastian Elcano.

Ang nahibilin nga mga manlalayag gamay lang kaayo para makapalayag sa tulo nga nahibiling barko. Busa, niadtong Mayo 2, 1521, ilang gibiyaan ang Concepcion, ug gisunog pa para dili kini magamit batok nakila. Milayag sila padulong sa Palawan, ug nahiabot sa Brunei. Dinhi sila mihunong ug pipila ka adlaw. Matud ni Pigafetta, ang korte ni Raha Siripada (ang raha sa Brunei kaniadto) adunay daghang mga bulawan ug aduna pa ganiy duha ka perlas nga sama kadak-a sa itlog sa himungaan. Nakapasigarbo usab ang Brunei ug mga elepanteng panggubat ug 62 ka mga kanyon, kalimaon ang mga kanyon nga naa sa mga barko ni Magallanes.

Mipadayon sila ug miabot sa Spice Islands, diin sila mikarga ug pipila ka tonelada sa mga lamas. Apan ang Trinidad naguba, ug gikinahanglang magpabilin ug pipila ka semana para sa pagpaayo. Busa, midesidar si Elcano nga ang Victoria na lang ang mopadayon sa pakasadpang ruta padulong Espanya, samtang ang Trinidad mobalik sa Espanya agi sa Pasipikong ruta. 
Apan, ang Trinidad nadakpan sa mga Portuges ug wala na makabalik. Ang Victoria hinuon nakapadayon apan pipila sa mga manlalayag ang namatay sa kagutom, ug aduna say gibiyaang mga manlalayag si Elcano, kay nahadlok man siyang mawad-an ang iyang  26 toneladang mga lamas.

Miabot sa Espanya ang Victoria niadtong Septyembre 6, 1522. Didto sila gisugat ni Maximilianus Transylvanus kinsa nakighinabi sa mga nahibiling manlalayag. Gamit ang nakuha niyang impormasyon, gisulat niya ang unang akawnt sa ekspedisyon. Ang akawnt usab ni Pigafetta napatik lang human niadtong 1525, apan nabasa sa lapad nga sirkulasyon niadto lang ika-18 nga siglo.

Dagha'g mga bag-ong nadiskubre nga butang ang ekspedisyon ni Magallanes. Adunay mga hayop nga wala sa Uropa ang nakit-an nila Magallanes. Adunay mga llama ug mga penguin nga nahulagway sa mga asoy.

Migawas usab ang panginahanglan sa usa ka Linya sa Internasyonal nga Petsa (International Date Line). Sa ilang pag-abot, awahi ang ilang kalendaryo ug usa ka adlaw kaysa mga kalendaryo sa Uropa. Kini bisan og maayo ug sakto ang ilang pagtala sa ilang kalendaryo sa ilang ekspedisyon. Dinhi nila nasabtan nga kon ang imong paglayag pakasadpan, o pabali sa natural nga pagtuyok sa kalibotan, makuhaan ug usa ka adlaw ang imong takna. Ang maong kalainan nakadala'g dakong kahibulong sa Uropa, nga ang Santo Papa mismo gipadalha'g usa ka delegasyon para pagpasabot sa maong kalainan kaniya.




#Article 424: Birheng Maria (234 words)


Ang Birheng Maria maoy tradisyonal nga tawag nga partikular nga gigamit sa mga Romano Katoliko, Anglikano, ug ubang Silangang Ortodokso ug Silangang Katoliko.

Ang tawag dili lang pagtoo sa pagkaputli ni Maria kundili apil na usab sa iyang papel sa pagpalambo sa simbahan ug sa tanang mga Kristyano. Sa Dogmatikong Konstitusyon sa Simbahan (Nombyembre 21, 1964), gipasar sa Ikaduhang Konseho Vaticano, si Maria pagatawgon ug Advocate, Auxiliatrix, Adjutrix, ug Mediatrix. Si Maria pagatawgon usab ug Atong Inahan, ug Inahan sa Dios.

Ang usa sa mga unang pag-ampong Marian mao ang Sub tuum praseidium, o Ilawom sa Imong Proteksyon, niadtong ikaduhang siglo. Usa ka papyrus nga niadto pang sirka 250, adunay mga pag-ampo nga Griego. Kining maong basahon naukayan sa Ehipto niadtong 1917, ug usa sa mga sayo nga reperensya sa pangalang Theotokos. Kining Theotokos na-otorisar sa Konseho sa Epeso niadtong 431, nga nagpahinumdum sa papel sa Mahal nga Birhen sa inkarnasyon ni Jesus isip Pulong sa Dios, ug ang iyang lugar sa Kasaysayan sa Kaluwasan.

Usa sa mga pinakasikat nga debosyon sa Mahal nga Birhen mao ang Rosaryo ni Sto. Dominggo. Kini mao ang pag-ampo sa lima ka dekada sa Rosaryo. Matag dekada adunay usa ka Amahan Namo, napulo ka Maghimaya ka Maria, ug usa ka Himaya sa Amahan. Kini pagahimoon dungan sa pamalandong sa mga Misteryo sa Kinabuhi ni Jesus. Kini pagatapuson sa Maghimaya ka Reyna, ug sa Litaniya sa Mahal nga Birhen.




#Article 425: Basilio ang Bantogan (231 words)


Si Basilio sa Cesarea (Grinyego: Βασίλειος Καισαρείας, Basíleios Kaisareías; 330 - 379), kun Basilio ang Bantogan (Grinyego: Μέγας Βασίλειος, Mégas Basíleios), Patriarka sa mga Silangang Monghe, natawo sa Cesarea, Turkeya, niadtong 330. Sa iyang pagtuon didto sa Atenas (Athens), nagkahigala sila ni San Gregorio Nacianceno. Ginaingon nga ang agi-anan ra padulong sa eskwelahan ug sa simbahan ra ang ilang nahibaloan. 

Si Basilio nagtudlo didto ug pipila ka mga tuig. Human, miretiro siya ngadto sa kamingawan ug gisundan sa pipila ka mga tinun-an.

Niadtong 370, natudlo siya isip Obispo sa Cesarea. Dinhi siya naila sa iyang pakigbisog batok sa Arianismo ug sa mga abuso sa iyang mga kaubang kleriko.

Sa panahon sa kagutom siya'y manguna sa pagtabang sa mga nagkinahanglan. Sa mga adunahan, moingon siyag: Tan-awa ang inyong mga singsing. Pila kaha ang mga nagka-utang ang mapahawa niana sa bilanggo-an? Pila kaha ang mga alaut nga hubo ang ma sanina-an sa bisag usa lamang sa inyong mga kupo?

Tungod sa iyang mga maanindot nga mga wali ug mga nasulat nga mga basahon, gitawag siyag Bantugan. Mipanaw siya niadtong tuig 379.

Si Basilio, San Juan Crisostomo, ug San Gregorio Nacianceno, giila sa Silangang Ortodoksong Simbahan ug Silangang Katolikong Simbahan isip Ang Tulo ka Bantugang Hirarko. Ang Simbahang Katoliko, sa iyang bahin, nag-ila kang Basilio isip Doktor sa Simbahan.

Ang iyang pyesta saulugon kada Enero 2, dungan sa iyang hilagang si San Gregorio Nacianceno.




#Article 426: Gregorio Nacianceno (152 words)


Si San Gregorio Nacianceno (329 - Enero 25, 389) maoy Obispo sa Contantinople niadtong ika-4 nga Siglo. Siya naila isip usa ka Helenistiko nga Obispo ug usa ka maayong tigpamaba sa simbahan. 

Ang iyang amahan maoy Obispo sa Nacianceno sulod sa 45 ka tuig (wala pay Celibacy kaniadto).

Ang iyang kapistahan pagasaulugon kada Enero 2, dungan sa kapistahan sa iyang higalang si San Basil ang Bantugan.

Niadtong 379 napili siya isip Obispo sa Constantinople, usa ka dakbayan nga sulod sa kapin kap-atan ka tuig na-ilawom sa Arianismo. Gidawat siya sa mga lumolupyo didto tungod sa iyang pagpahi-ubos. Apan mas nahimuot sila sa iyang mga wali bahin sa Balaang Trinidad, nga maoy hinungdan sa paghatag nila kaniya ug titulong Teologo.

Mipanaw siya niadtong 390, ug ang gipahiluna ang iyang mga relikya sa Basilika ni San Pedro sa Roma.

Pagasa-ulogon ang iyang kapistahan kada Enero 2, dungan sa pista ni San Basil ang Bantugan.




#Article 427: Sebastián (217 words)


Si San Sebastian (? - 288) natawo sa Narbonne, Pransya, apan nag-eskwela sa Milan.

Niadtong 283 misulod siya sa kasundaluhan sa Roma ubos ni Emperador Carinus, alang sa sikretong pagtabang sa mga martir nga Kristyano. Tungod sa iyang ka-isog, nahimo siyang usa sa mga kapitan sa Guardya Praetorian

Niadtong mga panahona gitagu-an pag-ayo ni San Sebastian ang iyang pagtuong Kristuhanon. Apan niadtong 286 nasakpan siya ug gitaral sa hukmanan ni Emperador Diocletian, kinsa misugo nga patyon siya pinaagi sa pagpana. Ang maong sugo gituman sa mga Tigpana sa Mauritania, kinsa human sa pagpana kaniya'g pipila ka udyong, mibiya kang Sebastian sa pagtuo nga patay na siya.

Nakit-an siya sa usa ka Santa Irene, usa ka maayong Kristyanong Biyuda, ug mitabang kaniya sa pagbalik sa maayong panglawas niini.

Human siya makabalik ug maayo sa mga samad, maisugon siyang nagpakita ug mibuyag sa Emperador tungod sa paglutos niini sa mga Kristyanos. Nasuko ang Emperador ug misugo sa pagpatay kang Sebastian pinaagi sa pagbunal kaniya. 

Gitambog ang lawas ni Sebastian ngadto sa mga kanal (sewer), apan gikuha kini sa usa ka Lucia ug gilubong, uban sa mga matuhuon, sa mga katakomba (catacombs) sa Dalang Appian, diin karon nagbarog ang Basilika ni San Sebastian.

Si San Sebastian ang nahimong Patron sa mga Atleta, ug ang iyang kapistahan pagasaulugon kada Enero 20.




#Article 428: Hilario sa Poitiers (184 words)


Si San Hilario (315-367), Obispo sa Poitiers maoy usa sa mga nag-unang Theologian sa ika-4 nga Siglo. 

Siya natawo sa Poitiers, Pransya niadtong 315 sa usa ka adunahang banay.

Nagdako siya sa pagtuong pagano, nagka-asawa, ug adunay anak ng babaye nga ginganlag Apra.

Pagpanuigon niyag 30 anyos, nadiskubrehan niya ang kawalay bili sa Politeismo, ug mituo nga aduna ray usa ka Dios. Nakit-an niya ang iyang mga gipangitang tubag sa Balaang Bibliya, nga nagtukmod kaniya sa pagpabunyag ug pagkakabig sa Katolisismo.

Bisag usa lang ka magtutuo o layman, napili siya nga Obispo sa Poitiers. Gibuhat niya ang tanan para dili mapilian sa maong posisyon, apan ang iyang pagpaubos nakapasamot na hinuon sa pagsalig sa mga tawo kaniya.

Si San Hilario, sa iyang pagka-Obispo, dakong supak sa Arianismo, ug nanguna sa pagdepensa sa Pagka-Dios ni JesuCristo.

Tungod sa iyang pagbatok sa Arianismo, gipabilanggo siya ni Emperador Constantius niadtong 356. Sa iyang bilanggoan, gisulat niya ang iyang obra maestra, ang basahon nga Ngadto sa Trinidad(On the Trinity).

Mibalik siya sa Poitiers niadtong 361, ug nagpabilin sa pagdepensa sa Pgtuong Katoliko hangtod sa iyang kamatayon niadtong 367.




#Article 429: John Neumann (150 words)


Si San John Neumann (1811-1860) maoy unang Obispo sa Amerika nga na-Canonize.

Natawo si San John sa Bohemia, Tsekya, niadtong 1811. 

Tungod sa iyang damgo nga mapalambo ang mga misyon sa Amerika, siya gipadala sa Tinipong Bansa samtang seminarista pa siya.

Na-ordinahan siya sa New York niadtong 1836. Nagsilbi siya sa una niyang upat ka tuig sa pagkapari, para sa mga immigranteng Aleman dapit sa Buffalo.

Niadtong 1840, misulod siya sa Kongregasyong Redemptorist, ug nahimong magsasangyaw o preacher.

Human siya matudlo isip Obispo sa Philadelphia, nagtukod siya'g mga seminaryo, mga Simbahan, ug mga eskwelahan.

Kada-tuig, mobisita siya sa iyang mga Parokya, ug mga estasyon sa misyon. Kini aron pagtabang sa pagpalambo sa espiritwal nga panginahanglan iyang mga ginsakpan.

Human ang pipila ka tuig sa walay kapoy nga pagsangyaw ug pagtabang sa mga tawo, mipanaw si San John Neumann niadtong 1860.

Ang kapistahan ni San John Neumann saulugon matag Enero 5.




#Article 430: Raimundo sa Peñafort (219 words)


Si San Raimundo sa Peñafort (1175-1275), maoy ikatulong Punoang Mayestro sa mga Dominikano.

Siya satawo sa usa ka adunahang banay sa Penyafort, Espanya, niadtong 1175.

Tungod sa iyang dakong kaalam ug kahibalo, nagtudlo na siya'g Pilosopiya sa panuigon nga 20 anyos didto sa Barcelona. Pag-abot niyag 30 anyos, miadto siya sa Bologna aron makakuha ug Doctorate sa Pamalaud nga Canon ug Sibil.

Niadtong 1219 natudlo siya isip arsdiyakuno (archdeacon) sa Barcelona. Dinhi niya napakita ang iyang dakong pagtuo ug kaluoy sa mga kabus.

Kuyog ni San Pedro Nolasco, gitukod niya ang Orden sa Birhen sa Ransom (Order of Our Lady of Ransom), kansang buluhaton mao ang pag-ransom sa mga nadakpan sa mga Muslim. Adton panahona, nahuman niya ang iyang sinulat bahin sa Pamalaud nga Canon, ang Lima ka Dekrital (Five Decritals).

Napilian siya ni Papa Gregorio IX isip iyang personal nga kumpesor (confessor). Giingong ang penitensya nga pirmi niya ihatag sa Santo Papa mao ang pagtubag sa mga petisyon sa mga kabus.

Niadtong 1238, si San Ramon napilian nga Ikatulong Master-Heneral sa mga Dominikano.

Gibatokan usab ni San Ramon ang mga Eresiya (Heresy) o mga sayop nga pagtulon-an. Nagsulat usab siyag mga basahon aron pagkabig sa mga Muslim sa Espanya.

Mipanaw siya niadtong 1275 sa panuigon nga usa ka gatos.

Ang kapistahan ni San Ramon pagasa-ulugon kada Enero 7.




#Article 431: Lapulapu (330 words)


Si Kalipang Pulaka (c. 1491? ndash; 1547?) kun Lapulapu mao ang hari sa pulo sa Mactan, sa Kabisay-an, nailhan isip nahiunang lumad sa kapupud-an sa Pilipinas nga mikontra sa panakop sa mga langyaw. Sa karon, giila siya isip nahiunang bayani sa Pilipinas. 

Bontag sa Abril 27, 1521, si Lapulapu ug ang mga katawhan sa Mactan, armado og mga pana ug kampilan,  miatubang sa kasundalohang Katsila nga gipangunahan ni Fernando Magallanes ang eksplorador nga Portuges. Sa Panagsangka sa Mactan, si Magellan ug daghan sa iyang katawhan napatay.

Sumala sa sinulting tradisyon sa Sulu , si Lapulapu usa ka Muslim nga datu, ug nailhan sa ngalang Kalipang Pulaka.

Sa siglo 19, ang repormistang si Mariano Ponce migamit og alyas, Kalipulako, isip usa sa iyang sudonim. Ang 1898 Deklarasyon sa Kagawasan sa Pilipinas usab  mitawag kang Lapulapu isisp Hari Kalipulako de Maktan. 

Ang mga Sugboanon mipatukod og estatuwa alang kang Lapulapu sa Punta Engaño, Mactan ug miilis sa ngalan sa munisipyo sa Opon ngadto sa Dakbayan sa Lapu-Lapu. Ang mas bag-ong estatuwa gigasa isip regalo gikan sa mga Koreyano sa tuig 2005. Nahimutang kini sa Parkeng Rizal sa Dakbayan sa Manila.

Si Lapulapu mao ang sentral nga pigura sa silyo opisyal sa Philippine National Police and as the main design on the defunct 1-centavo coin circulated in the Philippines from 1967-1974. 

Sa unang regular nga sesyon sa Ika-14 nga Kongreso sa Pilipinas, si Senador Richard Gordon mi-introdus og bill nga modeklara sa petsa sa April 27 isip opisyal nga nasodnong pista opisyalm ug tawgon og Adlaw ni Lapu-Lapu.

Usa ka matang sa isda nga grouper nga lumad sa Pilipinas gitawag og lapu-lapu sa Katagalogan ug sa Iningles apan gitawag ug mas nailhan isip pugapo sa Kabisay-an ug Mindanao. 

Duha ka pelikulang Pilipino, parehong gititulong Lapu-Lapu, nahimo alang kaniya - ang naunan sa tuig 1955 ug ang ikaduha sa tuig 2002.  Ang naulahi gibidahan nila Lito Lapid ug Joyce Jimenez.

Ang Chief Lapu Lapu cocktail usa ka ilimnong makahubog nga gingalan pod gikan niya.




#Article 432: Juan Pablo I (102 words)


Si Papa Juan Pablo I, natawo nga Albino Luciani, (Oktubre 17, 1912 - Septyembre 28, 1978), nilingkod isip Santo Papa sa Simbahang Romano Katoliko ug isip tigdumala sa Dakbayan sa Watikano sugod niadtong Agusto 26, 1978 hangtos sa iyang kamatayon. Ang iyang 33-adlaw nga pagka-Papa maoy usa sa mga mubong pagdumala sa kasaysayang sa simbahan. Kini naghimo sa tuig 1978 isip Tuig sa Tulo ka Papa , si Papa Pablo VI, Papa Juan Pablo I, ug Papa Juan Pablo II.

Sa kamubo sa iyang termino, nailhan siya isip usa ka mapaubsanon ug mahigalaon. Kini maoy sinugdan sa tawag kaniya nga Mapahiyumong Papa.




#Article 433: Sedia gestatoria (223 words)


Ang sedia gestatoria usa ka madala-dala nga trono diin ang mga Santo Papa maglingkod kaniadto. Usa kini ka luho nga trono nga pagakargahon sa napulog-duha ka tig-alsa (palafrenieri), sul-ob ang pula nga uniporme.

Ang sedia gestatoria maoy gamiton kaniadto para pagdala sa Santo Papa sa mga seremonyas sa Basilika ni San Juan Lateran ug Basilika ni San Pedro. Nahimo kining kabahin sa mga seremonya nga papal sulod sa kapin usa ka milenyo. 

Ang gigikanan sa seda gestatoria dili pa klaro. Adunay mga nagingon nga gikan kini sa Byzantium, apan may mga ebidensya nga nagpakiat nga kini naggikan pa sa mas sayong panahon, gani basin pa sa Imperyong Romano.

Ang mga Santo Papa human ni Papa Juan Pablo I wala na mogamit sa Sedia gestatoria. Si Papa Juan Pablo I wala mosugot sa paglingkod niini, apan napugos ra sa mga tawo sa Vatican. Si Papa Juan Pablo II ma gayod molingkod niini, ug mao man si Papa Benedicto XVI. Ang ilang puli sa Sedia gestatoria mao ang Popemobile, ang sakyanan nga protektado alang sa Santo Papa.

Ang maong wala pagsugot sa mga ulahing Santo Papa sa paggamit sa mga maluhong simbolo sa Papasya, sama sa Sede gestatoria, matawag ug akto sa pagpa-ubos. Uban sa mga simbolo nga wala na gamita sa mga Papa sugod ni Juan Pablo I mao ang Tiara sa Santo Papa.




#Article 434: Aprika (251 words)


Ang Aprika mao ang ikaduhang labing dako ug ikaduhang labing populoso nga kontinente, human sa Asya. Sa iyang arya nga mga 30,221,532 km² (11,668,545 sq mi) apil ang mga haduol nga mga isla, kini mikabat og 6% sa tibuok kalibotan, ug 20.4% sa total nga yutan-ong arya. Mas daghan pa sa 900,000,000 ka mga tawo (sa tuig 2005), sa 61 ka mga teritoryo, ang Aprika may 14% sa kalibotanong populasyon. Gilibotan ang kontinente sa Dagat Mediteranyo sa amihanan, sa Suez Canal ug Dagat Pula sa amihanang-sidlakan, sa Kadagatang Indyan sa habagatang-sidlakan, ug sa Kadagatang Atlantiko sa kasadpan. Adunay mga 46 ka mga nasod apil ang Madagascar, ug 53 apil ang mga kapupod-an.

Ang Aprika, partikular ang sentral nga sidlakang Aprika, giila sa mga siyentipiko isip lugar nga ginikanan sa mga tawo ug sa Hominidae (great apes), pinaagi sa pagkaplag sa mga nahiunang hominid ug mga ansestor, ug uban pa, sa miaging pito ka milyon ka tuig – apil ang Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis ug H. ergaster – uban ang mga nahiunang Homo sapiens (tawo) nga nakit-an sa Etyopiya sa ca. 200,000 ka tuig nga miagi.

Dakong bahin sa Aprika nahimutang sa ekwador pero nahiubos sa lahi-lahing klima; kini lamang ang kontinente nga may klima gikan sa amihanang templada ngadto sa habagatang templada. Tungod sa kulang ang natural ug regular nga presipitasyon ug irigasyon ug mga glacier o aquifer sa kabukiran, walay natural nga tigmoderar sa klima, kundili, sa mga lugar nga duol lamang sa baybayon.




#Article 435: Habagatang Amerika (136 words)


Ang Habagatang Amerika (Kinatsila: América del Sur) mao ang kontinente nga nahimutang sa Kasadpang Emispero. Kini may utlanan sa Kadagatang Pasipiko sa kasadpan, sa Kadagatang Atlantiko sa amihanan ug sidlakan; ug sa Amihanang Amerika ug Dagat Caribbean sa amihanang-kasadpan.

Ang kontinente sa Amerika gipangalanan sa tuig 1507 sa mga kartograpo nga si Martin Waldseemüller ug Matthias Ringmann alang kang Amerigo Vespucci, ang nahiunang Uropeyo nga nag-ingon nga ang Amerika wa mahimutang sa East Indies, pero usa ka Bag-ong Kalibotan nga wa pa mailhi sa mga Uropeyo.

Ang Habagatang Amerika may arya nga 17,840,000 kilometros kwadrados (6,890,000 sq mi), o mga 3.5% sa panit sa kalibotan. Sa tuig 2005, ang populasyon niini mga 371,000,000. Ikaupat kini sa arya (human sa Asya, Aprika, ug Amihanang Amerika) ug ikalima sa populasyon (human sa Asya, Aprika, Uropa, ug Amihanang Amerika).




#Article 436: Samurai (154 words)


Ang mga Hapon nga Samurai dedekado nga pundok sa mga mangugubat nga dili-magkabayo, ug anaay dakong pribelihiyo sa nasod nga Hapon kaniadto.

Sama sa mga Uropeyong mga Kabalyero, ang mga samurai mga tag-iya'g yuta nga mibulontaryo sa serbisyo militar ilis sa proteksyon sa mas gamhanang warlord. Aduna usab sila'y Bushido, usa ka kodigo sa sakto nga binuhatan sa mga samurai, sama sa Kibalriya sa mga Uropeong kabalyero. Usa sa mga tukma nga matanag sa pakig-away alang kanila mao ang pagsuporta one-on-one nga sangka, isip pagpakita ug kaisog.

Ang lacquer nga armor sa mga samurai dakong natabang sa ilang proteksyon. Bisan tuod ug nakapanalipod kini batok sa unang mga armas de fuego, apan may mga naimbento nga maskusgan ug mas accurate nga mga pusil. Kini ang nakapahuyang sa pundok sa mga Samurai, busa ang kadaghanan mibalhin gikan sa panggubatan ngadto sa politikal nga mga pwesto. Ang mga samurai nahunong na niadtong ulahing ika-19 nga Siglo.




#Article 437: Espada (191 words)


Ang Espada maoy usa sa unang mga epektibong hinagiban niadtong Panahon sa Puthaw.

Ang bintaha sa tag-as ug hait nga mga espada diha sa panggubatan naghuwat una sa pagkadiskubre sa mga bag-ong paagi sa pagtunaw ug puthaw, bag-o magamit. Sa mga 1500 B.K., ang atsa panggubat mi-evolve ngadto sa espadang sickle, usa ka bronse nga espada nga bawog, ug adunay baga nga gunitanan. Tungod kay kapin tulo ka ti-il man ang iyang gitas-on, milapas kini sa tensile strength sa bronse ug, nan, dili praktikal. Kini nga matang sa espada nakit-an sa mga arkeologo sa mga lubnganan sa Gresya.

Isip usa ka tininuod nga hinagiban, nagsugod ang paghimo sa mga puthaw nga espada sa pagkadiskubre sa paggama ug puthaw. Ang mga tinuod nga espada  nagsugod ug gawas niadtong mga 1200 B.K. 
Ang unang mga espada sa panahong klasikal gimugna nga mugbo, kay usahay ra man kini gamiton sa pag-guba ug armor. Ang mga espada sa Roma kaniadto, ang gladius, duha ra ka tiil ang gitas-on. Apan sa pagkunhod sa imperyo migawas ang spatha, ang taas nga pangtigbas nga mga espada sa mga barbaro, ang amahan sa mga espada sa medyibal nga Uropa.




#Article 438: Vicente sa Zaragoza (175 words)


Si San Vicente (?-304), ang Protomartir sa Espanya, ug maoy Dyakuno sa Saragossa, Espanya.

Sa panahon sa pagpanglutos ni Emperador Dacian niadtong 304, nabilanggo siya kuyog sa iyang obispo nga si Valerius didto sa Valencia. Si Vicente mipahibalo sa mga gwardya nga silang duha andam mamatay alang sa ilang pagtuo.

Napungot si Dacian ug gipasakitan silang duha sa daghang matang sa torture. Gi-inat siya sa usa ka tabla ug gigisi ang iyang panit sa mga puthaw nga kaw-it. Ang mga samad niya gibu-boan ug asin, nga nagdala ug dakong kahapdos ug kasakit. Human niini gi-sunog siya, ug unya gitambog sa lawak nga puno ug mga bu-ak nga kaang ug bildo. Apan taliwala niini, nagpakita siya ug pagkakalma sama nga ana siya sa kalinaw. Kini nakapakugang sa usa sa mga nagbantay kaniya, kinsa nagbasol ug nakabig sa pagtuo.

Wala magdugay, namatay si San Vicente. ug gilabay ang iyang patay'ng lawas sa dagat. Apan nakuha ra kini pagbalik sa mga Kristyanos, ug ang benerasyon kaniya misikat sugod kaniadto.

Ang kapistahan ni San Vicente pagasaulugon kada Enero 22.




#Article 439: Talaan sa mga karakter sa A! Akong Dyosa (1683 words)


Kini ang talaan sa mga karakter sa Oh My Goddess.

Kinahanglanon artikulo: Keiichi Morisato 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Masami Kikuchi 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Fourth Brillante Lee

Si Keiichi Morisato nga estudyante nga sa Nekomi Institute of Technology ug sa usa ka kaapi sa bunal nga motor sa NIT. usa ka adlaw si keiichi na dili tinuyo sa idial nga ang Opisina sa Kahupayan Diosa. pagkahuman sa kurukutuk si Belldandy duul during sa aksidenete, siya nga kinutuban sa agup na pangandoy alang sa usa na inday sama ni angay iya kang sa ngadto sa iya nga daphin nga hangtud sa kahangturan. anusa sa sukad kaniadto, ang duha nga aduna nabunag sa magkauban.

Kinahanglanon artikulo: Belldandy 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Kikuko Inoue, Akemi Okamura (The Adventures  of Mini-Goddess (Ang Panimpalad sa Gagmay-Diosa)  Ang una-napulo'g duhang yugto) 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Rose Marie Barin

Si Belldandy mao ang usa nga diosa kinsa sa ibabaw nga kinutuban sa kasbutan nga utlanan nganha si Keiichi Morisato pagkahuman siya dili tinuyo sa idial nga ang opisina sa kahupayan diosa. anusa sa sukad kaniadto, si Belldandy uban nga atabay si Keiichi sa ang tampilak sa Tariki Hongan naa sa sulod ang dakbayan sa Nekomi sa Prepektura sa Chiba dapit sa Tokyo. siya ang mahimo nga kadlit ang kontrata ug bisan unsang dugay, apan siya sa kabansahan si Keiichi mao ang usa ka espesyal tawo sa iya nga kasingkasing, ug kadto nga iyang katuyoan mao ang nganha nga buhaton sa iya nalipay.

Kinahanglanon artikulo: Urd 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Yumi Touna 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Grace Cornel ug Rowena Ranagit

Si Urd mao ang mas karaan nga igsoon babae nga si Belldandy ug mao ang ikaduhang diosa sa ngadto nga pagpakita sa ngadto kay Keiichi. Si Urd nga matang ingon sa bathalang saring, ang pagdumala nga matang inutlan sa lisensya, amgid amgid sa iyang kamanghoran igsoon si Skuld. Siya nga mao ang pamaagi sa administrasyon ug magdudumala si Yggdragil. Bisan nga suya nga mao ang tagpilang dugang pa nga makagagahom kontra nga iyang igsoon, siya ang puwedeng dili sa nahimo nga usang gigikanan sa saring diosa tungod ni siyang mao ra gikinahanglan na gahom sa laban iya nga ang isgoon, dili makahimo nga laban sa tanan kinabuhi. Si Urd nga bahaginan sa usang kasagarang amahan uban sa iyang mas linghod igsoon'g babae, apan ni aduna sa usang lainlain dili pareho sa maninay, ang demonyo nga agalong Hild. Tungod sa kini, si Urd mao ang usang kubo nga bathala ug demonyo, ang salamin naa sa sulod ang katungang maputi, katungang dagtum sa tan aw nga iyang anghel, ang ambungan sa kalibotan.

Kinahanglanon artikulo: Skuld 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Aya Hisakawa 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Dada Carlos ug Grace Cornel 

Si Skuld mao ang mas bata nga igsoon babae nga si Belldandy, ug mao ang ikatulong diosa sa pagpakita si Keiichi Morisato. Si Skuld adunay ni usang bathala nga ikaduhang saring, unang klase, inutlan nga lisensya, nga usang matang amgid amgid sa kaniya ni kamagulangang igsoon babae, si Urd. Si Skuld mao ang una sa palakaw nga mamang nga si Yggdrasil. suya ang kompensate alang sa kakulang salamangka na makahimo ni siyang dala sa pagkatawo sa salabutan alang sa pagmugna, sa kanang nga mao ang hingsayran nga pinaagi sa gawas sa langit. Si Skuld mao ang kapuklingan sa inhenyero nga hawud og salabutan, makahimo sa balay ni angay sa mahatungod nga bisan unsa sa gawas sa mga kadaghanan nga kalibotanon sa parti nga iiawom ni labing daghan sa inutlan sa kahinguhaan. Suya ang may ikahimo nga banabana sa ekualsyon ug karatola anusa ang kadaghanan nga malisod sabton sa inhenyero nga bluprin naa sa sulod nga dili sa panahon.

Ang Langit mao ang usa nga ang duha na tagna tipik naa sa salud sa ang kasunudsunuran. Mao ang kanang diin nga ang tulong kinahanglanon diosa ug pipilang ubang ni manumiyo sa karakter. Ana may sulud,

Kinahanglanon artikulo: Peorth 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Rei Sakuma 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Michiko Azarcon

Si Peorth mao ang ikaupat nga diosa sa ang kasunudsunuran, ug siya nga sulud ang estorya kanang si Keiichi nga wala damba sa tawag iya nga sa ibabaw ni usang adlaw, daghan sa kapahero nga suya sa pangita si Belldandy. Siya mao ang bahin nga ang Kalibotan sa Hinabang Kinataliwadan sa Saring Gigikanan, Ikaduhang Matang, Walang Hanggan. Alang sa kanus'a nga dugay, si Peorth nga ang pundohanan sa og halawom kalugutgut ni paingon si Belldandy ang hinungdan kay Belldandy na pagkadunang gitaho ang pagkuha nga kanus'ang mamang sa Yggdrasil ingon sa anus'ang bahan na paglimbasog. Maniwala kay Belldandy pagkamao ang iyang piyiting, siya nga naghimo anus'ang pagdumut. Bisan unsaon, pagkahuman ang di masabtan mao ang ibabaw sa hayag, si Peorth ni timaan kini nga siya nga dili lagsaw sa pagdumut nga unsa pa man si Belldandy, ug sa bag'ohay sa tan aw ang duhang mao rag nganha kang pagkamao sa mahigalahon ni pulong sa kusang ka tiru. Iya nga ang salamangka mao ang tungtungsnan ni ang bahin sa kalibotan, hinungdahon sa kapunungan uban sa rosas, ingon sa uban nga niyang anghel, maambong rosas.

Kinahanglanon Artikulo: Hild 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Gara Takashima 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Grace Cornel

Kinahanglanon Artikulo: Marller 
Sa tingog nga Hinapon: Urara Takano 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Michiko Azarcon

Kinahanglanon Artikulo: Senbee 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Norio Wakamoto 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Jefferson Utanes

Ang Nekomi mao ang usa nga lungsod sa Hinapon kini ang lihok ni ingon sa ang hinungdahon nga kasilinganan sa ang kasunudsunuran. Kini ang pamalaoranan nga ang Nekomi Institute of Technology (Teknolohiya nga Institito sa Nekomi), diin sa atimana ang bata nga si Keiichi, Ug sa ang tampilak sa Tariki Hongan, asa nga suya ug sa ang manimuyo sa bathala.

Kanahanglanon Artikulo: Toshiyuki Aoshima 
Sa tingog nga Hinapon nga si Nobuo Tobita 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Jefferson Utanes

Si Toshiyuki Aoshima mao ang usang duwang undo sa palibot ang Nekomi Institutue of Technology campus ug sa ig agaw si Sayoko. Siya mao ang enamorado duul si Belldandy ug sa makadaghan nga likay sa ngadto nga pagpangawat siya nga wala dinhi ni Keiichi, padolong ingon sa malayo ingon sa ngadto na gitukod usang kaaway sa bunal sa motor. Naa sa sulod ang kasunudsunuran sa telebisyon, siya ug iyang ig agaw si Sayoko may ikahimo nga panghimatuud duul sa korte nga tsuper kini nga silang sa maniho, sulud sa hitabo si ginoong Aoshima, sa kapuklingan sa Enzo Ferrari.

Kinahanglanon artikulo: Koshian 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Mugihito Amachi

Si Koshian mao ang paring budihismo ug magbalantay sa Tampilak sa Tariki Hongan asa nga kay Keiichi ug ang manimuyong diosa. Pagkahuman sa saksi kay Belldandy ay espirituhanong patin'aw si Koshian og sa nabyaan sa peregrino nganha sa pangitaon ni iyang kaugalingon patin'law, nakapanaw sa iya nga tampilak ug balay sa mga kabalaka ni Keiichi ug Belldandy. Siya ang balik balik sa usa ka nakuha nga pagkahuman sa nagapanaw alang sa napuiog-usang buwan, apan puhon ni kabot sa nasakpan sa itaas naa sa sulod og mag'away, ug nakapanaw ni kanang kay Belldandy sa iyang nakuha ang diosa ni lisensiya sa abaga, siya ug kay Keiichi amo ang balik balik sa tampilak nga gyud nga mahanaw si Koshian. Siya mao ang kaniadtong igkita sa magbantay kay Belldandy ang kahayag sa silakbo ang tawag nga ang Hinugdahong Dragon, siya ang mahanaw alang sa mga diskanso sa mga kasunudsunuran.

Kinahanglanon artikulo: Sayoko Mishima 
Sa tingog nga Hinapon nga si Junko Asami ug Mamiko Noto 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Grace Cornel

Si Sayoko Mishima mao ang usa ka himalitang babae sa Nekomi Tech, sa ngadto ang tumoy na talinis diin nga siya sa igsapayan timbasug ang Rayna sa ang eskwelahan. siya ang usab sa maarang arang sapian, abot sa sugod sa usa ka adnahan banay. suya nga ana a siya iyang kaugalingon ang pagkabuwag, usa kapuklingan nga mahalon kotse, ug kabot sa ngadto nga labayon nga dagsan partido uban sa gayod ni hinungdahon sa katawhan. diin si Belldandy nga tunga, tanan ang guay sa lalaki nga asikaso libot sa iya nga hinuon kay Sayoko, si ginang Mishima sugdan sa ngadto nga kabot nga masihos si Belldandy ug ganahan sa ngadto ni buhaton niyang pagtataob sa panulay si Keiichi, bisan pa niana nga pinaagi sa suyang buhat dili nga huplan bisan unsang interes sa kaniya.

Si Keima Morisato mao ang amahan nga si Keiichi ug Megumi. Si Keima, nga gusto ni iyang mga bata, nga mao ang dili katoohan nga kasanayan og sa ingon sa mekaniko ug manihong motosiklo, apan kabilinggan sa iya nga katungdahan mao ang huyop na salamin. siya ang wala'y gusto nga kinabuhi gitawag Tatay ug daghang palabi nganha sa pagkamao ang padad anan na duul during sa niya ni bigay nga ngalan. Siya ang usab nga aduna og estrikto nga porma sa Heterophobia, o ika hadlok nga kaapi sa mga katugbang kinatawo sa maliban alang sa mga tawo kinsa nga suyang paghigugma.

Kinahanglanon Artikulo: Megumi Morisato 
Sa tingog nga Hinapon nga si: Yuriko Fuchizaki 
Sa tingog nga Sinugboanon ug Tinagalog nga si: Michiko Azarcon

Si Megumi Morisato mao ang mag linghod nga isgoon'g babae si Keiichi Morisato. siya ang tambong sa Nekomi Institute of Technology (NIT), gusto si Keiichi, ingoon sa usa nga inhiniyerong estudyante. Si Megumi mao ang usang din nga mekaniko ug manihong motosiklo. siya ang padayon sa kahimong nganha ang Rayna ni maglulumba sa bisekleta haduol sa Nekomi. Si Belldandy adunay ni timaan ang suyang makakita ni usang amgid amgid sa tunga nga si Megumi ug Skuld ug kini nga suyang sa gustoldisidido ingon sa ngadto ni tan awa si Skuld magtoon sa sikinsa gikan sa butang si Megumi.

Si Takano Morisato mao ang maninay si Keiichi ug Megumi. Si Takano mao ang usa magdudula sa alagun nga Mahjong ug dili malisud nga gibitad si Skuld, Urd ug Peorth sa ang dula.




#Article 440: Sugboanon (107 words)


Ang mga Sugboanon (Kinatsila: Cebuano; Tinagalog: Sebwano) mao ang lumulupyo sa Sugbo apil usab ang mga kaliwatan sa mga tapad nga kapupud-an sa Kabisay-an ug Mindanao ug sa bisan diin sa kalibotan. Binisayang Sinugboanon ang lumad nga pinulongan.

Bisan tuod nga sa akademiya ug sa mga nakahibawo, ang Bisaya gilangkoban sa tanang katawhan sa Kabisay-an (Ilonggo, Waray o Winaray, Sugboanon, ubp.) motawag ang kadaghanan sa mga Sugboanon nga namuyo sa ubang lugar sa Kabisay-an ug Mindanao isip bisaya. Usa kini ka butang nga mipagamay sa ihap sa katawhang Sugboanon sa senso sa populasyon sa Pilipinas, tungod kay gitapad ug gilahi ang entrada sa Sugboanon ug sa Bisaya/Binisaya.




#Article 441: Klemens Wenzel von Metternich (419 words)


Si Klemens Wenzel von Metternich (1773-1859), kansang tinuod nga pangalan Klemens Wenzel Nepomuk Lothar von Metternich, misilbi isip ministro sa panggawas nasod sa Austriya gikan niadtong 1809 ngadto sa 1848. Siya maoy nag-una nga politiko niadtong panahuna, nga usahay gitawag ug Panahon ni Metternich. Konserbatibo si Metternich, ug iyang gigamit ang iyang gahom sa pagprotektar sa Imperyong Austriyano ug sa pagsuporta sa mga monarkiya sa Uropa. 

Natawo si Metternich sa Koblenz, Kasadpang Alaemanya, sa usa ka amahan nga Ambasador. Nagsugod siya sa iyang karera nga diplomatiko niadtong 1801 isip usa ka ministro sa Austriya ngadto sa Dresden.Napangasawa niya si Prinsesa Eleanore Kaunitz, ang apo sa Chancellor sa Austria. Kini nga pagpangasawa nakatabang sa pagsaka niya sa gahom. Gihatag, wala magdugay, sa Emperador sa Austriya ang titulong Prinsipe von Metternich niadtong 1813.

Gisuwayan ni Metternich ang pagpabilin sa balanse sa gahom didto sa Uropa. Dako ang iyang natampo sa mga panagtigom sa mga Uropeyong lider, sugod sa Kongreso sa Vienna (1814-1815). Kini nga panagtigom maoy nagbahin sa Uropa human mapukan sa Ika-unom nga Koalisyon si Napoleon I. Iyang gi-aghat ang mga lider sa pagpukan sa mga pagtulun-ang liberal ug nasyonalista. 

Aron mapatuman ang mga lagda sa Kongreso, gitukod ni Metternich niadtong Nobyembre 1815 ang Konsyerto sa Uropa o ang Kwadrupleng Panag-anib tali sa Austriya, Britanya, Prusya, ug Rusya. Ang konsyerto usa ka Pulis Internasyonal. Gamit ang kasundaluhan niini, nag-apil-apil kini sa mga problema sa nasod (ilabi na sa mga rebolusyon) aron mapukan ang bisan unsang hulga saa kalinaw sa Uropa.

Ang mga polisiya ni Metternich nagpahumot kaniya diha sa mga hari ug mga royalista, apan ang kadaghanan sa mga tawo wala mahimuot kaniya. Daghan ang nag-alsa sa Uropa niadtong 1830, ug nagkahuyang ang iyang impluwensya. Niadtong 1848, mi-ulbo ang usa ka bag-ong rebolusyon sa Pransya ug daling mikatap sa Austriya. Ang katawhan sa Vienna mi-alsa ug midemanda sa iyang resignasyon. Busa mibiya siya sa gahom niadtong Marso 1848 ug mi-adto sa Inglatera. Mibalik siya sa Austriya niadtong 1851, pero wala na sukad mibalik sa politika. Mipanaw siya niadtong Hunyo 11, 1859.

Mahinumduman si Metternich isip kaaway sa demokrasya ug Nasyonalismo. Nailhan siya sa iyang pagbatok niining duha ka pagtulun-an, gamit ang dugu-on nga mga taktika ug sa kasundaluhan sa Konsyerto sa Uropa. Naghimo siya ug mga sikreto'ng kapulisan aron matangtang ang mga hulga batok kaniya. Gipatuman usab niya ang hugot nga pag-sensor sa mga basahon, sa pagtuo nga kini ang makahunong sa pagkaylap sa mga demokratikong ideya. Apan ang iyang gibuhat nakapasamot hinuon sa kalagot sa mga tawo nganha kaniya.




#Article 442: Napoleon I (3680 words)


Si Napoleon I (Agosto 15, 1769 - Mayo 5, 1821), (natawo isip Napoleone di Buonaparte apan giilisag Napoleone di Buonaparte), usa ka militar ug politikal nga lider sa Pransiya. Dako ang iyang nausab sa modernong Kasaysayan sa Uropa, ug sa pamaagi sa pakiggubat. Siya usa ka heneral sa Rebolusyong Pranses, tagdumala sa Pransiya isip Unang Konsul sa republikang Pranses, Emperador sa Pransiya, Hari sa Italya, Tigpatunga sa Kompederasyong Swiso, ug Protektor sa Kompederasyon sa Rin.

Natawo siya sa Corse, ug nagbansay sa Pransiya isip opisyal alang sa artileriya. Siyay unang misikat isip heneral sa Rebolusyong Pranses, diin gidumala niya ang pipila ka malamposong kampanya batok sa Unang Kowalisyon ug Ikaduhang Kowalisyon. Sa ulahing bahin sa 1799, mipahigayon siyag usa ka kudeta, ug gitudlo ang iyang kaugalingon isip Unang Konsul sa Pransiya, ug human ang lima ka tuig nahimong Emperedor sa Pransiya. Sa unang dekada sa siglo 19 nakiggubat siya sa gamhanang mga nasod sa Uropa, diin nadominar niya ang kontinental nga Uropa sa pipila ka kadaogan. Pipila sa mga sangka nga dili malimtan mao ang Austerlitz ug Friedland. Sa nasod nga iyang nabuntog, iyang gibutang sa dagkong mga puwesto niini ang pipila ka higala ug paryente.

Ang kapildehan sa iyang pagsulong sa Rusya niadtong 1812 nakapausab sa tuyok sa gubat. Ang maong kampanya dakog nakuha sa Grand Armée (Dakong Kasundalohan) sa Pransiya, ug wala na kini makabawi sukad niadto. Sa Oktubre niadtong 1813, ang Ikaunom nga Kowalisyon mipilde sa iyang kasundalohan didto sa Leipzig ug misulong ngadto sa Pransiya. Ang kowalisyon nakapugos ni Napoleon sa pagbiya sa gahom niadtong Abril 1814, diin siya mipahiklin didto sa isla sa Elba. Apan wala magtuig nakabalik siya sa Pransiya ug misaka sa gahom sulod sa Usa ka Gatos ka Adlaw. Apan napilde na usab siya sa kataposang higayon sa Sangka sa Waterloo niadtong Hunyo 18, 1815. Iyang gigugol ang nahibiling unom ka tuig sa iyang kinabuhi ilawom sa pagtan-aw sa mga Briton didto sa isla ni Santa Elena sa Kadagatang Atlantiko.

Natawo siya isip Napoleone di Buonaparte, human mopanaw ang iyang magulang nga si Napoleone. Siya gipanganak sa Ajaccio sa Corse, Pransiya, niadtong Agosto 15, 1796. Bisan tuod og gikan sa usa ka halangdong pamilya, wala nila gamita ang pulong nga di sa ilang apelyido. Kadugayan, gigamit niya ang mas Prinanses nga ngalang Napoleon Bonaparte.

Ang iyang pamilya, sa una gitawag nga Bounaparte, nahiapil sa Italyano nga mga noble. Ang pamilya mibalhin sa Florence apan natunga sa duha; ang orihinal, ang Buonaparte-Sarzana, napugos sa pagbiya sa Florence ug mibalhin sa Corsica sa siglo 16.

Ang iyang amahan, si Carlo Buonaparte, natawo niadtong 1746 sa Republika sa Genoa; usa ka abogado, napili siya nga representante sa Corsica ngadto sa korte ni Louis XVI niadtong 1778, diin siya magsilbi og pipila ka tuig.

Si Napoleon adunay maguwang nga igsoong lalaki, si Jose, Ang iyang mga  manghod mao sila si Lucien, Elisa, Pauline, Caroline, ug si Geronimo.

Si Napoleon, tungod sa ilang halangdong kaagi ug mga kaila sa gobyerno, nakaangkon og mas daghang oportunidad sa mas maayo nga pag-eskuyla. Niadtong Mayo 15, 1779, sa edad nga nuybe, siya misulod sa Pranses nga akademiya militar sa Brienne-le-Château, usa ka gamayng lungsod duol sa Troyes. Apan kinahanglan una siyang magtuon og Prinanses para madawat, pero sa tibuok niyang kinabuhi Italyano ang accent sa iyang Prinanses. Sa paggradwar niya niadtong 1784, miapil siya sa banggiitang École Royale Militaire sa Paris, diin natapos niya ang baleg duha ka tuig nga pagtuon sulod lang sa usa ka tuig. Bisan tuod og Nabal ang una niyang hilig, apan artileriya ang iyang gikuha sa École Militaire.

Sa paggradwar niya niadtong Septiyembre 1785, gikomisyon siya nga Ikaduhang Teniente sa La Fère nga rehimento sa artileriya, diin siya magsugod og trabaho niadtong Enero 1786 sa edad nga 16. Natudlo siya sa buluhatong panggarison didto sa Valence ug Auxonne hangtod sa pag-ulbo sa Rebolusyon niadtong 1789. Iyang gigugol ang sunod nga mga tuig sa Corsica, diin adunay sinug-ang nga kagubot tali sa mga royalista, rebolusyonaryo, ug mga Nasyonalistang Corsicano. Siya misuporta sa pundok nga Jacobin, ug nakuha ang ranggo nga tenyente-koronel sa pundok sa mga boluntaryo. Apan tungod sa kagubot mibalhin sila sa mainland niadtong Hunyo 1793.

Tungod sa tabang sa kaubang si Saliceti, natudlo si Napoleon isip komander sa mga Pranses nga nag-siege sa Tuolon, kansang mga mulupyo mibatok sa gobyernong republikano ug gitabangan sa mga sundalong Briton. Gamit ang iyang posisyon, iyang gipabuthag mga kanyon ang Point I'Eguillete. Tungod niini, nahulga ang mga barkong Briton sa pantalan, ug napugos sila sa pagbiya. Usa ka atake ang nakabawi sa maong lungsod, ug tungod niini napasaka siya sa ranggong brigadiyer heneral. Ang iyang kadaogan nakakuha sa atensiyon sa Komite sa Publikong Kaluwasan (Committee of Public Safety), ug nakapasuod kang Agustin Robespierre, manghod sa rebolusyonaryong si Maximilien Robespierre.

Niadtong 1795, si Napoleon nagserbisyo sa Paris sa dihang misulong ang mga royalista batok sa Nasodnong Kombensiyon niadtong Oktubre 3. Gihatag kaniya ang pagmando sa mga sundalong nagbantay sa kombensiyon sa Palasyo sa Tuileries. Iyang nailog ang pipila ka kanyon pinaagi sa tabang sa usa ka opisyal sa kabalriya, si Joachim Murat (kinsa nahimo niyang bayaw). Gamit ang maong mga kanyon napakgang niya ang pagsulong sa mga royalista sa usa ka dugoon nga sangka.

Ang maong kadaogan nakahatag kaniyag popularidad, kuwarta, ug pagsuporta sa bag-ong Direktoryo, ilabi na sa lider niini nga si Barras. Sulod sa pipila ka semana nagkaila sila si Josephine de Beauharnais, kinsa iyang gipakaslan niadtong Marso 9, 1796.

Pipila ka adlaw human sa iyang kasal, nadawat ni Bonaparte ang pagmando sa Pranses nga Kasundalohan sa Italya niadtong Marso 27, 1796. Iya kining gigamit sa malamposong pag-atake sa Italya. Sa sangka sa Lodi, nadawat niya ang angga nga ang gamayng korporal (le petit corporal), termino nga nagpakita sa iyang kaayo sa iyang mga sundalo nga kasagaran iyang nailhan sa ngalan. Iyang napukan ang mga Austriano didto sa Lombardy ug napilde niya ang kasundalohan sa Mga Estadong Papal. Tungod sa pagprotesta ni Papa Pio VI sa pagpatay kang Louis XVI, mibalos ang Pransiya sa pag-ilog og duha ka gagmayng estado papal. Apan wala mosugot si Napoleon sa sugo sa Directorio sa pagmartsa ngadto sa Roma aron pagpakanaog sa Papa.

Sa sayong 1797, gidala ni Napoleon ang iyang kasundalohan sa Austria, ug gipugos ang kagamhanan niini sa pagpirmag kasabotan sa kalinaw. Ang kasabotan nga nahimo mao ang Kasabotan sa Campo Formio, diin nadawat sa Pransiya ang dakong bahin sa Amihanang Italya, apil na ang Ubos nga mga Nasod ug ang Rhineland, apan adunay bahin nga naghatag sa Venice ngadto sa Austria. Gisulong dayon ni Bonaparte ang Venice ug gipugos pagsurender niini, nan nahuman ang kapin 1000 ka tuig niini nga kagawasan.

Samtang didto sa Italya, si Heneral Bonaparte nakaimpluwensiya sa politikang Pranses. Aduna siyay duha ka pamantalaan, ang tuyo para sa iyang mga sundalo, apan mabasa pod sulod sa Pransiya. 

Ang eleksiyon sa tungang-1797 mihatag sa mga royalista og dakong gahom, busa nahadlok ang mga naa sa Direktorio nga kauban ni Barras. Ang mga royalista, sa ilang bahin, misaway kang Napoleon tungod sa iyang pag-abuso sa gahom sa iyang mga gibuhat sa Italya. Tungod niini, gipadala ni Napoleon si Heneral Augereau ngadto sa Paris aron pangulohan ang usa ka kudeta aron mapapha ang mga royalista, nga nahitabo niadtong Septiyembre 4. Nahibalik kang Barras ang gahom, apan nag-agad na sila kang Napoleon sa pagpadayon niining gahoma. Mibalik si Napoleon sa Paris niadtong Disyembre, diin siya gidawat isip usa ka bayani nga mas sikat pa kaysa mga Direktor. Kini ang hinungdan sa pagkasuya sa kadaghanan sa mga direktor ngadto sa heneral.

Niadtong Marso 1798, si Bonaparte misugyot sa pagpamuno sa usa ka ekspedisyon aron mailog ang Ehipto. Ang Direktoryo, bisan og gibug-atan sa kagastoso sa maong sugyot, miuyon dayon aron mapalayo ang sikat nga heneral sa sentro sa atensiyon.

Sa Mayo sa maong tuig, napili usab si Napoleon isip pangulo sa Akademiyang Pranses sa mga Siyensiya. Busa, nagpakuyog usab siyag mga siyentipiko sa ekspedisyon. Usa sa ilang mga nadiskobre mao ang Batong Rosetta. Kini nga lihok gitan-aw sa uban isip maayong lakang, ilabi na alang sa Ilustrasyon (enlightenment). Apan ang iyang mga kritiko nagtuo nga pahumot ra kadto sa ngalan ni Bonaparte. 

Ang ekspedisyon ni Napoleon nakasakmit sa isla sa Malta gikan sa mga Kabalyero ni San Juan niadtong Hunyo 9. Sila nakadunggo sa Alexandria niadtong Hulyo 1.

Human niining maong pagdunggo, iyang gihimo ang Sangka sa mga Piramides batok sa mga Mameluke, usa ka pundok nga gamhanan kaniadto sa Tungang Sidlakan. Kini nga sangka nahitabo unom ka kilometro gikan sa mga Piramides. Apan ang kadaogan ni Bonaparte sa yuta nabawi sa mga Briton didto sa dagat. Niadtong Agosto 1 napukan sa Marina Real sa Britanya, ilawom sa pagmando ni Horatio Nelson, ang mga sakyanang iggugubat ni Napoleon sa Sangka sa Nilo. Tungod sa maong kapildehan, nakawang ang mga plano niya sa pagkontrol sa Dagat Mediteranyo. Apan bisan pa niini nadumala pa gihapon niya ang Ehipto, bisan sa daghang ginagmayng pag-alsa.

Sa sayong 1799, gidala niya ang kasundalohan ngadto sa Syria, diin niya gibuntog ang mga Ottoman. Nakuha niya ang mga lungsod sa El Arish, Gaza, Jaffa, ug Haifa. Apan daghan sa mga sundalo niya ang nangamatay tungod sa peste ug kakulang sa suplay. Tungod sa pagkahuyang human sa peste, gisulayan niyag atake ang kuta sa Acre, apan napukan ang iyang kasundalohan.

Uban sa pagkahuyang sa kampanya sa Ehipto, ug sa nagtubo nga kagubot balik sa Pransiya, mihukom si Napoleon sa pagbalik sa Paris niadtong Agosto 1799. Iyang gibilin ang iyang kasundalohan ubos ni Heneral Kleber.

Ang pagbalik ni Napoleon sa Pransiya gihangyo sa Direktoryo, kinsa nahadlok tungod sa pagkatukod sa Ikaduhang Kowalisyon. Bankrupt na usab ang gobyerno ug wala na ganahi ang katawhan sa mga politiko sa Direktoryo.

Si Napoleon giduol sa usa sa mga direktor, si Sieyès, kinsa nangayo og suporta aron sa paglusad og usa ka kudeta. Ang maong laraw giapilan sa ubang direktor sama nila ni Lucien Bonaparte, Roger Ducos, ug si Talleyrand. Ang orihinal nga plano ni Sièyes mao ang pagsolo sa kontrol sa gobyerno.

Niadtong Nobiyembre 9 (18 Brumaire) ug sa misunod nga adlaw, ang mga sundalo ubos ni Bonaparte mikuha sa gahom ug gipapas ang mga konseho lehislatibo, kinsa mingalan kang Napoleon, Sièyes, ug Ducos isip mga Konsul aron pagdumala sa gobyerno. Apan sukwahi sa iyang mga plano, wala mailog ni Sièyes ang gahom tungod kay naunhan siya ni Napoleon. Gidali-dalig paratipika ni Napoleon ang Konstitusyon sa Tuig VIII, kinsa mingalan kaniya isip Unang Konsul. Gipadako pa gayod ang gahom niya human maratipikahi ang Konstitusyon sa Tuig X, kinsa mideklarar kaniya isip Unang Konsul sa tibuok niyang kinabuhi.

Sulod sa iyang pagdumala napirmahan ang Concordat sa 1801 tali sa Simbahang Romano Katoliko, ang tumong mao ang paghiusa sa mga katolikong anaa ubos sa iyang rehimen. Iya usab giratipikahan ang Kodigo ni Napoleon, usa ka pinunpon sa mga balaod nga hangtod karon gihimong gabayan sa mga Konstitusyon sa mga nasod Uropanhon.

Niadtong 1800, mibalik si Bonaparte sa Italya. Kini nasakop pagbalik sa mga Austriano human sa paglarga ni Napoleon didto sa Ehipto. Napukan ang mga Austriano pagka-Hunyo didto sa Marenggo, diin mipirma sila og sabot sa kalinaw. Apan wala ilha sa kadagkoan sa Austria ang pag-angkon ni Napoleon sa maong teritoryo. Busa, gipadala niya si heneral Moreau aron gubaton pag-usab ang Austria. Napilde ni Moreau ang kasundaluhang Austriano didto sa Hohenlinden. Busa napugos ang mga Austriano sa pagpirma sa Kasabotan sa Lunéville niadtong Pebrero 1801, diin ang naangkon sa Pransiya didto sa Kasabotan sa Campo Formio napadaghan.

Niadtong Enero 1804, ang sekretong polisya ni Bonaparte nakadiskobre sa usa ka laraw sa iyang asasinasyon, nga giingong gisuportahan sa mga Bourbon. Agig bawos, gipadakop ni Napoleon si Duc d'Enghien, usa ka pagsupak sa soberanya sa Baden. Gigamit ni Napoleon ang hitabo aron mahisakto ang iyang pagbalik sa monarkiyang Pranses, diin siya ang Emperador.

Si Napoleon mikorona sa iyang kaugalingon isip Emperador niadtong Disyembre 2, 1804 didto sa Notre Dame de Paris, ug ang iyang asawang si Emperatriz Joséphine. Sa katedral sa Milan niadtong Mayo 26, 1805, si Napoleon usab gikoronahang Hari sa Italya gamit ang Puthaw nga Korona sa Lombardia.

Niadtong 1805 giaghat sa Britanya ang Austria ug Rusya aron sa pag-apil sa Ikatulong Kowalisyon batok kang Napoleon. Gituhoan na daan ni Napoleon nga dili nila mapukan ang Marina Real sa Britanya, busa nagplano siya sa pag-ilad sa armada palayo sa Canal nga Ingles. Kini aron maatake ug makontrol dayon sa iyang armada ang kanal. Apan sa dihang nahibaloan niyang nangandam og gubat ang Austria ug Rusya, giusab niya ang iyang laraw ug mikonsentrar ngadto sa kontinente. Ang bag-o lamang nahimong Grande Armee mimartsa ngadto sa Alemanya, diin nakigsangka kini sa kowalisyon niadtong Oktubre 20, 1805, didto sa Ulm. Apan sa misunod nga adlaw, human sa Sangka sa Trafalgar (Oktubre 20, 1805), napukan ang armada ni Napoleon, kuyog sa iyang paglaom nga matabok ang kanal ug maatake ang Britanya. Nabawi hinuon ni Napoleon ang kapildehan sa dihang napukan niya ang Awstriya ug Rusya sa Austerlitz. Kini nahitabo niadtong Disyembre 2, 1805, ang unang sumad sa iyang koronasyon. 

Ang Ikaupat nga Kowalisyon natukod sa misunod nga tuig (1806), ug napukan ni Napoleon ang Prusya sa Sangka sa Jena-Auerstedt (Oktubre 14 1806). Mimartsa siya batok sa mga Ruso didto sa Poland, diin nahitabo ang dugoong Sangka sa Eylau niadtong Pebrero 6 1807. Human sa iyang kadaogan sa Sangka sa Friedland, mipirma siya og kasabotan didto sa Tilsit sa Sidlakang Prusya uban ni Tsar Alejandro I sa Rusya, diin gitunga ang Uropa sa duha ka gahom. 

Gilusad usab ni Napoleon ang usa ka gubat ekonomiko, diin gipugos niya ang ubang mga nasod Uropeyo sa pag-boycott sa mga produktong Ingles. Kini gitawag og Sistemang Kontinental. Nanghinaot siya nga ang dili niya makuha sa militar nga pamaagi, mapukan niya gamit ang ekonomiya. Apan usa kini sa iyang dakong kasaypanan, kay daghang nasod ang wala mahiuyon niini, ug busa naninguha sa pag-alsa batok kaniya.

Wala mosunod ang Portugal sa sistema, busa gihangyo ni Napoleon niadtong 1807 ang Espanya sa pag-atake sa Portugal. Sa dihang mibalibad ang Espanya, giapil niya kini pag-atake, diin natangtang niya sa trono si Haring Carlos IV sa iyang igsoong si Jose Bonaparte. Ang maong lakang nakapasuko sa mga Espanyol, ug busa ang Kasundalohang Espanyol ug ang katawhan mismo mialsa. Busa gipukan ni Napoleon ang kasundalohang Espanyol, ug giokupar ang Madrid. Apan sa wala pa mahuman si Napoleon, nahulga na usab ang Pransiya sa mga Awstriyano, busa mibalik si Napoleon sa Pransiya. Mipadayon ang duguong Gubat Peninsula, diin gibilin ni Napoleon ang kadaghanan sa iyang maayong mga sundalo aron gubaton ang mga Katsilang Gerilya ug mga sundalo sa Duke sa Wellington. Wala magdugay ang kontrol sa mga Pranses sa Iberya (Espanya ug Portugal), kay kadaghanan sa mga sundalo nangamatay kay wala maanad sa gerilyang pakiggubat. Nanaog si Jose sa trono, ug ang kataposang mga Sundalong Pranses mingbiya sa peninsula niadtong 1814.

Niadtong 1809, mibiya ang Austria sa iyang panaganib uban sa Pransiya. Busa, mimartsa si Napoleon ngadto sa mga utlanan sa Danube ug Alemanya. Human sa pipila ka kadaogan, nagkalisod ang Grande Armee sa pagtabok sa Danube, ug napilde sa Aspern-Essling (Mayo 21-22, 1809) duol sa Vienna. Apan nakabawi dayon ang grupo ni Napoleon, ug napukan pag-usab ang Austria sa Wagram niadtong Hulyo 6. Mipirma pag-usab ang Awstriya ug kasabotan. Sa misunod nga tuig, gipangasawa ni Napoleon ang Austriyanong Arkdukesa Marie Louise, human niya buwagi si Josephine.

Mikunhod ang alyansa tali sa Rusya ug Pransiya. Sa dihang wala na tumana sa Rusya ang Sistemang Kontinental, napungot si Napoleon. Aron dili moalsa ang ubang nahisakop nga mga nasod, gustong himoong ihemplo ni Napoleon ang Rusya. Apan namatikdan usab kini sa mga heneral ni Tsar Alejandro I.

Gipadak-an sa Rusya ang iyang kasundalohan duol sa utlanan sa Poland. Sa pagkadungog niini ni Napoleon, iya usab nga gipadaghan ang iyang mga sundalo. Iyang gikondisyon ang Grande Armee sa usa ka pag-atake ngadto sa Rusya, taliwala sa mga pahimangno sa iyang mga tigtambag sa kakuyaw sa pag-adto sa kinahiladmang bahin sa Rusya. Nadayon ang pag-atake niadtong Hunyo 22, 1812.

Sa unang bahin sa gubat, daghang kadaogan ang nakuha sa Pransiya. Apan nagkadaghan ang nangakuha sa mga Pranses sa dihang nagkaduol na sila sa Moscow. Inay mosukol ang mga Ruso, nagsige hinuon sila og retreat. Kini dakong kadaot sa mga Pranses kay mao usab kadtoy pagsugod sa Tingtugnaw, ug naglisod silag kuha og pagkaon ug suplay.

Human sa Sangka sa Borodino, nga nahitabo gawas sa Moscow, gisulod dayon ni Napoleon ang dakbayan, sa pagtuo nga kini maoy makatapos sa gubat. Apan, sa sugo sa gobernador ug heneral sa dakbayan, si Fyodor Rostopchin, gisunog sa mga Ruso ang Moscow. Nahugno ang mga plano ni Bonaparte. Naglisod ang iyang mga sundalo sa pagkuta sa usa ka sunog nga dakbayan. Uban sa kahadlok nga magkagubot didto sa Pransiya, gipabalik ni Napoleon ang iyang Grande Armee ngadto sa iyang nasod.

Dako ang nawala ni Napoleon sa iyang pag-atake sa Rusya. Sa kapin 650,000 nga miapil sa sinugdan, kapin 35,000 na lang ang nakabalik niadtong Nobiyembre 1812.

Wala kaayoy panagsangka niadtong tingtugnaw sa 1812-13, samtang nagpaayo pa ang mga nasod sa ilang nawala sa gubat. Nagsugod og recruit si Napoleon og mga sundalo alang sa iyang kasundalohan. Apan dili na kini ingon kabanggiitan kaniadto, kay kadaghanan sa mga hanas sa pakiggubat napukan man didto sa Rusya.

Nadasig tungod sa kapildehan ni Napoleon sa Rusya, miapil ang Prusya sa kowalisyon nga gilangkoban sa Rusya,Hiniusang Ginharian, Espanya, ug Portugal. Miadto si Napoleon sa Alemanya, ug nakigsangka sa Kowalisyon didto sa Dresden niadtong Agosto 26-27, 1813.

Bisan sa mga kadaogan sama niadto, nagkadaghan ang miapil sa Kowalisyon sama sa Sweden ug Austria. Nag-abot ang Kowalisyon ug ang Grande Armee didto sa Leipzig, sa Sangka sa mga Nasod. Kini maoy kinadak-ang sangka sa mga Gubat Napoleoniko, diin ang duha ka kampo tagsa adunay kapin 120,000 nga nangamatay.

Human niadto, mibalik si Napoleon sa Pransiya uban ang iyang menos 100,000 nga kasundalohan. Ang kapin 500,000 nga Kowalisyon minggukod, ug gialirongan ang Pransiya, andam na sa pagkuha niini.

