#Article 1: ЧӀулга-Юрт (533 words)


ЧӀулга-Юрт — Нохчийн Республикан юрт, Теркан кӀоштан центр.
Кхузахь беха нохчий, тайпанашкара: Ӏаларой, цӀонтарой, гендаргной, зандакъой, аьрсаной, чермой, чартой, энганой, аргӀаной, айткхаьллой.
 

Юрт лаьтта Теркан аьтту берд тӀехь, Соьлжа-гӀалан 99 километр генахь ю.

Уллора ярташ: къилбаседехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбалехь — Рубежни юрт, малхбузехь — Бена-Юрт а, Ӏелин-Юрт а, малхбалехь —Чернокозово юрт, къилба-малхбалехь — Новр-ГӀала, Алпату, Лакха-Невре, Лаха-Невре ярташ, къилба-малхбузехь — Ломаз-Юрт.

Юьртахь билгалъяьхна лахара микротопонимаш.

Юрт йиллина схьавалар нохчех волчу, Ичкерера масех доьзал охьабалийначу мукъаваьккхинчу поручика Гендаргнойн ЧIулга 1808 шарахь Теркан аьтту берд тӀехь Ишоре гӀалин дуьхьала, ЧӀулга-Юрт аьлла цӀе а тиллина. Дукха хан ялале, тӀелетачу ламанхойх лардайтархьама, юьртахоша кхайкхина валийра Аксайра гӀумкийн эла Эльдаров Мурдар.

Эла Мундар Эльдаров аьттонца даржехь хьалавоьдуш вара, дика алапа а дагӀара цунна, таро йолуш вехаш вара, амма 1840 шарахь гӀевттинчу теркйистерачу нохчаша болчу бахамах ваьккхира иза. Иза шен цӀенош дагийна ведара.

Гендаргной тайпана наха кхоьллина лору юрт, амма ЧӀулгаца Ичкерера охьабаьхкинарш АргӀаной хилла, 1811 шеран дуьххьара ЧӀулга-Юрт хьахочу архиван тептар тӀехь вуьйцу АьргӀанойн тайпана Бисолтийн некъех волу Байтаркха. 1863 шеран дозатохаран архиван кехат тӀехь, комисси юкъахь бу Далка Мисарбиев АьргӀанойн тайпанара, Ша1ма Болатбиев Беркойн тайпанара, Нурмохьмад Центуров ЦӀонтаройн тайпанара. ТӀехьуо XIX бӀешо чекдолуш юьрта охьахевшина кхечу тайпанан нах — Айткхаьллой, Аьрсалой, Аьрсаной, ГӀордалой, Зандакъой, Салой, Таркхой, ТӀерлой, Чермой, Чартой, Шикъарой, ЭгӀашбатой, Энганой, Ӏаларой, ткъа иштта кхечу къаьмнийн векалш — оьрсий, гӀалгӀай, жӀайхой, гӀазгӀумкий, гӀумкий.

Дуьххьара ножан хьокха ЧӀулга-Юрт кхуллучу меттигехь боьгӀна ша ЧӀулга, аларца: Оцу хьокханах иттанаш шераш девлча боккха наж кхиара.

Юьртахь кхоъ юккъера ишкол ю: № 10 йолу гимнази (Московски ур., №20), ЧӀулга-Юьртан № 1 йолу ЮДИ, ЧӀулга-Юьртан № 3 йолу ЮДИ (Центран урам тӀехь), берийн кхоллараллин цӀа, спортан ишколаш, кхоъ берийн беш, шиъ техникуман филиал, шиъ спортан цӀа, стадион (болх бан йолаяланза ю), Нохчийн Республикан лакхарчу лигехь ловзу футболан команда «Теркйист», тренажерийн чоьнаш, бассейн, шиъ медицинан учреждени, Оьздангаллин цӀа 100 меттигана, шиъ библиотека, шиъ пошта, телеграф, иттаннаш туьканаш, кафеш, ресторанаш, йохк-эцаран центр «Знаменский», иттаннаш машенаш тоен боксаш, иттех машенаш юьлуш йолу боксаш.
Дзержински урам тӀиера № 1 А йолчу гӀишлон чохь ю Россельхозбанкан тӀейина офис.

Гимназин а, №1 йолу ишколан а гӀишлош вовшахъяьккхина, меттиг кӀезиг хиларна, цигахь ян йолийна керла яккхийра гӀишлош. 

Даздарца микрокӀошт дӀайоьллуш дакъалецира Нохчийчоьнан коьрто Кадыров Рамзана, республикан парламентан председатела Даудов Мохьмада, гӀишлошъяран министраллин коьрто Зайпуллаев Муслима, Пачхьалкхан думан депутато  Делимханов Адама, Теркан кӀоштан администрацин коьрто  Куцаев Шамила.
ЧӀулга-Юртара микрокӀошт лерина ю Горагорскера бахархой кхалхо. Берриш микрокӀошта кхелхира ву 963 стаг – царна йина 128 хӀусам, ерриг майда 16 эз. сов кв м йолуш. Керла берийн беш йоьгӀна микрокӀоштахь, дарбан цӀа а ду дугӀуш.
Кхин а тӀедеш ду 35 цӀа:«Хьуьнарчашна кхузахь ю пхьолгӀанаш: мебелан, дечка пхьолан, тегаран, эчка пхьолан, хьун якъоран чоь. Ю иштта берашна компьютерца болх, бухгалтеран гӀуллакх Ӏамо классаш. Берашна кхузахь 12 корматалла Ӏамор ю, царна юкъахь эчка пхьар, дечка пхьар, слесаран, дешин а, кхин а пхьоланаш. 120 стаг болх беш хир ву центрехь даиман а бух тӀехь»

Юьртахь маьждигаш ду:

Юьртахь йоккха хьуьжар ю.

Кешнийш кертахь кхоъ зиярат а, гІазота кхелхинчеран хІоллам а бу. Иза боьгІна вайн юьртарчу кІенташна: Ахмадов Ильясан, Дадаев Зайндин, Кадиев Хьасанан, Мусаев Ризванан, Хажмурадов Анзоран.

Зияраташ:

Юьртдай лаьттина: Хьату Халад, Закаев Сайпудди Закаевич, Махмудова Людмила Петровна, Халадова Петимат Ахмедовна, Такуев Висани Дараевич, Закаев Мохьмад Адамович, Аслаханов Салавдин Абал-Хасанович.

Совхозехь директорш лаьттина Батукаев Асланбек, Нурадиев ИбрахӀим Олхазурович, Яхъяев Висхан Магомедович, Семиев Ширвани Язедович.

Юртара тайпанаш:




#Article 2: Нохчийн Республика Ичкери (411 words)


Нохчийн Республика Ичкери — Къилбседа Кавказехь а йолуш, Европин къилб-малхбалехьар мохк бу. Къилбседа-малхбалехьа Российца, къилбехьа Гуьржийчоьца, къилбседа-малхбалехьа Российца, къилбседехьа юха а Российца дозанаш ду. Пачхьалкхан йерриге йоккхалла 17 600 км. Пачхьалкхан латта мехкан хьолаца лаьмнийн а, арен декъашка декъалуш ду. Уггаре лекха бохь Тебул-Мате лам (Тебулос-Мта) (4512м) лам бу. Махкахь дуккхах долу лаьмнаш юькъа хьаннех дойла ду. Коьрта хиш: Терк, Соьлжа, Орга, Ӏасса, Марта, Къоьзана Ӏам. Ӏаламан-лаьтта бахам: Мехк-даьтта, газ, деши, дети.

Нохчийн Пачхьалкхехь 2010 шарахь 1,269,000 адам дехаш дар. Бахархойн йоккхалла Нохчех кхоллалуш ю (99%). Кхин долу къаьмнаш: Туркой (0,1%), ногIий (0,6%), суьйлий (0,2%), жуьктий (0,1%). Нохчийн а, оьрсийн а меттанаш пачхьалкхан меттанаш ду, иштта: Ӏаьрбойн, ингалсан меттанаш даьржина ду. Дуккхах болу бахархой бусулба бу (Сунниташ 99%). Дахаран юкъера дохала: божарий 69-73, зударий 70-87.

Ӏаламан-хӀоттам хьокъехь Нохчийчохь ерриге географийн шораллаш ю. Къилбседехьара йекъа аренаш, бакъ йолу гӀамарашка йоьрзий, буьрса мехашца гӀуьтту. Къилбехьа гӀод юкъалца горга шарахь бешаш боцуш ша лаьтта. Лаьмнашкахь Ӏа шийла хуьлу, аьхке гӀехь.

Ӏаламан-хӀоттам тайп-тайпан хиларо Ӏаламан бахам гойту. Пачхьалкх ехаш ю тайп-тайпан хьаннашций, бецашций. Амма, Российца 1994 шарахь бола беллачу тӀамо, дуккха нагахь бен ца хуьлу бецаш, хьаннаш хӀаллак йина. Мехала дитташ: Поп, поп-наж. Лаьмнашкахь а аренашкахь а Нохчийчохь бен ца йолу дуккха бецаш ю.

Даккхий хиш: Терк, Соьлжа, Орга, Шара-Орга, Гиха, Хул-Хуло, Хьач-хи, Яьсса, Марта, Бас, Гумс, Ваштара, БургӀалт, Ивги, Шалажа, Нитхи, Рошни, Мичиг-Хи, Искерга, Ӏашхойн Марта, Ӏаьс-хи.

Пачхьалкхан акхарой дуьне чӀогӀа дехаш ду. ГӀа долу хьаннашкахь Нохчийн сира берзалой лела. Иштта кхиа: черчи, чагIалкхаш, акха цицигаш, налаш, сайш.
Даккхий а, кегий а олхазараш: аьрзу, хьаргӀа, селасат, атйокх, гӀаргӀули, гӀургӀаз, къора кхокха.

Дийна цlе - Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь. Пачхьалкхан кеп: Паччахьан Пачхьалкх. Мохк 16 кlоштане бекъна бу. Коьрта гlала: Джовхар-гӀала. Тlехьара бlе шарахь Нохчийчоьс шен йозуш ца хилар шозза метта хlоттийна. Къоман дез денош: Мархa дастар, Пачхьалкх йозуш яцаран де: 26 лаьхьанан бутт 1990 шо, Толаман де: 6 турс-седан бутт 1996 шо. Пачхьалкхан куьйгалхо Паччахь, НПН-ан Низамца Паччахь премьер-министр а волуш Тlема-Ницlкъийн коьрта Куьйгалхо ву. Нохчийн Пачхьалкхан йозуш ца хилар кхаъ пачхьалкхо къобал дина: Къилбаседа Кипран Туркойн Республика - (1992 шо), Гуьржийн Пачхьалкх - (1994 шо),  - (2000 шо).
Пачхьалкхан коьрта балалуьтту тобанаш: Вайнехан Халкъа Куьйгаллийца йолу тоба, Маьрша Нохчийчоь, Нохчийн Дуненаюкъара Фонд-Нохь, НПН-ан йозуш цахилар лар яран АССАМБЛЕЯ.

Карахь йолчу хенахь Пачхьалкхан кхооран хьал дацаре дина. Россица болу тlамал хьалха Нохчийчоь индустроально-аграрни Пачхьалкх яра. Амма, Россис дозанаш къовлар, кхооран дика ца декха делира. Дуккхах йолу сурсаташна кхианаш яра: мехк-даьттадакхара, мехк-даьттакхехкоран, дагоран, хьайбанаш лелорн, хьун лелоран, юьрта бахам.
Ахча-Нахар.
Йохк эцаран коьрта накъостий: Азербайджан, Гуьржийчоь, Туркойчоь, Росси.




#Article 3: Гуьмсе (107 words)


Гуьмсе () — Гуьмсан кӀоштан центр, Нохчийчоьнан гӀала ю. Гумс хин тӀехь йиллина ю Гуьмсе. Соьлжа-ГӀалара 40 км малхбалехьа. Бахархой: 51 215 стаг (2015).
Гуьмсе Нохчийчоьнан шозлагӀа гӀала ларалуш ю.

Гуьмсе гӀала ю Гуьмса-хи йистехь хьа-хил ю жима кӀотарех, эвланех цигахь Ӏаш хилла Нажи-Юьртан кӀоштар тайпанаш оьрсаша царах «качкалыковцы» я гӀумкиш «гӀашалкхахой» олуш хилла. Шира заман чохь цигахь хилла: ГӀойболтан-КӀотар, Замин-Юрт, Аслаханан-Юрт, Жима-Шовдана-Чоь, Ӏапин-КӀотар, Ӏумаханан-Юрт, Дуокин-КӀотар, ЭгӀашбатойн-КӀотар, Алкин-Ирзе, Барин-КӀотар, ТӀарин-Ирзе, Ботин-КӀотар, Виситан-Ирзош, Гиехин-Ирзе, Дуьрдин-Ирзе, Сумсин-ТогӀе, Сираждин-Ирзе, ГӀанин-Боьра, Чиекхин-ТогӀе. Цигахь хьлха заман чохь Гуьмсе хи йистехь XVII жима кӀотарш йиллнна Ӏаш хилла гӀоьрдалой, айткхалой, чартой, цӀоьнтарой, эгӀишбатой, хӀокхy тайпанийн неха шира кешнаш ду цигахь из гойту из нохчаша йиллнна хиллара.




#Article 4: Соьлжа-ГӀала (244 words)


Соьлжа-ГӀала () — Къилбаседа Кавказера гӀала, Нохчийчоьнан коьрта гӀала, Соьлжа-ГӀалин кӀоштан центр. ГӀaла йиллина ю Соьлжа хин шина берд тӀехь. Пайд эцарехь, Соьлжа-ГӀала ю дуненахь а, мехалла мехка-даьтта даккхаран коьрта меттиг дIа лоцуш.

Къилбаседа Кавказера гӀаскхийн сурхойн урхаллийн баьччан сацамца, 1818 шарахь «Крепость Грозная» аьлла йиллина хилла йолу гӀопах Нохчийчоьнан коьрта гӀала хилира. ГӀаскхийн а, кхечу меттанашкахь «Грозный» олуш яра Нохчийн коьрта гӀала, амма нохчийн маттахь «Соьлжа-ГӀала» олура, Соьлжа хин тӀехь йиллина хилар бахьна долуш. ГӀап йогӀар бахьан, Нохчийчоь гӀода юкъера лоцуш, лаьмнех аренаш хада йеш, Нохчий кхера бан дара. Грозный гӀап йуьгӀира, хӀаллак йина Кули-Юрт, Алхан-Чу, Жима-Чечана, Соьлжа-Юрт лаьттинчохь. Боккха Кавказан тӀом чаьккха баьлча 1870 шарахь цунна йелла гӀалийн статус. Хьалхар тӀом чеккха баьллачулла тӀаьхьа Ичкерин паччахь Яндарбиев Зелимханс, Ичкерин хьалхар паччахьан безаман «Жовхар-гӀала» (оьрс. город Джохар) аьлла, цӀе хийцира.

ГӀап йиллина 1818 шеран мангал бетта 22 чохь, хӀаллак йина Кули-Юрт, Алхан-Чу, Жима-Чечан, Соьлжа-Юрт лаьттинчохь. ГӀопан хаьржина меттиг яра ХьангӀала Ӏинан уллехь. ГӀап йогӀар бахьна дара, нохчий ХьангӀала Ӏинехула аренга долу ков къовлар. 5 эзар. гӀаскхийн сурхочо 4 баттахь йуьгӀира гӀап. И меттиг яра, Къилбаседа Кавказехь уггаре чолхе хьал лаьтташ, цуьндела тиллина ю гӀопан цӀе «Грозный» — буьрса. ГӀопан куц: нийса ялхкӀов, гондхьа 20 гӀулч шуьйра харш. ЯлхкӀовн хӀора маьӀаг чӀагӀо яра, шайна таьхьа лаьтташ яккхий тоьпаш йолуш.

ГӀаскхийн Ӏедало 2002 шарахь нахбагар барехь биначу белхашца биргалла даьккхина:

Керла Соьлжа-ГӀалин аэропорт хьайиллира 2006 шарахь. Цуьнан код GRV ю. Хьалхара кема (Москва — Грозный) деара 2007 шаран 5 октябрехь. ХӀинца кеманаш Нохчийчу хӀор дийнахь лелаш ду (Грозный-Авиа компани).




#Article 5: Хьалха-Марта (130 words)


Хьалха-Марта, МартантIе  — Нохчийчоьнан гӀала, Хьалха-Мартанан кӀоштан административан центр. Таханлерачу дийнахь гӀала лоруш ю.  шарахь биначу талламо гойтина бахархой барам  адам.

Эвла ю Рошни-хи олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина къилб-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа Ӏалхан-Юрт эвла ю, къилбседа-малхбузехьа — ГихтӀа а, ШаӀми-Юрт а эвланаш ю, къилбседа-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю, къилба-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилба-малхбузехьа — Роьшни-Чу а, Гихчу а эвланаш ю.

Эвла кхоллаелла гергарчу хьесапехь XVIII бӀешарахь, и йиллина тайпанаш ду беной, гендаргной, белгӀатой, энганой кхий дерш а.

Шамилан имаматехь Хьалха-Марта Жима Нохчийчоьнан центр яра.

СССР йолучу хенахь Хьалха-Марта цӀарахчу кӀоштан центр яра.

XIX бӀешеран цхьалхачу юххьенца эвла маситтазза паччахьан эскаро йохийна 1822 шеран 1-5 февралехь Хьалха-Марта а, уллера ГӀойта а Греков, Николай Васильевич полковникас команда яларца йохийра. Эвланийн уллехь аманаташ схьаяьхира.

Хьалха-Марта гӀалахь дехаш долу тайпанаш:

Кхелхина Ростовехь набахтехь.
Тайпан гендаргно




#Article 6: ДудагӀеран Мусан ЖовхӀар (145 words)


ДудагӀеран Мусан ЖовхӀар —  (1944 шеран 15 февраль (паспорт тleхь) Ялхорой, Нохч-Гlалгlайн АССР — 1996 шеран 21 апрель, Гихчу, Нохчийчоь). 1991 шарахь, Нохчийчохь хиллачу харжамашкахь ДудагӀеран ЖовхӀар Нохчийчоьн Паччахь хержира. 1991 шо кхаччалца Совет эскаран инарла. Стратегийн кеман дивизин коьртанча хилла Джовхар Эстонехь (Тарту). Тайпан цӀечо ву.

ДудагӀеран ЖовхӀар 1944 шеран 15 сели баттахь, Ялхарахь (Галайн-ЧӀожан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР) вина, — (хӀинца Ӏашхой Мартан кӀошта). Джовхар, доьзалехь ворхӀолгӀа бера дара (шаберш: 9 бера). Джовхар вина барх де даьлча, церан доьзал массо нохчийн къам санна шийлачу Сибрех бахийтира, Павлодарскийн КӀошта, Казахийн ССР.

  1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкхан Паччахьан Омрийца, Соьлжа-ГӀалийн цӀе ДудагӀеран ЖовхӀаран безамна Джовхар-гӀала тиллира.

Дуьхьар ЖовхӀаран лерина «мемориальный у» 20 июлехь 1997 ш. Эстоийн Тарту гӀалахь, «Барклай» Хьешан цӀийнан пена тӀе туьхира. Яздина дара:

ХӀокху цӀа чохь 1987—1991 шерашкахь Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин дуьхьарлера Паччахьо болх бина..

, Варшава, ДудагӀеран ЖовхӀаран майда (2005 шо)

Соьлжа-ГӀала, ДудагӀеран ЖовхӀаран парк




#Article 7: Норвеги (123 words)


Норвеги (, ) — Къилбаседа Европан Скандинавин ахгӀайрена тӀехь йолу пачхьалкх, цуьна юкъа богӀу уллера дуккху кегий гӀайренаш, цул совнах Шпицберген (Свальбард) цӀе йолу архипелаг ю, Къилбаседа Шен океанан чохь болу Ян-Майен а, Чена а гӀайренаш. Норвегин хӀордал дехьара мохк бу  Атлантикин океанан къилба декъехь болу Буве цӀе йолу гӀайре. Кхин Норвеги Антарктикан латтанашна претензеш йолуш ю, 1961 шеран конвенцин юкъа догӀуш долу — Петран I гӀайре а, Мод паччахьан латта а.

Пачхьалкхан цӀе схьаяьлла шираскандинавин дешах  — «къилбаседе некъ».

Урхаллин кеп — конституцин монархи, пачхьалкхан дӀахӀоттаман кеп — унитаран. Король — ХаральдV, премьер-министр — Эрна Сульберг. Норвеги екъалуш ю , уьш ю 5 официлан йоцу регионаш.

Коьрта гӀала ю — Осло.

Норвеги юкъа йогӀуш ю Скандинавин паспортан барт а, Шенгенан зонан а.




#Article 8: Сахьтан аса (534 words)


Сахьтан аса кхетаман ши маьӀна ду:

Сахьтан асанаш кхоллар (сахьтан зонаш — time zones) доьзна ду, цхьаьна агӀора, Дуьне шен семан гуонахьа хьийзарца лара гӀертарх, ткъа кхечу агӀора, гергара меттигера мелхан хан  юкъахь цхьацца сахьт бен доцуш долу мехкаш билгалдахархьама (хенан зонаш). Барт хилира 24  административан сахьтан аса ян, хӀора а аса географин сахьтан асанца мелла а тера йогӀуш хила еза аьлла. Хан лара йолийра гринвичан меридиан тӀиера, (нолан меридиан,  юккъера меридиан).

ХӀинца хан хӀоттайо дерриг дуьненан координаци йина хенаца (UTC), иза Гринвичан хенан (GMT) меттана юкъаяьккхина. UTC шкалан бух бу цхьа барам болчу атоман хенан шкалаца (TAI), иза ю аьтту болуш нахана юкъахь лело. Дуьненан гуонахьа нолан меридиан тӀиера лерина сахьтан асанаш хуьлу бакъхьара а (малхбалехьа) а, харцхьара (малхбузехьа) дӀасахилла UTC тӀиера. Аьхкенан хан лелочу мехкийн сахьтан аса, хийцало UTC тӀиера аьхкан заманахь.

Россехь 2011 шарахь дуьйна законаца чӀагбина кхетам сахьтан зона.

Таханлера сахьтан асанийн бух бу дерриг дуьненан координаци йина хан, цунах йозу ерриг сахьтан асанийн хан. ХӀора дукхаллин градусан (я хӀора минотана) меттигера хан ца хоттохьама, Дуьне доькъу 24 сахьтан асане. Цхьаьна сахьтан асанера кхечу асане ваьлчи миноташ а, секундаш а ма-ярра юьсу, хийца ца ло сахьт бен. Цхьацца пачхьалкхашкахь, меттигера хан къастало дерриг дуьненачух дийна сахьташ доцуш, кхин а тӀе 30 я 45 минотана.

Теоретикехь дуьненан горгалан 24 сахьтан асанийн дозанаш хӀора асанан юккъерачу меридианан дехьа а, сехьа а 7,5° гена йоьдучу меридианашца хила деза, цу тӀе гринвичан меридианан гуонаха лела дерриг дуьненан хан. Амма меттигашкахь, цхьаьна я масех административан махкахь цхьа хан хилийтархьама, асанийн дозанаш дӀасахилийна меридианийн теоретикан дозанал. Меттигашкахь сахьтан асанаш йовш меттигаш а нисло. И амал ю 60° шораллал лакхарчу регионийн, масала: Аляска, Гренланди, Российн къилбаседа регионаш.

Къилбаседа а, Къилба а полюсашкахь меридианаш цхьаьнакхета, цундела сахьтан асан кхетаман маьӀна дов, цуьнца цхьаьна меттиган хенан а. Полюсашкахь дерриг дуьненан хан лело езаш лору, амма Амундсен-Скотт (Къилба полюс) станцехь лела Керла Зеландин хан.

Кхин тӀе а сахьтан асанийн системана чолхалла йо дукхачу пачхьалкхашкахь аьхкенан хан лелоро. Аьхкенан хене дехьабовлуш дерриг дуьненан хенал шайн хан дӀатотту. Цу тӀе массанхьа а дехьа я сехьавалар цхьаьна хенахь а ца леладо. Цул сов, нагахь къилба эхиг тӀехь аьхке елахь, къилбаседа эхиг тӀехь Ӏа хуьлу.

Декретан хан — 1930—1931 шерашкахь ССРС юкъадаьккхина хенан низам «асанан хан тӀе цхьаъ сахьт тохар».

Цхьацца пачхьалкхийн мехкашкахь масех сахьтан аса лелайо. Уггаре дукха сахьтан асанаш ю Российн материкан декъехь (11). Цхьайолу пачхьалкхаш дукха сахьтан асанаш юкъахь ю гӀайренийн а, хӀордал дехьара а мехкаш бахьнехь:

Дукхах йолчу пачхьалкхийн мехкаш (оцу юкъахь Франци а, Йоккха Британи а, церан хӀордал дехьара мехкаш а, латтанаш а) лаьтта цхьаьна сахьтан асанехь. Цхьаерш еха ю пачхьалкхан географин меридианца, цара цхьа аса лелайо. Масала, Цийн латта пхеа географин сахьтан асанехь ю, амма церан берриге а махкахь цхьа хан ю, Цийн стандартан хан.

Цхьацца пачхьалкхашкахь административан-мехкан дакъошкахь лелайо шиъ я сов сахьтан асан хан. Масала, кхаа сахьтан аса лелайо Российн Федерацин субъект йолчу Республика Сахано (Якути) а, канадан мехко Нунавута а.

АЦШхь а, Канадехь а сахьтан асанийн доза доькъу штато, провинцис я мехко, хӀунда аьлча цхьаьнан я вукхан мехкан долахь хилар я асанехь хилар билгалдоккху шолгӀачу низаман административан-мехкан тӀегӀанехь (графалла я гуонаш).

Таблицехь гайтина цхьацца пачхьалкхаш, материкан я коьртачу мехкан декъехь шиъ я сов сахьтан аса лелош йолу (масала, ХӀиндонези).

Терахьашца хан гойту сахьат:Файл:LED digit .png|}


#Article 9: Германи (522 words)


Герма́ни (), официалан цӀе — Федерати́вн Респу́блика Герма́ни (), ФРГ () — Юккъерчу Европин пачхьалкх. Майда — 357 408,74 км². Бахархойн барам 31.12.2015 шо — 82 175 684 бахархой.Дуьненахь бахархойн барамца 16-гӀа меттигехь ю (2-гӀа Европехь) цул совнах майданца 62-гӀа меттигехь ю.

Коьрта гӀала — Берлин. Пачхьалкх — немцойн. 65 % герга бахархой керста динлелош бу.

Пачхьалкхан дӀахӀоттаран кепца  федеративан пачхьалкх ю цуьна юкъахь  ю 16 административан-территорин дакъош — федералан латтанаш (Бавари а, Баден-Вюртемберг а, Берлин а, Бранденбург а, Бремен а, Гамбург а, Гессен а, Мекленбург-Хьалха Померани а, Лаха Саксони а, Рейнланд-Пфальц а, Саар а, Саксони а, Саксони-Анхальт а, Къилбаседа Рейн-Вестфали а, Тюринги а, Шлезвиг-Гольштейн а). Пачхьалкхан урхалин кеп ю — парламентан республика.

Европин бертан юккъехь ю, Германин гонахьа бу Балтийн а, Къилбаседа а хӀордаш. Дозанаш ду Даница къилбаседехьа, Польшца а, Чехица малхбалехьа, Австрица а, Швейцариа  къилбехьа, Францица а, Люксембургца а, Бельгица а, Нидерландашца а малхбузехьа.

Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбехьа — Швейцари, Австри, малхбалехьа — Польша, Чехи, малхбузехьа — Нидерландаш, Бельги, Франци.

Германин къилбаседехьара дакъа  шен заманахь кхолла ела аренан тогӀе ю Къилба-Германин тогӀе, уггар лахара тӀадам  Нойендорф-Саксенбандехь бу Вильстермарш цӀе йолу коммунехь, хӀордан сизал 3,54 м лаха. Юккъера декъехь тогӀена гӀоьрттина хьуьн йолу ламанан кӀажа ю, ткъа къилбехьо долалуш ду Альпаш (Германин латтан техь уггар лекха тӀадам бу — Цугшпитце цӀе йолу лам, 2 962 метр).

Дуьххьара шира германхой хьахийна ширчу грекийн а, румхойн а белхашкахь. Уггаре хьалха хьахийначех цхьаъ ду 98 шо. Иза яздина руман историко Тацита (). ХӀинцалерачу Германин берриг мохк Эльбан малхбале (славянийн Лаба) X бӀешо кхаччалц дӀалаьцна яра славянийн тайпанаша. (уллера хьажа: полабийн славянаш). XII—XIV бӀешерашкахь и латташ доьд-доьдуш юкъадахара тайп-тайпанчу немцойн пачхьалкхийн кхолламашна, оцу хенахь хӀоттаман дакъа Сийлахь-Йоккха Руман Империн. Хан мел йолу меттигерачу славянашна массарна а санна ассимиляци  йира немцоша. И процесс яхъелира Юккъера бӀешерийн чеккхенгара, керла зама йолаяллалц, ткъа меттигашкахь, тӀеххьарчу, хӀинца а юьззина ассимиляци янза долчу славянийн  къоман — лужичахойн, хӀинци а йоьдуш ю.

Руман импери йоьхначул тӀаьхьа Малхбузан Европехь кхоллаелира Франкийн пачхьалкх, цул тӀаьхьа кхо бӀе шо даьлча, Карл Сийлахь-Воккха волуш, империи хилира (800 шо). Карлан империс дӀалацнера хӀинцалерачу цхьа могӀа пачхьалкхийн мехкаш, царна юкъахь Германи а. Амма Карлан импери дукха ца лаьттира — оцу императоран кӀента бераш йийкъира иза шайна юкъахь, кхоллаелира кхоъ пачхьалла — Малхбуза-Франкийн (тӀаьхьа Франци), Малхбале-Франкийн (тӀаьхьа Германи), Юккъера паччахьалла (сихха екъаелира Италин, Провансан, Лотарингин).

Германин пачхьалкх кхолларан ламаст хилла терахь ду 962 шеран 2 февраль: оцу дийнахь малхбаленфранкийн паччахьан Оттон I-чун таж а тиллина Румехь,  Сийлахь-Йоккха Руман Империн император хилира; и импери лаьттара мехкийн () конфедерацех, хӀоранна а дара шен эскар, арахоьцура шайн ахча. Сийлахь-Йоккха Руман Импери коьртехь лаьттара император, иза хоржура курфюрстийн кхеташоно, мехкийн векалийн меже яра, — Рейхстаг (). ХӀора а махкехь яра сословин монархи ландтаг ().

Иштта хьал лаьттира 1806 шо кхаччалц, Наполеон I-чун Ӏаткъамца йохийра Сийлахь-Йоккха Руман Импери, ткъа цуьнан император волавелира Австрийн императоран дарж лело. Немцойн пачхьалкхийн барм хаъал охьабелира, кхоьллира Рейнан Союз, иза а яра иштта маьршачу мехкех лаьттачу конфедераци. Рейнан бертан коьртехь лаьттира Федералан Президент (иза вара Французийн Император) а, шеш долу мехкийн меже — Бундестаг () а.

хьажа иштта Германин латтанаш

Германи ю — федеративан хӀоттам болу пачхьалкх; цуна юкъайогӀуш ю 16 цхьаттера бакъонаш йолу регионаш — латтанаш (land)




#Article 10: Мы, беларусы (122 words)


 (ce. Тхо, Белоруссаш ду) — Белоруссин шатлакхан илли.

Мы, белорусы — мирные люди, 
Сердцем родной мы земле отданы.
Искренне силы накапливать будем,
Свободной рабочей семьи мы сыны.

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!

Вместе с собратьями храбро веками
Родину мы от врагов охраняли,
В битвах за судьбы, за волю в сраженьях
Знамя победное мы добывали!

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!

Дружба народов — сила народов —
Наша судьба, что сверкала в веках.
Гордо ж возвейся в ясные выси,
Знамя победное — радостный флаг.

Славься, земли нашей светлое имя,
Славься, народностей братский союз!
Наша любимая мама-Отчизна,
Вечно живи и цвети, Беларусь!




#Article 11: Португали (107 words)


Португа́ли (, [puɾtuˈɣaɫ], миранд. Pertual), официально Португа́лийн Респу́блика (, миранд. República Pertuesa) — континентан Европера уггар малхбурзера пачхьалкх. Иза ю Пиренейн ахгӀайренан къилбаа-малхбузехь. къилбааседехьа а малхбалехьа Испаница доза ду, къилбехьа а малхбузехьа а Атлантикан океан бу. Пачхьалкхан цӀе Порту () олучу гӀалин цӀерах схьаяьлла ю.

ГӀала ю Тежу олучу хийистехь. Коьрта гӀалин латта 84 км² ду. Бахархой — 556 797 адам. Йокха Лиссабон (гӀалин йисташца) — 2750 км² бахархой 2,1 млн адам.

ГӀалин мэр — Антониу Луиш Сантуш да Кошта.

Португали ю — Евразин континентан уггар малбузера пачхьалкх. Иза ю Пиренейн ахгӀайрен къилба-малхбузехь. лаьтта тӀехь Испанеца доза ду (1 214 км). Кхин Португалин юкъа догӀуш ду Азоран гӀайреш а Мадейра ахгӀайре а.




#Article 12: Стритбол (209 words)


Стриитбол (ингалсан мотт street, basketball) иза ю спотанна баскетбол тейп, инглазийн махкара хъа ял йолу. 1990 шаршках дюнян тех яржан. Стриитбол-правилша бокъ ёлу баскетбол къезиг къеч агIора ю.

Дош Стриитбол (ингалсан ма дара елча street basketball й playground basketball) Adidas йина йолу мача серие бихан т1е доьдаш ду.

Стриитбол олуш хенаха street basketball даг лоцу; Стриитбол европех дуккха жим наха ловзуш бу. Вуну чоха Стриитбол ю Rapех а Hip-Hopех а хакъ луш. Rapерш а ац спорт тэйпнех док ловза дела, шей зурмнаш кех и цIе ёку дела.

Стритболех ловзуш йолу меттигашках шей тейнара бакъонаш хуьлу, хунд аьлча хора ловзу меттех болу ловзарчара и бакъонаш хуьйцу дела. Вуну чIогIа лоруш хуьла буьркех дик ловза хууш верг, иза атта доцу дела. Дик ловз мел хуIу хаз ловзу ола: и спорт ю акробатичный а, сих а, шера а, непредсказуемы а. Говзала чIогIа лору, хунд аьлч доьхьал ловзш вег цец волун дела. Дик ловзуш верга ву тйолна, шиена доьхьал верг цец векьча, лаьтта вах тоьхча а (Ankle-Breaker) й буьрка ведаран чу тоьхча а. Доьхьал ловзучун тIех валара, цъа а трик ца яш, дац цун юккъе дохуш. Буьрка шиен доьхьал волчуна когаш юккъе чекхаяккхича а ю чIогIа лоруш трик.

Уггара чӀогӀу Стриитбол ловзу меттиг ю Rucker Park олуш йолу Нью-Йоркера Стритбол меттиг.

Спортзале чохь:




#Article 13: Латви (123 words)


Ла́тви ( ), официалан цӀе — Латви́н Респу́блика (), — Къилбаседа Европера пачхьалкх. 2020 шеран 1 февралехь мах хадорца, бахархойн барам хилира  стаг (дуьненахь 153-гӀа меттиг). Мохк —  (дуьненахь 122-гӀа меттиг). Мехкан къилбаседера къилбехьа йохалла 250 км, ткъа малхбузера малхбалехьа — 450 км. Латвин доза ду Эстоница къилбаседехь, Российца — малхбалехь, Белоруссица — къилба-малхбалехь, Литваца — къилбехь. Екъало 119 административан-мехкан декъе, царех 110 мехкаш ду, 9 — мехкан статус йолу республикин гӀала ю. Коьрта шахьар — Рига. Пачхьалкхан мотт — латышийн.

Унитаран пачхьалкх, парламентан республика. Президент — Левитс Эгилс (2019 шеран 8 июлехь дуьйна), премьер-министр (официалан даржан цӀе — Латвин министрийн президент) — Кариньш Кришьянис (2019 шеран 23 январехь дуьйна).

Дозанца йолу пачхьалкхаш: къилбаседехьа — Эстони, къилбехьа — Литва, малхбалехьа — Росси, Белорусси.




#Article 14: Албани (590 words)


Алба́ни (), юьззина официалан кеп — Респу́блика Алба́ни ( ), — Балканийн ахгӀайренан малхбузен декъера пачхьалкх. Бахархой, 2017 шеран 1 январехь, Албанин статистикин институтан хаамашца, бу 2 876 591 стаг, мохк — 28 748 км². Бахархойн барамца дуьнанахь 136-гӀа меттигехь а, майдан барамца 139-гӀа меттигехь а ю.

Коьрта шахьар — Тирана. Пачхьалкхан мотт — албанойн.

Албани — унитаран пачхьалкх, парламентан республика. 2017 шеран 24 июлехь дуьйна Албанин президент ву Мета Илир, премьер-министран дарж 2013 шеран 15 сентябрехь дуьйна дӀалаьцна Рама Эдис. «Economist Intelligence Unit» хьаьжча, 2018 шарахь мехкан Демократин индексан классификаци йира гибридан раж аьлла.

Административан-мехкан декъадаларан агӀора екъало 12 областан.

Лаьтта Европин къилба-малхбалехьа Адриатикин а, Ионийн хӀордашна йисттехь. Отранто хидоькъено Албани къастайо Италех. Къилбаседа-малхбалехь доза ду Сербица а, цхьаццамма къобал йина Республика Косовоца а, къилбаседа-малхбузехьа — Ӏаьржаламанчоьнца, малхбалехьа — Къилбаседа Македоница, къилба-малхбалехьа — Желтойчоьнца.

Албани, цхьаццамма къобал йина Республика Косовоца, Босница а, Герцеговиница а цхьаьна могӀара, Европин мехках алсама бусалбанаш болучех цхьаъ ю.

Албани — НАТОн декъахо ю 2009 шарахь дуьйна. ЕБ юкъаяха официалан кандидат ю (2014 шарахь дуьйна).

ХӀинца албаноша шайн махках олу Shqipëri я Shqipëria. XVII бӀешарахь Shqipëria топонима а, этносан Shqiptarë катойконима а хан заманца хийцира Arbëria а, Arbëresh а. Shqipëria а, Shqiptarë а шуьйра туьду «Аьрзунийн латта» а, «аьрзунийн бераш» а олий. Иштта Shqipëria, цхьаьна версица, схьайолу албанойн дашах «shqip» — «ойла йийцар». Слависта А. М. Селищевс чӀагӀдо, иза схьадаьлла орамах — «shqe», цуо билгалдоккху «славянаш» (Shqerí — албанойн shqa*skla, дукх. т. — shqe), иза Балканан лар ю славянийн VI—VII бӀешерашкара колонизацех йисина.

Албани лаьтта Балканийн ахгӀайренан тӀехь Къилба Европехь, дӀалоцу 28 748 км² майда. Къилбаседа-малхбузе агӀора Адриатикин хӀордан хиш ду, къилба-малхбузехьа — Ионийн хӀордан хиш. Ший а хӀорд Лаьттаюккъера хӀордан дакъа ду. Малхбузен декъехь ю чутаьӀна область, йисинарг (70 % гергга) — ламанийн а, хьаннийн а кӀошташ.

Мехкан латта лаьтта 42-гӀа а, 39-гӀа а къилбаседа шораллашна юкъахь, ткъа иштта малхбален дохаллин 21-гӀа а, 19-гӀа а меридианашна юкъахь. Албанин къилбеседа йисттера меттиг ю Вермош эвла (42°35’ къ-с. ш.), къилбан йист — Конисполь (39°40’ къ-с. ш.). Мехкан малхбузен йист — тӀехь адам доцу гӀайре Сазани (19°16’ м-бал. д.), малхбелен йист — Верник эвла (21°1’ м-буз. д.). Албанин уггаре лекха Ламанан бохь — Кораб лам (2764 м). Малхбузера малхбалехьа йохалла 148 км ю, къилбаседехьара къилбехьа — 340 км.

Экспорт 2017 шарахь — 2,39 млрд $: мачаш, хромитан маьӀда, ферролалам, аьрга мехкдаьтта, юьртабахаман сурсаташ (коьртаниш стоьмаш, хасстоьмаш, тонка).

Коьрта эцархой: Итали — 48 % (1,15 млрд $), Цийчоь — 7,4 % (177 млн $), Испани — 5,3 % (127 млн $), Франци — 4,7 % (113 млн $), Германи — 4,7 % (111 млн $).

Импорт 2017 шарахь — 4,21 млрд $: автомобилаш а, кхин гӀирсаш, мехкдаьттсурсаташ, молханаш, даьхний а, даьхнийн сурсаташ а, текстилан а, хьаштонан а сурсаташ.

Коьрта латториш: Итали — 30 % (1,28 млрд $), Туркойчоь — 9,9 % (416 млн $), Желтойчоь — 9,7 % (391 млн $), Германи — 8 % (336 млн $), Цийчоь — 7,4 % (311 млн $).

Мехкахула лела маршрутан таксеш, автобусаш, церпошташ. Маршрутан таксех кхузахь «фургон» олу, — уггаре дукха лело транспортан тайпа. Уьш ю исс я шийтта меттиг йолу кӀайн-цӀе бесара мини-автобусаш, новкъа йолу ерриг меттигаш дӀалаьцча. ХӀора гӀалахь ю цхьаъ я масех «фургонийн» станци.

Муниципалан автобусаш лела шен рожехь, билгалчу хенахь. Уьш лела, дукха хьолахь, делкъал тӀаьхьа 3—4 сахьт даллалц.

Албанин гӀалашна юкъахь лела таро ю цӀерпоштан тӀехь. ЦӀерпоштнекъо вовшахтосу Тирана, Дуррес, Шкодер, Поградец, Влёра, Эльбасан. Уггаре дукха леларш хуьлу Тиранин а, Дурресан а юкъахь — ялх цӀерпошт дийнахь. Вукха агӀонашка йоьду цхьа-ши цӀерпошт дийнахь-бусий.

Махкахь болх беш ю кхоъ улхан оператор: Eagle Mobile, Vodafone, AMC Mobile.




#Article 15: Мухьаммад (7621 words)


Мухьаммад ( / 22 апрель 571 — 8 июнь 632) — исламан пайхамар а, Ӏаьрбийн хьехамча а, АллахӀ-дала тӀаьххьара ваийтина пайхамар а, элча а ву. Мухьаммад  вина Ӏаьрбийн махкахь — Маккахь, дӀавоьллина ву Мадинатехь. Къурайшин тайпанах вар иза. АллахӀ-дала бусалба дин Ӏамаде а, даржаде а аьлла, нахана тӀе воссийна хилла иза. Исламан хьехарехь ма-бохху, АллахӀ доссийна цуьнга шен деза жайна — Къуръан. АллахӀ-дала иза дуьненчу ваийтина хилла, цхьа бӀе ткъе виъ эзар пайхамарш чӀагӀбеш, АллахӀ-дала хӀоттийна мухӀар ву шен элча — Мухьаммад . Иштта Мухьаммад политикин гӀуллакххо а, бусалбанийн юкъараллин куьйгалхо а (уммат) хилла. ИбраьхӀим пайхамаран  кӀентан ИсмаьӀилан тӀаьхьенах ву Мухьаммад а, цуьнан къам а. Мухьаммадал хьалха дӀавахана пайхамар а, элча а хилла Мареман кӀант Ӏиса пайхамар .

Мухьаммада  аьлла: «Бакъдолуш, со Мухьаммад ву; со Ахьмад а ву; со ДӀадойъург а ву, АллахӀа соьца керстаналла дӀадойъуш ду; со Гулдийриг а ву, адамаш гулдеш волу; со ТӀаьххьарниг а ву, сайл тӀаьхьа кхин пайхамар воцуш волу». ХӀара хьадис нийса ду, Бухарис а, Муслима а дийцина а ду. Къайсан кӀанта Абу Муса ӀабдуллахӀа дийцина: «Делан Элчано  тхуна шен цӀерш ехира, царех цхьаерш тхуна дагахь а лаьттира. Цо элира: „Со Мухьаммад ву, со Ахьмад ву, со ТӀаьхьа вогӀург ву, Тоба даран пайхамар а ву, Къинхетаман пайхамар“ а ву. Иштта хӀокху дешнашца дийцина а ду иза: „ТӀеман пайхамар а ву“. ХӀара хьадис нийса ду, Муслима дийцина ду иза.

Мухьаммад  бобер долуш кхиъна. Цуьнан дедас Ӏабдул-МуттӀелипа доладеш хилла цуьнан, цул тӀаьхьа цуьнан девешо Ӏабдул-МуттӀелипан кӀанта Абу ТӀелипа дола деш хилла цуьнан. Нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахӀа цӀанвина (ларвина) иза цӀунашна Ӏибадат даран воллех а, массо сакхтах а. Дерриге хаза гӀиллакхаш а, амалш а елла Цо цунна. Шен нахана юкъахь „Тешаме верг“ аьлла бен вевзаш а ца хилла, цуьнан тешамалла а, цуьнан бакълер а, цуьнан цӀеналла а царна гина хилла дела. Шен шийтта шо кхаьччи, шен девешица Абу ТӀелипца Шема вахана иза. Бусра цӀе йолчу метте кхаччалц дӀавахана иза цуьнца, цигахь Бахьира цӀе йолу мозгӀарна гина иза, тӀаккха цуьнан куьцаца вевзина цунна иза (пайхамар хир ву иза аьлла). Цунна тӀе а веана, цуьнан куьг схьа а лаьцна, аьлла цо: „ХӀара Ӏаламийн эла ву! ХӀара Ӏаламийн Делан элча ву! АллахӀа Ӏаламашна къинхетам бина воуьйтур волуш ву хӀара!“. „Хьуна мичара, муха хаьа иза?“ аьлла шега хаьттича, аьлла хилла цо: „ХӀокху гӀалий чу йогӀучу меттехула шу схьадогӀуш долуш, цхьаъа дитт а, тӀулг а ца дисира сужде (гор) охьа ца дужуш. Ткъа цара сужд ца до пайхамар воцчунна. Тхуна тхайн жайнашкахь вуьйцуш карош ву иза“. ТӀаккха цо Абу ТӀелипе дехар а дина, жуьгтех цунна кхерам болу дела Макка юхавигина цо иза. Цул тӀаьхьа шолгӀа а вахана иза Шема, Хадижатан гӀуллакх лелош волчу Майсараца, Хадижат ша ялале хьалха, цуьнан йохка-эцар эцна. Бусра гӀалин базара а кхаьчна, цигахь шен йохка-эцар чекхдаьккхина цо. ТӀаккха, шен ткъе пхиъ шо кхаьчча, Хадижат ялийна цо, Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна.

Иза юккъерачу дегӀехь хилла: лекха а воцуш, лоха а воцуш. Розин-кӀайн юьхь хилла цунна, бӀаьргаш — Ӏаьржа, месаш — юькъа, къегаш, лепаш, чӀогӀа хаза. Юьхь гонаха маж а. Месаш белшаш тӀе охьаяхна, Ӏаьржачу бесаца яра уьш. Болар тӀахъаьлла дара цунна. Доккхачу дегӀехь а вара ша.

Дуьнен чуваларх а, иза бер долуш хилларш а.

АллахӀ-делера салам хиларг, Мухьаммад пайхамар  дуьненчу ваьлла 571-чу шарахь, Ӏаьрбашна юкъахь сий долуш хиллачу къурайшин тайпанан Ӏабдул-МуттӀелипан кӀентан ӀабдуллахӀин доьзаллехь. Иза вина нана ю ВахӀабан йоӀ Аминат. Ӏабдул-МуттӀелипан хилла кхойтта кӀант. Царех цхьаъ ӀабдуллахӀ хилла. Куьцана товш а, юьхь-сибат хаза а хиларна чӀогӀа къаьсташ а, мехкаршна везаш а стаг хилла. Цо Аминат ялийначу буса, иза везаш хилла, ши бӀе йоӀ иза лан ца делла дог иккхина елла, бохуш дуьйцу. РабиӀуль-авваль беттан шийтталгӀачу буса дуьненчу ваьлла, Делан элча — Мухьаммад пайхамар, оршотан буьйса хилла иза. Нанна ницкъ хилар доцуш а вина иза. Оццу минотехь стигал а, латта а тохалуш лестина, Ӏаьмнаш а, хиш а шайн хьостанехьа духа дуьйла-делла, шайн тачанаш а къагош.

Ша дуьненчу валарца Мухьаммада бӀаьргаш стигала хьала а хьовсош аьлла: „АллахӀу акбар! Ла илахӀа иллаллахӀ, Мухьаммадан расулуллахӀ; Дела хьо воккха ву! АллахӀ воцург кхин дела вац. Делан элча Мухьаммад ву“. Мухьаммадан нана дог-ойла цӀанъелла а, цецяьлла а хилла. Седа жайна хьожуш волчу Аминатан вашас, шен йишин кӀант цӀенчу динан да хир ву, воккха паччахь хир ву, аьлла чӀагӀдина. Иза дуьненчу ваьллачу ворхӀалгӀачу дийнахь ӀабдуллахӀин дас Ӏабдул МуттӀелипа шен кӀентан кӀант вазварца доккха шун а хӀоттийна, езаниг ша хаьржина Мухьаммад цӀе тиллина. Мухьаммад дуьненчу валале ши-бутт хьалха кхелхина ӀабдуллахӀ.

Амината шен кӀант кхаба дӀавелла Хьалиматан. Мухьаммад шеца а волуш дӀайоьду Хьалимат цецяьлла хилла. КӀант тӀехь эмкал адамах, йист хилла. Цо мохь тоьхна шен букъа тӀехь верг пайхамарех уггаре везаниг а, шен Элча хиларца Далла везнарг а ву, аьлла. Бер дахьаш йогӀу эмкал герга кхочуш даьхний гора хӀуьттуш хилла, иза тӀехваларца. Ткъа бер-Мухьаммад батте дӀа хьаьжча, бутт цунна герга беана.

Мухьаммад жимчохь дуьйна а билгала хилла. Шен ворхӀ бутт кхаьчча иза кога вахана. БархӀалгӀачу баттахь къамелах кхеташ, мотт бийца хаьара цунна. ДоьалгӀа шо цуьнан долуш Мухьаммадца вакхош хиллачу Масрудаца иза ловзуш, ши Малик доьссина. Шиннах цхьаъ Джабраил хилла. Цо Мухьаммад охьа а виллина, цуьнан накха а батӀийна, кийрара дог схьаэцна, цӀандина, Делан динах тешарх дузуш юха кийра а диллина, белшаш юккъе мухӀар таӀийна иза билгала воккхуш хӀетахь дуьйна цуьнан юьхь тӀе доьссина нур хилла. Хьалимат а, цунан майра Зайд а, хилларг хиъча, сагатдан даьлла. Хьалимата волчу нене кӀант дӀавала сацам бина. Иштта Амината шен кӀант кхиош ши шо а даьлла. Цкъа Мадинате гергарнаш болчу яхана юха йогӀуш Аминатан новкъахь кхалхар хилира.

Да-нана доцуш висина кӀант, шен ден а, ненан а цхьаъ бен ца хиллачу ялхочуьнца, Баракатца висина. Цу хенахь ханна воккха хиларна гӀелвелла воьллачу ден дас Ӏабдул МуттӀелипа, шен воккхах волу кӀант Абу ТӀелип шен тӀе а ваийтина, Мухьаммад къаьсттина Ӏуьналла а, дола а дар тӀедиллина. Догдика стаг хилла Абу ТӀелип. Шен вешин кӀант къевлина мара а воьллина, цо дӀаэцна шега. ХӀетахь дуьйна дикачу ден метта хилла иза ӀабдуллахӀин кӀантана.

АллахӀан элчан Мухьаммадан  да ӀабдуллахӀ, Ӏабдул-МуттӀелипан кӀант, Элчанан ткъе барх бутт кхаьчначу хенахь велла хилла. Цхьаболчара, цуьнан да иза ворхӀ бутт кхаьчча а волуш велла хилла аьлла. Вукхара, цуьнан да иза ненан кийрахь а волуш, На́бигӀатан цӀахь велла хилла аьлла. Маккина а, Мадинатна а юкъахь йолчу аль-Абва́ъ олучу меттехь велла хилла аьлла а ду иза. Абу ӀабдуллахӀ Зубайр бин Баккар аз-Зубайрийс аьлла: „Ӏабдул-МуттӀелипан кӀант ӀабдуллахӀ велла АллахӀан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) Мадинатехь а волуш, цуьнан ши бутт кхаьчначу хенахь“.

Мухьаммад пайхамар вакхийна хилла Сувайбата, Абу ЛахӀабан азатхо хилла йолчу. Цуьнца цхьаьна цо вакхийна хилла Ӏабдул-МуттӀелипан кӀант Хьамзат а, Абу Саламат ӀабдуллахӀ бин Ӏабдул-Асад аль-Махзуми а. Шен кӀентан Масру́хьан шуьрийца бакхийна хилла цо уьш. Кхин а, Бану СаӀд тайпанах хилла йолчу, Абу Зуайбан йоӀа Хьали́мата а вакхийна хилла иза.

МутӀӀиман кӀанта Джубайра дийцина, АллахӀан Элчано  элира аьлла: „Бакъдолуш, со Мухьаммад ву 9 со Ахьмад а ву 10 со дӀадойъург а ву, АллахӀа соьца керстаналла дӀадойъуш ду со Гулдийриг а ву, адамаш гулдеш волу; со тӀаьххьарниг а ву, сайл тӀаьхьа кхин пайхамар воцуш волу“. ХӀара хьадис нийса ду, Бухарийс а, Муслима а дийцина а ду.

Цуьнан шовзткъа шо кхаьчча, АллахӀа Шен сийлахьаллийца къастийна иза, Шен кхайкхаман геланча а вина иза. Джабраил малик  деана цунна тӀе, иза Маккахь Хьира́ъ цӀе йолчу хье́ха чохь волуш. Маккахь хан яьккхина цо (цул тӀаьхьа), кхойтта шо. Пхийтта шарахь Ӏийна аьлла а ду иза, итт шарахь Ӏийна аьлла а ду. Ткъа нийса дерг — дуьххьарниг ду. Ша Маккахь Ӏаш волуш, Байтул-Мукъаддас тӀевоьрзий ламаз деш хилла цо, КаӀбатана букътухуш а ца хилла цо, мелхо а иза шена хьалха хуьлуьйтуш хилла цо (шена а, Байтул-Мукъаддасна а юкъахь нисдолуьйтуш хилла цо, иштта дӀахӀуттуш хилла иза ламазана). Мадинате веанчул тӀаьхьа а дина цо ламазаш Байтул-Мукъаддасехьа вирзина а волуш, вуьрхӀийтта я ялхийтта баттахь.

Аминатан а, Ӏабдул-МутӀелипан а Ӏодикаеш, Мухьаммад  кара а эцна, шен вира хиира Хьалимат. Цунна лиира шел хьалха дӀабаханчу зударашна тӀаьхьакхиа, цӀа йоьдуш цаьрца цхьаьна хила. ХӀинццалц халла текхаш хуьлу вир, хӀинца чехка йодуш гича, цецъелира Хьалимат: „Мухьаммадан беркат ду-кха хӀара“, — элира цо ша-шега.

Хье ца луш, дӀабаханчу зударшна тӀаьхьакхиира иза. Цецбевлла, цара хаьттинера Хьалимате: „Тхуна тӀаьхьа муха кхиира хьо, хӀай, Хьалимат?“ Цо жоп делира: „ТӀаьхьакхиъна а ца Ӏаш, шул хьалха ер ю со хӀинца“, — аьлла. Цара элира тӀаккха: „Вай къаьстинчул тӀаьхьа хӀун ду хьоьца хилларг? Дийцахьа тхуна“. Хьалимата элира: „Хьовсийша хӀокху бере! Массарел а хаза бер ду-кха хӀара. Хьалха халла текхаш хилла йолу хӀара сан вир а чехка яха йоьлла-кх, хӀара бер карахь со шена тӀехиъчахьана“.

Зударий бийлабелла: „Иза-м вевзара тхуна, къен буобер дара иза-м“, — аьлла. Хьалимата элира: „ХӀаъ, къен буобер ду хӀара“. Ца бешаш, юха а хаьттира зударша: „ЦӀе хӀун ю оцу хьан дикачу беран?“ Цо жоп делира: „Мухьаммад“, — аьлла. Цара элира: „Иза-м наггахь бен ца хуьлу цӀе ма ю“. Хьалимата элира: „Кхул хьалха цхьанна а тиллина хилла яц и цӀе“, — аьлла. ТӀаккха, шен хьайбанан дуьрста дӀахецна, зударел хьалхаяьлла, дӀаяхара. Оцу дийнахь дуьххьара массарел хьалха цӀа а кхечира иза.

Дала хаьржинчу берана зен ца дан, меллаша охьайоьссира Хьалимат шен хьайбанан букъа тӀера. ТӀаккха, мела хи а даийтина, лийча а вина, вакха а вина, набъян а, садаӀа а метта охьавиллира Мухьаммад.

ЧӀогӀа цецъяьлла яра Хьалимат, оцу халчу новкъахь кхидолу бераш санна, велха ца воьлхуш, Мухьаммад шеца цӀа варах. Некъан бохалла вела а къежаш, дӀавеанера иза. ХӀинца, ша лийча а вина, вуза а вина охьавиллича, хаза набйира цо. Хьалимат а, цуьнан цӀийнда а догтешна дара, Мухьаммад Делера деана ниӀмат хиларх.

Хьалиматан тайпа Бану-СаӀд дехаш долу мохк массанхьа бевзаш бара, хӀаваъ аьхна, хиш дика, буьйцу мотт (Ӏаьрбийн мотт) цӀена хиларца.

Денош дӀаоьхуш дара. Мухьаммад воккхахуьлуш вара. Оцу доьзалехь хӀора а вара цуьнан гӀайгӀа беш, массо а тешна вара, Мухьаммад шайн декъа тӀе веачхьана, ирс-аьтто шайна тӀедирзина хиларх. Иштта, Хьалиматана зеделлера, Мухьаммад шайга веачхьана шайн жерчий цӀа догӀуш, цаьргахь алссам шура хилар, кхидолчу жерчашкахь хааелла йоцу. Шайна маллал шура йоккхура цаьргара, ша а молура цо иза, берашна а малайора.

Хьалиматана хетачул а хьалха когавахара иза. Хьалххе вист а хилира, цӀена, дика къаьсташ мотт бийца а волавелира. Оццул жимаволу Мухьаммад ша волалуш гинарг а, цо буьйцу цӀена Ӏаьрбийн мотт хезнарг а цецволура. Тамаша а бацара, Дала ца хууш мел дерг Ӏамош дара цунна. Дала кечвеш вара иза дерриге а Ӏаламна олучу дашехь а, ечу Ӏамалехь а иманан масал хилийта. Цуьнан нана Аминат, хӀора дийнахь шен беран ойла еш, ша йиснера шен цӀа чохь. Мухьаммадан ши шо кхачаре хьоьжуш, цӀа вало хан тӀекхачаре сатуьйсуш. Ша кӀант кхобуш, Хьалимата наггахь хабар дохьуьйтура цуьнан нене Аминате, Мухьаммадан могашаллех дерг дуьйцуш, сиха когавахарх, цо дегӀдаккхарх, иза самукъане хиларх, цунна хаза вистхила Ӏамарх лаьцна дерг дуьйцуш.

Цхьана хабарехь Хьалимата Аминате хоуьйту: „Суна чӀогӀа хааделла, кӀант кхиош, кхетош дерш тхо цахилар. Схьагарехь, цхьа боккха ницкъ бу цуьнан терго еш, иза кхиош, цуьнга хьожуш. Тхуна иза хӀун ду ала а ца лаьа“.

Ши шо дӀаделира. Хьалимата и сийлахь-деза бер Макка юха ца далийра. ТӀаккха Амината дукха ойланаш йинера. Шен кӀант схьавалаве аьлла, хабар дахьийта кечлуш яра иза. Эххар а схьакхечира Хьалимат, нанна дукхавезарг валош, цуьнан ден-ненан хӀусаме. Хьомечу шен берана сихъелла дуьхьал хьаьдира Аминат. Цуьнан бӀаьргаш чуьра хиш хьаьвдира. Къевллина маравоьллира цо шен кӀант. Дукха сагатдарна, йист а ца хилалуш йиснера иза. Халла меттавеана, кӀантаца къамел дан йолаелира, цуьнан беснеш тӀехула а, хазачу месаш тӀехула а куьг хьаькхира хазачу, боккачу шина бӀаьрге хьаьжира, Мухьаммада хаза товш дегӀдаккхар гира. ТӀаккха элира нанас: „Ма хаза ву-кха хьо! Дала декъалвойла хьо“. Хьалимат шеца цхьаьна а йолуш, Аминат цӀа чу елира, цо ирахӀоттийтира кӀант, волавалийтира, шена тӀе вадийтира. ТӀаккха схьалаьцна, маравоьллира цо иза, марайоллийтира нана а. ТӀаккха Амината элира: „Сан деган са ду-кха хьо, сан бӀаьргийн нур ду-кха хьо“. Эццахь Аминатна дагавеара шен цӀийнда ӀабдуллахӀ: „Давис-кха, иза хӀинца дийна велахьара, хаза кхиъна хӀара шен кӀант ган“, — аьлла. Иза хила йиш йоций а хаьара цунна.

Мухьаммад шена а, Хьалиматна а юккъе охьахаийра цо. ТӀаккха Хьалимате элира: „Доккха баркалла ду хьуна, хӀай, Хьалимат. Баккъал а хьайн дош кхочушдина ахь. ЧӀогӀа хаза а, хьуьнаре а кхиъна хӀара. Ши шо бен доццушехь, диъ шо кхаьчча санна, ондаваьлла хетало-кх хӀара“. Хьалимата элира: „Маккахь яьржина цамгар ю, кхунна цхьа бохам хиларна кхоьру со“, — кхидӀа а, воккха хиллалц, Мухьаммад шеца вита лууш яра иза, Маккахь яьржина йолу и цамгар дӀаяллалц. Аминат цецъяьлла Хьалимате хьаьжира, тӀаккха, йист ца хуьлуш, сецира иза. Майраяьллачу Хьалимата элира: „ХӀара бер Маккахь яьржинчу цамгарх лардар бен кхин хӀума дац хьуна сан дагахь“. Шеца юха дӀавига лууш яра иза Мухьаммад. Дукхах йолу хан цуьнга цӀеначу хӀаваэхь, цамгаршна генахь яккхийта.

Юха а, юха а шен кӀанте хьаьжира Аминат. Дуккха а ойлаеш Ӏийра иза, юха а Мухьаммадах къастар лан деза-кх шен, бохуш. Делахь а, иза Маккара дӀавигийта резахилира нана. ТӀаккха Хьалимате элира цо: „ХӀай, Хьалимат, юха а къаста хала ду суна сайн кӀантах. ХӀетте а, иза цомгаш хиларна кхоьру со. Сайн ойла ца еш, цунна саготта ю со, — аьлла. — Цундела, юха иза дӀавуьгуьйту ас хьоьга“. Кхин тоха са а ца хилла, Аминат елха хӀоьттира, къевллина шен кӀант мара а воьллина. Оба а яьккхина, Мухьаммад Хьалимате дӀа а луш, элира цо: „ХӀинца а хьох тешна вуьту ас хӀара“, — аьлла. Шена дӀаяха пурба даьккхира Хьлимата, малх чубузале цӀа кхача езаш хиларна. Мухьаммад кара а эцна, шен хьайбанан букъа тӀе хиира иза, самукъадаьлла а йолуш. Аминат тешо шен аьтто а баьлла, кӀант юха а шеца висарх йоккхаеш. Чехка шен цӀа кхечира Хьалимат. Цуьнан доьзална чӀогӀа хазахеттера, сийлахь-деза бер юха а шайга далийна.

Мухьаммад  гинарг, цо Ӏаьрбийн мотт говза буьйцуш хезнарг чӀогӀа цецволура цунах. Мухьаммад пхи шо кхаьчча, иза кхобуш йолчу Хьалимата, юха а Аминат йолчу вигира.

Аминат йолчохь кӀант валаваларе хьоьжуш Ӏаш хиллера иза чӀогӀа дукхавезаш волу цуьнан деда Ӏабдул-МуттӀелип. Шен хьоме бер цӀакхаьчча, чӀогӀа хазахеттера нанна, шен кӀентан кӀант гича, деда а вара самукъадаьлла. ХӀинца карахь лело бер дацара Мухьаммад. ХӀинца иза инзаре хьекъал, хьуьнар долуш, нисвелла кӀант вара, шен пхи шо бен доццушехь. Баккхийчаьрца къамелехь дакъа а лоцуш, шен хьекъале нийса ойланаш гучу а йохуш, шовзткъа шо кхаьчначу Ӏеламстага санна. Кхиъна даьлла хьекъал, цуьнца нийсса тидам болуш. Дала цунна делла ниӀмат дара иза, тӀейогӀучу заманчохь пайхамараллина хаьржина, шен сийлахь Элча хила кечвеш волу дела.

Амината къамел дора шен кӀантаца, цунах йоккха а еш. Деда къамеле волура цуьнца, цунах дозалла деш. Амината Ӏабдул-МуттӀелипе хаьттина хиллера: „Кхунах иштта хьекъал, кхетам, тидам болуш исбаьхьа кӀант кхуьур ву аьлла тешаш варий хьо? — аьлла. — Хьуна ма-гарра, хьуьнаре, дика могашалла а, хаза амалш а, тоьлла гӀиллакхаш а долуш, цӀена мотт буьйцуш, нийса ойлаяр долуш кӀант ву-кха хӀара“. Мухьаммадах чӀогӀа самукъадаьлла дара и шиъ. Цаьршимма дукха баркаллаш бехира Хьалиматана, цо иза дика кхиорна.

Ма-дарра аьлча, иза кхиош верг-м АллахӀ-дела вара. Цо иза дика а кхиийнера. Ӏабдул-МуттӀелипа боккха мах белира Хьалиматана, дика лерам а бира. Хьалимат шен цӀа йирзира, Мухьаммад кхиош шен хиллачу аьттонах самукъадаьлла, ирсе а йолуш, цунах къастарна лазам а болуш. Бану-СаӀд олучу тайпанца даьккхинчу пхи шо бахьанехь Мухьаммадан даг чохь бовха дагалецамаш хилла, йиц ца луш, шолгӀа нана хилла, даима яха йисира ша вакхийна, ша кхиийна, шен гӀайгӀа бина йолу оьзда зуда Хьалимат.

Хьалиматан Ӏедал дара, ша Макка мосазза йоьду, Мухьаммад волчу зерате хӀуттуш. Мухьаммада чӀогӀа сий-ларам бора цуьнан. ХӀоразза а дика тӀеоьций, шена тӀера оба кӀелтосий, баьрчче охьахаайора. Цо шен дика лелор, цо шен лерина кхиор диц ца дора Мухьаммада. Иза ша волчу еача, цунах доглозуш, цунна гӀо деш хуьлура.

Цхьана заманчохь меца хан хӀоьттина хилла Бану-СаӀд боху тайпа дехачохь. Хало ца гайта, даарех йоьттина эмкал а, дуккха а кхин совгӀаташ а деллера Мухьаммада Хьалиматана.

Мухьаммад Макка юхавеанчул тӀаьхьа, дукха хан ялале, нанас иза зерате Мадинате вигира, цунна Нажжар тайпана болу шен гергарнах а гайта. Шайца цхьаьна Баракат цӀе йолу гӀарбаш а (ялхо) йигира цо, Умм-Айман олура цунах.

Шаьш Мединате дӀакхаьчча, Мухьаммадана цуьнан да ӀабдуллахӀ шена чохь цомгаш хилла хӀусам а, веллачул тӀаьхьа иза дӀавоьллина кешнаш а гайта яхара Аминат. Шен дахар Мухьаммадана дӀаделла яра Аминат, цуьнан цхьаьннан дуьхьа ма дара цуьнан яхар.

Делан Элча Мухьаммад Дала ларвеш, Дала терго еш, хаза кхуьуш, шен ненаца ирсе вехаш вара.

Мадинатахь цхьа бутт баьккхина, Макка цӀабаха новкъабевлира уьш. Мадинатана а, Маккина а юккъехь йолчу Абваъ олучу метте кхаьчча, цӀеххьана цомгаш хилла, кхелхира Аминат. Оццу меттехь иза дӀа а йоьллира. ТӀаккха, шен ялх шо долуш, дегахьара а, ненехьара а буо хилира Мухьаммад. Берана уггаре а оьшучу хенахь, дукхаеза нана елла, байлахь висина, мел гӀайгӀа, бала бара цуьнгахь. Бобер ма хили цунах, шен дола дан да воцуш, шех къахета нана йоцуш.

Цуьнан ден, цул тӀаьхьа ненан гӀарбаш хиллачу Умму-Аймана цӀа валийра Мухьаммад. ЧӀогӀа гӀайгӀане яра иза а, жима кӀант тӀаьхьа а вуьсуш, шен долахо елла бохуш. Мухьаммадан нана елча, цуьнан дедас Ӏабдул-МуттӀелипа ша волчу дӀавигира иза. КӀант кхиорна чӀогӀа саготта вара деда. Шен берел а дукхавезнера иза Ӏабдул-МуттӀелипна. ХьаьжцӀа (КаӀбат) чохь тӀе охьахууш цхьа жима куз бара цуьнан. И куз лоруш, дукха лерина ларбеш, берех цхьа а цу тӀе охьа ца хоуьйтура. Мухьаммадан шен дедеца дуккха а Ӏара цу куза тӀехь. Мухьаммадан девежарий оцу куза тӀера иза дӀаваккха гӀоьртича, Ӏабдул-МуттӀелипа цаьрга аьллера: „Витийша сан кӀант хиъна, ма хьийзавейша иза“.

Да-нана дӀадаьлла, церан марзонах хаьдда, ша веза, шех къахета, шен терго ян стаг воцуш Мухьаммад висча, дедена иза везар кхин а совдаьллера. КӀантана ца тоьаш болу безам а, къинхетам а, терго а меттахӀоттийнера цо.

Бо висина Мухьаммад ирс долуш вехаш вара шен дедеца. Ӏабдул-МуттӀелипан Ӏедал дара шен кӀентан кӀантаца ловзуш, цуьнан самукъадаккха, цунна хазахетийта.

Иштта ирсе вахар а дукха деха ца хилира Мухьаммадан. Шина шарал тӀех ца делира иза. Цомгаш хилира деда. Ша вала гергавахча, Мухьаммад схьакхайкхийтина, шен ницкъ ма-бу ловза гӀоьртира иза цуьнца. Амма, лазар чӀагӀделлера, куьг дегадора, ловза ницъ ца тоьара. ТӀаккха бӀаьргех хиш хьаьвдира дедена. Мухьаммад мара а воьллина, велха а воьлхуш, оба яьккхира цо цунна.

Оцу хенахь шен да Ӏабдул-МуттӀелип волчу веара Абу-ТӀелип. Мухьаммадах ша къаьсташ волу дела, кхин цкъа а ша цуьнца ловзур воцу дела, воьлхуш волу шен да гира цунна. ТӀаккха Абу-ТӀелипа элира: „ХӀай, сан да, хьо хӀунда воьлху? Тхуна массарна а ма хаьа, хьо къонах, майра стаг вуй, хьайн Даймехкан а, къоман а гӀуллакхна хьайн дахар дӀаделла вуй а. Маккарчу наха массара а лоруш хилла ма ву хьо. ДогцӀена а, тешаме а волуш, доьналлица чекх ма ваьлла хьо. ТӀаккха хӀунда воьлху хьо?“.

Ӏабдул-МуттӀелипа жоп делира: „ХӀай, сан кӀант, валарна кхоьруш со воьлху моттахь, хьо галваьлла хьуна. Вайх массо а вала везаш вуй хаьа суна. Да а, нана а доцуш висина, жимма Ӏийча, деда а воцуш вуьсу волчу хӀокху жимчу Мухьаммадах къахеташ воьлхуш ву хьуна со. ХӀинца, со а дӀаваьлча, хӀун дийр ду те хӀокхо! Ден а, ненан а метта кхин мила хир ву кхунна, со дӀаваьлча?“.

ТӀаккха Абу-ТӀелипа жоп делира: „Цуьнан де вежарел дика мила хьожур вара цуьнга? Тхуна массарна а тхайн берел чӀогӀа везар ву-кх иза, тхайн синошца а, таронашца а оха ларвийр ву-кх иза. Оцу балхана са ма гатдехьа, паргӀат хилахьа, хӀай, сан да“, — аьлла.

ТӀаккха Ӏабдул-МуттӀелипа весет дира шен кӀанте Абу-ТӀелипе. Цо иштта элира цуьнга: „Мухьаммад хьайца виталахь, хьайн берашца цхьаьна хьалакхиавелахь иза. Со а дӀаваьлча, ша байлахь хилар хаалур ма ду цунна, да-нана а доцуш, деда а воцуш висча. Хьо хилалахь цунна ден а, ненан а, деден а метта. Ахь Мухьаммадан хьокъехь мел динчу диканна, оцу каш чуьра схьа баркаллаш бохур ду-кх ас хьуна. ХӀара сан тӀаьххьара весет ду хьоьга“.

И дешнаш аьлла ваьлча, Ӏабдул-МуттӀелип ша кхоьллинчу Далла дуьхьал дӀавахара, шен кӀентан кӀанте Мухьаммаде ладугӀур ду-кх аьлча, тешна а волуш. Хьомсара Мухьаммад шен деда леш цунна юххехь вара. Шен дедена юххехь дуккха а вилхира иза. Деда валарх чӀогӀа Ӏаткъам хиллера цунна.

Абу-ТӀелипа кхочушйира ша шен дена хьалха йина чӀагӀо. Мухьаммад чӀогӀа дукхавезара цунна. Шен берашна юкъахь дукхавезарца къастош вара цо иза. Ша мичча водахь а, шеца вуьгура. ХӀинца Мухьаммад шен девешица бен вуьжуш а вацара. Тамаша а бацара, Абу-ТӀелип Мухьаммадан ден ӀабдуллахӀан нанас дена вина ваша ма вара.

Жима стаг вара Мухьаммад . Ткъе пхиъ шо кхочуш дара цуьнан. Иза тера вацара шен нийсархойх. Иза оьзда, гӀиллакх, башха амал, хаза дош, дика лелар шегахь долуш вара. Цуьнан хенара кӀентий, шаьш самукъадоккху бохуш, корта бахо маларш моьлуш, вуон мел дерг лелош бара.

Амма Мухьаммадана ца девзара самукъадаккхар, цуьнан балдех хьакхаделла дацара Дала дихкина маларш, шен вахарехь цхьа а вуон, цхьа а ледарло ца ялийтинера цо шегара.

АллахӀ вара иза Маккахь мел лелачу оцу вуочу хӀуманех, цигахь хиллачу вуочу нахах ларвинарг.

Цо цкъа а ца йина, шен нийсархоша санна, сакъера дезара ша боху ойла. Иза даима воккхавеш хилла Ӏаламан хазаллех, сийначу, цӀеначу стигалх, дуьненан Ӏаламатех, хӀокху дуьнен чохь долчу вахарх.

ХӀара хаза, цхьана низамехь долу дерриге а Ӏалам кхолла ницкъ болуш Сийлахь-Воккхаверг мила ву-те бохуш, кӀорггера ойланаш йора цо. Саготта вара шен махкана а, шен къомана а.

ЧӀогӀа цецволура иза, тӀулгах а, дечигах а суьрташ дой, царна „ламазаш“ деш нах гича. И суьрташ ма дацара цхьа хӀума хезаш а, я гуш, бала пайда болуш, я дан зен долуш. Оцу наха цаьрга дехарш дора, царна хьалха гӀурба до шаьш бохуш, даьхни а дойъура. Мухьаммад  шен ойланашкахь ша тӀекхиънера хӀара хаза Ӏалам ша-шаха кхолладелла цахиларна, иза тӀекхиънера хӀара хаза Ӏалам ницкъ болуш волчу Дала кхоьллина хиларна. Иза ойланашкахь тӀекхиънера оцу суьрташна Ӏамал яр эрна хиларна, уьш дохийна дӀадаха дезаш хиларна. Дала ларвинера Мухьаммад  Ша цуьнга Пайхамаралла далале а, Пайхамаралла деллачул тӀаьхьа а, Ша резавоцчух, Ша иза сийлахь-доккхачу пайхамараллина кечвеш волу дела. Дуьненахь шен дерриге а умматна дика масал хилийта.

Хьалдолчу нехан берийн бен деша таро яцара Элчанан заманчохь. Тахана санна, мах боцуш школе а, хьуьжаре а деша ваха йиш яцара. Мухьаммадана чӀогӀа лаьара деша. Цуьнан деваша Абу-ТӀелип къен Ӏаш волу дела, цуьнан доьшийла дацара, дешарх дӀабала мах цахиларна. Цундела деша а, яздан а ца хаьара цунна. Деша ца ваханехь а, дахаро ша Ӏамош вара иза. Шен девешица воьдура Маккара баккхий нах цхьаьнакхетаче. Цу заманан гӀарабевллачу Ӏеламнехан дийцаршка дукха лорий ладугӀура цо. ЦӀе йоккхуш болчу поэтийн байташка ладугӀура, уьш Макка баьхкича. Деша ца ваханехь а, Дала меттахӀоттийра цунна хилла болу эшам: массарел лаккхара хьекъал а, массарел дика кхетам а белла, Дала цунна Ӏамийра, ца хууш мел дерг. Дала массо нахала толийра иза. Цундела вара иза массарел хаза гӀиллакх долуш, массарел бакълуьйш, массарел тешаме. Наха цунна „Амин“ аьлла цӀе тиллинера, иза тешаме волу дела, нийса а, эсала а, комаьрша а, майра а, эхь-бехк долуш а, цӀена а, къинхетаме а, мискачу нахах доглозуш а, зулам хиллачу нахехьа гӀо доккхуш а, цкъа а шегара цо вуониг ца далийтина дела. Цуьнца гӀуллакх мел Ӏоттаделлачунна дукхавезара иза, массара а лерам бора цуьнан, массо а тешара цунах, массара а бакъдора цо мел аьлларг. Наггахь мах бора цо. Махлелочарна вевзинера иза нийсо ярца а, тешаме хиларца а. ХӀума эца цхьаъ веача, бакъдерриг дӀаолура цо, ша юхкучу хӀуманца сакхт хилча, гучудоккхур иза. Ша мел дечу, мел лелочу хӀуманна тӀехь тешаме а, догцӀена а вара. Цундела „Амин“ боху цӀе йогӀуш а яра цунна.

Дала кхиош вара иза. Дала дика а кхиавора иза, дерригенна а тӀехь масал дина, массо а адам дикачу хӀуманна тӀедерзорехь, вуон мел долчунна генадаккхарехь.