Nasakop sa Kowalisyon ang Paris niadtong Marso 31, 1814. Misugyot si Napoleon sa pagbawi niini, uban sa pag-uyon sa iyang mga sundalo ug opisyal nga gusto pang ipadayon ang gubat. Apan ang iyang mga Marsyal wala mosugot. Niadtong Marso 4, sa pagpamuno ni Ney, gikomprontar sa mga marsyal si Napoleon. Mipugos si Napoleon nga sundon siya sa kasundalohan, apan mitubag si Ney nga ang kasundalohan mosunod sa iyang mga heneral. Walay nahimo, nanaog si Napoleon sa puwesto, pabor sa iyang anak. Apan wala mosugot ang kowalisyon ug midemanda og pagsurender nga dili kondisyonal. Busa niadtong Abril 11 miabdikar siya pagbalik. Sa Kasabotan sa Fontainebleau, gitambog si Napoleon sa Elba, usa ka gamay nga pulo sa Mediterranead.

Sa Pransiya, ang mga royalista mingbalik sa gahom, ug gipalingkod si Louis XVIII sa trono. Samtang si Napoleon, layo sa iyang pamilya, ug pinaagi sa mga huhungihong sa pagpabalhin sa mas layong isla, mipuga gikan sa Elba niadtong Pebrero 26, 1815. Nakaabot siya sa Pransiya niadtong Marso 1, 1815. Gipadala dayon ni Louis XVIII ang Ikalimang Rehimiyento, ubos ni Marsyal Ney, aron tagboon ug dakpon si Napoleon sa Grenoble niadtong Marso 7, 1815. Giduol ni Napoleon ang rehimiyento, nanaog sa kabayo, ug gisiyagitan ang mga sundalo og Mga Sundalo sa ikalima, nakaila kamo kanako. Kon adunay usa ka tawo nga buot mopusil kanako, mahimo niya kining buhaton. Human sa mubong kahilom, ang mga sundalo mingsinggit Vive L'Empereur! ug mimartsa kuyog kang Napoleon ngadto sa Paris. Si Ney, kinsa misaad kaniadto kang Louis XVIII nga isulod sa puthawng halwa si Napoleon, maoy usa sa mga miabiba ug mihalok kaniya. Miabot siya sa Paris niadtong Marso 20, ug nakatukod og baleg 140,000 ka kasundalohan nga adunay 200,000 nga reserba. Nakalingkod sa gahom sa Usa ka gatos ka adlaw.

Apan sa sangka sa Waterloo (Belgium karon), napilde siya sa Duke sa Wellington ug Gebhart Leberecht von Blücher niadtong Hunyo 18, 1815. Kini mao ang kataposang sangka ni Napoleon.

Duol sa pantalan sa Rochefort, human moipsot unta ngadto sa Estados Unidos, misurender si Napoleon samtang sakay sa HMS Bellerophon niadtong Hulyo 15, 1815.

Gitambog si Napoleon sa isla sa Santa Elena niadtong Oktubre 15, 1815. Didto iyang gigugol ang iyang panahon sa pagsulat og mga memoir, ug paghandom sa iyang kanhi Imperyo.

Sa iyang kataposang tugon, gusto ni Napoleon nga ilubong siya dapit sa Seine, apan nalubong siya sa Santa Elena. Niadtong 1840, ang iyang lawas gidala ngadto sa Pransiya sakay sa frigate nga Belle-Poule, ug gilubong pag-usab sa Les Invalides, Paris. Gatosan ka milyon na ang mibisita sa iyang lubnganan sukad kaniadto. Aduna usay usa ka replika sa iyang simple nga lubnganan kaniadto sa Santa Elena nga makita sa Les Invalides.

Si Napoleon ang giilang nagpasiugda sa bag-ong konsepto sa konskripsiyon. Wala kaayo siyay gihimong bag-ong konsepto sa kasundalohang Pranses, kay kasagaran sa iyang konsepto gikan man sa karaang mga teyorista. Hinuon, nailhan siya sa iyang pagpalambo sa maong mga konsepto. Ang mga Corps maoy iyang gihimong labing dako nga yunit militar, ug mas nagamit ang artileriya. Mas nahimong paspas ug dali ang lihok sa gubat, ug nahibalik ang dakong papel sa kabalriya sa panggubatan.

Dako ang nausab ni Napoleon sa pakiggubat. Bisan sa gamayng pag-uswag sa teknolohiya, dako ang nausab sa gubat mismo. Wala na himoa ang mga siege, ug ang tumong sa matag sangka dili na ang pagkontramaniobra kondili ang pagpukan sa kaaway mismo. Nagkadako ang gidaghanon sa mga sundalo nga nahiapil sa matag sangka, ug busa nagkadaghan usab ang nangamatay sa matag sangka.

Sa Pransiya, gitan-aw si Napoleon isip ang nagpapas sa kawalay balaod ug krimen. Nakaylap usab ang mga prinsipyo sa Rebolusyong Pranses agi sa mga gubat ni Napoleon. Ang Kodigo ni Napoleon maoy nahimong giya sa mga modernong balaod sa mga nasod nga Uropeyo, ilabi na kadtong mga nasakop niya. Sa iyang mga nabuhat sa kalinaw, kini ang labing bantogan.

Daghan ang nagtuo nga si Napoleon maoy usa sa mga modelo sa mga misunod nga diktador. Kini tungod sa iyang gipakita nga kinaiya: wala siya mahadlok kon mag-atubang og gubat ug kamatayon sa liboan nga sundalo, ug apil na sa mga kasabotan nga wala niya tumana. Wala siya makontento bisan sa iyang himaya sa kinatumyan sa iyang pagka emperador.




#Article 443: Sumer (106 words)


Ang Sumer (Kinatsila: Sumeria; Ininggles: Sumer) maoy kinaunahang sibilisasyon sa kasaysayan. Kini napahimutang sa Mesopotamya, nga karon habagatang Irak.

Ang Sumeria, kuyog sa Karaang Ehipto, Sibilisasyon sa Walog Indus, ug ang Sibilisasyon sa Norte Chico, maoy unang mga duyan sa sibilisasyon.

Ang mga dakbayan-estado sa sumeria misaka sa gahom sa prehistorikal nga panahong Ubaid ug Uruk. Ang Sumerya natapos sa Imperyong Akkadyan sa ika-24 siglo B.K. Nahiusa ang Sumerya ug ubang Sibilisasyon sa Mesopotamya ubos sa Imperyong sa Babilonya.

Usa sa mga ambag ng mga Sumerian ay sila ang mga kauna-unahang tao na gumamit ng gulong sa paglalakbay papunta sa isang lugar.

Mga ambag ng sumerian:




#Article 444: Mga Krusada (166 words)


Ang mga Krusada serye sa mga Gubat sa Tinuohan nga gibuhat sa mga Uropeong Kristiyano batok sa mga hulga sa sulod ug sa gawas sa ilang pundok. 

Ang tumong sa orihinal nga krusada mao ang pagbawi sa Jerusalen ug sa Balaang yuta, apan tungod sa mga maharlika nahimong mas politikal inay relihiyoso nga gubat. Usa ka ehemplo mao ang Ika-upat nga Krusada, nga misimang hinuon ngadto sa Constantinople ug gisakop kini.

Usa sa mga trahedya sa krusada mao ang Krusada sa mga Bata, diin usa ka kasundalohan sa mga bata ang milusad ug ilahang krusada. Kadaghanan kanila ang namatay sa dalan, nadakpan, ug daghan ang natambog sa pagka-ulipon. Apan ang kamatuoran sa maong krusada anaa pa sa usa ka pagtuon, kay aduna may nag-ingon nga kini usa ra ka panglibog sa mga nahitabo niadtong panahona..

Ang mga maayong natampo sa mga Krusada mao ang pagkaabli sa pagtan-aw sa mga Uropeo ngadto sa Asya. Sa makausa pa, nadasig sila pagdiskobre sa mga yuta nga anaa sa Asya.




#Article 445: Schutzstaffel (245 words)


Ang Schutzstaffel (Aleman sa Eskwadrong Tigpanalipod), ang minubo mao ang SS, usa ka organisasyon sa Kasundaluhang Nazi ubos ni Adolf Hitler ug sa Partidong Nazi. Ang SS mitubo gikan sa usa ka Paramilitar nga pundok ngadto sa usa ka kasundaluhang elite nga nagprotekta sa Führer. Ang SS nahimong tigpanalipod nga eskwadron alang sa partido, ug naghupot ug dakong impluwensya sa politikang Aleman. Ubos sa mga giya sa Ideyolohiyang Nazi, ug ubos sa pagmando ni Heinrich Himmler, ang SS maoy nagbuhat sa mga pagpatay'ng politikal ug ubang mga tagong operasyon. Ang gikahadlokang Gestapo, ang Sikretong Kapulisan sa partido, anaa ubos sa direktang pagmando sa SS.

Sa sinugdan sa partido, ang SS mas gamay ra kon ikompara sa Sturmabteilung (Dibisyong Bagyo, ang minubo SA sa Aleman). Apan mitubo kini tungod sa iyang linaing pag-unong kang Hitler, kon ikumpara sa SA nga gawasnon ug nahimo man ganing hulga sa pagkahiusa sa partido.

Ang SS maoy responsable sa kadaghanan sa mga krimen sa gubat nga nahitabo sa panahon sa Nazi, ang pinakagrabe mao ang Holocaust. Ang SS maoy napilian nga mopatuman sa Katapusang Sulosyon, tungod sa ilang dedikasyon sa pagserbisyo sa Ikatulong Reich. Sila ang naghimo ug mga Kuta Konsentrasyon, ug nagpatay sa libo-an ka mga Hudiyo, Slav, Komunista, Katoliko, Protestante, ug mga Saksi ni Jehovah.

Human sa gubat, ubos sa Husay sa Nuremberg, nadakpan ug nahukman ang kadaghanan sa mga kadagku-an sa SS. Apan ang uban, ilabi na kadtong mga dedikado kaayo, nagpakamatay sa dili pa sila mabitay.




#Article 446: Karaang Roma (1738 words)


Ang kasaysayan sa Karaang Roma usa ka sugilanon sa pagsaka sa yanong mga magbalantay'g karnero sa Italya ngadto sa usa ka dakong Imperyo, ug dayon napukan. Subay sa tradisyon, ang Roma natukod niadtong 753 B.K.. Sa pagka-275 B.K., nakontrol na niini ang tanan sa Peninsulang Italyano. Sa kinatumyan niini niadtong 100 A.D., nahisakop niini ang bali'g katunga sa Uropa, dakong bahin sa Tungang Kasadpan, ug ang kabaybayunan sa Amihanang Aprika. Apan hinay-hinay'ng nagupok ang imperyo, dakong hinungdan mao ang kadako niini para madumala sa kadagkuan sa Imperyo. Sa tuig 476 A.D., napahawa sa mga Barbarong Aleman ang katapusang Emperador sa Roma.

Nahiusa sa Imperyo ang daghang mga kultura ilawom sa usa ka pinulongan (ang Latin), balaod, ug kagamhanan. Dako usab ang impluwensya sa Roma sa Kasadpanong Siblisasyon tungod kay nailawom niini ang kontinente sa dugay na panahon. Ang Latin maoy nahimong basehan sa Espanyol, Pranses, Italyano, ug uban pang Pinulungang Romansa. Ang pamalaod ug pagagamhanan sa Roma maoy nahimong giya sa misunod nga mga nasod, ilabi na sa Romanhong ideya sa Republika ug sa Senado nga maoy sumbanan sa ideya sa Representanteng Gobyerno. Ang mga natukod sa Roma sama sa mga akedukto, kalsada, ug mga edipisyon mao usa'y gisunod sa mga modernong nasod. Atong mabantayan nga ang mga edipisyo sa Kasadpanong mga nasod misunod sa arkitekturang Romanhon.

Ang karaang Roma mitubo gikan sa pito ka bungtod subay sa Subang Tiber. Ang kabungtoran sa Roma tungason kaayo, mao nga ang Dakbayan sa Roma dali rang mapanalipdan sa mga pag-atake. Tabunok usab ang kayutaan, ug ang mga materyal pangkonstruksyon dali rang makuha.

Ang Peninsulang Italyano inanay nagka-ilawom sa pagdumala sa Roma. Ang peninsula nahimutang sa tunga sa Dagat Meditteranean, ug ang Kaburiran sa Alpes sa sa amihanan nakaprotekta sa Roma gikan sa mga Barbaro gikan sa Tungang Uropa.

Hinayhinay'ng napailawom sa Roma ang kayutaan nga nagalirong sa Dagat Meditteranean. Gitawag nila ang Mediterranean nga Mare Nostrum (Among Dagat) o Mare Internum (Dagat Sulod sa Kayutaan).

Ang Imperyo adunay daghang mga natural nga bahandi. Apil niini ang tabunok nga yuta sa Sisilya ug Amihanang Aprika, mga deposito sa mineral didto sa Espanya ug Britanya, ug mga tinubdan sa marmol didto sa Gresya. Aduna usa'y daghang kakahuyan sa Asya Minor ug mga parasan ug tanaman sa olibo didto sa Gaul (Karon mao na ang Pransya, Belgium, ug bahin sa Alemanya)

Adunay bali'g 50 ngadto sa 70 milyon nga tawo ang nagpuyo sa Karaan Roma sa kinatumyan niini. Usa ka milyon kanila anaa sa Dakbayan sa Roma mismo, ug bali'g 5 ngadto sa 6 milyon ang naa sa Italya.

Ang katawhan sa Imperyo nagkalain-lain sa ilang kultura ug pinulungan. Ang katawhan gikan sa Mesopotamya, Palestina, Ehipto, ug Gresya adunay mas karaan pang kultura ug sibilisasyon kaysa Roma. Apan ang mga naa sa Britanya, Alemanya, ug sa Gaul, (kinsa nadumala sa mga barbaro kaniadto) napa-ila ngadto sa mas-taas nga sibilisasyon tungod sa mga Romano. Sa tibuok imperyo, ang kagamhanan ug ang mga adunahan nagtabi sa Latin ug Griyego. Apan ang mga ubos nga tawo nagpadayon sa pagtabi sa ilang kaugalingong mga pinulungan.

Ang katawhan gibahin ngadto sa pipila sa klase nga sosyal. Gamay ra ang nahi-apil sa taas nga klase, kasagaran kanila mga politiko ug mga adunahan. Ang kadaghanan anaa sa ubos nga klase, nga gilangkuban sa mga yanong mag-uuma, mamumuo, ug mga sundalo. Ang duha ka klase, ang taas ug ubos nga mga klase, matawag ug Lungsuranon o mga citizen sa imperyo. Ang kadtong dili lungsuranon mao ang mga ulipon, ang labing ubos sa tanang klase. Kasagaran kanila mga nadakpan gikan sa gubat ug sa mga barbaro. Apan ang dakong bahin sa industriya, ilabi na sa panguma, anaa gisangon kanila. Ang usa ka ulipon mahimong paliton o hatagan ug kagawasan, ug niini mahimo na siyang usa ka lungsuranon sa Roma.

Sa nagkadako ang imperyo, usa ka bag-ong klase ang mitumaw. Kini gilangkuban sa mga adunahang mga tag-iyag yuta ug mga magpapatigayon, ug sila ginganla'g Equites. Ubos sa mga Emperador, ang mga equites nakahupot ug dagkong posisyon sa gobyerno.

Ang pagkalungsuranon, tungod sa pipila ka reporma, gihatag sa mas daghang tawo sa Imperyo. Ang maong pribilehiyo nagpasabot ug proteksyon ubos sa balaod Romano, ug nan nakadasig sa pag-unong sa katawhan ngadto sa Imperyo.

Ang Dakbayan sa Roma maoy kinadak-ang dakbayan sa Imperyo. Auna kini'y hapit usa ka milyon nga populasyon sa kinatumyan sa imperyo. Walay laing dakbayan, sukad niadto hangtod sa pag-abot sa Rebolusyong Industriyal, ang nakatupong sa gidak-on sa Dakbayan sa Roma. Ang Alexandria sa Ehipto ang ikaduhang labing dakong dakbayan. Ubang importanteng mga dakbayan nag-apil sa Antyokya sa Syria ug Constantinople (karon Istanbul, Turkey).

Ang mga natukod lungsod ug dakbayan sa Karaang Roma giplano na daan. Gipahimutang daan sa mga inhenyerong Romano ang mga edipisyo nga pangpubliko ug gibutnga'g sistema sa sanitasyon ug patubig. Apan ang kahibulungan mao nga, sa tanang lungsod nga natukod sa mga Romano, ang Roma ra ang wala matarong ang Pagplano nga Urban. Ang hinungdan mao nga ang Roma inanay mang midako, dili sama sa bag-ong natukod nga lungsod nga planado na ang pag-dako.

Sa ideyal nga han-ay sa usa ka lungsod o dakbayan, anaay usa ka forum (dakong lugar nga mura'g plaza) nga gi-alirongan ug mga tiyanggehan, edipisyo sa gobyerno, ug mga templo. Dili usab mawagtang ang mga lugar pahuwayan ug kalingawan sama sa kaliguan ug mga arena.

Kasagaran sa mga Romano magbalantay sa karnero ug mag-uuma. Sa sayong Roma, ang mga mag-uuma maoy nagdala sa Kasundaluhan. Sila magtanum inig ka tingpamulak, ug mag-ani inig ka tinglaya. Inig ka ting-init, sila mo-serbisyo sa kasundaluhan.

Apan sa pagdako sa imperyo, nagkadugay mahuman ang mga gubat. Ang mga mag-uumang sundalo gipadala sa mas layong lugar sa mas taas nga panahon. Nan, dili na sila makatagad sa ilang mga uma. Busa napugos sila sa pagbaligya sa ilang yuta ngadto sa adunahan, kinsa nagtukod ug mga luhong villa sulod sa uma sa maong mga yuta. Kay ang kadaghanan sa mga Romanong mag-uuma anaa man sa gubat niadtong panahona, ang mga ulipon ang ilang gipa-uma, kasagaran barato ra kaayo (usahay wala) ang sweldo.

Sa pagbalik na sa mga mag-uumang sundalo gikan sa gubat, wala na sila'y yuta. Dili na usab sila makatrabaho sa mga uma, kay napulihan na man sila sa mga ulipon nga mas barato'g bayad kaysa kanila. Misamot ang kalisod sa ilang kinabuhi tungod niini.

Ang dako sa pamilyang Romanhon mao ang paterfamilia (amahan sa banay). Dako kaayo ang gahum nila, gani pwede nilang ilabaligya ang ilang mga anak isip suluguon . Samtang buhi pa ang amahan, ang usa ka anak lalaki dili makatag-iya ug kabtangan nga iyaha, ni maka-angkon ug legal nga awtoridad sa iyang mga anak.

Ang kabataan sa karaang Roma maglingaw-lingaw sa samang mga duwaan karon. Adunay mga garing, karwahe-karwahe, ug mga binuhing hayop sama sa iring ug iro. Apan ang mga batang Romano mas daling makabaton ug responsibilidad. Sa mga pamilyang mag-uuma, pananglitan, patarbahuon na ang bata sa uma sa sayong pangidaron. Sa adunahang pamilya, sayong magminyo ang mga bata. Kasagaran niining maong mga panagminyo giplano na daan sa mga ginikanan. Ang dakong hinungdan mao ang mga benipisyong politikal ug ekonomikal nga mabuhat kung ipaminyo ang ilang mga bata sa laing mga adunahang banay.

Walay eskwelahang pampubliko ang karaang Roma. Ang mga bata makat-on pinaagi sa pagtudlo sa mga ginikanan ra. Ang uban mutungha sa mga eskwelahang pribado. Sila pagatudlo-an sa pagbasa, pagsulat, pagihap pinaagi sa Numerong Romano, ug sa pasiunang pamalaod. Ang mga adunahang pamilya kasagaran mopalit ug mga Griyegong ulipon, kinsa kasagaran mas maalamon pa kaysa ilang mga amo.

Ang taas nga edukasyon sa Imperyo nag-apil sa retoriko, ang arte sa pagdiskurso ug debate. Kasagaran, kadto rang adunay planong mo-apil sa pulitika o pamalaod ang nagtuon niini. Aron mas dali ang pagkat-on, ang mga tinun-an magtuon usab sa mga pilosopiya ug kasaysayan. Apan gamay ra ang babaye nga nagtuon niini, kay dili man pwedeng mo-apil sa politika ang mga babaye.

Ang mga Romano adunay relihiyon nga sama sa Relihiyong Griyego. Kasagaran sa mga Diyos Romano adunay samang Diyos nga Griyego. Panaglitan, si Zeus (Griyego) adunay equivalent nga Jupiter (Romano). Kini nga pagkapareha nahitabo tungod kay niadtong 300 B.C. ang mga Romano nagkaduol man sa mga ideyang Griyego.

Ang kagamhanan sa Roma midumala sa relihiyon. Kasagaran sa mga lider nga Romano gibayaw isip Diyos. Usa kanila mao si Julius Caesar, human sa iyang kamatayon. Ang mga Emperador usab nahimong Diyos.

Miabot ang Kristyanismo niadtong 100 A.D. Lahi kini sa karaang relihiyon sa Roma, kay nagsaad man kini sa mga matuhuon nga adunay kaluwasan ug kinabuhing dayon human sa kamatayon. Bisan sa paglutos sa kagamhanang Romano saa sayo niining panahon, nagmadaugon gihapon ang Kristyanismo. Sa panahon ni Emperador Konstantino, gihimong Tinuho-an sa Imperyo ang Kristyanismo.

Ang pamahaw sa usa ka Romanhon usa ra ka gaang kaon sa pan ug keso. Kasagaran mokaon ug pani-udto sa dili pa mag-alas dose. Para sa mga adunahan, kini adunay ug karne o isda, olibo, ug mga prutas. Ang panihapon, ang kinaimportantehang kaon, magsugod inig ka hapon aron mahuman kini sa dili mongitngit.

Ang mga adunahan adunay daghang course inig ka panihapon. Ang unang course mahimong adunay itlog, utanon, ug bulbog. Ang main course adunay karne o isda. Para sa dessert, kasagaran nilang kan-on mao ang keyk nga adunay dugos, ug mga prutas. Apan alang sa mga pobreng lumulupyo, ang panihapon usa ra ka salo-salo sa lugaw ug pan, olibo, prutas, ug keso.

Simple lang panapot sa mga Romanhon, kasagaran ginama sa wool ug linen. Ang pangunang sapot alang sa babaye ug lalaki mao ang tunic. Kini nagbitay sa tuhod o ubos pa, ug mahimo usab nga sanina-pangkatulog. Ibabaw sa tunic ang mga lalaki magsul-ob ug toga, samtang palla ang isapaw sa mga babaye. Ang duha ka sanina morag dako nga panapton nga magbitay libot sa lawas. Ang mga lalake kasagaran puti ang sanina, apan ang mga adunahan adunay biyoleta nga tumoy ang puti nga sapot. Ang mga babaye mahimong magsul-ob ug nagkanaiyang kolor.

Sa mga dakbayan, kasagaran sa mga Romano nagpuyo sa mga apartment nga tulo ngadto sa lima ka andana ang gitas-on. Ang mga adunahan ray naay kwarta para ipatukod ug balay nga desente. Ang usa ka tipikal nga balay adunay hawan sa tunga, ang atrium. Kini gi-alirongan sa mga lawak, kasagaran gamay ug walay bintana. Apan ang atrium hdili atopan, aron mabawi ang hangin nga dili makasulod sa mga lawak. Ang dagkong balay adunay ikaduhang hawanan, ang peristyle, kasagaran nila gihimong tanaman.

Para sa mga pobre sa kaumahan, ang ilang balay ginama sa tisa nga gipa-uga sa adlaw.




#Article 447: Tambag sa pagpaubos sa alta presyon (291 words)


Dili lang pagpaubos sa alta presyon ang idulot sa maayong pagpakabuhi kondili ang bag-ong kadungganan nga imong makab-ot sa imong pagkausab. Kining tanang mga sugyot mahimong makatabang sa pagpaubos sa presyon, apan kon dungan mo kining himoon medyo makalitan ka. Mahimong ikonsulta una sa imong doktor kon asa maayong magsugod. Gamita ang tanan nga mahimong makatabang kanimo sama sa pamilya, mga higala, health center, ug klinika sa imong gitrabahoan.

Mga paagi sa pag-usab sa pagpakabuhi aron batokan ang alta presyon
(palihog himoang table)
Pag-usab		Pahimangno			Kapin kun Kulang nga ang-ang sa 								pag-ubos sa presyon

Pagkunhod		Mentinahon ang timbang		5-20 mmHg/10 kg
sa timbang		segun sa gitas-on			kunhod sa timbang

Pagkaon nga		Mokaon og prutas, gulay		8-14 mmHg
pinasubay sa 		ug mga pagkaong diyotayg
diyetang “DASH”	tambok ug “saturated fat”.

Pagkunhod sa	Kunhoran ang parat nga 		2-8 mmHg
pagkaon		pagkaon
			(2-4 g Sodyum o 6 g NaCl)

Ehersisyo sa		Adlaw-adlaw nga ehersisyo		4-9 mmHg
lawas			sa lawas sama sa paglakaw-lakaw
			(30 minutos matag adlaw)

Pagkunhod sa 	Dili mosobra sa 2 ka botelya sa	2-4 mmHg
pag-inom og alak	serbesa, o 2 ka eskupita sa wiski
			o 2 ka gamayng baso sa alak
			matag adlaw

Ang pag-usab sa kinaiya, bisyo ug pagkaon usahay dili igo sa pagkontrolar sa alta presyon. Makaayo nga magpakonsulta sa doktor aron madapatan sa haom nga tambal. Daghan ang matang sa tambal ug nagkalainlain ang paagi niini sa pagpugong sa pagtaas sa presyon sa dugo.

Ang tambal epektibong magpaubos sa presyon. Ang imong doktor mopasabot kanimo sa tambal nga gihatag ug ang di maayong mga epekto niini. Dili makasinati og “side effect” sa tambal ang kadaghanan, apan kon dunay masinati nga lahi o mas grabe ang masinati nimo human motomar sa naasoyng tambal, ipahibalo dayon kini sa imong doktor.




#Article 448: Danny Sillada (398 words)


Danilo Castillones Sillada (gipanganak sa tuig 1963 -, sa lungsod sa Cateel, Davao Oriental, Pilipinas), usa ka  suryalista nga pintor, musikero, manunulat ug performance artist nga taga Mindanao. Kaniadtong 2003, nakadawat siya og Pasidungog Centennial Awards sa arte ug literatura,  usa ka centennial celebration nga gitambongan sa presidente sa Pilipinas nga si Gloria Macapagal-Arroyo sa Cateel, Davao Oriental.
 
Sa tuig 2005, usa ka obra ni Sillada nga nahimong kontroberseya mahitungod sa temang politika nga giulohan og  ,  “a satirical take on the recurring political crisis in the Philippines. This controversial mixed media piece (an attempt was made to destroy it at the height of the “Hello Garci” political scandal) reflects the artist’s critical stance toward the power struggles that “are putting our country into pit.”” (Ong, pp.12)
 
Otokan ug daghang talento,  si Sillada usa ka magbabalak ug pilosopo nga nagmantala sa iyang mga sinulat sa magasin ug internet, nagtagik ug nagpasundayag sa iyang mga lumad nga kanta ug musika, hip-hop ug ethno-techno nga mga huni sa alternatibong mga lugar sa Metro Manila. Ginganlan og “Renaissance Man”, gitimbaya sa “research paper” sa University of Asia and the Pacific nga “the embodiment of a Filipino who defies the existing trend. His multi-faceted attribute in the humanities, as a Renaissance man, is identical with those of well-rounded historical figures during the Renaissance period in Europe. Sillada is a visual artist recognized in the Philippine art scene for his paintings and installation artworks, a literary writer who is into prose and poetry, a philosopher, whose writings are akin with existentialism, a first-rate performance artist, and also an art-critic.

Nagtuon siya sa pagkapari (Romano Katoliko) sa  ug sa San Carlos Seminary. Apan unom ka buwan bag-o siya maordinahan, naghukom siya nga dili magpadayon sa pagkapari. Nagtrabaho siya sa “corporate” ug nagluwat human sa tulo ka tuig para mahimong pintor ug manunulat.  

Nahuman ni Sillada ang mga kurso sa BA Philosophy ug Literature sa Queen of Apostles College Seminary, Davao (1986); Bachelor sa Sacred Theology (1990) ug Pastoral Theology (1991) sa University of Santo Tomas, Manila, ug ang iyang MBA (units) sa Ateneo de Manila University (1993), Makati. Kaanib siya sa  ug , nga sakop ang mga “international poets, writers, authors, philosophers, artists and musicians.”

Aduna siyay dugo nga Katsila ug lumad (Mandaya). Ang iyang pinulongan lakip ang Sinugboanon, English, Tinagalog ug Mandaya ug Kinatsila. Nagtuon upod siya sa sinultihang Linatin, Inebreyo, ug Grinyego.




#Article 449: Cebu Provincial History Project (338 words)


Kini naglaraw sa pagsulat og 55 ka libro, nga nagtuki sa mga kasaysayan sa kalungsoran ug mga dakbayan sa tibuok probinsiya sa Sugbo. Ubos sa pagdasig ni Gobernadora Gwendolyn Garcia, inabagan sa hunta probinsiyal, labi na ni Bokal Agnes Magpali. Usa kini ka makasaysayanon nga gimbuhaton, kay wala pa may laing susama niini sa tibuok nasod.

Gigahinan kini sa Hunta probinsiya og 12 milyones ka pesos, ug gisangon ngadto sa University of San Carlos ang pagsulat sa tukmang kasaysayan sa kada lungsod ug dakbayan sulod sa 26 ka bulan. Ang matag libro pagatagikon sa mga magsusuwat nga tinuboy sa mga mayor.

					
Pundok 1					
Editor: Erlinda K. Alburo, PhD					
					
					
Mandaue City	Gavin Bagares 		
					
LapuLapu City	Ahmed Cuizon		
					
Cordova		 Adelino Sitoy	
					
Consolacion	Leilani Yu		
					
Liloan		MALINAO, Jeanette		
					
Tudela		WENCESLAO, Candido		
					
Poro		CONDE, Jad		
					
San Francisco	MURCIA, Rogelio		
					
Pilar		BORLASA, Jeneth		
					
					
					
Pundok 2					
Editor: Pascual Emelio S. Pascual					
					
					
Danao		PALANCA, Raje		
					
Compostela	CHICA, Rolando		
					
Carmen		GUMBAN, Ramon Emmanuel		
					
Catmon		MANTICAJON, Ian		
					
Borbon		SOLLANO, Agustin Jr.		
					
Tabogon		RUBIA, Roquezon		
					
Bogo		VERALLO, Jason		
					
San Remegio	CABATAÑA, Ken	
					
Sogod		MONTEBON, Edmund		
					
					
					
Pundok 3					
Editor: Romola O. Savellon, PhD					
					
					
Madridejos	LIM SUAN, Faustino Jr.		
					
Bantayan	ESCARIO, Vince		
					
Sta. Fe		YAP, Januar		
					
Daanbantayan	ISLES, Vincent		
					
Medellin	ECHICA, Loreto		
					
Tabuelan	CARDONES, John		
					
Tuburan		ECHICA, Marichu		
					
Balamban	ROPEROS, Godofredo		
					
Asturias	MANUEL, Manuel		
					
					
					
					
					
Pundok 4					
Editor: Jocelyn Gerra, PhD					
					
					
Talisay		DUMDUM, Simeon Jr.		
					
Minglanilla	CAJEGAS, Orlando		
					
Cebu City	SY, Dionisio		
					
Naga		MONGAYA, Emmanuel		
					
San Fernando	LARIOSA, Ernesto		
					
Barili		CUI-MAGHANOY, Teodomira		
					
Aloguinsan	TESALUNA, Edwin		
					
Toledo		PALAPAR, Haidee Emmie Kho		
					
Pinamungahan	BELTRAN, Maria Victoria		
					
					
					
					
					
					
					
Pundok 5					
Editor: Jose Eleazar R. Bersales, PhD Candidate					
					
					
Carcar		ALFAFARA, Jerry Martin		
					
Sibonga		PONCE, Noel		
					
Argao		SALES, Todd Lucero		
					
Dalaguete	OSORIO, Jesus Jr.		
					
Alcoy		DAMAYO, Virgilio		
					
Boljoon		RIGOR, Ruel		
					
Oslob		BENITEZ, Jiolito		
					
Santander	AMPER, Zona Hildegarde		
					
Samboan		ZABLAN, Antonieta		
					
					
					
					
Pundok 6					
Editor: Madrileña de la Cerna, PhD					
					
					
Dumanjug	TAN, Ronaldo		
					
Ronda		TIEMPO, Alex		
					
Alcantara	LLENOS, Ma. Dolores		
					
Moalboal	GABALES, Joanalyn Papel		
					
Badian		TABADA, Roy		
					
Alegria		TABADA, Mayette		
					
Malabuyoc	LABANA, Edith		
					
Ginatilan	JUMAO-AS, Aida de la Serna		
					
Cebu Capitol Building	JAVA, Melva		
					
					
					
Cebu Provincial History Resil Mojares




#Article 450: Estrok (266 words)


Ang estrok o istrok (gikan sa Iningles nga stroke) gitawag sa medisina isip cerebrovascular accident (CVA) mao ang paspas nga pagkawala sa gamit sa utok (brain functions) tungod sa disturbo sa mga ugat nga misuplay og dugo sa utok. Puyde nga naggumikan kini sa ischemia (kakulangan sa blad suplay) tungod sa thrombosis o embolism, o kaha tungod sa hemorej (hemorrhage). Sa medisina, ang estrok, fit, o pagkalipong usahay gireper isip ictus [cerebri], gikan sa Latin nga icere (to strike), bag-o maghatag og eksaktong dayagnosis.

Ang estrok usa ka medikal nga emerhensiya ug makaresulta sa permanenteng pagguba nga neurolohikal, komplikasyon ug kamatayon kon dili dayon kini nadiyagnos ug natambalan. Kini ang ikatulo nga butang nga ikamatay ug nahiuna nga rason sa adult disability sa Estados Unidos ug sa Uropa. Gipredik nga ang estrok maoy mahimong numero unong sakit nga ikamatay sa tibuok kalibotan. Ang mga risgo niini mao ang katigulangan, alta presyon (high blood pressure), transient ischaemic attack (TIA), diabetes, taas nga kolesterol, panigarilyo, atrial fibrillation, migraine with aura, ug thrombophilia (tendensi nga magka-thrombosis). Ang presyon sa dugo mao ang pinakapuydeng usbon nga risgo sa estrok.

Ang tradisyonal nga depinisyon sa estrok, gikan sa World Health Organization mao ang neurolohikal nga kakulangan nga cerebrovascular nga modugay pa sa 24 oras o ma-interap sa kamatayon sa 24 oras. Ang kini nga depinisyon mireplek sa rebersibilidad sa pagkaguba sa tisyu.

Ang pagtambal sa estrok okasyonal nga gipaagi sa thrombolysis (clot buster), pero mas pirme ang sa supportive care (physiotherapy ug occupational therapy) ug segunda nga prebensyon gamit ang antiplatelet drugs (aspirin ug dipyridamole), blood pressure control, statins ug anticoagulation.




#Article 451: Franz Ferdinand sa Ostriya (715 words)


Si Franz Ferdinand (Disyembre 18, 1863 - Hunyo 28, 1914) maoy Artsiduke sa Austria-Este, Prinsipe Imperial sa Ostriya, ug Prinsipe Royal sa Unggriya ug Bohemia. Gikan sa 1896 hangtod sa iyang kamatayon, siya maoy heredero presunto sa tronong Austro-Hungarian. Ang iyang asasinasyon sa Sarajevo maoy nagtukmod sa mga nasod sa Uropa ngadto sa Unang Gubat Kalibutanon.

Si Franz Ferdinand natawo sa Graz, Austria ngadto kang Arkduke Karl Ludwig sa Austria (manghod ni Emperador Franz Joseph ug Maximilian I sa Mexico) ug sa iyang ikaduhang asawa nga si Prinsesa Maria Annunciata sa Duha ka Sicily. Sa 12 anyos pa lang siya namatay ang iyang ig-agaw nga si Duke Francis V sa Modena, kinsa mingalan kaniya nga iyahang heredero sa kondisyon nga apilon ni Ferdinand ang ngalang Este. Gibuhat kini ni Franz Ferdinand, ug nahimo siyang usa sa mga adunahang tawo sa Austria.

Niadtong 1889, nausab ang kinabuhi ni Franz Ferdinand. Nagpakamatay ang iyang ig-agaw nga si Prinsipe Rudolf (ang mopuli unta sa trono), busa nahimong ang amahan ni Franz Ferdinand, si Arkduke Karl Ludwig, isip sumusunod sa trono. Apan wala kini niya dawata, busa si Franz Ferdinand ang mamahimong sunod nga Emperador.

Niadtong 1895 nagkahimamat sila Franz Ferdinand ug Kondesa Sophie Chotek sa usa ka bayle sa Prague. Apan ubos sa mga balaod sa mga Habsburg, kinahanglan membro sa usa ka naghari o kanhi naghari nga banay ang imong mapangasawa o mabana. Ang mga Chotek walay apil niining mga pamilyaha.

Si Sophie usa ka suluguon ni Arkdukesa Isabella, asawa ni Arkduke Friedrich, Duke sa Teschen. Nagsugod ug bisita si Franz Ferdinand ngadto sa villa ni Arkduke Friedrich didto sa Pressburg (karon Bratislava). Nagsinuwatay sila sa usa'g usa, apan ilang gipabiling tago ang ilang relasyon sulod sa duha ka tuig.

Nagtuo si Arsdukesa Isabella nga na-ibog si Franz Ferdinand sa usa sa iyang mga anak. Apan niadtong 1898, nakit-an niya ang orasan ni Franz Ferdinand nga adunay hulagway ni Sophie. Dali-dali niyang gipapha sa trabaho si Sophie. Nahibaw-an dayon sa tibuok Uropa ang relasyon nilang duha.

Wala mosugot si Franz Ferdinand nga mangasaw ug lain gawas kang Sophie, taliwala sa dakong pagsupak sa iyang uyo-an nga si Emperador Franz Joseph. 

Human sa makadaghang paghangyo, ilabi na nila ni Papa leo XIII, Tsar Nicholas II sa Rusya, ug Emperador Wilhelm II sa Alemanya, miuyon ang emperador sa kasal, sa kondisyon nga kini morganatikong kasal. Kini nga kasal nagpasabot nga ang asawa ug ang ilang mga anak dili makakuhag katungod sa pagsaka sa trono. Gidid-an si Sophie sa pag-angkon sa ranggo, titulo, o pribilehyo sa iyang bana. Gidid-an usab siya sa pagsakay sa Karwahe Royal, ni sa pagtupad sa iyang bana atubangan sa publiko.

Gikasal sila niadtong Hulyo 1, 1900, didto sa Reichstadt (karon Zákupy), Bohemia. Wala motunga si Franz Joseph, ni ang ubang mga arkduke ug ingon man ang mga igsuon ni Franz Ferdinand. 

Sila adunay tulo ka anak

Niadtong Hunyo 28, 1914, gipatay si Franz Ferdinand ug ang iyang asaw sa Sarajevo, ang kapital sa probinsya sa Bosnia ug Herzegovina. Ang nagpatay mao si Gavrilo Princip, sakop sa Itom nga Kamot, kuyog ang pipila ka kauban. 

Niadtong adlawa, adunay gihigayon nga motorkada ang Arkduke padulong sa munisipyo sa lungsod. Ang  mga asasin naglinya nang daan sa agi-an niining motorkada, ug sa paglabay sa gisakyan sa Arkduke, gilabayan sa ikatulong asasin sa linya ug bomba ang sakyanan. Nakabuto ang bomba ug adunay daghang nanga-angol, apan wala ma-unsa ang Arkduke ug ang iyang asawa. Nakapadayon sila sa munisipyo diin gipakita sa arkduke ang iyang kasuko sa panghitabo. Midesisyon siya sa pagbisita sa hospital diin gidala ang mga nanga-angol.

Si Princip, nasagmuyo sa pagkapalpak sa ilang plano, mi-adto sa duol nga kan-anan aron mokaon. Sa iyang paggawas, nakita niya ang Arkduke ug ang sakyanan niini nga padulong sa pagliko, human nasayop ug sulod sa maong agi-anan. Wala maglangan, gihulbot ni Princip ang iyang pistola ug gipusil ang Arkduke ug ang dukesa. Na-igo si Sphoie sa tiyan, samtang si Franz Ferdinand sa ugat jugular. Namtay silang duha human ang pipila ka minuto, samtang nadakpan si Princip sa iya untang pagpakamatay.

Gihaya si Franz Ferdinand ug Sophie sa Kastilyong Artstetten, Austria. Ang asasinasyon, uban sa nasyonalismo, ug ang sistemang alyansa sa Uropa maoy nagtukmod sa Austria-Hungarya sa pagdeklarar ug gubat batok sa Serbia. Kini nga deklarasyon maoy sinugdan sa Unang Gubat Kalibutanon




#Article 452: Rodulfo A. Vaño (1004 words)


Si Rodulfo Andales Vaño, usa ka retiradong koronel sa kapulisan sa dakbayan sa Sugbo, dibuhista, ug magsusulat kansang gugma ug katakos gibubo niya sa pagpanulat sa Binisaya. Nahimong presidente sa Dagang Foundation, Inc. sugod sa tuig 2005 hangtod sa (kasamtangan) 2008.

Maoy inspirasyon niya sa kinabuhi ang pinangga niyang kapikas sa dughan nga si Madam Eddie Gesto Vaño ug ang bugtong nilang anak nga si Donna Belle nga gradwado na sa kursong Civil Engineering ug mga anak ni ini na apo na sila si Jan Sergs Rodulf na tua nagtungha sa Australia ug si Jedd Krypton.

Sa nag-edad pa siya og singko, si Col. Vaño daan na nga may hilig sa pagdibuho. Sa pagtungtong niya sa 12 hangtod sa 14 anyos, nagsugod na ang iyang pagka himasa sa bisan unsang komiks nga magasin. Dinhi, migitib pagsugod ang dako niyang gugma sa panulat ug pagka dibuhista. Luyo sa iyang kabatan-on, nahimo siyang storyteller ngadto sa iyang mga katalirongan. Ang kamahiligon niya sa pagdibuho nahatagan og katumanan dihang nahimo siyang batan-ong dibuhista sa kanhi magasing Binisaya, ang Bag-ong Suga, nga gipatik sa Dakbayan sa Danao, lalawigan sa Sugbo.

Sa tuig 1964 hangtod sa 1968, nagkaklasmet sila si Col. Vaño ug si Atty. Cesar Kilaton, Jr. (kinsa maoy pundador nga tagbitang sa DFI) sa kursong Bachelor of Science in Criminology” sa University of the Visayas. Nahimo sila nga suod nga kompare kay siya man ang nagkugos sa bunyag sa usa sa mga anak ni Atty. Kilaton, Jr.

Sa pagretiro niya pangalagad pagka polis, nagkabagat pag-usab ang duha nila ka dalan ni Atty. Cesar Kilaton, Jr. nga maoy nagdasig kaniya sa pagbalik ug pag-focus sa natad sa panulat, ug sa pagpasakop dayon sa Dagang Foundation, Inc. (DFI) sa 2005.

Gisubhan niya ang iyang pagbalik sa panulat sa usa ka Iningles nga balak. Dayon, gisundan kini sa nahilahi niyang estilo sa mga balak ug sugilanong Binisaya. Dinhi, nagpusutpusot na sa pagkapatik ang mga obrang sugilanon ni Col. Vaño sa Sun-Star Superbalita, Banat News ug labaw sa tanan, ang iyang mga balak ug sugilanon nga nakabaton og luna sa Bisaya Magasin.

Napatik ang buynamano niyang balak sa Bag-ong Suga nga nag-ulohan og “Kalibotan Sulod sa Kalibotan”.

Human makagradwar sa Criminology sa 1968, misulod dayon sa serbisyo sa kapolisan si Col. Vaño isip usa ka ultimong patrolman. Apan sa 1970, miretiro siya sa iyang pagka polis, kay maoy gihatagan niya og pagtagad ang iyang kursong Law sa University of the Visayas. Migradwar siya sa abogasya sa 1972 ug miadto dayon sa Manila alang sa iyang pag-review isip pangandam sa pagkuha niya sa bar examination. Naatol gayod nga gitakboyan og balatian sa lawas si Col. Vaño niadtong higayona, busa mipauli siya sa Siyudad sa Sugbo nga wala makaapil sa bar examination.

Sa 1978, mibalik siya pagserbisyo sa kapolisan isip patrolman, dayong saka sa pagka korporal. Sa 1984, siya ang natudlo nga maestro sa Training Center sa kapolisan sa Sugbo ug nahimong instructor sa service training sa mga polis sa siyudad. Misaka dayon ang iyang ranggo ngadto sa pagka sergeant major sa 1987. Sa 1990, misaka na usab ang iyang ranggo pinaagi sa meritorious promotion ug sa daghang malamposong engkuwentro nga iyang nasugatan ug nahimo siyang usa ka lieutenant. Ug dinhi magsugod ang pagkatudlo niyang hepe sa nagkalainlaing police station sa Siyudad sa Sugbo. Sa maong tuig, natudlo siyang hepe sa San Nicolas Police Station, Taboan, Siyudad sa Sugbo. Sa naghinapos ang 1990, nahimo na usab siyang hepe sa Theft and Robbery Section sulod sa nagsunod nga mga tuig hangtod sa 1992.

Sa 1993-1994, nadawat niya ang award isip “Most Outstanding Policeman of Cebu City”. Natudlo usab siya nga tsirman sa natukod nga kooperatiba sa kapolisan, ang “Metro Cebu Policemen Multi-Purpose Cooperative (MCPMPC) nga gilangkoban sa 600 ka membrong polis, diin 400 ka membro niini aktibo. Ning tuiga, nagsugod na usab siya sa pagtudlo sa UV sa kursong Criminology.

Sa 1995, natudlo na usab siya nga hepe sa Ramos Police Station nga niadtong tungora, maoy maisip nga premier station sa kapolisan sa tibuok Siyudad sa Sugbo. Ug gumikan sa iyang pagpangulo sa Ramos Police Station, napili kining “Best Police Station of Region-7” sa maong tuig.

Gikan sa 1996 hangtod sa 1999, si Col. Vaño mao na usab ang natudlong hepe sa Waterfront Police Station sa Siyudad sa Sugbo ug nahimo kining “Best Police Station” sa siyudad kaniadtong 1998, pasidungog nga gitunol sa Rotary Club of Cebu. Ug ning maong tuig, nasakmit usab niya ang laing pasidungog nga “Junior Police Officer of the Year” sa tibuok Rehiyon-7.

Sa 1999 hangtod sa 2000, tulo ka sensitibong posisyon ang nahuptan ni Col. Vaño sa way puas niyang pagserbisyo sa kapolisan sa Siyudad sa Sugbo. Natudlo siyang hepe sa Drug Enforcement Unit; hepe sa “Police Community Relations” ug “Administrative Office of Region-7” sa 2000, kaha gumikan sa dakong pagsalig kaniya ni kanhi Heneral Tibur Fussilero. Dinhi, misaka na ang iyang ranggo ngadto sa pagka koronel. Ning tuiga, gimatud-an usab ni Col. Vaño ang nahuptan niyang abilidad sa pagsulat. Siya ang scriptwriter sa teleserye sa telebisyon sa RPN-9 nga nag-ulohan og “Nahisalaag Nga Karnero”.
Sa hingpit niyang pagretiro sa panerbisyo sa kapolisan sa 2001, natudlo usab dayon siyang liason officer sa city hall sa siyudad, panahon sa pamunoan ni kanhi Mayor Alvin Garcia. Kay naatol usab nga napupos na ang iyang termino sa pagka tsirman sa coop sa mga polis, siya dayon ang gitudlo nga maoy bag-ong manager sa MCPMPC nga milanat hangtod karon.

Isip presidente sa DFI, tinguha ni Col. Vaño ang pagtukod og kooperatiba sa mga magsusulat. Ug ang laing dakong proyekto niya mao ang pagpublikar sa binulang magasin sa DFI, ang Dagang Magasin. Gani, siya gayod ang nangunay sa pagdibuho sa mga tampo ug komiks ning maong binulang basahon.

Gipadayag niya ang iyang tumong ug katuyoan ingon man ang iyang sugyot sa tanang kapunongan nga nag-adbokasya sa pinulongang Binisaya ug sa tanang magsusulat nga magkugi gayod sa pagtampo, aron padayong molambo ug mouswag ang pinanggang pinulongan. Niya pa:

Sa nag-uros-uros niyang pangindahay nga makab-ot na unta ang kahiusahan sa pagpalambo sa dilang Binisaya, siya nagkanayon:




#Article 453: Francisco de Sales (215 words)


Si San Francisco de Sales (1567-1622) natawo sa Savoy, Pransya, niadtong 1567. 

Gihalad niya ang iyang kaugalingon kang Birhen Maria, dungan sa pagsaad sa kaputli. Sa edad nga 24, nakabaton siya'g doctorate sa pamalaod sa Unibersidad sa Padua. Niadto usab sa 1593, nakabaton siya'g pagtugot gikan sa iyang amahan sa pagkapari. 

Human sa iyang ordinasyon, mi-apil siya sa peligrosong misyon sa Chablais, nga gipuy-an sa mga armadong Protestante. Usa ka gabii niadto, gi-atake siya sa pipila ka lobo. Pagkasunod buntag, nakit-an siya sa pipila ka mga Calvinista, nga nagtabang kaniya. Gikahinabi sila ni Francisco, ug tungod sa kamaalamon ug kamaluluy-on niini, nakabig silang tanan sa Katolisismo.
Daghan ang iyang nakabig didto sa pagtuo gamit ang mga leaflets, libreto, ug mga libro.

Kaduha sa 1595, gi-atake siya sa mga assassin nga misaad pagpatay kaniya, apan wala nila kini mabuhat.

Napili si San Francisco isip Obispo sa Geneva, diin gihurot niya ang iyang panahon sa pagpakumpisal, pagsangyaw, ug pagtudlo ug Katekismo.

Gina-ingon nga ang usa ka bungol nga ginganla'g Martin natudlu-an niya sa Pagtuong Kristyano gamit ang lengwaheng sinimbulo (sign language). Tungod niini siya ang nahimong Patron sa mga Bungol.

Niadtong 1610 natukod niya, uban ni Santa Jane Frances Chantal ang Orden sa Bisitasyon.

Namatay siya sa Lyons niadtong 1622. Ang iyang kapistahan pagasaulugon matag Enero 24.




#Article 454: Atake sa kasingkasing (240 words)


Ang atake sa kasingkasing o heart attack gitawag sa medisina isip acute myocardial infarction (AMI o MI), mao ang kondisyon nga medikal kun diin ang blad suplay sa parte sa kasingkasing nainterap, gumikan sa raptyur sa usa ka plaque. Ang nahitabong ischemia o kakulangan sa oksihena makaguba o makapatay sa mga tisyu sa kasingkasing. Usa kini ka emerhensyang medikal, ug kini ang nangunang sakit nga ikamatay sa tawo, lalaki o babaye sa kalibotan. Ang mga risgo mao ang kasaysayan sa vascular disease sama sa atherosclerotic coronary heart disease ug/o angina, miaging atake sa kasingkasing o estrok, miaging mga abnormal nga ritmo sa dughan, katigulangan — hilabi na ang mga kalakihan  40 anyos ug kabaihan  50, panigarilyo, sobrahang alkohol, abuso sa droga , taas nga lebel sa triglyceride, taas nga LDL (low-density lipoprotein, bad cholesterol) ug mubo nga HDL (high density lipoprotein, good cholesterol), diyabetes, alta presyon, sobra nga tambok (obesity), ug kronikal nga estres. Ang sakit sa kidney ug heart failure signipikant usab nga mga risgo.

Ang terminong myocardial infarction gikan sa myocardium (ang muskulo sa kasingkasing) ug infarction (pagkamatay sa tisyu tungod sa kakulangan sa oksihena). Ang prase nga heart attack usahay sayop nga gigamit alang sa sudden cardiac death, nga miresulta tungod o dili tungod sa acute myocardial infarction. Ang heart attack lahi sa, pero puyde mao ang rason sa cardiac arrest, ang paghunong sa pagpitik sa dughan, ug ang cardiac arrhythmia, ang abnormal nga pagpitik sa dughan.




#Article 455: Julius Caesar (1223 words)


Si Julius Caesar (gihubad usab isip Julio Caesar o Julio Cesar) (100?-44 B.C.) maoy usa sa mga bantogang general ug político sa Karaang Roma. Siya nahimong usa ka maayong pamunong militar, ug dako'g natampo sa pagtubo sa Roma ngadto sa usa ka Imperio. Ang iyang kadaogan sa nahitabong gubat civil nakahimo kaniyang usa ka dictador sa Roma. Apan ang iyang gahom nakahulga sa iyang mga kaaway sa política, ug pipila kanila ang mipatay kaniya niadtong 44 B.C.

Si Gaius Julius Caesar natawo sa Roma sa usa ka adunahang banay. Sa edad nga 17 iyang gipacaslan si Cornelia, anak ni Lucius Cornelius Cinna. Si Cinna usa ka kauban ni Gaius Marius, usa ka iladong líder. Si Lucius Sulla, ang dictador sa Roma kaniadto, misugo kang Caesar sa pagbuwag kang Cornelia, apan wala misugot si Caesar. Busa miadto siya sa Grecia aron makaescapo kang Sulla, ug aron usab makatoon og Filosofía ug Oratoria. Wala magdugay gipasaylo ni Sulla si Caesar, ug busa mibalik siya sa Roma. Si Caesar ug Cornelia adunay anak-babaye, si Julia. Namatay si Cornelia niadtong mga 68 B.C.

Nahilig si Caesar sa política, ug gisulayan niya ang pagcoja sa suporta sa mga tawo. Niadtong 65 B.C., gipili siya ngadto sa oficio sa Aedile. Niadtong 62 B.C. nahimo siyang Praetor, ang oficio nga gisundan sa consul.

Si Catiline, usa ka políticong wala mahimoot sa dagang political, naglaraw og usa ka pag-alsa. Niining laraw, ang mga aristocrático boot gub-on ang tibook pundok sa mga inilang líder, lakip si Caesar. Apan wala sila nakalampos sa ilang gipangplano.

Niadtong 60 B.C. nakig-anib si Caesar kang Marcus Licinius Crassus ug Gnaeus Pompey, busa natukod ang Unang Triumvirato. Kini nga alianza naghupot og dakong gahom sa Roma. Si Crassus usa ka tawong adunay dakong gahom ug cuarta. Si Pompey inila tungod sa iyang bag-ong kadaogan sa Asia Minor ug isip usa ka maayong pamunong militar. Si Caesar, sa iyang bahin, nahimong Consul niadtong 59 B.C.. Silang tulo migamit og kusog ug cuarta alang sa pagpadayon sa ilang mga programa, apan nacoja nila ang kalagot sa mga conservatibong político. Sa tuig 59 B.C. gipangasawa ni Caesar si Calpurnia, anak ni Lucius Piso sa Roma. Sa mao usab nga tuig gipangasawa ni Pompey si Julia, ang anak ni Caesar.

Si Caesar usa ka político, apan nasayod siyang gikinahanglan ang mga kadaogang militar aron modako ang iyang gahom. Niadtong 58 B.C. gisugdan niya ang usa ka campaña para masakop ang Gaul (Francia karon). Didto migawas ang iyang talento sa pakiggubat. Sa siyam niya ka tuig sa Gaul, duha ra ka sangka siya napildi. Nacoja niya ang kayutaan silangan sa Subang Rhine, giabog ang mga Alemán sa Gaul, ug mitabok sa Rhine aron mapakita ang gahom sa Roma. Gisulong usab niya sa makaduha ang Britania, niadtong 55 ug 54 B.C.

Bisan tood ug daghang kasaulogan ang gipasiugdan sa Roma aron mahinumdum ang iyang mga kadaogan, dili tanan ang nahimoot sa campaña ni Caesar. Pipila sa iyang mga higala, sama ni Pompey, ang naalarma sa iyang nagkadakong kasikat. Ang kasuya ni Pompey nakatukmod kaniya sa usa ka alianza uban sa mga conservativo. Niadtong 49 B.C., ang maong pundok misugo kang Caesar sa pagbiya sa iyang kasundalohan.

Wala mosugot si Caesar, busa iyang gipamarcha ang iyang kasundalohan tabok sa Rubicon, usa ka suba nga nagsilbing utlanan sa iyang mga provincia ug sa Italia. Human niadtong maong acto, dili na mahimong mobalik. Si Caesar natukmod ug mitukmod sa Roma ngadto sa gubat civil. Sa iyang pagpadayon, gamay ra ang oposición nga mitumaw. Misurrender ang mga sundalo ni Pompey ngadto kang Caesar, busa napugos si Pompey pag-escapo ngadto sa mga Balkan kuyog ang mga conservativong grupo. Sulod sa 60 ka adlaw, nahimong pamuno si Caesar sa Italia. Apan kapin lima ka tuig ang iyang gihurot para mapukan si Pompey ug ang iyang mga dumdapig. 

Niadtong 49 B.C., gitudlo niya ang iyang kaugalingon isip Dictador ug Consul. Gisugat niya ang kasundalohan ni Pompey sa misunod nga tuig didto sa Sangka sa Pharsalus, Grecia. Napukan ang kasundalohan ni Pompey, ug miescapo si Pompey pa'g-usab ngadto na sad sa Ehipto. Misunod si Caesar, apan sa iyang pag-abot didto gipatay na diay si Pompey sa pipila ka assassin. Didto niya nakaila si Cleopatra.

Sa wala pa siya mobalik sa Roma, gidaog usa ni Caesar ang gubat nga iyang gilunsad para mabutang sa trono sa Egipto si Cleopatra. Human niadto, iya siyang gidala ngadto sa Roma. Gidaog niya ang misunod nga gubat batok kang Pharnacles II, hari sa Pontus. Veni, vidi, vici (Ako miabot, ako nakakita, ako nakabuntog), mao ang iyang gibatbat sa senado human sa iyang kadaogan sa Sangka sa Zela, bahin sa lugar nga karon mao ang Turkey.

Ang mga sumusunod ni Pompey nagtipon human sa kamatayon sa ilang líder. Apan niadtong 46 B.C., sa Thapsus, Amihanang África, sayon silang gipukan ni Caesar. Si Cato ang Manghod, human mahibaloan ang ilang kapildehan, naghikog. Niadtong 45 B.C., sa Munda, España, gipilde ni Caesar ang duha ka anak ni Pompey. Mao kini ang iyang kataposang sangka.

Si Caesar na ang nahimong dili malupig nga líder sa Roma. Iyang gipasaylo ang mga sumusunod ni Pompey. Ang katawhan nahimoot kaniya, busa gihatagan siya'g gahom sa pagkadictador ubos sa napulo ka tuig. Dili pa contento, gipatas-an niya kini ngadto sa Dictador hangtod Kamatayon. Sa usa ka kasaulogang publiko, gihatag unta ni Marco Antonio ang corona sa usa ka hari, apan kay dili man ganahan ang mga Romano og hari, wala kini niya dawata.

Bisan og wala dawata ni Caesar ang corona, daghan ang nagduda nga nagplano si Caesar nga mahimong hari. Si Marcus Junius Brutus ug Gauis Cassius, kinsa pulos gipasaylo ni Caesar human sa Sangka as Pharsalus, nanguna sa usa ka pundok sa mga aristocrático aron patyon ang dictador. Niadtong Marso 15, 44 B.C. (ang Ides sa Marzo), ilang gidunggab si Caesar samtang misulod siya sa usa ka panagtigom sa Senado. Kapin 20 ka samad dinunggaban ang iyang nadawat sa mga mamumuno.

Napungot ang mga Romano sa asasinación, kadaghanan kanila gisulong ang balay sa mga mamumuno. Ang iyang kamatayon nakatukmod og kagubot, kay daghan man ang naglaraw nga mopuli kaniya. Busa natukod ang Ikaduhang Triumvirato.

Maayo ang paggamit ni Caesar sa gahom nga iyang nakuha, ug daghan siya'g gipatuman nga mga reforma. Iyang gipahinay ang pagpangawkaw sa gobierno. Iyang giusab ang calendario ngadto sa usa ka mas tukmang versión, ang Julianong Calendario. Nakighiuli siya sa iyang mga kanhi kaaway sa pagtudlo kanila sa mga oficio sa gobierno. Iya usab nga gihatagan og katungod sa pagkalungsoranon ang mga tawong dili Romanhon. Gihatagan ni Caesar og libreng pagkaon ang kadaghanan sa mga pobreng Romanhon. Nagtukod siya'g mga colonia aron sayon ang pag-abot sa mga material ngadto sa Roma. 

Apan pipila sa iyang gibuhat ang nakapaubos sa garbong Romanhon. Usa niini mao ang iyang pagpaubos sa Senado ngadto sa usa ka pundok-tigtambag lamang. Kini nga maong kawalay respeto nakapapungot sa pipila ka mga senador. Daghan usab ang nalain sa iyang pagdumala isip Dictador. Ang paghatag usab niya'g katungod sa mga dili-Romanhon nakadugang sa kalagot sa mga tawo.

Isip usa ka orator, si Caesar nagsunod lamang kang Cicero, ang kinamaayohang orator nga Romano. Nailhan usab si Caesar isip usa ka manunulat. Ang iyang Comentario sa Gubat Gálico, diin niya gitala ang iyang campaña sa Gaul, maoy iyang kinamaayuhang sinulat bahin sa Kasaysayan. Ang iyang claro ug directang estilo maoy nakahimo niining modelo sa mga misunod nga historiador.




#Article 456: Triyumbirato (122 words)


Ang Triyumbirato, sa kasaysayan sa Roma, usa ka grupo sa tulo ka tawo nga misulay og ilog sa gahom sa pagagamhanan. Adunay duha ka Triyumbirato ang Roma. Ang una, gitukod niadtong 60 B.C., gitukod nila ni Julius Caesar, Pompey ang Bantogan, ug Marcus Licinius Crassus. Ang ikaduha gitukod niadtong 43 B.C., human gipaslang nila Brutus ug Cassius si Caesar. Ang iyang membro mao si Octavian, Marcus Lepidus, ug Marco Antonio.

Ang República sa Roma nauyog pa'g ayo ubos sa unang triyumbirato, ug napukan na gayod sa ikaduha. Ang duha ka triyumbirato misangpot sa gubat civil aron mahibaloan kung kinsa sa tulo ang makailog sa gahom. Sa unang gubat civil, gibuntog ni Caesar si Pompey. Sa ikaduha, gipilde ni Octavian si Marco Antonio.




#Article 457: Sesar (106 words)


Ang titulong Sesar (Linatin: Caesar; Kinatsila: César) usa ka titulo sa mga Romanhong Emperador. Kini gikuha gikan sa ngalan sa banay ni Julio César, kinsa midumala sa Roma isip diktador niadtong 49 hangtod 44 B.K. Si Octavian, ang sumusunod ni Julio mikuha sa ngalang sesar ug usab sa titulong Augusto. Ang mga misunod nga Emperador tanan migamit sa mao usab nga ngalan, agi sa pamilya o sa adapsyon. Nan, ang ngalang Sesar nahimong titulo alang sa mga Emperador'ng Romanhon.

Sa pagkagun-ob sa Imperyong Romanhon, ang ubang mga misunod nga imperyo mihulam sa maong titulo. Sa Imperyong Ruso, ang Sesar nahimong Czar. Sa Aleman kini gihimong Kaiser.




#Article 458: Agrippina ang Manghod (194 words)


Si Agrippina ang Manghod (15 - 59) maoy usa sa mga gamhanang babayw sa Karaang Roma. Siya maoy apo sa tuhod ni Emperador Augusto ug igsuon ni Emperador Caligula. Dako siya'g impluwensya sa duha ka laing Romanong Emperador - ang iyang banang si Claudius ug iyang anak nga si Nero.

Niadtong tuig 39, gipapahawa ni Caligula si Agrippina gikan sa Roma human niya kini masakpan nga kabahin sa laraw batok sa Emperador. Mibalik siya sa Roma human mahimong emperador ang iyang uyo-ang si Claudius niadtong 41 A.D. Niadtong tuig 49, iyang gipakaslan si Claudius. Sa misunod nga tuig, gipasidunggan siya sa pagtukod ug usa ka romanhong kolonya, ang Colonia Agrippinensis, didto sa iyang lugar'ng natawhan nga karon Cologne, ALemanya. Gipugos ni Agrippina si Claudius sa pag-adopt kang Nero, iyang anak sa uangn kasal, aron bantayan ang anak ni Claudio nga si Britannicus. Niadtong tuig 54 namatay si Claudius, ug daghang nagduda nga gihilo-an siya ni Agrippina aron ma-emperador si Nero. Sa unang tuig sa pagka-emperador ni Nero, dako ang iyang impluwensya sa Roma. Apan sa dihang nakamatikod si Nero nga mas gamhanan pa ang iyang inahan kaysa kaniya, iya kining gipapatay niadtong tuig 59.




#Article 459: Claus Schenk Graf von Stauffenberg (157 words)


Si Claus Schenk Graf von Stauffenberg (1907-Hulyo 20, 1944) usa ka koronel nga Aleman kinsa misulay ug patay sa Alemang Diktador nga si Adolf Hitler. Si Stauffenberg usa ka koronel sa opisyong Aleman kinsa sa una misuporta kang Hitler, apan na-usab tungod sa brutal nga pamaagi sa Nazismo.

Si Stauffenberg natawo sa Jettingen, Bavaria. Misulod siya sa kasundaluhan, ug niadtong 1943 nasamdan ug dako didto sa Kampanya sa Amihanang Aprika. Tungod niini, gibalhin siya sa reserbang pwersa didto sa Berlin. Siya mi-apil sa mga opisyal nga wala mahimuot kang Hitler human makita ang kabrutal sa mga pama-agi sa Fuehrer sa iyang pagpatay sa mga Hudiyo. Kuyog ang ubang mga konspirator, naglaraw sila sa pagpatay kang Hitler nga dunganan ug kudeta. Niadtong Hulyo 20, 1944, gibutngag niya'g bomba ang headquarters ni Hitler sa Rastenburg. Mibuto ang bomba, apan wala mapatay si Hitler. Ang kudeta wala usab madayon. Nadakpan si Stauffenberg ug ang iyang kaubanan, ug gipatay niadtong gabhi-ona.




#Article 460: Mein Kampf (143 words)


Ang Mein Kampf usa ka libro ni Adolf Hitler. Kini gimantala sa duha ka bahin niadtong 1925 ug 1926, sa wala pa mahimong diktador sa Alemanya si Hitler. Kini nahimong usa ka bibliya sa mga Nazi. Ang Mein Kampf maoy aleman sa Akong Pakigbisog.

Sa maong libro gisulat ni Hitler nga ang mga Aleman superyor sa tanang mga lahi tungod sa ilang kaputli kung race ang istoryahan. Kini nagpasabot, matod kang Hitler, nga sila adunay katungod nga moral aron gun-ubon ug abogon ang mga hinay nga race sa Uropa. Iya usab nga gihulagway ang mga Hudiyo isip hugaw nga race, busa angay silang papason. 