Абу-ТӀелип ша миска, бераш дукха долуш хиларна, Мухьаммадна болх лохуш вара, шайна дахарехь гӀо хилийта. Цо цуьнга элира: „Вайн гӀуллакх ледара ду, вайн хӀара зама хала ю. Я ахча а дац вайн, я болх а бац. Хадижата шен метта махлело стаг вохуьйту: юхкург дӀайохкийта, оьцург эцийта, шена пайда хилийта. Хьо иза йолчу водахьара, цо кхин стаг ца вахийта, хьо вохуьйтур ма вара, хьо шена вевза дела, хьо массарел тешаме волу дела. Суна-м ца лаьара хьо Шема вахийта, жуьгташа хьуна зулам дарна кхоьруш. ХӀетте а, вайн кхин дан амал дац-кха“.

Маккин дикачу доьзалера а йолуш, чӀогӀа хьалдолуш зуда яра Хадижат. Шен даьхни махлелоре хьажийнера цо. Цунах чӀогӀа пайда а хуьлура.

Мухьаммада шен девешига элира. „Со волчу цхьа а ца воуьйту-те цо?“. Абу-ТӀелипа элира: „Цо цхьа кхин стаг харжахь, вайн гӀуллакх кӀелдисарна кхоьру со“.

Цуьнан девешига дина къамел Хадижате дӀакхаьчна хиллера.

Мухьаммад тешаме а, бакълуьйш а хилар хезнера цунна. ТӀаккха Хадижата хабар даийтира: „Хьо сан гӀуллакхна Шема ваха лууш хилар хиъна суна, — аьлла. — Хьо водахь, кхечарна луш болчул шозза алсам мах лур бара ас“.

Цо шен девешига хьахийра иза. Девашас элира тӀаккха: „ХӀара Дала хьуна даийтина рицкъа ма ду“, — аьлла.

Хадижатан махлело къепал (ковр) Шема яха яьлча, Мухьаммад вара оцу къепалца, цунна накъосталла деш Майсарат а вара. Хадижатан ялхошлахь воккханиг вара иза. Къепала некъ бира Бусра бохучу меттиге кхаччалц. Церан совцар нисделира Бахьира бохучу цхьана мозгӀаран (халбатхочун) лаппагӀна юххехь. Элча сецира базарахь долчу цхьана диттан ӀиндагӀехь, царна гена воццуш. Циггахь хиллера НастӀура цӀе йолуш кхин цхьа мозгӀар а. Иза хьаьжира Майсарате, цо цуьнга хаьттира: „И дӀогахь, дитта кӀелахь, сецнарг мила ву?“.

Майсарата жоп делира: „Иза-м Маккара цхьа къонах вара“, — аьлла. НастӀурас элира: „Пайхамар хир ву-кх иза“, — аьлла. — Дала цунна Пайхамаралла лучу хене вала лаьар-кха суна».

Цул тӀаьхьа базара юккъе вахана, Маккара ша деана хӀума дӀадоьхкира Делан Элчо Ша эца мел езарг а ийцира цо. Хьалха цкъа а ца хиллачу кепара са а хилира Хадижатна. Майсарат чӀогӀа цецваьллера Мухьаммадах. Цуьнан кхачаме долчу гӀиллакхех а, цуьнгахь йолчу адамаллах а.

Ковр цӀехьайирзира. Маккина уьш гергабаьхкича, Майсарата бӀаьца йира Мухьаммаде хьалхавалий, Хадижате кхаъ баккха, махбарехь дика са хилла, алий. Мухьаммад хьалхавелира, иштта Макки чу вахара. Хазачу цӀийнан пурхе тӀехь Ӏачу Хадижатана гира иза. Охьайоьссина, цунна дуьхьал яхара. Мухьаммада дийцира цуьнга шайн меха дахарх хилларг, йохка-эцарх, хиллачу пайданах лаьцна. ЧӀогӀа хазахеттера Хадижатана. Мухьаммадан а хилира аьтто — ша лур бу аьллачул кхин а шозза алсам мах белира цунна Хадижата.

Цуьнан Ӏодика а йина, иза цӀавахара шен деваша Абу-ТӀелип волчу. Майсарат леррина хьожуш, терго еш хиллера Делан Элчанан хьоле. Дала цуьнан беш болчу ларамна а, новкъахь а, балха тӀехь а Дала цуьнан беш болчу аьттонна а.

Ша Макка кхаьчча, Майсарата дийцира Хадижате Мухьаммадехь шена гинарш, иза тешаме а, нийсо еш а, хаза гӀиллакх долуш а хиларх. МозгӀара цунах аьлларг а дийцира. ТӀаккха шен къамел чекхдолуш цо Хадижате элира. «Баккъал а, Мухьаммаде кхочуш стаг хир вац-кх хӀокху Маккахь суна хӀинццалц бевзинчу нахана юкъахь».

Мухьаммадан хьокъехь Майсарата дийцинчух, аьллачух цхьа башха йовхо йисира Хадижатан даг чохь. Цул тӀаьхьа цуьнга болу ларам а, тешам а, цунах йоккхаер а — дерриге а чӀогӀачу безаме дирзира Хадижатан даг чохь.

ТӀаккха, Мадинате кхелхина иза (цига хӀиджрат дина цо), шеца цхьаьна Абу-Бакр Сиддикъ а волуш, цуьнан азатхо волу ФухӀайратан кӀант Ӏамир а волуш. Некъ гойтуш царна хьалхаваьлларг Лайс тайпанах волу УрайкъитӀан кӀант ӀабдуллахӀ хилла. Керста хилла иза, Бусалба дине веана аьлла хууш а дац иза. Мадинатехь итт шарахь ваьхна Элча.

Мухьаммад ткъа шаре ваьлча, иза вовзуьйту къурайшин тайпанах а йолуш, хьал долчу Хадижатна. Цхьана гӀуллакха тӀехь Мухьаммад вевзина хилла Хадижатан вешин кӀантан. Цо дуьйцу шен ден йишина кхин хила йиш йоцуш оьзда а, тешаме а волчу пайхамарах. Хьан бахам — хьала шех тешо хьакъ долуш стаг вара иза, аьлла цо Хадижате. ЧӀогӀа лиъна Хадижатна Шема яха ша новкъа йоккху ковра цуьнга йигийта. Кхечарна луш болчул а шозза сов мах биллина цо Мухьаммадна и гӀуллакх тӀелоцург.

Шовзткъа шаре яхна зуда хилла Хадижат. Цкъа иштта ковра эцна, шен дехарна жоп делла, Мухьаммад, гена махка а вахана, цӀавогӀучу хенахь, дуьхьал яьлла Ӏаш хилла Хадижат шен цӀийна уллохь, шеца шиъ ялхо а йолуш. Мухьаммад герга кхача воьлча, иза цецйоккхуш, цунна гина Мухьаммад тӀемаш кӀел лаьцна, иза малхах ларвеш догӀу ши малик. Гуш долчух цецъяьлла а, йоккха еш а йолуш цо шен ялхошка чӀогӀа аьлла: «Хьовсийша, хӀара ву шуна АллахӀна везнарг, ларван хӀоттийна шиъ малик а долуш!» Ткъа ган йиш хиллий ялхошна Дала Хадижатна гайтинарг! Хадижата хьахадойту Мухьаммаде шен цуьнан дола яла лаарх дерг. «Ткъа и муха мегар ду (Со къен стаг ву, ткъа хьо хьалдолуш эла ю», — олу вукхо. Иза новкъарло ца лерина Хадижата.

Мухьаммада Хадижат ялийначу тойне кхойкху, ша вакхийна йолу Хьалимате. СовгӀат а до шовзткъа уьстагӀ баларца. Хьекъал а, куц а долуш волчу жимчу стаге хьал долуш йолу Хадижат яхар массарна а хаза хеташ тӀеоьцу, баккхийбеш хуьлу цу хиламах.

Мухьаммад Мадинате дӀакхелхинчу заманчохь цуьнан доьзал бара: зуда Савдат а, Хадижата йина ПетӀимат а, Умм Кульсум а. Ткъа цхьа йоӀ, Рукъаййат шен майрачуьнца Ӏусманца Абесинин махкахь яра Маккара едда яхана. Важа йоӀ Зайнап, Маккахь яра, бусалба динна чӀогӀа дуьхьало еш волчу Абу Ӏасин цӀаратӀехь а йолуш.

Хадижатал тӀаьхьа ялийна Савдат лоруш, цуьнан сийдеш пайхамар хиллехь а, Хадижат йоцуш хиларан эшам ловш вара вайн пайхамар.

Хадижата Мухьаммадан ялх бера дина:

ИбраьхӀим, КъибтӀийат тайпана йолчу, Марета вина вара цунна. Мухьаммадан  дерриге а бераш цул хьалха кхелхина ПетӀимат йоцург, цул тӀаьхьа цхьа а ца висира царах. Элчанна уггаре а хьалха ийман диллинарг Хадижат яра. Элчано пайхамаралла кхочушдеш гӀо дина яра Хадижат шен са а, бахам а ца кхоош. Дуьххьара Мухьаммад волчу Джабраил малик деъча, шена хиллачух цакхеташ, иза сингаттамехь волуш, Хадижат яра цунна юххера дӀа ца йолуш, цунна синтем беш, цуьнан догъоьцуш. Цо аьллера: «ВаллахӀи, бӀарлагӀаш хӀиттийна, Дала хьо сийсаз вийр ма вацара, Хьо гергарлонаш лелош ма ву, дӀа мел олучу дашехь бакълуьйш ма ву, буоберашна а, мискачу нахана а гӀо деш ма ву, хьешан лерам беш ма ву, бакъо толош, харцонна дуьхьал лаьтташ ма ву. Хьуна деанарг шеко йоццуш, Делан Малик ду хьуна». Иштта Элчанан дог тединера цо. Хадижат цуьнан тешаме а, догцӀена а накъост, дика зуда хилла лаьттина, массо а зудчунна дика зуда муха хила еза гойтуш, дикаллин масал хилла.

Мухьаммадна мел дина зенаш гина цунна, асхьабашна тӀехь мел дина таӀзарш гина цунна, Ӏаламийн да волчу АллахӀан дин, Мухьаммадан нийса долу дин дӀакхайкхош, уггаре а дика гӀоьнча а хилла иза. Хадижат кхалххалц Делан Элчано кхин зуда а ца ялийна, цул тӀаьхьа шена дукхавезаш волчу шен доттагӀчун Абу-Бакр Сиддикъан йоӀ Ӏаишат ялийнера цо. Цуьнан Ӏедал дара шен вахарехь даима а Хадижат дика хьахош, тӀаккха Ӏайшата дегабаам бина хиллера. Цо аьллера Пайхамаре цхьана дийнахь: «Йоккхастаг бен ярий иза, Дала цуьнан метта цул диканиг ца елла хьуна?» Делан Элчано оьгӀазвахана, аьллера цуьнга: «ХӀан-хӀа, валлахӀи ца елла цул диканиг. Нах сох ца тешачу хенахь, соьца ийман диллина яра иза, наха со харцвинчу хенахь, со бакъвина яра иза, наха суна ца дина гӀо дина яра иза, шен даьхни ца кхоош. Дала цуьнгара кӀант веллера суна». Иштта тешаме, догцӀена хилла Делан Элча Мухьаммад, цуьнга кхочуш кхин цхьа а хир воцуш. Шена тешаме, шена дика хилла йолу Хадижат елла йоллушехь, иза резаеш, дийна йолу шен доттагӀчун Абу-Бакр Сиддикъан йоӀ хаза, жима Ӏайшат оьгӀазъяхийтина. Гуттар хуьлуш хӀума дац иза, Делан Элчано дина иза.

Деда велча шен деваша Абу-ТӀелип волчу дӀавахара Мухьаммад . Цу хенахь бархӀ шо дара цуьнан. Абу-ТӀелипа шен дена делла дош лардира. Шен вешин кӀанте дика хьожуш, цуьнан гӀайгӀа беш вара иза. Цо кхобуш болу цуьнан шен доьзал боккха бара. Ша къен Ӏаш а вара иза. Мухьаммад ша волчу дӀавигча, чуьра хьал тоделира, рицкъа алсам делира цуьнан. Абу-ТӀалбина иза шен берел дукхавезаш вара, ша цхьанхьа воьдуш, даима шеца вуьгура цо иза, ша дӀавуьжуш шеца, вижавора. Цунах чӀогӀа къахеташ а, цуьнан доладеш а вара иза. Делан Элча  кхиош дакъалоцуш яра цуьнан хӀусамнана ФатӀимат. Цуьнан терго еш а, цунах къахеташ а яра иза. Иза елча, Делан Элчано: «Тахана сан нана елла», — аьллера. Марчонна шен коч хьарчийнера цо цунна.

Оцу заманчохь массо къадолчу хӀуманех Мухьаммад ларвеш АллахӀ дела а вара, дерриге а Ӏалам динехь нисдан цунах Пайхамар ван Шен лаам хиларна.

Мухьаммадан заманахь, хӀинца вай санна, стоьла тӀехь хӀума юуш ца хилла наха. Бераш нанна гонаха гуллуш хилла. Царах хӀора а шен ницкъ ма-кхоччу, алсам юург схьаэца гӀерташ хилла. Амма Мухьаммад царах тера вацара. Шена юург схьаяллалц ӀадӀаш хилла иза. Шена схьаелларг бен схьаоьцуш а ца хилла. Шена еллачунна резахиларца, баркалла олуш а хилла.

ДегӀана онда хилла иза. ХӀетте а, цкъа а цхьаннах а леташ ца хилла. Цхьанна а зен деш ца хилла цо. Ша жима вара аьлла ца Ӏаш, шен ницкъ ма-кхоччу, хӀоранна гӀо дан гӀерташ хилла.

Дикачу агӀор Маккарчу нахана билгалваьлла хилла Мухьаммад. Цара олуш хилла: «Хьовсийша, ма оьзда, гӀиллакх долуш, хаза вистхуьлуш, дика кӀант ву хӀара». ХӀора дена а лууш хилла шен кӀант гӀиллакхца а, оьздангаллица а, ойлаярца а, леларца а, вистхиларца а Мухьаммадах тера хила.

Пайхамар хила Дала мел хаьржинарг а шен-шен заманахь жа дажош хилла. Мухьаммада а дажийна жа. Цара нахана тӀехь Ӏуналла дале, Дала уьстагӀашна тӀехь Ӏамош хилла уьш. КӀеда, мерза, оьзда, гӀиллакхца хила а, нахана шаьш хьоьхучу некъа тӀехь уьш нийсонца хилийта а.

Делан Элчан  шийтта шо кхаьчча, мах лело Шема ваха кечлуш вара Абу-ТӀелип, махлелорхо вара иза. Некъ беха а, хала а хиларна, шеца Мухьаммад вига дагахь вацара иза… ХӀетте а, Мухьаммада хаийтира шена а ван лууш хилар. ТӀаккха Абу-ТӀелипа, цунна луург деш, вигира иза. Цо элира: «ВаллахӀи, сайца вуьгур а ма ву, цкъа а сайх дӀа а къастор ма вац ас иза я суо цунах къаьстар а ма вац», — аьлла. Мухьаммад шеца а волуш, новкъаваьлла, Бурса бохучу метте кхечира. Шемана къилбехьа меттиг яра иза. Цигахь ковра сецира, нахе а, эмкалшка а садаӀийта. Цу юххехь керстанийн килс яра, Бахьира цӀе йолу мозгӀар волуш. Керста Ӏилма долчу нахах вара иза.

И ковра сацале, мозгӀарна хааделла хиллера, цуьнца догӀучу адамашна юккъерчу цхьанна тӀехь ӀиндагӀ латтош, аьхкенан бовхачу малхах ларвеш, четар санна, даима а тӀехула лаьтташ марха хилар. Шайн дин Ӏамош, ша дешначу жайнашкара Бахьирана хууш дара, Пайхамарна бен ӀиндагӀ латто марха-четар хила амал доций. И болх шена гича, мозгӀара омра динера, Маккара баьхкинчу махлелорхошна той кечде, аьлла. ТӀаккха цаьрга хабар дахьийтира цо, шайн килса чу той даа кхойкхуш. Цига массо а вар дехар а динера. Маккара махлелорхой дукха леллера оцу новкъа, амма цул хьалха, цкъа а царна тӀе а ца ваханера мозгӀар я цаьрга вист а ца хиллера, хӀинций бен. ТӀаккха царех цхьамма аьллера: «Тахана хӀун хилла, хӀай, Бахьира? ХӀинццалц тхо дукха ма лелла хӀокху новкъа, цкъа а хӀара тайпа хӀума ма ца дина ахь, цкъа а тхо хьуо волчу а ца кхайкхина».

Бахьира жоп деллера: «Бакълоь хьо, шу сан хьеший ду. Шун ларам бан а, шуьга кхача баийта а лиъна суна».

И волчу дӀабахара уьш. МозгӀара хаьттира цаьрга: «Массо а схьавеаний?» — аьлла. Махлелорхоша жоп деллера: «Тхо дерриге а схьадаьхкина, шийтта шо кхаьчна цхьа кӀант бен, цхьа а ца висина схьаваза».

МозгӀара дийхира: «Схьакхайкхийша иза а, — аьлла. — Шуьца цхьаьна ма ву иза а». Хьарис цӀе йолу Мухьаммадан деваша хьалагӀаьттира. Вахана, мара а воьллина, шен вешин кӀант схьавалош веара иза. Шайна юххе охьахаийра. Мухьаммад схьавеача, Бахьира чӀогӀа лерина хьаьжира цуьнга. ТӀаккха хаттарш дан велира иза: цуьнгара хьал муха ду, наб муха йо, гӀуллакхаш муха ду, бохуш. Делера къинхетам, маршо хиларг цунна жоьпаш луш вара.

Цо мел олуш дерг Бахьира шайн жайнашкара схьаэцначу тӀаьххьарчу Пайхамаран билгалонашца дӀанислуш дара. Шен хаттарш чекхдевлча, царна жоьпаш хезна ша ваьлча, Абу-ТӀелип а, цуьнан вешин кӀант а юьстахваьккхина, элира Бахьира: «ХӀара тӀаьххьара Пайхамар ву хьуна», — аьлла. Абу-ТӀелипа хаьттира цуьнга: «Хьуна муха хиира?».

МозгӀара жоп делира: «ТӀаьххьарчу Пайхамаран а, Элчан а билгалонаш хьехийна ю тхан жайнашкахь. ӀиндагӀ латтош марха Пайхамарна тӀехула бен лаьттар яц. Шу тхуна тӀекхочуш, суна гира коврана юккъерчу цхьанна тӀехь ӀиндагӀ латтош йогӀу марха. ТӀаккха со тийшира, тхайн сийлахь-дезачу жайнаша йийцинчу билгалонашца хьехийна волу Элча шуьца хиларх. Цундела кхайкхира ас шу хьошалгӀа, сайна иза ган лиъна».

Юха Бахьира Абу-ТӀелипе элира: «Хьан мила ву иза?».

Абу-ТӀелипа элира: «Сан кӀант ву иза».

Бахьира элира: «Вац иза хӀан кӀант. ХӀокху кӀентан да дийна хила везаш вац». Цецваьллачу Абу-ТӀелипа элира: «Сан вешин кӀант ву иза».

Бахьира дийхира: «Цуьнан дех лаьцна дийцахьа».

Абу-ТӀелипа жоп делира: «ХӀара ненан кийрахь волуш велира кхуьнан да. Ялх шо кхаьчча нана а елира».

Мухьаммадан букъ тӀера коч хьалауьйзира цо. Пханарша юккъехь шайн жайно йийцина билгало (мухӀар) гира цунна. ТӀаккха цо элира: «ХӀинца кхоччуш тийши со хӀара кӀант тӀаьххьара Пайхамар хиларх, жуьгташа а, керстанаша а вогӀур ву баьхна волу, Делера схьадаьхкина долчу сийлахь-дезачу жайнаша ван герга ву бохуш, хьехийна волу».

ТӀаккха Абу-ТӀелипе элира цо: «Мухьаммадан леррина терго а, чӀоггӀа гӀайгӀа а белахь. Иза а эций, чехка цӀа а гӀолахь, жуьгтех иза ларвеш а хилалахь. ВаллахӀи, царна иза ган а гахь, суна хиънарг царна тоса а лахь, хӀуъа дина а, цхьа зен даза Ӏийр ма бац уьш. Хьан вешин кӀантана тӀейогӀучу заманахь боккха болх хир ма бу. Сихонца цӀа вигалахь иза».

Абу-ТӀелипна дагахь доцуш хилла хаам бара иза. ХӀетахь дуьйна Абу-ТӀелипа дикачу кӀентан, Мухьаммадан гӀайгӀабар кхин а алсамделира. Шемахь дукха ца Ӏийра иза. Юхкург сихонца дӀа а йоьхкина, оьцург а эцна, сихонца Макка юхавирзира. Цул тӀаьхьа Мухьаммад кхин цхьанхьа а дӀаса ца вигира Абу-ТӀелипа, цунна бохам хиларна кхоьруш.

Жуьгташа а, керстанаша а дукха дийцира Дала Элча воуьйтур ву бохуш. Амма, Дала Ӏалам нисдан а, тодан а Элча ваийтича, дуьхьалбевлира уьш, тӀе ца ийцира цара цуьнан Пайхамаралла.

Сийлахь Везачу Дала ма аьлла: «Шайга и шайна хуушдерг деъча (Мухьаммадан Пайхамаралла), цунах ца тийшира уьш. Делан неӀалт ду цатешачарна» (Къуръан, 2 сурат, 89 аят).

Ша хаьржина волу Элча ларвина Дала, ша цуьнга Пайхамаралла далале а. Шен къомо юъург юуш хилла иза, нах санна махлелорехь къахьоьгуш а лелла иза, церан гӀиллакхаш а, лаамаш а, Ӏадаташ а довзархьама.

Шен вахарехь нехан дегнаш чохь адамалла яржош къахьегна ву Мухьаммад, миска нах а, къен нах а дукхабезар, буоберашна а, иштта гӀо оьшуш мел волчунна а гӀо а деш, зуламечу нехан балех гӀийла нах ларбеш. Уьш дерриге а бусалба динан гӀиллакхаш ду, Делан Элча ваийтина ма ву адам тиларх хьалхадаккха, нийсачу новкъа даккха, хаза гӀиллакхаш кхочушдан.

Ша дуьнен тӀе ваьллачу дийнахь дуьйна, Дела цхьаъ веш хилла Мухьаммада. Жимчохь дуьйна а, Дала дуьненахь долу Ӏилманаш а, динаш а довзуьйтуш кхиина иза. Макка шахьарна пхи чаккхарма генахь хир болуш лам хилла, Хьираъ — олуш. Цу лам тӀе а воьдий ша, цхьаъ волуш Рамазан бутт ойланашкахь боккхуш хилла Мухьаммад-пайхамара. Шовзткъа шо кхочучу хенахь, цкъа иштта, Деле доӀанаш деш иза волуш, Мухьаммад волчу, Джабраил-Малик доуьйту. Шен обанах хьаьрчина Ӏуьллучу цунна аз хеза. БӀаьргаш схьабиллича гина адамийн суьртехь Джабраил-Малик. Цо охьакховдийна чиллана кӀадин цастар, тӀехь йозанаш а долуш.

Йоза-дешар хууш воцчу Мухьаммаде атта дӀадешало малико схьаоьхьна йоза. Иза хилла Делера омра. Мухьаммад Делан омра дешна ваьлча, дист хилла Джабраил: «ХӀай, Мухьаммад, цӀенчу бакъонца хьо Делан Элча а ву, со цу Делан Джабраил а ду!», аьлла. Шеконо хьовзийна цӀа веъна, шен хӀусамнене, Хадижате дӀадийцина Мухьаммада шена гинарг. Ткъа, Дала дика динчу, сий долчу Хадижата, цхьана а маьӀаргонна шеко йоцуш, къобал дой тӀеоьцу шен майра бакъ пайхамар хилар. Хадижата аьлла: «Хаза кхаъ баьккха ахь, Мухьаммад соьга. Аса дуй буу хьуна, сан дегӀ а, са а шен карахь долчу веза хилла волчунан цӀарах, хӀинцачул тӀаьхьа сан цхьа а шеко хир ма яц, Дала вайн халкъана велла бакъ пайхамар хьо хиларх».

Хадижата сихха дӀадуьйцу иза шен девешин кӀанте Варакъе. Иза хилла йоза-дешар дика хууш. Керста динехь волчу цо а къобалдой тӀеоьцу шена хезнарг — «Сайн син Эла волчуьнан цӀарах аса буу хьуна дуй, ахьа чӀагӀдийриг цӀена бакъ ма ду, Хадижат. Хьан майрачунна деана Малик, шен хенахь Муса пайхамарна деана Джабраил ма ду», аьлла Варакъас.

Цкъа хьалха Мухьаммадан шен гергарчаьрга дийцина и хилларг. Пайхамаран дешнаш къобал а деш, иза бакъ веш хилларг ву Абу-Бакр. Иза пайхамарна чӀогӀа муьтӀахь хиларна цунна цӀе туьллу «Абу-Бакр Сиддикъ». Мухьаммад пайхамара баьхна: «Вай дӀахьон некъ, иза ИбраьхӀим-пайхамаре Дала делла цӀена дин ду. ИбраьхӀим хилла вац дажалшна ламаз а, лолал а деш. Вай теша Делах, цуьнгара вайна доьссинчух, ИбраьхӀиме, ИсмаьӀиле, Исхьакъе, Якъубе, Юсупе, Мусайга, Ӏисайга Делера диссинчух, уьш Делан пайхамараш хиларх а теша вай, царалахь къастамаш а ца бо вай, АллахӀна, цуьнан лаамна муьтӀахь ду вай».

Мухьаммад кхайкхош долчу бакъ динна новкъарлонаш йийраш, цо лелориг беламе даккха а, сийсаза дан а гӀертар хилла уггаре а халаниг.

Берахь дуьйна а пайхамар вевзаш, иза ловзуш лелла дагадогӀуш болчара гуттара а ца бешаш, забаре даккха гӀерташ хӀумнаш дуьйцуш хилла цунна дуьхьал: «Хьовсийша, Ӏабдул МуттӀелипан кӀентан кӀанте, ша ву бохийца цо стиглахь хуьлуш дерг хууш» — хабарш дуьйцуш хилла цара. Юьхьенца Мухьаммадна новкъарло ечарех хилла жима стаг шен цӀе Ӏамру а йолуш. Цуьнан нана хилла шен оьздаллех йоьхначех зуда. Марехь а йоцуш ша вина кӀант хьанах ву хаьттича цо масех а Къурайшин цӀийнах волчу стеган цӀе яьккхина. Делахь а царех массарел а Ӏаса бохучу стагах тера вогӀуш хиларна, бин-аль Ӏаса аьлла цӀе яхна хилла.

МостагӀех хьулвелла Къаф лам тӀехь Оркам цӀе йолчу шен асхьабан хӀусамехь хилла Мухьаммад-пайхамар. Цигахь иза, сийсазвеш, лаза а веш, цунна дов дина Абу-ДжаьхӀала. Иза хиина Мухьаммадан девешина Хьамзатана, талла ваханчуьра цӀа вогӀуш. Гулбеллачу нахана юккъехь ша диначух дозалла деш, иза дӀадуьйцуш лаьтташ Абу-ДжаьхӀль а волуш, озийна Ӏад а долуш веана тӀе хӀоьттина Хьамзат. ТӀекхоччушехь цо коьртах тоьхна Абу-ДжаьхӀлана, йоккха чов а еш. Орцах хьаьдда Абу-ДжаьхӀилан гергарнаш. «Виталаш иза, — аьлла кхеравеллачу Абу-ДжаьхӀила, — Хьамзат кӀад ван а дагахь. Ша бакъ долуш, вон лазийна цуьнан вешин кӀант». Ткъа иза ша даран бахьана, Мухьаммада дин хийцар ду, аьлла цо. Хьамзат ша а ца хилла цу хенахь имане веана. Амма шен вешин кӀант лазорна кийра йоьссинчу оьгӀазлоно, кхетамо ца динарг деш, дог хийцина Хьамзатан. «ТӀаккха со а ца теша-кха шун тӀулгийн деланах. Ницкъ буй шун со цунах тешийта?» — аьлла цо. Цу меттехь дакхайкхина Хьамзата, Дела цхьаъ во ша, шен вешин кӀант Мухьаммад пайхамар хиларца бакъ а во ша, аьлла.

Мухьаммад бахьнехь, цуьнан ден вашас, Хьамзата ша чӀогӀа човхор Ӏаьткъина, оьгӀазаллех вуьзна Абу ДжаьхӀль, бекхамна некъ лоьхуш хилла. Цуьнан йишин кӀант Ӏумар Ӏаламат доккхачу дегӀахь а, майраллех вуьзна а, доьналла долуш, чӀогӀа тӀахъаьлла стаг хилла, ханна ткъе ялх шо а долуш. Шен нена вешина Хьамзата йинарг юьхьӀаьржо ю, ша иза дуьтур дац, олий чӀагӀо йо цо. Шен сибатца а, хотӀаца а дукха инзаре хилла Ӏумар, мел майра къонах а шех оза лур волуш. Цунна дагчу, Мухьаммад волчу а вахна, иза хӀаллакван. Шеца дуккха а накъостий цхьаьна болуш а бахьанаш ца хилла мостагӀий Мухьаммад волчу баха. Ткъа Ӏумар ша цхьаъ цига кхача дагахь ара волу, бекхамна дукха хьере а хилла.

Воьдучу цунна новкъахь дуьхьал кхета Къурайшин тайпанах волу кхин цхьа Ӏаьрбо. Иза хилла иман диллина, амма иза къайлахь латтош. Ша хьош болу некъ цуьнга буьйцу Ӏумара. Мухьаммадна болу кхерам ша муха буха тухур ца хууш, воьхна хьаьвзинчу Ӏаьрбочо олу Ӏумаре: «Мухьаммад а вийна цуьнан чӀир хьайна тӀелацале, хьо дикка хьажалахь, хьайна гергарчарна юкъахь а карор бу хьуна цуьнца цхьаьна динехь берш».

Гуттара а оьгӀаз ваханчу Ӏумара шен йиша яхана нуц ластавой лаьттах а тухий, некха тӀе ког буьллу, тӀетоха дагахь тур хьала а айдеш. Юккъе иккхинчу Аминатна юьхьа тӀе хӀума а тухий мела цӀий охьахоьцу Ӏумара.

Иштта Къуръанан сурат доьшу Ӏумара, тӀаккха АллахӀ-дала ийманан нуьре вуьгу иза, Мухьаммад-пайхамар волчу а вахана, иман дуьллу цо.Мухьаммад бакъ Элча хиларан билгало АллахӀ-делера цуьнга доьссина «Къуръан» ду.

Пана арахь маьркӀажехь жинин къамел а хезна, динах адамашна а, жинашна а довзийта АллахӀ-дала хӀоттийна ша пайхамар хилар вайн пайхамарна гучудаьллачул тӀаьхьа, кхин а йоккха къайле гучуйоккху цунна АллахӀ-дала. Иза ду, Мухьаммад пайхамар АллахӀ дала шен стигланашка хьалаваккхийтартарх а, цигахь долу Ӏаламаташ цунна гайтарх а дерг.
И Делан хилам кхочушхилла, шех тераниг кхин адамашна гина йоцучу, тамашийна еанчу буьйсанна. Цхьа а тайпа адамийн а, даьхнийн а, акхаройн а, Ӏаламан а тата-гӀовгӀа йоцуш еана и еза буьйса. Атталла механ а, хин а тата хезаш доцуш тийна хилла.

Буьйса ши дакъа хилла екъаеллачу хенахь, набарна вижина а волуш Мухьаммад сама волу аз хезна: «Самавала, хӀай набарна вижнарг!» Мухьаммад пайхамар набарах ваьлча, цунна хьалха лаьттара АллахӀ делан деза Джабраил-малик. Декхна синтеме дара цуьнан тӀемаш. Ткъа духар, уггаре а дезачу тӀулгаша къарздина а, дашон тайца тегна а дара. Цо Мухьаммадна ялийнера кӀайн говр. Дала адамашна гайта мел кхоьллинчу хӀуманал хаза а, товш а яра иза. Цуьнан юьхь адамчух тера яра, беснеш говран яра; бӀаьргаш лепара седарчех. Лечанчийх тӀемаш дара цуьнан, серлонан зӀаьнарех лепаш а долуш, цуьнан дерриге а дегӀ дара исбаьхьачу дезчу тӀулгаша хьулдина. Иза кхел-бекъа яра, бӀаьргаш кхолош нуьре а, дуьйцу ца хезначу кепара чехка а хиларна, шех аль-Буракъ аьлла (ткъес) цӀе тиллина йолу.

Оцу тамашийначу говрана тӀехаа Мухьаммад гӀоьртича Буракъ дӀаиккхира, тӀехьарчу когашна тӀе а хӀуттуш.

Хьалхарчу стиглане хьала уьш кхаьчча, Джабраило ков туьйхира стигланан:

Стигланан кевнаш делладелира. И шиъ хьаладаьлла стигал цӀенчу цӀаста яра, цуьнан къегачу бухахь кхозура дашочу зӀенаш тӀехь къега седарчий. ХӀора а седанна тӀехь Ӏаш дара маликаш.

Делан Элча  ткъе пхиъ гӀазоте ваха араваьлла хилла. И терахь ду гӀарадаьлла девзаш дерг. Мухьаммад бин Исхьакъа а, Абу МаӀшара а, Муса бин Ӏукъбата а, кхиболчара а аьлла иза иштта. Ткъе ворхӀ гӀазот хилла аьлла а ду уьш. Ткъа цо цхьацца тӀеман гӀуллакхаш тӀедехкина дахийтина долу эскарш а, тӀеман тобанаш а шовзткъеитт йа цунна герга хилла. (Оцу ткъе пхеаннах) исс меттехь бен тӀом бина бац цо: Бадрехь а, Ухьудехь а, Хандакъехь а, Бану Къурайза цӀе йолуй, МустӀалакъ цӀе йолуй жуьгтийн шина тайпанца а, Хайбарехь а, Макка йоккхуш а, Хьунайнехь а, ТӀаипехь а. Ва́дил-Къуро́ олучу меттехь а, Вадил-ГӀобахӀ олучу меттехь а, Бану Надир цӀе йолчу жуьгтийн тайпанца а тӀом бина хилла цо аьлла а ду.

Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) геланча вина вахийтина хилла Ӏамр бин Умаййат ад-Дамурий, Эфиопин паччахь волчу, (цуьнан цӀе Асхьама ю, ткъа цуьнан маьӀна совгӀат бохург ду), тӀаккха цо Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кехат схьа а эцна, шен шина бӀаьрга тӀедиллина хилла, тӀаккха шен гӀанта тӀера охьа а воьссина, лаьтта охьа а хиъна, Бусалба дин тӀелаьцна цо, дика бусалба а хилла цунах. Делахь а, доьххьара цо Бусалба дин тӀелацар Абу ТӀелипан кӀантехула ДжаӀпарехула хилла. Нийса хьадисехь дийцина а ду, и веллачу дийнахь Пайхамара  цунна тӀехь докъа ламаз дира аьлла. Цуьнан каш тӀехь саццаза нур хилара гуш олуш а ду.

ХӀаммам бин Яхьяс дийцина Къатадас аьлларг: Ас элира Анасе: «Пайхамара  мосазза хьаьж дина?». Цо элира: «Цкъа цхьа хьаьж дина цо; диъ Ӏумрат а дина цо: цхьа Ӏумрат керстанаха иза КаӀбат тӀе ца витинчу хенахь дихкина хилла цо; 28 шолгӀа Ӏумрат цара цуьнца шолгӀачу шарахь юхавогӀур ву аьлла бартбинчу хенахь дина цо; кхоалгӀа Ӏумрат ДжуIронахI олучу меттера дина цо, Хьунайнехь тӀом хиллачул тӀаьхьа цигахь хӀонс ша́ дӀасаекъна ваьлча; кхин цхьа Ӏумрат шен хьаьжаца а дина цо». Иза нийса хьадис ду, Бухарийс а, Муслима а дийцина а ду. Иза и Мадинате веанчул тӀаьхьа хилларг ду. Амма иза Маккахь волуш цо дина хьаьж а, Ӏумрат а — иза девзаш дац. Ткъа цо дина хьаьж — иза «Ӏодика яран хьаьж» олург ду. Цигахь Ӏодика йина хилла цо нехан, цигахь аьлла хилла цо: «ХӀокху шарал тӀаьхьа кхин ца ган мега шуна со».

Мухьаммад пайхамар  кхелхина шен кхузткъе кхо шо долуш. Кхузткъе пхиъ шо долуш аьлла а ду, кхузткъа шо долуш аьлла а ду, делахь а доьххьарниг нийсох ду. Оршот дийнахь кхелхина иза, малх дикка хьалабаьллачу хенахь, рабиӀуль-авваль беттан шийтта буьйса дӀаяьлча. Ши буьйса яьлча кхелхина аьлла а ду, рабиӀуль-авваль бутт болалуш аьлла а ду. Кхаарин буьйсанна дӀавоьллина иза. Шинарин буьйсанна воьллина аьлла а ду. Иза цомгаш лаьттина йолу хан шийтта де хилла. Дейтта де хилла аьлла а ду. (Цуьнан шичо) Абу ТӀелипан кӀанта Ӏелас а, цуьнан девашас Ӏаббаса а, Ӏаббасан кӀанта аль-Фадлас а, Ӏаббасан кӀанта Къусамас а, цуьнан азатхо хилла волчу Зайдан кӀанта Усамас а, Шукърана а лийчина хилла иза. Цаьрца цигахь хилла ансарех волу Хавлин кӀант Ӏавс. КӀайн кхаа кӀадийца марчо хьарчийна хилла цунна, царна юкъахь коч а ца хилла, чалма а ца хилла. Докъа ламаз цунна тӀехь бусалба наха хӀораммо ша цхьаъ волуш дина, хьалха ваьлла имам а воцуш. ДӀавуьжуш цо шена тӀетосуш хилла долу цӀен кӀадий бухадиллина хилла цунна (каш чохь). (Иза дӀавуллуш) цуьнан каш чу ваьлла хилла Ӏаббас а, Ӏела а, Фадл а, Къусам а, Шукъран а. Лахьтан тӀехула исс тӀулг хӀоттийна а хилла цунна. Ша Дала кхалхийначу меттехь, шен маттана уллехь дӀавоьллина иза. Шен хӀусамехь, Ӏаишат Ӏаш йолчу хӀусамехь каш даьккхина цунна, ор а доккхуш, цу чохь лахьта а доккхуш. Цул тӀаьхьа цуьнца цу чохь дӀавоьллина Абу Бакар а, Ӏумар а.




#Article 16: Къуръан (641 words)


Къуръан (, аль-Къуръануль карим - комаьрша Къуръан) — бусалбан деза жайна ду. «Къуръан» боху дешан маьӀна Ӏаьрбийн маттахь «хозуьйтуш дешар» а, «хьехам» а бохург ду(Коран, 75:16-18).

Исламехь ма-бохху, Къуръанехь яздинарг АллахӀ делан къайле ю Мухьаммад пайхамарца  дийцина ма-дарра къамел а ду. Къуръанан сураташ дӀанисдинарг кхоалгӀа халиф Ӏусман бин Ӏаффан ву.

Къуръанан чохь 114 сурат ду тайп-тайпана дохала долуш (3 тӀиера 286 аятан тӀекхаччалц, 15 тӀиера 6144 деше кхаччалц). Дерриг сураташ аяташна декъна ду. Тайп-тайпанчу дагардаршца Къуръан чохь 6204 - 6236 аят а, 320 эзар сов элп а ду. Къуръан кхин а декъна ду ворхӀ цхьатеррачу декъе (манзилшна) цхьана кӀирнах деша атта хилийта. Къуръан 30 декъе (джуз) декъаро, аьтту бо Къуръан деша цхьаьна баттахь.

Бусалбачеран ламастаца, сураташ доькъу Маккарнаш — Мухьаммада (АллахӀера салам-маршалла хуьлда цунна) хиджра (Мадината кхалхар) дан ле я цига воьдуш новкъахь диссина долу, — Мадинатарнаш — Мадинатехь я хиджра динчул тӀехьа цхьанхьа новкъахь диссинарш а.

Къуръанан чулацам хийцалур болуш бац, хӀунда аьлчи Лекхачу АллахӀа лардан тӀелаьцна Барт хӀотту де даллалц(Коран, 15:9):

Къуръанан дерриг сураташ, иссалгӀаниг доцург, долало дешнашца: «Къинхетаме а, Совкъинхетаме а волчу АллахӀ цӀарца доладо». Къуръанан хьалхарчу суратехь и дешнаш хьалхара аят долуш далийна.

Сураташ, цхьадерш доцурш, Къуръан чохь хронологица хӀиттийна дац, ткъа церан бараме хьаьжжина ду: хьалха лаьтта деха сураташ, тӀаккха тӀехь-тӀехьа аятан барам лахлучу кепара хӀиттийна.

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

Къуръан доьссина дуьнен тӀе АллахӀера дуьззина Лейлатуль-Къадр буса, амма Джабраил малико пайхӀамарна  делла иза дакъошкахь 23 шарахь(Коран, 17:106).
Дин даржош, Мухьаммада  дукха хьехамаш бина. Цуьнца цхьаьна ша АллахӀа цӀарах дуьцург Къуръанан тӀиера бен ца дуьцура. Мухьаммадан  еша а, яздан хууш ца хилла, аяташ дӀаяздойтуш хилла. Амма цхьа дакъа дӀаяздар бахьнехь ца дисина, ткъа дагахь Ӏамийна дисина. Дерриг а 114 сурат, 30 джуз хилира. Къуръан хронологица хӀоттийна дац. ТӀаккха а цхьацца агӀонаш ю хенаца сураташ къасто. Масала сураташ декъна ду Макканаш а, Мадинатанаш а..

ПайхӀамар  дийна волуш яздина Къуръан оьшуш дацара — муьлхха а ца кхеташ дерг ша Мухьаммада  хьоьхура. Иза кхелхинчул тӀаьхьа, сиха даьржачу исламан ийшира пайхӀамаран  бетехула схьадеана долу йозанан закон. Иза бахьнехь Абу Бакра а, Ӏумара а (АллахӀ реза хуьлда царна) тӀедиллира пайхӀамаран  уллохь леллачу Зайд ибн Сабитан (АллахӀ реза хуьлда цунна) вовшахтоха долаш долу яздинадолу пайхӀамаран  дешнаш. Дикка сиха чекхбаьккхира Зайда (АллахӀ реза хуьлда цунна) шен болх, юьхьанцара Къуръанан вариант гайтира. Оццу хенахь изза болхбеш бара кхин нах. Иштта АллахӀан къамелан кхин диъ жайна хилира. Зайдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) тӀедиллира пхий а редакци цхьаьнатохар, и болх чекхбаьлча хьалхалера пхи жайна дӀадаьккхира. ЧӀогӀа хазахеташ доьшуш хилла Къуръан халифа Ӏусмана (АллахӀ реза хуьлда цунна), иза вуьйчу хенахь Къуръан доьшуш хилла боху. Ду боху шира куьйга яздина Къуръан, дийцарехь, тӀехь халифан цӀий долуш.

Мухьаммад  кхелхинчул тӀехьа, хьалхарчу иттаннаш шерашкахь къийсамаш буьйлабелира бусалба нахана юкъахь. Уьш бекъабала буьйлабелира тобанашка — суннаш, хьариджийш, шиӀийш. Царна юкъахь яздинчу Къуръанан цхьацца долчун реза боцурш а бара. Суннийш шеко йоцуш къобал йира Зайдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) текст. Хьариджий реза ца хилира шен вежарша Мисаре лолле воьхкинчу Юсупах (ӀалайхӀи салам) лаьцначу 12 суратан. Хьариджийшна гарехь, сурато эвхьаза дуьйцу Мисран хьаькаман зудчо Юсуп (ӀалайхӀи салам) Ӏехо гӀортар. ШиӀийшна хетара, Ӏусманан (АллахӀ реза хуьлда цунна) омрица Къуръан чуьра Ӏелех лаьцна меттигаш дӀаяьхна. ТӀаккха а массара а лелийра Зейдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) верси.

Цуьнан цӀаро ма-баххара, Къуръан хезаш деша дезаш дара. Хан-хене мел йолу Къуръан дешарах дийнна говзалла хилира. Иштта хӀоранна а дагахь хаа дезаш дара Къуръанан дакъа. Хьалха а хилла, хӀинца а бу дерриг Къуръан дагахь хуурш – хьафизаш. Къуръан доккха беркат ду адаман, ладаме меттиг ю цуьнан адаман дахарехь, дика дешаран гӀирс а бу иза. Къуръан Ӏарбийн маттахь доссарна, иза Ӏамадарца баьржа Ӏаьрбийн мотт. Исламах йолу литература, муьлххачу маттахь иза елахь а, Къуръанан тӀе хьажоргех юьззина ю.




#Article 17: Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ (107 words)


Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ, АЦШ я (Ӏамерикин Цхьанатоьхна Штаташ) — (en. United States of America) Къилбаседa Американ мохк бу, къилбехь Мексикац къилбаседехь Канадац доза а долуш. Ӏамерикан мехкаш малхбалехьа, малхбузехь, Атлантик а кӀорга хӀордац ара болуш болун мохк бу.

Викингаш дӀабоьвлча Керла-Дуьненан йисте испанхой кхаьчча.1492 шарахь октябрь баттахь испанхойн экспедици кхечир Сан-Сальвадор аьлла гӀайре тӀе,шайн куьгаллехь Христофор Колумб а волуш.

ХӀара мохк карийнарг Христофор Колумб ву, испанхо а волуш ша къомах. Цунна ша дӀайилнаг ХӀинди ю моьттуш хилла, амма иза бакъ ца хиллера. Европахой хӀорд-кеманахь адамаш далош АЦШ махкахь шай колониш кхолла буьйлабелира, амма индейш шайбоца наханна реза бацара.

Таханалерачу дийнахь АЦШ дуьненчохь уггаре чогӀа пачхьалкх лораш ю.




#Article 18: Сагаипова, Макка Умаровна (182 words)


Макка Умаровна Сагаипова (1987 шеран 14 февраль, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн эшархо, Нохчийн Республикан Халкъан артист, Умар Сагаипован йоI.

Из ю 6 шо кхаччултӀехь дуьйна эшарш лекхуш. Цо язйина 2 альбом. Макка Сагаипова яра МГУ экономикан факультетахь доьшуш.

Иза гӀаръялла кегирхойна язйина эшараш бахьнехь. Оцу эшарашкахь ю цхьана ийна кавказан мукъамаш а, таханлера аранжировкаш а, карла деккхина йовзуш йолу шира дешнаш а. Цо арахецна ши альбом, сольни концерташ а йина Россехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь а. Цо локху нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. Иштта и евзуш ю «Ловзар» ансамблехь хелхара яларна.

Макка Сагаипова ю гӀарваьлла нохчийн пондарча Умар Сагаипован йоӀ. 6 шо кхаьчча дуьйна эстрадехь эшараш лекха йолаелира. 8 шо кхаьчча иза «Ловзар» ансамблехь хелхаяла Ӏама йолаелира. 15 шо кхаьчча иза нахана евзира цо локхучу «Хаза кӀант» цӀе йолу эшар лекча. И эшар юккъерачу телевидинехь гайтича нахана чӀогӀа хазахьийтира.

Цо дийшира Москохан эстрадан а, джазан доьшийлахь а, Москохан пачхьалкхан социальни университетехь а. 2003 шарахь цо язйира альбом «Со хьан йоӀ ю, Нохчийчоь», Пачхьалкхан Кремлин гӀалин сценехь лоьвзира. Хьалхара альбом чӀогӀа гӀараелира ДегӀастехь. Оцу альбоман тӀера эшараш радиохь а, телевиденехь а лоькхуш яра.




#Article 19: Тайпа (1451 words)


Тайпа — нах къаьмнийн (нохчий, гӀалгӀай, бацой) шена  юкъахь болчеран цхьаннах я цхьанхьара схьавалар долу адамийн дакъа ду,  тера ду, юьхьанца дуьйна мехкаца а, гергарлонашца а цхьаьнакхетаран амал хиллачух. Тайпан структуран лар йогӀу юккъера бӀешерашкара, хӀинцалерачу историн муьрехь а ладаме маьӀна ду дукхаха долчу вайнехан этносна, хӀетте а Нохчийчоьн а, ГӀалгӀайчоьн а тайп-тайпана кӀошташкахь хӀара термин кхетайо кхечу кепара а. Берриг а тайпа долчу муьрехь хийцамаш хилла цуьнан кхолларехь, ткъа иштта ца сецна вайнах баржар шайн «тайпанан мехкан йоцу» кӀошташкахула, кхечу регионашкахула, цуьнан жамӀ ду тахана нохчийн, гӀалгӀайн, цхьайолчу ДегӀастанан ярташкахь иттаннаш бес-бесара тайпанаш хилар.

Вайнехан дош тайпа, схьадаьлла хила тарло, Ӏаьрбийн дашах таифа, цуо билгалйоккху «тоба», «юкъаралла» ( [], множ.  [],  [] — «араваьлла лела»). Азербайджанийн маттахь  изза 'тайпа' ду. Киргизийн маттахь тайпа 'тоба' ю. Талламхочуна Л. Илясовн хета, тайпа дош Нохчийчу ца кхаьчна XVII бӀешарал хьалха, ткъа хьалха вайнехан хилла тайп-тайпана гергарлонийн кепийн цӀераш кхечу тайпана хилла. Нах меттанашкахь тайпа дешан, Ӏаьрбийн таифа санна, кхин маьӀна а ду — «кеп», «сорт», «класс». Этнографа С. А. Хасиевс билгалдоккху, цхьаболу меттигера «талламхой кхийрира тайпа цхьатерра ларар этнографин тайпанца…», хӀунда аьлчи тайпа термин дукха чолхе ду. Вайнехан истори дика евзаш волу А. А. Саламовс яздина: «Нийса ца хета оьрсийн матте „тайпа“ дош гочдар род аьлла (нагахь юьйцург социалан-экономикан категори ялахь)».

Бес-бесара ю тайпанийн цӀерийн этимологи: дайн цӀерех схьаевлла (гендаргной, цӀонтарой, хӀимой, кхин а), беха меттигах евлла, белхан говзаллех евлла (бIавлой — «бӀаьвнаш юттурш»), хьалхалерачу социалан хьолах евлла (белгӀатой — «цхьанна болх бийриш», ялхой — «ял луш берш»), тӀеман тобанаш (лаьшкарой — «гӀодаран тобанаш», ширдой (ширдий) — «ширда герз лелориш»).

Таханлера Ӏилманан терминологица вайнехан тайпа схьадалар цхьаъ долу, тера долу тоба ю. Иштта кепаш дукха хьолахь тайп-тайпана кхетам болуш хуьлу шеш лелош болчеран а, талламхошна юкъахь а. Кавказйовзархойн белхашкахь тайпа термин билгалдаккхар къаьсташ хила тарло — иза билгалдоккху этносан юкъараллица, социалан юкъараллица, ткъа наггахь ийна — этно-социалан. Ондда ламасталлин структура хилла вайнехан этносан фрагментаци хьоьжуш, талламхоша дукха хьолахь хаамаш бо нохчех а, гӀалгӀайх а — наггахь бен ца хьахадо Бацойн тайпанаш.

Бевзачу историн муьрехь кхолладелла тайпа классикан тайпана юкъадахийта мегар ду, шен амал йолчу юкъарчу ден а, тӀехьенан силсилан идейн мифологица а.

Вайнехан тайпа олу дайшаха схьадаьллачу, геннара дуьйна юкъара беха мохк болчу гергарлонийн цхьаьнакхетарх, кӀеззиг къаьсташ ду нохчийн тайпа.ЦӀийн нахана санна тайпанара массарна а кхочуш яц чӀир, ца хила тарло юкъара бахам а. Тайпа билгалдоккху тайп-тайпана варианташ:

ХӀинцалерачу вайнехан къаьмнашна (бацой, гӀалгӀай, нохчий) юкъахь а, юккъера бӀешерашкара вайнехан мотт лелочарна юкъахь а, кхин а, дукхах берш, гӀалгӀайн а, нохчийн а этногенезехь компоненташ хилла болу), дерриг тайпанаш дагардан чӀогӀа хала ду, таханлерачу дийнахь талламхоша ло нийса доцу терахьаш. Иза доьзна ду, ша термин тайпа чолхе хиларх, шайна нахашна юкъахь кхетадо тайп-тайпанчу кӀошташкахь бес-бесара, цундела, масала, тайпан къаьстина доза дац гарах а, некъех а (тайпан геннаш) я фамилех. ХӀинцалера Ӏилманан бевзачу вайнехан историн муьрехь (XVI—XVII бӀешераш), гуттаренна йоьду тайпанаш хийцадаларан процесс, цхьадерш дайна (церан векал кхалхара тӀемашкахь, дӀакхалхара луларчу регионашка я ассимиляци йора кхечу тайпанашца), цхьадолу тайпана кхолладелла (наггахь, вайнехан доцу этносаш дакъа а лоцуш), иштта хилла даккхий тайпанаш деба а дебна кегийрачу тобанашна декъалуш, цхьацца дакъош царех, хан-хене яьлчи, шешша тайпанаш хуьлуш. Тайпанийн вовшен ассимиляци яран динамикан процессаш бахьнехь, талламхошна юкъахь кхоллало харцонаш билгалдаккхарехь, билггала муьлха девзуш долчу юккъерачу бӀешерийн ломан тайпанех вовшахкхетна нохчийн а, гӀалгӀайн а къаьмнаш.

XX бӀешеран 20-гӀа шерашках дуьйна советийн Кавказан талламхошна юкъахь лелаш дара тезис, вайнехан юкъаралла 1917 шеран Октябран революци хиллалц тайпана тӀегӀанехь лаьтташ гарца доьзна. Масала, историка-марксиста М. Н. Покровскис яздора: «XVIII бӀешеран чекххенгара  Нохчийчоь — феодалан заманал хьалхара патриархалан-тайпанийн демократин пачхьалкх ю», гӀараваьллачу историка а, хьостӀаморхочо а Е. Н. Кушевас иштта Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а XVI—XVII бӀешерашкара ломан кӀошташкара бахархой бара «тайпанан-цӀийнан кхолламашкахь» аьлла жамӀ дира. Вайнехан юкъараллаш кхиарехь тӀехьайисина бохучу гаршца, иза емалдан гӀертарх доьзна ду, XX бӀешеран 30-гӀа шерашкахь меттигера талламхоша а ала гӀортар вайнехан юкъараллин-экономикан хӀоттам тайпан-цӀийна — «тайпизм» я «тайпан хӀоттам». Оцу хьежаршна дуьхьалавелира М. А. Мамакаев шен белхаца «Нохчийн тайпа декъадаларан муьрехь», цу чохь цуо дӀатеттира 1917 шеран революцел хьалха вайнехан тайпанан цхьаалла гар, церан юкъараллин ца гина хилар шайна юкъахь чкъоьрашна декъадалар а, юкъараллин антагонизм а. Шен балхехь цуо гайтира, тайпано, бӀешерийн исторех чекхдаьлла, цхьаьна муьрехь кхечира хьалхалерачу тайпанан цхьаалла йохаре. М. А. Мамакаевн таллам гӀарабелира, шозза юха зорба туьйхира 1960-гӀа — 1970-гӀа шерашкахь. Оцу белхан критика ечарна юкъахь хаъал реза ца хилар гайтира гӀараваьллачу нохчийн этнографа С. А. Хасиевс, цуо бахара, нохчийн тайпана цхьацца агӀонаш М. А. Мамакаевс гӀалатца цхьаьнатуху Л. Г. Морганан ирокезийн классикан тайпанан кхетамца.

XX бӀешеран шолгӀачу декъехь, нийса а, гома а, вайнехан тайпан бала айбира шайн белхашкахь цхьа могӀа гӀарабевллачу Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а историкаш а, этнограф аш а: Ш. Б. Ахмадовс, Л. Ильясовс, Т. А. Исаевас, Т. А. Мазаевас, И. М. Саидовс, А. А. Саламовс, А. С. Сулеймановс, С. А. Хасиевс, К. 3. Чокаев, А. И. Шамилевс, кхечара а, амма тайпанийн истории тахна къовсаме ю, цхьадолчу хеттаршна хӀинца а жоьпаш дац, кӀезиг теллина а ю монографин агӀора.

Тера ду, тайпа-тукхуман структура (гӀалгӀайн — шахьар) Тимар Кавказан тӀелеттачул тӀаьхьа XIV бӀешарахь кхоллаяларх. Талламхочун Л. Ильясовн хетарехь, вайнехан юкъараллаш хӀаллакъяр дӀадаьхьира церан пачхьалкхан институташ йохаярца, шайн урхаллин некъийшца а, нохчийн, гӀалгӀайн дайша бӀешерашкахь гулйина йолу цивилизацин урхаллин говзаллийца а. Этнографа С. А. Хасиевс хуьлийта тайпанин институташ кхоллаяларан зама XIV бӀешерашкахь, тӀаккха а кхин хьалхо хилар а могийта.. Иштта ю гипотеза (А. Х. Танкиев), вайнах XIII бӀешарахь, монголаш тӀелеттачул тӀаьхьа, вовшехкхета йолаелира тайпана союзаш мостагӀашна дуьхьало аьттонца ярхьама. Дукхаха болу талламхойн ойла цхьаьна йогӀу, политикан а, экономикан а хьал ледара долчу муьрехь, вайнах мостагӀчун Ӏаткъамца беркате аренашкара луьрачу лаьмнашка хьалабаха безарна, кхоьллира кхолламан социалан модель кхолламан ницкъийн лахарчу кхиаран тӀегӀанехь хиларо а, классийн юкъараллин дифференци ца хиларо а — тайпа.

Тайпанаш кхолладаларехь хила тарло агӀонаш: 1) махкара юкъараллаш цхьаьнакхетар (царна юкъахь тӀеман нах хевшина меттигаш, пхьерийн юкъараллаш), 2) шоръялар цӀийнан нехан кхолламаш, царна социалан функцеш ялар, аьлчи а тайпана функцеш, 3) тайпа кхиар гулахь хевшинчу кхечу махкара тобанех.

Малхбалера нохчий XIX—XX бӀешерашкахь массашкахь кхалхар бахьнехь, хилла цхьацца кегареш аьккхийн (аьккхий/Ӏовхой) тукхуман векалийн я цигахь бехачу гӀумкийн ю оцу меттигера цхьа могӀа ярташ. Къовсаме мехкаш ду Теркан-ГӀой-хин шина хин юкъара  ГӀумкийн акъари (таханлере Къилбаседа ДегӀаста). Масала ду Кизилюртан кӀоштара Чонт-Эвл. Талламхоша А. А. Адисултановс, А. В. Твердыйс, кхечара а дуьйцу цуьнан цӀе нохчийн тайпанах Чонтойх яьлла бохуш, ткъа Г. А. Сергеевас, Ю. М. Идрисовс, кхечара а лору оцу юьрта хьалха гӀумкий ховшар, ткъа нохчий тӀехьа баьхкина бохуш. Паччахьан Российца хилла Кавказан тӀом, ткъа тӀаьхьуо нохчийн а, гӀалгӀайн а депортацино миграци вайнехан бахархойн, уьш шозлагӀа ховша болабелира ДегӀастанарчу ярташка охьа, юхабоьрзуш Нохчийчоьнан ломан кӀошташкара я арабаьхначу меттигашкара, цуо дира этносашна юкъарчу девнийн жимма эскалации, политикан бос а бира регионан бакъ болу бахархойх долчу хаттарна.

XXI бӀешо долалуш гӀалгӀайн а, нохчийн а таханлера нах этносан тайпан фрагментацех йолу ойла чолхе ю. Нахе динчу хеттаршкахь, бахархойн цхьаьна декъана хета, тайпано дӀахьо шена тӀехь билгалъяьхна социалан функцеш хӀинца а, халкъан дахарехь доккха маьӀна долуш а ду. Оцу респонденташ чӀагӀдо, тайпанаш хиларо нах этнос лардо арахьарчу Ӏаткъамех — таро ца ло вайнахана шайн шакепаралла яйа, Ӏалашбо вайца богӀуш боцу кхечу къаьмнийн Ӏаткъамех чура а, арара а — тайпанийн юкъараллийн декъашхой кӀезиг емал бо шайн социумехь. Хеттарш динчарна юкъахь нисло дӀахьедарш а: «нохчий — тайпанийн юкъаралла ю, иза массарна а хаа деза. Ткъа цунах ца кхетарг, цхьанне хӀуманах кхеташ а вац».

Респондентийн кхечу дакъано лору, вайнеха тайпанаш доьхна, вайн деношкахь уьш дан а дац. «Тайпанаш дӀадевлла. Дисина формалан тардалар ламасталлин атрибут санна. Кегийрхоша тӀе а ца лоцу иза баккъала а. Вовшешца девнаш хилла тайпанаша вовшен зударий балабо. КӀенташа зударий идабо — цул тӀаьхьа мостагӀах гергарниг хуьлу». Жоьпаш деллачарна юкъахь нисло ойла ерш, «суна тайпа — стеган доьзал схьабаларан географи ю».

Мухха делахь а — лелайой тайпано йоккха социалан роль я формалан лелайо? Тахана вайнахана юкъахь, тайпа билгалдаьккхича, къамел дечарна кхочу гӀеххьа чулацаме хаам: царна хаьа шеш схьадевлла меттиг, гергарнаш мичхьа беха, юкъара бевзаш берш билгалбахало, цуо таро ло вовшен юкъарчу къамелехь тешам бала. Кхета деза, тахана юкъара гергарлонех йолчу ойлан ладаме роль хилар тайпанан ша-кепаралла латторехь, амма дукхах болу тайпанан декъашхой кхета, биологин гергарлонийн кхетам — жамӀ ду социалан конструкцин.

 ( — чӀаьнтий тайпанан юрт).
Тайпа кхолладаларан хьесапаш:

Тайпа социалан структура хилла хӀуттучу муьрехь цунна юкъахь тайп-тайпана гергара цхьаьнакхетарш, царех уггар доккханиг дара вар. Хан мел ели вар нохчийн маттара дайна, цуьнан кхин а шуьйра социалан функцеш тайпане кхаьчна, ткъа готтанаш — кегийра цӀийца гергарчу цхьаьнакхетаршка — некъешка; гӀалгӀайн вар кхетам бисина, амма маьӀна хийцаделла.

Тайпанан чоьхьара структура: доьзал → цӀа → некъи → гар → тайпа.

Тайпано хӀиттош а, Ӏалашъеш а хилла этикан барамаш, оьздангала — эсалалла, бакъхьаралла, кечалла, дог цӀоналла, гӀиллакх.

Цхьаболчу талламхоша тайпанан ло цуьнан ширачу варан функцеш, амма, нохчийн тайпана уьш елчи гӀалат хуьлу. Кхин цхьаьнакхетар, дуьххьала дуьйна тайпанан конкурент хилла долу вирд. Дуккха а меттигаш ю вайнаха вирдан вешийла тайпанан вешийлел лакха хӀоттош.

Вайнехан тайпанца цхьадолу дустарш дан мегар ду кхечу кавказан къаьмнийн терачу кепаша (С. А. Хасиевца):




#Article 20: ШахӀадат (111 words)


ШахӀадат () — Šahādah — Туркойн маттахь: Şehadet бохург ду тешалла дар, АллахI воцург кхин Дела а вац, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла.

И тешалла даран маьӀна — маттаца иза алар ду, цуьнан маьӀна а хууш, къайлах а, гучахь а цуьнца Ӏамал яр а ду. Ткъа цуьнан маьӀна а ца хууш, цуьнца Ӏамал а ца еш иза маттаца аларо пайда беш бац стагна, массо Ӏелам-неха цу тӀехь барт хилла а бу. Муххале а, иза иштта бохуш волчунна доьхьал тешалла а хила мега иза.

Iаьрбийн маттахь:

لا إله إلا الله ومحمد رسول الله

Латинан транслитераци: lā ilāha illā-llāhu wa muḥammadun rasūlu-llāhi

Нохчийн транслитераци: АшхӀаду ан Ла илахIа иллаАллахI , ва АшхӀаду анна Мухьаммадан расулуллaхI




#Article 21: Азербайджан (2700 words)


Азербайджа́н (), официалан цIе — Азербайджа́нан Респу́блика () — пачхьалкх лаьтта Чоьхьарчу Кавказан малхбален декъехь Каспий-хӀордан йисттехь, юкъайогIу Хьалхарчу Азин а, Гергарчу Малхбален а, ткъа иштта, цхьацца хьосташца, цхьана декъехь Малхбале Европан а. Бахархой, 2013 шеран январехь мах хадорца, 9 миллион сов стаг ву, мехкан майда — 86 600 км², оцу шинне а гайтамца иза уггаре йоккха пачхьалк ю Чоьхьарчу Кавказан. Дезткъе хьалхарчу меттигехь ю дуьненахь бахархойн барамца, бIе шийтталгIа меттигехь ю мехкан майданца.

Коьрта шахьар — Бакох. Пачхьалкхан мотт — азербайджанийн. Ю Дуьненан хIуман пачхьалкх.

Азербайджан — дуккха а къаьмнаш долуш, дуккха а конфессеш йолуш мохк бу. Дукхаха болу республикан бахархой ислам (алсама шиIийн новкъа) дин лелош бу, кIезиг бу керсталла а,  яхIудийн дин лелошберш.

Унитаран пачхьалкх, президентан республика. 2003 шеран октябрехь президентан дарж дIалаьцна Алиев Ильхама. Екъало 66 кIоштан, 11 республикан куьйгакIелара гIалан, 1 автономин республикан — Нахичеванан Автономин Республикан. Азербайджанан мехкан цхьа дакъа доладеш ду къобалъянза йолу Ломан-Карабахан Республико, дакъа — Эрмалойчоьно (эксклаваш Кярки, Бархударлы, Софулу, Лакхара Аскипара). Азербайджано доладеш ду Эрмалойчоьнан  цхьа дакъа (анклав Арцвашен).

Малхбалехьара бердашца Каспий-хӀордан хиш ду. Латта тIехула доза ду Российца, Гуьржийчоьнца, Эрмалойчоьнца, Иранца. Нахичеванан Автономин Республикан — Азербайджанан эксклаван — доза ду къилбаседа-малхбалехь Эрмалойчоьнца, къилба-малхбузехь Иранца, къилбаседа-малхбузехь Туркойчоьца.

Кхуьуш экономика йолу аграрно-индустриалан мохк бу. Иэца таро йолу паритетан ДЧС  барам 2012 шарахь хилира 98,776 миллиард АЦШ доллар (10 624 АЦШ доллар цхьаьна синна). Ахча — азербайджанийн манат.

Мехкан маьршо дIакхайкхийна 1918 шеран 28 майхь. 1918 шарахь кхайкхийна Азербайджанан Демократин Республиках олу дуьххьарлера демократин дуьненан хIуман республика бусалба дуьненан юкъахь.

Топоним «Азербайджан» схьаяьлла парфянийн а, юккъерагIажарийн а ширачу пачхьалкхан Атропатенан я Мидийн Атропатенан Атурпатакан (Āturpātakān) цIарах. Мидийн Атропатена (, Миди Атропатан), я деккъа Атропатена, Искандар Македонийн ГIажарийчу ваханчул тIаьхьа ала долийна Мидийн къилбаседа декъах, цигахь шен тIаьххьара ахеменидийн паччахьалла Мидийн Атропат (Атурпатак) кхоьллина. Антикан авторийн кхин цIе ю — Жима Миди. «Атурпаткан» цIерах юккъерагIажарийн «Адербадган» () гIоьнца схьаяьлла таханлера цIе Азербайджан.

Официалан пачхьалкхан цIе «Азербайджан» дуьххьара лело йолийна 1918 шеран 28 майхь года дуьйна,  Азербайджанийн Демократийн Республика кхоьллинчул тIаьхьа. И. М. Дьяконовс а, В. Ф. Минорскийс а билгалдоккхура, XX бIешо доладалале и термин лелайора тюркийн мотт буьйцучу иранан къилбаседа-малхбузан регион билгалйоккхуш. Пачхьалкхан иштта цIе харжаран бахьна, В. В. Бартольдан а, И. М. Дьяконовн а, В. А. Шнирельманан а хетарехь ю керла пачхьалкх кхуллучеран Иранан Азербайджанан догазалла хилар ду.

 
(Азербайджанан Конституцин статья)

Азербайджанан шатлакхан илли  ю «Азербайджанан марш!» (). Шатлакхан иллин мелоди язйина 1918 шарахь азербайджанийн композиторо Гаджибеков Узеира, дешнаш поэто Джавад Ахьмада (). Иза советийн Азербайджанал хьалхара официалан шатлакхан илли яра. Шатлакхан илли официалан тIеэцна (1918 шарахь чIагI а йина, 1920 шарахь дIа а яьккхинчул тIехьа) 1991 шарахь  Азербайджан маьрша яьлчи.

ХIостан юккъехь го цIе, цуо гойту «ЦIерийн мохк». ХIост тIехь лелийна басарш, ду Азербайджанан къоман байракхан басарш. БарIсенан седано гойту тюркийн къаьмнийн 8 га. Лахахь лаьтта кIен кенийн цIов а, нажан геннаш. Кенийн цIевно гойту бахам, латан хьоналла. Нажан геннаш гойту мехкан ширалла.

Дукхаха болчу советийн, российн, малхбузаевропан авторитет йолчу хьосташца Азербайджанан мохк, Кавказан муьлханиг санна, юкъахь лору Хьалхара Азин цхьайолчу американ хьосташ юкъатуху Азербайджан Гергара Малхбален регионан, оццу хьосташа лору, Европан а, Азин а юкъара доза чекхдолу Йоккхачу Кавказан дукъ тIехула, ткъа масех Азербайджанан кIошт юкъатуху Малхбален Европан.

Азербайджанан ах мохк гергга дIалаьцна лаьмнаша. Къилбаседехь — Кавказан дукъ, юккъерачу декъехь — Куран-Араксан акъари, къилба-малхбалехь — Талышийн лаьмнаш а, Ленкоранан акъари а, малхбузехь — Эрмалойн акъари.

Азербайджанан майда — уггаре йоккха ю Чоьхьара Кавказан республикех (официалан дозанашца йолу майда — 86,6 эз. кв. км, фактаца доладийриг — 75 эз. кв. км гергга). Азербайджанан къилбаседера къилбехьа йолу йохрлла — 400 км гергга ю, ткъа малхбузера малхбалехьа — 500 км гергга.

Йисттера меттигаш: къилбаседа — Гутон лам (3648 м) (41°54' къ.-с. ш), къилба — Астара эрк (38°25' къ.-с. ш), малхбален — Нефт-Дашлари (50°49' м.-бал. д.), малхбузан — Джандаргель Iам (44°46' м.-бал. д.).

Азербайджанан климатан зонаш тайп-тайпана ю — Ленкоранан акъарин а, Талышан а йовхачу, тIуьначу субтропикашна тIиера Кавказан лайн баххьашка кхаччалц. Дукха шортачу эркийн йоккха энергетикан потенциал ю, цуо до дика хьал до гидростанцеш хи лоттийлашца а, хи дилларан системаш а яран.
Коьрта эрк — Кура. Хи дилларан татолаш: Лакха Карабахан, Лакха Ширванан, кхин а, ладаме ю Мингечауран хи лоттийла.

Латташ дукхаха дерг сиралатта ду, лаьмнашкахь – боьра, боьмаша ломан хьаннийн а, ломан-байн а; Ленкоранан акъари — можа латта. Екъачу аренийн, ахгIум-аренийн, лекхачу лаьмнийн бай-аренийн а ораматаш; лаьмнашкахь шуьйра гIа долу хьаннаш.

Iаламан бахамашна юкъахь башха меттиг дIалоцу Азербайджанан чIогIа хаза климатан а, дарбане хин курорташа.

Кёппенан климатийн классификацица, Азербайджанехь хаало 9 тайпана климат (ерриг 11 тайпана климат). Июлан температурийн юккъера барам +5°C лекха лаьмнашкахь, +25—27 °C кхаччалц акъарийн кIошташкахь (максимум +32-35 °C, амма наггахь кхочу +40 °C). Январан юккъера температураш −10 °C лекха лаьмнашкахь, +4 °C акъарийн кIошташкахь. Атмосферан йочанаш 200 мм/шарахь Кавказан кIажошкахь 1200—1700 мм/шарахь Ленкоранан акъарин тIехь.

Азербайджанан лаьттан кийрахь дум ехала пайден маьIданаш: мехкдаьтта, Iаламан газ, алуниташ, цIеста, деший, молибден, кхин а. Махкахь кхин а ю кечъяран промышленностан тайп-тайпана аьргаллаш: мармар, каолин, туф, доломит.

Каспи-хIордан Iаламан ресурсашца чIогIа йихкина ю халкъан бахаман отраслаш, мехкдаьттадаккхар, чIеран промышленность, хIордан транспорт, кеманаш тодар.

Республикан мохк токхе бу алсама а, наггахь а бен доцучу флорица. Буьстича а боккха боцучу махкахь хаало дуккха а дуьненахь яьржина ораматийн тайпанаш. Масала: аьчган дитт (дамир агач), иберийн наж, албIарагIан наж, хьурма, баьццара колла, пха, къахк, бага, талл, бӀалланг, миндаль, хьуьнан кхор, Iаж, мангал-комаран а, цIиен комаран а коьллаш. Яккхийчу гIаланашкахь хаало Японан софора, кIайн а, ровзанан а олеандраш, жасминан коьллаш, ткъа Ленкоранехь кхиайо альбици — кхоьшан доьзалера декоративан орамат. Азербайджанехь кхуьу 450 гергга тайпана лакхара ораматаш цхьаьнатоьхна 125 тобане. Азербайджанан махкахь долу ораматийн тайпанаш доккхаха долу дакъа ду ерриг Кавказехь кхуьу ораматийн тайпанийн. Кавказехь а, кхечу регионашкахь а шуьйра даьржина ораматийн тайпанаш доцуш, азербайджанан флорехь ду тоъал барамехь деккъа Азербайджанехь бен ца кхуьу ораматаш, уьш 240 гергга эндемикийн тайпанаш ду.

Азербайджан лаьтта масех зоогеографин асанийн дозанехь. Пачхьалкхан махкахь деха луларчу Иранан, Юккъера Азин, Лаьттаюккъера хӀордан мехкашкара цхьадолу дийнаташ. Ӏаламан хьал тайп-тайпана хилар бахьнехь, Азербайджанийн Республикан мехкара дийнаташ лаьтта 12 эзар гергга тайпанах, царна юкъахь 623 тайпана букъа даьӀахк ерш (90 сов декха дийнаташ, 350 сов тайпа олхазарш, 40 тайпана текхаргаш, 80 сов тайпана чӀерий, дисинарш — гоьргабатъерш а, лаьтта-хин дийнаташ). Акъарин тӀехь даьржина текхаргаш, пхьагалш, берзлой, цхьогалш, джейран. Куран а, Араксан а тогӀенаш чохь еха налаш, лунаш, даӀамаш, чагӀалкхаш. Лаьмнашкахь деха сеш, дегӀастанан масар, масар, безоаран бож, лу, ча, цӀокъ, хьуьнан акха цициг, хаало дикобраз, муфлон, леопард. Чуялийна иштта дийнаташ: тӀеданаш долу сай, сайгак, акха жӀаьла, нутри, скунс. ЧӀогӀа бес-бесара ду олхазарш: акха боргӀалаш, мошанаш, акха котамаш, кхин а. Дукхаха долу хин олхазарш Ӏа даккха догӀу (бедаш, гӀезаш, гӀургӀаз, чӀерийлоьцурш, пеликанаш, фламинго, бакланаш, кхин а).

Азербайджанан ЦӀиечу жайнин чудаьхна 108 тайпана дийнаташ, царна юкъахь 14 тайпана декха дийнаташ, 36 тайпана олхазарш, 13 тайпана лаьтта-хин дийнаташ а, текхаргаш а, 5 тайпана чӀерий, 40 тайпана сагалматаш.

Апшеронан ахгIайре а, кхин бердашца йолу кIошташ а ю экологин агIора уггаре а ирча хьал долчех цхьаъ дуьнан кIошташна юкъахь, хIаваъ, хи, латта чIогIа бехдар бахьнехь. Латта а, лаьттан бухара хи а бехдар доьзна ду, бамба кхиош ДДТ а, токсикан дефолианташ лелаярца. ХIаваъ бехдар доьзна ду промышленностан нехаш аракхийсарца Сумгаитехь а, Бакохахь а, кхечу гIаланашкахь а. ХIорд бехбаран ладаме хьост ду мехкадаьттадаккхаран а, мехкдаьттатодаран а промышленность.
Мехкан мехала флора а, фауна а чIогIа Iаткъам беш ю адамийн агIора. Хьаннаш гIуочу хьолехь ю хьекхарний, даьхний дажорний. Хьаннаш хьоькхуш юьртабахаман латташ шордо.

Азербайджанехь беш бу Iалам лардаран болх. Iаламан хьаннийн цхьацца дакъош,  реликтан флора, наггахь бен доцу дийнаташ лардина хIаллак ца хилийта Iалашо йолуш 9 къоман парк, 11 заповедник, 24 заказник йина. Башха лардеш ду сенаш, тIеданаш долу сенаш, масар, джейран, безоаран бож, муфлон, лу, сайгак.

ТIаьхьарчу бIешарахь экономикан областашкара адаман гIуллакхаш сиха кхиаран жамI тIех сов Iаламан бахам лелор ду.
Азербайджанан Республикан коьрта экологин баланаш:

Азербайджан юкъайоьду субтропикан зонан, оцу зонехь хила тарло 11 тайпана климатах, 9 ю Азербайджанан махкахь. Иштта Азербайджанан махкахь бу 800 гергга сацкъаран тIаплам, цара Азербайджан дуьненахь хьалхара йо сацкъаран тIаплома барамца.

Азербайджанан заповедникаш — Ӏилманан-талламан урхаллин статус йолу мехкаш бу, кхоьллина нилха Ӏаламан комплексаш дуьххьара хиллачу кепехь йитар, Ӏаламан процессаш а, хиламаш а Ӏамор Ӏалашо йолуш. Уггаре яккхий заповедникаш: Кызылагачан, Закаталин, Ширванан.

Къоман паркаш — Ӏилманан-талламан урхаллин Ӏалам лардаран статус ю, ехкина Ӏалам лардархьама, царна чохь ю башха экологин, историн, эстетикан, кхин ладаме Ӏаламан комплексаш.

Азербайджанан мохк бекъало 66 кӀоштан (дукх. т. , цхь. т. ), республикан куьйгакӀелара 11 гӀалин (дукх. т. , цхь. т. ), 1 автономин республикан () — Нахичеванан Автономин Республика.

Нахичеванан Автономин Республика — Азербайджанан Республикан юкъара автономин кхоллар (эксклав). Азербайджанан а, Нахичеванан Автономин Республикан а Конституцица тӀаьхьарниг Азербайджанан юкъара автономин пачхьалкх ю. Автономин статус нисйо Азербайджанан а, Нахичеванан Автономин Республикан а Конституцица, ткъа иштта 1921 шеран Москохан а, Карсан а барташца.