Ang mga ideya sa Mein Kampf maoy pundasyon sa Nazismo nga misangpot ngadto sa Ikaduhang Gubat Kalibutanon. Kini usab ang nagtukmod sa mga Nazi ngadto sa sistematikong pagpatay sa minilyon ka mga Hudiyo ug ubang mga Uropeyo, ang Olokawsto.




#Article 461: Arc de Triomphe (134 words)


Ang Arc de Triomphe, sulod sa Paris, mao ang kinadak-ang arko sa kadaugan sa tibuok kalibotan. Kini adunay gitas-on nga 162 ka tiil (49.5 metros). Kini anaa sa kasadpang tumoy sa dalan Champs-Élysées.

Ang arko gikomisyon ni Emperador Napoleon I niadtong 1806 isip handumanan sa iyang kasundaluhang imperyal. Kini gidesenyo sa arkitektong si Jean-Francois Chalgrin, kinsa misunod sa diesnyo sa mga arko sa Karaang Roma. Nahunong ang pagtukod niadtong 1814 human napalagpot sa pwesto si Napoleon. Gitiwas kini sa misunod nga administrasyon ug nahuman niadtong 1836. 

Ang istruktura usa ka ihemplo sa istilong neyoklasikal sa ulahing 1700 ug sayong 1800. Ang arko gidiesnyohan ug mga iskulturang relief, ilabi na ang grupo sa mga iskulturang gitawag ug La Marseillaie (1836) ni Francois Rude. Ang lubnganan sa Wala Hi-ilhing Sundalo sa Pransya anaa ilawom sa arko.




#Article 462: KGB (221 words)


Ang KGB (Rinuso: КГБ) o ang Komite tungod sa Nasudnong Seguridad (Rinuso: Комитет государственной безопасности, Komitet gosudarstvennoj bezopasnosti) usa ka ahensya de gobyerno sa Unyong Sobyet. Ang KGB maoy nagpadagan sa usa ka pwersa sa sikretong-pulis aron mapadayon ang pagkontrol sa Partido Komunista sa nasod. Kini usab nagkuha ug mga impormasyong militar alang sa kasundaluhan sa USSR Ang KGB naghatag usab ug proteksyon alang sa mga opisyales nga sobyet ug nagpatrolya sa mga utlanan sa nasod. Sa ubang nasod nga mahigalaon sa U.S.S.R., kini naghatag ug tabang militar ug tabang pangespiya.

Ang KGB mitubo gikan sa gwardiyang Cheka, usa ka sikretong kapulisan nga gitukod niadtong 1917, sa pagbuto sa rebolusyon komunista sa Rusya. Ang Cheka maoy gituhuang mipatay sa katapusang sumusunod sa banay'ng imperyal Romanov. Human niadto, pipila na ka ngalan ang gihatag niini. Niadtong 1954, nadawat sa ahensya ang ngalang KGB, ang akronimo sa mga pulong Ruso nga nagpasabot ug Komite sa Pang-estadong Seguridad.

Niadtong 1991, pipila sa kadagkuan sa KGB mi-apil sa usa ka kudeta batok sa kagamhanang Sobyet. Human mapukan ang maong kudeta, ang kagamhanan mihulip sa lider sa KGB ug gibuwag ang Partido Komunista. Wala magdugay , gi buwag usab ang KGB ug gihatag sa mas gagmay'ng mga ahensya ang iyang mga gimbuhaton. Niadtong tuiga, gi-ilisan ug usa ka Komonwelt sa mga Gawasnong Nasod ang Unyong Sobyet.




#Article 463: Dragon Ball Z (132 words)


Ang Dragon Ball Z (kasagaran sa dinaglat ingon sa DBZ) (Sinugboanon: Bola sa Dragon Z) ingon sa og kasunudsunuran kang telebisyon sa anime nga Hinapon sa buhat nga Toei Doga (Karon: Toei Animation). Ang Dragon Ball Z (Bola sa Dragon Z) mao ang sekuwel nganha ang Anime sa Dragon Ball, hain sa taklub ang nahaunang 16 nga basahon sa usang 42 nga basahon sa ang orihinal kang Manga.

Ang Dragon Ball Z (Bola sa Dragon Z) ang unang kahanginan nga anime sa Hapon sugod sa Abril 26, 1989, hangtud Enero 31, 1996, ug pagkamao ang Dubbed sa pipilang nasud nga haduol sa ang kalibotan, lakip sa Pilipinas, Latin Amerika ug ang Estados Unidos. 
Ang hilisgutan sa Amerikahon ug Soundtrack amo ang komposer ug produkto naa sa sulod sa bahin si Bruce Faulcorner.




#Article 464: Diktador (191 words)


Ang diktador usa ka awtoritaryano, kasagaran totalitaryano nga tigdumala kinsa adunay tibuok nga gahom sa estado, apan usahay ra kini gamiton alang niadtong nakakuha sa gahom gamit ang konstitusyonal nga pamaagi sama sa hingpit nga monarko. Ang titulo unang gigamit sa karaang Roma isip tawag sa mahistrado nga itudlo sa Senado aron modumala sa publiko sa panahon sa emerhensiya. Sama sa terminong  tyrant (teranya), kanhi usa ka tinahod nga titulo sa karaang Griyego, kini nahimong tawag alang sa kadtong mga gitan-aw isip abusado o tigdaog-daog nga mga lider.

Sa modernong paggamit, ang terminong diktador gigamit alang niadtong naghupot ug/o nag-abuso sa usa ka dakong personal nga gahom, ilabi na niadtong mahimong magpanday ug balaod nga gawasnon sa usa ka lehislatibong pundok. KAsagaran sa mga modernong diktador nagpakita sa pipila ka kinaiya: ang suspensyon sa eleksyon ug ubang mga katungod; proklamasyon sa usa ka estado sa emerhensiya; pagmando gamit ang mga dekreto; represyon sa mga kaaway sa politika; estadong usa ray partido; kulto sa personalidad, ug uban pa.

Aduna say mga matang sa gobyerno nga kasagarang diktador ang nangulo, sama sa Junta militar ug mga nasod nga usa ra ang partido politikal.




#Article 465: Sidlakang Imperyong Romano (1448 words)


Ang Imperyong Bizantino kun Bizantiyum mao ang makakasaysayano'ng katawagan nga ginamit sukad niadtong ika 19 nga gatos ka tuig aron sa paghulagway sa Griyego-tinabian sa Imperyong Romano niadtong Tunga-tunga nga mga Panahon, nahimutang ang kapital nga dakbayan niini sa Constantinople. Nilad usab ni isip Sidlakang Imperyong Romano, bisan kini nga katawagan kay gigamit kaniadtong panahon sa wala pa ang pagkahugno sa Kasadpa'ng Imperyo'ng Romano. Kasagaran sa kasaysayan niini naila kini sa mga kaatbang sa Kasadpan isip Imperyo sa mga Griyego tungod sa paghari sa Pinulonga'ng Griyego, kultura ug populasyon. Sa mga lumad nga tao niini kini nailhan lamang nga Imperyong Romano kun Romania ug ang mga imperador niini mipadayon sa wala maputol nga pagsunod sa mga Imperador nga Romano. 

Ang katawagan nga Imperyong Bizantino kay mugna-mugna sa mga historyador ug wala kini magamit sa panahon sa Imperyo. Ang pangalan sa Imperyo sa Griniyego kay Basileia tōn Rōmaiōn () — Imperyo sa mga Romano — usa ka paghubad sa Linatin nga pangalan sa Imperyo ();   kun Rōmania ().

Ang katawagan nga Bizantino kun Bizantiyum, kay ang pangalan sa dakbayan sa Konstantinopol sa dili pa kini nahimo nga kapital sa Kontantino. Ang karaan nga pangalan sa siyudad kay panagsa na lang masugatan gawas sa mga makasaysayano'ng kasualatan kun unod sa mga balak.

Ang pagtawag nga Imperyo nga Bizantino nagsugod sa Kasadpang Uropa kaniadtong 1557 kanus-a ang Alemanhong mangakasaysayanon nga si Hieronymus Wolf mipublikar sa iyang binuhat nga Corpus Historiæ By­zantinæ, nga usa ka koleksyon sa mga Bizantinong sulat. Ang publikasyon kaniadtong 1648 sa Byzantine du Louvre (Corpus Scriptorum Historiæ Byzantinæ), ug sa 1680 ni Du Cange nga Historia Byzantina mipasikat pa gayod sa gamit nga Bizantino sa mga Pranses nga mga manunulat, sama ni Montesquieu. Kaniadtong ika-19 nga gatos ka tuig ra hinuon, natawo ang makabag-ong Gresya nga ang terminong Bizantino sagad nga gigamit sa Kasadpanong kalibotan.

Ang paggamit sa Imperyong Bizantino ug usab sa Imperium Graecorum (Imperyo sa mga Griyego), mipasabot sa pagdumili sa pangangkon sa imperyo isip sumusunod sa Imperyong Romano. Ang Bizantino pangangkon og pagsunod sa Romanhong panulondon gigamit na kaniadtong panahon sa koronasyon ni Charlemagne isip Imperator Augustus ni Papa Leo III sa tuig 800.

Kon ang Papa o ang mga Kasadpanong hari mogamit sa ngalan nga Romanhon sa pagpasabot sa mga Bizantinong imperador, mas mogamit sila sa termino nga Imperator Romaniæ inay Imperator Romanorum, nga usa ka titulo nga ang mga Kasadpanon gigamit ngadto lang kang Charlemagne ug iyang sumusunod.

 (1520–1524, fresco, dakbayan sa Batikano, Palasyong Apostolikanhon). Si Eusebius sa Caesaria mitaho nga, sama sa kasagarang mga mibalhin sa tinuohan nga Kristiyanismo, si Konstantino dugay nakadawat sa pagbunyag hangtod sa mubong takna sa wala pa siya mamatay.
Gibalhin ni Konstantino ang kapital sa Imperyo ug mibuhat og mga makahuloganon nga kausaban sa sibil ug relihiyon nga kontitusyon. Sa tuig nga 330 iyaha nga nakaplagan ang Konstantinopol isip ika-duha nga Roma sa dapit sa Bizantiyum nga maayo pagkahimutang sa agianan sa mga pagkalakal sa Kasadpan ug Sidlakan; usa kini ka maayo nga dapit alang sa pagbantay sa suba sa Danube ug duol usab sa Sidlakanan nga mga dapit.
Si Konstantino gihimo subay sa mga repormang administratibo ni Diolectian..* Esler (2000), 1081 Iyaha nga gitul-id ang pangsalapi  (ang bulawan nga solidus nahimo nga usa ka lig-on ug gikinamkinaman nga salapi.),ug giusab pud ang istruktura sa militar. Aron sa pagbahinbahin sa mga tulobagon nga administratibo, giilisdan ni Konstantino ang  prepekto nga praytoriyan, kansang tradisyonal nga gahom naglangkob sa militar ug sibil nga pangbuhatonon, nga naa'y mga rehiyonaryong prepek nga naghupot og sibil nga gahom. Sa kapanahonan sa ika 4 nga siglo, upat ka mga dagko nga mga bahin ang mibunga nunot niini nga mga Konstantiniyahanon nga mga pagsugod, ug ang pagkabahin sa sibil ug militar gahom milungtad hangod sa ika-7 nga siglo.

Sa ilalom ni Konstantino ang Kristiyanismo wala pa mahimo nga relihiyon sa nasud, apan misinati kini og pagpili nga imperyal, sanglit ang Imperador miabag niini og pagkamanggihatagon nga pribilihiyo: ang mga kleriko kay gipakawala'y apil sa pang-alagad nga makakaugalingnon ug pagbuwis, ang mga Kristiyano kay labaw pa nga gipili alang sa mga administratibo nga gimbulohatonon, ug ang mga obispo kay gitugyanan og mga tulobagong hukomanon. Mihimio og baruganan si Konstantino nga dili ang mga imperador ang motul-id sa mga pangutana sa doktrina, apan mopatawag og kadaghanan nga konseho nga makasimbahanon alang sa mao nga tuyo.

Ang Imperyo sa tuig nga 395 maingon nga resulta sa gipangbuhat ni Konstantino. Ang prinsipyong dinastiyahanon kay lig-on gayod sanglit ang imperador nga namatay niadto nga tuiga, si Tiyodusyos 1 kay makabilin sa katungdanan niya sa imperyo ngadto sa iyang duha ka mga anak: Arkadyus sa Sidlakan ug Honoryus sa Kasadpan. Si Teyodosyus mao ang katapusan nga imperador nga makadumala sa duha ka bahin sa kinadak-an nga naabot niini.

Ang Sidlakan nga Imperyo kay wala gayod makasinati sa mga kalisdanan sa Kasadpa'ng Imperyo niadtong mga ika-tulo ug ika-upat ka mga siglo, sanglit estalisado naman ang kultura niini ug naa'y labaw nga halapad nga pangitaan sa salapi, nga nakapahunong sa mga manlulupig pinaagi sa tributa ug pagbayad sa mga barbaro'ng mga mersinaryo. Kinatibuk-an sa ikalima nga siglo daghan nga mga kasundaloan ang mga miligis sa Kasadpan nga Imperyo apan gipasagdaan ang Sidlakan. Si Tiyodosyos II mipalig-on pa sa mga paril sa Konstantinopol nga nakapahilayo sa dakbayan sa  mga pagsulong; wala gayod sila masudlan hangtod sa tuig 1204. Aron sa pagpalayo sa mga sakop ni Atilla, gihatagan ni Tiyodosyos og mga bulawan (mga 300 ka kilos(700 lb) ka bulawan). Labaw niana iyaha nga gipaboran ang mga manindahay sa Konstantinopol nga nakigbaylo sa mga Barbaro. 

Ang iyaha nga sumusunod si Marsiyan midumili sa pagbayad niini nga dako nga salapi. Apan si Atilla mibalhin naman sa iyaha nga pagtagad didto sa Kasadpan nga Imperyo'ng Romano. Human sa iyaha'ng pagkamatay niadtong 453, ang iyaha'ng Imperyo nahugno ug ang Konstantinopol mihimo og pakighigalaay sa mga nahibilin nga mga Hun, nga miaway isip mga mersinaryo sa kasundaloa'ng Bizantino.

Human sa pagkawagatang ni Atilla ang tinuod nga dako-dako sa Konstantinopol kay si Alan heneral Aspar. Si Leo I nakapangita og paagi aron makagawas sa impluwensya sa dako-dako'ng barbaro pinaagi sa pagsuporta sa mga Isawriyano, usa ka tribo'ng ma'y pagkabarbaro nga magpuyo sa habagatan nga Anatolya . Si Aspar ug iyaha'ng anak nga si Ardabur kay gipangpatay sa usa kagubot niadtong 471, ug ang Konstantinopol nahimo'ng gawasnon sa impluwensya sa mga dako-dako mga barbaro sa mga kasigloan.

Si Hustinyano I, nga milingkod sa trono niadto'ng tuig 527, nakakita sa pagdako sa Bizantino ngadto sa kanhi'ng nga teritoryo'ng Romano. Si Hustinyan, anak sa usa ka mag-uuma nga Iliryano, mipakita na og epektibo nga pagkontrolar kaniadto'ng panahon pa sa iyaha'ng uyoan, Hustinyano I (518-527). Siya ang sagad nga gitawag nga kataposa'ng impirador nga Romano sanglit Latin ang iya'ng lumad nga pinulongan ug tungod kay siya ang kataposa'ng impirador nga mihimo og seryoso nga pagsulay aron sa paghiusa sa Latin nga Kasadpan ug Sidlakan.

Ang pagngatungdanan ni Hustinyano niabli og gubat nga panggawas. Gikan sa Lazica ngadto sa desiyerto'ng Arabyano, ang Persyano'ng dapit misinati og mga gubat sa sunod-sunod ka mga pagsulay. Pagka-532, pagsulay nga masigurar iyaha'ng sidlaka'ng dapit, si Hustinyano mipirma og usa kasabotan'ng pangkalinawan uban ni Khosrau I sa Persiya nga misugot sa pagbayad og dako nga tinuig nga tributa ngadto sa mga Sassinido. Sa mao'ng tuiga, si Hustinyano nakaluwas pa sa usa ka rebulosyon didto sa Konstantinopol (ang nga kagubot nga Nika) nga miundang sa pagkamatay sa (giingo'ng) katloan ka libo ka mga manggugubot. Kini nga kadaogan mipalig-on sa gahom ni Hustinyano. Si papa Agapetus I gipadala sa Konstantinopol pinaagi sa hari sa mga Ostrogoto si Tiyodahad, apan napakyas ang iyaha'ng katuyoan aron pagpakigpirma og usa ka kasabota'ng pangkalinawan ni Hustinyano. Apan hinuon, milampos siya sa pagpasalikway sa Monopisito'ng Partiyarko'ng si Anthimus I sa Konstantinopol, bisan pa man sa pagsuporta ni Impitatrisa'ng si Theodora. Ang mga pagsakop sa kasadpan nagsugod niadto'ng tuig 533, si Hustinyano mipadala usab sa iyaha'ng heneral nga si Belisaryos aron pagbawi sa lalawigan sa Amihana'ng Aprika gikan sa mga Bandal uban sa gamay nga kasundaloan nga mokabat og 15,000 ka mga taw.  Miabot ang kadaogan niya nga nagmasayonon, apan dili hangtod sa tuig 548 nga ang mga nagkadaiya'ng mga kagawasno'ng tribo napahunong. Sa Ostrogotanho'ng Italya, ang pagkamatay ni Tiyodoriko ang Madungganon, iyaha'ng pag-umangkon ug sumusunod nga si Athalariko, ug iyaha'ng anak nga babaye'ng si Amasunta mibiya sa iyaha'ng mamumuno'ng si Tiyodahad sa trono bisan pa sa mahuyang niini awtoridad. pagka-535, usa ka gamay nga ekspidisyo'ng Bizantihanon miadto sa Sisilya nakatagbo og sayon nga kadaogan, apan ang mga Got mipagahi sa ilaha'ng pagsukol, ug ang kadaogan wala moabot hangtod sa tuig 540, nga nadakpan ni Belisaryos si Rabina, human sa mga malampuso'ng pagsulong sa Naples ug Roma.

Si Aleksiyos I una han hingi Krusada kay Papa Leo.




#Article 466: Osama bin Laden (1999 words)


Si ʾUsāmah bin Muḥammad bin ʿAwaḍ bin Lādin (Inarabigo: أسامة بن محمد بن عوض بن لادن‎), 10 Marso 1957–2 Mayo 2011, sagad nga nailhan sa ngalang Osama bin Laden, usa ka Islamiko nga terorista nga gikatuohang nagmugna sa grupong yiadista nga gitawag og al-Qaeda. Sakop siya sa adunahan ug inila nga kabanay nga bin Laden. Subay sa uban pang mga dako-dakong militanteng Islamiko, mipagawas siya og duha ka fatawa niadtong 1996 ug 1998, nga ang mga Muslim kinahanglan mopatay og mga sibilyan ug tawo sa militar sa Estados Unidos ug mga kaalyadong mga nasod hangtod iyang bawion ang iyang mga armadong kusog gikan sa mga Islamikong nasod ug bawion ang pagsuporta sa Israel. Giangkon niya ang mga pag-atake niadtong 11 Septiyembre 2001 ug sa uban pang pagpang-hijack ug pagpamomba.

Kay wala may hiniusang paagi sa pagsulat sa pangalan sa Inarabigo ngadto sa Iningles, ang pangalan ni bin Laden nahisulat sa lainlain nga paagi. Osama bin Laden ang kasagarang gigamit sa mga medyang Ingles. Kadaghanan sa mga ahensya sa gobyerno sa Amerika, apil ang FBI ug CIA mogamit sa Usama bin Laden kun Usama bin Ladin, mga managsamang giminubo sa UBL. Sa mga medyang Pranses makita ang Ussamah Bin Ladin ug Oussama Ben Laden. Ang ulahi nga bahin sa ngalan makita usab nga Binladen kun Binladin.

Sa estriktong panultion, ang mga lingwistikong Arabigo mipadayag nga siya pagatawgon sa ngalan nga Osama kun Osama bin Laden ug dili bin Laden isip Bin Laden, dili kini gamiton nga kataposang pangalan sa Makakasadpanong paagi, apan isip bahin sa iyaha nga pangalan, nga sa tinibuok nagpasabot og Osama, anak ni Mohammed, anak ni 'Awad, anak ni Laden. 

Anaa usab siyay lainlain nga mga angga ug mga alyas, apil ang the Prince, the Sheikh, Al-Amir, Abu Abdallah, Sheikh Al-Mujahid, the Lion Sheik, the Director, Imam Mehdi ug Samaritan.

Si Osama bin Laden natawo sa Riyadh, Arabyang Saudi. Niadtong 1998 sa usa ka pagpakihinabi nga gipagawas sa Al Jazeera, iyang gihatag ang iyang adlaw nga natawhan nga Marso 10, 1957. Si Muhammed Awad bin Laden ang iiyang amahan, usa ka adunahan nga negosyante ug naay suod nga relasyon sa mga kabanay nga datu sa Saudi. Si Osama bin Laden natawo nga nag-inusara nga anak ni sa ika-napulo nga asawa ni Mohammad Awad bin Laden nga si Hamida al-Attas. Sumala ni Khaled M. Batarfi pagkahuman sa pagkatawo ni Osama nagbulag ang iyang mga ginikanan. Pagkahuman, ang inahan ni Osama nagpakasal kang Muhammad al-Attas. Ang magtiayon nakaanak og upat, si Osama mipuyo sa bag-o niyang pamilya uban sa mga tulo ka igsoong tunga lalake ug usa ka babaye.

Si bin Laden gipakadako nga usa ka Muslim nga Sunni. Gikan sa tuig 1968 ngadto sa 1976 mitungha siya sa usa ka inila nga sekular nga eskuylahan, ang Al-Thager Model School. Mituon si Osama og ekonomiks ug business administration sa King Abdulaziz University. Sa iya tulonghaan ang unang interes ni bin Laden mao ang relihiyon, diin siya miapil sa pagpasabot sa Qur'an ug sa jihad ug mga buhat nga makahinabangon.

Sa tuig 1974, sa panuigon nga 17, si Osama mipakasal sa iyang una nga asawa nga si Najwa Ghanem sa dakbayan sa Latakia.

Sama sa uban nga mga Islamiko, mituo si bin Laden nga ang pagkabalik sa balaod sa Sharia makapatarong sa kalibotang Muslim, ug ang uban nga mga ideyolohiya - sosyalismo, kumonismo, demokrasya angay nga wagtangon. Mituo siya nga ang Apganistan ilalom sa Taliban ni Mullah Omar nga mao lamang ang makaislamikong nasod sa kalibotang Muslim. Kanunay siyang mituo sa panginahanglan sa jihad aron pagtarong sa iyang gituohan nga mga dili makataronganong mga butang nga gibuhat batok sa mga Muslim nga gibuhat sa Estados Unidos ug uban nga mga dili Muslim nga nasod, ang panginahanglan sa pagpalapas sa nasod sa Israel, ug ang pagbakwi sa mga armadong kusog sa Estados Unidos didto sa Tunga-tungang Sidlakan. Gipanawagan usab niya sa mga Amerikano ang dili pagdawat sa mga butang nga immoral sa pakipaghilawas kang bisan kinsa, pagkamhuyang, ilimnong makahubog ug sugal. Sa usa ka sulat niadtong Oktubre 2001.

Tingali ang labing kahibudngan nga bahin sa ideyolohiya ni bin Laden mao nga ang mga sibilyan, apil ang kababayen-an ug kabataan mamahimong mapatay sa jihad. Si bin Laden dili gayod maka-Hudeyohanon, ug mipadayag ug pagbahad sa mga Hudeyo: Kaning mga Hudeyoha mga dako-dako sa paghatag og dagkong interes ug mga pangulo sa pangluib. Wala silay ibilin kaninyo, sa kani man nga kalibotan kun sa sunod. Ang Shia nalista uban sa Heretiko,... Amerika ug Israel, isip mao ang upat ka batakang kaaway sa Islam sa mga klase ni bin Laden sa iyang pundok.

Isip usa ka Wahhabi, si bin Laden wala mouyon sa musika sa mga dapit nga pangrelihiyon, ug iyang batasan sa teknolohiya kay sagol-sagol. Interesado siya sa makapatay-og sa yuta nga makinarya ug genetic engineering sa tanom, apan sa pikas nga bahin, misalikway sa gipabugnawng tubig.

Pagkahuman og biya sa kolehiyo niadtong 1979 si bin Laden miapil sa Abdullah Azzam aron sa pagpakigbatok sa pagsulong sa mga Sobyet sa Afghanistan ug nakapuyo og makadiyot sa Peshawar. Pagka tuig 1984, uban ni Azzam, si bin Laden mitukod sa Maktab al-Khadamat, nga mihatag og salapi, armas ug mga manggugubat nga Muslim gikan sa kinatibuk-an sa kalibotang Arabigo ngadto sa gubat sa Afghanistan. Pinaagi sa al-Khadamat, si bin Laden nakadawat sa bahandi sa banay niya nga gipamayad sa mga tikit sa eroplano ug akomodasyon, nga inabagan og mga pagtabang sa mga awtoridad nga Pakistaninhon ug uban pang mga pag-alagad sa mga manggugubat sa jihad. Sulod niini nga mga panahon nakaila ni bin Laden ang makauban unya sa al-Qaeda nga si Ayman al-Zawahiri, nga mipadani kang Osama sa pagpakigbulag gikan ni Adbullah Azzam. Si Osama mitukod og kampo didto sa Afghanistan, ug uban sa mga makigbatok sa mga Sobyet.

Pagka 1988, si bin Laden nakigbulag gikan kang Maktab al-Khadimat, samtang si Azzam misuporta sa mga manggugubat nga Apgano; si bin Laden gusto makahupot og militar nga bulohaton. Usa sa mga pang-unang hinungdan sa pagkatunga ug pagkahimo sa al-Qaeda mao ang pagpamugos ni Azzam nga ang mga manggugubat nga Arabigo mahiusa sa mga manggugubat nga mga Apgano inay pagmugna sa ilahang bulag nga kaugalingong kusog panggubat. Si bin Laden mibalik sa Saudi Arabia pagka 1990 isip usa ka bayani sa jihad, kinsa uban sa iyang mga sakop nga Arabo, mipakgang sa dakong kagamhanan sa Unyong Sobyet. Apan, sa iyang panahon ang Irak miatake sa Kuwait ug si Osama nakighimamat sa Sultan, ug iyang giingnan nga dili magsalig sa mga dili Muslim nga kasundaloan ug mipaabot ug hinabang sa pagdepensa sa Arabyang Saudi. Si bin Laden gisalikway sa pagdepende sa militar sa Estados Unidos sa Arabyang Saudi. Ang mga kritisismo ni bin Laden sa monarkiya sa Saudi mitukmod sa kagamhanan aron pagsulay sa pagpahilom kaniya.

Si bin Laden mibalhin sa Sudan niadtong 1992 ug mitukod og usa ka bag-ong base sa mga bulohatong mujahideen sa Khartoum. Tungod sa mga nagpadayong pagpanglibak ni bin Laden kang Haring Fahd sa Saudi, ang Hari niadtong Marso 5, 1994 mipadala og emisaryo sa Sudan nga midemanda sa pasaporte ni bin Laden. Giawhag ang iyang banay sa pagputol sa binulan nga hatag nga mokabat og 7 ka milyong dolyar ang tuig. Sa adtong tungora si bin Laden naapil na sa Ehiptohanong Islamikong Jihad, nga mihulma sa sinugdan sa al-Qaeda. Pagka 1995 ang EIJ misulay pagpatay sa ehiptohanong pangulo nga si Hosni Mubarak. Wala magmalamposon ang pagsulay ug ang EIJ gipahawa gikan sa Sudan.

Niadtong Mayo 1996, ilalom sa pagpamugos sa Arabyang Saudi, ang Ehipto ug ang Estados Unidos sa Sudan, si bin Laden mibalik sa Afghanistan ug migbuhat og suod nga pagpakighigalaay kang Mullah Mohammed Omar.

Ang Byuro sa Pederal nga Imbestigasyon (FBI) miingon nga ang mga ebidensya nga nagsumpay sa al-Qaeda ug kang bin Laden sa mga pagpangatake sa Septiyembre 11, 2001 kay tataw gayod kaayo. Ang kagamhanan sa nasod sa Hiniusang Gingharian miabot sa susamang konklusyon mahitungod sa pagkasala sa al-Qaeda ug ni bin Laden sa mga pagpangatake niadtong Septiyembre 11, 2001. Apan, usa ka puting papel sa kagamhanan sa Estados Unidos, mitaho unta sa mga kaso batok sa al-Qaeda ug kang bin Laden mahitungod sa mga pagpangatake, nga giingon ni Sekretarya sa Estado Colin Powell, wala gayod mapagawas. Niadtong 2006, si Rex Tomb sa FBI miingon, Ang hinungdan nganong ang 9/11 wala masulti sa Labing Pinagita nga panid ni Osama bin Laden tungod kay ang FBI wala'y lig-on nga ebidensya nga nakasumpay kang bin Laden ngadto sa mga pagpangatake sa 9/11.

Gihimakak gilayon ni bin Laden ang iyang kalabotan sa mga pagpangatake sa Septiyembre 11, 2001, mipadayag pa kini sa telebisyon pinaagi sa al-Jazeera sa paghimakak sa kalabotan sa 9/11.

Sa usa ka videotape nga nakuha sa armadong kusog sa Amerika niadtong Nobiyembre 2001 sa Jalalabad, si bin Laden nakita nga nakighinabi sa pagpangatake uban ni Khaled al-Harbi sa paaging magpakita og daang pagkahibalo. Ang uban hinuon miatbang niining mga paghubad. Ang Arabistang si Dr. Abdel El M. Husseini miingon: Prolemado kaayo ang kini nga paghubad. Sa mga labing makahinungdanong dapit diin kini makapamatuod sa sala ni bin Laden, dili kini managhisama sa Inarabigo.

Niadtong 2004 si Osama bin Laden, mibiya sa iyang mga paghimakak nga wala mobakwi sa niagi niyang mga giingon. Sulod niadto iya nga gisulti nga personal siyang mitudlo sa 19 ka hijacker. Sa usa ka teyp sa al-Jazeera, upat ka adlaw sa wala pa ang piniliay sa presidente sa Amerika, si bin Laden mipasangil kang Presidente George W. Bush sa pagpabaya sa mga pagpanghayjak sa mga eroplano niadtong Septiyembre 11.

Subay sa mga teyp, giangkon ni bin Laden nga nadasig siyang mobungkag sa World Trade Center human pagkakita sa pagkaguba sa mga tower didto sa Lebanon nga ginama sa Israel niadtong 1982 nga Gubat sa Lebanon.

Sa duha pa ka laing mga teyp nga gipagawas sa al-Jazeera niadtong 2006, miingon sa Osama bin Laden,

Ug nakita usab nga uban ni Ramzi Binalshibh, ug laing duha ka mga hayjaker sa 9/11, si Hamza al-Ghamdi ug Wail al-Shehri, samtang nangandam sa mga pagpangatake. Bisan pa niini, si bin Laden gikataho nga mireklamo pagka Nobyembre 2007 sa kakulang sa ebidensyang madawat sa korte sa paduot sa kaniya ug sa iyang kapunongan sa mga pagpangatake sa 9/11.

Ang Komisyong Taho sa 9/11 nitataw nga, Pagka-1992 sa bulan nga Pebrero, ang mga Sudanhong opisyal misugod pagduol sa mga opisyal gikan sa Estados Unidos ug uban pang mga kagamhanan, aron pagpangutana kon unsa ang mga mamahimo nila nga buhaton aron makuha-kuhaan ang pagpadali sa mga langyaw. Sa mga tago nga pagpapulong-pulong uban sa mga opisyal sa Saudi, ang Sudan misugyot sa pagpalayas kang bin Laden ngadto sa Saudi Arabya ug sa pagpasaylo kaniya. Nahibaloan kini sa mga opisyal sa Estados Unidos, pagka bulan sa Marso. Ang mga opisyal sa Saudi buot nga si bin Laden mapapahawa gikan sa Sudan. Ilaha na nga gisalikway pagkamolupyo, usab, dili na pasagdaan ang iyaha nga pagkaanaa sa ilaha nga nasod. Si bin Laden usab kay wala na makabati og pagkaluwas sa Sudan, diin siya nakalingkawas na sa usa sulay nga pagpatay kaniya nga iyaha nga gituohang binuhatan sa rehimen nga Ehiptohanon og Saudihanon, kun ang duha. Pagka bulan sa May 19, 1996, si bin Laden mipahawa sa Sudan nga nagkalisod, bisan pa sa iya nga mga ambisyon ug kaalam sa pag-organisar. Mibalik siya sa Apganistan. Ang Komisyong Taho sa 9/11 miingon pang Pagka ulahing 1995, katong si bin Laden anaa pa sa Sudan, ang Departamentong Pang-estado ug ang CIA nakasayod nga ang mga Sudanhong opisyal nagdiskutinyo uban sa kagamhanan sa Saudi sa posibilidad sa pagpahawa kang bin Laden. Si Ambasador sa Estados Unidos Timothy Carney miawhag sa mga Sudanhon aron sa paggukod ini nga tuyo. Ang mga Saudi, hinuon, dili gusto ni bin Laden, mihatag ini nga rason aron sa pagrebokar sa pagkamolupyo ni bin Laden. Ang ministro sa depensa sa Sudan, Faith Erwa, miangkon nga ang Sudan mipaabot og tabang kang bin Laden nga wala mahibal-an sa Estados Unidos. Ang Komisyon waka makakita og ebidensyang sarang makapamatuod ini. Si Ambasador Carney mihatag lamang og sulogo nga pagduot sa mga Sudanhon aron pagpalayas kang bin Laden.




#Article 467: Paul von Hindenburg (380 words)


Si Paul von Hindenburg (Oktubre 2, 1847-Agosto 2,1934) usa ka sundalong Aleman ug politiko. Siya nahimong lider sa militar sa Alemanya niadtong Gubat Kalibutanon I ug nahimong presidente sa Alemanya niadtong 1925 hangtod sa iyang kamatayon niadtong 1934. Siya ang nagtudlo kang Adolf Hitler isip chancellor niadtong 1933, ug nahimong pamuno-nasod sa Alemanya si Hitler human niadto.

Natawo si Hindenburg niadtong Oktubre 2, 1847 sa Posen, Sidlakang Prusya (karon Poznan, Poland). Siya miserbisyo isip ubos nga opisyal sa kasundaluhan sa Prusya. Nahimo siyang heneral niadtong 1896, ug miretiro niadtong 1911. Sa pagsugod sa Gubat Kalibutanon I, migawas siya sa iyang pagkaretiro aron momando sa ikawalong kasundaluhan sa Alemanya. Si Henral Erich Ludendorff maoy iyang chief of staff. Sa tinglaya niadtong 1914, dagha'g nadaog nga mga sangka sila Hindenburg ug Ludendorff batok sa mga sundalong Ruso didto sa sidlakang Prusya. Gihimong field marshal si Hindenburg ug gihatag ug pagmando sa silangang front. Niadtong 1916 gihimo siyang supremong tigmadosa tanang pwersang Aleman, busa nahimo siyang usa sa mga gamhanang tawo sa Alemanya. Si Ludendorff, kinsa gitan-aw sa kadaghanang mga historyador nga mas maayong stratehista, nagpabilin isip tuong-kamot ni Hindenburg.

Sa sayong 1917, gimando sa duha ang pagtukod sa Linyang Siegfried didto sa amihanang-sidlakang Pransya, aron mamub-an ang kasadpang front. Gihuptan sa mga Aleman kining linyaha gikan niadtong Marso 1917 hangtod kini masulod sa mga Alyado sa hinapos nga bahin na sa gubat. Ang mga ALyado nagtawag niini nga Linyang Hindenburg.

Gipiling presidente sa Alemanya si Hindenburg niadtong 1925, ug gipili pag-usab niadtong 1932. Ang Dakong Depresyon niadtong 1929 nakahimog lapad nga kawalay trabaho sa tibuok Alemanya. Kadaghanan sa mga tawo ang nawad-ag pagsalig sa gobyerno, busa mi-apil sila sa pipila ka pundok nga nagsaad og mas maayong kinabuhi ug paagi sa panggobyerno. Usa niini mao ang Partido Nazi nga gidala ni Adolf Hitler. Sa eleksyon niadtong 1932, napakita sa mga NAzi ang ilang gahom, gani kadaghanan sa posisyon sa parlyamentong Aleman ang ilang nakuha. Kadaghanan sa mga tigtambag ni Hindenburg ang gi-impluwensyahan sa mga Nazi. Ang edaran ug gikapoy nga si Hindenburg, human sa daghang pagtambag ug pagpugos, mitudlo kang Hitler isip chancellor niadtong Enero 30, 1933. Human sa iyang kamatayon niadtong Agosto 2, 1934, gipapas ni Hitler ang opisyo sa presidente ug gibalhin ang mga gahom niini ngadto s iyang kaugalingon.




#Article 468: Sangka sa Stalingrad (328 words)


Ang Sangka sa Stalingrad maoy usa sa mga importanteng sangka sa kasaysayan, ug usa sa nagpabali sa dagan sa Gubat Kalibotanon II. Kini milungtad og lima ka bulan, gikan niadtong Agosto 1942 hangtod sa sayong parte sa 1943. Sa sangka, nahunong sa mga tropang Soviet ang mga Alemán sa ilang pagcuja sa Stalingrad (Volgograd karon), usa ka importanteng dakbayang industrial sa mga Soviet. Ang kapildihan sa mga Alemán maoy usa sa ilang kinadak-ang kapildehan sa gubat, kapin 300,000 sa ilang kasundalohan ang namatay, apil ang 24 ka general.

Ang Ikatulong Kasundalohang Alemán milunsad sa ilang ataque ngadto sa Stalingrad niadtong Agosto 21, 1942 gikan sa mga posición vale 40 milla ang gilay-on sa Subang Don. Sa pag-abot sa Agosto 23, naabot na sa mga tanqueng Alemán ang Subang Volga nga naa sa amihanan sa Stalingrad. Inanay silang mimarcha ngadto sa dakbayan.

Sa pag-abot na sa Noviembre, naisolate na sa mga Alemán ang mga Soviet ngadto sa upat ka bulsa ngadto sa sapa sa dakbayan. Manomanong nagsangka ang mga Alemán ug Soviet sa tinguhang macontrol ang mga dalan, mga balay, ug mga fábrica. Nagmadaogon na unta ang mga Alemán, apan miabot ang tingtugnaw. Sa Rusia, diin hapit 75% sa yuta ang yelo sa tibuok tuig, grabe kaayo ang tingtugnaw. Sa dihang miyelo ang Subang Volga, busa napasulod sa mga Soviet ang ilang mga supply ug mga armas latas sa mituskig nga suba. Micontra-ataque dayon ang mga Soviet niadtong Noviembre 19, ug niadtong Noviembre 23, ila na silang naalirongan.

Wala matandog, gisugo sa lider sa Alemania nga si Adolf Hitler ang iyang mga general nga ipadayon ang sangka sa Stalingrad. Nagpadala siya og dugang mga fuerza, apan wala kini makalusot sa bagang defensa sa mga Soviet. Ang mga tropang Soviet midukduk sa mga Alemán, kinsa kadaghanan gutom ug gipangtugnaw tungod kay nahutdan na og supply. Wala na makaantos, misurrender ang tigmandong Alemán nga si Friedrich von Paulus niadtong Enero 31, 1943. Ang kataposang mga tropang Alemán nanurrender niadtong Febrero 2.




#Article 469: Verdandi (213 words)


Alang sa mga dili tinuud na karakter sa Oh My Goddess!, makakita nga si Belldandy.

Sa Miholohiya na ingay, Verdandi (KPI: Verodandi) ingon sa may hingsayran nga si Verthandi, mao ang usa nga tulo ang Norns, daplin sa gyud nga si Urd ug Skuld. Iya nga ang ngalan mao ang litarallya ang karong hugut na pagkamao kun Nganha Pagkamao og mao ang kasagaran nga hulad mao ang ingon sa Naa sa sulod ang Buhaton o Kini na kanang mao ang Hitabo/Kahimo, giasoy sa nganha ang pulong Olandes worden ug ang pulong Aleman werden, duhang kahulogan Nganha sa Mahimong, Siya mao ang karong takna. Ingon sa Usa na mga Norns siya mao ang og ang tagapag alaga ni Yggdrasil, kini ang tubig gikan sa ang sagrados na atabay ug pagbantay ang usa na ang pag'agak gikan sa pagusap ang sanga, ingon sa maayo nga kay og komponente ni katawhan nga kapalaran.

Dinhi mao ang diyutay nga lantugi ni natapos na hain nga si Verdandi mao ang kamanghoran o ikaduhang kamanghuran na ang kapaingnan. naa sa sulud ni bisan hain sa hitabo siya mao ang kinaiyanhon larawan ingon sa maanindot ug busog na kinabuhi.

Siya ang pagpakita naa sa sulod ang lanat ni garay sugod sa Voluspa, daplin sa gyud nga si Urd ug Skuld:




#Article 470: Fatawa (368 words)


Ang fatwā (فتوى); dinaghan fatāwā (فتاوى), sa Islamikong pagtuo usa ka relihiyosong edikto pagasulondon nga Islamikong balaod nga gipagawas sa usa ka iskolar nga Islamiko

Sa sayonga panahon sa Islam, ang fatawa gihatag sa mga inilang iskolar aron paghatag og paggiya sa ubang mga iskolar, huwes ug mga molupyo sa unsaon pagtuon, sabot, pagpasabot ug pagpuyo sa Islamikong balaod. Naay mga hugot nga balaod kon si kinsa ang makahatag og fatawa ug si kinsa ang dili mamahimo, ug sa mga kondisyon kinahanglan tukma ang fatwa.

Matod sa Usul al-fiqh (Prinsipulo sa Hurisprudensiya), ang fatwa kinahanglan makasugat sa mosunod nga kondisyon aron mahimong balido:

Karon, uban sa mga nagkadaiyang makabag-ong gawasnon nga mga nasod, matag usa niini naay kaugalingon nga sistemang lehislatibo, ug/kun naay kaugalingon nga lawas ulema, ang matag nasod mipalambo ug mihimo sa mga kaugalingon nga mga balaod, subay sa kaugalingong pagsabot sa relihiyihon. Kadaghanan sa mga kadaghanang nasod nga Muslim sama sa Ehipto ug Tunisya naay opisyal nga posisyon, usa ka inila nga hanas sa Sharia gitudlo ani nga posisyon sa mga sibil nga awtoridad sa nasod.

Sa mga nasod diin ang Islamikong balaod mao ang basihan sa sibil nga balaod, apan wala gisulat, susama sa uban nga mga nasod nga Arabo sa Tunga-tungang Sidlakan, ang fatwa gilalisan sa mga nasodnong pangulo sa relihiyon subay sa isyu nila. Sa teorya, ang fatwa nihit ra unta kaayong makaatbang, ang mga gisagol nga sibil ug mga relihiyong balaod makapausab sa interpretasyon nga makapawagtang sa kalibog niini.

Sa mga nasod diin ang Islamikong balaod dili ang batakan sa balaod (sama sa daghang mga nasod sa Asya ug Aprika), lain-laing mujtahid ang makapagawas og fatawa nga masupakonon. Sa maong mga panghitabo, ang mga Muslim mopalabi sa fatwa nga naggikan sa pangulo sa ilahang tradisyon sa relihiyon. Pananglitan, ang mga Muslim nga Sunni mosunod sa Sunni nga fatwa ug ang Shiite mosunod sa fatwa nga Shi'a.

Walay Islamikong awtoridad sa kanasoran ang motul-id sa mga fiqh nga hisgotanan karon, sa usa ka lehislatibong panglantaw. Ang kinadul-an nga mga butang mao ang Islamic Fiqh Academy(sakop sa Organisasyon sa mga Islamikong Komprensya), nga naay 43 ka mga sakop nga mga nasod. Apan kini makahatag lamang og fatawa nga dili makapatapot kang bisan kinsa.




#Article 471: Alibata (376 words)


Alibata kun baybayin (naila sa Unicode nga Tagalog nga sulat) usa ka sistema sa pagsulat sa wala pa ang mga Kastila sa Pilipinas nga naggikan sa Java ug gitawag nga Karaang Kawi. Kini nailhan sa Bisayas ingon nga badlit. Kani nga sistema sa pagsulat nga nahisakop sa Brahminhong pamilya gikatuohangz gigamit na sa panahon sa ika-14 ngakolonyalisasyon sa Espanya sa Pilipinas hangtod sa ika-19 nga siglo. Ang katawagan nga baybayin gikan sa ugat-pulong nga baybay, Tinagalog sa panitik. Nagpasabot kini isip silabiko. Ang mga duol nga susamang sinulatan mao ang mga Hanunoo, Buhid, ang Tagbanwa.

Ang alibata usa sa mga dosenang alpabetong gikan sa mga pulo sa Habagatang-sidlakang Asya sama sa Sumatra, Java, ug Sulawesi nga naggikan sa Karaang Indya ug aduna say kinaiyang Sanskrit diin ang bisa'g unsang konsonante gilitok  apil ang bawel a nga misunod niini — mga markang diyakritikal ang gigamit aron malitok ang ubang bawel. Sa nahisgotang mga sinulat, ang alibata sa Pilipinas ang labing may ebidensya ug labing nadokumentaryo.

Ang sinulatan usa ka sistemang abugida nga migamit sa katingog-patingog nga kombinasyon. Matag titik, gisulat sa batakan niini nga porma, katingog nga magtapos sa katingog nga A. Aron sa paghimo og katingog nga nagtapos sa uban pang mga tingog nga patingog, usa ka timailhan ang ibutang sa ibabaw sa katingog (aron paghimo og E kun I nga tingog) kun ubos sa katingog (aron paghimo sa O kun U nga tingog). Ang mga timailhan gitawag nga kudlit. Ang titik sa D kun R sanglit alopon man sa kasagaran nga mga pinulongan sa Pilipinas, diin ang D naa sa unahan, iwitan, una sa katingog kun sunod sa katingog nga dapit ug ang R sa mga dapit nga interbokaliko.

Sa kinaraan nga paagi hinuon, ang nag-inusarang katingog (ang mga katingog nga dili magtapos uban sa mga patingog) dili mamahimo, diin nga dili lang kini isulat ug ang mobasa ra ang modugang sa mga nawagtang nga katingog sa tibuok sulat. Sa niining paagiha, hinuon, lisud gayod sa mga paring Katsila  nga mihubad sa mga libro ngadto sa lumad nga pinulongan. Ang dagway sa kudlit + nga dagway sanglit Kristiyano man sila. Kini nga krus nga kudlit susama og buhat sa virama sa Devanagari  nga sinulatan sa Indya. Sa Unicode ang kudlit gitawag nga Tagalog Sign Virama.




#Article 472: Saging (460 words)


Ang Saging (Musaceae) maoy pamilya sa mga tanom nga bulak. Ang Musaceae kay sakop sa matang nga Zingiberales, klase nga tanom nga bulak, division nga Magnoliophyta, ug ginharian nga tanom. Ang pamilya nga Musaceae pagsakop 79 kaliwatan, segun Catalogue of Life. 

Ang saging ang sagad nga ngalan sa prutas ug sa usa ka herbaciouas nga tanom sa mga genus Musa ug Ensete nga nagahatag sa sagad nga prutas nga kalan-onon. Lumad kini sa tropikal nga dapit sa Habagatang sidlakan nga bahin sa Asya ug Awstralya. Sa pagkakaron, kini ang kinadaghana'g uma sa kinatibuk-an nga katropikohan.

Ang tanom sa saging kay gikan sa pamilya Musaceae. Gipatubo kini mahitungod sa ilang bunga, ug sa panatsa, isip dayang-dayang nga tanom. Tungod kay ang saging taas, pabarog, ug maingon nga lig-on, kanunay silang masaypan isip mga kahoy, sanglit ang kamatooran kay ang nagabarong nga puno-an kay gitawag nga pseudostem, nga nagpasabot og mini nga puno-an, nga sa uban nga specie kay mo-abot sa gitas-on nga 2-8 m, nga adunay dahon nga mo-abot og 3.5 m sa gitas-on. Matag psuedostem kay makahimo og usa ka pundok sa dilaw, berde ug pula sa dili pa malaya ug ilisdan og lain nga pseudostem.

Ang prutas nga saging motubo sa nagbitay nga tipon nga gitawag og bulig, o giila sa komersyo isip banana stem, ug makatimbang og 30-50 kg. Ang bunga kay mokabat og 125 g, diin ang 75% kay tubig ug ang 25% kay mga uga nga matang. Matag usa ka bunga kay adunay nag-amping nga panit nga naa'y unoron ug makaon nga sulod. Kasagaran, ang bunga kay aduna'y daghan nga hilo (gitawag og phloem bundles) nga anaa nahimutang sa tunga sa panit ug sa makaon nga bahin sa saging, ug mao'y kasagaran nga makuha inig tangtang sa panit. Ang saging kay mao'y husto nga kuhaanan sa vitamin B6, vitamin C, ug potassium. 

Ang saging kay gipatubo sa kuwang-kuwang 107 ka mga kanasuran. [1] Sa tanyag nga pag-ila ug sa komersyo, ang saging kay kasagaran nagpasabot sa humok ug tam-is nga panghimagas nga kaonon nga hilaw. Ang saging nga adunay gahi-on ug aporon nga bunga kay gitawag og plantains, ug kasagaran lutoon kaysa kaonon nga hilaw. Mahimo usab ipa-uga ug kan-on ang saging. Ang pina-uga nga saging kay mahimo usab duk-dukon aron mahimo'ng harina sa saging.

Bisan ang mga ihas nga mga klase kay dagha'g dako ug gahi nga liso, tanan nga mga saging nga gamitonon sa pagkaon kay wala'y liso. Gibahin ang saging isip dessert bananas (kon saging nga dilaw ug hinog kung kalan-on) o isip green cooking bananas. Hapit tanan sa mga saging nga gipagawas kay dessert types; apan, 10-15% lang sa produksyon ang ipagawas, diin ang United States ug ang European Union ang mga pangulong mamalitay.

Ang kladogram matud sa Catalogue of Life mao:




#Article 473: Palasyo sa Arsobispo sa Sugbo (129 words)


Ang Palasyo sa Arsobispo sa Sugbo mao ang opisyal nga puloy-anan sa Arsobispo sa Sugbo, nga karon mao si Ricardo Vidal. Kini anaa sa Dalan D. Jakosalem, duol sa Metropolitanong Katedral sa Sugbo. Anaa duol sa palasyo ang shrine Beato Pedro Calungsod

Ang karon nga palasyo gitukod niadtong 1953, ubos sa pagtugot ni Julio Rosales, ang ikaguhang Arsobispo sa Metropolitang See sa Sugbo, ug usab maoy ika-25 residenteng obispo sukad niadtong 1959. Ang orihinal nga arzobispado, sa wala pa si Kardenal Rosales, usa ka dakong balay na bato. Apan kini nadaot human sa Gubat Kalibotanon II, busa giilisan kini sa panahon sa termino ni Kardenal Rosales. 

Si Papa Juan Pablo II nahimong dinapit niining palasyoha sa iyang pagbisita sa Pilipinas niadtong sayong 1980, diin nahi-apil ang Sugbo sa destinasyon.




#Article 474: Islam (1145 words)


Usaraydiyos nga Abrahamnong relihiyon ang Islam (Inarabo: الإسلام; al-'islām) nga nagsugod sa mga panudlo ni Muhammad, usa ka Arabo nga inila sa natad sa politika ug relihiyon niadtong ika-7 siglo. Ang pulong nga Islam nagpasabot nga paghatag, kun ang pagtugyan sa kaugalingon ngadto sa Ginoo (Inarabiko: الله, Allāh). Ang sumusunod sa Islam gitawag nga Muslim, ang tawong mitugyan (sa Ginoo). Naay mokabat nga 1.1 bilyon ug 1.8 ka bilyong mga Muslim, nga naghimo sa Islam nga ikaduhang labing dako nga relihiyon sa kalibotan, ikaduha sa Kristiyanismo.

Ang mga Muslim mituo nga ang Ginoo mihatag sa Koran kang Muhammad, ang kataposang propeta sa Ginoo, ug giagaran ang Koran nga Sunnah (mga pulong ug buhat ni Muhammad) nga mao ang batakang gigikanan sa Islam..  Wala nila giisip nga si Muhammad nga naghimo og bag-ong relihiyon, apan mao ang nagpabalik sa orihinal nga monotestikong tinuohang nilang Abraham, Moses, Jesus, ug uban pang mga propeta. Ang tradisyong Islamiko mihupot sa pagtuo nga ang mga Hudeo ug mga Kristiyano mipusgay sa mga rebelasyon sa Ginoo nga gihatag niadtong mga propetaha pinaagi sa pag-usab sa sulod, pag-usab sa sayop nga interpretasyon, kun ingon sa duha.Ang Islam naay daghang mga paghimo sa relihiyon. Ang nga sumusunod kinahanglan motuman sa Lima ka mga Haligi sa Islam, nga ang lima ka mga tulobagon sa paghiusa sa mga Muslim sa usa ka kumonidad. Pamuno sa Lima ka Haligi ang mga, Islamhong Balaod (sharia) nga naglangkob sa mga balaod nga lakip sa tanang aspeto sa kinabuhi ug katilingban. Kining tradisyona naglakip sa tanan gikan sa sagad nga mga butang sama sa balaod sa pagkaon ug pamangko hangtod sa panggubat ug zakat.

Hapit tanan nga mga Muslim nasakop sa usa ka mga duha ka denominasyon, ang Sunni ug ang Shi'a. Ang pagkabahin nahitabo niadtong pagka-ika 7 siglo tungod sa wala pagkasinabot sa pangulong politikanhon ug relihiyon sa komunidad nga Muslim. Mokabat 85 posyento sa mga Muslim ang mga Sunni ug 15 porsyento ang Shi'a. Ang Islam ang pang-unang relihiyon sa Tunga-tungang Sidlakan, sa uban pang bahin sa Aprika ug Asya. Dako nga mga kumonidad usab ang makita sa Tsina, Peninsulang Balkan sa Sidlakang Uropa ug Rusya. Sa ubang bahin sa kalibotan sama sa Kasadpang Uropa naa usab didtoy dako-dako nga pundok sa mga imigranteng Muslim. Mokabat og 20 porsyento sa mga Muslim nagpuyo sa mga Arabong kanasoran, 30% sa Indyanong subkontinente ug 15.6% sa Indonesia, ang labing dakong nasod nga Muslim sa populasyon..

Ang pulong nga Islam usa ka berbal nga pungan nga gikan sa triliteral kun tulo ka titik nga ugat nga gikan sa Inarabong berbo nga Aslama, nga nagpasabot pagdawat, pagtugyan ug paghatag. Mao nga ang Islam nagpasabot nga pagdawat ug pagtugyan sa Dios, ug ang mga tumutuo kinahanglan mopakita ini pinaagi sa pag-ampo Kaniya, pagtuman sa Iyang mga sugo, ug paglikay sa politismo. Ang pulong gihata'g daghang pasabot sa Kuran. Sa ubang mga linya (ayat), ang kalidad sa Islam isip panguslod nga kombiksyon gipasabot nga: Kon si kinsa ang mabut-an sa Dios nga giyahan, Iyang palapdan iyang dughan ngadto sa Islam. Ang ubang mga linya mikonekta ngadto sa islām ug dīn (kasagarang gihubad nga relihiyon): Karon, Akong gihingpit ang inyong relihiyon (dīn) alang kaninyo; Akong gihingpit Akong panalangin diha kaninyo; Akong gisugtan ang Islam isip inyong relihiyon. Ang uban hinuon mipasabot nga ang Islam pagbuhat sa pagbalik ngadto sa Dios ug dili lang usa ka berbal nga pag-angkon sa pagtuo.
Usa pa ka teknikal nga pasabot sa Islamikong pagtan-aw mao nga ang islam sakop sa tulo nga, imān (pagtuo), ug ihsān (kamaayo); diin kini pagrepresentar sa pag-ambahan (`ibādah) ug Islamikong balaod  (sharia).

Sumala sa Koran ang tanang mga Muslim kinahanglan motuo sa Ginoo, iyahang mga rebelasyon, iyahang mga anghel, iyahang  mga mensahero, ug sa Adlaw sa Paghukom. Naa usab silay lain-lain nga mga pagtuo sa matag sekta. Ang konsepto sa Sunni nga predestinasyon gitawag usab nga langitnong sugo samtang ang Shi'a gitawag nila og langitnong hustisya. Sa Shi'a ra ang doktrina sa Imamah, kun ang politikanhon ug espirituhanon nga pagpangulo sa mga Imam.

Ang mga Muslim mituo nga ang Ginoo mihatag sa iyahang kataposang mensahe sa katawhan pinaagi sa propetang Islamhon nga si Muhammad pinaagi ni anghel Gabriel (Jibrīl). Alang kanila, si Muhammad ang kataposang propeta ug ang Koran mao ang mga rebelasyon nga nadawat niya sa kapin duha ka mga dekada. Sa Islam, ang mga propeta mga taw nga gipili sa Ginoo aron mamahimo niyang mga mensahero. Ang mga Muslim mituo nga ang mga propeta taw ug dili langitnon, apan ang uban makahimo man og milagro aron pagmatuod sa ilahang pangangkon. Ang mga propetang Islamhon giingon nga mao ang kinadul-an sa pagkaperpekto sa tanang taw, ug mga pinili aron modawat sa langitnong rebelasyon-direkta man sa Ginoo kun pinaagi iyang mga anghel. Ang Kuran mihisgot og mga daghang mga propeta sa Islam, nga naglakip nilang Adam, Noah, Abraham, Moses ug Jesus ug uban.

nilang Adam, Noah, Abraham, Moses ug Jesus, ug uban pa. Ang teyolohiyang Islamhon nagkanayon nga ang tanang mensahero gikan ni Adam nagtudlo sa mensahe sa Islam-paghatag sa pagbuot ngadto sa usa ka Ginoo. Ang Islam giingon sa Koran nga mao ang unang kinaiyahan nga gihimo sa Ginoo ang katawhan, ug ang Koran miingon usab nga ang tukmang pangalang Muslim gihatag ni Abraham.
Isip makasaysayanon nga panghitabo, ang Islam gikan sa Arabiya kaniadtong sayong ika-pito ka gatos ka tuig. Ang mga sulat nga Islamhon mipahayag nga ang Hudismo ug Kristiyanismo mao ang sumosunod sa mga tudlo ni Abraham. Ang Koran mitawag sa mga Hudeyo ug Kristiyano nga Mga Taw sa Libro (ahl al-kitāb), ug milahi kanila gikan sa mga politiyesta. Ang mga Muslim mituo nga bahin sa mga nag-unang kasulatan, ang Tawrat (Torah) ug ang Injil (Maayong Balita), nga napusgay na sa pagpasabot, sa pagkasulat kun ingon ang duha.

Ang batakan nga teolohikal nga konseto sa Islam mao ang tawhīd nga ang pagtuo nga naay usa lamang ka diyos. Ang Inarabong pulong sa Diyos mao ang Allāh; kasagaran sa mga iskolar nagtuo nga kini gikan sa kontraksyon sa mga pulong nga al- (ang) ug ilāh (ginoo, linaki nga porma), nga nagpasabot ang diyos (al-ilāh), apan ang uban misubay sa kagikan ani gikan sa Aramikong Alāhā. Ang una sa Lima ka Haligi sa Islam, nga tawhīd gisulti sa shahadah (testipikasyon), nga nagsulti nga walay diyos apan Ang Diyos, ug si Muhammad ang mensahero sa Diyos. Sa tradisyonal nga Islamikong teolohiya, Ang Ginoo labaw sa tanang masabtan; ang mga MUslim dili tugtan nga mohuna-huna sa hulagway apan sa pag-ampo ug pagasimbahon siya isip tigpanalipod. Bisan ang mga Muslim mituo kang Jesus nga propeta, gisalikway ang Kristiyanong doktrina sa Trinidad, nga mitandi niini ngadto sa politeyismo. Sa Islamikong Teyolohiya, si Jesus usa lamang ka taw ug dili anak sa Diyos;; Ang Diyos gihulagway sa kapitulo (sura) sa Kuran nga Diyos, ang Usa ug Usa lamang; Diyos, ang Walay Kataposan, Absoluto; walay Siya gipaanakan, ni Siya pinaanak; Ug walay bisag unsa nga sama Kaniya..

ISBN 0-19-881078-4.




#Article 475: Victor L. Camion (256 words)


Si V#237;ctor L. Cami#243;n (nahimugso ika-31 sa Enero 1967) usa ka magsusulat sa pinulongang Binisayang Sinugboanon.

Si Camion nahimugso sa Poblacion, Manukan, Zamboanga del Norte. Dinhi siya nagtungha sa Elementarya apan nagtungha sa Sekondarya sa Titay, Zamboanga Sibugay. Nagtubo sa baybayon ug sa umahan. 

Milalin ang pamilya ni Camion sa Siquijor (diin nagagikan ang kabanay sa iyang inahan, Primitiva Lumacad, ug kabanay sa inahan sa iyang amahan, Oguis), apan wa siya mokuyog. Hinunoa, iyang gipangita ang iyang kaugalingon sa pagpanimpalad sa dakbayan sa Sugbo. Nag-alagad siya isip magdudula sa radio (DYRF) ug dinhi siya namanso sa pinulungang Sinugboanon.

Miundang siya isip magdudula sa radio ug nagtungha sa Kolehiyo sa kaulohan. Gisudlan usab niya ang pagpanulat sa Komiks nga iya sa Graphic Arts Services Inc. (GASI) samtang misulod usab isip dramaturgo sa radio (DZEC). 

Naminyo siya kang Grace Baylon Quinicon sa dakbayan sa Dumaguete ug gitugahag duha ka anak lalaki. Dinhi nahimo siyang magtatampo sa Banat taboloid sa Sugbo ug Sun.Star SuperBalita hangtod nga nadawat siya isip magsusulat Sun.Star Dumaguete. Nahimong editor sa tabloid nga Yagyag dayon sa Express Balita. Nag-alagad usab siya isip tigbalita sa radyo (DYGB FM) sa Dumaguete. Sa pagkakaron, si Camion nag-alagad sa GMA News isip News Stringer sa GMA Network, Inc. usa samang higayon nag-alagad isip reporter sa Star Energy News ug News Editor sa Yagyag Balita.

Si Camion unang napatikan sa Bisaya Magasin niadtong Enero 2006 sa panabang ni Edgar S. Godin. Kini ang katumanan sa iyang pangandoy nga makasulat sa Bisaya Magasin. Bata pa siya nga nagsunod sa Bisaya Magasin.




#Article 476: Abraham (308 words)


Abraham (Inebreyo: אַבְרָהָם, Avraham) usa ka taw sa Tora, Bibliya, and Koran kansang Hudeyo, Kristyano ug Muslim nagatuo nga mao ang Patriyarka (Bibliya) sa mga Israyelita, Ismayelita, ug Edomita nga mga taw. Mao nga gitawag kining relihiyiong Abrahamiko sa tradisyon, Si Abraham mao ang amahan niining mga tawhana.

Sumala sa Tora, si Abraham gidala sa Ginoo gikan sa Mesopotamia (karon Irak) ngadto sa yuta sa Kanaan. Gihuna-hunang nahitabo kini pagka-2000 BC-1700. Didto misulod si Abraham sa usa ka kasabotan : baylo sa iyahang pag-ila kang YHWH nga mao ang labing gamhanang ginoo ug awtoridad, si Abraham magasahan ug dili maihap nga mga kaliwatan. Ang kinabuhi niya gisugid sa libro sa Genesis (kapitulo 11-25) mamahimo kining magpakitag lain-laing tradisyon.

Ang orihinalniyang ngalan kay Abram (Inebreyo: אַבְרָם‎, Avram) nagpasabot kini nga pinalabing amahan kun akong amahan pinalbi (itandi sa Abiram). Sa mga ulahing bahinsa iyang kinabuhi gitawag siyang Abraham, nga nagpasabot nga amahan sa mga daghang nasod sa , bisan kini walay pasabot sa Hinebreo.

Si Abraham anak ni Terah ug apo ni Nahor. Amg mga igsuon ni Abraham gihinganlang Nahor ug Haran.

Hudismo, Kristiyanismo ug Islam ang mipangtawag nga relihiyong Abrahamnon, tungod sa mga buhat ni Abraham sa ilang mga balaang libro. Sa tradisyong Hebreo, gitawag siyang Avraham Avinu kun Abraham, among Amahan. Ang Ginoo misaad kang Abraham nga pinaagi sa iyang mga anak, ang tanang nasod sa kalibotan mapanalanginan (Genesis 12:3), gikan sa Kristiyanong tradisyon nga repeernsya kang Kristo. Mga Hudeyo, Kristyano ug mga Muslim miisip kaniyang amahan sa Israyel pinaagi sa anak niyang si Isaac (cf. Exodus 6:3, Exodus 32:13). Sa mga Muslim siya usa ka propeta sa Islam ug paryente ni Muhammad pinaagi sa anak niyang si Ishmael. Pinaagi niining pagkasama, ang Keturah, (Genesis 25) si Abraham usab ang nag-una sa mga Semitikanhong tribo sa Negeb nga misubay gikan sa paryente nga si Sheba (Genesis 10:28).




#Article 477: Erwin Rommel (152 words)


Si Erwin Rommel (1891-1944), lumad nga taga Heidenheim ug usa ka Field Marshall, maoy usa sa mga banggi-itang heneral sa Gubat Kalibotanon II. Siya maoy nangulo sa Afrika Korps, diin siya nailang Milo sa Disyerto human sa iyang mga maro nga taktika. Apan niadtong 1942, nahunong siya sa mga Briton didto sa Ehipto.

Niadtong 1944, si Rommel ag nagmando sa pipila ka tropa nga maoy gipaatubang sa Alyadong pagsulong sa Normandiya. Human niya makita ang kakusgan ug kadaghan sa mga Alyadong mga Gahom (Gubat kalibotanon II), iyang gitambagan si Adolf Hitler nga wala nay bili ang ilang pakig-away. Apan wala naminaw si Hitler, busa siya mi-apil sa usa ka plano sa pagpatay niini niadtong Hulyo 1944. Napalpak ang plano ug nadakpan si Rommel. Siya gihataga'g kapilian, ang kamatayon agi ang hilo, o ang kaso sa korte (diin mamatay ra gihapon siya, kay mitug-an man siya). Iyang gipili ang kamatayon gamit ang hilo.




#Article 478: Dinastiyang Shang (161 words)


Ang Dinastiyang Shang maoy kina-unhang dinastiyang Tsino. Sila namuno niadtong 1766 B.K. hangtod niadtong mga 1045 B.K. Kini nagasentro sa karon amihanang Probinsya sa Henan.

Ang ilang katilingban, bisan tuod og nagabase sa agrikultura, nailhan usab sa maayong pagkulit ug sa mga bronseng galamiton. Ang kadaghanan sa mga butang sa Shang nga nakita sa mga arkeyologo ilang nakuha gikan sa Anyang. Ang Anyang adunay mga balay, palasyo, templo, ug mga lubnganan.

Ang mga katawhan sa panahong Shang naghimog mga sangkap gamit ang bronse. Sila nagkulit gamit ang jade ug sa paghimog panapton naggamit silag silk. Ang ilang sinulatan, usa sa kina-unhan sa Tsina, adunay 3,000 nga mga karakter. 

Ang ilang katilingban gi-ulohan sa usa ka Paring hari, ug duha ka klase sa mga tawo - ang mga komon ug ang mga maharlika. Sila adunay kaugalingong mga diyos, ang kinagamhanan mao si Di. Uban kanila magsakripisyog mga tawo. Pananglitan, adunay mga ulipong ilubong nga buhi didto sa lubnganan sa ilang mga agalon.




#Article 479: Alexander Nevsky (308 words)


Si Alexander Nevsky (1220?-12630 usa ka Rusong prinsipe ug sundalo. Siya nahimong usa ka nasodnong bayani tungod sa iyang kadaogan batok sa mga kaaway sa Rusya. Siya usab usa ka santos sa Simbahang Ortodokso sa Rusya. 

Sa iyang panahon, ang Rusay gitunga ngadto sa mga prinsipalidad, mga rehiyon nga gipamunoan ug mga prinsipe. Ang iyang amahan, si Yaroslav, usa ka importanteng Rusong prinsipe kinsa nahimong lider sa gran-prinsipalidad sa Vladimir niadtong 1236. Sa samang tuig, si ALexander gipiling prinsipe sa prinsipalidad sa Novgorod, diin nahi-apila gn dakbayan sa Velikiy Novgorod.

niadtong 1237, gisugdan sa mga Mongol ang pagsakop sa Rusya. Sa pagkatapos sa 1240, nahi-apil na ang Rusya sa Imperyong Mongol. Ang mga Mongol interesado sa pagpadayon sa ilang gahom ug sa pagkolekta ug mga buhis. Mikooperar si Alexander kanila, og wala gayod sila makahilabot sa Novgorod.

Niadtong 1240, napildi ni Alexander ang mga pwersang Swiso didto sa suba Neva. Human niadto, gitawag na siyang Alexander Nevsky, nga nagpasabot og Alexander sa Neva. Niadtong 1242 gipildi niya ang mga Alemang mangkrusada, ang mga Kabalyerong Teutoniko sa usa ka inilang sangka sa nagyelong lanaw sa Peipus. Ang mga kabalyero nagtinguha nga kabigon ang mga Ruso ngadto sa Romano Katolisismo gikan sa Simbahang Ortodokso sa Rusya. Tungod sa iyang pagtabang sa pagtuong Ruso, siya gihimong santos niadtong 1574.

Niadtong 1252, nahimo si Alexander isip gran prinsipe sa Vladimir, apan nagpadayon ang iyang pagmando sa Novgorod. Sa uwahing 1250 ug 1260, mialsa ang katawhan sa Novgorod batok sa padayong pagbayad og buhis ngadto sa mga Mongol. Gihunong ni Alexander ang mga pag-alsa sa dihang mi-adto siya sa ulohang kwarter sa mga Mongol aron awhagon ang mga Mongol sa dili pagkastigo sa mga nag-alsang mga Ruso, ug usab aron paminawon ang ilang mga reklamo. Nakuha ni Nevsky ang iyang gi-adto, apan siya namatay sa pagbalik ngadto sa Rusya niadtong Nobyembre 14, 1263.




#Article 480: Kristallnacht (213 words)


Ang Kristallnacht (Inaleman para sa Gabii sa Kristal kun Gabii sa mga Bildo) mao ang gipangalan sa kagabhion sa Nobyembre 9–10, 1938. Niining gabhiona gipang-atake sa mga Nazi ang mga Hudiyo, apil ang ilang mga sinagoga ug mga negosyo sa tibuok Alemanya ug Awstriya. Gingalan kini tungod kay niadtong gabhiona daghan ang mga bintana sa mga kabalayan ug mga edipisyong Hudiyo ang gipangbuak.
Gisundan ang kristallnacht sa daghang mga tuig sa diskriminasyon batok sa mga Hudiyo. Gihimo ni Adolf Hitler ang antisemitismo isip usa ka polisiya sa gobyerno sa dihang misaka siya sa gahom. Ang kinaluogang panghitabo nga antisemitiko human sa Kristallnacht mao ang Olokawsto.

Niadtong Nobyembre 7, 1938, usa ka Polakong Hudiyo, kansang mga ginikan bag-o lang gideportar gikan sa Alemanya, mipusil sa usa ka Alemang diplomata didto sa Paris. Ang opisyal wala dayon namatay niadtong adlawa, apan mipanaw niadtong Nobyembre 9 tungod sa iyang samad. Niadtong gabhiona ang mga Nazi adunay gipahigayon nga salo-salo. Sa dihang nabalitaan nila ang kamatayon sa diplomata, naghimo'g usa ka diskursong antisemitiko si Joseph Goebbels, ang Ministro sa Propaganda sa partidong Nazi. Iyang giawhag ang mga Aleman nga mobalos sa mga Hudiyo, busa nagsugod ang pangatake sa mga Hudiyo. Daghan ang gipangpatay nga mga Hudiyo, ug labi pang daghan ang gipanggubang mga negosyo ug mga edipisyo.




#Article 481: Mga gubat Puniko (275 words)


Ang mga Gubat Puniko maoy tawag sa tulo ka gubat tali sa Karaang Roma ug sa Carthage. Nadaog sa Roma ang tulo ka gubat, ug kini ang nakahimo kanila isip kinakusgang nasod sa kasadpang Mediterranean, ug usab nakatabang sa ilang pagsaka ngadto sa usa ka gamhanang estado. Ang ngalang Puniko naggikan sa latin nga Punic, ang tawag sa mga Romano sa karaang mga Phoenician. Ila kining gigamit kay ang Carthage gitukod man sa mga Phoenician.

Ang unang gubat nagsugod tungod sa paghunong sa Roma sa Carthage ug sa Syracuse sa ilang pagkontrolar sa Messina. Gitukod sa Roma ang iyang marina aron makasukol sa Carthage, kinsa usa ka gahom sa kadagatan kaniadto. Nadaog ang gubat human masakop sa Roma ang Sisilya, diin niya nabuntog ang Carthage sa usa ka sangka.

Kini nahitabo tungod sa unang gubat. Human mapildi sa kadagatan, gisulayan sa Carthage ang pagpildi sa Roma sa yuta. Si Hannibal, usa ka Carthagian nga heneral, mi-agi sa Kabukirang Alpes ug gisulong ang Italya. Napildi siya sa mga Romano didto sa Sangka sa Zama. Nakabayad ang Carthage og dakong kantidad, ug ilang gihatag sa Roma ang Espanya.

Mirebelde ang Carthage sa mga kasabotan ug sa binayranay human sa ikaduhang gubat. Niulbo ang bag-ong gubat, diin gipapas sa hingpit sa mga Romano ang Carthage.

Nakadaog ang Roma sa tulo ka gubat tungod sa iyang mas daghang mga materyal ug sa mas maayo ug mas daghang mga sundalo. Ang Carthage dato unta sa sinugdan, apan kini nagsalig sa iyang kasundalohan ngadto sa mga mersenaryo. Gipakita ni Hannibal nga maayo usab makig-away ang mga mersenaryo, apan wala gihapon sila makalahutay sa mas daghan ug mas maayong kasundalohan sa Roma.




#Article 482: Mesopotamya (963 words)


Ang Mesopotamya mao ang lugar nga gisugdan sa pipila sa kinaunhang mga sibilisasyon. Giila usab kini isip Tabunok nga Medyaluna. Tungod sa iyang tabunok nga kayutaan, dinhi mitubo uban sa agrikultura ang mga sibilisasyon sama sa Sumer, Akad, Babilonya, Asirya, ug Kaldeya. Karon ang Mesopotamya gilangkoban sa mga modernong estado sa Irak ug gamayng bahin sa Iran.

Ang ngalan nga Mesopotamia mahubad ngadto sa Yuta sa tunga sa duha ka Suba. Kini tungod kay anaa man kini sa tunga sa suba sa Tigris ug suba sa Euphrates. Tungod sa iyang estratehikong lokasyon, tabunok nga yuta, ug maayong klima, ang Mesopotamia nahimong duyan sa kasaysayan ug sibilisasyon.

Bag-o pa miabot ang tuig 4000 B.K., ang mga maguuma nga mga tribo gikan sa kabukiran sa Iran mipuyo sa habagatang bahin sa Mesopotamia. Kini nga mga tribo, nga gitawag ug mga Sumerianon, maoy nahimong unang mga lumulopyo sa rehiyon. 

Ang mga Sumeriano nagtukod og mga gawasnong dakbayan-estado, diin tagsa-tagsa gipamunoan ug mga paring hari. Ilang gitanman ang tabunok nga yuta ug gihimo-ag kanal ug dike ang duha ka suba, aron dili mobaha inig ka ting-ulan ug aron usab adunay irigasyon sa ting-init.

Niadtong mga 3500 B.K., ilang giimbento ang pagsulat, busa nahimo na nilang matala ang pipila ka importanteng mga panghitabo sa ilang kapanahonan. Ang ilang panulat gitawag ug kuneporme, tungod sa ilang wedge-like nga mga karakter. Ang gigamit nga tawag nga kuneporme gikan sa latin nga cuneus (wedge) ug forma o porma. 

Gawas sa pagsulat, naimbento usab sa mga Sumeriano ang daro ug ang ligid. Sila ang unang nakahimog mga siyudad, unang mga eskwelahan, simbahan, ug unang mga basahon. Nahisulat usab nila ang labing unang natala nga pamalaod, ang balaod ni Ur-Nammu, ang hari sa dakbayan-estado sa Ur, niadtong mga 2050 B.K. Sila usab ang labing unang nakagamit ug dinaghan sa metal nga bronse.

Niadtong 300 B.K., ang mga nomadikong Akkadiano mibalhin og puyo ngadto sa amihanang bahin sa Mesopotamia, ug gitukod ang dakbayan-estado sa Akkad. Niadtong 2334 B.K., gibuntog ni Haring Sargon sa Akkad ang mga dakbayan-estado sa Sumeria. 

Gamit ang kusog, gipalapdan ni Sargon ang iyang gingharian gawas sa utlanan sa Sumer, ngadto sa kayutaan sa Golpong Persiano, ug pakasadpan ngadto sa baybayon sa Mediterranean. Iyang natukod ang kina-unhang imperyo sa kalibotan, ang Imperyong Akkadiano, nga milungtad og hapit duha ka siglo.

Apan ang mga misunod ni Sargon huyang ug dili maayong mga lider. Busa, pagkahuman sa dinastiya ni Sargon, nahugno ang Akkadia.

Sa hapit na mahuman ang 2000 B.K., ang mga Amorita, usa ka pundok sa mga tawong Semitiko gikan sa Syria, misulong sa Mesopotamia ug mipuyo sa rehiyon. Ang ilang lider, si Sumuaburn, maoy nahimong unang hari sa Babylonia. Ang Babylonia gingalan tungod sa iyang kapital nga dakbayan, ang Babylon. Ang usa sa kaliwat ni Sumuaburn mao si Hammurabi, usa ka isog nga mananakop. Iyang gi-inatan ang gingharian ngadto sa Syria sa amihanan, Elam sa habagatan, ug sa kabaybayonan sa Mediterranean sa kasadpan. Tungod niini, iyang natukod ang Imperyong Babyloniano.

Gawas sa iyang pagkamilitaristiko, maayo usab nga pamuno si Hammurabi. Sa iyang paglingkod nahitabo ang bulawanong panahon sa Babylonia. Ang iyang dakong natampo sa pagagamhanan mao ang Kodigo ni Hammurabi, diin gitala ang mga balaod ug mga polisiya sa gobyerno. Gikan niini ang mga balaod sama sa mata para sa mata ug ngipon para sa ngipon, nga nagpasabot nga kung unsa ang gikuha mao usab ang ibayad.

Niadtong mga 2900 B.K., usa ka pundok sa mga tawong semetiko, ang mga Assyriano, mipuyo sa amihanang rehiyon sa Bayblonia. Ilang gitukod ang ilang uluhang dakbayan sa kilid sa suba Tigris, ug ginganlan nila kini'g Assur, sip pasidungog sa ilang dioys sa gubat, si Ashur. Sila mga manggugubat ug mga brutal nga mga tawo.

Human makat-oni ang paggamit sa puthaw gikan sa mga Itita, ilang gi-usab ang pakiggubat. Naghimo silag mga puthaw nga mga hinaggiban, nag-organisar og mga dibisyon sa mga karwaheng iggugubat, ug gipalambo ang mga taktika sa mga tigpana ug mga tigbangkaw. Naghimo usab silag mga grupo sa mga enhinyero aron bantayan ang paghimo ug paggamit sa mga makinang para sa siege. Uban sa ilang gigamit nga makina mao ang battering ram aron gub-on ang mga paril sa kaaway nga dakbayan.

Human mabuntog ang Babylonia, Phoenicia, ug Syria, gitukod ni Tiglath-Pileser I ang Imperyong Assyriano. Ang kinatumyan sa gahom sa imperyo nakab-ot sa paghari ni Tiglath-Pileser III, ang kinabantugan nga emperador nga Assyriano. Siya matawag og usa ka henyong militar kay wala gayod siya mapildi sa iyang mga sangka. Iyang gisakop ang Armenia, Syria, Ehipto, ug uban pang mga kayutaan.

Usa sa mga misunod kang Tiglath-Pilaser III mao si Sennacherib, kinsa mibalhin sa kapital gikan sa Assur ngadto sa Niniveh (gipangalan ngadto kang Nina, ang ilang dioys sa gugma). Apan sa pagkahari ni Ashurbanipal, mihuyang ang imperyo. Dili ganahan og gubat si Ashurbanipal, busa nahunong ang ekspansyon sa Imperyo. Niadtong 612 B.K., nahulog ang Niniveh sa kamot sa hiniusang pwersa sa Chaldean ug Medes.

Gikan sa nahugno nga Assyria misikat ang Chaldea, kinsa gitawag usab og Ikaduhang Imperyong Babyloniano. Kini gitukod ni Nabopolassar, ang nakapildi sa Niniveh. Ang mga Chaldeano usa ka pundok sa mga tawong semetiko gikan sa Disyerto sa Arabya.

Ang kinatumyan sa gahom sa imperyo nakab-ot sa pagkahari ni Nebuchadnezar, anak ni Nabopolassar. Ang iyang damgo mao ang pagpabalik sa kanhi gahom sa unang Imperyong Babyloniano. Sa iyang pagkahari, iyang nabuntog ang mga kasikbit nga mga gingharian sa Phoenicia, Syria, ug Ehipto. Niadtong 586 B.K., iyang gisakop ang Jerusalem ug gidala ang mga Hudiyo ngadto sa Babylonia. Siya usab ang nagpatukod sa Nagbitay nga mga Tanaman. 

Human sa kamatayon ni Nebuchadnezzar, ang imperyo paspas nga nahusno. Ang katposang tigdumala, si Nabonidus, mibiya sa mga buluhaton sa estado kay mas hilig siya sa mga pagtuong arkeyolohikal. Niadtong 539 B.K., ang Babylon (kapital sa Imperyong Chaldeano), misurender ngadto sa mga Persiano.




#Article 483: Dakbayang estado (119 words)


Ang usa ka Dakbayang estado (usab dakbayan-estado o estado-dakbayan) usa ka gawasnong o hapit gawasnong estado diin ang politikal ug kultural nga mga gimbuhaton anaa ipahigayon sa usa ra ka sentrong urban (ang dakbayan). Ang mga dakbayang estado kasagarang gidumala sa usa ka hari, diktador, o sa usa ka gamhanang pundok sa mga lungsoranon. 

Ang dakbayang estado nadebelopar sa karaang panahon. Pipila niini mao ang Atenas ug Sparta sa Gresya ug ang Roma sa wala pa kini mahimong usa ka imperyo. Sa Tungang Panahon, pipila sa mga Italyano ug Aleman nga mga dakbayan ang matawag nga dakbayang estado. Pananglitan niini mao ang mga siyudad sa Florence, Genoa, Milan, ug Venice sa Italya ug Bremen, Harburg, ug Lubeck sa Alemanya.




#Article 484: Kardenal (Katolisismo) (190 words)


Ang Kardenal (Kinatsila: cardenal; Ininggles: cardinal) usa ka membro sa Katolikong kaparian kinsa nagsilbing tigtambag sa Santo Papa, ug usab adunay kinatas-ang ranggo ubos sa Santo Papa. Sila maoy naglangkob sa Kolehyo sa mga Kardenal. Ang ilang kina-importantehang responsibilidad, isip usa ka pundok, mao ang pagpili sa bag-ong papa human sa kamatayon sa usa.

Daghang kardenal ang nangulo sa mga diyosesis sa tibuok kalibotan. Ang uban nagtabang sa pagpadagan sa tibuok simbahan gikan sa Batikano sa Roma. Ang usa ka kardenal walay gahom sa paghimo'g balaod, apan ang ilang ranggo naghatag kanila'g dakong impluwensya alang sa simbahan. Sukad niadtong 1059, ang kolehiyo na ang gitahasan sa pagpili og bag-ong papa. Niadtong 1970, gimando ni Papa Pablo VI nga ang kardenal nga milapas na og 80 anyos dili na mahimong mopili og Santo Papa.

Ang Santo Papa maoy magtudlo sa tanang mga kardenal. Sa unang pipila ka gatos ka tuig sa simbahan, ang usa ka papa mahimong motudlo kang bisan kinsa isip kardenal. Niadtong 1918, gipatuman sa simbahan ang balaod nga gikinahanglan nga usa ka pari. Niadtong 1962, gideklarar ni Papa Juan XXIII nga ang tanang kardenal gikinahanglang usa ka obispo.




#Article 485: Atenas (188 words)


Ang Atenas (Iningles: Athens) mao ang kapital sa Gresya. Ang Athens nahimutang sa prepektura sa Nomarchía Athínas ug rehiyon sa Attica, sa habagatan-sidlakang bahin sa nasod. Ang gitas-on sa Athens mao ang  metros ibabaw sa dagat nga lebel, ug adunay  ka molupyo.

Ang yuta palibot sa Athens kay  kabungtoran sa amihanan, apan sa habagatan nga kini mao ang patag. Ang kinatas-ang punto sa palibot mao ang Óros Ymittós, aduna kini  ka metros ibabaw sa dagat nga lebel,  km sa sidlakan sa Athens. Ang dapit palibot sa Athens may kaayo hilabihan populasyon, uban sa  mga tawo kada kilometro kwadrado. Athens mao ang pinakadako nga lungsod sa maong dapit. Ang mga tanom sa palibot sa Athens kay hapit tanan dakbayanon. Sa rehiyon palibot sa Athens, mga lawis, ug mga luuk talagsaon komon.

Ang klima kay bugnaw nga ugahon. Ang temperatura promedyo  °C. Ang labing mainit nga bulan mao Hulyo, sa  °C, ug ang labing bugnaw nga bulan mao Enero, sa  °C. Ang pag-ulan promedyo  milimetro matag tuig. Ang labing ulanon nga bulan mao Disyembre, sa  milimetro sa ulan, ug ang labing uga nga bulan mao Hulyo, sa  milimetro sa ulan.




#Article 486: Elizabeth II sa Hiniusang Gingharian (191 words)


Si Elizabeth II (Elizabeth Alexandra Mary; Bisaya: Isabel II; gipanganak atong Abril 21 1926) mao ang rayna sa napog unom ka mga independenteng estado apil ang mga teritoryo sa gawas ug dependensiya. Bisa'g egwal ug lahi iyang paghupot sa matag korona ug titulo, siya residente ug mas adunay gahom sa Hiniusang Gingharian, ang labing dugay nga ginsakopan, diin ang iyang mga kaliwat midumala sa mas daghan pa sa usa ka libo ka tuig. Misaka siya sa trono sa pito ka mga nasod niadtong Pebrero 1952 sa pagkamatay sa iyang amahan nga si Hari Jorge VI. 

Gipanganak si Isabel sa siyudad London, ang kapital sa Hiniusang Gingharian. Siya ang maguwang sa duha ka anak nila  

Prinsipe Albert, Duke sa York (nga nisaka sa trono nga Hari Jorge VI) ug sa iyang asawa nga si Prinsesa Isabel Bowes-Lyon (gipanganlag Rayna Isabel sa pagsaka sa iyang bana sa trono). 

Si Isabel II mao usab ang rayna sa Canada, Astralya, New Zealand, Jamaica, Barbados, Bahamas, Grenada, Papua New Guinea, Islas sa Solomon, Tuvalu, Saint Lucia, Saint Vincent ug ang Grenadines, Antigua ug Barbuda, Belize, ug sa Saint Kitts ug Nevis, diin siya girepresentar sa Gobernador-Heneral.  




#Article 487: Isabel II sa Espanya (117 words)


Si Isabel II o Isabel II de Borbon (Oktubre 10, 1830 – Abril 10, 1904), (Isabella II sa Iningles) mao ang rayna sa Espanya ug sa mga sakop nga teritoryo gikan 1833 hangtod 1868. Siya ang una ug nag-inusarang rayna sa Espanya (ang uban rayna sa Castilla ug Leon, sa Aragon, ubp.).

Si Isabel II gipanganak sa Madrid ug siya ang kinamaguwangan nga babayeng anak ni Fernando VII, hari sa Espanya, sa ikaupat niyang asawa ug umangkon, si Maria Cristina de Napoles, ang Napolitano nga Borbon ug umangkon ni Marie Antoinette sa Pransya. Si Maria ang rayna rehente niadtong Septiyembre 1833, sa dihang tres anyos pa lang si Isabel, nga giproklama nga rayna sa pagkamatay sa hari.




#Article 488: Cleopatra (2108 words)


Si Cleopátra Filopatór Néa Théa, Cleopátra VII (sa Griniyégo, Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ; Enéro 69 BK – 30 BK) usá ka Griyégong ráyna sa Ehípto. Nakigsálo siyág pamunóan úna sa íyang amahán nga si Ptoloméo II úg únyà sa íyang kaigsoónan/kabanáhan nga siláng Ptoloméo III úg Ptoloméo IV hángtod nahímo siyáng nag-inusárang hára sa Ehípto. Ísip paraón (pharaoh), siyá nakigpúyò kang Júlio César nga mipalíg-on sa íyang paggúnit sa tróno. Humán sa pagpatáy ni César nakigpúyò siyá kang Márco António úg nakaanák silág kalúha. Sa kinatibúk-an, usá ka anák gíkan kang César (si Caesarín) úg tuló gíkan kang António (siláng Cleopátra Seléne II, Alexánder Hélios, ug Ptoleméo Phíladélfo). Ang íyang paglíngkod sa tróno nagták-op sa Panahóng Griyegónhon úg ang sinugdánan sa Panahóng Románhon sa sidlakáng Mediterányo. Siyáy katapósan sa mgá paraón sa Karáang Ehípto.

Bísan naghupót siyá sa titulòng paraón, Griniyégo ang íyang únang pinulongán; sa pipilá ka gatós ka túig sa humán sa paghupót níya sa tróno, ang mgá háring Ehiptohánon nga Griyégo ang kagíkan ímbis Ehiptohánon. Ang pagkahímo sa mgá tigsúltig-Griniyégo ísip mgá tagdumálà sa Ehípto nahitabò súkad pa kang Alejándro Bantógan 300 ka túig ang milabáy. Si Cleopátra maóy únang sákop sa íyang bánay sa sulód sa 300 ka túig nga pagdumálà sa Ehípto nga nakát-on sa Enihíptohanón. Siyá misunód sa mgá pagtúo úg ginóo-ginóo sa mgá Ehiptohánon. Ang patrón níya nga ginóo-ginóo maó si Ísis, úg maóng sa íyang pagdumálà, gituóhang siyáy pakatáwö sa ginóo-ginóo sa kaálam.

Humán malúpig si António úg Cleopátra sa Actiúm sa karibál úg legál nga eredéro ni César, si Gáyo Júlio César Octávian (ang nahímong únang emperadór sa Róma, ísip Augústo), nagpakamatáy si Cleopátra, ang tradisyonál nga pétśa Agosto 12 30 BK, pinaági sa páak sa úsa ka mátang sa bitín. Hángtod karón, populár si Cleopátra sa kutúrang kasadpánon. Ang íyang legasíya milúngtad sa nagkaláinláing óbra sa árte úg dramatisasyón sa íyang kaági sa literatúra (ang kang Shakespeare nga Antony and Cleopatra úg ang kang George Bernard Shaw nga Caesar and Cleopatra), pelikulá, úg telebisyón. (sáma sa depiksyón ni Elizabeth Taylor kang Cleopatra). Kasagáran, gihulágway si Cleopátra ísip usá ka bantógan sa katahóm úg kaányag úg ang íyang malampósong pagtingúhang mahúptan ang labíng gamhánang kalakín-an sa kalibótan giilá ísip pruwéba sa íyang kinaiyánhong katahóm úg alíndog.

Ang inahan ni Cleopatra mao si Cleopatra V sa Ehipto nga isig ka tagdumala sa iyang anak nga si Berenice IV, sa usa ka tuig sa wala pa iyang kamatayon si Cleopatra nga gikan sa pagpakighiusa kang Ptolemy XII Auletes usa ka direktang sumsunod sa heneral ni Alexander ang bantogan nga si Ptolemy I Soter, anak nilang Arsinoe ug Lacus mga magnagsamang taga Macedon.

Ang sentralisasyon sa gahom ug pagpangurakot misunta sa usa ka rebusloyon ug pagkawala sa Cyprus ug sa Cyrenaica, nga naghimo sa paghari ni Ptolemy nga labing gubot nga dinastiya. Pagkahimo og paglakaw ni Ptolemy sa Roma uban ni Cleopatra, si Trphaena miilog sa Trono sa Ehipto. Human sa pagsabot-sabot sa mga Romahong motabang sa Ehipto, ang mga sumusunod ni Ptolemy mipatay kang Tryphaena ug iyang mga tigbantay. Ang mga tigbantay usab ni Berenice sa pagpanimalos mipatay sa mga mga sumusunod. 

Pagka tuig 58 BK ang magulang nga igsuong babaye ni Cleopatra nga si Berenice IV miilog sa gahom gikan sa iyang amahan. Inubanan sa pagtabang sa Romanhong gobernador sa Syria, si Aulus Gabinius, si Ptolemy XII miluib sa iyang kamagulangang anak nga babaye pagka tuig 55 BK ug gipapatay niya. Ang labaw nga magulang nga igsuong babaye ni Cleopatra nga si Tryphaena miilog pagkahuman ato. Npatay usab siya nga nagbilin kang Cleopatra ug iyang bana ug manghod nga lalake, nga si Ptolemy XIII nga manag-ubang tagdumala sa trono.

Pagkamatay ni Ptolemy XII niadtong Marso 51 BK nahimo ang 17 ka tuig nga Cleopatra ug iyang manghod nga 12 ka tuig ang panuigon nga si Ptolemy XIII nga manag-ubang tagdumala. Ang unang tulo ka tuig sa ilang trono nagmalisuron, tungod sa mga ekonomikanhong suliran, sakit, kakulang sa pagbaha sa Nile, ug mga politikanhong panagsungi. Bisan si Cleopatra nakasal sa iyang manghod wala gayod siya buot nga makigsalo og bahom kaniya.

Pagka Agusto 51 BK, ang relasyon tali sa mga soberanya nangapusgay. Si Cleopatra mitangtang sa ngalan nga Ptolemy sa mga opisyal nga dokumento ug iyang nawong ra ang migawas sa mga salapi, nga wala mahisubay sa tradisyong Ptolemakanhon nga ang mga baayeng tagdumala ilalom ra sa ilang mga lalakeng isig ka tagdumala. Miresulta kini sa pagtangtang kang Cleopatra sa trono nga gipangulohan sa  eunuch Pothinus, nga mihimo kang Ptolemy nga nag-inusarang hari niadtong 48 BK (kun posible nga labaw pang sayo tungod sa mga dokumento niadtong 51 BK nga naay ngalan lamang ni Ptolemy). Si Cleopatra misulay og usa ka rebelyon sa Pelusium apan siya napugos siya pagbiya sa Ehipto uban sa iyang nag-inusarang nakaluwas nga igsuong si Arsinoë.

Samtang si Cleopatra naa sa layo si Pompey nalambigit sa Romanong gubat sibil. Sa pagkatigpamulak sa tuig 48 BK, si Pompey miikyas gikan sa mga sundalo ni Julius Caesar padulong ngadto sa Alexandria aron mangitag dapit nga luwas. Si Ptolemy nga kaniadto napulo'g lima lamang ang panuigon niadtong higayona nagtukod og trono sa iyang kaugalingon didto sa pantalan diin siya nitan-aw kanidtong Septebre 28 48 BK sa pagpatay kang Pompey sa kanhi niyang sundalo nga naa na sa Ptolemikong pag-alagad. Gipunggotan siya og ulo sa atubangan sa iyang asawa ug mga anak nga naa kaniadto sa barko nga ilang gisakyan. Giisip nga si Ptolemy mipabuhat atong kamatayon aron mapalipay si Julius Caesar ug aron mahimong alyado sa Roma diin ang Ehipto utangan. Apan usa kini ka dakong sayop ni Ptolemy. Sa pag-abot ni Caesar sa Ehipto duha ka adlaw human ato, si Ptolemy mipakita kaniya sa putol nga ulo ni Pompey ug si Caesar nasuiko pag-ayo. Tungod tingali kini kay bisan siya ang politikanhong kaatbang ni Caesar si pompey usa ka Konsul sa Roma ug siya ang biyudo sa nag-inusarang lehitimong anak ni Caesar nga si Julia (nga namatay sa pagpanganak sa ilang anak). Si Caesar mikuha sa kapital sa Ehipto ug gihimo iyang kaugalingon isip mao'y masunod sa nagkabanging pangangkon nilang Ptolemy ug Cleopatra.

Matinguhaon aron sa paggamit sa kalagot ni Julius Caesar ngadto kang Ptolemy, Si Reyna Cleopatra mibalik sa palasyo nga mipaligid og Persiyanong karpeta ug mipakita niini ngadto kang Caesar sa iyang mga tig-alagad: pagkahipos na sa karpeta si Cleopatra misirko. Gikatuohan nga si Caesar naanyagan sa iyang gibuhat ug siya nahimo nga kadidang niya. Siyam ka buwan human sa ilang panagkita si Cleopatra nanganak sa ilang anak. Niining mga tungora nga si Caesar mibiya saiyang plano sa pagsakpo sa Ehipto, inay giabagan niya ang pangankon ni Cleopatra sa trono. Human sa usa ka mubo nga gubat sibil, si Ptolemy XIII nalumos sa Nilo ug si Caesar mipabalik kang Cleopatra sa iyang trono, uban sa usa ka mas batang igsuong nga si Ptolemy XIV isip isig ka tigmamando. 

Bisan sa hapit napulo'g tulo ka tuig nga laktaw sa edad, silang Cleopatra ug Caesar nahimong managhigugmaay sa pagpabilin ni Caesar sa Ehipto kaniadtong 48 BC ug 47 BC. Nagkaila sila kanidatong si Cleopatra 21 ug si Cesar 50. Pag ka Hunyo 23 47BK si Cleopatra nanganak sa usa ka bata nga si Ptolemy Caesar (angaa Caesarion nga nagpasabot gamayng Caesar). Si Cleopatra miangkon nga si Caesar ang amahan sa bata ug buot  niya nga hinganlan ang bata isip sumusunod apan si Caesar mibalibad, ug mipili sa iyang apo (anak sa iyang pag-umangkon) nga si Octavian hinuon. Si Caesarion giula unta isip tigdawat sa Ehipto ug Roma nga makahiusa sa Sidlakan ug Kasadpan.

Si Cleopatra ug Caesarion miduaw sa Roma kanidtong 47 BK ug 44 BK ug mamahimong atua sila kadtong sa pagpatay kang Caesar niadtong Marso 15, 44 BK. Sa wala pa o pagkahuman lang sa pagpatay mibalik siya sa Ehipto. Sa dihang si Ptolemy XIV namatay sa nagkabating panglawas, si Cleopatra mihimo kang Caesarion nga iyang isig ka tig-alagad ug sumusunod. Aron masiguro ang iyang kaugalingon ug si Caesarion siya mipapatay sa iyang igsuong si Arsinoe nga usa ka sagad nga bulohaton sa unang panahon. 

Sa tuig 42 BK, si Mark Antony, usa sa triyumbiro nga milingkod sa Roma sa pagkabakante human sa kamatayon ni Caesar, mipatawag kang Cleopatra aron makigkita kaniya sa Tarsus aron pagtubag sa mga pangutana sa iyang loyalidad. Si Cleopatra miabot nga maanyag ug sa iyang katahom nga si Antony mapasugot niya nga makig-uban kaniya sa otonyo didto sa Alexandria. Pagka Disyembre 25 40 BK siya nanganak sa duha ka mga bata nga silang Alexander Helios ug Cleopatra Selene II.

Upat ka tuig pagkahuman sa 37 BK, si Antony miduaw sa Alexandria pag-usab aron makiggubat sa mga Parto. Nakigbalik siya sa iyang relasyon tali kang Cleopatra ug gikan kaniadtong tungora ang Alexandria na ang iyahang panimalay. Nakigkasal siya kang Cleopatra subay sa Ehiptohanon nga rito (usa ka sulat nga gikan sa Suetonius nagpadayag niini), bisan si Antony kaniadtong tungora kasal pa ni Octavia Minor nga igsuong sa iyang isig ka triyumbiro nga si Octavian. Siya ug si Cleopatra nakabaton og lain nga anak nga si Ptolemy Philadelphus.

Sa Mga Donasyon sa Alexandria sa dugayng mga 34 BK, human sa pagkakuha ni Antony sa Armenia, si Cleopatra ug Caesarion gikoronahan nga isig ka tigdumala sa Ehipto ug Cyprus; si Alexander Helios gikoronahan nga tigdumala sa Armenia, Media, ug Parthia; si Cleopatra Selene II gikoronahan isip tigdumala sa Cyrenaica ug Libya; ug si Ptolemy Philadelphus mao ang tigdumala sa Phoenicia, Syria, ug Cilicia. Si Cleopatra usab mikuha sa titulo nga Reyan sa mga Hari.  Cleopatra was planning a war of revenge that was to array all the East against Rome, establish herself as empress of the world at Rome and inaugurate a new universal kingdom.

Ang batasan ni Antony gitan-aw nga kataw-anan sa mga Romano ug si Octavian mipatuo sa Senado aron paglusad og gubat batok sa Ehipto. Pagka 31 BK ang mga kusog ni Antonyo nakig-atbang sa mga Romano sa usa ka nabal nga panagsangka sa dagat sa Actium. Si Cleopatra naa usay iyang kaugalingon nga plotilya. Usa ka inilang leyenda nag-ingon nga sa dihang nakakita siya nga si Antony hilabihang uyamota nga mga himan ug taw sa mga barko niya kapildihon na ngadto sa mga Romanong mas lig-on og mga barko, siya milakaw sa panagsangka ug si Antony misunod niya, apan ang mga makabag-ong ebidensya wala nagpakita niini.

Pagkahuman sa Sangka sa Actium, si Octavian misulong sa Ehipto. Samtang nagkaduol siya sa Alexandria ang mga taw ni Antonyo mibiya kang Octavian pag ka Agusto 12 30 BK.

Naay daghang mga dili matino nga pangangkon mahitungod sa bantogan nga si Cleopatra, usa niana mao ang, sa usa sa iyang usa ka bonggang pagpanihapon uban ni Antonyo, sa pagyaga-yaga miingon siya nga makagasto siya og napulo ka milyon ka mga sestetius sa panihapon. Gidawat usab ni Antonyo iyang giingon ug pagkasunod gabii nangaon sila og usa ka sagad og dili nindot nga panihapon; ug gibugal-bugalan ni Antonyo si Cleopatra ani ug pagkuha sa ikaduhang kan-onon - usa ka tasa sa isog nga suka ang gidala. Gikuha dayon ni Cleopatra ang iyang mahal kaayo nga mutya nga aryos ug gihulog niya kini didto sa suka, gipatunaw dayon giinom niya. Ang labing sayong taho niining say-saya gikan kang Pliny ang manghod ug mikabat og 100 ka tuig human sa panihapon nga gisay-say ang nahitabo. Ang calcium carbonate sa mutya matunaw kun madissolve sa suka, apan hinay-hinay lamang gawas kon pusgayon una kini..

Ang mga karaang tinubdan labi na ang mga Romano nagkahiusa sa butang nga si Cleopatra mihilo sa iyang kaugalingon pinaagi sa la sa bitin nga asp nga mipapaak niya. Ang labing karaang tinubdan mao si Strabo nga buhi niadtong panahona ug mamahimong tua sa Alexandria kaniadto. Nag-ingon siya og duha ka sugilanon: nga mihilo si Cleopatra pinaagi sa la nga igpapahid, kundili mipapaak siya og bitin nga asp..  Daghang mga Romanong mamalak nga nagsulat napulo ka tuig human sa panghitabo tanan miingon sa pinaakan sa duha mga asp, usab si Velleius, kaunoman ka tuig human sa panghitabo, miingon usab og asp.
Si Plutarch, nga nagsulat kaniadtong 130 ka tuig human sa panghitabo, mao ang pang-unang kasayoran sa kamatayon ni Cleopatra. Miingon siya nga si Cleopatra nakit-ang patay, iyang tig-alagad nga babaye, si Iras nga namatay sa iyang tiilan, ug Charmion, nga mitarong sa iyang korona sa wala pa siya matumba.
Miingon dayon siya nga ang lang bitin gitagoan sa bukag sa mga fig nga gidala sa usa ka rustiko, ug nakita nga nikaon og pila ka mga sanga, iyang giduol iyang kamot aron paakon. Ang ubang mga sugilanon miingon nga gitagoan kini sa usa ka kaang, ug iyang gituslok og kahoy aron masuko aron paakon siya. Sa kataposan misulat siya sa martsang kadaogan ni Octabyano sa Roma.




#Article 489: Yasser Arafat (2783 words)


Si Mohammed Abdel Rahman Abdel Raouf Arafat al-Qudwa al-Husseini( محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني)(Agosto 4, 1929 – Nobiyembre 11, 2004), nailhan nga si Yasser Arafat, usa ka Palestinhon nga pangulo. Isip tserman sa Palestinhong Kagawasang Kalihokan ug pangulo sa Palestinhong Nasodnong Awtoridad, isip usa ka pangulo sa Fatah nga partidong politikal, nga iyang natukod pagka1959, si Arafat nakigbisog sa kadaghanan sa iyang kinabuhi batok sa Israel sa ngalan sa Palestinhong kaugalingong buot. Wala gayod siya mouyon sa katukoran sa Israel,apan giusab niya ang iyang baruganan sa pagdawat niya sa UN Security Council Resolution 242.

Si Arafat ug iyang kalihokan midagan sa pipila ka mga Arabong nasod. Sa pagka 1960 ug sayong 1970, ang Fatah misagubang sa Jordan sa usa ka gubat sibil. Gipagawas sa Jordan ug gilayas padulong sa Lebanon si Arafat ug ang Fatah nahimong dakong ginukod sa pagsulong sa Israel niadtong mga nasora sa tuig 1978 ug 1982. Ang kadaghnan sa mga Palestinhong katawhan — gawas sa ilang politikanhong ideya ug paksyon — milantaw kaniya isip usa manggugubat sa kagawasan ug martir kinsa mipakita sa ilang mga nasodnnong panglantaw, daghang Israeli mitan-aw kaniya isip usa ka terorista tungod sa daghang pagpangatake sa iyang paksyon batok sa mga sibilyan.

Kadugayan sa iyang karera, si Arafat misulod og negosasyon tali sa kagamhanan sa Israel aron paghuman sa pila na ka dekadang panagsungi niadtong nasora ug sa PLO. Apil niini ang Madrid Conference of 1991, ang 1993 Oslo Accords ug ang 2000 Camp David Summit. Iyang kaatbang sa politika ang mga Islamhon ug ubang makawalhong PLO misalikway kaniya tungod sa pagpakamasinugtanon niini sa kagamhanan sa Israel. Sa tuig 1994 si Arafat nakadawat og Nobel Peace Prize, uban niya si Yitzhak Rabin ug Shimon Peres sa negosasyon sa Oslo. Niini usab nga panahona ang Hamas ug ubang militanhong organisasyon misaka sa gahom ug gitay-og ang pundasyon sa awtoridad sa Fatah ni Arafat didto sa mga dapit nga gipuy-an sa mga Palistino.

Sa tuig 2004, paghuman nga napabilin siya sa iyang Ramallah compound sulod sa duha ka tuig sa Israelinhong kusog, si Arafat nasakit ug human na coma. Samtang wala matino ang hinungdan sa iyang kamatayon, mihisgot ang mga doktor og idiopathic thrombocytopenic purpura ug cirrhois, apan walay awtopsiya nga gihimo. Namatay si Arafat sa Nobiyembre 11, 2004 sa panuigon nga 75.

Si Arafat natawo sa Cairo sa mga Palestinhon nga ginikanan. Iyang amahan si Abdel Rauf-Qudwa al-Husseini usa ka taga Gaza; ang apohan ni Arafat nga babaye usa ka Ehiptohanon. Ang amahan ni Arafat nagtrabaho isip usa ka manindahay sa Heswitang bahin sa Cairo ug Distritong Sakakini. Iyang Ehiptohanong apohan gikan sa banayt nga Radwan sa Distritong Abbasiya sa Cairo, sumala sa manunulat sa kinabuhi ni Arafat nga si Said Aburish si Arafat nga ikaduha sa kamanghoran sa pito ka mga anak(uban sa iyang igsoung si Fathi) sila lamang ang mga anak nga natawo sa Cairo. Iyang inahan si Zahwa Abul Saoud, namatay sa balatian sa atay niadtong 1933 samtang si Arafat 4 ka tuig pa lamang ang panuigon..

Ang unang koneksyon ni Arafat sa Jerusalem nahitabo sa dihang ang iyang amahan dili na makabuhi sa pito niya ka mga anak nga nag-inusara, midapala siya kang Arafat ug kang Fathi ngadto sa banay sa iyang asawa sa Morokanhong bahin sa Karaang Dakbayan. Sila mipuyo didto uban sa ilang uyoan nga si Sehim Abul Saoud sa sulod sa upat ka tuig. Sa tuig 1937, gipatawag sila sa ilang amahan aron pagabantayan sila sa ilang magulang nga si Inam. Si Arafat ug iyang amahan naay relasyon nga nagkabati maong sa dihang namatay ang iyang amahan wala siya motambong sa lubong niini. Wala usab siya moduaw sa lubnganan niini didto sa Gaza.

Sa tuig 1947 si Arafat mitungha sa Unibersidad ni Haring Faoud I ug mitapos sa tuig 1950.Siya miangkon nga nakabaton siya og pagsabot sa Hudayismo ug syonismo tungod sa pagpakighinabi sa mga Hudeyo ug pagabasa sa mga pagawas ni Theodor Herzl ug ubang inilang syonista.Niadto usab nga panahona siya nahimong Arabong nasyonalista ug misugod sa pagbaton og mga armas aron ipayuhot ngadto sa Mandatong Briton sa Palestino aron gamiton sa mga iregular nga kasundaloan sa Arabong Labawng Taas nga Komite ug ang militiya. sa Kasundaloan sa Balaang Gubat. Pagkahitabo sa 1948 nga Arabo-Israelinhong Gubat, si Arafat mipahawa sa Unibersidad ug uban sa lain pang mga arabo misulod sila sa Palestino aron moapil sa mga Arabong nakiggubat sa Ehiptohanong kusog sa gubat. Sa sayong 1949 pagsugod og kahuman sa gubat nga dapig sa Israel, si Arafat mibalik sa Cairo nga nagkulang sa suportang pangpundok.

Pagbalik niya sa Unibersidad si Arafat mituon og civiil engineering ug milingkod isip pangulo sa Kadaghanang Kapundokan sa mga Palestinong Magtinun-an gikan sa 1952 hangtod sa 1956. Sa iyang unang tuig isip pangulo sa pundok ang Unibersidad giusab ang pangalan ngadto sa Unibersidad sa Cairo human sa usa ka coup nga gihimo sa mga Gawasnong Kadagkoang Kalihokan nga mipalagpot kang Haring Farouk I. Niadtong panahona si Arafat mitapos nga naay bachelor's degree sa civil engineering ug gipatawag sa katungdanan aron sa pagpakigsangka sa Ehiptohanong kusog niadtong Krisis sa Suez; apan wala gayod siya nakigsangka sa gigubatan.  Kadugayan niadtong tuiga, si Arafat migamit og puti nga keffiyeh sa konperensya sa Prague nga lahi sa iyang gigamit sa Kuwait nga checkered nga nahimo niyang simbolo.

Ang tinuod nga pangalan ni Arafat kay Mohammed Abdel Rahman Raouf Arafat al-Qudwa al-Husseini. Mohammed Abdel Rahman ang iyang unang ngalan, Abdel Raouf sa iyang amahan ug Arafat sa iyang apohan. Al-Qudwa ang sa iyang tribo ug al-Husseini ang sa kaliwatan diin nahiapil ang mga al-Qudwa.

Sanglit si Arafat nidako man sa Cairo, ang tradisyon sa dili pag-apil sa Mohammed kun Ahmad nga bahin sa pangalan sagad lamang; mga inilang Ehiptohanon nga silang Anwar Sadat ug Hosni Mubarak mibuhat usab sa ingon. Apan si Arafat wala usab moapil sa Adbel Rahman ug Abdel Raouf nga bahin. Sa mga tuig 1950 si Arafat misagop sa pangalan nga Yasser ug sa sayong panahon sa gubat siya migamit sa ngalan nga Abu Ammar. Katong duha ka mga ngalana gikan kang Ammnar ibn Yasir nga usa mga sayong sumusunod ni Muhammad. Bisan wala niya giapil ang kasagaran sa iyang mga naangkong ngalan, gipabilin niya ang Arafat tungod sa kahulogan niini sa Islam.

Pagkahuman sa Krisis sa Suez niadtong 1956, ang pangulong Ehiptohanon nga si Gamal Abdel Nasser, usa ka pangulo sa Gawasnong Kadagkoang Kalihokan, mitugot sa United Nations Emergency Force aron sa pagtukod nila didto sa Peninsula sa Sinai ug sa Gaza Strip, nga mihinungdan sa pagpahawa sa tanang gerilya kun fedayeen didto – apil na si Arafat. Si Arafat misulay unta og pagkuha og visa sa Canada ug kagdugayan sa Saudi Arabia, apan wala siya molampos sa iyang pagsulay. In 1957, he applied for a visa to Kuwait (at the time a British protectorate) and was approved, based on his work in civil engineering. There he encountered two Palestinian friends: Salah Khalaf (Abu Iyad) and Khalil al-Wazir (Abu Jihad), both official members of the Egyptian Muslim Brotherhood. Arafat had met Abu Iyad while attending Cairo University and Abu Jihad in Gaza. Both became Arafat's right-hand men in future politics. Abu Iyad traveled with Arafat to Kuwait in late in 1960; Abu Jihad, working as also a teacher, had been living there since 1959. After settling in Kuwait, Abu Iyad helped Arafat obtain a temporary job as a schoolteacher. Sa tuig 1957, misulay siya og visa sa Kuwait (nga protektado sa Hiniusang Gingharian niadtong higayona) ug milampos siya, base sa iyang buhat sa civil engineering. Didto nakahimamat siyag duha ka higalang Palestinhon: silang Salah Khalaf (Abu Iyad) ug Khalil al-Wazir (Abu Jihad), nga manag-ubang apil sa Ehiptohanong Panagkaigsuonayng Muslim. Si Arafat nakaila ni Abu Iyad sa Unibersidad sa Cairo ug si Abu Jihad sa Gaza. Silang duha nahimong mga sinaligan ni Arafat kadugayan sa politika. Si Abu Iyad miuban kang Arafat sa Kuwait sa tuig 1960; si Abu Jihad, nagtrabaho isip magtutudlo, ug nagpuyo na didto sukad pa niadtong 1959.. Pagkahuman og puyo sa Kuwait, si Abu Iyad mitabang kang Arafat aron makakuha og trabaho isip magtutudlo..

Samtang si Arafat nakihigalaay sa ubang mga Palestinhong nibakwi gikan sa Gaza ( ang uban nailhan niya didto sa Cairo), ug natukod niya ang pundok nga gitawag og Fatah. Ang tukmang petsa sa pagkatukod sa Fatah kay wala matino. Apan sa tuig 1958-1960, ang katukoran sa pundok nasulat sa usa ka Palestinhong nasynalistang magasin, Filastununa Nida al-Hayat (Among Palestina, Among Pagtawag sa Kinabuhi), nga gisulat ug gihimo sa mga sakop nga nagtukod sa kapundokan. Ang FaTaH binali nga akronim sa Inarabong ngalan nga Harakat al-Tahrir al-Watani al-Filastini nga nagpasabot Ang Palestinhong Nasodnong Kalihokan sa Kagawasan. Ang Fatah usa usab ka pulong nga nagpasabot sa sayong bahin sa Islamhong panahon nga 'pagsakop'.

Ang Fatah miula sa iyang kaugalingon sa Kagawasan sa mga Palestinhon pinaagi sa usa ka armadong pagpakigbisog nga sa mga Palestinhon. Mao kini ang nakapalahi sa ubang Palestinhong politikal ug geriyang kapundokan, binuhatan nga kasagaran mituo sa hiniusang Arabong pagtubag. Ang kapundokan ni Arafat wala modawa sa mga ideyolohiya sa Kadagkoang Arabong nasodnong kagamhanan niadtong panahona, kaysa sa ubang Palestinhong paksyon, nga nahimong tisunod sa ubang nasod sama sa Ehipto, Irak, Saudi Arabia, Syria, ug uban.

Subay sa iyang ideyolohiya, si Arafat midumili pagdawat sa mga donasyon gikan sa mga dagkong Arabong kagamhanan, aron makalihok nga gawasnon nila. Apan dili usab niya buot nga mahilayo kanila, ug aron pagtamod sa ilang nagkahiusang suporta milikay usab siya og mga panagkauban sa ubang pundok nga lain og ideyolohiya. Busa mitrabaho siya pag-ayo sa Kuwait, apan aron makamugna og pagsugod sa kaugmaong panalaping suporta sa Fatah, mikuha siyag mga hinabang gikan sa mga adunahang Palestinhon nga nanarbaho sa mga kanasoran sa Golpo, sama sa Qatar (diin niya nailhan si Mahmoud Abbas niadtong 1961). Kaning mga negosyanteha ug mga trabahor sa lanahan mitabang pagmaayo sa Fatah. Mipadayon si Arafat ning buhata sa ubang mga Arabong nasod sama sa Libya ug Syria.

Sa tuig 1962, si Arafat ug iyang labing suod nga kauban miadto sa Syria - nasod nga nakisalo og utlanan sa Israel - nga mibawi sa makadiyoton nga pakighiusa sa Ehipto ni Nasser. Niadtong mga tungora ang Fatah naay mokabat og 300 ka sakop, apan wala aniy mga manggugubat. Sa Syria hinuon nakakuha siyag mga sumusunod sa labawng taas nga kita aron matuman ang iyang armadong pagpakigbisog sa Israel. Ang gidaghanon sa taw sa Fatah napun-an human gipatas-an ang bayad sa mga sakop sa Palestinhong Kagawasang Kasundaloan ug ang regular nga militanhong kusog sa Palestinhong Kagawasang Kalihokan, nga gimugna sa Ligang Arabo niadtong 1964. Pagka disyembre 31 sa maong tuig, usa sa squad sa al-Assifa, usa ka armadong sanga sa Fatah misulay pagsulod sa Israel, apan nasakpan kini ug gidakp sa Lebanhong kusog. Sunod-sunod pang mga pagsulay ang gibuhat sa wala kaayo mabansay ug gamay rag armas nga manggugubat sa Fatah ang misubli. ang uban nagmalamposon, samtang ang uban wala. Si Arafat gayod ang angulo niining mga buhata.

Si Arafat ug iyang labing sinaligan nga si Abu Jihad nangapriso sa Syria sa dihang ang usa ka nakasiryanhon nga Palestinhong dako-dako, nga si Yusef Orabi gipatay. Pipila ka takna samtang wala pa siya gipatay, si Arafat nakighinabi niya aron mahiusa ang ilang paksyon ug pagpangayo og suporta ni Arafat ni Orabi batok sa iyang kailog sa pagkapangulo sa Fatah. Sa makadiyot nga paglakaw ni Arafat sa panagtabi nila, si Orabi gilabay sa gawas sa tulo ka andana nga edipisyo ug ang siryanhong puulis nga matinud-anon kang Hafez al-Assad (si Assad ug Orabi kunomga suod nga higala), gidudahang naay kalabot si Arafat sa panghitabo. Si Assad mipatawag og kapunongan nga mipakasala nilang Arafat ug Abu Jihad sa pagpatay. Hinuon ang duha gipasaylo sa pangulo sa Syria nga si Salah Jadid. Apan tungod sa panghitabo si Assad ug Arafat nagkalamat, nga nakita sa dihang nahimong pangulo si Assad sa Syria.

Pagka Nobyembre 13, 1966 ang Israel milusad og mga pagpang-atake batok sa Jordanhong gidumalaan nga West Bankhon aron nga lungsod sa as-Samu, isip pagtubag sa mga pagpamomba Fatah, nga mikutlo sa kinabuhi sa tulo ka sakop sa Israelinhong kusog sa kaluwasan duol sa habagatang utlanan sa Green Line. Sa mga Resultang pagpang-ingkwentro, ubay-ubay sa mga sakop sa Jordanhong kusog sa kaluwasan ang napatay ug 125 ka mga panimalay ang nangaguba. Kini nga mga pagpang-atake usa ka mga hinungdan sa 1967 Unom ka Adlaw nga Gubat.

Ang Unom ka Adlaw nga gubat nagsugod dihang milusad ang Israel og air strike batok sa Ehiptohanong Pangkahanginang Kusog niadtong Hulyo 5,1967. Ang gubat mitapos sa pagkalupig sa mga Arabo ug ang pag-ukopar sa Israel sa mga Arabong teritoryo, appil ang West Bank ug Gaza Strip. Bisan nangalupig si Nasser ug iyang mga Arabong kauban, si Arafat ug ang Fatah mura ra usab nga nakadaog, sanglit ang kadaghanan sa mga Palestinhon nga unta nakigkauban sa mga ilang Arabong kagamhanan, karon misugod na pagsugot nga usa ka 'Palestinhong' katumanan sa ilang suliran ang gikinahanglan. Sagad sa mga Palestinhong partidong politikal sama sa Arabong Nasodnong Kalihokan ni George Habash, Arabong Labawng Taas nga Komite ni Hajj Amin al-Husseini, ang Islamic Liberation Front ug ubang pundok nga gipaluyohan sa Sirya, nangakagay sa pagkalupig sa mga nasod nga nagpaluyo nila. Usa ka semana pagkahuman sa pagkalupig si Arafat milabang sa Suba sa Jordan nga tago ug miadto sa West Bank, diin siya nagtukod og mga kampo sa pagpangdani ila sa Hebron, Jerusalem ug Nablus, ug misugod og pagkakaplag og mga manggugubat ug manalapi sa iyang kawsa.

sa mao usab nga panahon, si Nasser mitawag kang Arafat pinaagi ni Mohammed Heikal (usa sa mga tigtambag ni Nasser) ug si Arafat gitawag ni Nasser nga 'dako-dako sa mga Palestinhon'. Sa Disyembre, si Ahmad Shekeiri minaog isip Chairman sa PLO. Si Yahya Hammuda mipuli sa iyang lugar ug gidapit si Arafat aron pag-apil sa ilang organisasyon. Ang Fatah mihatag og 33 sa 105 ka bangko sa Ehekutibong Komite sa PLO samtang 57 ka lingkoranan sa ubang gerilyang paksyon.

Sa kinatibuk-an sa 1968, ang Fatah ug ubang mga Palestinhong mga armadong grupo nahimong tumong sa mga dagkong operasyon sa Israelinhong kasundalohan sa Jordanhong barangay sa Karameh, diin ang Ulohan sa Fatah - ug ubang mga gamay-gamayng mga Palestinhong kampong bakwianan - nahimutang. Ang pangalan sa lugar sa Inarabo nagpasabot nga pulong sa dignidad nga nasaka sa iyang simbolismosa mata sa mga Arabo, labi na pagkahuman sa pagkapukan sa mga Arabo kaniadtong 1967. Ang operasyon nagkalisod sa mga atake, sama sa mga raketa nga gikan sa Fatah ug ubang mga Palestinhong militya, sulod sa naukopar nga West Bank. Sumala ni Said Aburish, ang kagamhanan sa Jordan ug ang ubang mga dagko sa Fatah mipahibalo kang Arafat nga adunay mga dagkong mga Israelinhong pagpangandam sa pag-atake nga pagahimoon sa mga lungsod maong ang mga fedayeen nga mga grupo sama sa Populanhong Tumong sa Liberasyon sa Palestina ni George Habash ug mibulag nga grupo ni Nayef Hawatmeh nga Deokratikong Tumong alang sa Liberasyon sa Palestina mibakwi sa ilang mga kusog gikan sa maong lungsod.

Sa pagkagabii sa Marso 21, ang IDF miatake sa Karameh uban sa mga dagkong armas, mga sakyanang dili madutlan ug mga eroplano iggugubat. Ang Fatah wala mobakwi nga mikugang sa mga Israelinhong militar. Samtang gihingusgan sa Israel ang kampanya, ang Hordanhong Kusog nahilabot nga nakapaaghat sa mga Israelinhon sa pagbakwi aron malikayan ang usa ka tataw nga gubat. Pagkahuman sa panangsanka mokabat 150 ka mga militanteng Fatah ang nangamatay ug usab kawhaan ka mga Hordanhong sundalo ug kawhaan ug walo ka mga Israelinhong sundalo. Bisan sa daghan napatay nga mga Arabo, ang Fatah miisip niini nga usa ka kadaogan sanglit ang Israelinhong kusog daling mibakwi. Si Arafat mismo atua sa panggubatan, apan ang detalye sa iyang kalabotan dili klaro. Hinuon ang iyang mga alyado - ug usab ang Israelinhong intelihensya - mikompimar nga siya midasig sa iyang mga taw sa tibuok sangka sa pagsukol ug sa dili pagbakwi.

Ang sangka detalyadong nasundan sa Time, ug ang nawong ni Arafat mipatik sa atubangan sa magasin pagkaDisyembre 13, 1968 nga isyu, nga nagdala sa iyang hulagway sa kalibotan sa unang higayon. Taliwala sa palibot nga human sa gubat, ang pagkaila ni Arafat ug sa Fatah naisa tungod niining mahinungdanong panghitabo, ug siya giisip nga nasodnong bayani nga mihagit pagsukol sa Israel. Inubanan sa daghang pag-abiba sa Arabong Kalibotan, daling mitubo ang mga donasyong pinansyal, ug armas sa Fatah ug nga kahimanan milambo. Ang mga sakop sa grupo midaghan samtang daghang mga batan-ong Arabo, apil na ang liboan nga mga dili Palestinhon, miapil sa Fatahref

Sa Palestinhong Nasodnong Konseho sa Cario niadtong Pebrero 3, 1969, si Yahya Hammuda minaog gikan sa iyang pagkachairman sa PLO, ug si Arafat ang mipuli. Nahimo siyangCommander-in-Chief sa Palestinhong Rebulosyonaryong Kusog duha ka tuig human niadto, ug sa tuig 1973, nahimo siyang pangulo sa politikal nga departamento sa PLO. 




#Article 490: Hitman (serye) (147 words)


Ang Hitman usa ka prankisa sa dulang video nga anaa sa PC ug sa ubang konsol pangduwa sama sa PlayStation 2, Xbox 360, Xbox, ug GameCube. Ang dula nagasentro kang Ahente 47 (usahay pagatawgon ug 47), usa ka asasin nga binayran, kansang nindot nga rekord nagbutang kaniya isip usa sa kinamaayohang mamumuno sa tibuok kalibutan. Siya kasagarang kontratahon sa mga dato ug mga dungganang mga tawo. Ang serye gidebelop sa usa ka Danikong kompanya, ang IO Interactive, karon usa na ka dibisyon sa Eidos Interactive. Ang mga dula adunay soundtrack nga sagol orkestral ug elektronikang musika, kinsa gihimo ni Jesper Kyd.

Bayolente kaayo ang dula, ug gikategorya kini sa ESRB isip Hamtong (17+). Ang tanang dula nagabase sa stealth nga mga pamaagi, ug ang ulahing tulo ka dula mahimong ibalhin gikan sa unang-persona ngadto sa ikatulong-persona nga pagtan-aw.

Aduna nay upat ka dula ang gipagawas sa serye




#Article 491: Simón Bolívar (624 words)


Si Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco kun labawng nailhan nga si Simón Bolívar (natawo niadtong Hulyo 24, 1783 sa Caracas, Kapitansya Heneral sa Venezuela – namatay niadtong Disyebre 17, 1830, sa Santa Marta, Gran Colombia (karon Colombia) maong usa sa mga labing makahuloganong pangulo sa Hispanikanhong Amerika nga magmadaugong pakigbisog alang sa kagawasan sa Espanya uban ni José de San Martín, ug sa tanan nailhang Gubat ni Bolívar.

Pagkahuman sa kadaogan sa mga monarkiyang Katsila, si Bolivar miapil sa pagtukod sa Gran Colombia, usa ka nasod nga milangkob sa mga gawasnong mga kolonya sa Espanya. Si Bolivar nahimong Pangulo sa Gran Colombia niadtong 1821 hangtod 1830, Pangulo sa Peru niadtong 1824 hangtod 1826 ug Pangulo sa Bolibiya niadtong 1825 hangtod 1826. Pagkahuman sa iyang kamatayon niadtong 1830 ug ang pagkabungkag sa Gran Colombia niadtong 1831, ang legasya ni Bolivar niambag sa kagawasan sa karong Bolibiya, Colombia, Ecuador, Panama, Perú ug Venezuela.

Ang aristokratong kagikan sa Bolivar gikan sa usa ka gamay nga baryo sa Baski nga Nasod, nga gitawag nga Bolibar, nga gigikanan sa kataposang ngalan. Ang iyang amahan may halayong kagikan kang Haring Fernando III sa Castile ug Konde Amedeo IV sa Savoy. Ang mga Bolivar mipuyo sa Venezuela sa ika-napulog unom nga gatos ka tuig. 

Usa ka bahin sa ilang bahandi gikan sa bulawan sa Suba sa Aroa ug minahan sa tanso sa Venezuela. Sa tuig 1632, ang bulawan unang namina, nga mipadayon pag mga pagkakaplag sa mga daghang deposito sa tanso. Sa kadugayan sa tuig 1600, ang tanso gipangkuha nga gihinganglang Cobre Caracas. Kining mga minahana nangahimong panag-iiya sa banay ni Simón Bolívar. Kadugayan sa iyang kinabuhing rebulosyonaryo, si Bolívar migamit sa bahin sa kita ato aron pag-abag sa galastoan sa mga rebulosyonaryong gubat sa Habagatang Amerika. Ang ubang mga taw mipaangkon nga ang iyang banay midako sa pagkainila sa wala pa kini maadunahan. Sama sa, ang Katedral sa Caracas, gitukod niadtong 1575, naay usa ka kapilya sa kilid nga giula alang sa banay ni Simón Bolívar.

Pagkahuman sa kamatayon sa iyang amahan nga si Juan Vicente de Bolívar y Ponte, unang Marqués de San Luis, ug iyang inahan nga si María de la Concepción de Palacios y Blanco, miadto siya sa Espanya sa tuig 1799 aron pagtapos sa iyang edukasyon. Didto gipakaslan niya si María Teresa Rodríguez del Toro y Alaysa niadtong 1802, apan sa pagbalik sa Venezuela niadtong 1803, nakaangkon siya yellow fever. Si Bolívar mibalik sa Uropa niadtong 1804 ug kato panahon sa paglingkod ni Napoleon.

Si Bolivar mibalik sa Venezuela kaniadtong 1807 ug si Napoleon mihimo ni Joseph Bonaparte nga Hari sa Espanya ug iyang mga kolonya sa tuig 1808 miapil siya sa kalihokan batok sa hunta sa Habagatang Amerika. Ang hunta sa Caracas mipadayag sa kagawasan niini niadtong 1810 ug si Bolivar gipadala sa Hiniusang Gingharian sa usa diplomatikong katuyoan.

Si Bolívar mibalik sa Venezueela sa tuig 1811. Pagkamarso tuig 1812 si Bolívar napugos paghawa sa Venezueela tungod sa usaka linog nga miguba sa Caracas. Sa Hulyo 1812 ang dako-dako sa hunta nga si Francisco de Miranda mitugyan sa mga Katsila ug si Bolivar kinahanglan moikyas adto sa Cartagena de Indias. Sulod niining mga panahona nga si Bolivar misulat sa iyang Manifesto sa Cartagena.
Pagka tuig 1813, human makakuha og militar sa Bag-ong Granada ilalom sa direksyon sa Kongreso sa Bag-ong Granada sa Tunja, nangulo siya og usa ka pagsulong sa Venezuela pagka Mayo 14. Kini ang sinugdanan sa bantog nga Makagustong Kompanya. Misulod siya sa Mérida pagka Mayo 23 diin siya giila nga El Libertador nga human sa pagkuha sa Trujillo sa Hunyo 9. Human sa unom ka adlaw pagka Hunyo 15 iyang gibasa ang iyang bantogan nga Dekreto sa Gubat hangtod sa Kamatayon (Decreto de Guerra a Muerte).




#Article 492: Gwardiyang Praetorian (1056 words)


Ang Guwardiyang Praetorian usa ka linaing mga tigbantay alang sa mga Emperador sa Roma. Sa wala pa gigamit ang ngalan alang sa mga guwardiya sa emperador, ang titulo gigamit alang sa mga guwardiya sa mga heneral sa pagsaka sa pamilyang Scipio. Giwagtang ni Constantino I ang mga guwardiya niadtong ika-4 nga siglo.

Ang terminong Praetorian gikuha gikan sa tolda sa heneral (o praetor) sa usa ka pundok sa kasundalohang Romano nga anaa sa panggubatan— ang praetorium. Naandan sa mga tigmando ang pagpili og mga sundalo aron magbantay sa ilang tolda, ug apil na sa tag-iya sa tolda. Sila gilangkoban sa infanterya ug kabalyera. Niining panahona, ang mga Kohorte (yunit militar)kohorte giila pa isip cohors praetoria, ug pipila ka inilang tigmando ang anaay usa ka pundok kanila, lakip na si Julius Caesar, Mark Antony, ug Augustus (Octavian). Nakit-an ni Julius Caesar, tungod sa Legio X Equestris, nga ang usa ka yunit nga mas maayo pa sa iyang kaubanang mga lehiyon usa ka dakong tabang sa panahon sa gubat. Sa pagka emperador ni Augustus, iyang nakit-an ang maong yunit isip gamit dili lang sa gubat, kun dili apil na usab sa politika. Busa, gikan sa mga lehiyon sa mga lalawigan, iyang girekrut ang mga guwardiyang praetorian.