Эксклаван доза ду Туркойчоьнца, Иранца, Эрмалойчоьнца. Карабахан дов доладелчахьана, таханлера де кхаччалц Эрмалойчоьнца доза къевлина ду. Азербайджанан кхечу мехкашца уьйр латтайо коьртаниг Нахичеванан аэропортехула, иштта лелайо автомобилан уьйр Иран чухула.

Беркате дика Ӏаламан-географин хьолаша адам охьахаийра кхуза ширачу заманахь дуьйна.
Уггаре дукха шира нах Ӏийна меттигаш карийна Карабахехь, Казахехь, Нахичеванехь. Карабахехь мехала хӀуманаш карийна Азых Таглар, Зар хьехаш чохь. Казахийн кӀоштарчу Дашсалахлы а, Дамджылы а хьехаш чохь, ткъа кхин а Шишгузей, Кекилли адам лаьттина меттигашкахь карийна белхан гӀирс а, кхин гӀирсах йисина хӀумнаш а. ТӀулган бӀешеран адам лаьттина меттигаш карийна иштта Талышийн зонехь.

Файл:Aghuank.jpg|300px|мини|Кавказан Албанин мохк 387 шо кхаччалц, дуьненан Ӏилманехь юкъара тӀеэцна концепцица

Ширачу бӀешерашкахь Азербайджанан республикан боккхаха болчу махкахь баьхна кавказан албанхой, цара буьйцура лаьзгийн геннан меттанаш, Нахичеванан махкахь гӀажарийн мотт буьйцуш хилла мидийхой. Антропологин хаамашца кавказан албанхой кавказан тайпана хилла. Азербайджанаш, гӀумкий, ткъа иштта цахураш кавказан расан каспийн тайпана бу. Албанхойн классийн юкъаралла ца хӀоьттина, схьагарехь, вайн эрал II бӀешо хьалхачул хьалха. Хьалха, цхьаболчу Ӏилманчашна хетарехь, Мидийн ахеменидгӀеран сатрапан куьйгакӀела бара, АхеменидгӀеран пачхьалкх йоьжначул тӀаьхьа — Атропатенан паччахьийн (коьртаниг Иранан Азербайджанехь, дакъошкахь Азербайджанан махкахь а). Вайн эрал хьалхара II бӀешо долалуш Кура эркан къилбехьара, иза Араксах кхетале болчу Азербайджанан тайп-тайпана албанхойн тайпанаш деха дерриг малхбуза дакъа, схьадаьккхира Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьно. Вайн эрал хьалхара II бӀешо чекхдолуш, ткъа кхечеран ойланца I бӀешеран юккъехь албанские племена создали своё царство. I бӀешо долалуш Страбона хоуьйтура, албанхой бекъало 26 тайпана, цара буьйцу шайн меттадекъан мотт, цундела «атта ца бовлу вовшешца гергарлоне», церан юкъара паччахь хӀоьттина дукха хан йоццуш, ткъа хьалха хӀора тайпанан шен паччахь хилла.

Алсама лелочу теорица, Куран аьтту берд (Арцах а, Утик а провинцеш) ГӀажарчоьнах йозуш йолчу Эрмалойчоьнера Албанин кхаьчна иза 387 шарахь дуьххьара екъар бахьана долуш. 

Каспийнйистан кӀоштахь баьржинера юккъерамидийн мотт, хӀинцалера талышийн мотт цунах баьлла лору, оцу муьран Ӏаьрбийн географийн а, историкийн а Истахри, Ибн-Хьаукъаль, Мукъаддаси, кхин болчеран а тешаллашца, албанийн мотт лелош бара коьрта гӀалахь а, Барда гӀалахь а X бӀешарахь, амма цул тӀаьхьа иза хьахош дац. Иштта Ӏаьрбойн хьосташа хоуьйту, Бардал а, Шамкурал а дехьа бехара эрмалой. Албанийн паччахьалла гӀажарийн СасанидгӀеран олаллехь яра 457 шарахь дуьйна, амма тӀаьхьа албанхойн аьтту белира гӀеххьа маьрша бовла. VII бӀешарахь Албани схьаяьккхира Ӏаьрбоша. Этносан агӀора къорза болу аьрру бердан (Куран къилбаседехьара) Албанин бахархой оцу хенахь гӀажарийн мотт бийца буьйлало. Коьртаниг иза догӀу Арран а, Ширван а гӀаланашна, иштта ала долийра IX—Х бӀешерашкахь хӀинцалерачу Азербайджанан махкара оцу шинан областех. Юьртарчу бахархоша, схьагарехь, коьртаниг лелийра ехачу хенахь шайн шира меттанаш, хӀинцалерачу ДегӀастанан меттанийн гергарчу, угаре хьалха лаьзгийн.

VII бӀешеран юккъехь Кавказан Албанин мехкан тӀелетира Ӏаьрбийн халифатан эскар. Дуьхьало еш гӀаравелира албанхойн баьчча Джеваншир — феодалийн мехкан Гардманан корта, тӀаьха Албанин урхалча хила волу. VIII бӀешо долалуш, халкъан дуьхьало каггийна, Ӏаьрбийн халифато къарбира Албанин мохк, йисина Чоьхьара Кавказ санна. IX бӀешарахь Ӏаьрбашна дуьхьала гӀаттам бо иранийн хуррамиташа, куьйгаллехь хуьлу Бабек. МасӀудица а, Ибн ан-Надиман «Фихристаца» а, уггаре сий долчу хенан Бабекан Ӏедал, даьржира Ардебилан а, Мерендан а къилбехьа, малхбалехьа — Каспий-хӀорд тӀе а, Шемахи, Ширван гӀаланашка кхаччалц, къилбаседехьа — Муганан аренашка а, Аракс эркан бердашка а кхаччалц, малхбузехь Джульфа, Нахичевань, Маранда кӀошташка кхаччалц.

Чоьхьарчу кавказехьаьрбийн халифат малъеллачу хенахь IX—X бӀешерашкахь болабелира керла политикан айам: хӀинцалерачу Азербайджанан махкахь йира Ширваншахийн пачхьалкхаш (уьш лаьттира 1538 шо кхаччалц), тӀаьхьа Шеддадидийн (970—1075, Гянджан эмират), дакъошкахь иза дӀалоцура Багратидийн Эрмалойн паччахьалла (885—1045), ткъа иштта иранан исламан Саларидийн (941—981) а, Раввадидийн (981—1054) а некъийн эмираташ. Марталлин Эрмалойн паччахьалла йожарца, хӀинцалерачу Азербайджанан малхбузехь найн маршо Ӏалаш йира эрмалойн Ташир-Дзорагетан паччахьалло а, Хасенан олалло а.

Арранехь а, Ширванехь а Ӏедалехь болчу бусалбачеран куьйгакӀелахь, дика жигара ислам тӀеоьцура меттигерачу бахархоша. Амма XI—XII бӀешераш кхаччалц, Ширванан а, Арранан а бахархойн доккхаха долу декъо ислам тӀе ца оьцура.

XII бӀешо чекхдолуш чӀагӀъеллачу Гуьржийн паччахьаллин эскарша, коьртехь эрмалойн элийн тайпанан ЗакарянгӀар болуш, меттигерачу эрмалойн бахархойн гӀоьнца тюркийн-сельджукийн Ӏедалах мукъайоккху Малхбален Эрмалойчоь. Гуьржийчоьнан сюзеренит йолу ЗакарянгӀеран Эрмалойн олалла (цунна юкъахь ю Куран а, Араксан а шина эркан юкъ — хӀинцалерачу Азербайджанан малхбузе) лаьттира монголаш тӀелатталц XIII бӀешо юккъе даххалц.

Тюркаш-огузаш Малхбален Чоьхьара Кавказе кхачаро тюркаш бира меттигерачу бахархойн ладаме декъах, XI—XIII бӀешерашкахь бух биллира тюркийн мотт буьйцу азербайджанийн къам кхолларан. Азербайджанийн этногенезан процессехь дакъа лецира иранан къаьмнаш. Азербайджанийн этнос кхолларан процесс коьртаниг чекхъелира XV бӀешо чекхдолуш, амма туркошна а, азербайджанашна а юкъара этносан доза ца хӀоьттира XVI бӀешарахь бен, тӀаккха а иза чеккхенца билгала ца делира. Ряд исследователей отмечают принятие шиизма (XVI век) в период правления Сефевидов как окончательный фактор формирования азербайджанского народа.

XIII бӀешо долалуш регион схьаяьккхира монголаша. XIII бӀешеран юккъехь кхоьллира монголийн ХулагугӀеран импери, иранан Азербайджан цуьнан коьрта база яра, ткъа коьрта шахьар Тебриз яра.

ХулагугӀеран импери йоьжначул тӀаьхьа церан Дербентера БагӀдаде кхаччалц хиллачу мехкашкахь, кхоллаелира вовшашца дов лелош йолу туркман-огузийн Кара-Коюнлу а, Ак-Коюнлу а пачхьалкхаш. И тайпанийн конфедерацеш аратеттинера Юккъерачу Азера Хьалхарчу Азе монголаша. 1410 шарахь Кара-Коюнлус хӀоттийра шен Ӏедал Чоьхьарчу Кавказан, къилбаседа-малхбузан Иранан, Ӏаьрбийн Ӏиракъан доккхаха долчу декъехь.

XV бӀешеран дохаллехь дикка маьрша яра историн область а, пачхьалкх а Ширван (Бакох лаьтта меттиг). И область а, иштта цуьнан къилбаседа-малхбузера жима Шеки олалла а бехаш мехкаш бара. 1461 шарахь регионан Ӏедал карадахара Ак-Коюнлу. XV бӀешеран юккъехь тӀом болабелира Ак-Коюнлун а, Хункар-мехкан а юкъахь. ГӀоьртира Хункаран дуьхьала коалиции ян, цунна юкъахь яра Гуьржийн паччахьалла, Трапезундан импери, Европера пачхьалкхаш тӀехь. Амма 1461 шарахь хункароша хӀаллакйира Трапезундан импери, ткъа 1473 шарахь Терджанехь хӀаллакдира Ак-Коюнлун урхалчин Узун-Хьасанан эскарш.

XV бӀешо чекхдолуш—XVI бӀешо долалуш болабелира керла мур Азербайджанан исторехь. СефевидгӀеран некъех волу шах ИсмаӀил I-чо цхьаьнатуьйхира шен урхаллехь ерриг Чоьхьара Кавказ а, иранан провинци Азербайджан (Аракс эркан къилбехьа) а, ткъа тӀаьхьуо ерриг Иран а. Туркошна дуьхьала ИсмаӀилан бартхой бара Ингалс а, Португали а. Амма 1514 шарахь Чалдыранехь иэшаро, чӀогӀа ницкъ бира цуьнан империн. И тӀемаш бара шиӀизм а, суннизм а байракхашна кӀелахь, историн юкъабахна туркойн-гӀажарий (хункаран-сефевидгӀеран) тӀемаш цӀарца.

XVII—XVIII бӀешерашкахь ломан Карабахан махкахь яра эрмалойн меликаллаш Хамсаш. Уьш ехкинера сефевидгӀеран шахийн омарца, эрмалойн феодалийн тайпанийн урхаллехь а яра.

Кызылбашеша а, хункароша тӀом бира юкъа хан а юйлуьйтуш деа бӀe шарахь. XVI бӀешо чекхдолуш СефевидгӀеран импери гӀелъелира хункарошца хиллачу тӀемашкахь, цуьнан жамӀ хункароша таханлера Азербайджанан берриг мохк схьабаккхар хилира. Хункаройн Арранера а, Азербайджанера олалла лаьттира 20 шарахь. СефевидгӀеран когаметтаволу Шах ИсмаӀил I-чун кӀентан кӀентан кӀант Шах Ӏаббас I-чо сацам бира мохк маьрша баккха мохк баккхархойха. Шах Ӏаббаса йоцучу хенахь кхоьллира регуляран эскар, иэшийра туркой, XVII бӀешеран юьххьехь меттахӀоттийра ерриг аьлча санна СефевидгӀеран хилла импери. МеттахӀоттийна СефевидгӀеран пачхьалкхо гӀажарийн васт эцнехь а, азербайджанийн мотт буьйцура паччахьан кертахь а, эскарехь а.

XVIII бӀешо долалуш СефевидгӀеран империи юха а гӀелъелира, ерриг Азербайджан Иранца юха а схьаяьккхира туркоша. Керла хункаройн оккупаци 6 шарахь бен ца лаьттира. Хункароша дуьхьала хӀинца велира Иранан азербайджанийн субэтносан тобанера афшарийн тайпанах ваьлла баьчча Надир-Кули хан Афшар, тӀаьхьа Надир-шах, цуо чекхдаьккхира Сефевидийн некъийн урхалла.

СефевидгӀеран пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа Надир-шаха лаьхкира туркой-хункарой, кхин а алсама шорбира куьйгакӀелара мехкаш, 1739 шарахь яьккхира Къилбаседа ХӀинди, Делица цхьаьна. Амма Надир-шах веллачул тӀаьхьа цуо урхалла деш йолу импери юьйжира. Надир-шахан заманахь дуьйна Чоьхьара Кавказехь а, Иранан Азербайджанехь а кхоьллинера шортта ханаллаш а, султанаташ а (коьртехь алсама азербайджанийн тюркийн мотт буьйцу некъий бара), уьш гӀертара маршоне. ГӀийла Зендийн некъийн заманахь уьш маьрша ю ала мегар дара, амма XIX бӀешераш долалуш Иран юха а цхьаьнатуьйхира тюркийн тайпанан къаджарийн тхьамдано Ага-Мухьаммад-хана. Иранан Азербайджанан ханаллаш дӀалецира Къаджарийн Ирано, Чоьхьарчу Кавказан ханаллашшайн маршо Ӏалашйира, царех шимма, Кубин а, Карабахан а, куьйгакӀела ялийра дукхаха йолу ханаллаш. 1796 шарахь Малхбален Чоьхьара Кавказе чудаьхкира оьрсийн эскарш, цара яьккхира Бакох а, Талыш а, амма сихха арабехира; Бакох юха а яьккхира 1806 шарахь керла оьрсийн-гӀажарийн тӀамехь.

Гюлистанан (1813) а, Туркманчайн (1828) а берташца, чекхбелира оьрсийн-гӀажарийн тӀемаш, гӀажарийн шаха хӀинцалера Азербайджанан мохк Российн битира. Российн империс кхоьллира комендантийн урхаллин система. Хилла ханаллех а, султанатех а гуонаш а, провинцеш а йира. Оцу махкахь йира Бакохан, Губанан, Шекин, Ширванан, Карабахан, Ленкоранан провинцеш, Елизаветпольскин а, Джар-Балакенски а гуонаш а, Казахан а, Шамшадилан а дистанцеш. Кхоьллира провинцин а, гӀаланийн а суьдаш. 1829 шарахь кхоьллира динан гӀуллакххойн бакъонаш а, декхарш а билгалдоху комитет.




#Article 22: Мисар (114 words)


Мисар ( Миср/Miṣr ,  Маср/Maṣr ), пачхьалкхан еха цӀе Ӏаьрбийн Республика Мисар ( Джумхурийят Миср аль-Арабийя,  Гумхурия Маср иль-Арабийя) — Къилбседа-Малхбалехь Африкан мохк бу, Синай олуш Мисрий-Мехкан Латтюкъ Азийн чу йогӀуш меттиг ю, цундела шин латтдекъачур мохк бу аьла бойзаш бу.

Мехк доза кхочу: къилбседехьа — Юкъерчу хlорданаца а, малхбалехьа — Гlазаца а, Израилаца а, Саlуд-lарбочоьца (lакъаба жима хlордаца), Цlе хlорданаца, къилбехьа — Суданаца а, малхбузехьа — Ливица а.

Хьалх заман чур дуьнахь бойзаш хил бу Мисрий-Мохк, жаьлтийн цӀерца «Египет» олуш. ПарӀовнаш куьгал дийна мохк бу Мисрий-Мохк. Шайна дӀабохка ЦӀуьчонаш йайтин хилла цара дакхий тӀулгех, чу чохь ПарӀовнаш дӀа буьхкан бу. Админ сибатехь тӀулгах йакхий Тентакаш йайтин хилла цара, уьша хӀинца лаьтташ ю йохаца тахана Мисрий-Махкахь..




#Article 23: Будённовскан рейд (116 words)


Будённовскан рейд —- 14.6.1995 ш. Шамиль Басаеван куьйгаллица нохчийн тӀемалоша, Будёновск олу гӀаскхийн гӀалийна тӀелатар дира. Билгал доцчу хьосташа дийцарехь, нохчийн тӀемалой Москох боьлхуш хилла, оцу ниетна новкъарло йина бахьана хууш дац. 

Шаьш динчу тӀелатарехь тӀемалоша гӀалан лазартне дIа а лоцуш, закъалт нах лецира. Баси Шемалс дуьнене кхайкхам беш дIахьедар дира: «ТӀом ца сецча, амал дайна, сайн къоман тӀехь йаллош йолу къизалла сацо Iалашо йолуш яьккхина гӀулч ю! Нохчийчуьра тӀом саца бе, эскарш ара даха!».

ГӀаскхийн Ӏедало, Шемал а, цуьнца болу тӀемалой «террористхой» бу аьлла кхайкхийна, закъалт лаьцна нах маьрша баха лерина операци дIахьур ю шаьш аьлла, хазийтира ТВ чухула. ШолгӀачу дийнахь гӀаскхийн Ӏедалца хиллачу къамел тӀехь нохчийн тӀемалой, шайца 150 закъалтхо а вуьгуш, Нохчийчу баха новкъабойлира.




#Article 24: Бадруна гӀазот (1534 words)


Бадруна гӀазот () Мухьаммад пайхамаран  хьалхара гӀулч а, дуьххьарлера кечам а бара ду. Исламехь хьалхара боккха тӀом а бара иза. ХӀиджрат динчул тӀаьхьа, шолгӀачу шарахь хилла иза. Оцу тӀамехь бусалбанаша толам баьккхира. Цара къурайшин лакхара куьйгалхой а байира. ХӀиджрат динчул тӀаьхьа шолагӀчу шарахь хилла
иза.
Элчанна-ӀалайхӀис-салaм, хиъна Къурайшаша механа Шема яхийта йоккха къепал (ковра — караван
) кечйина хилар, 50 эзар дийнар мах болуш. Шен асхьабех дагаваьлла иза оцу къепална
дуьхьалвалар а, хӀонсана иза схьаяккхар а шена лаьий хоуьйтуш, ша а, шен асхьабаша а Макккахь
дитинчу даьхнийн а, парталан а метта, цунна дуьхьал.
Асхьабаш реза хилла тӀетайна АллахӀан Элчанна-ӀалайхӀис-салaм, хетачу а, гучу а ойланна. Элча
араваьлла шеца 314 асхьабех муджахӀид а, 70 эмкал а, 2 говр а йолуш.
Элчанна-ӀалайхӀис-салaм, хиъна ковра кӀелхьара яьлла, шаьш тӀекхуьар доцуш Шема дӀаяхана
хилар. ТӀаккха иза Мадuната вуха веъна, кхин цкъа а къпална иза юхайогӀуш дуьхьалвала Ӏалашо
йолуш.
Абу-Супян Хьарбан воI Къурайшин оцу коврана куьйгалхо хилла. Иза тидамалла а, даим ларвалар а, сомалла а долуш стаг ву. Цунна хууш хилла Мухьаммад шена тӀаьхьаваьлла вуй а, иза шена
дуьхьал вала гӀерташ вуй а.
Ковра ялош Абу-Супян вухавирзира чӀогӀа кхоьруш а, ларлуш а волуш. И ковра ларъян 40 стаг бен
карахь ца хилла цуьна.
Дукха кхерарна Абу-Супяна тӀе мел кхаьчначу эмкалашкахь богӀучу берешка хетта дезаш хилла
Мухьаммада хабараш. Аьххир а, цхьа стаг карийна цунна, Джузaм тайпанаха. Цо цунна хаийтина
Мухьаммад цуьна коврана дуьхьалверволуш хилар. ТӀаккха Абу-Супяна кхерам совбаьлла. Макка
стаг хьажийна цо Мухьаммад цера коврана дуьхьал ваьлла хилар царна хоуьйтуш. И стаг Макка а
кхаьчна Къурайшашка мохь бетта волавелла: ХӀай Къурайши нах!! Шун даьхнешна а, шун йохкар-
эцарна а Мухьммад дуьхьал ваьлла шуна. Уьш кӀелхьара яха.. уьш кӀелхьара яха.
Къурайши гӀевттира шайн даьхнеш а, йохка-эцар а бахьана долуш. Уьш кӀелхьара яха арабевлира
уьш, шайца 900 герзаца кечвина стаг а, 100 говр а, 700 эмкал а йолуш.
Абу-Супянна хиира Къурайши шайн къепал хьалха яккха арабовлар. Ткъа хӀара ша кхерамечу муьрах
чекхваьллера, цундела цо уьш болче стаг хьажийра: «Баккъалла а, вай делой бина лелочу цI
унаша шун ковра хьалха яьккхина, цундела, духадерза, шу хӀинца оьшуш дац»- аьлла. ТӀаккха Абу

буьйса йоккхур ма йу вай дууш, малар (чагӀар) муьлуш, ватанаш етташ, зударашца хелха дуьлуш

Элча-ӀалайхӀис-салaм, цхьa хӀума хууш ца хилла къепалан а, Абу-ДжахIлан а балхах. Деккъа
цунна хууш дерг Къурайши кечбелла хилар ду ковра хьалха яккха.
ЦӀеххьана, дагахь доцчу кепара хиллачу хӀокху хийцамана хьокъехь Элча-ӀалайхӀис-салaм,
дагавийла волавелира, кхин цкъа а шен асхьабех, Къурайшашца тӀом баран хьокъехь.
Цхьана тобано элира: ХӀай АллaхӀан Элча, вай тӀом бан арадевлла ма дац. Вукхара элира: ХӀай
АллахӀан элча, вайгахь герз ма дац. Хьала гӀеттина Аль-Микъдада Ӏамруна воӀа элира: ХӀай
АллахӀан элча: АллахӀа хьайна гайтинчунна тӀехь дӀагӀо хьо, тхо хьоьца ду хьуна. ТӀаккха цул
совнаха, валлaхӀи, хьо тхо эцна Баркуль-ГӀимaд олучу метте дӀа волалахь а (Генарчу Йаманехь
меттиг ю иза) тхо хьоьца дӀа ма догӀу хьуна. Аль-Микъдада къамелах Элча-ӀалайхӀис-салaм,
самукъадаьлла дӀахӀоьттира, диканца цунна доӀа дира цо.
И къамел динарш мухӀаджирийнех бара (Маккара хӀиджрат дина баьхкиначеха). Ансaрех дерг
аьлча, царах цхьa вистхилаза вара. Цундела, Элчано-ӀалайхӀис-салaм, элира: «ХӀай нaх, хьеха
суна». (дан дезарг, шайна хетарг ала). Цунаха цунна луушберш ансaраш (Мадuнатара уьш тӀ
ебиссина бусулба вежарий) бара. Церан дог-ойла хааран дуьхьа а, цуьнца арабевллачу асхьабех
дукхах берш уьш хиларна а. ТӀаккха МуIaзан воӀа СаIда-АллaхI реза хуьлда цунна-Элира: «ХӀай
АллахӀан Элча, тхо ду моьтта суна хьан дагахь дерш? Ду-элира цо. ТӀаккха СаIдас элира: ХӀай
АллахӀан Элча, хьоьх тешна тхо, хьо бакъвина оха, ахьа деънарг бакъдерг хилар тешалла дина
оха, оцу тӀедоьгӀна хьуна чӀагӀонаш елла оха хьоьга ладогӀа а, хьуна муьтӀахь хила а. ХӀай
АллaхӀан Элча, хьо кхоьруш хила тарло ансaрашна хетар шайна тӀехь хьан гӀодар дац шайн
керташкахь бен. (Иза иштта дац хьуна данне а). Со ансарех олуш ву, царах жоп луш ву хьуна.
Хьайга омра динарг де ахь, хӀай АллaхӀан Элча, тхо хьоьца ду хьуна. Хьо бакъонца ваийтанчух
аса дуйбуу хьуна, ахьа тхо хӀокху хӀорда тӀе а далийна, хьо цунна чуваьлча, хьоьца цу чудевр
ма ду тхо. Тхоьх цхьа стаг цу чу цаволуш вуьсур вац хьуна. Кхана тхоьца тхан мостагӀчунна хьо
дуьхьал хӀоттар тхо цадезаш дац. Тхо тӀамехь собаре а, мостагӀчунна дуьхьал хӀиттича тешаме
а ма ду хьуна. АллaхӀа гайта мега хьуна тхоьгара хьан самукъа даьндерг а, хьо воккхавен верг
а, хьо реза хинверг а. Тхо дӀадига ахьа АллaхӀан дуьхьа».
Элча-ӀалайхӀис-салaм, воккхавийра СаIда аьлчуха, цуьна къамелах самукъаделира. Цо элира: ДI
адуьйлало, кхаъ бу шуна, АллaхӀа, баккъалла а, ваIда йина суна (дош делла суна) шиннах
цхьаъ хир ду аьлла: къепал я адамаш (и бохург: толам, я Къурайши даьхни карадaр) .
Элчано-ӀалайхӀис-салaм, Абу-ТӀалиба воI Ӏалий вахийтира, цунах масех бусулба а тоьхна Бадр
олучу метте, къепалан хабар хааран Ӏалашонца. Царна цигахь шиъ кӀант карийра хи дан веъана. И
шиъ схьа а лаьцна уьш бухабахара АллaхӀан Элча-ӀалайхӀис-салaм, волче. ТӀаккха элчано
хаьттира цаьршинга Къурайшин хабарх лаьцна. Цаьршимма элира цуьнга: Уьш хӀокху акъарийна (гу
) тӀийхьа бу. Элча-ӀалайхӀис-салaм, цаьрга хетта велира, цаьрца къамел дира цо шена уьш мел
бу хаъалц. Шен асхьабашка элира цо: уьш 900 а, 1000 а юкъахь бу.
Бусулбанаш 314 вара шайгахь тоъал герз доцуш. Цул совнаха хинна тӀекхача генахь бара уьш.
Амма АллaхӀа хӀара кхерам дӀабаьккхира цараха, марха а яийтина дуккха догӀа дохьуш. Цунах чI
огӀа самукъа делира цера, цунах мала а мелла, шайна кхачо ялла схьаийцира цара.
Цул тӀаьхьа МуIaзан кӀанта СаIдас АллaхӀан элчанна-ӀалайхӀис-салaм, хьехар дира хурмана
диттан гаьннех рагӀу кӀелох тера цхьа гӀишло е аьлла, цигара боьдучу тӀеман куьйгалла дан.
Элчано-ӀалайхӀис-салaм, иза къобал дира. Лекхачу, тӀеман майданна тӀебирзина болчу гу тӀехь
рагӀу хӀоттийра.
Элча-ӀалайхӀис-салaм, волавелира могӀанаш низамехь дӀахӀитто а, шен асхьaбаш кечбан а. Цо
цаьрга весет дира (буьйр, омра) шаьш долчу меттигашкара меттах цадовлар, собаре хилар
дагадаийтир цо царна.
ТӀом болабалар Элчано-ӀалайхӀис-салaм, дӀакхайкхийра шен дашца: «Мухьаммадан са Шен карахь
долчух дуй буу аса, тахана цхьана стага цаьрца тӀом бийр ма бац, собаре а, Делера йоле
сатуьйсуш а, тӀевирзина а волуш, букътоьхна а воцуш цо ша вейтахь, АллaхӀа иза ялсамана
вохуьйтуш бен».
ХӀара тешам луш долу, бакъ дешнаш бусулбанаш меттах баха а, иркара хӀотто а чӀогӀа бахьана
хилира. Ялсамане яккха аьтто ма карийна царна шайна хьалха. Аль-Хьамaм воӀана Ӏумайрана
хезира хӀара кхаъ. КӀеззиг хурманаш карахь, уьш юуш вара иза, тӀаккха уьш шен карара
охьатийсира цо. ТӀамна чехка дӀа хьаьдира иза, АллaхӀан дина новкъахь гӀазотехь дӀакхалхар
лоьхуш, хӀара байташ йоьшуш:
АллахӀана тӀехьада, (тӀегӀо) кхача а боцуш,
Цунах кхерар а, эхарта Ӏамал а йоцург,
АллaхӀан дуьхьа джихӀадехь собар а доцург,
Массо кхача чекхбер болуш бу,
Цунах кхерар, дика, нисвалар доцург.
Керстанин могӀаршна юкъавахара иза цаьрца тӀом а беш, царах байъа а бойъуш. ХӀокху тӀамехь
майра, къар ца луш дуьхьал лаьттира иза АллaхӀа шен дина новкъахь гӀазотехь валаран лаам
кхочуш баллац, ялсамане яккхаран дуьхьа.
Ткъа хӀара Рабaхьан воI Билaл ву. Иза тӀеман лаьттахь (майданахь) юьхьдуьхьал дӀахӀутту
Исламан уггар воккхачу мостагӀчунна а, керстанан, питанийн коьртана а Халаф кӀантана
Умаййатана хьалха. Билaл цуьна лай хилла лаьттина ву цхьана хенахь. ХӀокху гаур-керстано
аравоккхуш ихилла иза делкъ хенахь. Цуьна накхан тӀе боккха, онда тӀулг буьллий олуш хилла цо

а бохучу тхан делашна ахь лолла а даллац.
Ткъа ийманах, собарха вуьзна волчу Билaла АллaхӀах цатешар духтухуш хилла, Ӏазап а, шен букъа
кӀел йолу чӀогӀа йовха гӀамаран вагавар а, шен некхан тӀехь болчу боккхачу тӀулган базалла а, цалабалар а хорже. Цо олуш хилла Ӏазапан лазарша хьийзош волуш: ахьад, ахьад (цхьаъ ву,
цхьаъ ву).
ХӀан, хӀинца хӀара шен хьалхалерчу элана тӀекхочу замано гобаьккхинчул тӀаьхьа (зама
хьаьвзинчул тӀаьхьа). Цо цуьнга олу: «Тахана чӀир оьцу де ду».
Умаййат вада гӀоьрта, амма Билaла цунна вaла меттиг цабуьту. Шен туьрца цунна тӀекхоссалой
иза вуьй цо, Ислам дин цуьна вонах хьалха а доккху цо, шен хьалхалера, шира Ӏазап, бaла
хьегар хьогалла а йойъу цо.
ТӀом чӀагӀбала болало. Чено йоллу меттиг юзу (дӀалоцу). Элчанна-ӀалайхӀис-салaм,
мушрикийнин дукхалла а, бусулбанин кӀеззигалла а гина стигала шен куьгаш хьалаайира цо, шен
деле хӀокху дешнашца доӀа деш: «ХӀай АллaхI, соьга хьайн жайна доссийна-кх ахьа, тӀом бе
аьлла соьга омра дина-кх ахьа, шиннах цхьа тоба хир ю аьлла дош делла-кх ахьа суна, хьо хьайн
дош дохош вац. ХӀай АллaхI, хӀорш Къурайши бу-кх тхуна тӀебирзина шайн кураллийца,
дозаллийца, хьоьца мостагӀалла долуш, хьан элча бакъцавеш. Ахьа лур ду аьлла дош деллачу
хьайн гӀонах мадахалахь тхо».
АллaхӀа шен элчана доӀийна жоп ло, цундела стиглара шен малийкаш дохкуьту цо, тӀеман лаьтта
диссийта, муъманийн дегнаш чӀагӀда, цера синош, дегнаш иракара хӀоттор дуьхьа. Бусулбанаш
бакхий бейта стигалара гӀо дарха, тӀаккха цера дегнашна тем хилийта, цера ийман совдалийта,
АллaхI цаьрца хиларна, шен малийкашца церан гӀо деш.
Керстанийн дегнаш чу АллaхӀа кхерам тесира, бусулбанаш цаьрца тӀом бан буьйлабелира, церан
кортош эгош майралла а, турпалалла а гойтуш.
ТӀеман лаьттахь МасIỳдан воI ӀабдуллaхI- гӀийла, заьӀап стаг ву иза, ийман чӀогӀа ду цуьна-
цхьанакхета Абу-ЖахIлаца, Маккахь питанан а, зуламан а баьчча волчу. Цуьна когах тухе иза
охьавожаво цо, цуьна лога тӀе шен ког буьлий цуьнга олу цо: «ХӀай АллaхӀан мостагӀ, АллaхӀа
сий дайъина хьан хӀинца?» (юьхьӀаьржа хӀоттин хьо?).
ТӀаккха Абу-ЖахIла аьлла: Шен къомо (тайпано) вийна стаг бен вуй со? Алахь соьга, тахана
толам хьена бу? ..
ТӀаккха МасIỳдан воӀа ӀабдуллaхӀа аьлла: «АллaхӀан а, цуьна элчанан а бу-кх». Цул тӀаьхьа шен
тур тoьхна иза вийна цо.
Бусулбанаш буьйлабелира керстанаш байъа а, уьш йийсаре леца а, АллaхӀан Элчано шайга олуш
хезначул тӀаьхьа: «Йийсархо лаьцнарг, иза цуьна ву шуна».
ТӀом чекхбелира керстанашна хӀаллаквен эшам хуьлуш, ийман долу, жима тоба туьйлира зуламечу,
йоккхачу тобанал. ХӀара толам бахьанехь бакъо туьйлира харцонна тӀехь.
ХӀокху тӀамехь керстанашха 70 вийра, царах 70 йийсаре лецира, бусулбанашха 14 стаг шахӀид
хилира.
Бусулбанаш Бадрунехь кха дийнахь Ӏийра, цул тӀаьхьа уьш Мадuната бухабаьхкира, АллaхӀа шайна
беллачу толамах баккхийбуьш болуш.




#Article 25: Димаев, Ӏела Умарович (205 words)


Дима́ев Ӏела (1953 шеран 27 сентябрь) — нохчийн музыкант а, композитор а, нохчийн хьалхара рок-группан «Зама» кхоллархо а, куьйгалхо а, Москвахь 1985 шарахь хилла йолу XII Дерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалин дипломант, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат (1986 шо), «Ярославлин сакъерар» цӀе йолу V Халкъашан юкъаран фестивалин дипломант (2000 шо), Нохчийн Республикан Халкъан артист (2001 шо), ГӀалгӀан Республикан Халкъан артист (2001 шо).

Ӏела Димаев вина 1953 шеран 27 сентябрехь ГӀиргӀазойн ССРхь. Цуьна да вара вевзуш волу нохчийн музыкант Димаев Ӏумар.

Цо дешна юккъерачу дешараш школехь а музыкин школехь а. Деша волавеллачу дуьйна цо жигара дакъа лоцура тайп-тайпана исбаьхьаллин самодеятельностехь, суьрташ дохку а, хелхаран а кружокашка оьхуш вара иза. Иза вара Республикан пионерийн цӀахь ойлу эшеран а, хелхаран а ансамблин солист. Цо дакъа лоцура республикан конкурсашкахь а, школин самодеятельностин концерташкахь а.

Шен доттагӀашца цо 1968 шарахь кхоьллира хьалхара нохчийн рок-ансамбль «Вайнахи». Цуьнан композиторан болх цу хенахь болабелира. 1974 шарахь цо фортепиано классан музыкин училище чекхъяккхин кхоьллира «Шовда» группа.

Волгоградехь армехь волуш хенахь цо кхоьллира эстрадан ансамбль «Ратники». И ансамбль кӀест-кӀеста гастролишца лелара Волгоградан а, Къилбаседера Кавказан тӀеман округан бӀаьхьойн декъашкахула.

Цо язйина 500 сов эшар а, оркестран музыка а. Тахана иза Москвахь вехаш ву. Цо эшараш язйо, кӀона музыканташна гӀодеш ву, продюсеран болх беш ву.




#Article 26: Ubuntu (122 words)


Ubuntu ([ʊˈbʊntuː]; зулу маттара ubuntu — адамалла;

Оц проектан коьрта спонсор «Canonical Ltd.» компани ю.
ХIинца проект жигар кхуьуш ю, маьхза юкъарлоно цунна гIо до.

Canonical-о боха, Ubuntu 20 миллион пайдаэцархоша лелош ю. Ubuntu 4-гIа уггар гIараяьлла веб-серверийн Linux дестрибутив ю.
DistroWatch.com версица (2014 шеран) 2-гIа меттехь ю десктопшан юкъехь.

Дукхах дистрибутиван керла версиш хIора эхшарахь арайовлу, исс баттахь кхерамзаллин цӀиндаршца 
(13.04 тIера дуьн дIа,цул хьалха накъосталла хIора эхшарахь хуьлаш дара).

LTS-версиш, шин шарахь цкъа арахоьцуш ю, царна пхин шара чохь гIо до - серверан варианташна а, ишт десктопан варианташна а.(12.04 LTS-верси тIе кхаччалца, LTS-версишан десктопан гIодаран хан кхо шо дара).
Кхин ubuntu доьзалах йолу LTS дистрибутивашна кхана шарахь дуьззана накъосталла до, системи буххан (ядро,Xorg,кхин йолу компоненташ) — пхин шарахь накъосталла хуьлу.




#Article 27: Кхазакхстан (522 words)


Кхаза́кхстан ( ), официалан Респу́блика Кхаза́кхстан (), (аббревиатура РК) — Евразин центрера пачхьалкх, доккхаха долу дакъа цуьнан Азин юкъахь ду, жимах дерг — Европехь. Бахархой, пачхьалкхан статистикин комитето 2020 шеран 1 апрелехь мах хадорца, хилира 18 690 200 стаг. 

Мехкан майда — 2 724 902 км², кӀеззига жима ю Аргентинал. Дуьненахь мехкан майдан барамца 9-гӀа меттигехь ю, 2-гӀа меттигехь ю ЛПД юкъахь (Россел тӀехьа), 42-гӀа — ДЧС чухоамца, 64-гӀа — бахархойн барамца.

Коьрта шахьар — Нур-Султан. Уггаре йоккха гӀала 1,8 миллион вахархочуьнца — Алма-Ата.
Пачхьалкхан мотт — кхазакхийн. Махкахь пачхьалкхачуьнца цхьаьна могӀара лелон официалан мотт — оьрсийн.

Лаьтта Каспий-хӀордан, Лахара ИйдалтӀиен, Уралан, Сибрехан, Цийчоьнан, Юккъера Азин юкъахь. Доза ду къилбаседехь а, малхбузехь а Российца (дозан дохалла — 7548,1 км), малхбалехь — Цийчоьнца (1782,8 км), къилбехь — ГӀиргӀазойчоьнца (1241,6 км), Узбекистанца (2351,4 км), Туркменица (426 км). Латтан тӀехула долчу дозан дохаллин барам — 13392,6 км. Мохк малхбалера малхбузехьа бахбелла 2963 км, ткъа къилбаседера къилбехьа — 1652 км. Тюркийн кхеташон уггаре йоккха пачхьалкх ю. Континентан чоьхьара Каспий-хӀорд а, Арал-хӀорд а бу дозанашца. ХӀорд тӀе араволийла яц, иштта башхалла йолчу мехкашлахь дуьненахь уггаре боккха мохк бу.