Ang orihinal nga guwardiya lahi ra kaayo sa ulahing mga pundok sa guwardiya, kinsa niay moprotektar sa emperador, mao na hinuoy mihulga sa gahom niini. Si Augustus nakasabot sa panginahanglan nga adunay moprotekta kaniya didto sa Roma, apan mabinantayon siya nga dili molapas ang gahom sa maong mga protektor. Busa, siyam ra ka kohorte ang iyang giporma, tagsa adunay 1000 (500 sa sinugdan) ka sundalo. Tulo ra niining maong pundok ang anaa sa Roma. Aduna usay gamay nga pundok sa mga buwag nga yunit sa kabalyera (turma) nga tagsa adunay 30 ka tawo. Samtang ang Guwardiya nagpatrolya sa dagkong edipisyo ug sa palasyo, ang uban gibutang sa mga lungsod duol sa Roma. Niadtong 2 BK, adunay duha ka Prepektong Praetorian ang gipuno. Sa maong sistema, ug sa kuting mata ni Augustus, walay internal nga hulga ang mitumaw gikan sa Guwardiya. 

Ang kamatayon ni Augustus niadtong Agosto 19, 14, maoy nagmarka sa pagtapos sa kalinaw sa mga Praetorian. Sa tibuok kasaysayan sa Guwardiya, si Augustus ra gayod ang ilang gialagaran nga adunay tibuok pag-unong. Sa misunod nga mga paghari, ilang gipatigbabaw ang ilang personal nga ambisyon ug nag-apil-apil sa politika.

Ang ambisyosong si Lucius Aelius Sejanus, ang nahimong prepekto sa panahon ni Tiberius, maoy usa sa mga unang naggamit sa guwardiya alang sa personal nilang interes. Iyang gibalhin ang mga guwardiya gikan sa mga lungsod sa Italya ngadto sa dakbayan sa Roma, ug gipugos ang emperador sa paghimog Castra Praetoria (kampo sa mga Praetorian) sa gawas mismo sa Roma. Tungod niini, napundok ni Sejanus ang tanang mga guwardiya sa Roma mismo. Ug usab, ang tibuok guwardiya anaa na sa pagbuot sa emperador, apan ang emperador usab anaa na sa kaluoy sa mga guwardiya. Usa ka dakong ehemplo niini mao ang panghitabo niadtong 31 AD, diin si Tiberius nagsalig na lang sa iyang cohors praetoria batok sa mga mialsang guwardiya ni Sejanus. Bisan tuod og napilde ni Tiberius si Sejanus sa miulbong sangka didto, napakita sa mga praetorian ang ilang potensiyal nga gahom politikal.

Human sa kamatayon ni Sejanus, ang mga guwardiya nagsugod og apil-apil sa dula sa politika. Uban ang kuwarta, o sa ila ra kahang pagbuot, ilang gipamatay ang pipila ka emperador, ilang gidaugdaog ang ilang kaugalingong prepekto, ug gihulga ang Senado sa Roma. Niadtong 41, ilang gipatay si Caligula ug gipuli si Caludius sa trono, uban sa ilang paghagit sa senado sa pagbatok sa ilang mga buhat.

Ang tuig 69 maoy usa sa labing dugoong tuig nga giapilan sa guwardiya, ang Tuig sa upat ka Emperador. Human mapakyas si emperador Galba sa paghatag ug donativum (regalong imperyal) ngadto sa guwardiya, mitabok sila ngadto kang Otho ug gipatay ang emperador. Si Otho mihatag sa mga demanda sa guwardiya aron makuha ang ilang suporta. Human mapildi si Otho, gipapas ni Vitellius ang karaang guwardiya ug gipulihan ug bag-ong pundok nga adunay napulog-unom ka kohorte. Gigubat si Bitellius ni Vespasian, kinsa migamit sa mga karaang praetorian isip kabahin sa iyang kasundalohan. Sa pagsaka na niya sa trono, iyang gibalik sa siyam ka kohorte ang gidak-on sa guwardiya. Isip panegurado, iyang gitudlo iyang anak, si Titus, isip Prepektong Praetorian.

Bisan tuod og mahimong patyon sa mga guwardiya ang emperador, wala silay gahom pagpadagan sa pangagamhanan. Busa, ang guwardiya nahimong instrumento sa mga ambisyosong politiko aron makasaka sa trono. Makita nga ang guwardiya walay interes sa pagdumala sa imperyo, hinuon ang ilang giapas mao ang ilang kaugalingong panginahanglan. Pananglitan, niadtong 193, gipalit ni Didius Julianus ang imperyo gikan sa guwardiya, sa dihang ila kining gisubasta human nila patya si emperador Pertinax.

Niadtong 284, gipagamyan ni Diocletian ang gidak-on sa guwardiya. Wala na usab sila mahiapil sa kinabuhi sa palasyo, kay si Diocletian didto na man tigpuyoan sa Nicomedia, mga 60 milya (100 km) gikan sa Byzantium sa Asya Minor. Usa ka bag-ong pundok, ang mga Jovian ug mga Herculian, maoy gipuli sa guwardiya isip protektor sa emperador. Kini milungtad hangtod sa tetrarkiya. Sa pagbiya ni Diocletian sa trono niadtong Mayo 1, 305, ang ilang Castra Praetoria gigamit na lang sa gamayng pundok sa mga tigbantay sa Roma.

Ang kataposang buhat sa mga Praetorian nagsugod niadtong 306, dihang ilang gisuportaan si Maxentius isip emperador. Si Caesar Flavius Valerius Severus, ubos sa sugo ni Galerius, misulay sa pagbulag sa guwardiya, apan misangpot hinuon sa usa ka pag-alsa ug sa mas kusog nga pagsuporta kang Maxentius. Sa dihang gisulong ni Constantino ang Bantogan ang Italya niadtong 312, adunay nahitabong sangka sa Tulay nga Milvian, diin mga kohorte sa mga Praetorian ang mi-apil sa kasundalohan ni MAxentius. Napilde sila ni Constantino, ug iyang gidayon ang pagbulag sa guwardiya. Iya usab nga gipaguba ang Castra Praetoria. Kadto mao ang pagkatapos sa guwardiya, sa ilang serbisyo ug mga hulga.

Bisan tuod og ang Guwardiyang Praetorian nailhan tungod sa ilang mga hulga, intriga, ug mga asasinasyon, ang mga Praetorian nahimong usa ka epektibong pundok sa iyang unang duha ka siglo nga pagserbisyo. Niining panahona, migawas nga nakatabang gani ang ilang pagpatay sa mga emperador, kay ang mga emperador kaniadto huyang, barbaro, ug mga dili man ilado. Kini maoy nakapataas sa paghari sa mga maayo ug buotang mga emperador, busa migawas ang Pax Roma.




#Article 493: Sistema sa pagsulat (2814 words)


 

Ang sistema sa pagsulat isa sa simbolikong sistema sa pagpadayag sa pinulongan pinaagi sa pagsulat. Ang pagsulat mao ang representasyon sa pinulongan ngadto sa teksto nga porma gamit ang mga simbolo. Ang mga sistema sa pagsulat lahi sa ubang mamahimong simbolikong komunikasyon, kinahanglan masabtan ang paglitok sa usa ka pinulongan aron masabtan ang sulat. Ang dakong benepisyo sa usa ka sistema sa pagsulat mao ang han-ay nga paghipos og mga impormasyon nga kinaiya sa usa ka pinulongan. Ang ortograpiya mao ang tawag sa mga paagi ug balaod sa tukmang estruktura sa pagsulat sa usa ka pinulongan. Kadaghanan sa mga nasod, apil na ang Pilipinas, migamit sa alpabetong Latin isip sistema sa pagsulat.

Ang mga sistema sa pagsulat gikalahi sa ubang mamahimong simbolikong kumonikasyon kay masabtan ang buot ipasabot sa usa ka pinulongan aron masabtan ang sulat. Sa pikas bahin, ang ubang mamahimong simbolikong sistema sama sa mga pahibalong hulagway, pagpinta, mapa, ug matematika wala manginahanglan og kaalam sa usa ka pinulongang gibatbat.

Matag katilingban naay pinulongan, nga giingong naa na daan  ug nagpakita sa kondisyon sa taw. Apan, bag-o lang nahitabo ang paglambo ug pagsakop sa mga sistema sa pagsulat kon buot huna-hunaon. Pagkahimo na sa mga sistema sa pagsulat hinay kining nausab kaysa mga pinulongan, ug usahay makapreserbar sa mga pagpadayag nga wala na gigamit sa gitabing pinulongan. Ang dakong nakaayo sa usa ka sistema sa pagsulat mao nga makahipos nig mga impormasyon.

Tanang mga sistema sa pagsulat naay:

Ang pagtuon sa sistema sa pagsulat milambo sa naay lain-laing gawasnong pagtuon sa ubang nagkadaiyang sinulatan, ug ang mga katawagan nagkalahi sa usa ka bahin ngadto sa ubang bahin.

Ang katawagan nga teksto mahimong nagpasabot sa usa ka produkto sa sistema sa pagsulat. Ang buhat nga paghimo og teksto ginatawag nga pagsulat, ug ang buhat sa pagpasabot sa teksto ang pagbasa. Sa pagtuon sa sistema sa pagsulat, ang ortograpiya nagpasabot sa paagi ug lagda nga gibuhat pagkasulat (nagpasabot nga tukmang pagkasulat), ug sa mga alpabetong sistema, apil ang konsepto sa panitik.

Ang grapemo usa ka katawagang teknikal nga nagpasabot sa espesipikong basehan sa usa ka sistema sa pagsulat. Ang mga grapemo mga dili kaayo makahuloganon nga kon iuban makamugna og pundasyon sa mga teksto sa usa ka sistema sa pagsulat nga mahimong mugnaon, uban sa mga lagda sa pagkagamit ug paggamit. Ang konsepto nahisama sa ponemo nga gigamit sa tinabing pinulongan. Sama sa Latin nga gibaseng mga sistema sa pagsulat sa makabag-ong Iningles, mga grapemo naglakip sa madyuskulo ug minuskulo nga porma sa kawhaan ug unom ka mga titik sa alpabeto (mitugbang sa daghang ponemo), mga marka sa puntuwasyon (kasagaran dili ponemiko), ug sa ubang simbolo sama sa Arabikong numeral (logogramo sa mga numero).

Ang usa ka grapemo mahimong nagrepresentar sa daghang pamaagi, diin ang matag kalainan lahi ang makita sa ubang paagi, apan tanan gipasabot nga nagrepresentar sa samang grapemo. Kining mga kalainana nailhan nga mga alograpo sa usa ka grapemno (kompara sa termino nga alopono nga gigamit sa lingwistikong pagtuon). Pananglit, ang minuskulo nga titik nga a naay lain-laing alograpo nga isulat nga pakatay, kapital nga ltitik, o tinayp nga letra. Ang pagpili sa lain-laing alograpo mamahimong giimpluwensyahan sa gigamit sa pagsulat, ang gisulatan, ang estilo sa nagsulat, ug ang dili mabantayang agi sa nagsulat.

Ang tawag nga glipo, timailhan ug karakter ug karakter usahay gigamit nga nagpasabot sa grapemo. Ang sagad nga paggamit nagkalahi-lahi; kompara sa cuneiform, maya nga glipo, Ininsik nga karakter. Ang mga glipo sa kasagarang mga sistema sa pagsulat gilangkoban sa mga linya (o strokes) ug gitawag nga linear, apan naay nga glipo sa dili-linear nga sistema sa pagsulat nga gilangkoban sa ubang matang sa marka, sama sa Cuneiform ug Braille.

Ang mga sistema sa pagsulat mga sistema nga konseptuwal, usab ang mga pinulongan nga gigamit nila. Ang mga sistema sa pagsulat mahimong maisip nga kompleto sumala sa sulod nga ilang gipadayag ang tanang mamahimong mapadayag sa gitabing pinulongan.

Ang mga sistema sa pagsulat giunahan sa mga wala pay sulat, nga mga pamaagi nga ideyograpiko ug sayong pagpahinumdom nga mga simbolo. Ang mga labing inila mao ang:

Nahimo ang unang sistema sa pagsulat kay duol-duol sa pagsugod sa panahon sa Bronse sa dugay nga Neolitiko sa dugay nga ika-4 nga mileniyum BK. Ang Sumeriyano sa karaang kuniporma nga pagsulat ug ang Ehiptohanong heroglipiko kay mga gikonsiderar nga labing sayong sistema sa pagsulat, nga samang naggikan sa ilang gigikanang wala pay pagsulat nga sistema sa simbolo gikan sa 3400-3200 BK uban sa labing sayong nga sulat gikan sa 2600 BK

Ang Ininsik nga pagsulat mahimong napalambo nga gawasnon sa mga Tunga-tungang Sidlakang mga sinulatan, sa mga 1600 BK

Ang mga pre-Columbiano nga Tungang amerika nga mga sistema sa pagsulat (apil na ang uban nga Olmec ug mga Maya nga pagsulat gikatuohang naay kagikan nga gawasnon.

Gikatuohang ang unang tinuod nga alpabeto migawas sa mga 2000 BK, isip representasyon sa usa ka pinulongan nga gikan sa Semitikong mga ulipon sa Ehipto sa mga Ehiptohanon. Ang ubang mga alpabeto sa kalibotan karon mamahimong gikan sa ning kausaban, daghan usab ang gikan sa Pinisyano nga alpabeto, kun direktang naganahan sa desinyo ini.

Ang labing karaang nailhang mga matang sa pagsulat sagad ani mga logograpiko, gibase sa mga piktograpiko ug idiyograpikong elemento. Kasagaran sa mga sistema sa pagsulat mahimong mabahin sa tulo ka mga kategorya: logograpiko, silabiko, ug alpabetiko; hinuon kadtong tulo mahimong makita sa ubang sistema sa pagsulat sa nagkalain-laing kadaghan, nga nakapalisod sa pagkategorya sa sistema. Ang tawag nga sistemang komplekso nagpasabot usab nga ang pagkasagol-sagol nakapahimong lisod sa pagbahin-bahin. 

Ang logoramo usa ka sinulat nga karakter nga nagpakita og kompleto mga pulong. Sagad sa mga Ininsik nga karakter giisip nga logogramo.

Ang matag karakter nagrepresentar og pulong (kun, labaw nga tino, usa ka morpemo), daghang mga logoramo ang nagkinahanglan nga masulat ang tanang pulong sa pinulongan. Ang kadaghanan sa mga logogramo ug ang pagtimaan sa ilang mga pasabot mao ang unang nakalisod sa logograpikong sistema kaysa sa mga alpbetong sistema. Apan, hinuon ang pasabot gikan man sa simbolo, ang maong logograpikong sistema mamahimong magamit sa ubang pinulongan. Sa pagkagamit, kani tinuod lamang sa mga dug-ol nga mga pinulongan, sama sa Ininsik nga mga pinulongan. Ang Hinapon migamit og nga Ininsik nga mga logogramo sa pagsulat niini, uban sa mga silabikong nagdala sa mao nga samang pasabot. Apan ang pagkasunod sa mga pulong, ug labaw na ang batadila, lahi na nga ang usa ka taas nga Ininsik nga sulat dili dayon masabot sa usa ka Hapon kon walay kaalam sa batakang Ininsik nga batadila, apan ang mga mubo nga mga pahayag sama sa mga pang-ulo sa mga pamantalaan dali ra nga masabot.

Samtang ang ubang mga pinulongan wala maggamit sa mga logograpikong sistema sa pagsulat ang ubang mga pinulongan migamit og uban nga logogramo. Usa ka maayong ehemplo niini mao ang makabag-ong kasadpang logogramo nga mao ang Hindu-Arabikong numero mdash; ang tanang migamit sa simbolo nakasabot sa pasabot 1 bisan gitawag ni niyang usa, one, eins, uno, yi, ichi, kun ehad. Ang ubang kasadpang logogramo naglakip sa ampersand , ang percent sign % ug uban pang mga simbolo nga nagrepresentar og mga panalapi ($, ¢, €, £, ¥ ug uban pa.)

Ang mga logogramo usahay gitawag nga ideyogramo, usa ka pulong nga nagpasabot sa mga simbolo nga nagpasabot sa mga libog nga ideya, apan ang mga lingwista molikay ining paggamit, kay ang Ininsik nga karakter kanunayng semantikondash;ponetiko nga sinagol, mga simbolo nga naglakip sa pasabot ug simbolo sa pagsulti. Ang ubang mga dili lingwista naglahi sa leksigrapo ug ideyograpo, diin ang mga simbolo sa leksigrapo nagreprsentar og mga pulong, ug ang mga simbolo sa ideyograpo nagrepresentar og pulong kun morpemo.

Ang labing mahinungdanong (ug usab ang nag-inusarang gigamit hangtod karon) makabag-ong logograpikong sistema sa pagsulat mao ang Ininsik, kansang mga karakter ginamit kun gigamit sa nagkalain-laing gintang sa pagkausab, sa Ininsik, Hinapon, Koreyano, Biniyatnamis, ug ubang sidlakang Asyang mga pinulongan. Ang Karaang Ehiptohanong hegroglipiko ug ang Mayanhong sistema sa pagsulat mga sistema usab nga naa'y logograpikong lakip, bisan sila naay mga ponetikong bahin ug wala na sila gigamit karon. 

Samtang ang mga logograpiko naggamit og usa ka simbolo sa usa ka pulong, ang silabaryo usa ka han-ay sa mga sinulat nga simbolo nga nagrepresentar og mga silabiko, nga makahimo og pulong. Ang usa ka simbolo sa silabaryo nagrepresentar og patingog nga gisundan sa usa ka katingog kun usa ra ka katingog. Sa usa ka tinuod nga silabaryo walay sistematikong grapikong kaingnan sa mga karakter nga duol og pagkasulti (hinuonang uban naa'y grapikong kaparehasan sa katingog). Maong ang mga karakter nga ka, ki, ug ku wala'y kaingnan nga mopadangat ilang k nga susama. Lahi kini sa mga abugida nga diin ang mga grapemo nagrepresentar og silabiko ug diin ang mga karakter nga nagrepresentar og managsusamang tingog managsama usab ang dagway (usa ka susamang patingog nga giusab gamay aron pagrepresentar sa katingog sa silabiko).

Ang mga silabaryo labawng nahaom sa mga pinulongan nga naa'y yano nga silabikong istruktura sama sa Hinapon. Ang ubang mga pinulongan nga nigamit og silabikong pagsulat mao ang Griyegong Mayseneyano (Linear B) ug ang mga Lumad nga Amerikanhong pinulongan sama sa Cherokee. Ubang mga pinulongan sa Karaang Duol nga Sidlakan migamit og mga inusab nga kuniporma nga usa ka silabaryo nga naa'y elemento sa dili silabiko.

Ang alpabeto usa ka gamay nga han-ay sa mga letra - mga batakang simbolo - nga matag usa nagrepresentar kun girepresentar og ponemo sa usa ka gitabing pinulongan. Ang pulong mga alpabeto gikan sa alpha ug beta, nga mao ang unang duhang simbolo sa Griyegong alpabeto

Sa usa ka perpektong ponemikong alpabeto, ang mga ponemo ug mga titik motugbang gayod s duha ka mga direksyon: ang manunulat makatagna sa pagkasulat sa pulong nga gihatag ang pagkasulti niini, ug ang usa ka nagtabi makatag-an sa pagkabatbat sa pulong nga hinatag ang pagkasulat. Matag pinulongan naa'y lagda nga nagdumala sa pagkagamit sa mga titik ug ponemo apan ang mag-agad sa pinulongan kaning mga lagda mamahimong masunod kun dili kaayo pagasundon.

Ang mga perpektong ponemikong alpabeto dali rang gamiton ug kat-onon ug ang mga pinulongan nga naggamit nila (sama sa Serbokroatiyano) naa'y mga labawng mugbong utlanan sa literasya kaysa sa ubang mga pinulongan sama sa Iningles, nga naay libog kaayo ug iregular nga pamaagi sa pagkasulat. Samtang ang mga pinulongan nag-usab nga gawasnon sa ilang mga sistema sa pagsulat ug ang mga sistema sa pagsulat gihulaman alang sa mga pinulongan nga dili haom niini, ang pagkahaom sa mga titik sa alpabeto nga motugbang sa ponemo sa usa ka pinulongan nagkalahi-lahi gikan sa usa ka pinulongan ngadto sa uban ug bisan sa usa ka pinulongan. Sa makabag-ong panahon nga kanus-a ang mga lingwistiko nagmugna og sistema sa pagsulat sa usa ka pinulongan nga wala kaniadto wala pa, ang tumong mao nga ang pagmugna og ponemikong alpabeto. Hinunoon usab nga ang usa ka matuod nga ponetikong alpabeto sa usa ka natural nga gitabing pinulongan lain kaayo sanglit naa kini'y dakong kalainan sa ponetiko. Usa ka pananglitan niini mao ang International Phonetic Alphabet (IPA).

Ang mga unang matang sa alpabeto nga nahimo mao ang abjad. Ang abjad usa ka alpabetikong sinulatan nga naay simbolo sa matag patingog. Ang abjad nalahi sa ubang mga reglar mga alpabetong sistema sa pagsulat kay ang abjad naa lamang kini'y karakter alang sa mga patingog nga tingog. Ang mga katingog kasagarang dili isulat sa abjad.

Ang tanang nailhan nga mga abjad (gawas na lang tingali sa Tifinagh) nalakip sa Semitikanhong pamilya sa mga pagsulat ug gikan sa orihinal nga Amihanang Linyar nga Abjad. Tungod ani mao nga ang mga Semitikanhong pinulongan ug mga kaduol nga mga Berber pinulongan naa'y istrukturang morpemhon nga nakapahimo sa pagbutang og ilhanan sa katingog nagbalik-balik sa kadaghanang panghitabo.

Ang uban nga mga abjad (sama sa Arabiko ug Hebreohanon) naa'y mga timailhan sa kaitingog apan gigamit lamang kini sa mga piniling konteksto sama sa pagtudlo. Daghang mga pagsulat ang gikan sa mga abjad ang migamit og katingog sa pagsulat aron mahimong matuod nga alpabeto, ang labing inila ini mao ang pagkagikan sa Griyegong alpabeto sa Pinisyanong abjad. Kani sagad nga mahitabo diin ang abjad gigamit aron pagsulat og dili Semtikanhong pinulongan. 

Ang tawag nga abjad mikuha sa ngalan ini gikan sa karaang pagkasunod sa Arabikong alpabeto nga patingog nga mao ang Alif, Bá, Jim, Dál, bisan ang pulong naa'y mga sayong ugat sa mga Pinisyano kun Ugaritiko.

Ang abjad mao gihapon ang pulong alang sa alpabeto sa Inarabo, Malay ug Indonesiyanhon.

Ang abugida usa ka alpabetikong sistema sa pagsulat kansang mga simbolo nagrepresentar og mga patingog nga naa'y lain-laing katingog nga mamahimong mabutang ug diin ang pag-usab sa batakang simbolo nagpasabot og laing mga katingog gawas sa masunod ini.

Maong sa abugida wala'y simbolo alang sa k apan naa sa ka (kon a ang masunod nga katingog) ug ang ki gisulat sa pag-usab sa ka nga simbolo sa paaging nahisama sa pag-usab sa la ngadto sa li. Sa daghang mga abugida ang pag-usab gibuhat sa pagdugang og simbolo sa katingog apan naa pa'y daghang lain-laing paagi (ug gigamit) sama sa pagbali sa simbolo, pagdugang og mga diyakritiko ug uban pa.

Ang daling makitang kalainan sa mga silabaryo mao ang pagkanaa'y simbolo sa matag posibleng silabiko ug ang mga simbolo sa matag silabiko wala'y sistematikong grapikong kaingnan. Naa'y mga grapikong kaingnan tungod sa ang mga abugida gikan sa mga abjad ug ang mga patingog nga mimugna sa simbolo gikan sa masunod nga patingog ug ang bag-ong simbolo sa katingog mga timailhan nga gidugang base sa simbolo.

 

Ang Ethiyopyanhon nga pagsulat sa ka abugida bisan ang pag-usab sa kantingog sa Ethiyopikanhon dili gayod sistematiko. ang Canadian Aboriginal syllabics mahimong matawag nga mga abugida bisan panagsa ra kining natan-aw nga ingon ani. Ang labing dako nga hugpong sa mga abugida mao ang Brahminhong pamilya sa mga pagsulat nga naglakip sa hapit tanang pagsulat sa Indiya ug Habagatang-silangang Asya

Ang ngalan nga abugida gikan sa unang upat ka mga karakter sa pagkasunod sa Ge'ez nga pagsulat nga gigamit sa ubang mga  relihiyosong konteksto. Ang tawag gimugna ni Peter T. Daniels.

Ang petsuryal nga sinulatan naa'y mga butang nga wala sa alpabeto. Ang simbolo niini wala magrepresentar og tibuok nga ponemo, apan mga elemento (petsur) nga makahimo'g ponemo, sama sa pagkasulti kun sa dapit sa artikulasyon. Buot huna-hunaon ang matag petsur mahimong masulat sa lahi nga letra; ug ang mga abhad kun mga abugida kun bisan ang mga silabaryo mahimong ma petsuryal apan ang labing inila nga sistema aning matanga mao ang Koryanong hangul. Sa hangul ang petsur nga simbolo gikuyog aron makaporma og alpabetikong letra ug kaning mga letra giuban aron mahimong blokeng silabiko aron ang sistema magu-uban sa tuloka ang-ang sa ponolohikal nga representasyon.

Ang kasagaran sa mga sistema sa pagsulat dili usa lang ka matang. Pananglitan sa Iningles nga sistema sa pagsulat migamit kini og mga logogramo sama sa #, $, ug  . Usab ang tanang logograpikong sistema sa pagsulat naay mga ponetikong katugbang, kon naa man kini sa silabaryo, sama sa Ininsik nga (logo-silabiko), kun abjad ug sa Ehiptohanon nga (logo-katingog).

Ang ubang mga pagsulat mga libog kaayo. Ang mga semi-silabaryo sa kaarang Espanya kay mga silabiko sa plosibo sama sa p, t, k, apan ang alpabetiko sa ubang mga katingog. Sa ubang bersyon, ang mga patingog isulat og balik human sa silabikong titik, nga naghimo og alpabetikong pagsulat, ug sa ubang tulo naay titik sa /Cu/ ug lain sa /Ca/ ug /Ci/. Hinuon ang tanang mga patingog gisulat sama sa Brahmikong mga abugida, ang titik nga /Ca/ gigamit lamang isip katingog.

Ang mga lain-laing mga pagsulat naa'y lain-laing direksyon sa pagsulat. Ang mga karaang mga alpabeto mahimong magsulat sa bisan unsang direksyon: mamahimong pahigda (wala ngadto sa tuo kun tuo ngadto sa wala) ug pabarog (pataas ug paubos). Mahimo usab nga boustrophedon: nga magsugod sa pahigda sa usa ka direksyon unya inig human sa linya padulong sa pabaling direksyon. Ang Ehiptohanong heroglipo usa ka pagsulat nga ang sugod sa linya gisulat nga pahigda nga mag-agad sa direksyon diin nag-atubang ang mga hayop ug tawo nga ideyogramo. 

Ang Grineyegong alpabeto ug iyang mga misunod nga alpabeto naggamit sa wala ngadto sa tuo nga direksyon, gikan sa taas ngadto sa ubos sa panid. Sa ubang mga pagsulat sama sa Arabiko ug Hebreyo nahimong tuo ngadto sa wala. Ang mga pagsulat nga migamit og Ininsik nga karakter gisulat nga pabarog (ibabaw paubos) gikan sa tuo ngadto sa walang bahin sa panid apan karon panagsa na lang nga gisulat nga pinaingon ani tungod sa Kasadpan nga mga impluwensya, nagtubong panginahanglan sa pagsulod og mga termino sa Romahong alpabeto ug teknikal nga limitasyon sa mga format sa electronic document. Ang Mongoliyanong alpabeto usa ka talagsaon kay mao lamang kini ang gisulat nga taas paubos, wala ngadto sa tuo. Kani nga direksyon naggikan sa karaang Semitikanhong direksyon pinaagi sa pagtuyok sa panid og 90° pabali sa taknaan aron maora'g hulagway sa Ininsik nga pagsulat. Ang mga pagsulat nga gisulat palayo sa tigsulat gikan sa ibabaw paubos gigamit usab sa ubang mga dapit sa Pilipinas ug Indonesia




#Article 494: Pulo (149 words)


Ang pulo kun isla usa ka bahin sa yuta nga gilibotan sa tubig sa duha ka demensyon, taas inig taob ug ubang dagkong bahin nga yuta. 

Naay duha ka matang sa pulo: kontinenteng pulo ug kadagatang pulo. Naa usay gitawag mga artipisyal nga isla.

Walay batakan nga gidak-on nga naglahi sa mga pulo gikan sa isla-isla ug kontinente.

Kon magpasabot nga ang mga isla isip mga buok-buok sa yuta nga kompletong gilibotan og tubig, mga gagmayng porma sa tubig pananglitan suba ug mga kanal wala nay labot. Pananglitan, sa Pransya ang Canal du Midi nagsumpay sa suba sa Garonne ngadto sa dagat Mediteryano, nga mikompleto og padayong pag-agas sa tubig gikan sa Kadagatan sa Atlantiko ngadto sa Dagat Mediteryano. Mao nga ang hugpong sa yuta nga naglakip sa Peninsulang Iberyano ug ang mga parte sa Pransya habagatan sa Suba sa Garonne ug Canal du Midi kompletong gilibotan sa tubig. 




#Article 495: Mahoma (1040 words)


Si Abu l-Qasim Muhammad ibn ‘‘Abd Allāh al-Hashimi al-Qurashi;kun Mohammed, Muhammed, Mahomet, mao ang pang-unang taw sa Islam nga gitan-aw sa mga Muslim isip mensahero ug propeta sa Ginoo (Inarabo: الله‎ Allāh). Ang mga muslim miisip kaniya nga mao ang nagbalik sa tinuod, wala mahugawan nga monoteyistikong pagtuo (islām) ni Adan, Abraham ug uban pa. Gitan-aw nila siya nga mao ang kataposan ug labing bantogan sa mga propeta sa Islam. Si muhammad usab ang giisip nga pagpabati sa Ginoo sa tinuohang Bahá'í. Usa usab siya ka diplomat, manindahay, pilosopo, mananabi, mamamalaod, heneral, mag-uusab ug sumala sa pagtuo sa Muslim usa ka taw sa Diyosnong buhat.

Siya ang nagtukod sa usa sa labing dakong relihiyon nga naa sa kasaysayan ug nahisulat sa daghang panghitabong makasaysayanon sama sa Qur'an, Hadith ug mga sinulat sa Muslim nga makasaysayanong buhat, bisan buot niya ang mga karaang makasaysayanong taw wala mahibaloan ang matag panghitabo sa iyang kinabuhi. Ang mga magsusulat sa kinabuhi ni Muhammad miingon nga taw siya sa mga tuig 570 sa dakbayan sa Mecca sa Arabiya. Nailo siya sa batang panuigon ug gipadako sa iyang uyoan, nga mitrabaho isip manindahay, ug nagpakasal sa panuigon nga 26. Sa mga panahon, wala makontento sa iyang kinabuhi sa bulan sa Ramadan, diin nadawat niya ang unang pagpadayag gikan sa Ginoo. Tulo ka tuig human ning panghitabo si Muhammad misugod pagsangyaw sa mga padayag sa publikong lugar, giangkon niyang Ang Ginoo Usa, ug ang kompletong pagtugyan kaniya Kaniya mao ra ang madawat sa Ginoo, ug siya usa ka propeta ug mensahero sa Ginoo, sa ingong dugo ni Adan, Noah, Abraham, Moses, David, Jesus, ug ubang mga propeta. 

Si Muhammad nakaangkon ug gamayng mga sumusunod sa una, ug gisugat ug kagubot sa mga tribo sa Mecca; siya gitrato nga bati ug iya usab nga mga sumusunod. Aron sa paglikay sa pagpanggubot kang Muahmmad ug iyang mga sumusunod miadto sila sa Medina (nailhan nga Yathrib niadto) sa tuig 622. Kaning makasaysayong panghitaboa gitawag nga Hijra, nga misugod sa Islamhong kalendaryo. Sa Medina si Muhammad nakapahiusa sa mga nagkasunging tribo, ug human sa walo ka tuig nga pagpakiggubat sa mga Meccanhong tribo. Sa 632 human sa pila ka bulan nga pagbalik sa Medina gikan sa iyang Pangaliyang pilgrimahe, si Muhammad nasakit ug namatay. Niadtong panahona sa iyang kamatayon kadakoan sa Peninsulang Arabo ang mibalhin na sa Islam.

Ang mga pagpadayag (kun mga Ayat, Timaihan sa Ginoo), nga si Muhamad mitaho nga nadawat hangtod sa kamatayon, gikan sa mga bersekulo sa Kuran, giisip sa mga Muslim nga pulong sa Ginoo, diin gibasehan ang relihiyon. Gawas sa Kuran, ang kinabuhi ni Muhammad (sira) ug mga tradisyon (sunnah) gisunod usab sa mga Muslim.

Ang ngalan nga Muhammad nagpasabot nga halangdon ug migawas kaupat ka higayon sa Kuran. Ang Kuran mitawag kang Muhammad sa ikaduhang taw ug dili sa iyang ngalan apan sa mga apelasyon nga propeta (al-nabī), mensahero (rasūl), tig-alagad sa Ginoo (ʿabd), tigsibya (bashīr), tigpasidaan (nadhīr), tigpahinumdom (mudhakkir), saksi (shāhid), tigdala sa maayong kasayoran (mubashshir), siyan nga mitawag [sa Ginoo] ([dāʿī) ug ang lamparan nga nagdalag kahayag (sirāj munīr). Usahay si Muhammad gitawag sa mga tawag gikan sa iyang estado sa panahon sa pagtawag: maong siya gitawag usab nga ang giputos (al-muzzammil) sa Qur'an 73:1 ug ang gipurong-purongan (al-muddaththir) sa Qur'an 74:1. Bisan usahay dili makalahi ang Kuran sa mga propeta, sa Surah 33:40 mitawag kini ni Muhammad nga selyo sa mga propeta. Ang Kuran mitawag usab niya nga Ahmad (Surah 61:6) (Arabic :أحمد), Inarabo alang sa labawng halangdon.

Ang Peninsulang Arabo usa ka dakong dapit nga nihit ang tubig ug mabulkanon nga nakapalisod sa pagpananom gawas sa mga oasis ug mga tubod. Mao nga ang kayutaang Arabo natuldok-tuldokan sa mga dakbayan ug mga lungsod, duha sa mga inila mao ang Mecca ug Medina (nga nailhan kaniadto nga Yathrib). Giknahanglan ang kinabuhing komyunal aron mabuhi sa kondisyon sa desyerto ug ang mga taw kinahanglan og suporta batok sa lisod nga palibot ug panginabuhi. Ang pagkapundok-pundok sa tribo giawhag aron mamahimong pagkahiusa. Kani nga kahiusa gibase sa kaduol sa kaduogoan. Ang mg taw sa Arabiya mamahimong mga nomadiko kun sedentaryo, ang nag-una nagbalhin-balhin og dapit sa pagpangitag tubig og katugwayan sa hayop ug ang ikaduha mga nagpuyo ug nakatuon sa pagpatigayon ug pagpananom. Ang pagkabuhi sa nga nomado (kun bedouins) bahin usab nga nag-agad sa pagpanulis og karabano ug mga oasis; maong gitan-aw kini nila nga dili salaod. ang Medina usa ka dakong malamboong agrikultural nga gipamuy-an, samtang ang Mecca usa ka importanteng panalaping sentro sa daghang naglibot nga mga dakbayan.

Sa walay pay Islam nga Arabiya ang mga ginoo-ginoo gitan-aw nga tigbantay sa mga tribo ug ilang mga espiritu ang gihilabot sa mga balaang kahoy, bato, tubod, ug mga atabay. Naay usa ka importanteng dapit sa Mecca (karon gitawag nga Kaaba) nga naghupot sa 360 ka mga estatuwang ginoo-ginoo sa mga patron sa tribo ug dapit sa usa ka tinuig nga pilgrimahe. Gawas sa mga ginoo-ginoo sa tribo, ang mga Arabo mibahin og usa ka samang pagtuo sa nag-inusarang Ginoo nga si Allah (pasabot ang dios) nga kinsa layo sa ilang matag adlaw nga bulohaton ug walay labot sa kulto-kulto ug mga ritwal. Tulo ka mga ginoo-ginoo nga babaye ang gilakip kang allah isip mga anak: silang al-Lat, Manat ug al-Uzza. Ang ubang mga monoteyistikong mga kumonidad naay usab kaniadto sa Arabiya, lakip na niini ang mga Kristiyano ug mga Hudeyo. Sumala sa tradisyon, si Muhammad kagikan ni Ishmael, anak ni Abraham.

Si Muhammad natawo sa bulan sa Rabi' al-awwal sa tuig 570. Nahisakop siya sa Banu Hashim nga usa sa labing inilang banay sa Mecca bisan murag dili kini malamboon sa sayong panahon ni Muhammad. Ang tradisyon mibutang sa tuig nga natawhan mi Muhammad sa Tuig sa Elepante nga gihingalan sa nabang-bang nga pagsulay pagguba sa Mecca niadtong tuiga sa Haring Aksumito nga si Abraha nga uban sa iyang kasundaloan ang mga pipila ka mga elepante. Ang mga bag-ong pagtuon nagpakita nga naa'y mamahimong laing mga tuig alang ning panghitabo sama sa 568 kun 569.

Ang amahan ni Muhammad nga si Abdullah namatay unom ka bulan sa wala pa siya matawo. Sumala sa tradisyon pagkahuman nga natawo si Muhammad gipadala siya aron mopuyo sa usa ka Bedouinong banay sa disyerto kay ang kinabuhi sa disyerto gitan-aw nga maayo sa mga bata. 




#Article 496: Kristohanon (734 words)


Ang Kristohanon usa ka taw mga misunod sa Kristyanismo, usa ka monotiyestikong relihiyon nga nagatuyok sa kinabuhi ug panudlo ni Jesu Cristo nga gipakita sa Bag-ong Tugon ug giisip sa mga Kristohanon nga napropesiya sa Daang Tugon.

Gikan sa Kinatsilang cristiano, gikan sa Linatin nga Christianus, nga gikan sa Grinyegong Χριστιανός, christian#243;s, sa Χριστός Xrist#243;s nga nagpasabot ang dinihogan. Sa (Grineyegong) Septuaginta nga bersyon sa Hebreong Bibliya, ang  khristos gigamit aron paghubad sa Inebreyong מָשִׁיחַ, mashiaḥ, mesiyas, nga nagpasabot siyang dinihogan.

Ang unang nailhang paggamit sa tawag nga Χριστιανός, christian#243;s, makita sa Bag-ong Kasabotan, sa Mga Buhat 11:26: ang mga magtinun-an kay unang gitawag nga Kristohanon sa Antiyoka. Ang tawag unang gigamit aron pag-ila sa mga tinun-an ni Jesu Cristo. Sa laing duha ka Bag-ong Kasabotan nga paggamit sa pulong (Mga Buhat 26:28 ug 1 Pedro 4:16), nagpasabot kini sa publikong pag-ila sa mga misunod kang Jesus.

Ang labing sayo nga sulat sa paggamit sa tawag gawas sa Bibliya kadtong si Tacitus misulat nga si Nero mibasol sa mga Kristohanon sa Dakong Sunog sa Roma sa tuig AD 64.

Ang Kristohanon nagpasabot usab mga sakop kun sumosunod sa simbahan kun ubang kapundokan sa Kristiyanismo. Nagpasabot kini nga bisan unsang apil sa Kristiyanismo.

Nagkalain-lain ang Kristohanon sa daghang mga kapundokang Kristohanon. Ang uban mituo nga, aron mahimong Kristohanon, kinahanglang moadto sa simbahan ug moapil pagpabunyag. Ang uban mitudlo hinuon nga ang pagtuo ug pagdawat sa kinabuhi, kamatayon ug pagkabanhaw ni Jesu Cristo gikinahanglan. Ang uban miatawag sa Kristohanon sa mga taw misunod sa panudlo ni Jesu Cristo

Ang ubang mga teolohiyano miapil sa usa Kristohanon nga bisan kinsang modawat sa Kredo sa Nisino. Kaning karaan nga kasulatan gidawat sa mga Katoliko, Ortodokso, Angglikano, Luterano ug tanang mga dagkong Protestanhong mga Simbahan.

Ang mga Romano Katoliko, Sidlakang Ortodokso, ug daghang mga Protestante miisip sa usa ka Kristohanon nga nahimong sakop sa simbahan pinaagi sa sakramento sa bunyag. Niining mga denominasyona, ang mga bata nga gibunyagan maisip na nga Kristohanon, bisan gilaoman silang mobuhat og pagdawat sa pagtuo inig ka tukma na ilang panuigon.

Ang mga Ebangheliko ug mga pundamentalista wala magbuhat og pagbunyag sa bata ug wala usab motuo nga ang pagbunyag gikinahanlan alang sa kaluwasan (usa ka sakramento). Hinuon, giisip nila nga ang pag-angkon ug pagpaila nga uban siya ni Jesu Cristo hangtod sa iyang kamatayon, nga mipakita og kabag-ohan ug bag-ong kinabuhi sa Ginoo, sa pagkabanhaw ni Jesu Cristo. Miawhag sila sa mga bata ug hamtong nga mamahimong Kristohanon pinaagi sa pagdawat ni Jesu Cristo nga Ginoo ug Manluluwas, ug sa pagtuman sa desisyon sa Pagbunyag sa Mituo. Kaning mga pundoka migamit sa pahayag nga born-again (Juan 3:3) sa pagpasabot aron mahimong Kristohanon. Daghang mga Kristohanon mituo nga ang dalan sa Kaluwasan pinaagi kang Jesu Cristo (Anak sa Dios) (Juan 14:6). Mituo sila nga ang tanan makasasala ug kinahanglan mag-usab. Ang ubang mga Kristohanon mituo nga ang pagbunyag wala gikinahanglan aron maluwas, apan usa ka pagpakita nga mag-usab ka sa imong kinabuhi ug mopuyo kon unsa ang buot sa Dios nimo. Ang mga Katoliko mituo nga ang pagbunyag gikinahanglan aron maluwas ug makaluwas kini gikan sa ilang mga sala. 

Ang ubang denominasyon ug sekta mitudlo nga ang pagbunyag sa Mituo gikinahanglan aron maluwas - ang pagbalhin sa pagkadili-Kristohanon ngadto sa pagka-Kristohanon. Miisip sila sa usa ka Kristohanon nga binunyagan ug nagbag-ong taw.

Ang ubang mituo misunod sa panudlo ni Jesu Cristo, apan wala motuo nga gikinahanglan ang pagdawat sa relihiyon.

Sa mga nasod nga ang Kristiyanismo mao ang sagad nga relihiyon sa kasaysayan niini, ang tawag gigamit sa uban sa pagpasabot nga wala sila moapil sa ubang relihiyon - nagpasabot nga gisiip nila ilang mga kaugalingon nga Kristohanon.

Sa mga Arabo (mga Kristohanon, Muslim kun sa ubang tinuohan), ug sa ubang pinulongan nga naimpluwensyahan sa Arabong pinulongan (naa sa mga kulturang Muslim nga giimpuwensyahan sa Inarabo isip liturhiyanhong pinulongan sa Islasm), ang duha ka pulong nga gigamit sa Kristohanon kay: Nasrani (gikan sa Inarabong ansar, isip nga disipulo ni Jesus), ug Masihi nga nagpasabot nga tagasunod sa Mesiyas. Kon naa may kalainan ang Nasrani nagpasabot nga mga taw sa Kristohanong kultura ug Masihi nagpasabot nga kadtong rehiliyonhong mituo kang Jesus. Sa ubang mga nasod ang Nasrani gigamit usab sa mga dili Muslim nga mga puti nga taw. Ang laing pulong nga Inarabo nga gigamit sa mga Kristohanon, ilabi na sa politikanhong paggamit, Salibi; kini nagpasabot sa mga taga-Krusada ug ang mga bating pasabot niini. 




#Article 497: Muslim (234 words)


Ang Muslim (Arabiko: مسلم‎) usa ka taw nga misunod sa relihiyon nga Islam. Ang binabayeng tawag sa 'Muslim' kay Muslimah (Arabiko: مسلمة‎). Ang pulong nagpasabot nga usa nga mitugyan sa Ginoo. Ang mga Muslim mituo nga naay lama'y usa ka Ginoo, sa Inarabo pa Allah. Ang mga Muslim mituo nga ang Islam dugay na sa wala pa si Muhammad ug ang iyang relihiyon nausab subay sa panahon gikan kang Adan ngadto kang Muhammad ug nakompleto uban sa pagpadayag sa ikatulog Surah Al-Maeda

Niining adlawa akong giperpekto ang imong relihiyon alang nimo, gikompleto Akong pabor alang nimo, ug gipili nako alang nimo ang Islam isip imong relihiyon.

Ang Qur'an mipasabot og daghang Biblikanhong propeta ug mensahero nga Muslim: silang Adan, Noah (Arabiko: Nuh), Moses (Arabiko: Musa) and Jesus (Arabiko: Isa) ug iyang mga apostoles. Ang Qur'an miingon nga ang kaning mga tawhana mga Muslim sanglit mitugyan sila sa Ginoo, ilang gisangyaw iyang mensahe ug gituman ang mga lagda. Maong sa Surah 3:52 sa Qur'an, ang mga apostoles ni Jesus miingon niya: ikaw misaksi nga kami Muslim. Ang mga Muslim mag-ampo ka-lima sa usa ka adlaw; kaning lima ka mga pag-ampo naila nga Fajr, Zuhr, Asr, Maghrib, Isha. Anaa usab silay espesyal nga pag-ampo sa Biyernes nga gitawag nga Jumu'ah. Sa kasamtangan, ang kadaghan sa mga Muslim gibana-bana nga mga 1.3 ka bilyon ka mga taw nga naghimo sa Islam nga ikaduhang kinadak-ang relihiyon sa kalibotan.




#Article 498: Hernán Cortés (643 words)


Si Hernán Cortés (1458 - Disyembre 2, 1547) nga gitawag usab og Hernando Cortes, usa ka conquistador alang sa Espanya, kinsa misakop sa karon tungang Mehiko. Ang iyang mga kada-ogan maoy naka-abli sa 300 ka tuig nga pagdumala sa mga Katsila didto sa Mehiko ug sa Tungang Amerika.

Si Cortes natawo sa usa ka maharlikang banay sa Medellin sa probinsya sa Extremadura, Espanya. Mibalhin siya sa Santo Dominggo sa Kasadpang Indies niadtong 1504.

Miserbisyo si Cortes alang kang Gobernador Diego Velazquez sa usa ka ekspedisyon sa Cuba nga nagsugod niadtong 1511. Niadtong 1518, gipili siya ni Velazquez aron manguna sa ekspedisyon alang sa Peninsulang Yucatan sa Mehiko, nga maoy sentro sa sibilisasyong Maya kaniadto. Apan sa wala pa milayag si Cortes, wala ipapadayon ni Velazquez ang ekspidisyon, tungod sa kahadlok sa dakong gasto sa biyahe, ug usab sa iyang pagduda sa ambisyon ni Cortes. Misupak si Cortes, ug mipadayon sa paglayag niadtong 1519, buan ang kapin 500 ka tawo ug 11 ka barko.

Naabtan ug duha ka tuig ang pagsakop ni Cortes sa Mehiko. Sa iyang pag-abot, iya unang gihigala ang mga mga lumad, uban sa tabang sa mga tighubad. Usa niining mga tighubad mao si Malintzin (gitawag usab og Malinche sa mga nitibo, ug Marina sa mga Katsila), kinsa gihatag sa mga Indiyano sa Tabasco isip usa ka gasa sa kalinaw. Nahimo siyang tigtambag ni Cortes, ug sila adunay usa ka anak lalaki.

Gikan sa Yucatan, milayag si Cortes ngadto sa Golpo sa Mehiko. Didto iyang gitukod ang unang settlement, ang La Villa Rica de Vera Cruz (karon Veracruz, Mehiko). Mitudlo siya og usa ka konseho sa lungsod, kinsa mihatag kaniya sa titulong kapitan-heneral. Gihatagan usab siyag gahom ubos sa balaod nga Espanyol aron sakopon ang Mehiko.

Niadtong Agosto 1519, mimartsa si Cortes sa Tenochtitlan (karon Dakbayan sa Mehiko), ang kapital sa Imperyong Aztec. Mihimog alyansa kaniadto ang Tenochtitlan uban sa mga kasikbit nga dakbayan sa Texcoco ug Tlacopan, ug mitukod ug usa ka imperyo. Ilang gidaog-daog ang ubang mga baryong indiyano pinaagi sa pagkolekta ug buhis, ug mga tawo aron isakripisyo ngadot sa ilang mga diyos. Daghang nitibo ang wala maka-uyon sa mga Aztec, ug miboluntaryo sa pagtabang kang Cortes aron iya kining pildihon. Ang uban mikuyog kang Cortes human sila mapildi niya.

Sa pagka-una, wala makigkita si Montezuma II, ang emperador sa mga Aztec, ubn kang Cortes. Apan niadtong Nobyembre sa 1519, misugot si Montezuma nga mosulod ang mga Katsila sa Tenochtitlan. Gi-hostage dayon ni Cortes si Montezuma, ug midumala sa imperyo uban kaniya.

Unom ka buwan human niadto, mibiya si Cortes sa Tenochtitlan aron sugaton ug gubat ang usa ka ekspedisyong Katsila ni Panfilo de Nervaez, kinsa gipadala ni Velazquez aron dakpon si Cortes. Nadakpan hinuon ni Cortes si Nervaez, ug giawhag ang mga sakop niini sa pagdapig kaniya. 

Sa pagbiya ni Cortes sa Tenochtitlan, mi-alsa ang mga lumolupyo niini. Mibalik si Cortes, ug adunay nahitabong sangka, diin namatay si Montezuma. Mibiya sa lungsod ang mga Katsila.

Niadtong Disyembre 1520, nagsugod og pundok si Cortes og usa ka kasundaluhan aron atakehon ang Tenochtitlan, ubos sa bag-o niining lider nga si Cuauhtemoc. Napildi ang dakbayan niadtong Agosto 13, 1521. Nadakpan si Cuauhtemoc, ug gi-torture siya ni Cortes aron itug-an kon asa gitagu-an ang mga bahanding Aztec. Nagmahagi si Cuauhtemoc, busa gibitay siya.

Si Haring Carlos I sa Espanya, kinsa nahimong Balaang Romanhong Emperador Carlos V niadtong 1519, mitudlo kang Cortes isip gobernador ug kapitan heneral sa bag-ong nasakp nga teritoryo. Nadawat ni Cortes ang titulong Marques del Valle de Oaxaca niadtong 1528. Iyang gipatukod ang mas daghan pang mga dakbayan ug lungsod, ug mitudlo og mga tawo aron palapdan pa ang gahom sa Espanya didto sa tanang Mehiko, nga panganla'g Bag-ong Espanya. 

Mibalik si Cortes sa Espanya niadtong 1540. Ang iyang kataposang sangka mao ang pag-atake sa mga KAtsila didto sa Algiers niadtong 1541. Namatay siya niadtong Disyembre 2, 1547.




#Article 499: Sangka sa Britanya (414 words)


Ang Sangka sa Britanya usa ka dakong panag-away sa Gubat Kalibotanon II. Ang mga opisyales sa Luftwaffe (pwersang panghangin sa Nazi nga Alemanya) nagatuo nga ang resistansyang Briton mahimong mahunong pinaagi sa gahom nga pang-abyon lamang. Busa, sila milunsad ug usa ka dakong pag-atakeng eroplano.

Ang Sangka nagsugod niadtong Hulyo 10, 1940, sa dihang 60 ka abyong Aleman ang mi-atake sa mga barko sa Kanal nga Ingles. Sa ulahing bahin sa buwan gisulayan sa Luftwaffe ang depensa sa RAF (Royal Air Force sa Britanya) pinaagi sa mga atake sa dapit sa Dover. Sa pagka-Agosto, gipalapdan sa Luftwaffe ang mga atake ngadto sa tanang base-militar sa amihanang Inglatera. Niadtong Agosto 15, ilang gi-atake ang Tyneside, gamit ang 140 ka mga eroplano. Aduna usa'y 800 ka mga abyon nga gipa-atake sa mga base sa RAF didto sa amihanan. Mibalos ang RAF pinaagi sa 974 ka mga atake ngadto sa mga kaaway'ng abyon ug usab sa lima ka dagkong mga aksyon sa kahanginan. Ang duha ka kombatante nagpadako sa ilang mga nagubang mga abyon, apan ang Taas nga Pagmando sa Alemanya nagatuo nga epektibo nilang napahuyang ang mga depensa sa Britanya.

Niadtong Septiyembre, ang Luftwaffe mi-atake sa London ug sa mga base-militar sa walog sa Thames. Usa ka atake sa 400 ka mga eroplanong Aleman ang nakasugod ug sunog sa pantalan didto sa London, apan 53 niining mga abyon naguba sa RAF ug sa mga depensa sa dakbayan. Niadtong Septiyembre 15, ang usa ka dakong pwersa sa 1,300 ka mga abyong Nazi ang milunsad og duha ka pwersang atake, kinsang tumong mao ang pagguba sa pantalan sa London ug sa dapit sa Southampton. Mikatap ang panagsangka ngadto sa tibuok amihanang Inglatera, ug milungtad og usa ka adlaw. 27 ka abyon ang nawala sa RAF ug 56 ang nangagubang abyong Nazi. 

Human sa sangka sa Septiyembre 15, naka-amgo ang mga opisyal didto sa Berlin nga dili nila maguba ang mga depensang panghangin sa Britanya. Ang ilang kataposang pag-atake uban ang 850 ka abyon nahunong ra gihapon sa mga Briton niadtong ulahing bahin sa Septiyembre. Ang dakong kada-ugan sa mga depensa sa Britanya ilang nakuha tungod sa tas nga kalidad sa mga eroplano sama sa Spitfire ug Hurricane. Dako usab ang natabang sa radar, kinsa gigamit sa RAF aron mahibalo-an ang posisyon sa mga kaaway.

Gipasidunggan dayon ni Sir Winston Churchill ang kasisog sa RAF sa iyang pag-ingon: Karon pa gayod nga sa mga panag-away sa tawo nga dako kaayo ang utang sa daghan kaayo ngadto sa pipila lamang.




#Article 500: Kamikaze (253 words)


Ang Kamikaze usa ka pilotong Hapon kinsa naggamit ug mga pagpakamatay nga mga misyon niadotng Gubat Kalibotanon II. Sila gi-bansay aron mopalupad og mga eroplanong puno sa mga bomba, kinsa mobangga ngadto sa ilang target, kasagaran mga barkong-iggugubat sa Amerika. Kini nga mga eroplano mahimo usab nga tawgong kamikaze.

Desperado na ang Hapon sa dihang ilang gilusad ang kampanyang kamikaze. Ang ilang mga lider mitan-aw sa kamikaze isip kataposang paglaom aron mahunong ang gamhanang marina sa mga Alyadong Nasod. Ang mga piloto mibulontaryong mo-apil sa kamikaze, kay sila nagatuo nga usa ka pribilehiyo ang pagpakamatay alang sa Emperador sa Hapon.

Ang unang mga atakeng kamikaze nahitabo niadtong Oktubre sa 1944, sa dihang gibawi sa mga Alado ang Pilipinas, nga niadtong panahona ana pa ilawom sa mga Hapon. Kapin sa usa ka libo ang mga kamikaze nga mi-apil sa Depensa sa Okinawa niadtong 1945. Kapin 30 ka barko ang ilang nalunod, ug nakaguba ug kapin 350 pang mga sakayan. Apan wala makaguba ang mga kamikaze sa mga dagkong barkog-iggugubat, ang ilang primerong target. Wala magdugay, nahimong dakong gastosong kapakyas ang kamikaze tungod sa makalas nga kinabuhi ug apil na ang eroplano, alang lamang sa mga gagmay'ng mga barko nga mao ray ilang naguba.Busa, nahimo lamang silang simbolo sa kaisog sa mga Hapon, dili tungod sa ilang mga naguba.

Ang pulong Kamikaze nagpasabot ug Diyosnong huros sa hangin. Kini orihinal nga gipangalan sa usa ka bagyo nga maoy nakaguba sa plotilya nga gipadala sa Mongol nga si Kublai Khan aron atakehon ang Hapon niadtong 1281.




#Article 501: Kultura (200 words)


Kultura (gikan sa Kinatsila nga gikan sa Linatin cultura nga gikan sa colere, ang gipasabot pagkultibar o pag-alima) mireper sa mga aktibidad sa katawhan ug sa mga simbolo nga mihatag og importansya sa maong aktibidad. Ang mga nagkalainlaing depinisyon sa kultura nahitabo depende sa teyoretikal nga gibasehan sa pagsabot, o sa kriteriya niini. 

Napakita ang kultura sa musika, literatura, estilo sa pamuyo (lifestyle), pamintal ug eskultura, teyatro ug pelikula, ubp. Ang uban mitudlo sa kultura isip pagkonsumo ug isip mga produkto (sama sa taas nga kultura, babaw nga kultura, banay nga kulura (folk culture), o popular nga kultura), ang mga antropologo misabot sa kultura nga dili lang sa maong mga produkto, gipasabot sab niini ang mga heneral nga proseso nga mihimo sa maong mga produkto ug sa paghatag ug kahulogan, apil na sab ang mga katilingbanong relasyon ug kinaiya diin kabahin na ang maong mga butang. Mao nga kabahin sa kultura ang arte, siyensiya, ug ang moralidad. 

Kasagaran sa mga kultural nga antropologo migamit sa terminong kultura isp nagpasabot sa unibersal nga kapasidad ug aktibidad sa katawhan aron maklasipikar, makowd ug makomunikar ang mga kasinatian pinaagi sa mga simbolo. Ang kini nga kapasidad giisip nga mihimo sa tawo isip tawo.




#Article 502: Dragon Ball (113 words)


Ang Dragon Ball (Sinugboanon: Bola sa Dragon) mao ang kasunudsunurang Hinapon nga Anime sa telebisyon nga gibuhat kaniadtong 1980 sa Toei Doga (Karon: Toei Animation), isip sinunod sa unang napulo'g unom nga mga volume sa Manga sa Dragon Ball nga hinimo ni Akira Toriyama ug gipublikar sa Hapon sa Weekly Shonen Jump (Ambak sa Semana ni Shonen) manga sa antolohiya nga komiks. Ang mga volume nga 17-42 gisunod isip Dragon Ball Z (Bola sa Dragon Z) sa Estados Unidos.

Ang anime adunay 153 ka tunga sa oras nga yugto ug gipasalida sa Hapon gikan sa Pebrero 26, 1986 hangtud Abril 12, 1989.

Ang badbad sa Hinapon

Ang Tinigiboses sa Sinugboanon, Tinagalog ug Hiligaynon




#Article 503: Augusto (2921 words)


Si Sesar Augusto (Linatin: Imperator Caesar Divi Filius Augustus; Septiyembre 23, 63 BK – Agosto 19, 14 PK), gipanganak Cayo Octavio Turino (Linatin: Gaius Octavius Thurinus) hangtod tuig 27 BK ug naila isip Cayo Julio César Octaviano (Linatin: Gaius Julius Caesar Octavianus) human giadap, maoy giilang una ug usa sa kinamaayohang mga emperador sa Roma sugod 27 BK hangtod sa iyang kamatayon niadtong 14 AD. Chubla conga herdi gerdi bopampa lada milona'g. Iyang gipabilin ang inisyal nga porma sa Republika sa Roma, apan sa pagkatinood siya nagmando isip usa ka awtokratiko. Iyang gitapos ang pipila ka tuig sa mga gubat ug gihatagan ang Roma sa usa ka panahon sa kalinaw ug kabantog, ang Pax Romana (Kalinaw nga Romanhon). Ang kalibotanong Mediteranyo nakatilaw ug dugay nga kalinaw nga milungtad og labaw pa sa duha ka siglo. Gipadako ni Augusto ang gingsakopan sa imperyo ug nakiglinaw sa Parthia pinaagi sa diplomasya. Gireporma niya ang pagbuwis sa imperyo, gipanindot ang mga dalan sa imperyo, nagpahimo og sistema sa koreyo, aramadong puwersa, ug mipundar sa Gwardiyang Pretoriano ug mihimo'g opisyal nga polisya ug tigsugpo sa kalayo nga puwersa sa Roma. Kadaghanan sa mga inprastruktura sa dakbayan sa Roma gipang-ayo ubos kang Augusto, ug nahisulat sa iyang Res Gestae Divi Augusti, nga anaa pa hangtod karon. Naminyo siya kang Livia Drusilla sulod sa 51 ka tuig. Sa kamatayon niya sa tuig 14 PK, gideklara siya sa senado isip ginoo. Ang mga ngalan niyang Augusto ug Sesar giadap sa mga misunod nga emperador sa Roma ug ang bulan nga Sextilis gialisdan og Augusto (Agosto). Gisundan siya kang Tiberius. 

Si Augustus natawo sa Roma sa pangalang Gaius Octavius, sama sa iyang amahan (si Gauis Octavius ang maguwang). Wala magdugay human sa pagkatawo ni Octavius, siya gihatagan sa iyang amahan sa apelyidong Thurinus, isip paghinumdom sa iyang kadaugan sa Thurii batok sa usa ka pag-alsa. Ang iyang inahan, si Atia Balba Caesonia, ig-agaw ni Julius Caesar, kinsa nahimong usa sa mga heneral sa Roma, ug gani nahimong usa ka diktador hangtod sa kamatayon.

Siya naggugol sa iyang sayong mga panahon kuyog ang iyang apohan, duol sa Veletrae (karon Velletri). Niadtong 58 BK, sa upat pa ang iyang panu-igon, namatay ang iyang amahan. Busa, siya mipuyo uban sa iyang ama-ama, si Lucius Marcius Philippus. 

Niadtong 51 BK, sa edad onse, siya ang mibatbat sa pamulong alang sa lubong sa iyang apohan nga si Julia Caesaris. Sa edad kinse nadawat niya ang toga virilis, ug usab napili ngadto sa Kolehiyo sa mga Pontipiko. Mihangyo si Caesar nga mo-apil si Octavius sa iyang kampanya sa Aprika, apan mibabag si Atia tungod sa kabata pa niya. Sa misunod nga tuig, misugot na siya nga mokuyog si Octavius ngadto sa Hispania, apan nasakit kini ug dili makakuyog. Sa naayo na siya, milayag siya ngadto sa pronte, apan nalunod ang barko nga iyang gisakyan. Human maanod uban ang pipila ka kauban, sila nakabalik sa mamala ug naka-abot sa kampo ni Caesar, latas sa teritoryo sa mga kaaway. Sa ilang pag-abot, ug sa pagkasayod sa nahitabo, nalipay ug nahimuot si Caesar kang Augustus. Human sa kampanya, sila mipauli sakay ang samang karwahe, ug giusab sa hilom ni Caesar ang iyang katapusang habilin.

Sa dihang gipatay si Caesar niadtong Marso, 44 BK, nagtungha si Octavius disto sa Apollonia (karon Albanya). Sa ilang pagbasa sa kataposang hangyo ni Caesar ilang nahibalo-an nga, tungod kay wala siyay lehitimong anak, iyang gisagop si Octavius isip iyang anak ug sumusunod. Isip pagtuman sa adopsyon, gigamit ni Octavius ang ngalang Gauis Julius Caesar. Ang tradisyong Romanhon usab nagsugo nga iyang ipuno ang apelyidong Octavianus, aron ma-ilhan ang iyang bayolohikal nga banay. Kini nga ngalan maoy basehan sa tawag nga Octavian, kinsa gigamit sa daghang mga historyador. 

Human niini, mi-rekrut ug usa ka gamay'ng pwersa si Octavian didto sa Apollonia. Siya mi-adto sa Italya, ug gipakusgan ang iyang kasundalohan human gipa-apil ang mga beteranong sundalo ni Caesar. Iyang nakabig ang mga lehiyonaryo ni Caesar human gipakita ang iyang estado isip sumusunod niini. Apan, kay napulo'g walo ra ang iyang panuigon, siya gipagamay sa iyang mga kaaway.

Didto sa Roma, siya naghimo'g usa ka lu-ag nga alyansa, gani matawag nga junta, uban ni Marco Antonio ug Marcus Aemilius Lepidus. Ang maong alyansa gitawag ug Ikaduhang Triyumbirato, usa ka gamhanang alyansa nga milungtad og lima ka tuig.

Ilang gigamit ang ilang gahom aron mohimo'g usa ka purga, diin daghang mga senador ug mga lider ang nawagtanga'g gahom, samtang ang uban gipatay. Ang unang nakatilaw niini mao ang mga senador nga mitabang sa pagpatay kang Julius Caesar.

Nagsugod og usa ka kampanya sila Marco Antonio ug Octavian batok kang Brutus ug Cassius, kinsa mipuga ngadto sa silangan. Didto sa Philippi, Macedonia, nagmada-ogon ang kasundaluhan ni Caesar, ug nagpakamatay silang Brutus ug Cassius. Samtang mibalik si Octavian sa Roma, mi-adto si marco Antonio sa Ehipto, diin siya nakig-alyansa kang Cleopatra, ang kanhi hinigugma ni Caesar.

Samtang naa sa Ehipto, nagkahigugmaay sila Antonio ug Cleopatra. Aduna silay tulo ka anak, si Alexander Helios, Cleopatra Selene, ug Ptolemy Philadelphus. Gibiyaan ra usab ni Antonio si Cleopatra aron pakaslan ang igsuon ni Octavian nga si Octavia, kinsa namamkon sa duha nila ka anak nga babaye nga pulos ginganla'g Antonia. Niadtong 37 BK, gibiyaan ni Antonio si Octavia, kay mobalik sa usab siya kang Cleopatra. Natunga ang mga teritoryo ug mga sundalo sa duha ka paksyon - ang kang Antonio ug kang Octavian.

Samtang nagsugod si Antonio ug pipila ka kampanya didto sa Ehipto, si Octavian nagkonsolidar sa iyang gahom didto sa Roma. Iyang gipalapdan ang iyang kasundalohan, ug nagpasi-ugda'g mga propaganda nga si Marco Antonio nahimo nang Ehiptohanon inay Romano. Nagka-init ang ppanagribal nilang duha, ug busa, niadtong 32 BK, mideklara og gubat si Octavian. Didto sa Actium, sa kasadpang baybayon sa Gresya, nahitabo ang usa ka nabal nga sangka. Napildi si Antonio, ug siya ug ang iyang mga kauban miikyas ngadto sa Ehipto. Gigukod sila ni Octavian, ug human ang lain na usab nga kapildihan, nagpakamtay si Antonio. Wala magdugay, nagpakamatay si Cleopatra. Gipapatay usab ni Octavian si Caesarion, ang giingong anak ni Caesar kang Cleopatra.

Ang kasadpang bahin sa Imperyo misuporta na ni Octavian sa wala pa ang Sangka sa Actium niadtong 30 BK, ug human sa maong sangka ug sa pagkapukan ni Cleopatra ug Marco Antonio, ang Silangang bahin nahulog na usab sa kamot ni Octavian. nahulopg sa kagubot ang Roma human sa miaging mga gubat sibil, apan dili pa andam ang Roma sa pagdawat sa gahom ni Octavian; apa si Octavian, sa iyang bahin, dili makahimong mobuhi sa iyang awtoridad, kay basin magkagubot ang iyang mga heneral. Busa, gibuwag ni Octavian ang iyang personal nga kasudalohan, ug midagan isip Konsul. Sa maong lihok, bisan tuod og nawala kaniya ang iyang personal nga militar, siya naman usab ang legal nga tigdumala sa mga opisyal nga lehiyon sa Roma.

Niadtong 27 BK iyang opisyal nga gi-uli ang gahom ngadto sa Senado sa Roma, ug misugyot sa paghunong sa iyang kaugalingong pagdumalang militar sa Ehipto. Adunay pipila ka huhongihong nga mana-og si Octavian sa pwesto, busa mi-aksyon ang iyang mga sumusunod pinaagi sa mga rayot. Aron mahunong ang kagubot, naghimo'g kasabotan ang Senado ug ang mga nagsuporta ni Octavian, ang Unang Kasabotan. Ila siyang gihatagan og prokonsular nga awtoridad alang sa Kasadpang bahin sa imperyo ug sa Syria emdash mga probinsya nga, kon tipunon, maoy naghupot sa hapit 70% sa tanang mga lehiyon sa Roma.

Gihatagan usab siya sa titulong Augustus ug Princeps. Ang Augustus usa ka relihiyoso inay politikal nga titulo. Kung ibutang sa atong kontemporaryong panahon, kini nga titulo naghatag og walay kinutubang gahom nga diyosnon. Human sa iyang mga dugo-ong pamaagi sa pagsaka sa gahom, ang maong pag-usab sa pangalan maoy nagbuwag sa iyang karaang dugo-ong pagkatawo isip Octavian, ngadto sa iyang diyosnon ug linamdagang pagdumala isip Augustus. Ang Princeps mahubad isip unang lungsoranon o unang lider. Kini gihatag sa karaang Republika ngadto sa mga tawong nakatabang og dako sa estado. Si Gnaeus Pompey nakadawat usab niining tituloha.

Gihatagn usab si Augustus sa katungod nga sul-obon ang Koronang Sibiko. Kini kasagarang ibutang sa ulo sa mga heneral sulod sa seremonya sa Triyumpe. Ang maong katungod sa pagbaton ug pagsul-ob sa korona maoy usa ka klarong indikasyon sa pagkatukod sa usa ka monarkiya. Apan, atong mabantayan, nga walay bisan usa niining mga tituloha, ni ang korona, naghatag kang Augustus og dugang mga gahom o awtoridad; tungod kay ang tanang intensyon sa bag-ong Augustus mao ra ang usa ka dungganang lungsoranong Romano, apan ang pagkakonsul ra gihapon ang gahom niya.

Kini nga mga aksyon sa Senado makita isip lahi o katingad-an, apan mahinumduman nga dili na kini mao ang samang pundok sa mga politiko nga mipatay kang Julius Caesar kaniadto. Gipurga na ni Octavian ug ni Marco Antonio ang Senado kaniadto, ug gipamulihan ang masupakong senador sa ilang kaugalinong mga loyalista. Kon unsa ka gawasnon ang senado sa ilang paghatag niining mga tituloha kang Octavian, nagpabiling usa ka misteryo.

Niadtong 23 BK gibuhian ni Augustus ang iyang pagkakonsul, apan nagpabilin sa iyang konsular nga imperium. Kini maoy nakatukmod sa paghimo'g bag-ong kompromiso ni Augustus ug sa Senado, ang Ikaduhang Kasabotan. Gihatagan si Augustus sa gahom sa usa ka tribune (Tribunicia potestas). Tungod niini, mahimo niyang tawgon ang Senado ug ang katawhan sa iyang pagbout, mahimo niyang i-veto ang asembliya o ang Senado, bantayan ang ilang mga eleksyon, ug ang katungod nga makasulti pag-una sa bisan-unsang panagtigom.

Gihatagan usab si Augustus sa imperium sa tibuok dakbayan sa Roma. Kini nagpasabot nga ang tanang sundalo anaa ubos sa iyang pagmando, inay sa mga praefect. Dugang pa niini, gihatagan usab siya og imperium proconsulare maius (Imperium ibabaw sa tanang konsul). Kini nagpasabot nga aduna siyay gahom sa panginlabot sa tanang gipangbuhat sa tanang probinsya, usg sa pagusab sa bisan-unsang desisyon sa mga gobernador. Tungod usab niini, siya lamang ang bugtong makadawat sa usa ka triyumpe, kay siya man ang pamuno sa tanang kasundalohan sa tibuok imperyo.

Niadtong 22 AD, wala makadagan si Augustus sa eleksyon alang sa pagkakonsul. Usab, daghan ang nangahadlok nga ang manlalaban sa katawhan buot na usab nga pakanaogon sa mga aristokratikong mga lider. Nagrayot ang mga tawo, ug usa ra ang ilang gibutang sa pwesto sa konsul, aron lamang kang Augustus. Sa kataposan, misugot ang senado nga pasul-obon si Augustus sa insinya sa konsul, atubangan sa publiko ug sa Senado. Epektibong nahunong ang kagubot; ug bisan pa man nga dili gayod konsul si Agusutus, ang importante alang kanila mao nga siya naglihok isip usa.

Kini nga mga gahom kinahanglan sabto isip ekstraordinaryong mga gahom, kay ang tinood nga gahom anaa ubos sa Senado ug sa katawhan. Wala gidala ni Augustus ang iyang kaugalingon isip usa ka awtokratiko ni monarko, usab nagpabilin siya sa iyang titulo nga Princeps. Human sa kamatayon ni Lepidus niadtong 13 BK, iyang gipuno ang posisyon sa Pontifex Maximus, ang dako sa simbahang pagano sa Roma.

Ang mga misunod nga mga Emperador nga Romano, sa pagkatinood, limitado ra sa mga gahom ug awtoridad nga nadawat ni Augustus. Apan kasagaran, aron magpakita ug pagpaubos, ang mga bag-ong Emperador usahay dili modawat sa pipila ka titulo nga anaa kang Augustus. Apan kasagaran usab, sa pagkadugay na nila sa trono, magpuno sila ug pipila ka mga titulo bisan walay pagtugot sa Senado. Gani daghan ang mi-angkon sa pagka-Dios, ang kinatas-ang titulo nga madawat sa usa ka tawo. Ang Koronang Sibiko, Insinyang Konsular, ug usab ang lilang sanina sa usa ka Triyumpanteng Heneral (toga picta), maoy nahimong simbolong Imperyal hangtod na sa panahong Bizantino. Gani, pipila ka mga tribong Aleman ang migamit niini aron ipakita ang ilang katungod sa pagdumala sa Roma.

Human makuha ang gahom gamit ang popularidad ug kusog,midumala si Augustus uban sa abilidad ug sa dakong pagbantay emdash pagbantay nga dili mahugno ang imperyo, ug pagbantay nga dili mawala ang pagsalig sa katawhan kaniya. Tuod man, ilis sa iyang hapit walay kataposang gahom, iyang gihatagan ang Roma og 40 ka tuig sa kalinaw ug kabantog. Kini gitawag ug Pax Romana.

Iyang gimugna ang labing unang permanenteng kasundalohan ug marina alang sa Roma. Iya silang gibutang sa mga utlanan sa imperyo, layo sa mga dakbayan nga kasudlan nila sa politika. Usa usab ka linain nga pundok, ang mga Guwardiyang Praetoryano, ang iyang gibutang sa Roma ug sa kasikbit nga mga lungsod aron maprotektahan ang iyang kaugalingon. Ang dagkong kantidad sa mga inilog sa gubat maoy iyang gihatag sa kasundalohan aron iyang makuha ang ilang pagsalig.

Gimugna ni Augustus ang usa ka ministriya alang sa transportasyon. Kini maoy iyang gitahasan sa paghimo ug daghang mga agi-anan. Tungod niini, mipaspas ang komunikasyon, panagbaylo, ug ang transportasyon. 

Daghan usab ang mga piyesta ug mga kalingawan ang iyang gihatag sa katawhan sa Roma aron makuha ang ilang pagsalig.

Adunay lapad nga programa si Augustus aron magtukod og mga bag-ong edipisyo, ug aron usab ayohon ang kadtong nangaguba.

Aniay pipila sa iyang gipatukod:

Iya usab nga gipaayo ang 

Kadaghanan sa mga tigdumala sa Roma gamay ra ang nahibalo-an bahin sa ekonomiks, ug apil na niini si Augugstus. Iyang gipasobraa'g buhis ang agrikultura, ug ang mahalin iyang igasto alang sa mga sundalo, mga dula, ug sa mga templo. Apan ang suweldo ug ang presyo sa adlaw-adlaw'ng pamaliton iya rang gipasagdaan ubos sa mga merkado. Kini nga sistema maayo sa sinugdan lamang, apan sa dihang wala nay misulod nga mga kuwarta gikan sa inilog sa gubat, mihunong usab ang pagtubo sa ekonomiya.

Dako ang pagsuporta ni Augustus sa mga ginoong Romanhon, ilabi na kang Apollo. Sa iyang pagpildi sa Ehipto, iya kining gipagawas isip kadogan sa mga Diyos sa Roma batok sa mga Diyos sa Ehipto.

Aron mapadako ang garbo sa mga Romanhon sa ilang kagikan ug kaagi, daghan ang mga proyekto ni Augustus alang sa pagbuhi sa kasaysayan sa Roma. Usa na niini mao ang iyang pagsuporta sa mga manunulat sama kang Virgil, Horace, Ovid, ug Livy.

Milusad si Augustus og usa ka krusada alang s kabag-ohang moral. Iyang gipasaka ang importansya sa kasal, pamilya, ug ang pagpanganak, samtang iyang gipa-ubos ug gibawal ang kaluho, pagpanapaw, prostitusyon, ug ang homosekswalidad. Apan usa ka dakong palpak ang maong krusada, kay ang iya mismong anak nga babaye napahawa sa Roma tungod sa pagpanapaw.

Wala magdugay, nakuha ra ni Augustus ang suporta sa kadaghan sa artistokrasya, bisan adunay gamay nga gusto gihapong mobalik sa republika. Ang iyang kadaogan, mga reporma, ug gani ang iyang mga kalingawan nga gihatag sa katawhan maoy nakapadako sa iyang popularidad. Gani sa iyang pagkamatay, lisod na huna-hunaon ang pagbalik sa karaang sistema. Apan ang dakong pangutana mao ang kung kinsa ang mopuli kaniya.

Dako kaayo ang gahom ni Augustus, gani aduna siyay katungod sa pagtudlo kung kinsa ang mopuli kaniya, usa ka batasan nga wala na buhata sa Roma niadtong panahona. Sa pagka-una, ang maayong pili-on mao si Marcellus, ang anak sa igsoon ni Augustus, kinsa gikasal sa iyang anak nga si Julia Caesaris. Apan namatay si Marcellus tungod sa pagkahilo sa pagkaon niadtong 23 BK. 

human sa kamatayon ni Marcellus, gipakasal ni Augustus ang iyang anak-babaye ngadto kang MArcus Agrippa, ang iyang tuong-kamot. ANg maong kasal nagbunga og lima ka anak: Gaius Caesar, Lucius Caesar, Vipsania Julia, Agrippina ang Maguwang, ug Postumus Agrippa. Miguwa ang intensyon ni Augustus nga papulihon ang unang duha ka bata, sa dihang ila siyang gisagop isip iyang kaugalingong anak. Gipaboran usab niya ang anak sa iyang asaw'ng si Livia, sila si Nero Claudius Drusus Germanicus ug Tiberius Claudius, human sila makakuha'g dagkong kayutaan didto sa Alemanya.

Namatay si Marcus Agrippa niadtong 12 BK. Tungod niini, gibuwagan ni Tiberius Claudius ang iyang kaugalingong asawa aron pakaslan ang nabiyuda ni Agrippa (ang anak-babaye ni Augustus). 

Sa dihang namatay sila si Gauis Caesar ug si Lucius Caesar niadtong 4 AD ug 2 AD, ug sa nahi-unang kamatayon sa iyang igsoong si Brusus niadtong 9 AD, gipatawag si Tiberius sa Roma, diin siya gisagop ni Augustus.

Niadtong Agosto 14, 14 AD, namatay si Augustus. Si postumus Agrippa ug Tiberius ang ginganlan isip dungang mopuli kaniya. Apan gipalayas si Postumus, ug wala magdugay siya gipapatay. Walay nasayod kun kinsa ang nagpapatay. Busa, si Tiberius ang nahimong bugtong Emperador sa Roma.

Gihimong Diyos si Augustus human sa iyang kamatayon. Ang iyang hinulmang apelyido, ang Caesar, ug ang iyang titulong Augustus maoy nahimong permanenteng titulo alang sa emperador sa Roma alang sa misunod nga 400 ka tuig alang sa mga nagdumala sa Roma, ug human gipadayon usab alang sa mga tigdumala sa Constantinople. Sa daghang mga pinulongan, caesar ang nahimong pulong alang sa emperador, sama sa Inaleman (Kaiser), sa Dutch(keizer), ug sa Ruso (tsar). Ang kulto sa Diyosnong Augustus nagpadayon kutob niadtong pagka-emperador ni Constantino I, sa dihang gihimong opisyal nga relihiyon ang Kristiyanismo. Tungod niini, daghan ang mga estatuwa nga gibutang alang kaniya. Ang mosoleyo usab niya gibutnga'g mga haligi nga tumbaga, diin gikulit ang mga inskripsyon bahin sa iyang kinabuhi, ang Res Gestae Divi Augusti. Bisan gani sa Bibliya, ang pangalang Caesar Augustus gihisgotan sa Lucas 2:1.

Ang bulan nga Agosto gingalan alang kaniya. Kining bulana orihinal nga gipanganla'g Sextilis (kini maoy ika-unom nga bulan sa kalendaryong Romano). Busa, duha ka Caesar ang gipahinungdan sa kalendaryo: si Julius Caesar (Hulyo) ug si Augustus (Agosto).

Adunay tinagong kampanya si Augustus bahin sa iyahang dagway sa publiko: kinahanglang usa ra ka dagway ang pagagamiton alang sa mga estatuwa o mga pasidungog. Bisan og natigulang na siya, siya gihulagway sa mao ra gihapong dagwaya. Tungod niini, ang iyang imahen mao ra ang labing dali nga ma-ilhan kun itandi sa mga imahen sa ubang mga emperador. 

Ang labing inilang estatuwa niya mao ang Augustus sa Prima Porta didto sa mga Museyo sa Batikano.




#Article 504: Baldur von Schirach (509 words)


Si Baldur Benedikt von Schirach (Mayo 9, 1907 - Agosto 8, 1974) usa ka Nazi nga lider sa kabatan-onan. Human sa gubat, siya gikonbikto isip kriminal sa gubat. Si Schirach maoy pamuno sa Hitler-Jugend (HJ, o Kabatan-onang Hitler) ug Gauleiter ug Reichsstatthalter (Reich nga Gobernador) sa Vienna.

Si Schirach natawo sa Berlin, ug maoy kinamanghoran sa upat ka anak sa direktor nga si Rittmeister Carl Baily Norris von Schirach (1873-1948) ug sa iyang Amerikanang asawa nga si Emma Middleton Lynah Tillou (1872-1944). Agi sa iyang inahan, si Schirach usa ka paryente sa duha ka mipirma sa Deklarasyon sa Kagawas sa Estados Unidos. Ang Iningles maoy iyang unang pinulongan, siya nakama-o lamang motabi sa pinulongang Inaleman sa dihang lima na ang iyang panuigon.

Niadtong marso 31, 1932, gipakaslan ni von Schirach si Henriette Hoffmann, ang anak ni Heinrich Hoffmann, usa ka suod nga higala ni Adolf Hitler. Tungod niini, nahi-apil si von Schirach sa mga suod nga higala ni Hitler. Sila adunay upat nga anak, sila si: Angelika Benedikta von Schirach, Klaus von Schirach, Robert von Schirach ug Richard von Schirach. 

Mi-apil si Schirach sa usa ka Wehrjugendgruppe (pundok sa mga kadeteng sundalo) sa edad 10, ug mi-apil sa NSDAP sa tuig 1925. Gibalhin siya sa Munich, ug niadtong 1929 nahimong lider sa Nationalsozialistischen Deutschen Studentenbund (NSDStB, Nasodnong Liga sa Sosyalistang Aleman nga mga Tinun-an). Niadtong 1931 siya maoy nahimong Reichsjugendführer (lider sa kabatan-onan) sa NSDAP, ug niadtong 1933 nahimong pamuno sa Hitler Jugend ubos sa ranggo nga Gruppenführer. Nahimo siyang sekretaryo sa estado niadtong 1936.

Niadtong 1940, iyang gi-organisar ang dakong ebakwasyon sa 5 ka milyong mga bata gikan sa mga dakbayan nga nahulga sa pamomba sa mga Alyado. Sa ulahing bahin usab niadtong tuiga, mi-apil siya sa kasundalohan, ug gidestino sa Pransiya, diin siya gihatagan og Puthaw nga Krus. Iyang gibuhian ang pagmando sa Hitler Jugend ngadto kang Artur Axmann, apan nadawat niya ang posisyon isip gobernador sa Reichsgau Vienna, usa ka posisyon diin siya magpabilin hangtod sa pagkatapos sa gubat. Sa wala pa matapos ang gubat, si von Schirach ang responsable sa pagpadala sa mga hudiyo gikan sa Vienna ngadto sa mga kota sa konsentrasyon didto sa Poland. Hapit 185,000 ka mga Hudiyo ang nabalhin.

Mi-surrender si Schirach niadtong 1945, ug siya usa sa mga opisyales nga na-apil sa mga husay sa Nuremberg. Sa husay, si Schirach maoy usa sa duha ka tawo nga misaway kang Hitler (ang usa mao si Albert Speer). Siya miingon nga wala siya'y nahibaloan sa mga kota sa eksterminasyon. Mihatag usab siya'g mga ebidensya nga miprotesta siya kang Martin Bormann bahin sa dili-tawhanong pagdala sa mga Hudiyo. Apan siya gihukmang sad-an niadtong Oktubre 1, 1946, sa mga Krimen batok sa katawhan. Siya gisentensyahan ug 20 ka tuig isip binilanggo sa Bilanggoan sa Spandau.

Niadtong Hulyo 20, 1949, gibuwagan siya sa iyang asawa, samtang naa siya sa bilanggoan.

Gibuhian siya niadtong Septiyembre 20, 1966, ug miretiro sa hilom didto sa habagatang ALemanya. Iyang gimantala ang iyang mga memoirs, ang Ich glaubte an Hitler (Mitoo ako kang Hitler), niadtong 1974 ug namatay sa Kröv.




#Article 505: Logogramo (379 words)


Ang logogramo, kun logograpiko, usa ka grapemo nga nagpasabot og pulong kun morpemo (usa ka makahuloganong  bahin sa pinulongan). Kini sukwahi sa mga ponogramo, nga nagkita og mga ponemo (tingog sa pagtabi) kun mga kombinasyon sa ponemo, ug mga determinatibo, nga nagmarka sa makahuloganong kategorya.

Ang mga logogramo kasagarang gitawag nga ideyogramo kun heroglipiko, nga usab mahimong matawag nga heroglipo. Ang mga ideyogramo nagrepresentar og mga direktang ideya inay mga pulong ug mga morpemo, ug wala sa logogramatikong mga sistema nga gipasabot dinhi ang tinud-anay nga ideyograpiko.

Ang mga logogramo gimugna sa mga elementong biswal nga gipahimutang sa lain-laing pamaagi, inay sa gigamit nga segmentong ponemong pamaagi sa pagmugna nga gigamit sa alpabetikong mga pinulongan. Isip resulta, labawng dali pa ang paghinumdom kun pagtag-an sa tingog sa alpabetikong sinulat nga pulong, samtang labawng dali ang pagtimaan kun pagtag-an sa pasabot sa mga ideyograpo. Laing naa pa sa mga logogramo mao ang usa ka logogramo mamahimong magamit sa daghang pinulongan aron pagrepresentar sa pulong nga naay ingon nga pasabot. Samtang ang ubang pinulongan mahimong mogamit sa samang alpabeto, abjad, abugida, silabaryo, ug ingon, ang kaduol nga sila naay samang representasyon sa pulong nga naay lain-laing pagkabatbat limitado.

Ang mga logogramatikong sistema mao ang mga labing sayo nga mga tinuod nga sistema sa pagsulat; daghan sa mga unang sibilisasyon sa Duol nga Sidlakan, India, China, ug Tunga-tungang Amerika migamit sa logogramatikong pagsulat. 
Ang mga pananglitan sa mga pinulongan nga naay logogramatikong sistema mao ang:

Sa karon nga panahona wala nay lunsay nga logogramatikong pinulongang sistema. Ang sagad nga tabi-tabi mao nga ang Ininsik usa ka logogramatikong pinulongan. Bisan daghan sa mga karakter ang naay mga pasabot, hapit tanang mga Ininsik nga mga pulong nalabot sa pagsagol-sagol sa mga karakter. Gamay rang pulong sa Ininsik ang naglangkob sa usa ka karakter. Dugang pa, ang mga karakter gimugna sa mga labawng gamay nga karakter nga naay pagkatabi ug pasabot. Ang mga labing monosilabikong pulong sa Inisik lamang ang malakip nga logogramatiko.

Ang mga logogramo gigamit sa makabag-ong shorthand nga mga sistema aron pagrepresentar og mga batakang pulong. Dugang pa, ang mga numero ug mga matematikong mga simbolo nga gigamit sa makabag-ong mga sistema sa pagsulat usab mga logogramo - 1 sa usa, 2 sa duha, + sa dugang, = sa igwal ug ubp.  




#Article 506: Mga pinulongan sa Pilipinas (4649 words)


Gihisgotan niining panira ang usa ka tipong pangheyograpiko sa mga pinulongang gipanggamit sa sulod sa Pilipinas. Para sa tipong panglinggwistika nga nakapailalom sa banayng Awstronesyo, padayon sa Mga pinulongang Pilipinhon.

Ang Mga Pinulongan sa Pilipinas mao ang kinatibuk-ang tawag sa tanang mga pinulongang gigamit sa sulod sa Pilipinas, lakip na ang mga langyaw nga pinulongan sama sa Lán-nâng nga diyalektong Pilipinhon sa Inintsik ug mga pinulongang kriolyo sama sa Tsinabakano. Sakop niini ang mga Pinulongang Pilipinhon, ang tawag sa panglinggwistikong tipon sa mga lumadnong pinulongan sa Pilipinas ug sakop sa banay sa mga pinulongang Awstronesyo . 

Sa pagkakaron, adunay giilang mga 120 hangtod sa mga 187 ka pinulongan sa Pilipinas, depende sa pagkamatang-matang. Giila sa  ang Filipino, ang batakang daiyang-pinulongan sa Tinagalog, isip nasudnong pinulongan, kauban ang Iningles isip pinulongang opisyal; giila ra ang ubang mga pinulongan sa Pilipinas isip mga pinulongang pangtabang, apan walay tarong nga pagpatin-aw gikan sa kagamhanan bahin niini. Kani sang pinulongana ang gigamit sa Rebolusyong Pilipinhon, ug mao say pinulongang giila sa Batakang Balaod sa Malolos pagka-1899 isip pinulongang opisyal sa Kinaunhang Republikang Pilipinhon. Nakainespanyol gani ang kasagaran ganing sulat sa nasudnong bayani nga si Jose Rizal. Gitataw ni Lucino de la Rosa nga sa sinugdanan sa ika-20 nga gatosayng tuig, halos 60% sa kamulopyoan sa Pilipinas ang gagamit og Espanyol isip ika-1, ika-2, kun ika-3 nilang pinulongan. Human sa pagsakop sa Amerika sa Pilipinas ug ang pagpalakaw sa paggamit og Iningles, naghinay-hinay og kahina ang kabantog sa pinulongang Espanyol, labaw na sa mga tuigang 1940.

Sa ilawom sa Estados Unidos, nagsugod na ang pagtudlo og Iningles sa mga tunghaan. Pagka-1901, Iningles na ang pinulongang pangtudlo sa mga pangpublikong tunghaan. Halos 600 ka mga magtutudlo (gitawag sila nga mga Thomasite) nga sakay sa USAT Thomas ang niabot anang tuiga ug gipulihan ang mga sundalong nagbarog isip mga magtutudlo atong mga panahona. Gidugang pa sa batakang balaod sa 1935 nga mahimong pinulongang opisyal ang Iningles kauban sa Inespanyol. Aduna say probisuon ning batakang balaora nga nagpanawag taas balay balaoranan nga magpalakaw og mga tulumanong makahimo ug makapalambo og usa ka nasudnong pinulongan nga nakabase sa mga lumadnong pinulongan (hinubad). Pagka-Nobyembre-12 sa 1937, gihimo sa Kinaunhang Nasudnong Tipon ang Instityut sa Nasudnong Pinulongan kung diin gipili ni kanhing pangulong Manuel L. Quezon si Jaime C. De Veyra, nga usa ka mamulongay og Winaray, nga mangulo sa komite sa mga mamulongay sa mga pinulongang rehiyonal. Tuyo nila atong komiteha ang makapili og usa nasudnong pinulongan gikan sa mga rehiyonal nga mga pinulongan. Sa katposan, ang pinulongang Tagalog ang ilang napiling batakang pinulongan pagka-Desyembere-30 sa 1937, tungod kay kani dawng pinulonga ang pinakagigamit og pinakalambo nga pinulongang lumadnon.

Pagka-1939, giusab ni kanhing presidente Manuel L. Quezon ang ngalan sa pinulongang Tagalog sa Wikang Pambansa (Nasudnong Pinulongan sa Binisaya).  Giusab pa og dugang ang ngalan sa pinulongan ni kanhing Kalihim sa Bangkaagan nga si Jose Romero pagka-1959 ug nahimo kining Pilipino. Giila sa batakang balaod sa Pilipinas pagka-1973 ang pinulongang Pilipino isip kaopisyal nga pinulongan sa Iningles, ug gihingalan dinhi ang pagpalambo sa usa ka nasudnong pinulongan nga maila sa ngalang Filipino. Dugang pa, nahibalik sa pagkaopisyal ang Inespanyol atong gipirmahan ni kanhing pangulong Marcos ang Kamandoang Pangpangulo Ihap-155, suhil-1973.

Giila sa Batakang Balaod sa Pilipinas pagka-1987 and Filipino isip nasudnong pinulongan. Ang Finilipino ug Iningles ang mahimong mga pinulongang opisyal ug ilhon ang ubang mga pinulongang rehiyonal isip mga opisyal nga pinulongang pangtabang sa ila-ilahang mga karehiyonan (apan walay paghingalan sa piling pinulongan). Angay sad ipadasig ang paggamit sa Inespanyol ug Inarabigo isip mga pangtabang nga pinulongan apan walay pagpugos sa ilahang paggamit. Gihingalan sad ang Filipino isip nasudnong pinulongan nga dapat ipalambo ug ipadato base sa mga lumadnong pinulongan ug langyaw nga mga pinulongan sa Pilipinas (Hinubad). Bisan pa og wala gayod gipatino sa batakang balaod, ang Filipino kay halos walay kalahian sa daiyang-Tagalog sa kabeserang Manila; apan aduna nay mga kapunongang sama sa Unibersidad sa Pilipinas nga nagsugod og pagmantala og mga kapulonganang sama sa UP Diksyonaryong Filipino kung diin adunay mga nagkadaiyang pulong nga naggikan sa ubang mga pinulongan sa Pilipinas nga nakalakip. Ang kani sang batakang balaorana maoy pinakaunang niila sa ubang mga pinulongang rehiyonal. Gihingalan sad ning batakang balaorana ang Inespanyol ug Inarabigo nga angay ipadasig ang paggamit apan walay pagpugos nga mahitabo. 

Nahimo sa Balaod Pangrepublika Ihap-7104, nga gidason pagka-Agosto-14 sa 1991, ang Komisyon sa Pinulongang Filipino nga laktod nga gidumalaan sa Pangulo ug gitahas sa pagkoordinar ug pagpadasig sa mga pagpanukiduki nga alang sa pagpalambo, pagpakatapo, ug pagpatunhay sa Finilipino ug uban pang mga pinulongan sa Pilipinas. Pagka-Mayo-13 sa 1992, gipalakaw sa komisyon ang Gimbut-an Ihap 92-1 nga naghingalan sa Filipino isip...mao ang lumadnong pinulongan nga gisulat ug gisulti sa Kamaynilaan ug uban pang mga sentrong urban sa Pilipinas isip pamaagi sa pagkinomunikaray sa nagkadaiyang mga panong-etniko.

Ang Filipino mao ang batakang pinulongang Tinagalog nga kasagaran gigamit ra sa Kamaynilaan. Parehong gigamit ang Finilipino ug Iningles sa mga palaw sa kagamhanan, bangkagaan, pagmantala, pagsibya, ug sa mga patigayon, kung diin magamit ra sad usahay ang ubang mga pinulongang lumadnon. Adunay daghan nga mga hinulam nga pulong ang Finilipino gikan sa Sinanskrit, Minalay, Inintsik, Hinapon, ug Ninahuatl (pinaagi sa Inespanyol). Ang Finilipino mao ang opisyal nga pinulongan sa bangkagaan, apan labing ubos ang iyahang kabantogan isip pinulongan sa pagmantala kung itandi sa Iningles (liban na lang sa pipila ka mga sakop, sama sa komiks) ug labing ubos ba ang kabantogan sa Finilipino sa mga kasulatan ug mga hilisgotang pang-akademiko, pang-alamdag, ug pangteknikal. Ang Finilipino mao ang lingua franca sa tanang dapit sa Pilipinas, lakip na sa mga dakbalangay sa mga Pilipinong Gumagawas-nasod, ug mao sad ang kinalabihang pinulongang gigamit sa Kusog Panghinagiban sa Pilipinas (liban na lang sa pipila ka gagmayng bahin sa mga kinomisyong opiser corp nga naggikan sa mga datong pamilya kun sa taas-taas nga bahin sa ling-ong tunga-tunga) ug mao say pinulongan sa kasagaran sa serbisyong sibi nga kasagaran kay dili mga Tagalog.

Adunay lain-laing mga matang sa diglossia nga anaa sa Pilipinas. Mahimo nga gamiton sa mga lumulopyo sa usa ka rehiyon ang unang pinulongan sa ilahang dapit kun ang lingua franca sa rehiyon aron mag-inistoryahanay sa usa'g usa, apan gamiton nila ang ang mga langyaw nga pinulongan aron makig-istorya sa mga langyaw kun gamiton nila ang Finilipino kun Tinagalog aron makig-istorya sa mga taga-ubang-rehiyon. Lagmit sad sa mga Pilipino ang paggamit og code-switching sa Iningles ug Tagalog (Taglish) kun Iningles ug Binisaya (Bislish).

Giila sa batakang balaod sa Pilipinas ang paggamit sa mga pinulongang bernakular isip mga pinulongang pangtabang sa mga probinsya kung diin dili lingua franca ang Finilipino. Kalagmitan sa mga Pilipino ang mga polyglot kun multilingual. Sa kaso kung diin ang pinulongang bernakular ang lingua franca sa rehiyon, gamiton sa mga Pilipino ang Finilipino sa mga kabutangang ligdong samtang ang mga pinulongang rehiyonal ang gamiton sa mga dili-ligdong nga mga kabutangan; mao kini ang matuod nga kahimtang sa mga dapit gawas sa Kamaynilaan sama sa Camarines Norte kung diin gigamit ang Binikolano ug sa Davao kung diin gigamit ang Binisaya. Labi na ning kahimtanga sa ubang mga dapit nga naggamit sa mga pinulongang Pangasinan, Kapampangan, Bikol, Waray, Hiligaynon, Sambal, ug Maranao, kung diin hinay-hinay nga nagkawalay kabantogan ang mga sinulat nga daiya aning mga pinulonga ug napulihan na sa Filipino. Ang nahilahi lang aning kahimtanga mao ang Sugbo, kung diin Binisaya ang gigamit sa mga dili ligdong nga kabutangan ug lalom nga Binisaya (Daiyang-pinulongang Sialo-Carcar) ang gigamit sa mga ligdong nga kabutangan. Bisan pa man og giila ning mga pinulonga isip hinilabing-gamit nga mga pinulongan sa mga balaorang Pilipinhon, gamay lang, kung wala gayoy pagsangga, pagpaluyo, kun pagbulig gikan sa kagamhanan aron mapadayon ang paggamit aning mga pinulongana ug mapadayon ang ilahang pagkabuhi. Apan, mahimo pa kining magbag-o, dala sa mga nakitang bag-ong kausaban sa polisiya sa nasod. 

Aduna pay laing matang sa diglossia nga makita sa nasod, mao kini ang diglossia nga nahitabo sa mga rehiyonal nga pinulongan ug mga minoridad nga pinulongan. Aning mga hilisgotana, tawgon ang mga rehiyonal nga mga pinulongan sa ngalang acrolect samtang ang mga minoridad nga pinulongan tawgon sa ngalang basilect. Aning kasoha, gamiton ra sa mga mamulongay ang mga minoridad nga mga pinulongan sa mga pangsuod nga sakop, sama sa banay kun tribo sa mamulongay, ug gawas niini, gamiton sa mamulongay ang pinulongang rehiyonal apan magamit gihapon niya ang Filipino sa mga kabutangang ligdong. Lahi sa kaso sa mga pinulongang rehiyonal, kanunay nga kuyaw sa pagkawala ug pagkamatay ning mga pinulongang minoridad tungod kay labing gipili na sa mga mamulongay ang mga rehiyonal nga pinulongan kun labing gipili ang Filipino, sama sa Pinampangga. Labaw pa, kadaghanan aning mga mamulongaya ang wala nahanas sa pagsulat sa ilahang mga pinulongan ug kuyaw nga katibuk-ang mawala tungod sa kahuwaw sa mga kasulatan.

Dugang pa sa Finilipino ug Iningles, aduna na say ubang mga pinulongang gisugyot nga magbarog isip mga nasudnong pinulongan. Lakip sa mga pinakabantogang sugyot mao ang sugyot sa paggamit og Hinapon ug Inespanyol.

Adunay giihap nga 175 ka mga lumadnong pinulongang gigamit sa Pilipinas karon, matod sa Ethnologue. Aning mga pinulongana, halos tanan kanila lakip sa tipon sa mga Pinulongang Pilipinhon nga sakop sa banay mga Pinulongang Malayo-Polynesian nga nakapailalom sa banay sa mga pinulongang Awstronesyo. Ang Sinama-Badyaw ra ug pipila ka mga pinulongan sa Palawan ang wala nakalakip niining tipona.

Sa pagkakaron, adunay pipila ka mga lumadnong pinulongan sa Pilipinas nga gigamit sa kadaghanang mga Pilipino.Mao kini sila ang:

Aning mga pinulongana, adunay upat ka buok nga adunay labaw sa 9 ka yukot nga mga lumadnong mamulongay:

ug asuna say napulo ka buok nga adunay gikan sa 1 ka yukot hangtod sa 3 ka yukot nga mga lumadnong mamulongay:

Usa kung daghan pa ani nila ang gigamit sa labaw sa 90% sa kamulupyoan.

Giila ni Robert Blust ang usa ka ubos-bananyg Pilipinhon kung diin nalakip sad ang mga pinulongan sa Amihanang Sulawesi ug ang Pinulongang Yami sa Taiwan, apan naliban ang mga pinulongang Sama-Badyaw sa Kapupud-ang Tawi-Tawi, ug pipila sad ka mga pinulongang Amihanang Borneonhon nga gigamit sa Habagatang Palawan.

Ang Ineskaya kay usa ka minugnang pinulongang pangtabang nga gihimo isip pangatawo sa Binol-anong nasod pagkahuman sa gira sa Pilipinas-batok-sa-Amerika. Gigamit ning pinulongana sa abot og mga 500 ka mga tawo.

Adunay teyoryang gidalit sa tigom sa Tipong Panglinggwistika sa Berkeley pagka-2010 nga nag-ingon nga ang mga lumadnong sinulatan sa Sumatra, Sulawesi, ug sa Pilipinas kay naggikan sa usa ka nag-unang matang sa Sinulatang Ginudyarat.

Kadaghanan sa mga mamulongay sa mga pinulongan sa Pilipinas ang dili magkasinabtanay. Kasagaran sa mga giilang dayalekto lang kay lahi gayod diay nga mga pinulongan ug usahay ang mga giilang mga pinulongan, mga dayalekto ra diay sa usa pinulongan. Sayop nga gitawag og mga dayalekto ang mga pinulongan sa Pilipinas tungod sa mga sayop nga pulong ga gipanggamit sa mga kasulatan niadtong panahong Amerikanhon pagka-1898 hangtod sa 1946. Bisan pa man og maingon nga aduna gayoy gatosan ka mga dayalekto sa Pilipinas, sa ilang pagkahadaiya, dili moubos sa 120 ka buok ang maingon gayong mga pinulongan, ug kadaghanan pa aning mga pinulongana na labing halahi sa ilang mga silingang pinulongan kung itandi sa pagkahalahi sa pipila ka mga inila na gayong mga pinulongang Europeo sama sa Pinranses kung itandi sa Inespanyol.

Makita ang kalahian sa mga nagkadaiyang mga pinulongan sa Pilipinas pinaagi sa mga paghubad sa giingong nasudnong kasultian sa Pilipinas.

Tungod sa kasaypanan sa mga termino nga gigamit sa pagpasabot sa kahimtangang panglinggwistika sa nasod, kadaghanan sa mga mamulongay sa mga pinulongan ang nagtuo nga dayalekto lang ang ilahang gipanggamit. Sa mga pinulongang adunay daghang mga dayalekto, maglahi-lahi ang kadaiyahan sa mga dayalekto depende sa pinulongan. Ang pinulongang sama sa Tinagalog, Pinampangga, ug Pinanggasinan kay giilang dyutay ra ang kahadaiyang sa mga dayalekto. Giila sab ang Binisaya nga dyutay ra og kahadaiya sa mga dayalekto. Apan sa mga pinulongan sa Bungtong Bikol, labing dako ang kahadaiya sa mga dayalekto. Anaay mga dakbayan ug mga bayan nga adunay ilahang kaugalingong mga dayalekto ug daiya. Nakatala sa ilalom ang lain-laing mga pagkahubad sa hugpulong nga Nagdugay ba ka adto sa merkado? sa mga piniling daiyang-Binikol. Misunod sa mga hinubad ang pangalan sa dayalekto ug giiling pinulongan, dayon ang dakbayan kung bayan sa Bikol kung asa sila gigamit. Ang kinaulahiang hinubad kay sa Tinagalog.

Diara ang mga pagtandi-tandi sa pipila ka mga pinulongan sa Pilipinas, lakip na ang mga langyaw nga pinulongan. Bisan pa man og aduna pay gamayng kalibog kung asa ang dapat ilhon isip pinulongan kun dyalekto, gipakita sa talamdan nga adunay mga pagkahisama apan walay pagsinabtanay sa mga mamulongay sa mga nakatala. Nakahan-ay ang mga pinulongan base sa kung diin sila gigamit (Gikan sa amihanan hangtod sa habagatan, dayon kasidlakan hangtod sa kasadpan).

Aduna say pinulongang gigamit sa mga Tao (giila sab isip Yami) didto sa Pulong Orchid sa Taiwan nga wala nahilakip sa tipon sa mga pinulongan sa Pilipinas; apan, nahilakip ning pinulonganang Tinao kun Yinami sa tipong Binatanes kuyog sa mga pinulongang Inivatan, Binabuyan, Initbayat, ug Binatanes, nga nahilakip sa mga pinulongang Pilipinhon.

Diara ang pagkaihap sa mga lumadnong mamulongay sa mga pinulongang hilabing-gamit sa Pilipinas.. Nakabase kini sa mga pagbangbang sa sensong Pilipinhon pagka-2000 nga gipasikad sa Katungdanan sa Estadistikang Pilipinhon kung diin makita ang ihap sa mga Pilipinong naggamit sa gitalang 19 ka mga pinulongan isip kinaunhang pinulongan.

Punong panid:  (Dia sad ang tala sa tala niining mga pinulongana)Adunay pipila ka mga pinulongan sa Pilipinas nga gigamit sa mga tawong Negrito. Kaning mga pinulonga kay nakalakip sa tipong Pilipinhon apan labing sama ang ilahang mga pinulongan sa mga silingang pinulongan kung itandi sa ilahang mga ka-pinulongang-Negrito.

Punong panid: TsinabakanoAdunay pipila ka mga kriolyong Pilipinhon nga nakabase sa Inespanyol, ug gitawag kani silang tanan sa pangalang Tsabakano kun Tsinabakano. Mahimong mabahin ang kining mga pinulongana base sa heyograpika.

Adunay mga pangpublikong tunghaang nagtudlo og Pinranses, Inaleman, Hinapon, Inintsik, ug Inespanyol, kun gigamit man gayod nila isip pinulongang pantudlo.

Bag-o pa naabot ang mga Kastila, daghan na og mga gagmayng katilingbang Indiano sa Pilipinas. Daghan sa mga Indinano ang kamao Magtinagalog, Magbinisaya, ug uban pang mga pinulongang Pilipinhon, ug kamao sad Mag-iningles. Sa sulod sa mga katilingban, lagmit nga Sinindhi ug Pinunjabi ang gamiton. Sa Katilingbang Pakistanhon, Inurdu ang gigamit. Bisan pa niini, pipila na lang ka mga Tagahabagatang Asya, sama sa mga Pakistanhon ug ubang bag-ong abot nga mga mamulongay sa Tinami, Ninepal, Minarathi, ang nagpabilin sa paggamit sa ilahang kaugalingong mga pinulongan.

Punong Panid: Ang pinulongang Malay mao ang kinaduhang pinulongan sa pipila sa mga Tausug, Sama-Bajau, ug Yakan nga anaa sa kinahabagatang mga dapit sa Pilipinas, sa may Zamboanga hangtod sa may Tawi-Tawi. Adlaw-adlaw sad ni gigamit sa mga Malaysianhon ug mga Indonesianhon nga nagpuyo kun nagpatigayon dinhi sa Pilipinas. Gigamit sad ning pinulonga sa pipila didto sa habagatang bahin sa Palawan. Wala hinuon ni siya gamita sa mga Maranao ug mga Maguindanao. Bisan pa og lagmit nga mga Muslim ang taga-Brunei, taga-Malaysia, taga-Indonesia, ug taga-habagatang-Pilipinas kung diin Inarabigo ang pangrelihiyong pinulongan, kasagaran gihapon sa mga Muslim sa Pilipinas ang dili kamao Mag-inarabigo, liban na lang sa pipila ka mga pulong nga gigamit sa mga pangrelihiyong kahinungdanan.

Ang Minalay, nga labot sad sa banayng Malayo-Polynesian kuyog ang mga pinulongang Pilipinhon, adunay dakong kausabang napahinungod sa kadaghanang mga pinulongang gigamit sa Pilipinas. Nahitabo kini tungod kay ang Kinaraang Minalay mao ang lingua franca sa Pilipinas kaniadto, usa ka maayong pananglit ani mao ang paggamit sa tighubad ni Magellan nga si Enrique og Minalay aron makipagsulti sa mga lumadnong taga-Sugbo aning mga panahona.

Usa ka pananglit sa paggamit og Kinaraang Minalay sa kaaging Pilipinhon mao ang anaa sa Kasulatan sa Tansong Lagunanhon nga unang gisulat sa ika-10ng gatosayng tuig.

Pag-abot sa mga Katsila sa Pilipinas niadtong ika-16 nga gatosayng tuig, Kinaraang Minalay mao ang pinulongan sa kagahum-hariang Pilipinhon.

Sa pagkakaron, gitudlo ang Inindonesia (Binahasa) isip usa ka langyawng pinulongan sa Departamento sa Linggwistika ug mga Pinulongang Asyanhon sa Unibersidad sa Pilipinas. Gitudlo sab ang Inindonesia sa Tunghaang Indonesianhon sa Dakbayan sa Davao aron mapatunhay ang budaya sa mga dayong Indonesianhon sa dakbayan. Motudlo sad usahay ang Embahada sa Indonesia og Inindonesian sa mga Pilipino ug mga langyaw.

Sukad pagka-2013, nagtudlo na og mabaw nga Inindonesian sa mga kaanib sa Kusog Panghinagiban sa Pilipinas.

Sa usa ka interbyo, giingon ni kanhing Kalihim sa Alintaga sa Bangkaagan nga si Armin Luistro nga dapat ipadasig sa kagamhanang Pilipinhon ang paggamit og Inindonesia ug Minalaysia, nga samang adunay taling panglinggwistika sa Finilipino ug ubang pinulongang Pilipinhon. Busa, mahimong itudlo isip panulun-an sa mga tunghaang pangpubliko ang kining mga pinulongana, apan wala lay pinugsanay.

Gigamit na sa mga Muslim sa Pilipinas ang Inaribago sa mga pangrelihiyon ug pangtudlong kahinungdanan sukad pa sa pag-abot sa Islam sa kapupud-an ug pagkatukod sa pipila ka mga Sultanato sa ika-14 nga gatosayng tuig. Kuyog sa Minalay, gigamit ang Inarabigo isip lingua franca sa mga magpapatigayong Muslim ug sa Kagahum-hariang Malay sa kapupud-ang Malay niadto.

Gimando sa batakang balaod pagka-1987 nga angayng ipadasig ang paggamit sa Inarabigo (kuyog sa Inespanyol) apan dili lang pinugos. Pagka-2015, wala nay bayad nga gitudlo ang Inarabigo sa pipila ka mga sentrong Pang-islam ug labi na didto sa kinahabagatang bahin a Pilipinas. Kasagaran, gamiton ning pinulongana sa mga kalihokang pangrelihiyon ug sa bangkaagan (sama sa mga madrasa kun mga tunghaang Pang-islam) ug usahay gamiton sad ni siya sa mga ligdong nga kabutangan kun usahay pa gayod, sa pang-adlaw-adlaw nga inistoryahanay. Sa ingon-aning pagtan-aw, maingon nga sama ang gamit sa Inarabigo sa gamit sa Linatin ug Inespanyol sa Katolisismong Pilipinhon. Sa mga tunghaang Pang-islam sa Mindanao, gitudlo na sab ang Batakang Inarabigo sa Kasamtangan, ug dili lang ang Inarabigong Pang-qur-an.

Punong panid: Nagkaadunay Inespanyol sa kapupud-an sa Pilipinas sa mga tuig nga nisunod sa 1565, paglayag sa kongkistadores nga si Miguel Lopez de Legazpi gikan sa Mexico padulong sa Sugbo, kung diin gitukod niya ang kinaunhang pinuy-ang Espanyol sa nasod. Bisan pa og dili na ingon-ana kabantog ang Pag-inespanyol, adunay dakong impluwensiya ang kining pinulongana sa mga lumadnong pinulongang Pilipinhon pinaagi sa pagbilin og daghan nga mga pulong nga hulam-pulong. Pipila sad ka mga pinulongang kriolyo, labing inila pa sa ngalang Tsinabakano, ang nangguwa tungod sa pag-abot sa Inespanyol. Giila sa kasamtangang batakang balaod pagka-1987 ang pagpadasig sa paggamit sa Inespanyol (kuyog sa Inarabigo), apan walay pinugsanay.

Pagka-1953, nahimo ang pinakaunang mantalaanan sa kapupud-ang Pilipinhon ug ana sang tuiga, gihulad niini ang kinaunhang libro (nga gisulat sa labaw sa usa ka pinulongan), ang Doctrina Christiana. Sa ika-17ng gatosayng tuig, natukod ang mga kinaunhang kinatumhaan sa Pilipinas tungod sa mga kamandoang pangtinuohan sa Espanya, ang uban pa nila kay maoy mga kinaunhang kinatumhaan sa tibuok Asya. Sa panahong kolonyal didto sa Mexico, ang Inespanyol mao ang pinulongan sa bangkaagan, sa pagbinayloay ug pagpatigayon, sa lugaynan, ug sa tinuohan, ug dayon sa ika-19 nga gatosayng tuig, nahimo na ning pinulonga isip lingua franca sa kolonyang Pilipinhon, apan kutob ra ang paggamit niini sa mga Pilipinong napailalom sa bangkaagan. Pagka-1863, napalakaw sa usa ka kamandoan sa Espanya ang pangpublikong bangkaagan nga naghimo og mga libre nga mga tunghaang pangpubliko nga naggamit og Inespanyol sa pagtudlo. Pagka-mga-1890, nagkaadunay usa ka bantogang tipon sa mga magtutuong kamao Mag-inespanyol nga gitawag og ilustrados, sama ni Jose Rizal. Nangapil sa rebolusyong Pilipinhon ang pipila aning mga magtutuona ug didto sab sa pakigbisog batok sa pagpanakop sa mga Amerikano. Parehong gisulat ang Batakang Balaod sa Malolos ug ang Yutang Tabonon (nasudnong awit sa Pilipinas) sa pinulongang Inespanyol.

Sa ilalolom sa pagdumalang Amerikanhon, labing gipadasig na ang paggamit sa Iningles kung itandi sa Inespanyol. Tungod sa pagsugod og gamit sa Iningles sa mga pangpublikong tunghaan isip pinulongang pangtudlo, nahuyang ang Pag-inespanyol.. Giila sa batakang balaod pagka-1935 nga maoy nagmugna sa Komonwelt sa Pilipinas ang Iningles ug Inespanyol isip mga pinulongang opisyal. Nakita sa senso pagka-1950 nga 6% na lang sa kamulupyong Pilipinhon ang naggamit og Inespanyol isip kinaunhang pinulongan kun kinaduhang pinulongan. Pagka-1990, gitaho sa senso nga niubos pa gayod tong ihapa ug nahimo na lang og 2,500 ka tawo. Sa usa ka senso pagka-2012, gibangbang nga bisan pa og adunay 1 ka yukot ka tawo ang Makainespanyol pa og naglain-laing kakamao, mga 439,000 ra ka tawo ang makagamit sa pinulongan nga mao ra og usa ka lumadnong mamulongay.

Kadiyot nga nawala ang pagkaopisyal sa pinulongang Espanyol sa pagkahimo sa batakang balaof pagka-1973, apan nabalik ra kini paglabay sa duha ka bulan, atong gihimo ni kanhing pangulong Marcos ang Kamandoang Pangpangulo ihap 155. Sa batakang balaod pagka-1987, giila ang Inespanyol isip usa ka pinulongang angay ipadasig ang pagkagamit apan sa walay pinugsanay, apan wala kini siya giila isip pinulongang opisyal. Nahawa isip gikinahanglang tulun-an sa kinatumhaan ato sa pagdumala ni kanhing pangulo Corazon Aquino. Gipagawas ni kanhing pangulo Gloria Macapagal Arroyo, siya usab usa ka mamulongay sa Inespanyol isip kinatud-ang pinulongan, ang usa ka balaoron nga magbalik sa pagkapinulongang pangtudlo sa Inespanyol sa bangkaagang nasodnon niadtong 2009. Karon, gigamit gihapon ang pinulongan sa mga mestiso ug mga Espanyol nga kasagaran namuyo adto sa Kamaynilaan, Iloilo, ug Sugbo. Nagpabilin gihapon ning pinulongana isip tulun-an sa pipila ka mga institusyong pangkabangkaagan, sama sa Unibersidad sa Santo Tomas didto sa Manila ug sa Unibersidad sa San Carlos didto sa Cebu, apan dili pinuganay ang pagkuha sa panulun-an.

Daghan pang mga kasulutang kaaginhon, mga titulo sa yuta, ug mga bmugnang pangkapanulatan nga Nakainespanyol pa ug wala gayod mahubad sa mga pinulongang Pilipinhon bisan pa man og aduna ptutuoa ni silay mga biling panglegal. Pinaagi sa pagkolonisa, nahimo ang Inespanyol nga maoy pinulongang pinakadaghan og nahatag nga mga hulam-pulong ug mga hinulam nga pamaagi sa pagpadayag sa Tinagalog, sa Binisaya, ug sa uban pang mga pinulongang Pilipinhon. Lakip ang Academia Filipina de la Lengua Española (Akademyang Pilipinhon sa Pinuongang Espanyol), nga gitukod pagka-1924, sa Tipon sa mga Akademya sa Pinulongang Espanyol, usa ka tipon sa mga nagkadaiyang mga akademyang Inespanyol sa kalibotan nga nagkahiusa aron maghimo og batakang daiyang-Inespanyol ug mapadasig ang paggamit niini. Ang pipila sa mga magtutuong nalabot niining akademyaha mao sila kanhing pangulo Arroyo, kanhing Kalihim sa mga Kalihokang Panglangyaw Alberto Romulo, ug ang Arsobispo sa Sugbo nga si Ricardo Vidal.

Mga Punong panid: , , ug Ang kinaunhang kasinatian sa mga Pilipino sa pinulongang Ingles, mao ang pagpanasdas sa mga Briton sa Manila sa kasamtangan sa Girang umabot og Pito ka Tuig, apan kadiyot lang kining kasinatiana ug wala kaayoy kausabang nabuhat. Pag-agi sa pipila ka tuig, nahimong labawng bantogan ang Iningles sa Pagdumalang Amerikanhon sa mga tuig 1898 hangtod sa tuig 1946, ug nagpabilin pang pinulongang opisyal ang kining Iningles sa Pilipinas. 

Pagka-Agosto-22 sa 2007, tulo ka Hukmanan sa Pagpanglugot nga Rehiyonal didto sa Dakbayan sa Malolos ang nakahunahunang sa paggamit og Finilipino imbes nga Iningles aron mapadasig ang paggamit sa nasudnong pinulongang. Napulo'g duha ka mga takigrapo nga naggikan sa Ika-6, 8, ug 81 nga Sangay, nga himoong mga batakang hukmanan, ang gibansay sa pagsunod aning bag-ong kausaban didto sa Kolehiyong Pangbalaod ni Marcelo H. del Pilar sa Kinatumhaan sa Estado sa Bulakan, sunod sa mando gikan sa Kinatas-ang Hukmanan sa Pilipinas. Matod pa ni De La Rama, damgo daw ni kanhing Pangulong Maghuhukom Reynato Puno ang mapalakaw ning mandoa sa uban pang mga dapit, sama sa Laguna, Cavite, Quezon, Nueva Ecija, Batangas, Rizal, ug sa Kamaynilaan.

Bisan pa aning mga lihoka, Iningles pa gihapon ang pinulongang gigamit sa mga opisyal nga kasulatan sa pagpatigayon, sa kagamhanan, sa mga balaoranan, sa panambal, sa pang-alamdag, ug sa pagtudlo. Apan, gitataw sa UNICEF pagka-2009 nga labing ubos ang kamaayo sa mga Pilipino sa Pag-iningles. Bisan pa ani, labing gigamit ang Filipino sa pagpanibya, sama sa ABSC-CBN ug GMA, apan aduna say mga rehiyonal nga pagpanibya sa ilawom aning mga kompanyaha.

Tungod sa kabantog sa Iningles, daghan nang mga pulong nga gikan sa Iningles ang nalabot na sa mga pinulongang Pilipinhon ug nakahimo og mga pinulongang labi ang pag-code-switching sama sa Taglish ug Bislish. 

Punong panid: Lán-nângAduna nay mga taling pangdiplomatiko ang dinastiyang Ming sa mga kanasoran ug kaharian sa Luzon ug aduna pa gayoy kaagi sa pakipagpatigayon sa tibuok kapupud-an sukad pa niadtong ika-10 gatosayng tuig. Ang Minandaring Inintsik mao ang pinulongang pangtudlo sa mga tunghaang Intsik ug mao sad ang lingua franca sa sulod sa Tsina ug sa mga katilingbang Intsik gawas niini; apan, ang Lan-nang nga usa ka daiyang-pinulongan sa Hinokkieng Inintsik mao ang pinulongan nga adunay hilabing-gamit sa mga Intsik sa Pilipinas, nga kasagaran naggikan sa lalawigan sa Fujian didto sa Tsina. Aduna say pipila ka mga daiyang-Inintsik, sama sa Hinakka ug Yinueng Inintsik (hilabi na ang Kinanton ug Tinaishan), nga gigamit sa pipila ka mga Intsik sa Pilipinas, kasagaran naggikan pa gayod sa mga lalawigan sa Guangdong ug Guangxi sa Habagatang bahin sa Tsina.

Sama sa Inespanyol, daghan nang mga pinulongang lumad sa Pilipinas ang naggamit og mga hulam-pulong gikan sa Inintsik, hilabi na sa mga pinulongang may labot sa pagluto, sa balay, ug sa pagkakaliwat.

Unang niabot ang mga Hapon sa Pilipinas sa ika-11ng gatosayng tuig, ang pinakaunang nasod nga ilahang gidayohan, ug sunod-sunod sad silang nangabot sa nasod sa ika-15ng gatosayng tuig (sama sa gipakita sa Boxer Codex), sa ika-17ng gatosayng tuig, sa ulahiang bahin sa ika-19 nga gatosayng tuig, ug sa ika-20ng gatosayng tuig, lakip na ang mga dekadang 1930 ug 1940. Adunay pipila ka mga katilingban ug tunghaang Hapon sa Kamaynilaan tungod sa kadaghan sa mga kompanyang Hapon. Daghan sab og mga katilingban sa mga Hapon ug mga kaliwat sa mga Hapon sa Lalawigan sa Laguna, sa Dakbayan sa Baguio, ug sa Bungto sa Davao. Puy-anan sad ang Dakbayan sa Davao sa daghang mga kaliwat sa mga Hapon. Daghang mga mamumuong Hapon ang  gikuha sa mga kompanyang Amerikanhon, sama sa National Fiber Company (NAFCO), sa unang mga dekada sa ika-20ng gatosayng tuig aron manrabaho sa mga asyedang pang-abaka. Nabantog ang Hapon sa ilahang kananing ug kakugihan. Sa ika-duhang girang pangkalibutan, anaay mga tunghaang Hapon sa Dakbayan sa Davao.

Kasagaran, gigamit ra ang Kinoryano sa mga langyawng gikan sa Habagatang Korea ug mga tawo sa Pilipinas nga naay dugong Koryano. Gidugang na sa Alintaga sa Bangkaagan ang Kinoryano sa ilawom sa Programa sa Pagtudlo sa mga Langyawng Pinulongan, uban sa Inespanyol, Pinranses, Inaleman, Inintsik, ug Hinapon.

Ang pagkamatang-matang sa mga kuyawng-mamatay ug patayng pinulongan kay nakabase sa ika-3ng pangkalibutang bolyum nga gimantala sa UNESCO pagka-2010

 (Batakan sa UNESCO)

Sa usa ka pagtuon ni Thomas N. Headland, sa Summer Institute of Linguistics sa Dallas, ug sa Kinatumhaan sa Amihanang Dakota nga gitawag nga Thirty Endangered Languages in the Philippines, adunay 32 ka kuyaw-mamatayng pinulongan sa Pilipinas, apan 2 sa ka mga nakatalang pinulongan ang wala nay mga mamulongay, gidugang na lang nga patayng-pinulongan na sila kun basi man. Tanang mga nakatalang pinulongan kay mga Pinulongang Negrito, ang pinakakaraang mga pinulongan sa Pilipinas.

Aduna nay pipila ka mga sugyot sa pagpatunhay sa daghang mga pinulongan sa Pilipinas. Matod sa Komisyon sa Pinulongang Filipino, anaay 235 ka mga lipong etnolinggwistik sa nasod, matag usa kanila kay adunay kaugalingong pinulongang Pilipinhon.

Labot sa mga sugyot, mao ang: (1) pagmugna og usa ka kapulongnan ug giya sa paggama og mga hugpulong para sa matag usa sa 135 ka mga buhing-pinulongan sa nasod, (ika-2) Pagpatunhay pinaagi sa pagbidyo sa tanang mga pinulongang Pilipinhon, (ika-3) pagbalik og gamit sa mga kinaraang sinulatan sa Pilipinas kung diin ang matag sinulatan sa matag lipon kay gamiton kuyog sa alpabetong Romano sa mga tunghaan didto sa mga katilingbang diin nagamit ang sinulatan, (ika-4) pagtudlo usa sa mga kinaunhang pinulongan sa balay ug sa tunghaan bag-o itudlo ang Finilipino ug ubang langyawng pinulongan (Iningles, Inespanyol, ugkun Inarabigo), ug (ika-5) paggamit sa kinaunhang pinulongan ug sinulatan sa mga pahibalo unya sundan na sa sinulatang Filipino ug sa ubang langyawng pinulongan (Iningles, Inespanyol, ugkun Inarabigo), pananglitan: Binisaya una unya sunod na ang Finilipino ug Iningles nga ibutang sa ilawom nga dapit sa pahibalo.

Sa pagkakaron, ang ika-4 ra nga sugyot ang gituman sa nasudnong kagamhanan sa Pilipinas. Aduna nay balaoron sa Nasundnong Sinulatan nga gisulong sa balay balaoranan nga magpalakaw sa ika-3 ug ika-5ng sugyot; apan, ang karaang sinulatan ra nga moangay sa nasudnong Pinulongan, ang Filipino, ang nakalakip sa balaoron. 




#Article 507: Heneral sa Kapunongan ni Jesus (524 words)


Ang Superyor Heneral sa Kapunongan ni Jesus mao ang opisyal nga titulo sa lider sa Kapunongan ni Jesus#151;usa ka relihiyosong orden nga Romano Katoliko nga gitawag usab og mga Jesuita. Siya kasagaran ang gitawag og Padre Heneral. Gianggaan usab ang naghupot niining tituloha isip Itom nga Papa, tungod sa iyang pagasul-obon nga ordinaryong itom nga sininang pangpari, bali sa puti nga sinina sa Santo Papa.

Ang pormal nga titulo sa Linatin mao ang Praepositus Generalis, nga mahubad isip superyor heneral, o presidete heneral. Ang termino wala kuhaa gikan sa kasundalohan, sukwahi sa mga huhungihong, apan gikuha gikan sa paggamit sa pulong heneral (sa tanan) isip bali sa pulong partikular (sa pipila lamang). Ang mga Jesuita giorganisar ngadto sa mga probinsiya, kada usa adunay usa ka probinsiyal nga superyor (usahay gitawag isip Padre Probinsiyal o Probinsiyal), samtang ang pangulo sa orden maoy Heneral nga Superyor alang sa tibuok kapunongan. Isip dakong superyor, ang Superyor Heneral giestilo isip Ang Labing Reberendo.

Ang Itom nga Papa o Itom nga Santo Papa maoy usa ka angga nga gihatag sa Superyor Heneral, kasagaran gikan sa medya, apan wala gayod kini gamita sa mga Jesuita. Ang ngalan parte nga giangga tungod sa itom nga sininang pangpari nga gigamit sa Superyor heneral, ug parte tungod sa ka kahadlok sa pipila ka mga nasod ug mga sekta nga Protestante tungod sa nagkadakong gahom sa mga Jesuita sulod sa Simbahang Romano Katoliko.

Ang Superyor Heneral gitugahan og ordinaryong gahom labaw sa mga miyembro sa Kapunongan, sama sa gahom sa usa ka Obispo labaw sa mga tawo sa iyang diyosesis. Ang mga Superyor Heneral mohatag sa tibuok nilang pag-unong sa Santo papa, dili sa mga lokal nga ordinaryo. Kon ang Papa makasala, ang Superyor Heneral maoy moperporma sa Rekonsilyasyon alang kaniya (apan kasagaran ang mga Papa adunay ilang personal nga konpesor).

Ang mga Superiyor Heneral pilion sa Kongregasyong Heneral sa Kapunongan. Kini ipatawag human ang pagkanaog (resignation), pagretiro, o kamatayon sa kasamtangang Superyor Heneral. Ang mga Superyor Heneral maglingkod hangtod na sa kamatayon, ug hapit tanan misilbi hangtod sa ilang pagpanaw, gawas kang Padre Pedro Arrupe (nanaog tungod sa iyang nagkahuyang nga panlawas), ug sa iyang suksesor nga si Padre Peter Hans Kolvenbach. Ang pagkanaog ni Kolvenbach gipahibalo niadtong Pebrero 2006, ug kini mipatawag sa ika-35 nga Kongregasyong Heneral. Ang maong kongregasyon maoy mipili sa kasamtangang Superyor Heneral, si Padre Adolfo Nicolás.

Niadtong 1773, adunay gipatuman nga supresyon si Papa Clemete XIV pinaagi saDominus ac redemptor niadtong Hulyo 21, 1773, ug gipatuman niadtong Agosto 16. Ang mga lider sa mga nasod diin ang supresyon wala gipatuman maoy gitawag isip tamporaryong Vicar Heneral. Sila mao si:

Niadtong Marso 7, 1801, giisyu ni Papa Pio VII ang Catholicae fidei, diin iyang gitugotan ang operasyon sa orden didto sa Rusya. Mipili ang orden og Superyor Heneral alang sa Rusya, usa ka lakang alang sa misunod nga paspas nga restorasyon sa orden.

Ang mga Heneral sa Rusya mao sila:

Franciszek Kareu (Marso 7, 1801–Agosto 11, 1802)
Gabriel Gruber (Oktubre 22, 1802–Abril 6, 1805)
Tadeusz Brzozowski (Septiyembre 14, 1805–Agosto 7, 1814)

Gipabalik ang orden niadtong Agosto 7, 1814, ni Papa Pio VII pinaagi ang bull nga Sollicitudo omnium ecclesiarum.




#Article 508: Kolehiyong Rogasyonista (691 words)


Ang Rogationist College  (Kolehiyong Rogasyonista, nailhan usab nga RC ang minubo niini, usa ka kolehiyong kaugalingon nga gidumala sa mga paring Rogasyonista, usa ka orden sa Simbahang Katoliko, ug usa ka institusyon sa edukasyon alang kang bisan kinsa. Gitawag ang mga magtutuon niini nga RCian/RCians, Rogasyonista o Rogationist/Rogationists. Adunay sukod nga 2.4 kilometro kwadrado, nahimutang ang tulunghaan sa Kilometro 52 sa Aguinaldo Highway, Lalaan 2, Silang, Cavite, Pilipinas.

Unang gitukod ang tulunghaan sa mga Italyanong Rogasyonistang pari pinaagi sa Saint Anthony's Boys Village (Balangay Para sa mga Lalaki sa San Antonio) o SABV para hinabang sa Italyanong kagamhanan pinaagi sa kaluoy ni Giuseppe Tiovini Foundation, isip usa ka balay para sa mga ilo. Kini usab ang unang balay sa mga ilo ni San Antonio sa mga tudlo ug mga kinaiya ni Santo Annibale Maria di Francia sa tibuok Pilipinas. 

Nagsugod ang pagtukod sa mga gambalay sa tuig 1985, niadtong Marso 2, 1985 gipanalanginan ni anhing obispo sa Imus nga si Felix Perez ang tukoranan sa unang gambalay.

Nahuman ang pagtukod sa mga gambalay duha ka tuig human ang pagsugod niini. Sa pag-abot sa Mayo, 1987, gitukod ang Rogationist Academy (Akademiyang Rogasyonista) o RA sa SABV nga usa ka tunghaan nga Katoliko nga midawat og mga estudyante gikan sa una hangtod sa ikaupat nga ang-ang. Wala pa matukod ang kolehiyo niining panahona -- alang sa sekundaryang edukasyon lamang ang akademiya.