Административан-мехкийн агӀора екъало 14 областан а, республикин маьӀнин 3 шахьран а: Нур-Султан, Алма-Ата, Шымкент. Цул сов, башха статус йолуш шахьар ю, Байконур, иза 2050 шо кхаччалц аренде эцна ю Российс, оцу муьранна цуьнца йолчу юкъаметтигашкахь цунна елла Российн Федерацин федералан маьӀнин шахьаран статус; Российс аренде эцна латтанийн майда ю 111 913 км² (4,1 % мехкан латта). Экономикан-географин агӀора Кхазакхстан екъало Юккъера, Малхбузен, Малхбален, Къилбаседа, Къилба регионашна.

Кхазакхстанан мохк историн агӀора дӀалаьцна кхерста этносаша цхьацца заманашкахь имперешна юкъахь хилла. Ширачу заманахь кхузахь кхирстина скифаш. Тюркех бевлла кхерстарш баьхна махкахь цуьнан историн доккхаха долчу декъехь. АхеменидгӀеран пачхьалкх кхочура таханлерачу мехкан къилбан декъера латташка вайн эрал хьалхара IV бӀешо кхачале. XIII бӀешарахь яра Монголийн империн Чингисхананан Ӏедал бухахь. XVI бӀешарахь кхазакхаш кхоллабелира, кхаа жузе (цхьацца мехкашкахь деха дайн геннаш) екъаелла, ша тоба санна. Российн импери чуяржа йолаелира Кхазакхийн арешка XVIII бӀешарахь, ткъа XIX бӀешерашна юккъехь урхалла деш ю ала мегар дара ерриг Кхазакхстанан а. 1917 шеран Октябран революцил тӀаьхьа а, цул тӀаьхьара гражданийн тӀемашкахь а Кхазакхстанан мехкан масийттаза хийцамаш бира. 1936 шарахь кхоьллира, Советийн Союзан юкъахь Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика.

Кхазакхстан яра, 1991 шарахь Советийн Союз юхуш маршо кхайкхийна, тӀаьххьара союзан республика. Республикин дуьххьарлера президент хилира Назарбаев Нурсултан. 2019 шеран мартехь цуо дарж дитира, ткъа Сенатан председатела Токаев Къасым-Жомарта дӀалецира цхьаьна хенан дарж, тӀаьхьа туьйлира 2019 шеран 9 июнера харжамашкахь. Human Rights Watch и другие правозащитные организации регулярно описывают ситуацию с правами человека в Казакстане как плохую.

Дуьхьанца кхоьллина Оренбург коьрта шахьар йолуш ГӀиргӀазойн АССР аьлла РСФСР юкъахь 1920 шеран 26 августехь. 1925 шеран февралехь Оренбурган область ГӀиргӀазойн АССР юкъара ара а яьккхина дӀаелира РСФСРн, ткъа коьрта шахьар дӀаяьхьира Кхызыл-Орда (1925), тӀаьхьа Алма-Ата (1929).

Казахстанан 14 область а, 2 республикан маьӀна долу гӀаланаш а ю.
Цул совнах ю, республикан муьтӀахь йолу гӀала Байконур, иза 2050 шо кхаччалц. Российн Федерацин арендехь ю и хан чекх яллац гӀалин ю Российн Федеральни маьӀна долу статус.

Административан екъаяларан шолгӀа даржехь ю 160 эвланийн кӀошт, 15 гӀаланийн кӀошт а 38 гӀала а.

КхолгӀа даржехь ю 46 гӀала, 241 эвла кхин 2453 эвлийн гуош а.

Юкъара

Правительство

Карташ




#Article 28: Масар (100 words)


 (оьрсаша  олу). Цуьнан дегӀан дохалла 125-135 см ю. Мунда йолочуьра локхалла 70-80 см. Йозалла 25-50 кг. Настарш лекха ю цуьнан. ГӀорта еха ю, корта жима бу. ЦӀога доца ду. Лергаш деха ду. МаӀаш Ӏаьржа а нисса ирахъяхна, йоьхьигаш цӀеххьана тӀиэхьа йирзина а ю. Стечу масаран маӀаш кегийро ю. Масаран бос таьӀно хьаьрса бу. КӀесаран кӀог тӀера букъ тӀоьхула Ӏаьржа сиз доьду. Шина а агӀор белаш тӀера чукӀела кхаччалц Ӏаьржа томмагӀа ду цуьнан. ЧукӀело мекханан басахь можа ю. Корта а, лаг а можа ду. Хьаьжаюккъера кӀай а хеталуш. Лерга юххера дуьйна бета йисте кхаччалц Ӏаьржа шиъ сиз ду цуьнан дехьий, сехьий.




#Article 29: Пхьагал (166 words)


 () олу. Нагах  олу Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тогӀеш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь юьжий Ӏуьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна стешха аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостагӀчух кӀелхьара ца йокху. Цуьнан мостагӀий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чагӀалкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, гӀиргӀанаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой жӀаьлешца тӀаьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан цӀока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а кӀелхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна я де, я буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь я тоьланашкахь. Ткъа пхьагал я буса а, я дийнахь а синтем болуш яц. Бакъду, цхьа корматалла ю пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен жӀаьлешца лорах тӀаьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг юххехула тӀехволуш Ӏадда юьжий Ӏуьллу. Варданца я машинашца дӀа-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна юьрта цу а йогӀий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.




#Article 30: Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович (216 words)


Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович  (1952 шеран 12 сентябрь, Выдриха, Шемонаихан кӀошт, Кхазакхийн ССР — 2004 шеран 13 февраль, Доха, КъатӀар) — 1996 шарахь Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин куьйгалхо волу Дудаев Джовхар дхьа кхелхийначулла тӀехьа, Нохчийн Пачхьалкх Ичкерин Низамца Яндарбиев Зелимхан Пачхьалкхан куьйгалле веар (1996 шеран 21 апрель — 1997 шеран 12 февраль).

Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович Кхазакхстанехь вина ву. Тайпан Хьала — Кело ву. Нохчийн къам Сибрехара, Даймахка йугӀа доьрзучу муьрехь, Зеламха валош цуьнан доьзал цӀа беар, шайн Дай баьхна Йоккхачу — АтагӀа. 17 шо кхечначу хенахь, кибарчк йуттуш, жагӀ кхоьхьуш балха хоьттира. 1972 шарахь сурне кайкхира. Оццу хенахь, филологан (нохчийн мотт, литература) факультете Нохч — ГӀaлгӀайн Пачхьалкхан Университете деша хоьттина, 1981 шарахь дешна велира.

Университет йеккханчулла тӀехьa Нохч-ГӀалгӀайн зорбан цӀийн куьйгалхо балха вахар. 1985—1986 СССР яздархойн Барта йукъа йогӀуш йолу исбаьхьаллийн литература нахал яккхаран Коммитет Куьйгалхо хоттийра Зеламха. Хийцамийн зама тӀе йеъча, политикан жигар болх болийра Зеламхас, «Барт» олучу цхьанакхетараллийн куьйгаллехь. Цулла тӀехьа Нохчийчохь кхолла йелар «Вайнехан Демократан Цхьанкхетаралла», цуьнан Куьйгалле веар Зеламха. Нохчийн исторехь и цхьанакхетаралла даккхийчу элпашца меттиг дхьа лоцуш йу, хӀунда аьлча, Маршонехьа болийна боламан коьртехь бара оцу цхьанакхетараллийн декъашхой. Зуда ялийна вара, 5 берийн да вара Зеламха (3 йоӀ, 2 кӀант). Воккхах волу кӀант вардан бугӀа вахан велира, дезтӀкъалгӀа шерийн чеккхенехь. Жимах волу Даудан чойнаш йира Дохехь, Зеламхан дуьхьала гӀаскхийн къайлах сервисан ницӀкъахь дхьа йехьанчу операцехь диначу эккхарехь.




#Article 31: Чоьхьара Кавказ (148 words)


Чоьхьара Кавказ, , ), я Къилба Кавказ — Кавказан дакъа, геополитикан регион, лаьтта Малхбален Европан а, Хьалхара Азин дозанехь, Йоккха Кавказера Коьрта, я Хи доькъа дукъал къилбехьа.

Чоьхьара Кавказан юкъайогӀу Йоккха Кавказан къилба басен доккхаха долу дакъа, Колхидан аре, Куран кӀаг, Жима Кавказ, Эрмалойн акъарин къилбаседа-малхбален дакъа, Талышийн лаьмнаш Ленкоранан аренца цхьаьна. Чоьхьара Кавказехь ю пачхьалкхаш: Азербайджан, Гуьржийчоь, Эрмалойчоь. Оцу регионехь ю цхьаццама къобалйина пачхьалкхаш: Республика Абхази а, Къилбаседа ХӀирийчоь а, церан маршо къобалйина Российс а, кхин масех махко а, ткъа иштта къобалъянза Ломан-Карабахан Республика. Чоьхьара Кавказан доза ду къилбаседехьа Российн Федерацица, къилбехьа — Туркойчоьнца а, Иранца, малхбузехь Ӏаьржа хӀордан, малхбалехь — Каспийн хиш ду. Чоьхьара Кавказан майда ю 190 эз. кв.км.

Чоьхьара Кавказахь ду 20 сов къаьмнаш. Уггаре даккхи къамнаш ду г1аьжарий (8,832,000), гуьржий (4,260,000),эрмалой (3,250,000). Дуккохь дол кавказан къамнаш бусулб динахь ду (9,5 миллион), амма Кавказахь Iаш бол гуьржий a эрмалой керст динахь бу (8 миллион).




#Article 32: ОвхӀан (3084 words)


ОвхӀан, АфгӀанистан (, , Afġānestān), юьззина официалан цӀе — Исламан Республика ОвхӀан (, ) — Юккъера Малхбалера пачхьалкх ю, пачхьалкхан хӀордан йист яц. ОвхӀан къен пачхьалкхех цхьаъ ю. 1978 шарахь дуьйна чуьра тӀом бу дӀабоьдуш. Бахархой, 2013 шеран дӀаязбаран жамӀашца, 31 миллион стаг ву, майда — 652 864 км².

Коьрта гӀала — Къабул. Пачхьалкхан меттанаш — пушту а, дари а.

Унитаран пачхьалкх, президентан республика. 2014 шеран 29 сентябряхь президентан дарж дӀалаьцна Ахьмадзай Ашраф ГӀанис.

Доза ду Иранца малхбузехь, Пакистанца — къилбехь а, малхбалехь а, Туркменица, Узбекистанца, Таджикистанца — къилбаседехь, Цийца — уггар а малхбален декъехь, ХӀиндица (нийса аьлчи ХӀиндис, Цийс, Пакистана къуьйсуш йолу Джамму а, Кашмир а) малхбалехь.

ОвхӀан ю Малхбалений, Малхбузений юккъахь, иза ю шира йохк-эцаран а, миграцин а юкъ. Къилба а, Юккъера а Азин юккъехь лаьтта цхьана агӀора, Гергара Малхбален вукха агӀора, оцуо аьтту боккха экономикан а, политикан а, оьздангаллин а регионан пачхьалкхашна юкъара гергарлонаш лелоран коьрта роль ловзо.

Этнологин агӀора, гӀажарийн маттахь «овхӀан» боху терминах пуштунаш олу. И термин яьржаш ю тӀехь-тӀехьа ОвхӀанан арахьа, хӀунда аьлчи пуштунийн тайпанийн уьйр тахана уггар а лараме ю оцу пачхьалкхехь, шен барамца а, политикан агӀо а.

Цул сов, цуо билгалдоккху:
И этнически тоба «Avagānā» цӀарца дуьххьара хьахийна хӀиндера астронома  VI-гӀа бӀешо долалуш бинчу «Brihat-samhita» балхехь.

И хаам тӀечӀагӀбеш бу пуштунийн литературехь, масала, XVII-гӀа бӀешеран пуштунийн маттахь яздеш хиллачу назманчин Хаттак Хушаль-ханан белхашкахь:

Иштта, 1808 шарахь ОвхӀанехь британийн дипломатийн мисси коьртехь хиллачу сэр Элфинстон Монстюарта, шен жайнехь «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» яздора, шеш овхӀанаш теша Бану Исраилан тайпанах хиларх, шайн юьхьиг Юсупан кхоалгӀачу кӀантах ОвхӀанах йолаяларх. Циггахь Эльфинстона яздо и теори бакъ ца хилар а, цуьнан делил ца хилар а.

XIX бӀешарахь и цӀе лелайора деккъа пуштунийн латтанаша, ткъа оццу хенахь пачхьалкх евзаш яра Къабулан пачхьалкх цӀарах. Пачхьалкхан кхечу дакъошкахь историн цхьацца муьрашкахь яра йозуш йоцу пачхьалкхаш, масала, ХVIII бӀешо чекхдолуш XIX бӀешо долалуш хилла йолу Балхе Пачхьалкх.

ТӀеххьара, пачхьалкхан Ӏедал шордина, цхьана карадерзийна даьлчи, овхӀанийн куьйгалхоша тӀеийцира «ОвхӀанистан» шайн пачхьалкхана. «ОвхӀанистан» шайолу пачхьалкхан цӀе санна хьахийна 1857 шарахь Энгельс Фридриха, цунах официальни цӀе хилира, 1919 шарахь Йоккхабританех паргӀатъяьллачул тӀехьа пачхьалкх дуьненан юкъараллаша къобалйича, и цӀе чӀагӀйира 1923 шеран ОвхӀанийн Конституци тӀехь.

ОвхӀан лаьтта ГӀажарийн лам-акъарин къилбаседа-малхбален декъа тӀехь. Алсама долу мехкан дакъа лаьмнаш ду, царна юкъахь йолу атагӀаш а ю.

Маьхкан къилбехьа ю Бактрийн аре, оцуна тӀехь лаьтта гӀум-сазлаьттах йолу гӀум-аре, иза Кхаракумийн чеккхе ю. Къилбехьа а, малхбалехьа цунна гуо бина лаьмнийн системаш: Паропамиз, шин рогӀах лаьтташ йолу — Сафедкох (=КӀайн лаьмнаш), Сиахкох (=Ӏаьржа лаьмнаш), кхин а Гиндукуш.

Къилбехьа ду ЮккъераовхӀан лаьмнаш а, Газни-Кандагаран чӀаплам а. Малхбузехь, Иранан дозанца, лаьтта акъари Наомид (=бӀарздаларан гӀум-аре) а, Систан кӀаг а. Йисттера къилбе дӀалоцу Гауди-Зира кӀагго, сазлаьттан-тӀоьнан гӀум-арено Дашти-Маргос (=валаран гӀум-аре), Гармсер а, Регистан а гӀум-аренаш.

Гиндукушан малхбузехьа лаьтта 3000-4000 м локхалла йолу лам-акъари Хазараджат. Пакистанан дозанца бу пачхьалкхан уггар лекха лам Ношак, шен локхалла 7492 м а йолуш болу.

ОвхӀанехь субтропикийн континентан климат ю, Ӏа шила ду, ткъа аьхке екъий, йовхий ю. Температуран а, йочанийн а юккъера барам хийцало локхалле хьаьжна: Ӏай +8 тӀиера −20 °C тӀе а, кхин лахара а, аьхка +32 тӀиера 0 °C тӀе кхаччалц. ГӀум аренашкахь 40-50 мм йочанаш хуьлу шарахь, ткъа чӀаплаьмнашкахь — 200—250 мм, Гиндукушан мох кхета басешкахь 400—600 мм, ОвхӀанан къилба-малхбалехь, ХӀиндин океанан тӀиера муссонаш кхочучахь, 800 мм гергга. Максимум йочанаш хуьлу Ӏай а, бӀаьста а. 3,000-5,000 м лакхахь лайн чкъор лаьтта 6-8 баттахь, кхин а лакхахь — шалаьмнаш ду.

ОвхӀан дукхахберг Альпийн-Гималайн лелачу асан тӀехь бу, Туранан платформан къилбан дозанехь йолу Бактрийн аре йоцург.

Охьадоьду хиш, ХӀинд хих кхеташ долу Къабул доцург, хӀордах ца кхета. Уггар доккханиг царех мехкан къилба дозанца охьадоьду Амударья ду, хи дуьллуш дӀасадоккхуш Герируд а, Гильменд а ду. Уьш Фарахруд, Хашруд, Харутруд хишца кхета Систан кӀаг чу, цу чохь кхуллу Хамун цӀе йолу цхьа тоба теза хин Ӏаьмнаш. Охьадоьду хиш схьадовлу шалаьмнашкара. Аренан хиш бӀаьста деста, ткъа аьхка лекъа. Ломан хишца алссама гидроэнергоницкъ бу. Дукхаха йолу кӀошташкахь шайн хьашташна а, латтан хи дилла а лаьттан бухара хиш бен дац.

ОхӀанан лаьттан кийра пайден маьӀданех буьззина бу, амма уьш доху меттигаш таяр ледара ду, тӀекхача халчу ломан кӀошташкахь хиларна.

ТӀулган кӀора а, мехала металлаш а, бериллий маьӀда а, саьнгал а, туьха а, шагатӀулг а, лазурит а, барит а, целестин а ду лаьттан кийрахь. Йолуш ю маьхкдаьтта, Ӏаламан газ, гипс доллу меттигаш. Теллана цӀестан, эчиган, марганцан маьӀданаш.

Къабул уллора Айнак олу цӀаста доллу меттиг лору Евразехь уггар а йоккха (тӀаьхьалона 240 млн т. гергга маьӀда ду шеца 2,3 % цӀаста а долуш (мах хадийна 2006 ш.), Къабулана гена йоцуш ю эчиган маьӀда доллу меттиг Хьаджигек (тӀаьхьалона 428 млн т. гергга маьӀда ду шеца 62-68 % эчиг а долуш), иза лору уггар а йоккху къилбаазин регионехь.

ОвхӀан шира историн пачхьалкх ю. Дуьххьара нах ОвхӀан махка охьахевшина, лаххара а 5000 шо хьалха. Дуьненахь хьалхачарех яртийн юкъараллаш оцу регионехь яра.

Ӏилманчашна хетарехь, гӀажараш лелош долу цӀеран дин (зороастризм), кхолладелла ОвхӀан махкахь 1800—800 шерашкахь вайн эрал хьалха, ткъа Заратуштра ваха а ваьхна, вала а вела Балхахь. Ширачу малхбалерчу гӀажарийн меттанашкахь, масала, авестийн маттахь, къамел дора оцу регионехь зороастризм тоеллачу хенахь. VI бӀешерашна юккъахь вайн эрал хьалха, Ахеменидаш юкъбалийра ОвхӀан шайн Персин империна.

Ахеменидийн импери 330 шарахь вайн эрал хьалха юьйжира Македонийн Искандаран ницкъаца, ткъа ОвхӀан цуьнан империн юкъа ягӀара. Македонийн Искандаран импери йоьханчул тӀехьа ОвхӀан оцу регионехь вайн эрал хьаха 305 шо кхаччалц доладеш хиллаболу Селевкидийн пачхьалкъан дакъа хилира. Буддизм дин коьрте деара оцу регионехь.

Цул тӀехьа регион Грекийн-бактрийн пачхьалкхан дакъа хилира. ХӀиндийн-грекаш бохийра скифаш, ОвхӀан махкара лаьхкира вайн эрал хьалха II-гӀа бӀешераш чекхдовлуш.
Грекийн-бактрийн пачхьалкх лаьттира вайн эрал хьалха 125 ш. кхаччалц.

I бӀешарахь Парфянийн империино караберзийра ОвхӀан. II бӀешерашна юккъахь а, чекхдовлуш а Кушанийн импери центр ОвхӀан махкахь а йолуш, буддийн оьздангаллин тӀехоьттира. Кушанаш бохийра Сасанидаш III бӀешарахь. Цхьаболчу куьйгалхоша шайх кушанаш олура (ткъа махаъара, Сасанидаш куьйгалла дира, лаххара а, оцу регионан декъан). ТӀеххьара а, кушанаш халлакбира гуннаша, церан меттиг, шайн рогӀехь, дӀалецира эфталиташ, V бӀешеран хьалхпарчу декъехь оцу регионехь шайн пачхьалкх коьллина болчу. Эфталиташ бохийра Тюркийн каганатан эскарша 557 шарахь. Амма, эфталиташан а, кушанийн а тӀехьешна аьтту белира жима пачхьалкх Къабулистан кхолла, тӀехьуо Саффаридийн бусулба куьйгалхоша схьабаьккхира мохк, цул тӀехьа Саманидийн а, Газневидийн пачхьалкхашна юкъах хилира иза.

Оцу муьрехь ОвхӀан мехкан юккъехь Бамианийн тогӀена чохь кхоьллира буддийн килсийн комплексан юкъайогӀу Буддин Бамианийн ж1араш, церан хан 6 бӀешо ю, уьш хӀиндийн исбаьхьалла Гандхара юкъара ю, ткъа бахархоша буьйцура Гандхарийн (мотт), иза хӀиндийн меттан Деванагарин цхьа кеп ю.

бӀешарахь малхбуза ОвхӀан Ӏаьрбаша схьабаьккхана, чу шайн оьздангалла а, ислам дин а деана. Амма ислам чагӀ бӀешарахь бен ца делла, регион Саманидийн импери юкъа ягӀча.

бӀешарахь махка Юккъера Азера баьхкира прототюркаш (тюркийн дай). ОвхӀан махкахь кхоллаелира Газневидийн импери (коьрта шахьар Газни), шена юкъахь Иранан, Юккъера Азин, ХӀиндин дакъош долуш. Тодала дуьйлира Ӏилма а, оьздангалла а.

XII бӀешарахь чӀагӀъелира, шайн Ӏедал кӀелахь ОвхӀан а, лулара лаьттанаш а вовшахтоьхна, меттигера овхӀанан династи Гуридаш. бӀешераш долалуш Гуридийн пачхьалкх къарйира Хорезмо.

XIII бӀешарахь регионан тӀелетира Чингисханан монголийн бӀо. ОвхӀан юкъабахара Монголийн империн, оцу махкахь лаьттира Куртийн династин монголийн кӀелара пачхьалкх. ОвхӀан Хулагуидийн пачхьалкх а, Чагатайн улус а олучу монголийн шина улусан дозанехь бара. XIV бӀешеран шолгӀа декъехь ОвхӀан АстагӀа Тимаран империн юкъахь яра, ткъа иза велча кхузахь куьйгаллехь бара цуьнан тӀаьхьенаш, царех гӀараваьлларг моголийн Сийлахь Импери кхоьллина волу Къабулан эмир Бабур ву.

XVI — бӀешерашкахь ОвхӀан къийсира Сефевидийн Ирано а, ХӀиндера моголийн Сийлахь Империно а.

XVIII бӀешарахь ОвхӀанан мохк туркойн Сефевидийн Персийн импери юкъахь хилла. Перси гӀелъелча, масех гӀаттам а бича овхӀанийн кхолла аьтту белира цхьа могӀа элийн мехкаш — Кандагарийн а, Гератийн а. Кандагарийн элийн мохк бара Мир Вайсас кхоьллина пуштунийн Хотаки династин Ӏедал кӀелахь. шарахь овхӀанийн эскарш тӀелетира Сефевидана, кхин тӀе церан коьрта шахьар Исфахан схьа а яьккхира, амма тӀаьхьа иэшам хилира Надир-шахера.

Надир-шаха шен Ӏедал даржийра ОвхӀан махкахь, амма цуьнан Ӏедал гӀийла хилира, иза веллачул тӀаьхьа шарахь Сефевидийн импери юьйхира.

Дурранийн импери коьллина Кандагарехь 1747 шарахь тӀеман баьччо Ахьмад-шаха Дурранис. Иза яра дуьххьарлера шаболу овхӀанийн мехкаш вовшех тоьхна коьллина овхӀанийн пачхьалкх. Амма цул тӀаьха цуьнан болх дӀакхоьхьучара импери йохийна масех пачхьалкх кхоьллира — Пешаварийн, Къабулан, Кандагаран, Гератан.

Шен Евразин юккъахь стратегин латтар бахьанехь, ОвхӀан махках къийсаман арие хуьлу оцу хенан шина онда пачхьалкхашна Британийн, Российн имперешна юкъахь. Оцу къийсамна цӀе елира «Доккха ловзар». Ӏалашо ОвхӀан мехкан доладар йолуш, Британийн империно цхьа могӀа тӀемаш бира, амма, тӀеххьара а, 1919 шеран 19 августехь ОвхӀан бозуш цахиларх дери дан дийзира.

Дипломатин гергарло ду Российн Федерацийца (гергарло хоьттина РСФСРца 1919 шарахь — ОвхӀан пачхьаллла яра РСФСР йозаш цахиларах дери дина хьалхара пачхьалкх).

Цуьндела советийн куьйгалхоша барт бира Амин дӀаваккха, коммунистийн правительство мостагӀашца лараялийта ОвхӀане эскар а дагӀийтара.  ССРС юкъагӀоьртира, хӀинца боьдуш болчу, чоьхьарчу тӀаман. АЦШ официалан позици: ССРС ОвхӀанан тӀе а летта иза дӀалаьцна. Президентан гӀалин советийн леррина эскар тӀелеташ Амин вийначул тӀехьа, Революцин кхеташонан председателан дарж дӀалецира Парчам фракцин коьрто Кармаль Бабрака.

Советийн эскаршца тӀом буора овхӀанийн муджахидаш. Цхьана хенахь царна гӀо дора финансашца а, герзашца а (дӀасалелон ракетийн комплекс «Стингер») АЦШ, Цийс, кхин а цхьа могӀа пачхьалкхаш а. Цасоццуш йолчу доьхьалоно ССРС куьйгалхошга ОвхӀанера эскарш арадаха дийзийтара.

ТӀалибийн Ӏедал доьжначул тӀехьа кхайкхира хӀинцалера Исламан Республика ОвхӀан. 2001 шеран декабрехь Боннан конференцехь овхӀанийн политикахо Карзай Хьамид хоттийра Ӏедал хотталц йолчу ОвхӀанийн администрацийн коьрте. 2002 шеран июнехь Лойя джиргас (ОвхӀанан массо а къаьмнийн, тайпанийн, тобанийн тхьамданийн Лакхара кхеташо) хаьржира иза цхьана хана мехкан президент. 2004 шарахь тӀеийцира керла Конституци, дӀабаьхьира дуьххьарлера президентан харжамаш, цигахь туьйлира Карзай Хьамид.

Тахана мехкан коьртехь ву Гани Ашраф (2014 ш. дуьйна).

Мухха делахь а, махкахь хьалха санна дӀабоьдуш бу чоьхьара тӀом, амма оцу декъахь бу ОвхӀанера Кхерамазаллин гӀоьнна кхоьллина Дуьненан юкъара ницкъаш (ISAF).

ХӀинцалера байракх тӀеэцна 2004 шарахь. Байрак тӀехь го лакхара охьа Ӏаьржа-цӀе-баьццара басара кхо могӀа, юккъахь (цӀе могӀанан юккъахь) йиллина ОвхӀан пачхьалкхан эмблема. Ӏаьржа басо гойту историйн хьалхе — британийн колонизаторашца хилла тӀемаш, цӀе — паргӀатонна Ӏанийна долу цӀий, баьццара — исламан Ӏадатехь болу бос. Байракхан барам — 7:10.

ОвхӀанан ХӀост (Къоман эмблема) ю пачхьалкх кхоьллинчу хенахь дуьйна. ХӀостан тӀехь го гуонаха кан болу минбарца маьждиг. Маьждиган тӀетоьхна шиъ ОвхӀанан байракх. Лакхахьа го маьлхан зӀаьнаршца серла даьккхина Шахадат — ислам динан символ, оцу бухахь хоттийна такбир (йоза «АллахӀ воккха ву»). Маьждиг кӀелахь бусулба рузманца долу терахь 1298 шо ду, 1919 шо ду григориански рузманца, пачхьалкх паргӀатъяьлла яьлла хан ю иза. ХӀост ОвхӀанан байракх тӀехь а ю.

Таханлера шатлакхан илли тӀеэцна 2006 шеран май баттахь. Шатлакхан иллин дешнаш пуштунийн маттахь ду, оцу юкъахь такбир («АллахӀ воккха ву») а ду, иштта ОвхӀанехь мел деха къаьмнийн цӀераш а йоху оцу юкъахь.

Президент ву пачхьалкхан ТӀеман ницкъийн Лакхара баьчча, цуо кхуллу правительство, хоржу (шина хенал сов ца хилчхьана) деа шеран массара а къайлаха кхаж тосуш. 2009 шарахь, кхечу пачхьалкхийн карахь йоллушехь, ОвхӀанан президент хаьржира Карзай Хьамид. 2014 ш. сентябрехь ОвхӀанан президент хаьржина Ахьмадзай Ашраф Гани.

Правительствон корта бу Президент, Парламентан пурбанца кабинетан декъашхой хиттош волу. Правительствон карахь ю бюджет, законийн проекташ, нормативаш, инструкцеш кхин дӀа а. Правительствехь 27 стаг ву.

Законкхолларан Ӏедалан лакхара меже Парламент ю. ОвхӀан махкахь цунах олу Маджлес-е мелли олу, иза лаьтта лакхара (Мишрану джирга), лахара (Волеси джирга) палатех. Лакхара палатехь 249 депутат ву, уьш хоржу дуьххьара а, массара а дакъалоцуш болу къайлаха харжамашкахь деа шеран.

ОвхӀанан суьдан система йозуш яц пачхьалкхан Ӏедалах. ХӀинца, 2001 шеран Боннера барт кхочушбархьама, пачхьалкх цхьана хенан юхайирзина 1964 шеран суьдан системе, оцу юкъахь Ӏадатийн шариӀатан бакъо иэйелла европийн бакъонийн системан элементашца. Оцу юкъахь къастийна билгалдаьккхина шариӀатан хьесап доццушехь, билгала дина, законаш исламан коьрта бӀогӀешна дуьхьал хила ца дезар.

Пачхьалкхийн куьйгаллин лакхарчу меженашкахь ю Ӏедалан Ӏадатийн меже — Лойя джирга («Беза гулам», «Лакхара кхеташо»), оцу юкъа богӀу парламентан шинне а палатийн декъашхой а, провинцийн округийн кхеташон председателаш а.

Низам лардаран меженаш лаьтта, 2010 шарахь 90 000 стаг гергга йолчу, ОвхӀанан Къоман Полициех.

Чоьхьара тӀом бахьанехь полицин декхарш кхочуш до эскан тобанаш. Коррупци а, йоза-дешар цахаар а полицешна юкъахь, белхалошна юкъахь лакхарчу тӀегӀантӀехь лаьтта. Полицийн тобанаш кечъеш ю НАТОн инструкторша.

ХӀинца а махкахь боьдуш бу АЦШ а, НАТО а дакъалоцу чоьхьара тӀом. 2001 шо чекхдолуш Къаьмнаш Вовшехтоьхна Кхолламан Кхерамазаллин Кхеташоно Дуьненан юкъара кхерамазаллин гӀоьнна болу ницкъаш (ИСАФ) кхолла пурба делира. И тоба ю НАТОн эскаршан юкъара. Цара дакъалоцу президентан Карзай Хьамидан правительстван гӀодарехь а, махкахь коьрта инфраструктура меттахотторехь а. 2005 шарахь АЦШс а, ОвхӀана а куьг яздира шина а пачхьалкхан стратегин доттагӀаллин тӀехь барт барехь а, и гергарло ехачу хана хиларехь а. Оццу хенахь, дуьненанюкъара юкъараллаш пачхьалкх метта хотто масех миллиард доллар делира.

ОвхӀан унитаран пачхьалкх ю, административан декъадалар ду 34 провинцина (вилаят, velāyat), уьш, шайн рогӀехь, кӀошташна екъало.

ОвхӀанан таханлера тӀеман ницкъаш юхакхоьллина АЦШ а, НАТО а инструкторийн гӀоьнца. 2010 шеран январь баттахь тӀеман ницкъийн барам — 108 000 стаг. 2014 шарахь ойла яра церан барам 260 000 стаге кхачо.

ТӀеман ницкъаш декъало ОвхӀанан къоман эскарний (ОКЪЭ), ОвхӀанан къоман хӀаваан корпусний. ОКЪЭ лаьтта корпусех, уьш екъало бригадашна а, батальонашна а. Иштта, ОКЪЭ юкъайогӀу леррина кхоьллина батальон а.

ОКЪЭ тӀеман гӀирсах долу деза герз — дукхаха дерг, ССРС дина ду, ирсан кхаьчна ОДР ТӀН — БМП-1, БТР-60, БТР-80, танкаш Т-55, Т-62, кхин а АЦШ — гӀашлойн тӀеман машенаш M-113 а, Humvee а.

ТӀеман-хӀаваан ницкъаш лаьтта ОвхӀанан Къоман хӀаваан корпусах. Цуьнан герзах ду, коьртаниш, советаш дина вертолёташ — Ми-8, Ми-17, Ми-24, иштта чехословацкин Ӏаморан кеманаш L-39.

ОвхӀан чӀогӀа къиен пачхьалкх ю, йозаш ю кхечу пачхьалкхийн гӀоьнех (2009 шарахь 2,6 млрд долл., ткъа пачхьалкхан бюджет 3,3 млрд долл. бен яц).

ЧВБ 2009 шарахь цхьана синна 800 долл. кхочу (рицкъ эцадаларехь дуьненахь 219-гӀа меттигехь ю).

Болхбечарех 78 % юьртабахамехь (31 % ЧВБ) бу, 6 % промышленностехь (26 % ЧВБ) бу, 16 % хьашташкхочушдарав сферехь (43 % ВВП) бу. Болх ца хиларан барам — 35 % (2008 шарахь).

Юьртабахаман рицкъ — опиум, ялта, стоьмаш, бӀараш; тӀаргӀа, не1.

Промышленностан рицкъ — барзакъ, саба, мача, удобрени, цеманц; кузаш; газ, кӀора, цӀеста.

Экспорт — 0,6 млрд долл. (2008, къайлаха йина экспорт йоцуш): опиум, стоьмаш, бӀараш, кузаш, тӀаргӀа, холхаз, мехала а, ахмехала а тӀулгаш.

Импорт — 5,3 млрд долл. (2008 ш.): промышленностан рицкъ, дуург, текстиль, маьхкдаьтта, маьхкдаьттан рицкъ.

АЦШ а, НАТО а эскаш чудаьхкинчул тӀехьа наркотикаш яр совделира мосийттаз, (цитата — наркотикаш яр хӀора шарахь шозза тӀекхета). Къаьсттина (немцойн политик) — наркотикаш яр совделира ОвхӀанера тӀом НАТО куьйга кӀелахь болуш 40-за (2001—2014), кхечу хаамашца 2001—2008 шерашкахь ОвхӀанехь 2-2,5-за совделира опиаташ яр а, героин дар а. Тахана юккъера Росси а, ЕС пачхьалкхаш а ю ОвхӀанера догӀучу героинах балехьъерг. Билгалла доккху, тӀеххьарлера итт шарахь Россехь цӀеххьана тӀекхетна наркотикаш лелор ОвхӀанера наркотрафик бахьанехь хилар.

UNODC хаамашца, ОвхӀанехь кхиайо 90 % сов дуьненан базаре кхочушйолу опиум. Опиумийн плантацийн майда 193 эзар гектар ю. ОвхӀанийн «наркобаронийн» 2007 шарахь хилла пайда 3 млрд долл. совбаьлла (иза, тайп-тайпана мах хадорца, ОвхӀанан официальни ЧВБ 10 % тӀиера 15 % кхаччалц бу). ОвхӀанехь дийначу опийн петӀаматан майда хӀинца сов ду Колумбиера, Перура, Боливиера цхьана кокин майданалла а.

Цуьнца цхьана, Карзай Хьамидан правительствос доладечу, къилбаседехьа а, юккъехь а, ца кхиадо 20 % бен овхӀанийн опиуман петӀамат, ткъа дисина дакъа — къилбан провинцешкара Пакистанан дозанехь — НАТОн эскарш а, тӀалибаш а лелачу зонехь. Наркотикаш яран коьрта юкъ — Гильменд ю, и провинции ТӀалибанан бен бу, где площадь посадок составила 103 тыс. га
.

ОвхӀан ю ОвхӀанера Кхерамазаллин гӀоьнна кхоьллина Дуьненан юкъара ницкъашна (ISAF) куьйга кӀелахь (АЦШ церан жоьпалле дӀаелла тӀеман операцеш чекхъевлчи), амма дуьненан юкъара ницкъийн аьтту ца болу шаболу ОвхӀан мехкан доладан, церан куьг кхочу меттиг Къабул а, цуьнан йисташ а ю.

Къаьмнаш Вовшехтоьхна Кхолламан (ООН) терхьашца, 90 % гергга Европе йогӀу наркотикаш ОвхӀанера схьайовлар ду. ISAF, шен агӀора, дешнашца кхайкхадо, шайн эскарша машар латторхьама, ОвхӀанехь операцеш яр, ОвхӀанан правительствон наркобала дӀабоккхуш гӀодан шеш кийча хилар. Ткъа иза бен церан дуьхьанцалера дуьйна Ӏалашо а яцара.

ПетӀамат кхиадар бен, дукха хьолахь, овхӀанен ахархойн тӀедан хӀума дац.

ОвхӀан — дуьненахь уггар а дукха опиум киориг бу; петӀамат кхиадар 22 % лагӀделла 157 000 гектаре кхаьчна 2008 ш., амма шен историн лакхарчу барамехь лаьтта; 2008 шарахь уьш кхио дика ца хиллачу денца гулдина опийн барам охьабаьлла 5500 тонне, 31 % ю 2007 шерца дуьстича. Шаерг кечйича 648 тонн гергга цӀена героин дердара цунах. Массанхьара коррупцино а, пачхьалкхехь доцу низамо а новкъарло йо наркотикашца дов латто. Европехь а, Малхбален Азехь а духкуш долу дукхаха долу героинан дакъа ОвхӀанан опиумах (2008) деш ду.

Кхазакхстананан «Кхераман маххадоран тоба» цӀе йолчу консалтинган кхолламан директора Сатпаев Досыма тӀечӀагӀдина боху, наркотикаш йо ТӀалибан боламан дуьхьал йолу ОвхӀанан тобанаш. Царна гӀоьнна, НАТОс бӀаьргаш тӀекъуьйлу наркотикашца болу болх ца гархьама., Стенфордан университетан профессоро Бернстам Майкла, боху ТӀалибано наркотикаш ца магайора, лелочаран къиза та1зар а дора. Цуо НАТО бехке йо наркотикаш бахархошка лелаяйтарна.

НТФС хьаькамо Иванов Виктора Москвохахь конференцехь кхайкхийра барам боцуш героин дар дебар, опиуман петӀамат дийна майданаш 30-за совйовлар, оцуо регионехь йолу дуьненан юкъараллийн политика лартӀахь ца хилар гайтар.

Бахархойн барам — 28,4 млн (2009 ш. июлехь маххадор) 
Бахархой тӀекхетар (шарахь) — 2,6 % 
Дуьнен тӀебовлар — 45,5 стаг 1000 юкъахь (дуьненахь 5-гӀа меттиг) 
Балар — 19,2 стаг 1000 юкъара (дуьненахь 8-гӀа меттиг) 
Цхьана зудчунна беран барам — 6,5 бер зудчунна (дуьненахь 4-гӀа меттиг) 
Бераллехь балар — 247 бер 1000 юкъара (дуьненахь 1-ра меттиг) 
Бахаран юккъера барам — 44,6 шо (дуьненахь 214-гӀа меттиг) 
ГӀалийн бахархой — 24 % 
Йоза хаар — 43 % божарий, 12 % зударий (маххадийна 2000 шарахь)

ОвхӀан махкахь дукха къаьмнаш ду. Цуьнан бахархой тайп-тайпан меттанийн доьзалера этносийн тобанера бу — иранан, тюркийн, кхин дӀа а. 
Уггара алсама этносин тоба ю пуштунаш — барам бахархойх 39,4-42 %. ШолгӀаниг — таджикаш — 33-38 %. КхоалгӀа тоба — хазарейш — 8-10 %. ДоьалгӀа этносин тоба — узбекаш — 6-9,2 %. КӀезиг йолу этносан тобанаш — аймакхаш 4,3-10 %, туркменаш 1-3 %, белуджеш 0,5-2 %. Кхин этносийн тобанаш, царна юкъахь кхазакхийн Сиргели тайпа а, 1-4 % ю.