Niadtong mga panahona, pulos lamang interno, mga estudyante nga gipa-tuon sa ilang tigpangama, ug namuyo sa SABV, ang nagatuon dinhi. Dili sama karon nga hapit tanang estudyante gikan sa gawas sa kampus.

Niadtong Hunyo 1990, nakadawat og pag-ila gikan sa Republika sa Pilipinas ang tunghaan. Sa tuig 1991, nahitabo ang unang gradwasyon sa Rogationist Academy nga gitibuok og 66 ka estudyante; 25 niini mga interno.

Human niadtong tuiga, sunod-sunod na ang pagtukod sa mga bag-ong gambalay sa tunghaan: Telesco Library and Art Gallery ug mga gambalay sa pandayan nga gitukod ni Miserio (1990); balay-paugnatan sa SABV (1990 — 1991); Cassetti Computer Laboratory ug usa ka 100 ka KW nga generator (1991); gambalay sa Technical School nga gitukod sa Italyanong kagamhanan (1994); Rogate Press, usa ka panitikanan nga gipanag-iya sa Rogationist College, nga gipundohan sa Belhika|Belgong kagamhanan (1994 — 1995).

Niadtong 2001, gitugotan sa Commission on Higher Education (CHED) ang tunghaan nga nahimong Rogationist College, ug midawat og mga kolehiyong magtutuon sa mga kursong BS Information Technology ug BS Industrial Technology. Sa maong tuig usab, nahimong kinaunahang tunghaan sa tibuok Habagatang Katagalogan nga migamit og mga tarhetang Mondex alang sa pagpalit ug paghulam og libro. Gidugangan og ikatulong andana ang gambalay sa kolehiyo aron masolbad ang pagdaghan sa mga magtutuon, ug giablihan ang Oasis of Prayer, ang dapit alang sa espirituhanong pagpahulay sa mga magtutuon ug magtutudlo.

Niadtog 2002, gipanalanginan ang RC og pag-ilang kagamhananon sa mga kursong BS Information Technology ug BS Industrial Technology. Sa kining tuiga usab gisugdan ang paghatag og mga bag-ong kurso sa kolehiyo sa mga magtutuon niini; kini mao ang mga kursong BS Computer Science, BS Electronics and Communications Engineering, BS Computer Engineering, BS Hotel and Restaurant Management, BS Business Administration ug Asosyado sa Computer Technology.

   
   
   
 

Sumala sa RC, gipasabot sa kinatibuk-an sa ilang logo ang pagkakompleto sa usa ka tawo, sa iyang kaugalingon ug sa Kristiyano niyang kinabuhi dinhi sa kalibotan.

Gipasabot sa libro sa logo sa RC ang pulong sa Diyos, ang bibliya, ang gigikanan sa inspirasyon, kinaadman, kahibalo ug kusog sa tanang sakop sa institusyon.

Gipasabot sa upat ka mga badlis nga nagahandag sa usa sa mga haligi sa krus ang upat ka mga lebel sa tunghaan alang sa mga magtutuon sa sekundarya.

Gipasabot sa engranahe ang mga kursong gihatag sa RC sa mga magtutuon nga nakalampos sa sekundarya:

Gipasabot sa upat ka ngipon ug lima ka lubak sa engranahe sa logo ang upat hangtod lima ka tuig nga gitas-on sa mga kursong gihatag sa RC.

Nagpasabot og duha ka butang ang upat ka tindog nga linya nga gitung-an sa usa ka krus sa logo: ang disenyong sa mga gambalay sa SABV - RC, ug ang pilosopiya sa institusyon. Gipasabot sa krus si Kristo.

Ang mga gihalad nga kurso sa Rogationist College mao ang mosunod.




#Article 509: Silabaryo (361 words)


Ang silabaryo usa ka han-ay sa mga simbolo nga nagreprsentar og mga silabiko nga nagmugna sa mga pulong. Ang simbolo sa usa ka silabaryo nagrepresentar og patingog ug gisundan kini og katingog.

Ang mga pinulongang naggamit og silabikong sistema sa pagsulat naglakip sa Meseneyanong Griniyego (Linear B), ang Karaang Amerikanhong pinulongan nga Cherokee, ang Aprikanong pinulongan nga Vai, ang binase sa Iningles nga kriyolyo nga pinulonganng Ndyuka(ang Afaka script), Yi nga pinulongan sa Tsina, ang Nü Shu nga silabaryo sa Yao nga mga taw sa Tsina ug ang karaang Pilipinhong sinulatan nga Alibata. Ang Ininsik, Kuneporma, ug Maya nga sinulatan mga may pagkasilabiko, bisan biase sa logogramo. Maong usahay gitawag kining logosilabiko.
Ang Hinapon naggamit og duha ka silabaryo nga gitawag nga kana, ang duha mao ang hiragana ug katakana (namugna niadtong mga 700 AD). Gigamit kini sa pagsulat sa mga pulong ug mga elemento sa batadila ug sa mga hinulaman nga mga pulong usab, pananglitan, ang hotel gisulat sa tulo ka kana ホテル (ho-te-ru), sa Hinapon. Sanglit ang HIinapon naggamit og daghang PK (patingog + katingog) nga mga silabiko ang usa ka silabaryo nahaom lamang sa pagsulat sa pinulongan. Sa daghang mga silabaryo hinuon ang ubang katingog ug mga kataposang patingog gisulat sa lahi nga simbolo, mao ang atta ug kaita gisulat sa tulo sa ka kana:あった (a-t-ta) ug かいた (ka-i-ta). Maong gitawag usab kini nga moranhong sinulatan.

Ang mga Indiyanong pinulongan ug Etiyopyanong pinulongan naay matang sa alpabeto nga gitawag nga abugida kun alpasilabaryo. Kani usahay gikasaypang mga silabaryo apan lahi sa silabaryo nga ang tanang silabiko nagsugod sa samang patingog nga gibase sa samang simbolo, ug mao nga kinahanglan og mga simbolo aron sa pagrepresentar og silabiko. Sa usa ka tinuod nga silabaryo walay sistematikong grapikong kaingnan sa mga karakter nga duol og pagkasulti (hinuonang uban naa'y grapikong kaparehasan sa katingog). Maong ang mga karakter nga ka, ki, ug ku wala'y kaingnan nga mopadangat ilang k nga susama. Lahi kini sa mga abugida nga diin ang mga grapemo nagrepresentar og silabiko ug diin ang mga karakter nga nagrepresentar og managsusamang tingog managsama usab ang dagway (usa ka susamang patingog nga giusab gamay aron pagrepresentar sa katingog sa silabiko).




#Article 510: Abyad (945 words)


Ang abyad usa ka matang sa sistema sa pagsulat nga ang matag simbolo alang sa usa ka patingog. Ang magbasa mao na ang mopuno sa mga tukmang katingog. Usa kini ka tawag nga giawhag ni Peter T. Daniels  aron sa pagpuli sa duha ka termino nga kapatingogan kun alpabetong patingog kun silabaryo aron pagpasabot sa banay sa mga pagsulat nga gitawag nga Kasadpang Semitikanhon. Ang ubang mga lingwista moapil sa Kasadpang Semitikanhon nga usa ka matang sa alpabeto, samtang ang uban mobahin niini isip usa ka lahi nga sistema sa pagsulat ug ang uban motan-aw niini nga talagsaong matang sa silabaryo. Sa pagkagamit ang mga abjad usahay naa'y pulong nga alpabeto sa ilang ngalan sama sa Pinisyanong alpabeto ug Arabikong alpabeto.

Sumala ni Daniels ang mga abjad lahi sa alpabeto sa ilang mga patingog dili mga katingog nga girepresentar sa mga batakang grapemo. Ang abjad nalahi usab sa lain kategorya nga gihimo ni Daniels nga ang mga abugida nga ang katingog nga tingog gipasabot sa ponolohiya ug naa'y mga marka sa katingog sa mga sistema apan kini mga opsyonal lamang ug dili mao ang sagad nga paggamit. Sa abugida ang mga katingog (gawas sa masunod nga katingog) kanunay nga gimarkahan mahimong og diyakritiko, gamayng gitaod ngadto sa letra kun usa ka glipo. Ang ubang mga abugida migamit og nalahi nga simbolo aron pagpugong sa masunod nga katingog aron ang patingog ra ang marepresentar nga tingog. Sa usa ka silabaryo ang grapemo nagpasabot og usa ka kompletong silabiko kun usa ka nag-inusarang katingog kun kombinasyon sa katingog ug usa ngadto sa duha ka mga patingog.

Ang kini nga sistema mikuha sa iyang ngalan gikan sa Inarabo nga pulong alang sa alpabeto nga gikan sa unang upat ka mga letra sa Arabikong alpabeto sa labawng daang abjading pagkahan-ay sama sa Kinatsilang pulong nga alpabeto nga gikan sa mga ngalan sa unang duha ka letra sa  Griyegong alpabeto (alpha ug beta).

Ang tanang nailhang abjad sakop sa Semitikanhong banay sa mga pagsulat. Kani nga mga pagsulat gituohang gikan sa Karaang Sinaitikong alpabeto (gibana-banang kaniadto pang mga 1500 BK) nga gituohang gikan sa Ehiptohanong heroglipo. Ang abjad labawng sayon gayod kaysa karaang heroglipo. Ang gidaghanon sa mga glipo gipagamyan samtang nagkadako ang pagkalibog ini.

Ang unang abjad nga mikatap ang paggamit mao ang Pinisyanong abjad. Lahi sa mga uban nga pagsulat niadtong panahona sama sa Kuniporma ug Ehiptohanong heroglipo, ang Pinisyanong pagsulat naglangkob lamang ug duha ka dosena ka mga simbolo. Kini nakapahimo sa pagsulat nga daling kat-onon ug ang mga Pinisyanong mga magpapatigayon magdala ining pagsulat bisan asa sila moadto. Maong ang Pinisyano nakapamugna og mga lain-laing mga sistema sa pagsulat sama sa Griyegong alpabeto ang unang tinuod nga alpabeto, ug ang Aramiko nga usa ka labing ginamit nga abjad. Ang Griyegong alpabeto nausab ug giusab nga nahimong mga makabag-ong kasadpanong mga alpabeto sama sa Linatin ug Siriliko samtang ang Aramiko nahimong ginikanan sa mga bag-ong abjad ug mga abugida sa Asya.

Ang Aramiko mikatag sa Asya ug naabot sa Indiya nga nahimong Brahmi nga mao ang gininkanan nga abugida sa kasagarang makabag-ong mga Indiyano ug Habagatang Sidlakang Asyang mga pagsulat. Sa Tunga-tungang Sidlakan ang Aramiko ang hinungdan sa pagbutho sa Hebreyo ug Nabateyanong abjad nga mao-mao gihapon og porma sa Aramikong mga titik. Dili pa klaro kon ang Arabikong abjad gikan ba sa Nabateyano kun sa Syriac.

Ang mga dili hingpit nga mga abjad naay mga sulat alang sa katingog, opsyonal nga diyakritiko alang sa katingog kun ang duha. Ang tawag nga hingpit nga abjad nagpasabot sa ma pagsulat nga walay ilhanan alang sa mga katingog. Hinuon kadaghanan sa makabag-ong mga abjad sama sa Arabiko, Hebreyo (bisan ang Karaang Hebreyo usa ka hingpit nga Abjad), ang Aramiko ug Avestano, mga dili hingpit nga mga abjad, naa usab silay mga ilhanan sa ubang mga katingog nga poneo. Usa ka panaglitan sa hingpit nga abjad mao ang Pinisyano.

Sa mga ika9 nga gatos ka tuig, ang mga Griyego migamit sa Pinisyanong pagsulat alang sa ilang kaugalingong pinulongan. Ang ponetikanhong istruktura sa Grinyegong pinulongan nakahimo'g daghang kalibog kon ang mga katingog dili ipakita, maong ang pagsulat giusab. Wala nila kinahanglana ang mga titik sa gutural nga mga tingog nga gigunitan sa aleph, he, heth kun ayin, mao nga kining mga simboloha gigamit aron sa mga katingog. Ang mga titik nga waw ug yod gigamit usab. Ang Grinyegong alpabeto nahimo nga unang tinuod nga alpabeto. 

Ang mga abugida milambo gikan sa laing pamaagi. Ang batakang patingog nga simbolo mao ang giisip nga naay madawat nga a nga katingog. Mga timailhan sama sa gagmayng linya ang gitaod sa lain-laing dapit sa batakang titik aron sa pag-usab sa katingog. Sa niining paagiha, ang Habagatang Arabikong alpabeto nausab og mahimong Ge'ez nga alpabeto kaniadtong mga ikalima nga gatos ka tuig BK ug ikalima ka gatos ka tuig. Usab kaniadtong ika3 nga gatos ka tuig BK, ang Brāhmī nga pagsulat nahimo gikan sa Aramiko nga abjad.

Ang abjad nga pamaagi sa pagsulat nahiangay agayod sa batadilan-ong pagkamugna sa mga pinulongan gigamit pagsulat ini. Kini tungod kay ang mga pulong sa maong mga pinulongana gikan usa ka pulong nga nagsakop sa mga (kasagaran) tulo ka mga patingog, ang mga katingog gigamit aron pag-ila og kausaban sa ulahing bahin sa pulong kun mga kinuhang porma. Sama na lang sa Arabikong ugat nga ذبح(moalay) mamahimong mausab ang porma sama sa ذَبَح(siya mialay (lalake)), ذَبَحْتَ(ikaw(panlalakeng inusara) mialay), ذَبَّح (siya miihaw), يُذَبَّح (moihaw siya(lalake)), ug مَذْبَح (ihawan)

Daghang mga dili Semitikanhong pinulongan sama sa binisaya ang mamahimong masulat nga walay katingog, apan kon susama sa iningles lisod bisan daghan sa mga pulong ang mabasa. Daghang mga Uropanhong mga pinulongan ang mawagtangan og batadilan-ong kahibaloan sama sa gender, case, ug/kun number. 




#Article 511: Ecser (257 words)


Ang Ecser maoy usa ka barangay sa Pest county, Hungary, duol sa Budapest.

Ang Ecser (paglitok: [ˈɛʧɛr]) aduna sab ngalang Eslobako: Ečer, ug aduna kiniy minoriya nga nga Eslobako. Anaa ang barangay sa habagatang-sidlakan gikan sa Budapest, duol sa Ferihegy International Airport. Ang mga silingang barangay mao ang Maglód, Vecsés, Gyömrő ug Üllő. Ang motorwey nga M0 moagi duol sa barangay. Nahimutang ang Ecser sa riles nga 120a (Budapest-Újszász-Szolnok).

Ang unang nahisulat nga memorya sa Ecser mao ang petsa sa Disyembre 15, 1315, bisa'g ang barangay napundar niadto pang 896, sa pag-abot sa mga Ungariyano. Sumala sa alamat, ang ngalan sa barangay gimugna ni Grand Prince Árpád. Sa pagpangutana niya sa ngalan sa lugar, ang mga lumad nga tawo wa makaingon kaniya sa ngalan, mao nga miinong na lang si Árpád, tawga ang kining lugar gikan niining kahoy (oak) (Hungarian cser). Sa panahon sa pagsakop sa mga Turko (Ottoman) (1526-1686) namatay ang barangay, human nasakop ang Buda, nga duol lang. Ang mga nahiunang lumulupyo mibalik niadto lang 1699. Sa Gubat sa Kagawasan ni Rákóczi (1703-1711) may 11 ka sundalo gikan sa Ecser. Sayo sa 1700 ang tag-iya sa barangay, si Konde Antal Grassalkovich mitugot sa pagpapuyo sa mga Eslobako.

Ang nag-inusarang monumento sa Ecser mao ang usa ka simbahan nga Katoliko niadto pang 1740.

May inilang sayaw nga lumad nga gitawag og Pagkasal sa Ecser (Ecseri lakodalmas).

SAa kapa de armas makit-an ang simbahan, ang sayaw nga lumad ug ang kahoy nga oak, ang tulong labing importaneng simbolo sa barangay.

Kin ang mga kalohang barangay/lungsod sa Ecser:




#Article 512: Vasco da Gama (604 words)


Si Dom Vasco da Gama nga unang Konde sa Vidigueira (Sines kun Vidigueira, Alentejo, Portugal, ca. Septiyembre 29 1460 – Disyembre 24, 1524 sa Kochi, Indiya) usa ka Portuges nga manalalayag ug usa sa labing nagmabulokong sa Uropanong Panahon sa Pagkakaplag ug ang dako-dako sa unang mga barko nga naglayag lahos gikan sa Uropa ngadto sa Indiya. Sa mubong panahon sa tuig 1524 siya nahimong Gobernador sa Indiyang Portuges sa titulong Vice-rei kun Viceroy.

Si Vasco da Gama mamahimong natawo kaniadtong 1460 or 1469, sa Sinessa may habagatang kasadpang kabaybayonan sa Portugal sa usa ka balay nga duol sa simbahan sa Nossa Senhora das Salas. Ang Sines usa sa mga nihit nga pantalan sa kabaybayonan sa Alentejo nga ginama sa mga puwa'g kolor nga mga payag-payag nga gipuy-an sa kadaghanang mga mananagat. 

Ang amahan ni Vasco da Gama mao si Estêvão da Gama. Sa mga tuig sa 1460 usa siya ka kabalyero sa banay sa Duke sa Viseu, Dom Fernando. si Dom Fernando mitudlo kaniya isip Alcaide-Mór kun Gobernador Sibil sa Sines ug mihatag kaniya og gamayng bahin sa buwis sa paghimo'g sabon sa Estremoz.

Si Estêvão da Gama gikasal ni Dona Isabel Sodré nga anak ni João Sodré (nailhan usab nga si João de Resende). Si sodré nga naa'y Ingles nga kagikan naa'y tali sa banay ni Prinsepe Diogo nga Duke sa Viseu nga anak ni Haring Edward I sa Portugal ug gobernador sa militar nga Order of Christ.

Gamay ang nahibal-an sa sayong kinabuhi ni Vasco da Gama. Giawhag sa Portuges nga historyador nga si Teixeira de Aragão nga nagtuon sa lungsod sa Évora diin mamahimo siyang nakat-on og matematika ug nabigasyon. Mamahimo sab nga si da Gama makamao sa astronomiya ug posible nga nagtuon siya ilalom ni Abraham Zacuto.

Sa tuig 1492 si Haring John II sa Portugal mipadala kang da Gama sa pantalan sa Setúbal nga habagatan sa Lisbon ug didto sa Algarbe nga mao ang labing habagatang bahin nga lalawigan sa Portugal aron pagdakop sa mga Pranses nga mga barko aron pagbalos sa mga gibuhat nila sa Portuges nga pamarko nga daling nahimo ni Vasco.

Si Bartolomeu Dias nakatuyok na sa Kabo sa Maayong Paglaom sa Aprika kaniadtong 1488 nga usa ka panghitabo sa daghang mga henerasyon sa mga Portuges nga manlalayag nga gigastoan ni Prinsipe Henry ang Nabigador. 

Ang paglayag ni da Gama nagmabolukon sa pag-abot sa Indya. Kini nakapahimo sa mga Portuges nga makapabinayloay sa mga taga Layong Sidlakan pinaagi sa dagat nga nakapaagni sa mga karaang tigpabinayloay sa sagol-sagol nga dalang yuta ug sa dagat sama sa agianan sa Binayloay sa Lamas nga migamit sa Persiyanong Golpo ug Pulang Dagat ug mga karaban sa kamel aron maabot ang sidlakang Mediterinyan. Ang Republika sa Venice nakakontrolar sa dakong bahin sa mga ruta sa pagtrade sa Uropa ug Asya. Ang Portugal milaom nga sa paggamit sa ruta ni da Gama nabuak nila ang monopolyong Venisiyano.

Apan ang mga nakab-ot ni da Gama mura hinuon og napahanap sa iyang kapakyasan pagdala'g mga igbabaylo sa kanasoran sa Indya. Usa pa ang ruta sa dagat naa'y kakulian – ang iyang plotilya naglayag sulod sa tulo ka bulan nga wala makakita og yuta ug 54 ra s aiyang 170 ka mga uban sa duha sa iyang upat ka mga barko ang namalik sa Portugal kaniadtong 1499. Bisan pa niini ang paglayag ni da Gama nakaabli og usa ka direktang ruta sa dagat sa Asya nga nakapahimo og panahon sa mga Uropano nga makadominar sa kusog sa dagat ug komersyo nga milungtad og pipila ka gatos ka tuig, sa 450 ka tuig nga kolonyalismo sa mga Portuges didto sa Indya, Asya, ug Aprika.




#Article 513: Ligid (515 words)


Ang ligid usa ka linginon nga himan nga mahimong motuyok sa iyang aksis, nagpadagan og kalihukan o transportasyon o naghimo og pamuo sa mga makina. Ang ligid uban sa axle kay makasugakod sa friction pinaagi sa pagpahimo og paligid nga paglihok. Nanginahanglan og kusog nga ihatag sa ligid sa palibot sa axis, ingon man sa paggamit sa gravity o pinaagi sa paggamit og kusog nga gikan sa gawas. Ang sagad nga mga gamit sa ligid kay makita sa transportasyon. Ang pulong kay mopasabot usab sa uban nga linginon nga mga butang nga moligid o motuyok.

Ang ligid mahimong gikan sa daan nga Mesopotamia sa ika-upat nga millennum BK. Miabot ang ligid sa daan nga Indiya uban sa Indus Valley Civilization sa ika-tulo nga millennium BK. Duol sa amihanang bahin sa Caucasus daghan nga mga lubnganan ang nakita, diin sukad sa 3700 BC gilubong ang mga taw sa wagon o cart. Ang pinaka una nga paghulagway sa mahimong sakyanan nga adunay ligid kay gikan sa Bronocice pot, a ca. 3500 BK nga kaang nga nakawtan sa habagatang Poland, diin gipamuy-an sa mga Proto-Indo-Europeans niadtong panahona.

Miabot ang ligid sa Uropa ug Indiya(ang sibilisasyon sa Indus Valley) sa ika-upat nga millennium BK. Sa Tsina, matuod nga ania na ang ligid uban sa pagsunod sa chariot sa ca. 1200 BK, si Barbieri-Low (2000) kay milalis alang sa mas sayo pa nga mga sakyanan nga adunay ligid sa Tsina, circa 2000 BK. Usa ka pangutana pa kon aduna ba'y lain nga pag-imbento sa ligid ni Adam Volk. Mahimo usab nga ang konsepto kay miturok human gilayat ang Himalayan barrier. Aduna na po'y nagtampo nga ang pagpaila sa ligid ngadto sa Tsina kay pinaagi sa mananakop nga nadala og chariot, nga mahim'ng adunay koneksyon sa sinugdan sa Shang Dynasty (ca. 1700 BK).

Wala man nila nahimo ang tarong nga ligid, ang Olmec ug uban nga kultura sa kasadpan nga bahin kay nakabuhat na niana, sama sa bato nga ligid nga nakita sa mga kahimanan nga giila nga duwaan sa mga bata ngadto sa 1500 BC.

Ang ligid magtugot og kalihokan sa usa ka surface diin adunay pwersa nga nagduot sa matang ngadto sa surface. Usa sagad nga pananglit ang karo nga gibitad sa kabayo.
Ang una nga ligid gigama gikan sa kahoy nga gipatakilid, ug wala pa kini'y mga spokes. Ang mas bag-o nga ligid nahimo nga anaa na'y spokes nga naghatag og kagaan ug kapaspas niini. Ang sagad nga ligid karon nga gigamit sa mga automobile gigama sa goma. 

Samtang ang ligid gigamit adunay dako nga silbi sa ground transport, aduna kiniy mga alternatibo, ang uban mas angay sa mga yutang kadaganan diin ang ligid wa maangay. Ang mga alternatibo sa ligid miapil sa:

Ang ligid nahimo usab nga usa ka metapora sa cycle o kanunay nga pagbalik balik. Tungod niana ug mahitungod usab sa lisod nga agian, gidili ang mga sakyanan nga adunay ligid ngadto sa daang Tibet.

Ang ligid nga pak-an simbolo sa kalamboan, sama sa makita sa sagad nga mga kontexto lakip ang coat of arms sa Panama ug ang logo sa Ohiio State Highway Patrol.




#Article 514: Voltes V (284 words)


Ang Voltes V mao ang kapuklingan nga una sa Anime nga buhat ni Tadao Nagahama alang sa telebisyon ug unang gimaw sa TV Asahi og Radio Philippines Network (RPN) naa sa sulod sa Abril 6, 1977. Ang paghubad nga gyud sa Iningles ug pakita sa Pilipinas naa sa sulod sa dihang nga Hunyo 4, 1977 hangtud Marso 25, 1978. Ang ikaduhang bahin nga kanang sa trilohiyang Robot Romance ug ingon nga paghatid sa kinabuhi nga usab sa kaniadtong kasunudsunuran, ang Choudenji Robo Combatter V.

Kini ang anus'a sa bantogan nga seryeng Hapon nga Super Robot sa Pilipinas. Bisan pa, aduna ni intriga politikal ug kontrobersiya pagkahuman nga kini ang ginadili nga kini ang kanhiay nga presidente Marcos.

Ikasaway nga pagkahuman nga sabligan kay Marcos sulud sa tuig nga 1986, nga pakita sa dugang pa ana sa telebisyon. Naa sa sulod sa kaniadtong bahin sa dekada 1990, nahimong popular nga pag utro sa ana ni pinaagi sa Bubble Gang nga anus,a sa maghimog sa pangunahan nga awit sa Ang Dating Doon (Ang Kaarang Dinhi) tipak ang huni sa tema (Theme Song) sa Voltes V. Ug tungod nga dinhi sa pakita nga gyud sa GMA Network ug nahimong gatus sa Anime Boom sa Pilipinas naa sa sulod sa mga panahon nga kini. Ug balik balik naa sa sulod nga anus'a sa atubangan sa antemanong milenyo mao ang pakita nga gyud nga ang Voltes V mao ang magbantay sa banwa sa Pilipinas nga gikan sa Visayas ug Mindanao nga ginanap ang tinigiboses sa pinulongan sa Sinugboanon kada usa sa lunes hangtud biyernes nga hapon diri sa GMA TV 7 sa Sugbo ug GMA TV 5 sa Davao.

Pagbungad nga awit: (オープニング テーマ)

Kinutuban nga awit: (エンディング テーマ)




#Article 515: Google (617 words)


Ang Google LLC usa ka pampublikong korporasyon sa Estados Unidos, kung diin kini gahalin gikan sa online ug mobile na advertising na may relasyon sa ilang Search sa Internet, web-based e-mail, video-sharing ug uban pa. Ang Headquarters sa Google, ang Googleplex, naa sa Mountain View, California, ug ang kompanya adunay 19,156 nga full-time na mga empleyado
(sa Marso 31, 2008).

Ang pangalang Google nakuha sa komun nga mali sa pulong na Googol nga ga repera sa 10100, ang numero nga ga representa ug 1 gikasundan ug usa ka gatos ka zero. Apan nakita ang maong pulong na ginagamit na sa pang-adlaw-adlaw na istorya ug hisgot, ang verb na Google gidugang sa mga Diksyunaryo na Merriam Webster Collegiate ug Oxford English sa tuig 2006, pasabot na paggamit sa Google search engine para makakuha ug impormasyon sa Internet.

Nagsugod ang Google tuig 1996 sa Enero, nga usa ka proyekto ni Larry Page, kung diin wala mag-dugay ni-apil ang usa pud ka Ph.D na estudyante sa tulunghaan sa Unibersidad sa Stanford sa California na si Sergey Brin sa maong proyekto. Ilang gi hypothesize nga ang search engine na maka analyze sa relasyon sa mga websayt makahimo ug mas maayo'g ranggong mga resulta kaysa sa mga ginagamit nga mga technique, kung diin gipan ranggo ang mga resulta base sa ikapila ang search term ninggawas sa isa ka panid.

Ang Google gahimo ug mga serbisyo ug produkto para sa general na publiko ug komersyal; sumama sa mga aplikasyon sa Internet, mga network sa advertising ug mga solusyon para sa mga negosyo. 

Kadaghanan sa mga halin sa Google gikan sa mga programa sa advertising. Sa tuig 2006, mukabat sa US$10.492 bilyones ang nabalita nga halin sa kumpanya sa advertising.
Ang Google AdWords gatugot sa mga ga-advertise sa Internet mag sundayag ug mga Advertisement sa mga resulta sa Search sa Google, ug sa Google Content Network, pinaagi sa cost-per-click
or cost-per-view. Mga Nanag-iya ug Google AdSense na maka sundayag pud ug mga advertisement sa ilang kaugalingong mga websayt, ug mukita ug kwarta kada naay mu-click sa mga ads.

Ang Google Web search engine ang pinakasikat na serbisyo sa kumpanya. Sa bulan sa Agosto sa tuig sa 2007, ang Google ang labaw na ginagamit na search engine sa Internet kung asa kini may 53.6% na market share, galabaw sa Yahoo!(19.9%) ug Live Search(12.9%). Ang search engine sa Google ga index ug bilyon-bilyon ka mga gambalayan, para maka-pangita ang mga gagamit niining serbisyo ug impormasyong ilang gi-tingoha, pinaagi sa paggamit ug mga keywords ug operators. Gigamit pud sa Google and ilang teknolohiya sa pag-pangita sa Internet o Web-search sa ubang mga pangpangita nga mga serbisyo, uban sa pagpangita ug mga Imahe o Image Search, Google News, ang site pang-kumpara ug mga presyo Google Product Search ug uban pa.

Sa tuig 2004, Gigawas sa Google ang ilang kaugalingong libre nga web-based e-mail na serbisyo, nga gi-ilhang Gmail. Ang Gmail may teknolohiya na spam-filtering o ang pag-sala sa mga walay hinungdan o wala gi gusto na mga mensahe sa e-mail na serbisyo ug ang capabilidad sa paggamit sa teknolohiya sa Google sa pagpangita ug e-mail. Ang serbisyo nagahalin pinaagi sa pag-sundayag ug mga advertisements ug mga link gikan sa serbisyo sa AdWords nga gipili sa gusto sa gumagamit sa serbisyo ug/o ang sulod sa mga mensahe sa e-mail nga nakasundayag sa screen.

Sa mga unang semana sa tuig 2006, gigawas sa kumpanya ang Google Video, nga kung diin dili lang maka-pangita ug tan-aw ug mga abelabol na videos nga libre kundi ga-hatag pud sa mga manggagamit ug mga media publishers ug abilidad sa pag-upload o publish sa ilang mga gusto, kauban ang mga salida sa telebisyon nga naa sa CBS, mga dula sa NBA, ug mga music video.




#Article 516: Terorismo (111 words)


Ang terorismo usa ka kontrobersyal nga termino nga walay nauyonang internasyonal nga kahulogan. Sumala sa Hiniusang mga Nasod ang pagka way klarong kahulogan niini usa ka seryosong problema. Sa modernong panahon, ang terorismo usa ka biyolenteng bulohaton alang sa mga sibilyan aron makakab-ot og mga politikal o ideyolohikal nga mga butang pinaagi sa paghimo og kahadlok. Ang labing kumon nga mga depinisyon sa terorismo mipaapil lang sa mga bulohaton nga gihimo alang sa pagpanghadlok (teror), ug gimugna tungod sa usa ka gol nga ideyolohikal (kumpara sa inusarang pag-atake), ug delibereyt ang pagtarget o gidisregard ang kaluwasan sa mga dili kombatante. Ang ubang depinisyon usab giapil ang mga biyolenteng bulohaton ug gubat.




#Article 517: Gmail (145 words)


Ang Gmail usa ka libre nga web-based e-mail(webmail), POP3 ug IMAP na serbisyo sa e-mail sa Google. Sa Abril 1, tuig 2004 nagsugod ang serbisyo nga beta kung diin nanginahanglan pa ug imbitasyon para makagamit sa serbisyo. Sa Pebrero 7, tuig 2007 ang bersyon na beta gi-abli na sa publiko. Kung diin may inisyal na storage na capasidad nga 1 GB, hinay-hinay nga gataas ang standard para sa libre nga storage.

Ang Gmail karon gahatag ug sobra pa sa 6700MB nga libreng storag(gataas ug 3.348MB matag-adlaw, kung diin may dugang na storage na mukabat gikan sa 10 GB hangtud 400 GB nga mamahimong abelabol pinaagi sa pagbayad ug US$20 hangtud US$500 matag-tuig. Kini may interface na search-oriented ug 'conversation view' na mura ug Internet forum. Ang Gmail ilado sa paggamit ug Ajax na programming language na pinaagi sa iyang disenyo, ug adunay milyon-milyong mga gagamit.




#Article 518: Evaristo (149 words)


Si Papa San Evaristo mao ang ikalimang Santo Papa sa Simbahang Romano katoliko. Siya milingkod gikan niadtong 98/99 ngadto sa 106/107  o gikan sa tuig 99 ngadto sa tuig 108. Siya nailhan usab isip Aristo.

Gamay ra ang nahibaloan bahin kang Evaristo. Sumala sa Liber Pontificalis, siya gikan sa pamilya nga adunay Griyegong gigikanan. Siya napili sa panahon sa Romanhong Emperador gna si Domitian, diin nahiatbo ang ikaduhang dakong pagpanglutos.

Giisip kaniadto nga ang tanang unang mga Papa nahimong Martir. Apan walay ebidensiya sa pagka-martir ni San Evaristus. Gitala siya sa Romanhong Martirolohiya, apan walay titulong Martir, ug ang iyang piyesta gibutang sa Oktubre 26.

Si Eusibio, sa iyahang Ecclesiastical History IV, I, misulat nga si Evaristus namatay sa ika-12 nga tuig sa paglingokod sa Romanhong Emperador nga si Trajan. Si San Evaristo maoy mipuli kang San Clemente isip Obispo sa Roma, ug milingkod sulod sa walo ka tuig.




#Article 519: Alejandro I (149 words)


Si Papa San Alejandro I mao ang Santo Papa sa Simbahang Romano Katoliko niadtong 106 hangtod sa 115. Sa Annuario Pontifico (2003), siya gi-ila isip usa ka Romanhon kinsa milingkod niadtong 108 o 109 hangtod niadtong 116 o 119. Siya usa ka mmartir sumala sa tradisyon, apan walay mitumaw nga ebidensiya nga misupak ni miuyon niini. Sa iayng Papasiya, iyang gisulod sa Misa ang parte nga gitawag nga Canon sa Misa. Naghimo usab siya og usa ka panalangin nga pagagamiton aron magpagawas og mga daotang espiritu. Kini naggamit og asin ug tubig.

Si Eusibio, sa iyang Ecclesiastical History IV, IV, I, 1, misulat nga si San Alejandro namatay sa ikatulong tuig sa pagdumala sa Romanhong Empedaro nga si Hardian, human magsilbi isip Papa sulod sa napulo ka tuig.

Ang piyesta ni San Alejandro pagasaulogon matag Mayo 3, dungan kang San Eventio ug San Teodolo, ug usab ni San Juvenal.




#Article 520: Telesforo (176 words)


Si Papa San Telesforo mao ang Santo papa sa Simbahang Romano Katoliko gikan niadtong 126 o 127 hangtod niadtong 137 o 138, sa panahon sa mga Romahong Emperador nga sila si Hadrian ug Antoninus Pius. Siya usa ka Griyego.

Ang magsusulat nga si San Ireneo sa Lyons miingon nga si San Telesporo namatay isip usa ka martir. . Sa Romanhong Martirolohiya, ang iyang piyesta pagasaulogon inig ka Enero 2; ang Griyegong Simbahang nagsaulog niini inig ka Pebrero 22. 

Ang tradisyon sa pagsaulog ug mga Misa sa tungang gabii alang sa Pasko, ang pagsaulog sa Adlaw sa Pagkabanhaw inig ka Dominggo, ang pagtagan ug pito ka semanang Kuwaresma bag-o ang Pagkabanhaw , ug ang pagkanta sa Gloria, usahay giingon gisugdan ni Papa San Telesporo, apan pipila ka Historyador ang wala motuo niini.

Ang mga Carmelites mibenerar kang Teosporo isip patron sa orden tungod sa daghang mga tinubdan nga naghulagway kaniya isip usa ka ermetanyo nga nagpuyo sa Bukid sa Carmel.

Ang lungsod sa Saint-Télesphore sa habagatang-kasadpang parte sa Quebec, Canada, gipangalan isip pagpahinungod kang Papa San Telesforo.




#Article 521: Higinio (papa) (112 words)


Si Papa San Higinio mao ang Santo Papa sa Simbahang Romano Katoliko gikan niadtong 138 hangtod niadtong 140. Siya natawo sa Atenas, Gresya. Sa iyang pagkapapa, aduna siyay gimantala nga mga prerogatibo alang sa kaparian, ug gitarong ang hirarkiyang eklesyastikal. Si Higinio ang nagpasiugda sa pag-apil og mga Ninong ug Ninang sa Bunyag aron motabang sa usa ka Katoliko sa ilang kinabuhing Kristiyano. Iya uasb nga gisulat sa usa ka dekrito nga ang tanang mga simbahan angay nga ikonsekrar. Siya giinong namatay isip usa ka martir sa pagpanglutos sa Romanhong Emperador nga si Marcus Aurelius, apan walay sinulat nga mga ebedensiya nga nagpamatuod niini. 

Ang iyang piyesta pagasaulogon inig ka Enero 11.




#Article 522: Pío I (208 words)


Si Papa San Pío I usa ka Santo Papa sa Simbahang Romano Katoliko. Sumala sa Annuario Pontificio, siya milingkod gikan niadtong 142 o 146 ngadto sa 157 o 161. Adunay uban nga nagtuo nga ang iyang papasiya midagan niadtong 140 hangto sa 154.

Gituhoan nga siya natawo sa Aquileia, sa amihanang Italya, ug Rufinus ang iyang amahan, kinsa gikan usab sa Aquileia sumala sa liber Pontificalis. Giinngong si Pio ang nagtukod sa usa sa mga labing karaan nga simbahan sa Roma, ang Santa Pudenziana. Aunay miisip kaniya nga usa ka martir, gani gitala siya isip usa ka martir sa mga unang edisyon sa Breviary. Apan ang pagtuon nga maoy gigamit sa 1969 nga rebisyon sa Romano Katolikong kalendaryo sa mga santos miingon nga walay ebidensiya sa pagkamartir ni Papa Pio, ug wala usab siya itala isip martir sa Romanhong martirolohiya. 

Gitala sa Muratorianong Canon sa ikaduhang siglo, ug sa Liberian Catalogue nga siya maoy igsuon ni Hermas, ang nagsulat sa Ang Magbalantay sa Karnero ni Hermas. Ang nagsulat sa maong basahon miila sa iyang kaugalingon isip usa ka kanhi ulipon. Kini maoy sinugdan sa pipila ka ispekulasyon nga si Pio ug Hermas kanhi mga ulipon, apan gibuhian.

Ang piyesta ni Papa San Pio I pagasaulogon matag Hulyo 11.




#Article 523: Aniceto (148 words)


Si Papa San Aniceto mao ang Santo Papa sa Simbahang Romano katoliko niadtong 154 hangtod 167 (ang talaan sa Batikano nagtala sa mga tuig 150 o 157 hangtod 153 o 168). Ang iyang pangalan, sa Griniyego nagpasabot og wala mapildi. Siya usa ka Syriano gikan sa dakbayan sa Emesa (karon Homs), Syria.

Sumala ni San Irenaeus, nahitabo sa iyang papasiya ang pagbisita ni San Policarpio sa Smyrna, usa ka tinun-an ni San Juan Ebanghelista, didto sa Simbahan sa Roma. Si San Policarpio ug San Aniceto naghisgot bahin sa kasaulogan sa Pagkabanhaw. Si Policarpio ug ang iyang Simbahan nagsaulog sa paglansang sa krus inig ka abot sa ikanapulog-upat ka adlaw sa Nisan, nga motakdo sa Pesach o pagsalyo. Ang adlaw sa semana dili importante didto sa silangan. Sa laing bahin, ang Romanhong Simbahan nagsaulog sa Pasko sa Pagkabanhaw inig ka Dominggo, ang adlaw sa semana nga nabanhaw si Kristo.




#Article 524: Ceferino (485 words)


Si Papa San Ceferino, kinsa natawo sa Roma, usa ka Santo Papa sa Simbahang Romano Katoliko sulod sa hapit 20 katuig, gikan niadtong 199 hangtod 217, isip puli kang Papa Victor I. Sa iyang kamatayon niadtong Disyembre 20, 217, siya gipulihan sa iyang pamunong tigtambag, si Papa Calixto I.

Bisan sa iyang taas nga Pontipikato, gamay ra ang nahibaloan bahin kaniya. Ang iyang kritiko, si Hipolito sa Roma, miila kaniya isip usa ka simpleng tawo nga walay edukasyon, gani gamay ra ang nahibaloan bahin sa pagpadagan sa usa ka simbahan, ug madaladala ra sa iyang diyakono nga si Calixto, kinsa maoy mipuli kaniya. Siya gisaway ni Hipolito tungod sa wala pagsdisiplina sa mga kaparian, ug sa wala pagbadlong sa mga eresiya (ilabi na sa Sabelyanismo) nga misikat kaniadto sa Roma.

Ubos ni Ceferino, ang posisyon sa mga Kristiyano, nga maayo pa sa unang mga tuig sa pagdumala ni Emperador Septimus Severus, misugod pagkabati. Niadtong 202 o 203, miinit ang pagtan-aw sa Emperador ngadto sa mga Kristiyano, gani nagpasiugda siya og usa ka laing pagpanglutos.

Si Eusibio sa Caesarea miingon nga adunay ginganla'g Natalius nga nagpasiugda og usa ka eresiya nga nagtudlo nga si Kristo tawo lamang, gani imperyor ra kang Melchizedek. Apan nangayo siya'g pasaylo kang Ceferino aron mabalik siya sa komyunyon sa Simbahan.

Ang Romanhong pari nga si Hipolito maoy labing misupak sa usa ka Doktrinang Logos nga mi-emphasize sa kalahian sa mga Persona sa Trinidad. Siya mitudlo nga ang Divine Logos nga nahimong tawo diha ni Kristo lahi ra sa Dios, ug maoy mediary tali sa Dios ug sa mga ginama sa Dios. Kini nga doktrina nga iyang gitudlo maoy sinugdan sa kalibog, ug pipila ka mga pagtulon-an ang migawas aron pagsupak niini. Kini nga mga doktirna, kinsa misupak kang Hipolito, gitawag og Monarkiyanismo, kinsa mitudlo nga aduna lamay sole deity ang Dios Amahan, ug nga si Kristo usa ka manipestasyon sa Dios sa pamaagi (modus) sa union sa tawhanong kinaiya. Aduna usay mga Modalista ug mga Partipasyano, ug ingon nila nga dili ang Anak sa Dios kundili ang Amahan mao ang gilansang sa krus. Si Papa Ceferino wala mangisog sa pag-uwang sa ilang mga kasungian. Kay wala man makatubag sa mga argumento ni hipolito, si Ceferino simpleng mitubag nga siya mituo sa usa ka Dios, ug kang Ginoong JesuCristo, ug nga ang Anak, dili ang Amahan, maoy namatay.

Isip oposisyon kang Ceferino, si Hipolito ang kina-unhang naghimo'g schism sa kasaysayan sa Simbahang Kristiyano.. Sa dihang si Calixto, kinsa maoy gibasol ni Hipolito sa kawalay aksyon ni Ceferino, ang nahimong papa, mibiya si Hipolito sa simbahan kuyog ang pipila ka mga tinun-an niya. Sulod sa hapit 10 ka tuig, si Hipolito maoy nahimong lider sa ilang kongregasyon, posibleng isip ilang obispo. Si Hipolito ang usahay giila isip unang Antipapa.

Ang piyesta ni Papa Ceferino, nga kaniadto gisaulog inig ka Agosto 26, karon gisaulog na inig ka Disyembre 20, ang adlaw sa iyang kamatayon.




#Article 525: Víctor I (209 words)


Si Papa San Víctor I mao ang Santo Papa sa Simbahang Romano katoliko niadtong 189 hangtod sa 199.

Si Victor I maoy unang Aprikanong Obispo sa Roma, kay siya namatawo man sa Romanhong Lalawgian sa Aprika.

Sa wala pa siya mahimong Papa, aduna nay kalahian sa pagpetsa alang sa pagsaulog sa Adlaw sa Pagkabanhaw tali sa Roma ug sa mga obispo sa Asya Minor. Kini gipasagdan lamang sa mga Romano ug mga Ortodoksong Simbahan. Ang mga simbahan sa Asya Minornagsaulog sa adlaw sa Pagkabanhaw sa Ika-14 nga adlaw sa hudiyong bulan sa Nisan, ang adlaw sa dili pa ang Pasko sa mga Hudiyo, kun bisan unsa man ganing adlawa kini mahitabo. Apan ang Roma ug ang Kasadpan nagsaulog niini sa Dominggo inigka human sa ika-14 sa Nisan. 

Sa Papa na si Victor, siya nahinumduman sa iyang gipakitang kalagot tungod sa kawalay kahiusahan sulod sa simbahan tungod niini. Tungod sa pagsupak sa pipila batok kaniya bahin niini, iyang giputol ang iyang pakighigala sa pipila ka obispo sama kang Policrates sa Efeso. Iya usab giputol ang pakighigala kang Teodotus sa Byzantium tungod sa iyang sukwahi nga pagtuo bahin kang Kristo.

Si Victor ang nagpasiugda sa pagsaulog sa Misa sa pinulongang Latin. Sa wala pa siya, ang misa anaa sa pinulongang Griyego.




#Article 526: Ikaduhang Gubat Kalibotanon (5682 words)


Ang Ikaduhang Gubat Kalibotanon (Ininglés: Second World War), usa ka kalibotanong gubat nga resulta sa unta duha ra ka kasungi-an. Ang unang kasungian nahitabo niadtong 1937 sa Asia nga mao ang Ikaduhang Gubat Sino-Japonés; ang ikaduha mao ang pag-atake sa Alemania sa Polonia nga nahitabo sa Europa niadtong 1939.

Kini nga gubat mitunga sa kadaghanan sa mga nasod ngadto sa duha ka pundok: ang mga Aliado ug sa Gahom nga Axis. Kini nga gubat naglambigit sa mobilización sa kapin 100 millón ka mga sundalo, busa kini nahimong usa ka Tinibuok nga Gubat diin hapit wala nay kalahian sa civilian ug militar nga materiales ug kahimanan. Gigamit sa tagsa-tagsa ka participante ang tanang resources niini, económico, industrial, militar, ug científico. Kapin 60 millón ang nangamatay, kadaghanan niini mga civilian. Mikabat ug usa ka trillón ka 1994 nga E.U. nga dollares ang nagasto sa gubat .

Nakadaog sa gubat ang mga Aliado, ug isip resulta, ang Estados Unidos ug ang Uniong Soviet mao'y nahimong nag-unang gamhanang nasod. Kini ang nakasugod sa Bugnaw nga Gubat, diin ang duha magkasangka sa hilom kon kinsay mas gamhanan kanila. Usa usab ka bunga human sa gubat mao ang pagkahimo sa Nagkahiusang mga Nasod, ang tumong niini mao ang pagbantay nga walay laing gubat nga sama kadugoon ang mahitabo. Gitapos usab sa gubat ang Imperialismo sa dihang maluya ang mga Imperialistang nasod human sa gubat.

Sa pagkahuman sa Unang Gubat Kalibotanon, ang napilding Imperiong Alemán gipugos sa pagfirma sa Kasabotan sa Versailles. Tungod niini, gilimitahan ang gidak-on sa kasundalohang Alemán, ug gipugos ang Imperio sa pagbayad og dagkong reparación sa gubat. Ang gubat civil sa Rusia mao'y naka-ingon sa pagkatukod sa comunistang Uniong Soviet.

Sa Italia, giilog ni Benito Mussolini ang gahom isip usa ka fascistang dictador. Iyang gisaad sa mga Italiano ang usa ka Bag-ong Imperiong Romano.

Sa China, ang nagdumalang partido, ang Kuomintang, milusad sa usa ka campaña sa unificación batok sa mga mialsang warlords, apan nahulog hinoon sa usa ka gubat civil batok sa mga comunistang Chino.

Niadtong 1931, ang nagkamilitarísticong Imperiong Japón, kinsa dugay nang nagdahom sa iyang influencia sa China isip unang lakang sa iyang katungod sa pagdumala sa Asia. Iyang gigamit ang incidente sa Mukden isip rason aron ataquehon ang Manchuria.

Niadtong 1933, ang líder sa mga Nazi nga si Adolf Hitler mao'y nahimong líder sa Alemania, ug nagsugod sa usa ka dakong pagrearma. Kini nakapakuyaw sa Francia ug sa Hiniusang Gingharian, kinsa dagko'g nawagtang human sa miaging gubat, ug usab sa Italia, kinsa nakakita nga mahimong babag sa ilang kaugalingong ambición ang mga actividades sa Alemania. Aron mapabilin ang ilang alianza, gipasagdan sa mga Francés ang pag-ataque sa mga Italiano sa Etiopía. Misamot ang situación niadtong 1935, sa dihang gikuha sa Alemania ang Saarland, ug sa pagbasura ni Hitler sa Kasabotan sa Versailles. Aron mapacalma ang Alemania, giporma sa Britania, Francia, ug Italia ang Frente sa Stresa.

Daghang mga hinungdan ang nagpahipi sa ikaduhang gubat kalibotanon.

Aduna'y duha ka dagkong alianza ang miapil sa gubat. Una mao ang Gahom nga Axis, mga nasod nga gipangulohan sa Nazi nga Alemania, ang Gingharian sa Italia, ug ang Imperiong Japón. Ang mga Axis mao'y giisip nga nanulong sa gubat. Ang pikas alianza mao ang Alyadong mga Gahom, nga gipangulohan sa Hiniusang Gingharian, Francia, Uniong Soviet (miapil ra niadtong Junio 1941), Estados Unidos (miapil niadtong Diciembre 1941), ug ang República sa China.

Sa ting-init niadtong 1939, si Adolf Hitler, dinasig sa iyang dili-dugoong pagkuha sa Austriya ug Czechoslovakia, midemanda sa Republika sa Poland nga ihatag ngadto sa Alemanya ang pantalan sa Danzig ug sa Polakong Koridor. Apan kini kusganong gibasura sa Poland, Britanya, ug Pransya. Andam nilang protektahan ang Poland kong atakehon man galing sila sa Alemanya.

Tuod man, niadtong Septiyembre 1, 1939, misulong ang mga tropang pangyuta ug ang Luftwaffe (pwersa sa kahanginan) sa Alemanya ngadto sa Poland. Maisogong gikontra sa mga Polako ang mga Nazi, apan wala sila makabatok sa kusgang kasundaluhan ni Hitler. Gibomba sa Luftwaffe ang mga dakbayang polako sama sa Warsaw ug Lordz. Human maka-amgo nga dili mahunong si Hitler gamit ang dimpolmasya, mideklara og gubat ang Britanya ug Pransya niadtong Septiyembre 3.

Samtang gisulong sa mga Nazi ang kasadpang bahin sa Poland, mi-atake ang Unyong Sobyet gikan sa silangang bahin. Nahibalo-an nga si Stalin adunay sikretong kasabotan ni Hitler nga tunga-on nila ang Poland. Niadtong Septiyembre 28 nahuman na ang blitzkrieg sa Poland.

Human masakop ang Poland, gikuha sa Rusya ang mga Estadong Baltiko - ang Estonia, Latvia, ug Lithuania - nga walay away. Gi-atake sa Rusya ang Finland, kinsa maisogong midepensa sa ilang teritoryo. Nakuha ra gihapon sila sa mga Ruso, human ang gastosong mga sangka.

Sa kasadpang Uropa, naghulat ang mga Pranses ug mga Briton. Apan walay nahitabo, tungod kay gihunong man ang mga pag-atake sa mga Nazi human sa ilang daling pagsakop sa Poland. Tungod niini, daghan ang nagtoong usa ra kini nga bakak nga gubat. Apan sa kalit, niadtong Abril 1940, nahibalik sa pagkatinuod ang gubat. Sa walay pahibalo, gi-atake sa mga pwersang Aleman ang Norway ug ang Denmark. Midepensa ang mga taga-Norway, apan sayon rang napildi. Ang mga taga-Denmark wala makig-away. Mitakas si Haring Haakon VII sa Norway ngadto sa London, diin iyang gitukod ang usa ka gobyernong exile. Usa ka puppet nga pagagamhanan ang gitukod ni Hitler didto sa Norway uban ni Vidkun Quisling isip pamuno. Si Quisling giisip nga mabudhion sa iyang nasod, ug ang maong ngalan nahimo nang pulong nga nagpasabot og kolaborasyon ug pagbudhi.

Niadtong Mayo 10, 1941, ang mga Nazi mikalit og atake sa Belgium, Holland, ug Luxembourg (Sa mao usab nga adlaw nahimong Primero Ministro sa Britanya si Winston Churchill). Gibombahan sa Luftwaffe ang Rotterdam, Brussels, ug ubang mga dakbayan sa ubos nga mga NAsod. Libo-an ka mga paratropa ang gipangtagak luyo sa mga depensa, ug ilang gisabotahe ug gikuha ang mga pantalan, tulay, kahimanan sa komunikasyon, ug mga tugpahanan. Misulong usab ang mga tanke ug mga tropa ngadto sa tibuok teritoryo.

Gitabang dayon sa mga tropang Briton ug Pranses ang mga Netherland aron tabangan ang mga lokal nga kasundalohan, apan walay nakahunong sa kilat sa mga Nazi. Niadtong Mayo 14, misurender ang Holland. Mitakas si Reyna Wilhelmina ngadto sa london. Misurender usab ang Belgium niadtong mayo 28.

Sa pagsurender sa mga taga-Netherlands, nabiyaan ang kasundalohang Pranses ug Briton sa usa ka desperadong sitwasyon. Kay mas daghan man ang mga Nazi, dili sila makasulong. Ang ilang mabuhat lamang mao ang pag-atras. Busa mi-retiro sila ngadto sa kabaybayonan sa Dunkirk, diin sila na-alirongan sa mga tropang Nazi. Gipadala dayon sa mga anaa sa Britanya ang libo-an ug nagkalain-laing mga barko para ma-ebakuwar ang mga tropa. Sugod niadtong Mayo 26 ngadto sa Hunyo 3, 1941, inuwanan sa mga bomba ug mga artileriya, nagtabok-tabok ang mga sakayan ug mga barko didto sa English Channel ug gi-ebakuwar ang mga gikapoy'ng mga sundalo. nagkatag sa baybayon ang mga patay'ng lawas ug lain-laing mga armas. Ang channel napuno sa mga gubang barko ug mga naglutaw-lutaw'ng mga lawas. Adlaw ug gabii, taliwala sa pagpa-uwan ug mga bomba sa tibuok lugar, gipatuman ang pag-ebakuwar. Hapit katunga sa mga tropa nga natanggong sa Dunkirk ang wala maka-abot sa Inglatera nga buhi.

Sa pagkatapos sa Septiyembre niadtong tuiga, pormal nga natukod ang Mga gahom nga Axis sa pagpirma sa Paktong Tripatrido tali sa Hapon, Italya, ug Alemanya. Matod sa pakto, ang tanang nasod nga mo-atake sa usa ka miyembro sa Axis mapugos sa pagpatumba sa tanan. Apan wala kini tagda sa Estados Unidos, kinsa nagpadayon pagtabang sa Hiniusang Gingharian ug sa Tsina pinaagi sa mga polisiyang Lend-Lease, ug sa paghimog sona sa seguridad didto sa Dagat Atlantiko, aron maprotektahan ang mga barkong Alyado nga motabok gikan sa Britanya ngadto sa Amerika.

Niadtong Oktubre, gisulong sa mga Italyano ang Gresya apan napugngan sila sa mga sundalong Griyego ug gitukmod pabalik sa Albanya, diin nahitabo ang usa ka stalemate. Wala magdugay, sa Aprika, milusad og mga opensiba ang mga pwersang Komonwelt batok sa Libya og sa Italyanong Silangang Aprika. Sa sayong 1941, sa dihang natukmod na pa-atras ang mga Italyano didto sa Libya, gisugo ni Churchill ang pagpabalhin og mga sundalo gikan sa Aprika ngadto sa Gresya, aron matabangan ang mga Griyego. Daghan usab ang kapildihan nga nasugat sa mga Italyanong Marina, usa niini mao ang pagguba sa Marina Real sa Britanya sa tulo ka Italyanong Battleship didto sa Sangka sa Taranto.

Dali-daling mitabang ang Alemanya sa iyang kaubang Italya. Si Hitler nagpadala'g daghang pwersa sa Libya niadtong Pebrero, ug sa ulahing bahin sa Marso milusad og usa ka dakong opensiba. Sulod sa usa ka buwan napa-atras ang mga pwersang Komonwelt ngadto sa Ehipto. Misulay sila og balos niadtong mayo, ug usab niadtong Hunyo, apan napakyas sila sa maong duha ka kontra-opensiba. Sa syong Abril, mitabang usab ang mga Aleman didto sa mga Balkan, sa ilang pagsulong sa Gresya ug Yugoslavia. Paspas ang ilang pag-atake, ug sa pagkatapos sa Mayo, ila nang nasakop ang isla sa Creta.

Sa Atlantiko, nakakuhag dakong inspirasyon ang mga Alyado sa dihang ilang gipa-unlod ang Battleship nga Bismarck. Usab, wala makalampos si Hitler sa iyang pagsulong sa Britanya. Nakalahotay ang RAF batok sa Luftwaffe, ug niadtong Mayo 11, 1941, gipa-atras na ni Hitler ang iyang mga eroplanong mi-atake sa Britanya.

Sa Asya, bisan sa pipila ka opensiba sa duha ka pundok, na stalemate ang gubat tali sa Tsian ug sa Hapon niadtong 1940. Sa Agosto niadtong tuiga, milusad og usa ka opensiba sa Tungang Tsina; isip balos, gipatuman sa mga Hapon ang pipila ka brutal nga mga polisiya sa ilang mga nasakp nga mga teritoryo, aron mapagamyan ang motabang sa mga Komunista. Ang mga nagsakang tensyon tali sa mga Komunista ug mga pwersang nasyonalista maoy nakahunong sa ilang pagtinabangay, ug kini misangpot sa dugo-ong hitabo niadtong Enero 1914.

Sa dihang nahimong hapsay na ang mga panghitabo sa Uropa alang sa ilang mga plano, nagsugod ug pagpangandam ang Alemanya, Hapon, ug ang Unyong Sobyet. Ang mga Sobyet nagsugod na og duda sa ilang relasyon uban sa Alemanya, samtang ang mga Hapon naglaraw sa paggamit sa kagubot didto sa Uropa aron makuha ang mga adunahang kolonyang Uropeyo didto sa Asya.Ang duha ka mga gahom (Sobyet ug Hapon) mipirma og usa ka Kasabotan sa Neyutralidad niadtong Abril, 1941. Apan bali ang gihimo sa mga Aleman, kinsa nagsugod na og andam alang sa usa ka opensiba batok sa mga Ruso. Sila nagpadala'g mga tropa duol sa utlanan sa Unyong Sobyet, ilabi na sa Finland ug sa Romanya.

Sa ulahing Hunyo, ang Alemanya misulong sa Unyong Sobyet. Daghan ang ilang na-ilog nga mga teritoryo ug usab daghang napatay nga mga Ruso, gani sa pag-abot sa Disyembre duol na sila sa Moscow. Ang mga dakbayan na lang sa Leningrad ug Sevastopol ang mga siyudad nga anaa sa ilang luyo nga wala pa nila makuha. Apan nahunong ang ilang opensiba sa dihang mi-abot ang tingtugnaw sa Rusya. Milusad ug usa ka kontra-opensiba ang mga Sobyet gamit ang ilang mga reserbang tropa nga gikan sa mga utlanan sa Hapon nga Manchukuo. Napa-atras ang mga Aleman pagawas sa Rusya, usa sa ilang dakong kapildihan.

Nagsugod og regrupo ang Hiniusang Gingharian. Niadtong Hulyo, ang HG ug USSR mipirma ug usa ka alyansang militar batok sa Alemanya, ug wala magdugay, dungang misulong sa Ira aron makuha ang Persiyanong Koridor, ug usab ang mga lana sa Iran. Niadtong Agosto, mi-isyu ang Amerika ug ang Hiniusang Gingharian sa Kartang Atlantiko, usa ka kasabotan alang sa usa ka tapos-gubat nga kalibotan diin ang mga tawo adunay katungod sa pagpili sa ilang kaugalingong gobyerno.

Sa Nobyembre, milusad ang mga pwersang Komonwelt sa usa ka kontra-opensiba sa disyerto, diin ilang nabawi ang tanang teritoryo nga nasakop sa Ilatya ug Alemanya.

Sa Asya, nangandam na ang mga Hapon sa usa ka dakong gubat. Ang ilang plano mao ang paghimo og usa ka dakong perimetro-depensibo nga molatas sa Sentrong Pasikipko, diin nila buhaton ang depensibong gubat samtang ilang gamiton ang daghang mga resources sa Silangang-Habagatang Asya. Aron mapasayon ang pagtukod sa maong perimetro, ila unang pildihon ang Pasipikong Plotilya sa Estados Unidos. Isip unang lakang sa pagpildi sa plotilya, ilang gikuha ang militar nga kapabilidad sa habagatang Indotsina niadtong Hulyo, 1941; usa ka lakang nga gibalosan sa Estados Unidos, Hiniusang Gingahrian, ug ubang Alyado pinaagi sa usa ka embargo. Niadtong Disyembre 7, gi-atake sa mga Hapon ang mga kampong Briton ug Amerikano sa usa ka hapit dungang mga opensiba sa Silangang-habagatang Asya ug Sentrong Pasipiko, apil na niini ang ilang Atake sa Pearl Harbor.

Kini nga mga aksyon mipa-mabak sa Estados Unidos, Hiniusang Gingharian, Tsina, ug ubang mga Alyado sa kasadpan sa pagdeklara og gubat ngadto sa mga Hapon. Ang Italya, Alemanya, ug ubang miyembro sa Axis mitubag pinaagi sa pagdeklara og gubat ngadto sa Estados Unidos. Niadtong Enero, and Estados Unidos, Hiniusang Gingharian, Unyong Sobyet, ug ang Tsina, uban sa laing 21 ka mga gagmay o gi-exile nga mga estado, mi-isyu sa Deklarasyon sa Nagka-usang mga Nasod, diin ilang gipamatud-an ang Atlantikong Carta, ug usab sa pag-pormalisar sa ilang alyansa batok sa mga Axis. Ang Unyong Sobyet, hinuon, wala mosunod sa tibuok deklarasyon, tungod kay nagpabilin man ang ilang kasabotan sa neyutralidad uban sa mga Hapon. 

Ang mga gahom nga Axis, bisan pa niini, nakapadayon sa ilang mga opensiba. Hapit na masakop sa mga Hapon ang tibuok Silangang-Habagatan Asya uban ang gagmay nga mga kapildihan sa pagkatapos sa Abril niadtong 1942. Ilang gigukod ang mga ALyado pagawas sa Burma, ug nakadaop sab sila'g daghang mga piniriso didto sa Pilipinas, Malaya, ug sa Singapore. Ilang gibombahan ang base-militar sa Darwin, Australya, ug usab nakapa-unlod og pipila ka barko dili lamang sa Pearl Harbor, kon dili apil na usab sa Dagat sa Habagatang Tsina, Dagat nga Java, ug sa Dagat Indiyan. Niadtong panahona, ang tinood lamang nga kadaogan batok sa mga Hapon mao ang pagpakgang sa ilang mga take sa Changsha sa sayong Enero, 1942, ug usa ka saykolohikal nga pag-atake tungod sa usa ka pagbomba sa Tokyo, ang kapital sa Hapon niadtong Abril.

Nakabawi usab ang mga Aleman. Gamit ang kawalay kahibalo sa mga Amerikano sa paggamit sa mga submarino, ang Kriegsmarine (Marina sa Alemanya) nakapa-unlod og pipila ka mga importanteng barko duol sa kabaybayonan sa Amerikanhong Atlantiko. Sa disyerto milusad sila'g usa ka opensiba niadtong Enero, diin napa-atras ang mga Briton balik sa ilang mga posiyon sa Linyang Gazala sa sayong Pebrero. Didto sa Unyong Sboyet, natapos ang kontra-opensiba sa mga Sobyet sa pag-abot na sa Marso.

Sa sayong mayo, milusad og pipila ka operasyon ang mga Hapon aron makuha ang Port Moresby gamit ang Asultong ampibiyos, aron sa ingon ilang madaot ang mga linya sa komunikasyon tali sa Estados Unidos ug sa Australya. Apan napiit sila sa mga Alyado, ug napa-atras ang mga Hapon. Ang misunod nga plano sa mga Hapon, dinasig sa na-unang pagbomba sa Tokyo, mao ang pagkuha sa Atoll sa Midway, aron masirad-an ang usa ka buslot sa ilang perimetro, aron makatukod sila'g forward nga base alang sa mosunod nga mga operasyon, ug aron mapaduol ang mga Aemrikanong Carrier sa usa ka sangka diin ila kining panggub-on; ug isip panglipat, magpadala sila'g mga pwersa aron sakopon ang mga Islang Aleutyano. Sa sayong Hunyo, gipatuman na sa mga Hapon ang ilang mga plano. Apan niadto pa diay'ng Mayo, nakuha ug nasabtan na sa mga Amerikano ang mga Kodigo Nabal sa mga Hapon, ug busa nahibalo na sila sa gipangplano ug mga loksayon sa mga Hapon. 
Ilang gigamit ang maong kahibalo aron makakuha og dakong kadaogan batok sa Marinang Imperyal sa Hapon. Uban sa nagupok nga abilidad sa paglusad og laing opensibang ampibyos, mipokus ang mga Hapon sa usa ka kampanya agi sa yuta didto sa Territoryo sa Papua alang sa usa ka laing operasyon aton makuha ang Port Moresby. Alang sa mga Amerikano, ilang giplano ang laing lakang batok sa mga hapon didto sa habagatang Mga Isla sa Solomon, nga duol ra sa isla sa Guadalcanal, isip pasiunang mga lakang aron makuha ang Rabaul, usa ka dakong base sa mga hapon sa Silangang-Habagatang Asya. Ang duha ka mga plano giugdan sa Hulyo, apan sa sayong Septiyembre, ang ga sangka sa Guadalcanal maoy giprayoridad sa mga Hapon, ug ang ilang mga tropa sa Bag-ong Guinea ilang gimandoan sa pag-atras gikan sa Port Moresby ngadto sa usa ka dapit amihanan sa isla. Nahimong dugoon ang mga sangka sa Guadalcanal, ug daghang mga eroplano ug mga barko ang gipadala sa duha ka habig alang sa usa sangka sa atrisyon. Sa pagsugod sa 1943, napildi na ang mga hapon, ug mibiya ang ilang mga sundalo gikan sa isla.

Sa Burma, ang mga pwersang Komonwelt milusad og duha ka operasyon. Ang una, usa ka opensiba ngadto sa rehiyong Arakan sa ulahing 1942, nahimong dugoon og wala magsilbi alang sa Komonwelt, ug nakapugos sa ilang pag-atrass balik sa Indiya sa Mayo sa 1943. Ang ikaduha mao ang pagpadal og mga iregular nga mga pwersa luyo sa mga linya sa mga Hapon niadtong Pebrero, nga sa pagkatapos sa Abril, nakakuhag dili maayong resulta.

Sa silangang prente sa mga Aleman, napakgang nila ang pipila ka opensiba sa mga Sobyet didto saPeninsulang Kerch ug sa Kharkov, ug human milusad sila sa ilang pangunang opensiba sa ting-init batok sa habagatang Rusya niadtong Hunyo, 1942, aron makuha ang mga mina sa lana didto sa Caucaus. Ang mga Sobyet mipili sa Stalingrad isip ilang pangunang depensa, usa ka dakbayan nga anaa gayod sa agi-anan sa mga Alemang padulong sa Caucausus. Sa tungang bahin sa Nobyembre, hapit na gayod makuha sa mga Aleman ang Stalingrad sa usa ka mapait ug dugoong panagsangka sa kadalanan sa dakbayan. Apan nabali ang dagan sa dihang mi-abot ang pipila ka panabang nga pwersa sa mga Sobyet alang sa usa ka ikaduhang kontra opensiba, nga gisugdan sa ilang pag-alirong sa mga sundalong Aleman didto sa Stalingrad, ug sa usa ka asulto didto sa salient sa Rzhev, duol sa Moscow, bisan tuod nga napakyas ang ulahi. Sa sayong Pebrero, daghan na kaayo ang nakalas sa habig sa mga Aleman; daghan sa ilang mga tropa sa atubangang prente ang nadakban, ug ang ilang mga sundalo sa luyo napugos sa sa pag-atras balik sa mga posisyon sa wala pa sugdi ang opensiba.

Didto sa Kasadpan, ang mga kakulba nga basin atakehon sa mga Hapon ang isla sa Madagascar maoy nakatukmod sa mga Briton nga atakehon ang maong isla sa sayong mayo, 1942. Milusad og usa ka opensiba ang mga Axis didto sa Libya, diin napa-atras ang mga ALyado pabalik sa Ehipto, hangtod napahunong nila ang mga Axis didto sa El Alamein. Adunay gilusad nga mga raid ang mga Alyadong Commando, apan kadaghanan niini nangapakyas, ilabi na sa usa ka ampibiyos nga raid batok sa Dieppe, usa ka lugar nga gihuptan sa mga Aleman. Sa Agosto, malamposong napakgaang sa mga Alyado ang ikaduhang opensibang Axis aron makuha ang El Alamein ug, ilis sa dagkong galastoan ug mga nakalas, malamposong nakapadala'g mga materyales ug suplay didto sa Malta. Pipila ka bulan human niadto,  miluasd ang mga ALyado og atake batok sa mga Axis duol sa Ehipto, diin ilang napaatras ang mga Axis pabalik sa Libya. Kini gisundan sa usa ka Anglo-Amerikanong pagsulong sa Amihanang Aprika, nga miresulta sa mga taga-Aprika aron motabang sa mga Alyado. Mibalos si Hitler pinaagi sa pagsugo sa okupasyon sa Vichy nga Pransya, bisan tuod nga giguba sa mga pamunoan nga Vichy ang ilang mga Barko aron dili kini magamit sa mga Aleman. Ang karon gi-alirongan nga mga Axis mi-atras ngadto sa Tunisiya, nga nakuha ra gihapon sa mga Alyado sa Mayo niadtong 1943.

Human sa Kampanya sa Guadalcanal, milusad og pipila ka operasyon ang mga Alyado batok sa mga Hapon. Niadtong Mayo, 1943, nagpadala sila'g mga pwersa aron makuha ang mga Aleyutiyano, ug human niini, milusad og dagkong mga operasyon aron ma-isolate ang Rabaul pinaagi sa pagkuha sa mga kasikbit nga isla niini, ug aron mabuslot ang permitrong Hapon sa Sentrong Psipiko didto sa mga isla sa Gilbert ug marshall. Sa pagkatapos sa Marso, 1944, nagmalamposon ang mga Alyado, ug usab nakuha ang laing base-militar sa mga Hapon didto sa mga Islang Caroline. Niadtong Abril, milusad ug usa ka operasyon ang mga Alyado aron bawi-on ang Kasadpang Bag-ong Guinea.

Sa mainland nga Asya, milusad og duha ka dagkong opensiba ang mga Hapon. Ang una, nga gisugdan niadtong Marso 1944, usa ka opensiba aron makuha ang mga posisyong Briton didto sa Assam, Indiya, nga wala magdugay milapad aron usab kuhaon ang mga posisyon sa mga Komonwelt didto sa Imphal ug sa Kohima; apan niadtong Mayo, ang ubang mga pwersang Hapon maoy gi-alirongan didto sa Myitkyina sa mga Pwersang Tsino, kinsa misulong sa Amihanang Burma sa ulahing bahin sa 1943. Ang ikaduhang opensibang Hapon nahitabo didto sa Tsina, nga ang tumong mao ang pagpildi sa pangunang mga pwersa sa Tsina, ang pagsecure sa mga riles alang sa mga teritoryong Hapon, ug sa pagkuha sa mga tugpahanan sa mga Alyado. Niadtong Hunyo, nakuha sa mga Hapon ang probinsiya sa Henan, ug misugod sa lain na usab nga atake batok sa Changsha, sa probinsiya sa Hunan.

Didto sa Mideterraneano, ang mga Alyado milusad ug usa ka atake sa Sisilya sa sayong Hulyo, 1943. Ang maong pag-atake sa usa ka teritoryo sa Italya, inubanan sa nahiunang mga kapildihan, maoy naka-ingon sa pagpakanaog , pagpadakop, ug pagpatay kang Mussolini sa ulahing bahin niadtong buwana. Gisundan dayon sa mga Alyado ang maong kadaogan pinaagi sa pag-atake sa Italya mismo sa sayong Septiyembre, nga gisundan sa pagsurender sa mga Italyano ngadto sa mga Alyado. Sa dihang gipubliko ang maong pagsurender niadtong Serptiyembre 8, mibalos ang Alemanya pinaagi sa pagdis-arma sa mga Italyanong sundalo nga naa sa ilang hurisdiksiyon, pag-ilog sa mga Italyanong teritoryo, ug sa pagtukod og mga serye sa mga linyang pangdepensa. Niadtong Septiyembre 12, adunay pipila ka espesyal nga mga pwersang Aleman ang mi-rescue kang Mussolini, kinsa mitukod og usa ka bag-ong estadong kliyente sa mga bahin sa Italya nga anaa ubos sa mga Aleman. Misulong ang mga Alyado, hangtod naabot nila ang main nga mga base sa linyang pangdepensa sa mga Aleman sa tungang bahin sa Nobiyembre. Sa Enero 1944, milusad og pipila ka atake ang mga Alyado aron makuha ang mga linyang pangdepensa didto sa Monte Cassino, ug misulay sa pagkuha sa mga flank sa mga Axis pinaagi ang pipila ka mga pagdunggo didto sa Anzio. Sa ulahing bahin sa Mayo, nagmalamposon ang duha ka opensiba ug, bugti sa pag-ipsot sa pipila ka mga dibisyong Aleman, nakuha nila ang Rome niadtong Hunyo 4.

Napakyas usab ang pipila ka operasyong Aleman didto sa Atlantiko. Niadtong Mayo 1943, tungod sa kadaghan sa ilang mga submarinong nangaguba, ilang gipahunong ang mga ilang mga opensibang nabal. Ang mga kapildihan bunga sa mga pangontrang-lakang sa mga Alyado nga epektibo kaayo batok sa mga taktika sa Kriegsmarine.

Didto sa Unyong Sobyet, ang mga Aleman mihurot sa ilang panahon sa tungang bahin sa 1943 aron mangandam alang sa usa ka dakong opensiba sa rehiyon sa Kursk; apan nangandam sad ang mga Sobyet sa maong opensiba, ug sila nagbutang og daghang mga portipikasyon. Niadtong Hulyo 4, misulong ang mga Aleman, apan hapit usa ka semana human adto, gihunong ni Hitler ang pag-atake. Tungod niadto, nakalusad ang mga Sobyet sa usa ka dakong kontra-opensiba ug, sa pag-abot na sa Hunyo sa 1944, nakapa-atras na sa daghang mga Aleman gikan sa Unyong Sobyet. Kay naneyutralisar na man ang ilang mga teritoryo, milusad ang mga Sobyet og pipila ka inkursiyon didto sa Romanya.

Sa Nobiyembre 1943, si Franklin Roosevelt ug Winston Churchill nakigkita kang Chian Kai-shek didto sa Cairo, ug dayon uban kang Josef Stalin didto sa Tehran. Sa unang kumperensiya, ilang giplano ang pag-uli sa mga teritoryong na-ilog sa mga Hapon inig kahuman sa gubat, ug ang sa ulahing kumperensiya, nagkasabot sila sa pag-atake sa Uropa inig ka 1944, ug nga ang Unyong Sobyet modeklara og gubat sa Hapon tulo ka buwan human mapildi ang Alemanya.

Niadtong Hunyo 1944, ang mga Alyado sa Kasadpan milusad og usa ka pag-atake sa amihanang Pransiya ug sa Agosto, human gi-reassign ang pipila ka mga Alyadong dibisyon sa Italya, misulong usab sa habagatang Pransiya; sa pagka-Agosto 25, nabawi na sa mga Alyado ang Paris. Sa ulahing bahin sa tuig, ang mga Alyado sa Kasadpan mipadayon sa pagtukmod sa mga Aleman gikan sa Kasadpang Uropa. Sa Italya, nakuha na nila ang kataposan nga linyang pangdepensa.

Sa Silangang Prente sa mga Aleman, milusad og pipila ka mga opensiba ang mga Sobyet. Ila kining gisugdan sa sayong Hunyo, diin ilang gisulong amg Finland, Belarus, Ukraine ug Silangang Poland, Romanya, ug Hungary. Nagmalamposon ang maong mga opensiba, ug ang Bulgaria, Romanya, ug Finland, misurender sa mga Sobyet.

Sa pag-abot na sa Hulyo, ang mga pwersang Komonwelt sa Habagatang-Silangang Asya nakapakgang na sa mga pag-atake didto sa Assam, diin ilang napa-atras ang mga Hapon balik sa Sapa sa Chindwin, samtang nakuha sa mga Tsino ang Myitkyina. Apan didto sa Tsina, nagmadaogon ang mga Hapon, uban sa ilang pagkuha sa Changsha sa sayong Hunyo ug sa dakbayan sa Hengyang sa sayong Agosto. Human niadto, ilang gisulong ang lalawigan sa Guanxi, diin nakadaog sila sa pipila ka mga sangka batok sa mga Tsino didto sa Guilin ug sa Liuzhou sa ulahing bahin sa Nobiyembre.

Sa pasipiko, nagpadayon sa pag-atake ang mga Amerikano sa perimetro sa mga Hapon. Sa tungang bahin sa Hunyo, 1944, ilang gisugdan ang usa ka opensiba didto sa mga isla sa Mariana ug Palau. Nakakuha usab sila'g usa ka dakong kadaogan batok sa mga Hapon didto sa Dagat sa Pilipinas sulod lamang sa pipila ka adlaw. Sa ulahing Oktubre, ilang gisulong ang isla sa Leyte, Pilipinas; human niadto, ang mga Alyado nakakuha'g dakong kadaogan batok sa mga Hapon didto sa Golpo sa Leyte.

Niadtong Disyembre 16, 1944, milusad og usa ka kontra-atake didto sa Ardennes batok sa mga Alyado. Midagan og unom ka semana aron kini pakgagon sa mga ALyado. Ang mga Sobyet mi-atake agi sa Hungary, samtang gibiyaan sa mga Aleman ang Gresya ug Yugoslavia. Sa italya, ang mga Alyado nagpabiling natanggong sa mga nahibiling linyang pangdepensa sa mga Aleman.

Sa tungang bahin sa Enero 1945, gi-atake sa mga Sobyet ang Poland, diin sila mi-abante gikan sa Vistula ngadto sa sapa sa Oder sa Alemanya. Human niini, ilang gi-atake ang Silangang Prusya.

Niadtong Pebrero 4, ang mga lider sa Estados Unidos, Britanya, ug sa Unyong Sobyet, nagtigom didto sa Yalta. Sila nagkasabot sa pag-okupar sa tapos-gubat nga Alemanya, ug sa pag-apil sa Unyong Sobyet sa gubat batok sa mga Hapon.

Niadtong Pebrero, ang mga Alyado sa Kasadpan nakasulod na sa Alemanya, samtang ang mga Sobyet Pomeraniya ug Silesiya. Niadtong Marso, nakatabok na ang mga Alyado sa amihanang bahin sa sapa sa Rin, ug ang habagatang bahin sa Rin-Ruhr, diin daghang mga Aleman ang ilang naalirongan, samtang ang mga Sobyet mimartsa na sa Vienna. Sa sayong Abril, nakaabante na ang mga Alyado didto sa Italya ug midiretso sa Alemanya, samtang sa ulahing Abril ang mga Sobyet misulong na sa Berlin.

Niadtong Abril 12, namatay si Presidente Roosevelt, ug siya gipulihan ni Harry Truman. Gipatay si Mussolini sa mga Italyanong partisano niadtong Abril 28. Duha ka adlaw human niini, nagpakamaaty si Hitler.

Daghang mga pwersang Aleman ang misurender didto sa Italya niadtong Abril 29, ug ang Alemanya mismo misurender niadtong Mayo 7.

Sa teyatrong Pasipiko, mipadayon ang mga Amerikano sa ilang pagsulong sa Pilipinas, diin nakuha na nila ang Leyte sa kataposan sa 1944. Gisulong nila ang Luzon niadtong Enero 1945, ug ang Mindanao niadtong Marso. Napildi usab sa mga Briton ug mga Tsino ang mga Hapon didto sa amihanang Burma gikan niadtong Oktubre hangtod Marso, dayon miabante ang mga Briton didto sa Rangoon niadtong Mayo 3.

Mipadayon ang mga Amerikano ngadto sa nasod sa Hapon, diin ilang nakuha ang Iwo Jima niadtong marso, ug ang Okinawa niadtong Hunyo. Giguba sa mga Tigbombang Amerikano ang mga dakbayan ug lungsod nga Hapon. 

Niadtong Hulyo 11, nagtigom ang mga lider nga Alyado didto sa Potsdam, Alemanya. Didto ilang gikumpirma ang ilang nahiunang mga kasabotan bahin sa Alemanya, ug gidemanda ang unkondisyonal nga pagsurender sa Hapon, diin sila mitataw nga ang alternatibo sa Hapon mao ang paspas ug kumpletong destruksiyon.

Wala dawata sa mga Hapon ang mga termino sa Potsdam; busa gitagak sa mga Amerikano ang duha ka bomba atomika didto sa Hiroshima (Agosto 6) ug sa Nagasaki (Agosto 9). Niadtong Agosto 15, 1945, misurender ang mga Hapon, busa natapos na gayod ang gubat.

Aron mapadayon ug mapalambo ang kalibotanong kalinaw, giporma sa mga Alyadoa ng Hiniusang mga Nasod, nga opisyal nga natukod niadtong Oktubre 24, 1945.

Apan bisan pa niini, nadaot ang relasyon sa mga KAsadpang Alyado ug ang Unyong Sobyet, tungod sa ilang pagtukod sa kaugalingong mga sphere sa impluwensiya. Ang Uropa nabahin tali sa Kasadpanon ug Sobyet nga sphere tungod sa Puthaw nga Kurtina. Sa Asya, ang Asya maoy gitunga sa duha ka kampo. Ang maong mga pagkabahin maoy unang timailhan sa Bugnaw nga Gubat tali sa AMerika ug sa Unyong Sobyet.

Nagkalain-lain ang mga estimate sa tibuok nga nangamatay sa gubat. Apan dili mominos 60 milyones ka mga tawo ang nangamatay, hapit 20 milyon niini ang mga sundalo ug 40 milyon ang mga sibilyan. Ang Unyong Sobyet nawad-ag 27 milyon ka mga tawo, hapit katunga sa mga nangamatay sa tibuok gubat. Sa toal nga nangamatay, 85% ang mga Alyado (kasagaran Sobyet ug mga Tsino) ug 15% mga Axis. Adunay bana-bana nga 12 milyon ka sibilyan ang nakalas didto sa mga kampo sa Holocaust, 1.5 milyon tungod sa bomba, 7 milyon sa Uropa tungod sa ubang mga hinungdan, ug 7.5 milyon sa Tsina tungod sa lain-laing mga hinungdan.

Ang Holocaust mao ang pagpatay sa hapit 6 milyon ka mga Uropeyong Hudiyo, kuyog ang 6 milyon pang uban kinsa giingon dili takos sa kinabuhi (apil niini ang mga daota'g pangisip, mgaPinirisong Sobyet, mga homosekswal, Mason, Saksi ni Jehovah, ug uban pa) isip parte sa dakong programa sa Etnikong pangpaglimpyo sa mga Nazi, ubos sa pagdumala ni Adolf hitler.

Aduna usa'y mga kampo sa konsentrasyon ang pipila ka mga nasod. Usa na niini mao ang Gulag sa mga Sobyet, diin daghang mga lumulopyo sa Poland, Lithuania, Latvia, ug Estonia ang nangamatay. Daghan usab ang nangamatay sa mga Kampo sa POW sa mga Hapon, diin daghan ang gigamit isip kampo sa paggama.

Niadtong 1945 hangtod 1951, daghang mga opisyal nga Aleman ug mga Hapon ang gihusay alang sa mga krimen batok sa kalinaw, batok sa katawhan, sa paglusad ug mga gubat sa agresyon, ug ubang mga krimen. Ang mga Aleman gidala sa Mga Paghusay sa Nuremberg, samtang ang mga Hapon didto sa Mga Paghusay sa Tokyo. Daghan sa mga sinumbong ang nakita-ang sad-an, ug pipila ang gipangbitay. Ang uban, aron dili mapauwawan sa publikong bitay, nagpakamatay sa ilang mga selda.

Sa dagan sa gubat, ang mga avión nagpabilin sa ilang papel isip tigpaniid, tig-ataque, tigbomba, ug isip suporta sa mga tropa sa yuta. Apan mas gipadak-an ang ilang capacidad sa pagbuhat niini. Aduna usa'y bag-ong mga papel nga gibuhat ang mga avión, sama sa airlift, ang daling pagpadala sa mga tawo, equipo, o mga material sa lain-laing lugar. Gigamit usab ang principio sa Estratégicong pagpamomba, ang pagbomba sa mga civilian nga lugar aron madaot ang industria ug ang morale sa kaaway. Aron mapakgang ang mga avión sa kaaway, gigamit usab ang mga tecnología sama sa radar, ug mga anti-avióng mga armas. Pipila sa mga inilang mga eroplano nga gigamit sa gubat mao ang Messerchmitt 109, Supermarine Spitfire, ug ang B29 Flying Fortress. 

Sa kadagatan, miliko ang tecnología - gikan sa padak-anay sa mga barco, kini nahimong padaghanay sa mga eroplanong masulod sa mga barco. gigamit sa mga entrante ang mga aircraft carriers (mga barco diin makatugpa ang mga avión), ug mga submarino. Gigamit usab ang mga estilo sa escort ug mga convoy, diin ang mga barco nga huyang pagakuyogan sa mga barcong más kusgan. Gilaoman usab sa mga entrante ang dakong papel nga pagahuptan sa mga submarino. Ang Britania midirecta sa mga cientista niini aron mapakusgan ang defensa niini batok sa mga submarino, gamit ang mga armas ug ang tecnología nga sonar. Ang Alemania, sa iyang bahin, nagpakusog sa ofensiva gamit ang iyang Type VII nga Submarino ug ang mga táctica nga Wolf Pack.

Dako ang nabag-o sa pakiggubat sa yuta. Niini nga gubat, nahimong mas paspas ang mga sangka sa kayutaan. Usa ka bag-ong pamaagi ang consepto sa gihiusang mga armas, diin hugot ang coordinación sa nagkalain-laing elemento sa kasundalohan. Ang Tanque, nga gigamit kaniadto aron mosuporta sa infantría, mi-evolve isip labing importanteng armas sa gubat. Gipakusgan ang tanque aron mas daling makatira, makadagan, ug aron dugay nga madutlan. Gidiseño usab ang mga anti-tanque nga mga armas, apil na niini ang mga artilería, bazooka, mina, ug mga más kusgang tanque. Apan, bisan sa mecanización sa gubat, ang infantría mao'y nagpabilin nga bukog sa kasundalohan. Ang mga kabag-ohan nga mitumaw mao ang armas nga gigamit. Niining gubata, giincorporar sa kasundalohan ang paggamit sa mabitbit nga mga machine gun, semi-automáticong rifle, ug mga submáquinang fusil. Ang rifleng pang-asulto, usa ka invención sa ulahing bahin sa gubat, mao'y nahimong standard nga fusil sa hapit tanang mga kasundalohan human ang gubat. 

Gipakita sa mga Nazi ang usa ka bag-ong pamaagi, ang blitzkrieg (kilat nga gubat). Niining pamaagiha, bombahan una sa mo-atake ang mga lungsod, fortificación, ug comunicación. Sundan kini sa pag-ataque sa mga tropa nga suportado sa mga tanque ug mga eroplano. Aduna usa'y mga commando o mga paratrooper nga ihulog sa campo sa kaaway isip tigsabotaje. Tungod niini, mas paspas nang daugon ang mga sangka.

Alang sa comunicación, gipahugtan sa mga combatante ang ilang seguridad sa pagpadala og mga mensaje sa panggubatan. Ilang gigamit ang mga codes alang sa criptografía pinaagi sa mga máquina alang sa pag-cipher sa ilang mga mensaje. Ang labing inila sa maong mga máquina mao ang máquinang Enigma sa Alemania. Kini nadecripto sa mga Aliado, nga mao'y hinungdan sa ilang pagkasayod sa mga plano sa Alemania. Pipila ka dakong invención tungod sa gubat mao ang kinaunhang maprogram nga mga computer (ang Z3, Colossus, ug ang ENIAC).

Apan ang labing makalilisang ug gikahadlokang armas mao ang bombang atómica. Ang Hiroshima ug Nagasaki, mga dakbayang Hapon, mao'y nakatilaw sa gahom nuclear sa mga Amerikano. Tuod man, natapos ang gubat tungod sa armas nuclear. Apan kini mao'y nag-abli sa más kuyaw nga matang sa gubat, ang Gubat Nuclear, nga hapit mahitabo niadtong Tugnaw nga Gubat.




#Article 527: Kainit (214 words)


Sa pisika, ang kainit mipasabot sa enerhiya nga nabalhin gikan sa usa ka matang o system ngadto sa lain mahitungod sa kalainon sa temperatura. Sa termodinamika, mipasabot kini sa hingpit nga temperatura sa usa ka butang gipilo sa kalainon sa kadaghanon sa system's entropy nga gisukod sa kinutoban sa usa ka butang. Ang kainit molatay gikan sa usa ka butang nga adunay taas nga temperatura paingon sa butang nga adunay ubos nga temperatura. Ang pagbalhin sa kainit gikan sa usa ka butang paingon sa lain nga adunay sama o mas taas pa nga temperatura mahitabo lamang kon adunay heat pump. Ang mga matang nga adunay taas nga temperatura, nga kasagaran nagresulta sa paspas nga pagbalhin sa kainit, mahimong mamugna pinaagi sa chemical reaction (sama sa pagsunog), nuclear reaction (sama sa fusion nga nahitabo sulod sa Adlaw), electromagnetic dissipation (sama sa anaa sa electric stove), o mechanical dissipation (sama sa friction). Ang kainit mahimong mabalhin pinaagi sa radiation, conduction ug convection. Gigamit ang kainit isip sukod sa internal energy o enhtalpy, nga ang level sa elementary motion nga naghatag sa pagbalhin sa kainit. Ang kainit  mahimong mabalhin lamang sa duha ka butang, o bahin sa usa ka butang, nga adunay nagkalainlain nga temperatura, ug sa kawad-on sa work, paingon lamang sa mas bugnaw nga butang.




#Article 528: Pamilyang bin Laden (107 words)


Ang pamilyang bin Laden (Arabiko: بن لادن‎), usab bin Ladin, usa ka adunahang pamilya nga may koneksyon sa royal nga pamilya sa Saudi. Ang pamilya napokus sa medya tungod sa mga gimbulohaton sa usa ka miyembro, si Osama bin Laden. Ang mga pinansyal nga interes sa pamilya mao ang sa Saudi Binladin Group, ang global nga kompanya sa konstruksyon ug konglomereyt sa equity management may kita nga U.S.$5 ka bilyon kada tuig, ug usa sa labing dako nga kompanya sa konstruksyon sa kalibotang Islamiko, adunay opisina sa London ug Geneva. Sumala sa usa ka diplomat nga Amerikano, may shares 'sab ang bin Laden sa Microsoft ug Boeing.




#Article 529: Kasaysayan sa pagsulat (405 words)


Ang kasaysayan sa pagsulat naglakip sa daghang mga sistema sa pagsulat nga nausab sa Karaang Panahon sa Bronse (karaang ika-4 nga milenyum BK) gikan sa neyolitikong karaang pagsulat.

 

Ang mga karaang sistema sa pagsulat sa sayong ika-4 milenyum Bk dili nga kinalit nga imbensyon. Apan kini sila gibase sa karaang tradisyon sa sistema sa mga simbolo nga dili mailang tinarong nga pagsulat, apan naa'y mga karakteristiko nga susama sa pagsulat. Kining mga sistemaha mahimong matawag nga karaang-pagsulat ug migamit og ideyograpikong ug/kun mas sayo pang mga nemonikong simbolo nga gimakahatag og impormasyon, apan mamahimong dili lingwistikong sulod. Kining mga sistemaha gikan sa sayong Neyolitikong panahon nga mamahimong kaniadto pang ika-7 milenyum BK kon dili pa mas sayo (Kamyana Mohyla).

Ang Vinča nga mga simbolo nagpakita og ebolusyon sa yanong mga simbolo nga magsugod kaniadtong ika-7ng milenyum nga nagkalisod sa kinatibuk-an sa ika-6 nga milenyum nga nakapahimo sa Tabletang Tărtăria sa ika-5ng milenyum nga naa'y mga simbolo nga gihan-ay pag-ayo nga nakapakita sa hulagway sa teksto. Ang Tabletang Dispilio sa karaang ika-6 nga milenyum kay may kaingnan. Ang heroglipikong mga pagsulat sa Karaang Duol nga Sidlakan (Ehiptohanon, Sumeryano proto-Kuneporma ug Kretano) gikan usab sa mga maong sistema sa mga simbolo, lisod usab nga isulti kay gamay ang nahibaloan sa pasabot sa mga simbolo ug kon diin nga punto ang pagsulat misubang gikan sa karaang sulat.

Sa tuig 2003, ika-2 nga milenyum BK nga radiocarbon nga napetsang mga simbolo nga Jiahu nga pagsulat nga gikulit sa mga kabhang sa pawikan ang nakit-an sa China. Kining mga kabhanga nakit-an nga gilubong uban sa mga bahin sa taw sa 24 nga Neyolitikong mga lubnganan nga nakub-koban sa Jiahu, lalawigan sa Henan, amihanang China.  Sumala sa ubang arkeyologista ang pagsulat sa mga kabhang naa'y kaingnan sa ika-2ng milenyum BK nga Orakulong bukog nga pagsulat. Ang uban hinuon mipahayag nga ang mga yanong heyometrikong desinyo nga ingon niatong sa mga Kabhang sa Jiahu dili maingon nga daang pagsulat.

Sa ika-4 nga milenyum BK ang Indus nga pagsulat mahimong gilangkoban sa mga karaang pagsulat ug mahimong naimpluwenstyahan na gikan sa mga pagsulbong sa pagsulat sa Mesopotamya. mula kay walter at aero

Ang Runikong Slabiko nga gihisgotan sa pipila ka mga medyebal nga manunulat mahimo usab nga usa ka sistema sa karaang pagsulat. Ang Quipu sa mga Inca mahimo usab sa samang kagikan. Usa ka makasaysayanong pananglitan mao ang sistema sa piktograpo nga gihimo sa Uyaquk sa wala pa mahimo ang silabaryong Yugtun.




#Article 530: Temperatura (279 words)


Ang temperatura mipasabot sa kainiton o kabugnawon sa usa ka butang; ang mas init mopasabot sa mas taas nga temperatura samtang ang mas bugnaw mopasabot sa mas ubos nga temperatura. Ang temperatura resulta sa enerhiya nga hinungdan sa paglihok sa mga particle sa usa ka butang. Mahimo pod mopasabot ang temperatura sa physical property nga magpaila sa padulngan sa kainit sa tunga sa duha ka butang nga anaa sa thermal contact. Kon wala'y heat flow nga mopatigayon, ang duha ka butang managsama ang temperatura.

Ang hemperatura mahimong masukod pinaagi sa termometro nga mahimong masukod sa nagkalainlain nga mga sukdanan sa temperatura. Sa kasagaran sa mga nasod sa kalibotan, (gawas sa Estados Unidos, Jamaica, ug uban pa nga mga kanasoran), ang degree Celsius ang gigamit sa kasagaran nga pagsukod sa temperatura. Ang kinatibuk-an sa sa scientific world (lakip ang U.S.) maggamit sa Celsius sa pagsukod sa temperatura ug sa kelvin sa pagsukod sa termodaynamikong temperatura, nga sama ra sa Celsius nga gipaubos aron 0 K= -273.15 °C, o absolute zero kun hingpit nga sero. Kadaghanan sa mga natad sa inhenyero sa E.U., labi na kadtong mga makabag-o, maggamit usab sa kelvin ug Celsius. Apan, ang Estados Unidos ang nag-inusara nga pang-unang nasod nga ang Fahrenheit gigamit sa kadaghanan sa mga katawhan, industriya, popular meteorology, ug sa gobyerno. Uban usab nga mga natad sa inhenyero sa Estados Unidos naggamit usab sa Rankine scale sa thermodynamic-related disciples sama sa pagkasunog.

Ang temperatura sukod sa kainit ug kabugnaw sa usa ka butang, apan ang kinadalian nga paagi sa pagsukod niini, paghikap, dili masaligan, bunga sa phenomenon sa mabati nga tempereture sa hangin, nga mausab sa nagkalainlain nga degree gikan sa matuod nga temperatura.




#Article 531: Cha-La Head-Cha-La (454 words)


Ang Cha-La Head Cha-La mao ang kantang hilisgutan sa Hinapon nga Anime sa Dragon Ball Z (Bola sa Dragon Z). Ang tingog sa huni sa hilisgutang pagbuka nga si Hironobu Kageyama.

Hikaru kumo o tsukinuke Fly Away (Fly Away) 
Karaduju ni hirogaru panorama 
Kao o kerareta chikyu ga okotte (okotte) 
Kazan o bakuhatsu saseru 

Toketa kori no naka ni 
Kyoryu ga itara tamanori shikomitai ne 

CHA-LA HEAD CHA-LA 
Nani ga okite mo kibun wa heno-heno kappa 
CHA-LA HEAD CHA-LA
Mune ga pachi-pachi suru bodo 
Sawagu Genki-Dama... Sparking! 

Sora o kyukoka Jet Coaster (Coaster) 
Ochite yuku yo panikku no sono e 
Keshiki sakasa ni naru to yukai sa (yukai sa) 
Yamasae oshiri ni mieru 

Nayamu jikan wa nai yo 
Dokoka ni hisomu bikkuri na aitai kara 

CHA-LA HEAD CHA-LA 
Atama karappo no ho ga yume tsumekomeru 
CHA-LA HEAD CHA-LA 
Egao urutora zetto de 
Kyo mo ai-yai-yai-yai-yai 

CHA-LA HEAD CHA-LA 
Nani ga okite mo kibun wa heno-heno kappa 
CHA-LA HEAD CHA-LA 
Mune ga pachi-pachi suru hodo 
Sawagu Genki-Dama... Sparking! 

Piercing the shining clouds, I fly away (fly away), 
While a panorama spreads through my body.  
Kicked in the face, the Earth gets angry (gets angry), 
And makes a volcano explode! 

Within the melted polar ice, 
If there's a dinosaur, I Want to train ot to balance on a ball! 

CHA-LA HEAD CHA-LA 
No matter what happens, I feel like it's no big deal! 
CHA-LA HEAD CHA-LA  
Just as loudly as my heart pounds,  
The Genki-Dama roars... Sparking! 

Diving through the sky on a roller coaster (coaster), 
I fall into a paradise of panic! 
The scenery turns upside-down and I cheer up (cheer up), 
'Cause the mountains even look like butts! 

There's no time for worrying, 
'Cause there's a suprise hidden somewhere, and I wanna find it! 

CHA-LA HEAD CHA-LA 
I'd rather have may head be empty, so I can stuff it with dreams! 
CHA-LA HEAD CHA-LA 
With a smile that's Ultra Z, 
Even today is ai-yai-yai-yai-yai... 

CHA-LA HEAD CHA-LA 
No matter what happens, I feel like it's no big deal! 
CHA-LA HEAD CHA-LA 
Just as loudly my heart pounds, 
The Genki-Dama roars... Sparking!

Lagbas ang hamis masidlak nga panganud, kini lupad wala dinhi (lupad wala dinhi), 
Panahon og sa talanawan ni buklad sa pinaagi sa akong kalawasan. 
Patid sa mga dagway, ang kalibutan nga kuha sa galit (kuha sa galit) 
Ug buhaton og sa pagbuto ang bolkan! 

Sulud ang tunaw nga polar yelo 
Kung dinhi og sa dinosaur, Gusto ka sa kariton ana sa nganto ni timabangan og lingin! 

CHA-LA HEAD CHA-LA 
Dili ang kabtang unsa nga hitabo, Kini ang ingon sa kanang dili sa dakong lapod! 
CHA-LA HEAD CHA-LA 
Makatarungan ingon sa saha ingon sa diha nga kasingkasing sa dukduk 
Ang ngulub sa Genki-Dama... Aligato! 




#Article 532: Linatin (145 words)


Ang Linatin (lingua Latīna, paglitok [laˈtiːna]) usa ka karaan nga pinulongang Indo-Uropeo nga gisulti sa Karaang Roma. Kini ang de facto nga pinulongang internasyonal sa kaalamdag ug pagtuon sa tunga-tunga ug kasadpang Uropa hangtod siglo 17. Pinaagi sa panakop nga Romano, ang Linatin nasabwag sa Mediteraneo ug sa dakong parte sa Uropa. Miebolber kini sa mga pinulongan nga gisulti sa Pransiya, Italya, Rumanya, ug sa Lawis Iberiko, ug hangtod sa mga kolonya sa maong mga nasod. May duha ka klase sa Linatin: ang Klasikong Linatin , ang porma nga gigamit sa balak ug prosa, ug ang Bulgar nga Linatin, ang ngalan sa mga diyalekto sa Linatin, hangtod nanaglahi ngadto sa mga pinulongang Romanse. Human sa paghugno sa Kasadpang Imperyong Romano ug sa paglabaw sa Simbahang Katoliko, ang Linatin nahimong pinulongan sa simbahan (ecclesiastical language) ug mao ang lingua franca sa nakatuon nga sosyedad sa Kasadpan.




#Article 533: Emilio Aguinaldo (306 words)


Si Emilio Aguinaldo y Famy (ika-22 sa Marso 22 1869–ika-6 sa Pebrero 1964) mao ang usa ka heneral, politiko, ug lider sa kagawasan. Dako ang iyang nahimo sa kagawasan sa Pilipinas sa panahon sa Rebolusyong Pilipino batok sa Espanya ug sa Gubat Pilipino-Amerikano.Siya nadakpan sa Palanan, Isabela sa mga Amerikano nga pwersa sa Marso 23, 1901, nga nagtapos sa iyang pagka pamuno nasod. Sa kadugayan misumpa siya og allegiance sa kagamhanan sa Estados Unidos.

Si Aguinaldo gikonsiderar nga mao ang nahiuna ug kinabatan-ong presidente sa Pilipinas, bisag wala makakuha og internasyonal nga pag-ila ang iyang kagamhanan.

Siya natawo sa Marso 22, 1869 [d] sa Cavite el Viejo (karon Kawit), sa Cavite (lalawigan),ngadto kang Carlos Aguinaldo y Jamir ug Trinidad Famy, [b] sa usa ka Tagalog-Chinese nga mga mestisong magtiayon nga may walo ka mga anak , ang ikapito mao si Emilio. Ang pamilyang Aguinaldo arangan og kahimtang, ingon man ang iyang amahan, si Carlos Aguinaldo mao ang gitinudlo nga gobernadorcillo sa komunidad (municipal gobernador) sa kolonyal nga administrasyon sa mga Katsila. Siya nagtuon sa Colegio de San Juan de Letran apan wala nakahuman sa iyang mga pagtuon tungod sa outbreak sa kolera sa 1882.

Siya nahimong Cabeza de Barangay sa Binakayan, usa ka dakong baryo sa Cavite el Viejo, sa edad nga 17 ka tuig ang panuigon sa paglikay sa pagrekluta.

Sa tuig 1895 napasar ang Maura Law nga nagreorganisar sa pangagamhanang lokal. Sa edad nga 25 nahimo siyang Cavite Viejo's pinakaunang gobernadorcillo capitan municipal (Municipal Governor-Captain) samtang nagbyahe sa  Mindoro.

Sa Enero 1, 1895, siya nahimong Freemason, ubos sa Pilar Lodge No. 203, Imus, Cavite ug naila sa bansagong Colon.

Petsa Marso 7, 1895 si Santiago Alvarez kinsang amahan usa ka Capitan Municipal (Mayor) sa Noveleta nag-agni kang Aguinaldo nga magpamiyembro sa Katipunan. Siya nigamit sa nom de guerre Magdalo, isip kadungganan kang Maria Magdalena.




#Article 534: Teyoryang Nebular (114 words)


Ang Teyoryang Nebular usa ka teyorya nga nagsulay sa pagpasabot kon asa gikan ang Kalibotan. 

Matod ni Pierre Simon Laplace, ang Sistemang Solar naggikan sa usa ka nebula. Ang maong nebula gilangkoban sa mga gas ug abog nga makita sa kalangitan pinaagi sa Ultrabiyoletang Radyasyon nga gikan sa init nga bituon. Adunay nahimong interaksyon ang mga ion ug ang mga gawasnong elektron didto sa kapanganoran, nga maoy hinungdan sa pagbuto sa kahayag padulong sa tanang direksyon. Paspas ang pagtuyok-tuyok sa nebula sulod sa lima ka milyon katuig. Miabot ang panahon nga nagkahinay kini sa pagtuyok. Kini maoy hinungdan sa pagbugnaw ug paggahi sa maong masa, apan nagpadayon kini sa pagtuyok tungod sa Pwersang Sentripugal.




#Article 535: Teyoryang Panganod nga Abog (132 words)


Ang Teyoryang Panganod nga Abog ( Dust-cloud Theory sa Iningles) usa ka teyorya nga nagsulay sa pagpasabot kon asa gikan ang Kalibotan.

Kini susama ra sa Teyoryang Nebular, apan ang nakalahi mao nga abog gikan sa meteyorito ang namugna inay gas. Kini mao ang Panganod nga Abog. Mibugnaw ug migahi ang maong masa, ug nahimo gikan niining masaha ang Kalibotan. Sa dihang naporma na ang kalibotan, nagsugod og kamugna ang atmospero, nga mao usab ang hinungdan sa pagsugod sa mga atmosperikal nga mga panghitabo sama sa ulan, dugdog, ug uban pa. Gikan sa mga ulan ang mga sapa, dagat, ug mga lanaw. Nalumoy usab sa pag-ulan ang mga bato, nga nahimong yuta. Wala magdugay, miturok ang behetasyon ug aduna nay kinabuhi. Ang maong proseso giingong mikabat og upat ka bilyon ka tuig.




#Article 536: Teyoryang Disrupsiyong Solar (112 words)


Ang Teyoryang Disrupsiyong Solar usa ka teyorya nga nagsulay sa pagpasabot kon asa gikan ang Kalibotan.

Bahin kini sa usa ka bituong mibangga sa adlaw. Tungod sa kolisyon, daghang mga abog ug mga tipak ang natangtang gikan sa nagbanggang mga bituon. Tungod usab sa kakusog sa pagbangga, lagyo kaayo ang naabtan sa mga tipak. Apan nagpadayon ang pagtuyok kun pag-orbit sa mga tipak ug abog ngadto sa adlaw, tungod sa Pwersang Sentripugal. Miinit ang matag tipak, ug daghan ang nagkalumpong-lumpong aron mohimo'g mga bola. Human ang pila ka gatos ka tuig, mibugnaw ang mga bola, ug mao kini ang nahimong mga planeta. Ang kadtong wala makaporma og bola maoy nahimong mga asteroid.




#Article 537: Peso Pilipino (110 words)


Ang piso (Tinagalog: piso) mao ang kwarta sa Pilipinas. Gibahin kini ngadto sa 100 sentimos (Tinagalog: sentimo). Ang ngalan niini sa ISO 4217 amendment 164, dated September 22, 2017. mao ang Philippine piso ug ang kodigo mao ang PHP. Sa wa pa ang tuig 1967, Ininglis ang pinulongan sa mga sensiyo ug mga kwartang de papel. Human aning tuiga, pinulongang Pilipino na ang gibutang mao nga piso ang nakasulat.

Ang piso nailhan sa simbolong . Ang kini nga simbolo gidugang sa Unicode standard bersiyon 3.2 ug gi-asayn sa kodigong U+20B1 (₱). Tungod sa kakulangan sa font, ang simbolo pirmi gisulat na lang sa simpleng P, ug usab PHP, o PhP.




#Article 538: Tipolo (444 words)


Ang Barangay sa Tipolo (English: Barangay of Tipolo, Filipino: Barangay ng Tipolo),   usa ka barangay sa Dakbayan sa Mandaue sa nasud sa Pilipinas.  Ang Tipolo maoy usa sa kinaurbanisadong barangay sa Mandaue.  Mao usab kini ang may pinaka-dako ug kita.  

Ang barangay sa Tipolo ginganlan human sa puno-an sa Tipolo.  Ang maong puno-an paryente sa puno-an sa Breadfruit (Ngalan sa Cebuano: puno-an sa Kulo) sa pamilya sa mga puno-an na Moraceae.  Kaning mga dagkong puno-an abunda kaayo sa una sa gihisgutang  barangay.

Ang kasaysayan sa barangay Tipolo wala mahilayo sa kasaysayan sa dakbayan sa Mandaue.  Mahimong isulti na ang dakbayan sa Mandaue gasugod sa barangay sa Tipolo. 

Niadtong ika-7 sa Abril sa tuig 1521, Si Ferdinand Magellan midunggo ug mitukod ug  gamayng sityohan sa Cove of Cebu.  Lima ka dekada human sa kamatayon ni Ferdinand Magellan, si Miguel Lopez de Legazpi mibalik sa Pilipinas.  Ang maong tuig, 1565, si Legazpi mitukod sa pinakaunang dry-dock complex sa maong dapit.

Pipila ka-metro gikan sa maong dapit makita ang usa ka tubod na gilibutan sa mga puno-an sa Tipolo.  Mga tawo nga nagagikan sa nagkalain-laing dapit moadto sa tubod para manglaba ug maligo.   Duol sa tubod ug hitung-an sa mga puno-an sa Tipolo nahiluna ang karaang agianan sa tren. 

Sa dekada 60, ang San Miguel Corporation mipalapad sa ilang operasyon sa probinsya sa Cebu.  Ang Mandaue maoy napilian na tukoran sa bag-ong brewing complex.   Sa Tipolo gitukod ang maong complex tungod sa maayong nahimutangan sa barangay.  Gisugdan pagtukod ang industrial complex niadtong tuig 1964 ug gi-inaugurahan sa ika-8 sa Pebrero 1968.  Ang 2.71 ektaryang SMC complex miukopar sa lugar na umahan kaniadto.  Sugod niadto ang maong edipisyo gihimo na usa ka mohon sa barangay sa Tipolo ug usab sa Dakbayan sa Mandaue.  Masulti sa usa ka tawo na naa na siya mahimutang sa Tipolo kung makita niya ang edipisyo sa SMC.

Karon wala'y usa ka puno-an sa Tipolo na makita sa barangay.  Nahubas usab ang tubod.  Sa nahimutangan kaniadto sa tubod, misubay ang usa ka kanal na awasanan sa mga hugaw sa SMC.  Ibabaw sa kanal nahiluna ang Tipolo bridge.   Sumpay sa taytayan ang highway, M.C. Briones Street, kung diin nahiluna kaniadto ang agianan sa tren. Ang baybayon sa Tipolo kung diin nagsugod ang barangay, nawala na human gi-reclaim sa 1990's.

Ang Tipolo maoy ikaduhang habagatanong barangay sa Mandaue.  Ang una mao ang Subangdaku na maoy boundary sa Tipolo sa habagat ug sa habagatnong kasadpan.  Sa sidlakan ang boundary sa Tipolo mao ang Mandaue Reclamation Area.  Sa norte mao ang barangay Guizo ug sa amihanang sidlakan ang Banilad, Mandaue.

Consulate:  Netherlands 
Address:  Methaphil Compound Tipolo, Mandaue City 
Telephone Number:   (63-32) 346-1823 
Honorary Consul:  Mr. Roberto E. Aboitiz




#Article 539: Jessy Mendiola (160 words)


Si Jessy Mendiola (gipanganak, Jessica Mendiola Tawile niadtong ika-3 December 1992) usa ka Filipina na artista.

Gipanganak si Jessy niadtong ika-3 sa December 1992 sa United Arab Emirates, kung diin nagtrabaho iyang amahan.   Ikaduha siya sa tulo ka managsuon.   Ang iyang mama usa ka Filipina ug ang iyang amahan British-Lebanese.  Tulo palang ka tuig si Mendiola dihang mibalhin iyang mama ug gidala siya ug ang iyang maguwang na babaye sa Pilipinas.  Mibiya ang iyang inahan sa iyang amahan sa wala gisulting rason.  Ang iyang manghod nga babaye diri gipanganak sa Pilipinas dihang nagkabalik ang iyang mga ginikanan.  Pero nagkabuwag ra gihapon kini.  May komunikasyon pa gihapon si Mendiola ug iyang amahan nga tua na sa abroad.

Hikit-an ni Mr. M si Jessy Mendiola dihang mi-enrol kini sa ABS-CBN's public acting workshop.  Dali-daling misugot si Mendiola dihang gipangutana siya ni Mr. M kung gusto ba kining mag-artista.   Niadtong ika-3 sa Hunyo 2007 gilusad siya isip miyembro sa Star Magic Batch 15.




#Article 540: Max Collins (aktres) (243 words)


Si Max Collins (natawo ika-28 sa Agosto 1992) usa ka aktor ug modelo.

Si Collins gipanganak sa California.  Ang iyang inahan usa ka Filipina nga lumad sa Kalibo, Aklan. Ang iyang amahan usa ka Amerikano nga naay dugong Irish ug Italyano.  Ang iyang mga ginikanan una nagkakita sa siyudad sa Los Angeles niadtong nagtrabaho pa ang iyang inahan sa Bloomingdale's.  Ang iyang mga ginikanan nagkabuwag niadtong 4 anyos palang si Collins. Ang iyang inahan nagminyo pag-usab niadtong nag-edad siya ug 9 anyos. Aduna siya'y manghod na lalaki.

Kaniadto nagpuyo si Collins sa Vallejo, California. Dihang nag-edad siya ug 10 anyos, ang ilang pamilya mibalhin sa Kalibo, Aklan.   Ang iyang inahan nakakita ug trabaho sa usa ka resort sa Boracay.  Upat ka tuig nagpuyo si Collins sa Boracay ug nagtungha sa Brent School Boracay.   

Karon nagpuyo siya sa Manila ug iyang mga ginikanan tua pa gihapon sa Boracay nag-manage sa ilang resort.

Dili bag-o si Collins sa kalibutan sa showbiz.  Si Collins nagsugod ug gawas sa mga komersyal niadtong 10 anyos pa siya.   Naha-apil na siya sa mga magasin pareha sa Meg, Candy, People ug Seventeen. Matud niya, na-diskobre cya sa usa ka talent scout dihang aksidente siyang misulod sa usa ka tindahan kung diin may shooting sa salida. Human sa usa ka tuig, gidala siya sa talent scout sa ABS-CBN.   Misuway ug VTR sa Star Magic.   Usa ka buwan, nakadawat siya ug tawag nga nadawat siya isip artista sa Star Magic Batch 15.




#Article 541: Kitty Girls (129 words)


Ang Kitty Girls usa ka grupo sa mga babaye nga singers nga naporma niadtong 2006, sa Pilipinas.  Ang mga miyembro sa grupo mao sila si Jocelyn Oxlade, Ayanna Oliva, Nicole Deen, Veronica Scott and Tanya Yuquimpo.   Ang Kitty Girls sing-and-dance group ug nakakuha karon ug daghang attention sa Manila.  

Ang grupo giangaan ug Pilipinong bersyon sa Pussycat Dolls.  Niadtong 2007, ubos ni Joji Dingcong, ang grupo mipirma ug kontrata ubos sa Star Records.

Ang Kitty Girls mao ang niabli sa konsertong Akon--Live in Manila.  Niadtong Enero 2008 ang mga babaye milusad sa ilang unang album ug adunay carrier single na K.I.T.T.Y.  Niadtong Pebrero 15, 2008 ang Kitty Girls mipahigayon sa una nilang konserto nga ginganlan ug One purr...fect Kitty Night ug niadtong April 2008 sa cover sa Gadgets Magazine.




#Article 542: Pokémon (366 words)


Ang Pokémon (Hinapon: ポケモン) usa ka media franchise nga gipanag-iya sa kompanya sa mga video games nga Nintendo ug gibuhat ni Satoshi Tajiri niadtong 1995. Orihinal nga gipagawas isip magpares nga interlinkable Game Boy role-playing video games. Ang pokemon sukad mao ang ikaduha ug pinakamalampuson ug pinakahalinon nga media franchise nga base sa video game sa tibuok kalibutan, ikaduha lang sa serye sa duwang Mario sa Nintendo. 

Ang mga kabtangan sa Pokemon sukad gibaligya isip anime, manga, trading cards, duwa-an, libro ug uban pang media. Ang prankisa misaulog sa ilang ika-10 nga anibersaryo niadtong Pebrero 27,2006, ug sugod sa Desembre 1, 2006, total nga mga unit na nahalin sa video games (apil ang home console version, pareha sa Pikachu Nintendo 64) miabot nga ug lapas 155 milyon ka kopya. Ang ngalang pokemon ang romanized nga kontraksyon sa Japanese nga brand, Pocket Monsters (ポケットモンスター, Poketto Monsutā?), tungod ang mga parehong kontraksyon uso sa Japan. 

Ang terminong Pokemon', wala lang gatuki sa prankisa sa Pokemon kun dili tawag usab kini sa 493 fictional species na migawas sa lain-laing Pokemon media ug sa bag-ong luwat na Pokemon role-playing games (RPGs) para sa Nintendo DS, Pokemon Diamond ug Pokemon Pearl. Pareha sa Iningles na pulong na deer ug sheep, ang singular ug plural forms sa pulong na Pokemon, wala'y kalainan, ug mao usab sa pangalan sa mga Pokemon species; Sa minubo, sakto na mosulti na usa ka Pokemon ug duha ka Pokemon. Niadtong Nobyembre 2005, Ang 4Kids Entertainment, kinsa maoy nagdala sa non-game na lisensya sa Pokemon, mi-anunsyo na misugot sila sa dili pag-renew sa kasabotan sa representasyon. Ang Pokemon USA Inc., usa ka subsidiary sa Pokemon Co. sa Japan, mao na karon ang namuno sa tanang Pokemon licensing gawas sa Asia.

Aron magdula usa ka bersyon sa PC Windows nga Pokemon, gigamit ang mga mouse auto clicker nga programa, pananglitan The Fastest Mouse Clicker for Windows, RPG AutoClicker Professional, ug uban pa.

Ang konsepto sa Pokemon universe, sa parehong video games ug sa fictional na kalibutan sa Pokemon, nakuha sa hobby sa insect collecting kun pagdakop ug pagkolekta ug mga insekto, usa ka sikat na kalingawan na maoy gikalingawan ni Pokemon executive director Satoshi Tajiri-Oniwa niadtong bata pa siya. 




#Article 543: Abraham Lincoln (202 words)


Si Abraham Lincoln (Pebrero 12, 1809–Abril 15, 1865) mao ang ika-napulog unom nga presidente sa Amerika. Siya mao ang nag-asdang sa iyang yutang natawhan sa pinaka dakong krisis nga nailhan sa ngalan nga Civil War. Siya lang ang presidente nga gi-patay sud lamaga sa usa ka semana human ang maong gubat. Sa dili pa ang eleksyon, siya usa ka abogado ug miyembro sa United States House of Representatives. Ginadili niya ang pag-abusar sa tawo, mao nga iyang gi-undang ang pag-dala sa mga ulipon gikan sa Aprika. Sa pag isyu niya sa Emancipation Proclamation niadtong 1863 nga nagproklamar nga ang undangon ang pagulipon sa mga itom nga Amerikano. Kini ni dayon sa pagpas-an sa Thirteenth Amendment sa Konstitusyon sa Amerika.

Ang pagkondinar niini nilusot sa pag-ambag sa Konstitusyon, diin ni passar ang maong balaod sa Kongreso atol sa pagkamatay ni Lincoln ug na patik ang maong balaod niadtong 1865. Si Lincoln kusog sad mo pili og mga maayong tawo. Kini napamatud-an sa pagulipod niya ni Heneral Ulysses B. Grant. Siya usa usab ka maayong tawao diin iyang gipang-pili ang mga kontra sa pulitiko pamaagi sa pagkooperar sa usa'g usa. Siya magmalampuson bahin sa pagbuwag sa iyang war scare ngadto sa Britanya niadtong 1861.




#Article 544: Buhi, Camarines Sur (319 words)


Ang Buhi usa ka 2nd class na lungsod sa lalawigan sa Camarines Sur sa Bikol na rehiyon sa Luzon sa Pilipinas. Sumala sa 2015 na senso, ang Buhi may 77,143 ka tawo.

Ang Buhi may 38 ka barangay.

Munisipyo ang Buhi sa Pilipinas. Nahimutang ni sa lalawigan sa Province of Camarines Sur ug rehiyon sa Bicol, sa sentro nga bahin sa nasod,  km sa sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod. Adunay  ka molupyo. Buhi nga nahimutang sa lanaw sa Lake Buhi.

Mga lungsod sa Buhi:

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Buhi. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Buhi nga hilabihan populasyon.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Disyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.

Kapital sa munisipyo ang Buhi sa Pilipinas. Nahimutang ni sa munisipyo sa Buhi, lalawigan sa Province of Camarines Sur ug rehiyon sa Bicol, sa sentro nga bahin sa nasod,  km sa sidlakan sa Dakbayan sa Manila ang ulohan sa nasod.  metros ibabaw sa dagat kahaboga ang nahimutangan sa Buhi, ug adunay  ka molupyo. Buhi nga nahimutang sa lanaw sa Lake Buhi.

Ang yuta palibot sa Buhi kay  lain-lain. Kinahabogang dapit sa palibot ang North Summit,  ka metros ni kahaboga ibabaw sa dagat,  km sa sidlakan sa Buhi. Dunay mga  ka tawo kada kilometro kwadrado sa palibot sa Buhi nga hilabihan populasyon.. Ang kinadul-ang mas dakong lungsod mao ang Iriga City,  km sa kasadpan sa Buhi.

Hapit nalukop sa lasang ang palibot sa Buhi.  Ang klima tropikal nga kasalupan. Ang kasarangang giiniton  °C.  Ang kinainitan nga bulan Abril, sa  °C, ug ang kinabugnawan Enero, sa  °C. Ang kasarangang pag-ulan  milimetro matag tuig. Ang kinabasaan nga bulan Disyembre, sa  milimetro nga ulan, ug ang kinaugahan Abril, sa  milimetro.




#Article 545: Gubat Anglo-Zanzibar (295 words)


Ang Gubat Anglo-Zanzibar usa ka kasungiang militar nga nahitabo niadtong Agosto 27, 1896, tali sa Hiniusang Gingharian ug sa Zanzibar. Kini milungtad og hapit 40 minutos, ang kinamub-ang gubat nga natala sa tibuok kasaysayan.

Ang gubat miulbo human namatay si Sultan Hamad bin Thuwaini, kinsa kusog nga misuporta sa administrasyong kolonyal sa Britanya. Human makadungog sa kamatayon sa uyoan, gikudeta ni Khalid bin Bargash ang trono sulod sa usa ka coup d'état. Apan wala ganahi ang mga Briton kang Kalid, ug ilang gi-endorso ang laing kandidato sa Sultanato, si Hamud bin Muhammed, kinsa ilang gituhoang mas sayon makatrabaho. Busa, ilang gihatagan si Khalid og usa ka ltimatum alang sa iyang pagkanaog. Misukol si Khalid, ug nagpatawag og usa ka kasundalohan nga gilangkoban og hapit 2,800 ka mga sundalo. 

Samtang nangandam mga sundalo ni Khalid didto sa palasyo, nagpadala ang Marina Real sa Britanya og lima ka mga barkong-igugubat. Nagpadala usab sila'g pipila ka mga marines aron suportaan ang mga loyalistang kasundalohang regular sa Zanzibar.

Nakabantay si Khalid nga pildihonon siya, busa nakigsabot siya alang sa kalinaw pinaagi sa usa ka Amerikanong representante didto sa isla. Apan sa dihang nahurot na ang gilugway nga panahon, gikanyon sa mga barkong Briton ang iyang palasyo niadtong alas 9 sa buntag sa Agosto 27, 1896. Daling miatras si Khalid dito sa Alemang Konsulada, diin siya gihataga'g asylum. Gihunong ang pagkanyon human ang 40 minutos.

Gipangayo sa mga Briton nga ihatag sa mga Aleman si Khalid ngadto kanila, apan nakpuga siya niadtong Oktubre 2, 1896. Miadto siya sa Dar es Salaam hangtod siya madakpi niadtong 1916. Apan gibuhian ra si Khalid, ug gitugtang mopuyo didto sa Mombasa, diin siya namatay niadtong 1927.

Isip panapos sa gubat, gipabayad ang gobyerno sa Zanzibar alang sa mga kabhang nga natira sa mga Briton.




#Article 546: Pilipino (142 words)


Ang mga Pilipino mao ang mga nasodnon sa Pilipinas. May mga 90 ka milyon nga mga Pilipinhon sa karon.

Sa panahong Katsila, ang terminong filipino (filipina sa babaye) sa Kinatsila mireper ngadto sa mga Katsila nga gipanganak sa Pilipinas, usab gitawag og insulares,  o españoles filipinos. Kini aron malahi sila sa mga Katsilang gipanganak sa Espanya nga gitawag og peninsulares. Sugod sa tunga-tungang siglo 19, ang terminong filipino mao na upod ang tawag sa lumad nga katawhan sa Pilipinas, bisan unsa ang rasa, pero sumala kang Ambeth Ocampo, si José Rizal ang unang mitawag sa mga lumad isip Filipino. Sa karon, Pilipino mao ang gigamit nga tawag sa nasyonalidad ug pagkalungsoranon (citizenship) sa katawhan sa Pilipinas. Mao nga bisan unsang rasa ug gigikanang nasod Pilipino na pod ang tawag.

Sa kolokyal, ang mga Pilipino motawag sa ilang kaugalingon isip Pinoy (binabaye: Pinay).




#Article 547: Tansaniya (129 words)


Ang Tansaniya o Tanzania maoy usa ka nasod sa Sidlakang Aprika nga giutlanan sa Kenya ug Uganda sa amihanan, Rwanda, Burundi ug sa Republikang Demokratiko sa Congo sa kasadpan, ug Zambia, Malawi ug Mozambique sa habagatan. Sa sidlakan anaa ang Kadagatang Indyan.

Ang pangalan sa nasod usa ka portmanteau sa Tanganyika, ang mas dakong meynland nga teritoryo, ug Zanzibar, ang kapupud-an. Ang kining duha ka kanhing kolonya sa Britanya nahiusa niadtong 1964, ug namugna ang Hiniusang Republika sa Tanganyika and Zanzibar, nga gialisdan og ngalan ngadto sa Hiniusang Republika sa Tanzania. 

Sa tuig 1996 ang mga opisina sa gobyerno gibalhin gikan sa Dar es Salaam ngadto sa Dodoma, mao nga ang Dodoma ang kapital karon sa nasod. Ang Dar es Salaam mao gihapon ang prinsipal nga kommrsyal nga dakbayan.




#Article 548: Dolyar sa Tinipong Bansa (199 words)


Ang dolyar (Iningles: dollar) (kodigo sa ISO 4217: USD) (gidaghan: dolyares) mao ang yunit sa kwarta o kurensiya sa Tinipong Bansa. Giadap usab kini isip opisyal ug legal nga kurensiya sa gobyerno sa ubang kanasoran. Normal nga gimubo kini isip $, o USD o US$ aron malahi sa ubang may dollar usab nga kwarta ug sa ubang migamit sa simbolo nga $. Nabahin-bahin ang dolyar ngadto sa 100 ka sentimo (100 cents).

Gikuha sa Kongreso sa Kompederasyon sa Tinipong Bansa niadtong Hulyo 6, 1785, ang dolyar sa U.S. mao ang labing gigamit nga kwarta sa internasyonal nga mga transaksyon. Daghang nasod migamit niini isip opisyal nga kwarta, ug daghang uban pa migammit niini sa de facto nga kapasidad. Sa tuig 1995, labaw sa US $380 bilyones ang nasirkular, 2/3 niini nahitabo sa gawas sa Tinipong Bansa. Pag-abot sa tuig 2005, nadoble ang sirkulasyon niini, mikabat og mga $760 bilyones, ang tinuig nga pagtubo mga 7.6%. Kaso, sa pag-abot sa Disyembre 2006, ang dolyar nalabawan sa euro, sa total nga bili sa kwarta nga nasirkular. Sugod dinhi, ang kasamtangang bili sa euro miabot og labaw pa sa €695 bilyones, egwal sa US$1.029 trilyones sa reyt sa pagbaylo sa kwarta karon.




#Article 549: Vanessa Anne Hudgens (226 words)


Si Vanessa Anne Hudgens (ipagkatawo nga sulud sa Disyembre 14, 1988 sa Salinas, California) mao ang kapuklingan nga Amerikanang aktora ug magaawit. Siya ang gihimong iya nga pailaila sa katilingban ni sulud sa 2003 nga pagpakita sa mga pelikula sa Hollywood sa Thirteen ug Thunderbirds, nga niadtong una sa kab'ot abot ni kabantog nga sulud sa 2006 pagkahuman sa tunga sa telebisyon sa pelikula sa High School Musical siya nga amo ang buhaton nga magkapanagway sa album nga bansagon V ug kuha sa gawas sa tuig 2006.

Ipagkatawo si Hudgens sa Salinas, California ug palakihin nga suya sa San Diego, California. Kini ni mas batan'on sa suyang manghod nga babaye nga si Stella Hudgens nga usa ka usab sa artista sa Tinipong Bansa. Ang iyang amahan nga Amerikanhon nga si Greg Hudgens, mao ang pagkahugno sa usa ka Tsinino-Amerikanhon sulud sa samtang ang iyang inahan nga Pilipinhong Binisaya nga si Gina Guangco tubong Sugbo, mao ang pagkahugno sa usa ka Pilipinhon-Amerikanhon. Sa iya ni tanan mga lolo ug lola og nahimong mga musiko ug huni kinsa sa panahon ni Big Band. sugod ni kinsa sa idad nga walo, suya ang pagsumpay sa mga teatrong musikal isip nga usa ka magaawit ug mag uban sa mga lokal nga produksyon ni Evita, Carousel, The Wizard of Ghost, The King and Me, The Music Stairs, Cinderella ug ubang dugangipa.




#Article 550: Mga pinulongan sa Uropa (386 words)


Ang kasagaran sa mga pinulongan sa Uropa nahisakop sa Indo-Uropanhon nga banay sa pinulongan. Ang usa ka laing banay sa mga pinulongan mao ang Finno-Ugriko. Ang mga Turkiko nga pinulongan naay ubang mga Uropanong sakop. Ang Amihanan ug Kasadpang Pinulongang Kawkasyanomao ang mga importante sa kasadpang-sidlakan sa Uropa. Ang Basque usa ka pinulongang lahi.

Kini nga talaan wala pa mag-apil sa mga pinulongan sa mga bag-ong abot nga mga migranteng kumonidad.

Ang pamilya sa pinulongan nga Altaiko naay tulo ka mga sanga (Tuko, Mongolyano, ug Manchu-Tungus) nga naay kaingnan sa ilang bokabularyo, mopolohiko ug istrukturang sintaktiko, ug ubang mga ponolohikang butang. Base sa sistemakong korespondensya sa tingog, naa silay kaparehasan. Sa Uropa ang Turkiko mao ang mikatag, bisan ang Mongoliko nga sanga naay mga tumatabi usab.

Ang Binasko usa ka pinulongang nalahi nga gitabi sa kasadpang Pyrenees ug direktang paryente sa karaang Aquitanyano. Ang pinulongan nahisulat sa paaging ginagmay nga inskripsyon gikan pa kaniadtong panahong Romano ug mamahimong gigamit sa mas halapad nga lugar gikan niadtong Paleyolitikong panahon. 

Ang pinulongan gitabi sa mga imigrante sa Awstralya, Costa Rica, Mexico, Pilipinas ug Estados Unidos..

Ang Finno-Ugriko nga mga pinulongan usa ka pamilya ilawom sa Pinulongang Uralikong pamilya.

Ang Minaltes usa ka Pinulongang Semitiko nga gitabi sa Malta. Gikan kini sa Siculo-Arabiko ug lahi gumikan kay mao lamang ang Semitikong pinulongan nga gisulat sa Alpabetong Latin sa tinarong nga porma. Mao kini ang labing gamay nga opisyal nga pinulongan sa Uropanong Unyon sa gidaghanon sa manggamitay. Nalahi usab kini kay mao lamang ang Semitikong pinulongan sa UU.

Kadaghanan sa pinulongang Uropano nahisakop sa Mga Pinulongang Indo-Uropano. Kini nga dako nga pamilya sa mga pinulongan naggikan sa usa ka batakan nga pinulongan nga gitabi pipila na ka libo ka tuig ang milabay, nga gitawag nga Proto-Indo-Uropano.

Ang Inalbanes (nailhan usab nga Shqip) gilangkoban sa duha ka mga dagkong diyalekto, ang Geg ug Tosk nga gitabi sa Albanya, ang Republika sa Masedonya, sa Republika sa Kosovo, Serbya, ug Albanyanong manabiay nga nagpuyo sa ubang bahn sa Montenegro, sa ubang bahin sa Italya, amihanang bahin sa Gresya ug ubang mga Uropanhong mga nasod.

Ang Inarmenyo gigamit nga usa ka pang-unang pinulongan sa Armenya. Naay mga Armenyanong manabiay sa mga nakatag nga kumonidad sa kalibotan sa Armenyanong diaspora sa Uropa, ang Tunga-tungang Sidlakan, ug ang Amerika (sa Norte ug sa Amerika Sur).




#Total Article count: 549
#Total Word count: 199792