ОвхӀан шира истории йолуш бу. Иза ларйина вайн дене кхаччалц шайн меттанашца а, холламашца а. Амма дуккха а историйн холламаш бохийра тӀамехь. Бамиан провинцехь Буддин гӀарабаьлла болу шиъ холлам халлакбира «Т1алибан» боламо, уьш цӀу дин лелочеран жӀараш ю аьлла. Кхин гӀарабевлла архитектуран холламаш бу Кандагар, Газни, Балх гӀаланашкахь. Хари хин тогӀера Джамин момсар юкъаялийна ЮНЕСКО Дуьненан т1аьхьен объекташна. Мухьаммад пайхӀамаран (Делера салам хуьлда цунна) оба ларъеш ю Кандагар гӀалара Халх Шарипехь.

Бузкаши — овхӀан къоман спорт. Бере бекъна бу шина декъе, арахь ловзу, хӀора тоба гӀерта схьа а яьккхина газана цӀока шайгахь сацо. ОвхӀан махкара девлла ОвхӀанан жен жӀалеш.

Йоза хааран барам чӀогӀа лахар делахь а, персин классикан поэзи ОвхӀанан оьздангаллехь коьрта роль ловзош ю. Поэзи даиман а яра дешарна коьртехь Иранехь а, ОвхӀанехь а. Цунна иза оьздангаллех дӀаийна. Персин оьздангалла хьалха санна боккха Ӏаткъам беш ю ОвхӀанан оьздангаллин. «МушаӀара» цӀарца девзаш долу къевлина назманчийн къийсадаларш сих-сиха дӀахьо халкъехь а. ХӀора цӀачохь аьлча санна, доьшуш дацахь а, ду цхьаъ, я масех байтийн жайна.

Парси меттан малхбален диалект шуьйра евза «дари» цӀарца. Ша и цӀе схьаяьлла «парси-э дербари» («паччахьан грнхьара парси»). Шира цӀе «дари» — парси меттана дуьххьарлерчарех цхьаъ ю — карлаяьккхина 1964 шеран ОвхӀанан Конституцино, «овхӀанаша шайн мохк меттан ага ларар гойтуш».

Коьрта дин ду ислам — иза лелош бу 99 % бахархой. Дукхаха берш суннийн охлера ханафийн мазхӀабера бу; 19 % кхоччуш бахархой шиӀийш бу.

ОвхӀанехь болчу керстанаш (30 эзар) кхечу мехкашкара бу. Керста динан йоккхаха йолу агӀо лору протестантизм. 2000 шарахь ОвхӀанехь яра 240 протестантийн тобанаш, царех 124 яра пятидесятникийн. Дуьненан юкъара керстачеран диканиш даран «Open Doors» кхолламан талламан жамӀашца 2015 шарахь керстачаран гӀело ярехь ОвхӀан 5-га меттигехь ю.

Махкахь бу бахаи динехь берш (15 эзар), хӀиндин динехь берш (10 эзар), сик’хаш, цӀеран динехь берш, кхин дӀа а.

Пачхьалкхан телерадиокомпани — RTA (Radio Television Afghanistan, رادیو تلویزیون ملی افغانستان), юкъадогӀу RTA TV телеканал а, Radio Kabul радиостанци а.

ОвхӀан бу  сахьтан асанехь. Аьхкен хан тӀе ОвхӀан ца йолу.




#Article 33: Шахбулатов, Аднан Маккаевич (182 words)


Аднан Маккаевич Шахбулатов (1937 шеран 25 ноябрь, Хьалха-Марта, Нохч-ГӀалгӀайн АССР — 1992 шеран 4 июнь) — нохчийн композитор, РСФСР искусстван Сийлахь гӀуллакххо, М. И. Глинкин цӀарах долу Пачхьалкхан совгӀатан лауреат, Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат.

Цо чекхъяккхира Алма-Атан музыкан школа. Цул тӀаьхьа иза Алма-Атан музыкан училище деша вахара. 2-гӀа курсехь доьшуш хенахь иза Соьлжа-ГӀалин музыкан училище деша веара. ТӀаккха цо чекхъяккхира Гнесинийн цӀарах йолу Пачхьалкхан музыкан а, хьехархойн институт.

СССР композиторан бертан декъашхо; Нохч-ГӀалгӀайн АССР композиторийн бертан хьалхара председатель; нохчийн а, гӀалгӀайн а эстрадан а, симфонин а, камеран а музыкин бухбиллинарг;
Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан телевиденин а, радион а компанин симфонин оркестран куьйгалхо; хӀора шарахь хуьлу «ДоттагӀалин пластинка» цӀе йолу Къилбаседера Кавказан къона композиторийн конкурсан бухбиллинарг а, жюрин декъашхо а.

РСФСР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР исбаьхьаллин Сийлахь гӀуллакххо, Ленинан комсомолан совгӀатан лауреат, Глинкин цӀарах долу РСФСР пачхьалкхан совгӀатан лауреат.

А. М. Шахбулатовс язйин 800 сов произведени (эшараш, сюиташ, пьесаш, сонаташ, романсаш, кантаташ, театран лерина произведениш) Лермонтован, Магальянесан, Лоркан, Рубцован, Ахматован, Чахкиеван, Дикаеван, Кусаеван а, кхиболу поэтийн байташна.

кхибераш а.

А. М. Шахбулатован цӀе тиллина:

ХӀора шеран ноябрехь нохчийн телевиденис а, радиос а, Соьлжа-ГӀалин театран а, концертан а залехь хуьлу Шахбулатован лерина денош.




#Article 34: АллахӀ (344 words)


АллахӀ ( ) — бусалба дин исламан цхьаъ волу, бакъ а волу Дела ву, дуьне а, маликаш, джиннаш, адамаш а кхоьллинарг ву иза, къематдийнан паччахь а ву. АллахӀ-дала шен Дин чӀагӀдеш ваийтина ву Мухьаммад пайхамар .

Доца ислам-динан билгалонан шахӀадат ду: «Цхьа дела вац, АллахӀ воцург, Делан элча Мухьаммад ву».

Мухьаммад пайхамара  аьлла: «АллахӀ-делан дезткъе ткъесна цӀе ю, бӀе йоцург, уьш хиинарг ялсамани гӀур ву».

АллахӀ ву стигал а, латта а кхоьллинарг. АллахӀ-дала аьлла: «Ша кхоьллина ма-дац маликаш, джиннаш, адамаш а шена лолалла дайта бен». АллахӀ ву ша воцург кхин дела а воцуш, уггаре хаза цӀераш ерг а. Адамийн декхар ду, АллахӀан лолалла дар а, ламазаш дар а, гӀо дехар а, иманехь нисдар а. АллахӀ-дала шега адамо цадехча, ша оьгӀазвоьду боху. АллахӀан уллехь дерш маликаш ду: Джабраиль, Ӏазраиль, Исрапиль, Малик, Ризван а кхидерш. АллахӀ дуьххьара шен бакъ долу дин делларг ИбраьхӀим пайхамар  ву. ИбраьхӀиман дин, Маккахь юха дендинарг ву Мухьаммад. Массо а пайхамарийн дин, АллахӀан дин (ислам) хилла.

Мухьаммад дуьненчу вале, АллахӀ-дела лоруш хилла Маккахь болчара, амма делахь а, цара тӀулгаш а хилла шайн делой санна лоруш. Мухьаммадас царна АллахӀ цхьаъ хиларх гайтина.

Къуръан — иза АллахӀан дуьхьал дӀа къамел ду, Мухьаммад-пайхамаре дина дехар дара, Джабраиль маликехула. АллахӀ-дала ша хьахийна, шен сийлахь долчу къуръанехь:

Бакъдерг, сийлахь волчу АллахӀ-дала хьекъал кхоьллича, цунна тӀевирзина аьлла: «ДӀадерза оцу агӀор» — хьекъал дӀадирзина, «Вукха агӀор дӀадерза» — хьекъал дӀадирзина. ТӀаккха Сийлахь-АллахӀа аьлла: «Дуй боу ас, сайн сийлаллица, аса ца кхоьллина алсамо доккха кхоллар, хьо санна, хьо бахьанехь аса таӀзар дийр ду, хьо бахьанехь аса мах лур бу!».
Хьекъал бахьанехь адамах адам хилла. И хилла инзаре доккха АллахӀ-делан беркат. Адам, ша кхоьллинарг мила ву а цахууш, цуьнан омраш кхочуш ца деш верг а, хьекъале вац, нагахь санна-м, иза адамийн куьцах а вац.

Такбир ( — вазван) — исламехь: АллахӀ-дела вазвар ду, цуьнан дешнаш ду «АллахӀу акбар» (), Ӏаьрбийн маттара гоч дича, цуьнан маьӀна «АллахӀ-дела воккха ву» бохург ду. Такбир олу азан кхойкхучу хенахь, ламазехь, гӀурба дуьйш, зикр олучу хенахь а. «АллахӀу Акбар» аьлла фраза, масех пачхьалкхан байракхан тӀехь яздина ду.

АллахӀ цӀе Ӏаьрбийн маттахь санна язйо: гӀажарий а, урду а иштта дӀ.кх. меттанашкахь.




#Article 35: Нохчийн йоза (105 words)


lаьрбийн элпнашца XX-гIа бIешо доладалале нохчаш яздора Iаьрбийн элпнашца. lарбойн элпнаш леладина кху шерашкахь 1910, 1920 амма тlяхьарлера шарахь 1922 иза оьрсаша хийцитна шай тlелаьцна йолучу кирилицан элпашца, амма ле lарбой, ле кирил элпаш нохчийн метаца догlуш дац, яздаряхь, уьш мял хlитича ша долу далуш долу аз цахоттало оц кирила элпашца, оц масарял гlоле нохчийн меттаца догlаш долу элпнаш (Нохчийн элпаш 1925 шарахь) уьш ду латийн элпаш, оцу латийн элпнашца мялдолу олуш долу аз дlаязло. 

Nohçiyn élpaş 1925 şaraḣ 1925 шарахь Советан Iедало политикан бахьанаш хьалха даьхна, тIеийцира керла, латинийн бух тIехь йолу, нохчийн элапаш. Оцу элапашан авторш бара: X. Ошаев а, М. Сальмурзаев а.




#Article 36: Рузма (151 words)


Ру́зма ( — декхаран жайна: Ширчу Румехь декхархоша са лора календашкахь, беттан хьалхарчу деношкахь) — еха хенан юькъан лараран система, йоьзна стиглара догӀмаш леларан бух тӀаьхь: Маьлхан — маьлхан рузманашкахь, Беттан — беттан рузманашкахь, Маьлхан а, Беттан а цхьаьна хенахь йолу беттан-маьлхан рузманашкахь. Иштта рузма олу тӀаьхь билгалдаьхна Ӏиданаш долу шеран денош кӀиранашка а, беттанашка а декъначу испискех, денойн, кӀиранийн, беттанийн раж гойту, ткъа иштта кхин тайп-тайпанчу амалера хаамаш а болу рогӀера справкин арахецар.

Хьалхара рузманаш евлира чӀогӀа иэшарна рогӀера а, хир буй хуучу хенан-хӀоттаман а хьолашкахь. Набта-Плаяхь (Мисран таханлера мохк) вайн эрал 5 эз. шо хьалха ахкхерста даьхнийлелорхойн тайпанаша йира, хила тарло, хьалхара шеран «рузманан гуо», шо долалора Сириус седа гучубаьлчи. Оцу рузмано гӀодора тайпанан догӀан зама йола а, чекх а маца йолу, тӀаккха гӀум-аренан регионах даьхний дажо мегаш йолу сенъелла саванна хуьлура. Оцу хенахь гергга таханлера Германин махкахь кхоьллира Гозекан гуо, цуьнан бух бара Ӏай малх цӀа кхачаран тӀаьхь.




#Article 37: Шуотой (358 words)


Шу́отой (оьрсийн хьосташкахь бевза иштта шубуты, шибуты) — нохчийн ис тукхамах цхьа тукхам. Тукхаман юкъ лору Шуьйта кӀоштан юкъ йолу Шуьйта эвла.

Коьртаниг хевшина Шуьйтан кӀоштарчу эвланашкахь: Лакха-Варанда, Суьжа, Борзе, РегӀдукъа, Тумсой, Вашандара, Хьаьлкана, Горгачи, Улус-Керт, Доча-Борзе, Зонах, ДӀай, Нихалой, Пхьаьмта, ГӀуш-Корта, Бекум-кхелла, Ваьрде, Саьтта, Урдюхой, Юкерч-Келой , Хьал-Кела, Саной, Хьорсана, Жима Хьорсана, Шуьйта, Мус-Кхаьлла, Мусолт-Эвла, Хьакка. 

Иштта тукхаман векалш аренашкахь ехкина яккхий эвланаш, масала: Жима АтагӀа, Йоккха АтагӀа, Чуьйри-Эвла, Дуби-Эвла, Селман-Тевзана, ГӀойтӀа , ЧӀишка, Ярашмаьрда, ГӀой-Чу (СаӀдин-КӀотар), ГӀой-Йист.

Кхин а беха аренашкарчу эвланашкахь – Лаха Неврехь, Маканехь, Хаьмбин-Ирзехь, Шелахь.

Шуотой хьахийна 1621 шеран тептарехь, цу чохь боху «гӀумкийн, мержойн, шуотойн, чӀаьнтийн, гӀалгӀайн, мулкъойн, кхин а дуккха а ломан мехкашкара нах кийча бу ногӀашна дуьхьала вайца цхьаьна тӀом бан», «доьху Теркан оьрсийн воеводе гӀо лацар».

Я.З. Ахмадовс ялайо 1651 шарахь таркхойн шамхала Сурхайс а, Ӏаьндарин дас Казаналпа а цхьаьнатоьхна ницкъашна юкъахь шуотоша, Соьлжа тӀехь 700 гӀажарна дуьхьала, дакъа лацаран факт. Циггахь дуьйцу, 1651 ш. теркан воеводас хаийтина: «ЧӀаьнтийн а, ЧӀинхойн а, Зумсойн а, Вашиндаройн а тайпанаш… шуотошца цхьаьна барт бина» Теркан гӀале закъалтана нах белла, «куьйга кӀела» хилар гойтуш.

Иштта Я.З. Ахмадовс даладо 1658 шарахь тушинаш а, шуотоша а Кремлан Успенскан килсехь даздаран церемонехь Российн байӀат дарх. Цуо дуьйцу, 1659 шарахь тушинаш болийра боккха гӀаттам гӀажарашна дуьхьала КӀахетехь. Тарло цаьрца цхьаьна шуотой хилар а, хӀунда аьлчи тушинаша гуттаренна а оцу заманахь кхайкхадора шеш цхьаьна хилар.

У. Б. Далгата яздо: «Нохчийн дийцарша хьехаво кхо ваша: ГӀа, Ахо (я Аккхо), Шуото, берриг нохчийн дай хилча санна. Кхаа вешех Аккхох, Шуотох, ГӀах кхолладелла кхоъ юкъаралла: ГӀалгӀай, Аьккхий, Шуотой; хьалхарниг – Ӏаьс-хин лакхенашкахь, шолгӀаниг – Гихан лакхенашкахь, кхоалгӀаниг – Соьлжан геннашна ЧӀаьнтийн Органан а, Шарой Органаш а лакхенашкахь. Оцу кхаа юкъараллех адам дебарца а, керла мухажираш тӀекхетарца а малхбалехьа, малхбузехьа, къилбаседехьа даьржаш, кхолладелла кхин нохчийн тайпанаш. Ерриг цӀераш – Шуото, Аккхо, ГӀа – хилла тайпанийн тхьамданийн цӀераш; шайн цӀе цара дӀалаьцна мехкашна а тохкуш хилла». .

В. Пожидаевс яздо Турпал Нахчуон тӀаьхьенаша кхоьллира, шайн цӀераш техкина, юкъараллаш: Ичкерихой, Ӏовхой, ЧӀебарлой, Шуотой, Дзумсой, Кисташ, Цхьорой, Галай, ГӀалгӀай, Джейрахой, Ангушт.

М.А.Мамакаевс дийцарехь XIX бӀешарахь тукхам юкъадогӀура 10 тайп: Варандой, Вашиндарой, ГӀаттой, КІелой, Маьршой, Нижалой, Нихалой, Пхьамтой, Саьттой, Хьаккой. Дисина тайпанаш кхолладелла XIX бӀешарал тӀаьхьа.




#Article 38: Ӏовхой (961 words)


Ӏовхой — кхин цӀе  — нохчийн этнографин тоба, ширалехь дуьйна бехаш бу Теркан-ГӀойхин шина хин юкъехь. Нохчийн ламастехь лоруш бу этноиерархин тукхам санна.

Ӏовхой бехаш бу юккъерчу ДегӀастана Ӏовхойн, Хаси-Эвлан, Бабаюртан, Казбековн, Кизилюртан кӀоштанашкахь. Мотт — нохчийн меттан Ӏовхойн диалект. Дин — ислам.

Тайпанаш:
Барчхой, 
Билтой, 
Боной,
Ваьппий,
ГӀулой, 
Жей (Жевой), 
Зандакъой, 
ЗӀогой, 
Кевой, 
Кхархой, 
Къавстой (Къовстой)?,
Мержой,
Ноккхой (Нокхкхой), 
Овршой, 
Пхьарчхой, 
ЦӀечой,
ЦӀонтарой,
Чонтой,
Чунгарой,
ЧӀаьнтий,
Чхьарой, 
Шинрой,
Ӏаккой.

ХӀинцалерачу талламхошна Ӏовхойн махка Ӏовхой охьахевшина зама ца евза. Охьаховшар генара хилар гойту уггаре ширачу эвлан цӀеро — Ширча-Эвла/Ширча-Юрт. Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэто А. С. Сулеймановс чӀагӀдора, аренан хаамашца, цхьаьна могӀара Пхьарчхошка эвланца, юккъера бӀешерера эвла Ширча-Юрт яра уггаре шира Ӏовхой хевшина меттиг. Бахархой тӀекхетар бахьнехь нисса кхузара дӀасабаьржина ГӀой-хин, Теркан кӀошташка, Каспий-хӀорд тӀекхаччалц. Меттигера бахархой автохтонаш хилар гойту цӀенна нохчийн цӀераш хилар ерриг аьлчи санна нах бехачу меттигийн.

XVI—XVIII бӀешерашкахь Ширча-Юрт яра ломан кӀажера ГӀой-хин тӀиера Яьсси тӀекхаччалц уггаре яккхийчех Ӏовхойн эвла. Нохчийн Ӏилманчо, и.Ӏ.к. А. А. Адилсултановс дийцарехь, оцу муьрехь а эвлахь хилла ийна тайпанаш. Ширча-Эвла хьахайо XVII—XVIII бӀешерийн оьрсийн документашкахь йоккха юьрт Старый Окох (Шира Окох) аьлла.

Малхбузера тайпанаш охьахевшина мехкашкахь ширачу заманахь дуьйна даьхна, «авхат» цӀарца Геродота (вайн эрал V бӀешо) хьахийна долу нохчийн тайпа Iавхар. Цундела и тайпанаш кхуза дахкале хӀокху махкахь бехаш хила Ӏавхой цӀе йолу нохчий. Булан-Сухь, ГӀазар-гӀалахь, Бони-Эвлахь, Яман-Сухь археологашна карийначу вайн эрал III бӀешо хьалхара – вайн эрера хьалхарчу бӀешерийн материалаш дуьйцу, и латташ оцу муьрехь дӀалаьцна хилла нохчаша. Иштта ГIазар-ГIала кхоллаелла вайн эрал I бӀешо хьалха. IV бӀешарахь гӀалин гуонаха вал бира, цуо гойту аренашкара кхерам кхоллабалар. VII бӀешарахь гӀап юьйжира гӀазарийн ницкъаца, цара оцу меттигехь юьйгӀира шайн чӀагӀо. Амма меттигера Ӏовхойн бахархой ца бов, ткъа юкъабоьлху ГӀазарийн каганатан. Шеман хьост «Захари Риторан рузман тептаро» хьахадо овхар къам 555 шарахь.

Географ, этнограф, артиллерист, российн тӀеман гӀуллакххо, 1728 шарахь Каспийн бердан карта хӀоттийна волу Гербер Густава, яздина нохчий хьалха бехара Каспий-хӀорд тӀекхаччалц. И верси бакъйира 1785 шарахь историко Чулков Михаила а, 1800 шарахь инарлас Кнорринг Богдана а.

Гербер Густава яздо:

Нохчийн хӀусмаш хьалха яьржинера Ӏаьндарин гкргара лаьмнаш тӀиера Каспий-хӀорд тӀекхаччалц, амма цара гребенскан а, донан а гӀазакхашна даьхний а, говраш а лечкъош зулам дарна, 1718 шарахь масех эзар донан гӀазакхий хьажийра цига, цара дерриг церан латта дассийра, дукха нах байира.

Иштта хӀордайистте чӀара лаца богӀучу нохчех яздо немцойн оьрсийн гӀуллакхера новкъахочо а, натуралиста а Каспий-хӀордан йисттехь а, Нохчийн гӀайрен тӀехь а 1774 шо кхачале хилла волчу Гмелин Готлиба, цуо доьхкура гӀайренан цӀе Чечень нохчийн этнонимца. Географин Ӏилманийн докторо Поспелов Евгений Михайловича иштта бакъйо гӀайренан цӀеран нохчийн этнонимца йолу уьйр, ткъа историка Ровинский Дмитрийс иштта тидам бо гӀайренах «Чеченъ», лаьтташ йолу «Нохчий бехачу меттиган дуьхьала». Гмелина яздина лахарниг:

Зубов Платона нохчийн латтанех яздина хӀара:

Н. Семёновс яздина Баташ-Юрт а, Байрам-Эвл а лаьттачу асанехь ю 10 эвла, лаххара а ах нохчийн бахархой болу. Иштта Семёновс яздо дукхаха йолчу оцу нохчийн фамилеш бицбан кхиина ненан мотт.

Российн историка-малхбалеӀаморхочуьнца, кавказӀаморхочуьнца, археографца, археологца Берже Адольфца нохчаша дийхира Таркхойн шовхале тешаме стаг ваийта шайна аьлла, цуо дехарна жоп делира, тешаме стаг вахийтира Султа-Мотти, иза нохчаша охьахаийра Ширачу Аксайхь. Иштта гӀумкий дуьххьара гучубевлира нохчийн мехкашкахь. ГӀумкашна латташ лело бакъо ца елира Аксай хин аьтту бердашца бен, нохчаша дош даьккхира гӀумкашкара цкъан а Аксай хин дехьа бевр бац аьлла, амма хенан йохаллийца гӀумкийн аьтту белира жим-жима Нохчийн арие дӀалаца, иштта цунна цӀе кхечира ГӀумкийн арие аьлла.

XVI бӀешеран юккъехь Къилбаседа-малхбален Кавказехь Оьрсийн паччахьаллин Ӏаткъам тӀекхета болабелира, ян йолийра оьрсийн экспансин форпосташ — Теркан а, Соьлжан а чӀагӀонаш, цара тӀеберзабора цхьа могӀа меттигера феодалийн дай Москохан. XVI—XVII бӀешерашкахь оьрсийн документаш ло шортта хаамаш Ӏовхох (шираоьрсийн ококи) лаьцна, уьш беха  Ӏовхойн махкахь (шираоьрсийн Окоцкая земля), Москохан куьйга кӀиело тӀеэцна Теркан гӀалара Ӏовхойн юкъ олучу меттигера бахархой санна. Оьрсийн документашкахь башха меттиг лоцу ладаме волчу Ӏовхойн элин Ӏовхойн Ших-мирзан (1540? — 1596 шераш, гайтина цӀеран оьрсийн вариант) оьрсийн администрацица йолу уьйранаш. Тептаршца, XVI бӀешо чекхдолуш гӀумкийн элас нисса иза виер бахьана хилира церан цхьа дакъа Ӏовхойн махкара Теркан гӀала кхалхар.

Лулахошца долу девнаш а, ткъа иштта чӀагӀлуш болу Российн империн Ӏаткъамо а сих-сиха Ӏовхойн ярташ хӀаллакйора, церан бахархой байора. Тарло, ишттачу ярташкара дийна бисинарш дӀаболхара къорчу хьаннашка, цигахь кхоллалора шортта кӀотарш).

Ӏаьрбойн-гӀазарийн тӀемаш хиллачу муьрехь а, Къилбаседа Кавказехь Ӏаьрбийн экспанси йолуш а Ӏовхоша юкъаметтиг латтийна гӀазарашца. Ӏовхойн латташ тӀехь а тӀемаш хилла, меттигера дийцарш даладо мостагӀчунна йинчу къизачу дуьхьалонехь.

М. Алиханов-Аварскийн Дербенд-наме жайнахь хьахийна шиъ гӀазарийн Ӏаьрбаша схьаяьккхина гӀап — Кешне а, Хасни-Хиснумма а. 1966−1967 шерашкахь ГӀазар-гӀалахь ахкарш дира ЛПУ куьйгаллехь А. В. Гадло волчу экспедицис. Карийра чӀагӀонан ларраш а, кхийра а. Стоммачу (3 метр кхаччалц) оьздангаллин чкъоьран стратиграфис тешалла до масийттаза бохамца гӀала йохийна хиларх. М. Г. Магомедовс буьйцу вукха юьртах кӀоргачу чӀажца къастийначу йисина гӀопан чӀагӀонах: «Бисина жима поппарх бина вал, хин чхьаршах поппарца боьттина пен а» аьлла. ХӀинца гӀала чӀогӀа йохийна хино. Тардалийтора, гӀап ГӀазарийн каганатан Хасни-Хиснумма цӀе йолу тӀетовжаран пункт хилар, 735−736 шерашкахь куьйгаллехь баьчча Марван волу Ӏаьрбаша йохийра. ГӀопахь куьйгаллехь вара гӀазарийн баьчча, схьавалар Ӏовхойх долу Ӏовхойн ШаӀин, иза Кешне а, Хасни-Хиснумма а (ГӀазар-гӀала) гӀопаш эгначул тӀаьхьа Ӏаьрбийн аьтту белира йийсар ван.

XIX бӀешарахь, цхьаьна могӀара кхечу къилбаседакавказан къаьмнашца, Ӏовхоша дакъа лецира Къилбаседа-Кавказан имамаллан агӀора Кавказан тӀамехь. Уьш бехачу махкахь кхоьллира имаматан административан дакъа — Ӏовхойн наибалла. Евза Ӏовхойн Шемалан урхалла долуш хиллачу наибех цхьаьнна цӀе — Хьату. Шемалан муридан Сафаров, Юсуф-Хьаьжин хаамашца, Ӏовхойн наибалло дӀахӀоттавора 200 герзах воьттина бере а, 330 гӀашлойн тӀемло а.

Кавказан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Ӏовхой бехачохь цхьана хенан лаьттира административан дакъа — Ӏовхойн гуо.

XX бӀешарахь Ӏовхошна интеграци хилира ССРСсоциалистийн юкъаралле. Байталбахаран а, коллективизацин а муьрехь (коьртаниг 30-гӀа шераш), кӀотарийн система дӀаяккхар бахьанехь, Ӏовхойн кӀотарш а, кегийра ярташ а йохийра я ягийра, ткъа дукхаха болу церан дай Сибареха хьовсийра «антисоветийн элементаш» аьлла. 1944 шарахь Ӏовхой, кхечу нохчашца а, гӀалгӀашца а, махках бехира Кхазакхстане.

ДегӀастанан Республикан Пачхьалкхан Кхеташон 2000 шеран 18 октябран № 191 йолу сацамца нохчий-Ӏовхой лерина ДегӀастанан Республикан орамера кӀезга къаьмнех.

 




#Article 39: Лом (836 words)


Лом () — экха декха дийнатийн тайпа, веаннах цхьа векал пантерийн (Panthera) тайпана, цицигаш (Felidae) доьзалера даккхий цицигийн (Pantherinae) бухара доьзалюкъара ду. ЦӀоькъалоьмаца цхьаьна — уггаре доккха хӀинца дехачех цициг, цхьа долчу боьршачу лоьман масса кхача тарло 250 кг. Хала ду ала, деза дуй теша уггаре даккхий лоьмаш, уггаре даккхий цӀоькъа лоьмел, я дац. Иза доьзна ду, исторехь уггаре яккхий массаш амуран цӀоькъа лоьмийн лаьрра мелла а нийса йоцуш. 
Уггаре даккхийчу лоьмийн (масала, берберийн) барамех а, дозаллех а тоъал хаамаш Ӏилманехь бац. Ткъа чудоьхкина дийнаташ дукха хьолахь ийна тайпанаш хуьлу. Ӏилманчашна хетало, чохь кхобу лоьмаш мелла а даккхий хуьлу цӀоькъалоьмел барамца а, дозаллийца а.
Лоьман историн ареал хилла дуккха а шуьйра хӀинцалерачул: юккъера бӀешерашкахь лом хуьлуш хилла ерриг Африкехь, гӀум-аренаш а, тропикан хьаннаш а йоцучохь, иштта иза ган таро хилла Гергара Малхбалехь, Иранехь, цхьаццанхьа къилба Европехь а (масала, иза даьхна хӀинцалерачу Российн къилбан декъехь, хьалакхочуш хилла 45-гӀа къилбаседа параллелашка). Къилбаседа а, Къилбаседа-Малхбузан а ХӀиндехь лом тамашийна хеташ экха а ца хилла. Амма адамо меттиг гатйина, Африкехь лом дисина Саьхьаран къилбехьа, цуьнан ареал хӀинца чӀогӀа гатъелла. Азехь жима популяци ю Гиран хьуьнхахь (хӀиндин штат Гуджарат).

ТӀаьхьарчу плейстоцене кхаччалц, 10 000 шо гергга хьалха, лоьмаш хилла уггаре шуьйра даьржина декха дийнат Дуьнен тӀехь адамал тӀаьхьа. Церан лаьттах йохку даьӀахкаш карийна Африкан доккхаха долчу декъехь, Евразин мехкан тӀехь Малхбуза Европера ХӀинди а, Къилбаседа Американ Юкон тӀиера Перу кхаччалц. Тархаш тӀе дехкинчу суьртех хиина европан хьехан лом, хилла хилар хӀинцалерачу лоьман бухара кеп.

Лоьман тӀехулара куц ша-кепара ду. Дукха экханаш яц иштта къаьсташа сте-боьршаллин диморфизм йолуш. Боьршаниг стечул доккха хилла ца Ӏаш, кхин а кхес хуьлу, цхьадолчу тайпанин чӀогӀа кхуьу иза белаш, букъан дакъа, накха а къовлуш. Лоьман бос можа-сира тайп-тайпана бесе теӀаш, кхес дукха хьолахь изза беса хуьлу, кхин а таьӀна а, Ӏаьржа а хуьлу. Лоьман бухара кепаш къастало дукхах дерг кхесан бесца. Кхес йоцург, дегӀан тӀиера кхин чо боца бу, цӀоган юьххьехь беха чо бу.

Лоьмаш деха коьртаниг саваннашкахь, амма наггахь дехьадовла тарло коьллаш йолчу а, хьуьнха а. Кхечу цицигех къаьсташ, уьш цхьацца ца деха, ткъа башха доьзалийн тобанашкахь деха — прайдашкахь. Прайд лаьтта гергарчу стен лоьмех, тӀаьхьенех, масех доккха боьрша лоьмех. Стенаш талла доьлху цхьаьна, алсама яккхий шибергйолчарна. Лоьмаш адамашна ца толлу цунах болх бина, амма адамаш диина меттигаш сих-сиха хуьлу. Лоьмаш — онда экха, аьлчи а латтайо лакхара меттиг юурган зӀенехь.

Ӏаламехь лоьмаш деха итт – дейтта шарахь, чохь кхобуш ткъа сов шарахь деха. Боьршаниг кӀезиг итт шо сов деха. Цуьнан бахьна, кхечу лоьмашца леташ ницкъ лагӀло церан.

Лоьмаш экаме экха ду хӀунда аьлча церан даржаран барам дукха сиха лагӀлуш бу. тӀаьхьарчу ткъа шарахь церан Африкера барам охьабаьлла 30—50 %. Лардеш йоцу меттигел арахьа кхин а экаме ду лоьмаш. ЛагӀдаран бахьна хаддийна Ӏамийна а дац, амма уггаре боккха кхерам — деха Ӏаламан гуо бар а, адамца долу дов а ду. Лоьмаш цӀахь кхаба долийна Руман имперехь дуьйна. Дерриг дуьненан зоопаркаш дакъалоцуш ю хӀаллакхуьлуш долчу азин бухара кеп кхабаран программехь.

Лоьмо дӀалоцу адаман оьздангаллехь коьртачех цхьа меттиг. Оцу дийнатийн суьрташ девза палеолитан заманера дуьйна, цуьнан тешалла ду Ласко а, Шове а хьехаш чуьра тархаш тӀиера суьрташ. Лоьмаш сийлахь дара антикан заманера а, Юккъера бӀешерийн а заманерачу оьздангаллехь, царна карийна шайн меттиг скульптурехь, суьрташкахь, къоман байракхаш тӀехь, хӀосташкахь, мифашкахь, литературехь, фильмашкахь.

Лоьман цӀе тера йогӀу дукха меттанашкахь, схьадаьлла лору  а, , ца девзачу хьостера схьаэцна долу. Дуьххьарлера лом Ӏилманехь гайтина шен «Ӏаламан система» балхахь Линней Карла. Шен талламехь авторо билгалдоккху экха «Felis leo» олий. Panthera тайпанан Ӏилманан цӀе схьаяьлла  — схьаэцна цхьаьна малбален маттара, дуста  () «цӀоькъалом».

Лом Panthera тайпана ду, иза доцуш оцу тайпана юкъадогӀу цӀоькъалом, ягуар, леопард. И кеп юьхьанца дуьйна эволюци ян доладелла Африкехь 800 000 — 1 млн шо хьалха, цул тӀаьхьа даьржина Голарктикан берриг махкахь. Европехь карийна оцу экхан уггаре хьалхара даьӀахкаш, 700 000 шо зама йолуш ю, карийна Италера Изерни гӀалан гергахь, классификаци йина Panthera leo fossilis бухара кеп санна. 300 000 шо гергга хьалха ерриг Европехь а, Сибрехахь а даьхха кхин а доккха хьехан лом (Panthera leo spelaea). Лакхарчу плейстоценехь, Чукоткина а, Аляскина а юкъарчу латтан асана тӀехула, лоьмаш Къилбаседан а, Къилбан а Америке кхечира, тӀаьхьо эволюци хилла американ лом (Panthera leo atrox) бухара кеп яьлла, цуьнан хӀу дайна тӀаьххьарчу шен муьрехь 10 000 шо гергга хьалха. ХӀу даран шолгӀа бахьна хила тарло плейстоценан мегафауна хӀаллакхилар.

Хьалхарчу классификацешкахь ламаст хилла билгалйоккхура лоьмийн 12 бухара кеп, уггаре доккханиг царех хилла барбарийн лом. Цу тӀе дийнатийн коьрта къаьста хьесап лорура доккхаллин бараман а, кхесан а башхаллаш. Амма, амалийн башхаллаш яккхий ца хиларна, ткъа хӀора бухарчу кепан ареалехь ша-кепара хийцамаш билгалбовларна, тӀаьхьарчу шерашкахь авторш лору оцу бухарчу кепийн дакъа бакъдоцуш. Тахана дукха хьолахь билгалйоккху 8 бухара кеп, царех цхьаъ, капскан лом (хьалха довзийтина Panthera leo melanochaita санна), боккъала а ша кеп йоцачух тера ду. Африкехь деха лоьмийн митохондрин хийцамаш кӀезиг бу, цуо таро ло Сахьаран къилбехьа деха лоьмийн кепаш цхьаъ бухара кеп лара, уьш екъа мега шина кладан: Йоккха рифтан атагӀан малхбалехьа цхьаъ, малхбузехьа шолгӀаниг ю уьш. Малхбален Кенера Цаво кӀоштара лоьмаш генетикица догӀу Трансваалан (Къилбан Африкан регион)лоьмашца, ткъа малхбуза Кенера Абердэран лоьмашна гена ду.

ХӀокху заманан (голоценан муьрехь) лору лоьман 8 бухара кеп:




#Article 40: Акха цициг (184 words)


Доккхачу акха цицигах Акха цициг, ЦӀокъа () олу. Кавказехь наггахь бен тосалуш дац иза. Доца дегӀ а долуш экха ду иза. ЦӀога хадийчи санна доца ду цуьнан. ДегӀан дохалла 80-100 см. ЦӀога 20-30 см. Шина а агӀор беснеш тӀехь маж ю цуьнан. Лергаш тӀехь ирах дахана чоьш ду, маӀаш санна хеталуш. ТӀера чо беха а луьста а бу цуьнан. Мехка тесчи санна а хеташ овкъаран басахь ду иза. ЧукӀело жимма сирла ю. Жимма Ӏаьржа тӀедарчи ду цуьнан букъ тӀехь а хенаш тӀехь а. Вайн Кавказан лаьмнашкахь, хьаннийн аьрцнашкахь, хин тогӀешкахь хуьлуш ду акха цициг.

Ижонна таллар буьйсанна ду акхачу цициган. Дийнахь дӀалечкъа иза диттийн баххьашкахь тӀулгийн чхернашкахь, боьрнашкахь. Вуно атта дитта тӀе хьаладолу иза. Цо олхазарш а, дехкий а доу. Оре дар февраль баттахь ду. КӀорни 2-3 йо. Пхеана тӀе кхаччалц еш меттиг а хуьлу. КӀорнеш йинчу хенахь са ца гуш бӀаьрзе хуьлу. БӀаьраса 12-чу дийнахь догӀу царна, Дас а нанас а до царна дола. Шина шарахь кхуьу кӀорнеш.

Акха цициг лечкъана лелаш ду.

Ӏаьса а, Марта а, Гиха а хиш схьадолучохь а Ч1аьнти-Органехь а, Хахалга, КӀериго, МӀайста лаьмнашкахь а хуьлуш ду акха цицигаш.




#Article 41: Эрзашкара цициг (156 words)


 () олу. Акха цициг ду иза а. Когаш тӀехь жимма лекхо ду иза. ДегӀан дохалла 50-90 см. ЦӀога 20-30 см. Лергаш тӀехь чо бу ирах бахана. ДегӀа тӀехь морсо чо бу. Бос можо-мокха бу. ДегӀ лахара сирло ду, букъ мокха бу. Букъа тӀехула таьӀно мокха сизаш ду.

Уьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, Юккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкан цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, хӀурдан йистошца, хин тогӀешкахь ду.

Ижо буьйсанна лоха цара. Дийнахь а лела уьш ижонна тебаш. Акха нӀаьнеш, котамаш, акха бедаш, гӀезаш, лекъаш кхин долу олхазарш доу цара. Олхазарийн тойнеш а дохадо, кӀорнеш а йоу. Боларахь лела иза долалой. Дечиг тӀе хьала а долу. Ша ор даккхар к1езиг хуьлу цуьнан. Цхьогалан, кхин долчу экхано д1атесна бен схьалоцу цо. Январь-март баттахь оре дог1у иза. К1орнеш апрелехь-июнехь йо. КӀорнеш 2-10 хуьлу.




#Article 42: Оьпа (102 words)


 () олу. Ялтийн аренашкахь, нехан хьаьжкӀаш юьйчу керташкахь а хуьлуш ю оьпарчий. Оьпа билгал ю чукӀело а, лога кӀелхьара а Ӏаьржачу босахь хиларна. Букъ хьаьрса бу цуьнан. Лерган яххаш, беснеш кӀайн ю. ТӀехьажарехь стомма а, партала а хетало иза. Амма иза партала яц, каде ю. Ялташна доккха зе до оьпарчаша. ОьгӀазе а, майра леташ а ю оьпа. Лата адамана доьхьал а йолу иза. ОьгӀазе дарлой, шок а етташ, цӀийза а цӀийзаш тӀекхета иза стагана. ЖӀаьла доьхьал нисделчи цунна хьалха тӀе а кхетий, и кхера а дой, йолу оьпа кӀелхьара. ТӀекхетий цергаш чӀогӀа юхку цо. Уьш дӀа-схьа ца йохуш, цергаш йоьхканчуьра дилх цосту.




#Article 43: Дингат (183 words)


Дингат () — аьлла цуьнан цӀе яьккхича иза кертара дӀайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дӀа ца яхийта кхобу цуьнан цӀе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХӀунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хӀаллакдо. Иза дехо дуткъа дегӀ а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина бӀаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а цаӀеш дехкий дойу цо, шена тӀаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха догӀу иза, ша тӀаьхьалонна дитначу дехкашна тӀе. Цуьнан садоӀуш хан ян а яц. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГӀодмин такхорана кӀелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хӀу дов. Цхьанхьара ша уьш хӀаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дӀадоьду и жима экха. ХӀусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Ӏуьрг шор а дой, цу чохь шена кӀеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цӀокарчех.




#Article 44: Акха сту (129 words)


Акха сту () олу. Акха сту онда бу доккха дегӀ а долуш; боккха корта а болуш. ДегӀан дохалла 300 см ю. Мунда йолчохь локхалла 185-200 см. Цхьа тонн гергга ю цуьнан йозалла. Мунда, кӀесаран кӀог тӀера букъа юккъе кхаччалц, хьаьвзина еха а, лекха а ю цуьнан. ТӀаьхьарчу когийн голош тӀекхаччалц бен кхин деха дац цуьнан цӀога. ЧӀениг кӀелара дуьйна гӀода юккхе кхаччалц беха а, хьалхарчу когийн голаша тӀекхаччалц охьабеъна а бу цуьнан накха. Коьртан туьтан тӀехь а, хьаьжаюккъехь а, гӀортан тӀехь а, хьалхарчу некха тӀехь а луьста а, беха а, хьийзина а чо бу цунна. Вукхузхьа дегӀа тӀехь лоха а, морса а чо бу. Стеран а; аьттан а бухера томма а, йоцийра а, ира а маӀаш ю. Ӏай бос жимма цӀелла етталуш моккха бу. Аьхка хьаьрса бос оьцу цо.




#Article 45: Исламан рузма (575 words)


Исламан рузма — динан Ӏийданий терхьаш билгалдахархьама бусалбачара лело беттан рузма. 2016 шо кхаччалц цхьаболчу бусалбачу мехкашкахь лелайора официалан рузма санна. Шераш дагардан долийна ХӀиджратера (16 июль  — Мухьаммад пайхамар  а, дуьххьарлера бусалбанаш а Маккара Мадинате дӀакхалхаран тӀиера. Цундела бусалбачу мехкашкахь рузманах олу ХӀиджратан рузма (, ат-такъвийму-л-ХӀиджрий).

Де-буьйса, бусулбанийн рузманца долало малх чубуьзча, григорианан рузманца санна буьйса юккъе яхача ца болало. Бутт болало неомени хилча, аьлча а, Беттан хӀоз маьркӀажа хенахь бутт кхетарехь дуьххьара ма-гиннехь. Дукха хьолахь хуьлу бутт кхетначул тӀаьхьа 1—3 де даьлча.

Синодикан беттан бохалла хуьлу юккъера барамехь 29,53 де-буьйса гергга, цундела исламан рузман баттахь хила тарло 29 я 30 де. Нагахь 29-гӀа дийнан сарахь стиглахь Бутт гахь, тӀедогӀу де-буьйса керлачу беттан хьалхара лору. Нагахь Бутт ца гахь, тӀаккха керла де-буьйса беттан 30-гӀа хуьлу. ТӀетоьхна денош мегаш дац, цхьаъ де доцург, и де леладо бутт кхетар беттан 1-ра терахьан герга лелорхьама. И де юкъатуху зуль-хидж беттан.

Бутт кхетаран терахь лара атта делахь а, ахбутт боккъал маца кхета ала чӀогӀа хала ду. Иза дозу дукха факторех, масала, хенан-хӀоттам, атмосферан оптикан хьал, терго ечун географин хьал. Цундела хала ду керла бутт маца болало хьалххе хаьа. Цул сов, синодикан беттан бохалла, хила тарло, ялх сохьтал сов я беха цуьнан юккъерачу барамал, цундела неомени тӀекхача тарло де хьалха а, де тӀаьхьа а Бутт гаран юьхьиган лардечу юккъерачу терахьал.

ХӀинца беттан юьхьиг билгалйоккху ши агӀо ю. Цхьаболчу мехкашкахь керла бутт тӀекхачар билгалдоккху къуона Бутт гаран факт хилча. Беттан хӀоз гар тешалла дан деза, лаххара а, тешаме волчу шина бусалбачо. Амма дукхаха болу исламан мехкашкахь лелайо астрономин бакъонаш, цара таро йо неомени тӀекхачар хьалххе билгала даккха. ХӀора махкахь шайн-шайн бакъонаш ю. Терхьан, беттан, шеран цхьаьнадаран юкъара бакъонаш ца хилар, дац билгала де гайтар. Цундела и чолхалла дӀаяккха оьшу кхин а кӀиранан де а.

Исламан рузман шо лаьтта 12 беттах, цунна чохь ду 354 я 355 де. Тайп-тайпанчу мехкашкахь лелайо бес-бесара хийцадаларан циклаш 354 де долуш а, високосан 355 де долуш а. Високосан шо юкъадаккхар кхетадо, 12 синодикан бутт нисса 354 де цахиларо. «Ӏаьрбийн цикл» лаьтта 30 шарахь: 19 шо 354 де долуш, 11 високосан 355 де долуш. Високосан шераш 2, 5, 7, 10, 13, 16,18, 21, 24, 26, 29-гӀа. «Туркойн цикл» лаьтта 8 шарахь. Високосан шераш 2, 5, 7. Кхин цхьа де тӀетуху тӀаьхьарчу беттан.

Исламан рузман шо 10 я 11 де маьлхан шерал доца долун дела, цуьнан беттанаш дикка сиха хийцало шеран замане хьаьжча. Масала, цхьана хенахь аьхкенахь хилла, цхьа хан яьлча Ӏай хуьлу.

Бехкамийн беттанаш () — джахилан заманахь КаӀбатан гуонаха виен а, тӀемаш бан а, талла а ца магийна исламан рузман беттанаш. Иштта бутт биъ бу: зуль-къаӀдат, зуль-хьиджат, мухьаррам, раджаб. Бехкаман беттанаш исламехь деза лору.

Бехкамийн бахьна дара хьаьж доьхкучеран кхерамазалла, ткъа КаӀабате богӀучара латтайора лакхара йохк-эцар а, шортта са а. ТӀом ца бича ца бевлча, Ӏаьрбаша-жахилаша дӀатоттура «бехкаман» бутт хьалха а, тӀаьхьа а, тӀаккха паргӀата тӀемаш дора. Исламан историн хьалхарчу шерашкахь бусалбачара иштта лелабора и бехкамаш. Амма, хӀиджратан шолгӀачу шарахь (Мединат кхалхар) раджаб бутт чекхболуш, Нахле хьажийна бусалбанийн талламан тобано бехкам боха а бина, тӀелетира маккахойн ковран. Бусалбачаьрца хиллачу тӀамехь вийра Ӏамр ибн аль-Хадрами, ткъа кхин цуьнан ши новкъахо йийсар вира. Маккан джахилаш бехке бира бусалбанаш юкъара тӀеэцна законаш дохорна, амма дукха хан ялале АллахӀа доссийра Мухьаммад пайхамарна  Аль-Бакара сурат юкъара 217 аят, цуо бакъо елира бехкаман баттахь тӀом бан.

Исламан бакъончаша (факъихӀаша) боху, бехкаман беттанашкахь тӀом хьалха боло мегар дац, амма бакъо ю болийнарг дӀабахьа а, чекхбаккха а, нагахь тӀом кхечу баттахь болийнехь. Бехкам ца хьахало нагахь мостагӀ тӀелеттехь мехкан зулам дан Ӏалашо йолуш.




#Article 46: Январь (689 words)


Январь шира нох. Кхолламан, Де́чкен-бутт ( «Янусан бутт») — юлианан а, григорианан а рузманашкахь шеран хьалхара бутт, шираруман шеран цхьайтталгӀа бутт, Цезара хийцамаш банле долалора мартехь. 31 де беха ворхӀ беттах цхьаъ. Иза, уггаре а шийла бутт бу Дуьненан Къилбаседа-эхиган доккхаха долчу декъехь (цигахь январь Ӏаьнан шолгӀа бутт бу), уггаре а бовха бутт бу Къилба-эхиган доккхаха долчу декъехь (цигахь январь аьхкенан шолгӀа бутт бу).

ХӀинцалерачу муьрехь григорианан рузманца январан 20 де кхаччалц Малх лаьтта  Стрелец седарчийн гуламехь, январан 20-гӀа дийнахь дуьйна — Козерог седарчийн гуламехь (кхечу хаамашца — январан 19-гӀа дийнахь дуьйна).

Серлонан де январехь декабрехьчул тӀекхетта хуьлу 1с30м: 7с декабран 22 дийнахь 8с30м январан 30 дийнахь.

Баганан дитташ тӀехь бенаш дан долало клесташ. МаӀаш охьатосу сайно, гӀело. ДӀалочкъий Ӏаьнна буьжу ёрш чӀара, Ӏов тосу налим.

Январь болало високосан доцучу шеран октябран кӀиран оццу дийнахь, ткъа високосан шарахь  майн а, августан а кӀиран оццу дийнахь. Висакосан доцучу шарахь январь чекхболу февраль а, октябрь а чекхболучу дийнахь, високосан шарахь – августехь санна.

Январь бутт аьлла цӀе тиллина румин ши йоьхь йолчу хенан, неӀарийн, кевнийн «делан» Янусан (Ianuarius) цӀарах.

Беттан цӀен маьӀна ду «шеран неӀ» (латинин дош «неӀ» — ianua). Ламастан оригиналан руман рузма лаьттара 10 баттах, юкъахь дара дерриг 304 де Ӏаьнан денош доцуш, ткъа иза лорура «бутт боцу хан» санна. Вайн эрал 713 шо хьалха ах миф хилла Ромулан когаметта волчу, паччахьа Нума Помпилийс, тӀетоьхна январь а, февраль а беттанаш, рузма нисъярхьама стандартан мелхан шаре (365 де), цунна лиира, январь бутт шеран дуьххьара бутт хилийта, оцу хенахь шираруман рузманехь хьалхара бут лорура март, (оригиналан хьосташ дуьхь-дуьхьал догӀуш ду). Вайн эрал 153 шо хьалха 1 майх а, 15 мартехь а дарже веина шина консулан цӀераш хууш ю, ткъа цул тӀаьхьа дарже боьлхуш хилла 1 мартехь.

Юккъерчу бӀешерийн Европехь шо доладар лоруш леладора тайп-тайпана терхьаш, царна юкъахь дара 25 март, 25 декабрь, 1 март (1492 шо кхачале — Русехь), 1 сентябрь (Византехь, Русехь — Керлачу хенахь — 1492—1699 шш.). ТӀаккха а, юккъерчу бӀешерийн рузманашкахь хьаха санна руман хьесап леладора беттанаш доькъуш, уьш хӀиттадора шийтта бӀогӀаме январь беттера декабрь кхаччалц. XVI бӀешо долалуш дуьйна, европан мехкаш буьйлабелира официалан лело 1 январь Керла шо долало де санна, оцу терхьах наггахь олу «Хадоран хатӀ», хӀунда аьлча 1 январехь хуьлура Ӏийса пайхамар хадоран де, иза винчу 25 декабрь тӀиера дӀадагардина бархӀалгӀа де. Россехь и хьесап («Ӏийса пайхамар винчу денна» тӀиера шераш дагардарца цхьаьна) юкъадаьккхина Пётр I-чо 1700 шеран 1 январехь дуьйна.

Январь беттан историн европан цӀерашна юкъахь ю саксийн билгало Wulf-monath («берзан бутт») а, Сийлахь-воккха Карла елла — Wintarmanoth («Ӏаьнан/шийла бутт»). Шираоьрсийн рузманехь (керсталла чӀагӀдалале) беттах олуш хилла сечень, халкъан беттан дешнех кхин а ду — просинец, перезимье, лютовей, трескун, ломонос.

Килсанславянийн матте латинан цӀе январь еина Византийн юкъарлонца, цигахь бетах олуш хилла геноварис. Килсан дош генуарь, генуарий, генварь лелийна Россехь январь беттаца цхьаьна, нисло официалан тептаршкахь. Кхин а 1847 шеран орфографин дошамехь «генварь» а, «январь» а лелийна цхьабосса. «Генварь» вариант тӀаьххьара юкъара яьлла Я. К. Грота (1885 шо) хӀоттийна «Русское правописание» («Оьрсех нийсаяздар») академин арахецар юкъадаьлчи, цуо цхьалхо яьккхира оцу белхан тӀехь.

Европан дукхаха долчу меттанашкахь шеран хьалхарчу беттан цӀераш латинан ламастица йогӀу. Амма масех юкъарадаккхар ду.

Финнийн маттахь бетах олу tammikuu, аьлча а «ножан бутт», амма юьхьанцара цӀеран маьӀна дара «Ӏаьнан тӀамаран бутт», хӀунда аьлча tammi хьалха «сема» я «тӀум» бохург хилла, нохчийн маттаца догӀуш. Чехийн маттахь январах олуш хилла leden, аьлча а «шенан». Украинийн маттахь — січень, хорватийн — siječanj, схьадаьлла «сечь» дешах, тарло иза схьадалар дечиг даккхар бохучу маьӀнех. Полякийн styczeń иштта хьаладоьду , амма хийцина хилла tyka «хьостам, хьокха» дешнийн Ӏаткъамца. Белоруссийн маттахь январь — студзень, студзіць — «шелбина» дашах. Саамийн маттахь иза бевза ođđajagimánnu цӀарца, цуо билгалдоккху «керлашеран бутт». Туркойн маттахь беттан цӀе — Ocak — «пеш», «товха». Литвахойн маттахь олу sausis, схьадаьлла sausu — «бекъа» бохучу дешах, хӀунда аьлча оцу баттахь Литвахь хуьлу кӀорга, ца деша лайш, царех олу «декъа лайш». Таханлерачу гӀезалойн маттахь латинан цӀе гыйнвар еина Византера, цигахь батах олуш хилла геноварис.

ХӀинцалерачу цийн а, японийн григорианан рузман беттанаш билгаладоху терхьашца, иштта январь — «хьалхара бутт», февраль — «шолгӀа бутт», кхин дӀа а. Ширачу японин беттан рузманехь январан герга болу беттах (тӀаьхьа цуьнца ассоциации а йира), олура Мицуки (睦月), оцу цӀеран маьӀнех о масех теори ю.




#Article 47: Февраль (170 words)


Февра́ль шира нох. Чиллин, Чи́ллан-бутт ( схьадаьлла ) — юлианан а, григорианан рузманашкахь шолгӀа бутт, Цезара хийцамаш банле мартехь долалуш хиллачу шираруман шеран шийтталгӀа бутт. Иза шеран уггаре боца бутт бу, и цхьаъ бен бац 30 дийнал боца бутт: 28 де хуьлу кхаа шарахь, 29 де хуьлу високосан шарахь. Дуьненан Къилбаседа эхигехь Ӏаьнан кхоалгӀа бутт бу, Къилба эхигехь — аьхкенан кхоалгӀа бутт.

ХӀинцалерачу муьрехь февралан 16 де кхаччалц григорианан рузманца малх лаьтта Козерог цӀе йолчу седарчийн гуламехь, февралан 16 денера — Водолей седарчийн гуламехь.

Февралан юккъера температура Москохан гуонан масалин тӀаьхь: −9,6 °С техка −38,2 °С тӀиера 1929 шарахь +5,7 °С тӀекхаччалц 1935 шарахь.

Январца буьстича, малх къиегаран йохалла тӀекхета 27 сахьт, 59 сахьте кхочу.

Бен бан йолало Ӏаьржа къиг. Маьлха-хьозан а, цӀирцӀирхьозан а дуьххьара йиш. БӀаьстенна схьакхелха свиристелаш, бутт бовша — дӀакхелха лайн хьозанаш къилбаседехьа. Чен бенахь чено кӀорнеш йоху.

Февраль болало март а, ноябрь а болалучу дийнахь високосан доцучу шерашкахь, ткъа високосан шерашкахь болало август болалучу дийнахь. Февраль чекхболу октябрь (даиман а), январь (високосан доцучу шерашкахь) чекхболлучу дийнахь.




#Article 48: Айткхаллой (401 words)


Айткхаллой — нохчмахкахойн тукхумара нохчийн тайп, тайп даьржина малхбален а, къилбаседа а Нохчийчохь.

Тайп J2 гаплотобан юкъара ду.

Тайпанан тептаршкахь дийцарехь айткхаьллой, сесаной, ишхой Нашхара веана хӀинцалерачу Сесанан уллорчу ГӀудукх олучу меттиге охьахиинчу Садин тӀаьхьенах бу.

Шен «Топонимия Чечни» белхан чохь нохчийн гӀараваьллачу Ӏилманчо А.С. Сулеймановс яздо, Aйткхаьллоша шайн тайпана да лору Нашхара веина Айт-Кхаьлла йиллина Айта. Дийцарехь Айткаьллой, Энганой, Сесаной вежарех схьабевлла лору.

Тайпа даьлла лору Сайд-Ӏали Шамин кӀента-кӀента-кӀентан Шамханан тӀаьхьенах волчу Айтех.

Кхечу баккхийчара дийцарехь Айткхаьллойн ден цӀе Сейса Сада хилла. Сада ваьхна Нашхахь йолчу Моцкъарахь, XIII-XIV бӀешерашкахь малхбален Нохчийчу кхелхина, дуьххьара охьахиина ГӀудукъ олучу меттиге, тӀаьхьо меттигах ала долийна Сесана а, Айти-Мохк а. И цӀе лелаш ю Айткхаьллойн а, Сесанойн а силсилашкахь. Сесана йиллина лору Сейса Садас, цуо весет дина шен тӀаьхье ворхӀ чкъор хийцадаллалц Моцкъарахь дӀабохкар.

Силсила: Сада – Саьркъа – Холча – Хьашта – Такхмисар (Такхмисар цӀе Сесаноша язйина Нашхо аьлла, цӀе хийцаелла хила тарло, дуьхьанца иза масала – Нашхо Такхмисар хилла хила тарло) – Гела – Ата – Айта (иза сесанойн, а айткхаьллойн а да ву, цо йиллина Айти Мохк юьрт), – Байбаркъа – Хьашукъа - Яшуркъа – Хьесалби (цуьнан кӀентий хилла Ӏацми (Ӏарби), ГӀамбулат, Оьспа, Оьлакъ).

ГӀамбулатан тӀаьхьенаш дакъалаьцна Илсхан-Юрт юьллуш. Оьлакъа кхелхина Жима ГӀебарта (хӀинца Теркан, Малхабекан кӀошташка), церан тӀаьхьенаш хӀинца а еха ЧӀулга-Юртахь а, Лаха Неврехь а, амма тӀаьхьуо цхьайолу тӀаьхьенаш юхайирзина Сесанойша а, ГӀордалойша а йиллина лоручу МелчхитӀе. Оьспа кхелхина гӀумкийн ярташка. Ӏацмин ши кӀант хилла. Цхьанах, Тунжуханах, Айткхаьллой тайпанара Тунжхан гар (гаплотоба J2) даьлла. И гар тайпанехь уггар доккханиг ду, иштта доккха ду Теркан кӀоштахь деха Сесанойн гар, цара лелайо фамилеш КасаевгӀар, ЯндаровгӀар, ХамидовгӀар, ХуклаевгӀар, КукаевгӀар, АсхабовгӀар. Ӏацмин (Ӏарбин) шолгӀа кӀентан – Селимханан тӀаьхье еха сесанахь.

Айткхаьллойн мохк Энакхаьлла, Гуьна, Ширдий-Мохк юкъахь, Гумс эркан тӀехь лаьтта, цунна юкъайогӀу: Айткхаллойн регӀа-тӀе, Ачаршка, Гунин кӀотар, ЖагӀларги, ЖагӀ-Ӏинан кӀотар (Айт-Кхаьлла), НикӀи-ХитӀа, ткъа уггар шира эвланаш – Ачарашка, Айткхаьлла я ЖагI-Iин-кIотар – ца йисина.

СихӀсиха хуьлу токхмаш бахьнехь уьш йитина, ткъа бахархой кхелхина кхечу ярташка а, акъари тӀе а. Тахана, Ачарашка, НикIин-хитIа, ЖагI-Лергие, РегIа-тIе йоцуш, айткаьллой беха Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а юрташкахь а, гӀаланашкахь а: Азамат-Юрт, Устрада-ГӀала, ТӀехьа-Марта, ВаларгтӀе, Гелдагана, Гуьмсе, Жалкх, ЧӀулга-Юрт, Боти-Юрт, Берза-Боьра, Курчалой-Эвла, Мелчхе, Мескар-Эвла, Ойсхар, Йоккха АтагӀа, Хьалха-Марта, Хьиди-КӀотар, Чечан, Энакхаьлла, Ялхой-Мохк, кхин а.

Айткхаьллойн кешнаш – Айт-Кхаьлла лаьттинчу меттиган къилбехьара шира кешнаш.

XIX бӀешарахь Яьсси хин бердашца Айткаьлла эвла хилла, цуьнан бахархой дӀакхалхийна Жимачу ГӀебарта.

Айткхаллойн юкъ - Курчалойн юртара куп.

Айткхалойн гаранаш:

Мадин Жаьммирза – Нохчийн къоман турпал.




#Article 49: ЦӀонтарой (338 words)


ЦӀонтарой – нохчийн Нохчмахкахойн тукхумара уггаре даккхийчех тайп, Ӏовхойн махкахь бехаш болчара шаьш Ӏовхойн тукхумара лору. ЮкъадогӀу J2 гаплотобана.

Цуьнан тӀаьхьенах волчу Туьнин Вуьсин хилла кхоъ кӀентан кӀентан кӀант, церан цӀарах техкина яртийн цӀераш: Иэжа-Эвла, Тезa-Кхаьлла, Ӏаьлбиг-Эвла. Иэжа-Эвла а, Ӏаьлбиг-Эвла а  таханлерачу Нажи-Юьртан кӀоштарчу ЦӀоьнтаран чу йогӀуш ю. Уьш йоцуш кхин а кӀотарш хилла цӀонтаройн: Алхазан кӀотар, ЧангӀакхан кӀотар.

Туьнин Вуьса Теркан а, ГӀойсан а юкъарчу мехкийн доладеш хилла. Дийцарехь шен цӀе тӀехь йолуш мухар а хилла цуьнан.

КӀорни-некъе схьабевлла волу КӀорни, цӀонтаройн тептарца, Туьнин Вуьсин тӀаьхьенах а ву, Иэжин тӀаьхьенан ворхӀалгӀа чкъоьрах а ву. ХӀинца КӀорни-некъен 9–10 чкъор ду. Уьш дукха дӀасакхийсина бу ерриг ЦӀоьнтархула: Гуьржийн юккъахь, Йекъачучохь, Йоккхачу юххехь, Охкучохь, ЧагӀанкхахь, Чолхечохь, ЮьрташтӀехь. Сих-сиха кхалхара нисделла КӀорни-некъен, цкъа наиб ШоӀайп кхелхича (каш иэжа-эвлан кешнашкахь), оцу хенахь 4–5 чкъор хилла, цкъа йита езна ЦӀоьнтара, амма юхабирзичи а шайн дакъош тӀе ца хевшина. XӀX бӀешо чекхдолуш XX долалуш къиза девнаш хилла КӀорни-некъе декъахь болуш, тӀаккха а кхалхарш дан дийзира.

ЦӀоьнтарахь (Ӏаьлбиг-Эвлахь а, ЧагӀанкхахь а) беха, 14 сентябрехь 1819 шарахь Дади-Юрт хӀаллакаечу хенахь, кӀелхьарадаьхна ЦӀоьнтара дӀадигинчу берийн тӀаьхьенаш.

Курчалойн кӀоштахь а ю ЦӀонтара (Хоси-Юрт) юрт, иза кхоьллина лору цӀонтарочо Хуосас. Ткъа цуьнан вашас Буосас йиллина Ойсхар. Церан кхин а пхиъ ваша хилла, царех кхоъ кхелхина Хьалха-Мартана.

Иэжин тӀаьхьенах волу Коьстиг – Ӏовхойн мохк кхелхина Коьстке эвла йиллина, хӀинца ДегӀастанан юкъахь ю. ЦӀонтаройн лулахошца дов долуш, коьстигхой орца баьхкира шайн вежаршна, уьш тоьллачул тӀаьхьа, цхьа дакъа Нохчийчохь дисира, цара кхоьллира ЧагӀанкх-Юрт.

Ӏовхойн махкара  Момаш отар йиллина цӀонтарочо Момаша.

Боной, ЗӀогой, Зандакъой, Пхьарчхой тайпанашца цхьаьна ЦӀонтаройша йиллина Боони-Юрт.

ЦӀонтаройша а, Харачойша а йиллина БӀачи-Юрт.

Яссин аьрру берда тӀехь 1845 шарахь юха кхоллаелла ЦӀонтаройн эвла.

ЦӀонтаройн тайпа деа гаре декъало: Иэжи-гар, Тези-гар (Тезакхаьллой), Ӏаьлбиг-гар (J2), ТIулти-гар (Iовхойн ( аьккхий ) юкъара цIонтарой).

Ткъа и лакхахь билгалдаьхна долу гараш кхин а кегийчу некъешка декъало.

Масала Иэжи-гар юкъахь бу: Байди-некъе, Баьрчаэвлахой, БуьцӀи-некъе (J2), КӀорни-некъе (J2), Оки-некъе, Эциг-некъе.

Кхин некъе а бу ЦӀонтаройн: Аькхди, Битар, Бури, ГӀардайн, Идарза, Каси (J2), Угрой (J2), Хьади, Ӏемирхан, Ӏонти.

Нови Солкушино юьртан вахархочо Исраилов Ӏумара елла шайн цӀийнан силсил:




#Article 50: Гендаргной (570 words)


Гендарганой - нохчийн тайпа, ширачарех нохчийн тайпа. ЮкъадогӀу Нохчмахкахойн тукхаман. Тайпан юрт — Нохчийчура Нажи-Юьртан кӀоштан Гендаргана. Гендаргана лаьтта  Ястий хин аьрру бердан тӀехь, Нажи-Юртан къилбехьа, Бенан къилбаседехьа, Энганан малхбалехьа, Даьттаха малхбузехьа.

Тайпа J2 гаплотобан юкъара ду ===

ГӀараваьлла волу нохчийн Ӏилманчо Сулейманов Ахьмада дийцарехь, Гендарганой эмиран Сайд-Ӏали Шамин тӀаьхьенах бу. Уьш схьабевлла кхаа вешех: Гундалх, Гундаргенах, Нижалх. Гендаргноша дийцарехь уьш вежарий хилла. Церан йиша Курчала хилла.

Шеман эмир Сайд-Ӏали велча дарже кхаьчна кхечу тайпан векал. Эмиран Саид-Ӏалин кӀенташна Абул-Ханан, Решид-Ханан, Хьамзат-Ханан ца лиира даймахкахь баха, къилбаседехьа дӀабахара. Уьш кхечира Курку-ломан я Кхеташ-коьртан кӀошта, хӀинца ЦӀоьнтара а, Тезa-Кхаьлла а ярташ йолчу. Оцу кхааннах цхьаьнан кхо кӀант вара Гундал, Нижал, Гундарген. ТӀаьххьарниг охьахиира хӀинца  Гендаргана йолчу, ткъа ши ваша – Гундал а, Нижал а – циггахь бисира. Доьзалаш а, даьхний а алсамадевлча, меттиг ца тоьъна ши ваша къаьстира. Ший а цигара дӀавахара. Нижал охьахиира Ястий хил дехьа, ткъа Гундала караерзира Гумс а, Хул-Хуло хишна юкъара меттиг.

Пхоччу – шира эвла ю Шуьйтан кӀоштара ЧӀиннахара, лаьтта Ушкхаьллан къилбаседехьа (Орган аьтту берд тӀехь). Юьртахь дуккха а бӀаьвнийн ша-кепара архитектура ю. Иза Орган уггаре готта а, акха а меттиг ю.  Ехачу заманахь оцу бӀевнаш чохь гуламаш бина Мехкан Кхеташоно, бакъо а, нийсо а лоху ламанхой, Орган хьосташкара ломал хьалхарачу аренашка кхаччалц кхачара цига. Кхеташонан декъахой бара хоржуш болу векалш – хьекъал долуш, тешаме болуш, нийсо езаш болу. 

Бена юкъан 2 км гена тера цӀе йолу шира эвла. Иза Бенан юкъайогӀуш ю. Ткъа луларчу Гендарганан а, Энганан а бахархоша юьйцу Пхьачу шайн «тайпанан мехкаш» юкъахь, лору иза шайн шира кхерч. Оцу гӀуллакхо дагатосу и кхуьй а тайпа гергара хила мега олий.

Вайн тайпа схьадаьлла Шемарчу гӀалара, иза лаьтта кхузара къилбехьа Ассирехь. ГӀалан хьаькам вара вехаш а, ницкъ болуш а стаг Ахьмад-хан. Цуьнан дара дукха латташ, куьйга кӀелахь дукха адамаш а дара цуьнан. Уггар дика гӀалара зударий бара цуьнан хӀусамехь. Амма цуьнан хазна а, сий а цуьнан кхо кӀант вара: воккханиг - Шамхан, юккъерниг – Сайд-Ӏали, жиманиг Ӏаббас. Хезнера вежаршна даккхий а, беркате а долчу къилбаседерчу ДегӀастанан лаьмнех лаьцна. Дагадеара царна оцу лаьмнашка баха, талла, бакъ хилар оцу лаьмнех дуьйцург. Сингаттамца дӀахийцира Ахьмад-хана шен кӀентий лела генарчу а, бевзаш боцучу а махка. Дуккха а нах эцна, доьзалашца арабевлира вежарий къилбаседехьа. Масех шарахь некъ бира вежарша хӀорд тӀиера хӀорд тӀекхаччалц, дехьа бевлира ДегӀастанан лаьмнел, ца бевзачу, адам доцчу махка. Вежаршна гира оцу мехкан хозалла: лаьмнашкара охьаоьху хиш, чӀерий куьйгашца а лоьцуш шорта, экханаш юьззина хьаннаш. Тархашна юкъара дуьйлу цамгарех товеш долу шовданаш, лаьттах дуьйлу су тоьхчи а леташ долу мехкдаьтта. 
Йиллира вежарша эвла МахкатӀе. 10 шарахь бехира вежарий МаьхкатӀехь. Берриг белхаца аьтту а, беркат а дара. Тайпа дебара, вежаршна готта хилира цхьаьна эвлахь баха. Барт хилира кхин меттиг лаха, ялташ ден а, даьхний лело а аьтту болуш. Карийра царна доккха хи, цигахь сецира Сайд-Ӏали, юьрт а кхоьллина шен кӀентан цӀарах АргӀун аьлла. Ӏаббаса, дуккха а меттигаш теллина, юьйгӀира Нашха эвла, Орга хин лакхенашкахь. Нашха – гендаргной бевлла мохк бу. 
Воккхаха волу ваша, Шамхан, висира МаьхкатӀехь. И кхо юрт йиллинчул тӀаьхьа йиллира кхин цхьаъ - ГӀоьрдала, Шамханан кӀентан цӀарах. И йиъ юьрт йоцург оцу хенахь Къилбаседа ДегӀастанахь кхин ярташ яцара.

И ярташ ехкинчул тӀаьхьа, шайн тайпа бехаш болчу махкахь чӀагӀдина, вежарш хаийтира Шеман гӀаларчу гергарчу нахе, оцу хенахь дуьйна цига кхалха дуьйладелира кхин нохчийн тайпанаш.

ДӀаяздина 430-гӀа шарахь Мухьаммад пайхӀамар  воьссинчул тӀаьхьа.

Тайпана силсил: Сайд-Ӏали Шами – Ӏабдул-Хан (Ахьмад-Хан) – Сайд-Ӏали – АргӀун – Шайхуль-Ислам – Джамалуддин – Нурдахьад – Дада – Кавмар – Ӏийса.

Гендаргной бекъало некъешка.




#Article 51: Харачой (100 words)


Харачой я Хорочой — Нохчмахкахойн тукхумара, нохчийн даккхийчех цхьа тайпа. Тайпанан векалийн яьхна ДНК тесташ гайтина дукхаха болу Харачой L3 гаплотобанера хилар, ткъа царна юкъахь J2 а, R1b а тобанера векалш а бу (1942 шеран 22 ноябрь, Соьлжа-ГӀала) — Российн политикан гӀуллакххо, Ӏилманча а, публицист а, декъашхо-корреспондент РАН (1991), Российн Федерацин Лакхара Советан тӀаьххьара председатель, Российн дуьххьара президент Борис Ельцинан накъост, тӀаьхьо цуна коьрта оппонент а, Российн конституцин кризисан жигара декъашхо 1993 шеран октябрь кхаччалц, 1994 шарахь — «Профессор Хасбулатовн машаран мисси» Нохчийчохь вовшахтохархо.

Харачой бекъало некъешка: Айдайн, Байгишан, ГӀезалойн, ГӀубайн, Кудайн, Мершадойн, Меснайн, СугӀуран, Хьаьжханан, Чагайн, Юнусан, Ӏумаран (R1b).




#Article 52: Шоной (130 words)


Шоной — нохчмахкахойн тукхумара нохчийн тайп. Тайпанан мохк бу Нажи-Юьртан кӀоштан Шоьна.Тайпа юкъадогӀу Q1 гаплотобан. Декъало некъашка: ИсмаӀал-некъе (Q1a), МокӀи-некъе (Q1a).

Шоьна цӀе йолуш эвланаш ю Балкхаройчохь а, ГӀалгӀайчохь а, Кхарачайхь а, Гуьржийчохь а:

Вайнехан меттанийн материалашца этноним йогӀу Гуьржийчуьра Шоной (Сваны) къомаца (гӀалгӀай - «шоьй», бацой - «шуоно//суоно, свано»), оцу дашехь «шу//шоь» гу, айаелла меттиг ю (дуста «шуьто» – Нохчийчоьнан ломан кӀоштан вахархо, «шу тӀе» - лам тӀе, гу тӀе).

Кхин а варианташ ялайо талламхоша, масала, «шоьнарг» нохчийн маттахь олу стечу шоьх, этнониман кхин вариант, «шун» – пхьегӀа, текхь; «шуоной» – пхьегӀаш йийриш.

Беркхана некъийн силсил: Жанхот – Хоша (1830 шарахь гергга чӀиран вийна ДегӀастанахь лечкъина Ӏаш) – кӀентий БецӀи, Олхазур, Шемал – Шемалан кӀентий МоьцӀа (МацаевгӀар, Нойбоьрахь беха), Моцу, Джамал, Якъуб, Хасал – Моцун кӀентий ИбрахӀим, ИсмаӀил, Абубакар.




#Article 53: ЭгӀашбатой (175 words)


ЭгӀашбатой — Нохчмахкахойн тукхумара нохчийн тайпа.

Тайпа Q1a гаплобанера ду, Энганой а, ГӀордалой а санна.

Цхьаьна версица тайпа схьадаьлла шина вешех, историн мехкара Нашхара кхелхина болу ЭгIашах а, Бетех а тайпана ЦӀесий хилла болу. Ткъа церан дай Сайд-Ӏали Шамин кӀентан кӀентан кӀента, Нашха йиллинчу Пахруддинан тӀаьхьенах лору. Уьш цигара ЦӀеса баьхкина, тӀаккха ЭгӀашбета баьхкина.

ЭгӀашбатой схьабовларх лаьцна яздина 1868 шарахь инарла А.П.Ипполитовс, Ахшипатой (ЭгӀашбатой) фамилино лору шайн схьадовлар фиренгейх, аьлчи а европахойх.

XIX бӀешарахь Соьлжа-ГӀалахь Кировн цӀарах парк лаьттинчохь, хӀинца Нохчийн Республикан резиденци лаьттачох хилла ЭгӀашбатойн-Юрт, иза йохийна инарла Ермоловс. Дийна бисина бахархой кхелхина Йоккха АтагӀа а, ГӀойтӀа а. Цара ехкира керла кӀотарш а, эвланаш а, кхоллаелира ЭгIашбатойн ГIойтIа Гелин ГIойтIан уллехь, адам тӀе а кхетта уьш вовшах кхийтира.

Мамакхин-Юрт лаьттара хӀинцалерачу Ипподромни олучу Соьлжа-ГӀалан кӀоштахь. Соьлжа-ГӀалахь гӀап югӀуш иза кхалхийра хӀинцалерачу меттиге. Мамакхи а, Хьанакхай а тайпана эгӀашбатойх а вара, ши ваша а вара.

Хьанакхайн юрт лаьттара Соьлжа-ГӀалан хьехархойн училище лаьттинчохь.

ЭгӀашбатой охьахевшина Нохчийчоьнан ярташка а, гӀаланашка: БердакӀел, Гал-ГӀала, ГӀойтӀа, Жима АтагӀа, Йоккха АтагӀа, Новр-ГӀала, Сиржа-Эвла, Соьлжа-ГӀала, ТӀехьа-Марта, Хьалха-Марта, Цоци-Эвла, Чечана, ЧӀулга-Юрт, Шела, Шелковски.

     




#Article 54: Элистанжхой (401 words)


Элистанжхой - Нохчмахкахойн тукхумара, J2 а, L3 гаплотобанашкара тайпа.

Элистанжан мохк хилла Хоттанен 6 км малхбалехьа, ЦӀен Веданан 1 км къилба-малхбузехьа, дӀалоцуш хилла Саьрбалан, Бас а, Хул-Хулуо а хишна юкъара латта, къилбаседехьа акъари тӀе араболуш хилла. Элистанжан къилбехьа баьхна Садой а, Пешхой а, тӀаьхьуо аратеттина болу Орсойша.

Элистанжхойн лам лаьтта эвлан къилба агӀора.

Элистанжхойн эхк – Веданан кӀоштара доьда хи; долало Барзиарлам (2214 м) герга, ломан малхбалехьа, кхета Хул-Хулох.

Элстанжхой беха меттигаш: Алда, ГӀойтӀа, Девкар-Эвла, Лакха Невре, Макане, Сиржа-Эвла, Тевзана, Хоттане, Шела, ЭгIашта.

Элистанжа дешан бух бу, легендаш дийцарехь: «эла»+»сту»+»жӀай», амма цуо шеко кхуллу.

Шешша Элистанжхойша и дош Элса бохачу цӀарах трансформаци хуьлуш схьадаьлла лору: Элса – Элсанчу – Элстанча – Элстанжа, ткъа Элса – Нашхара бух болуш хилар а, шен жимах волчу вешийца Дишница кхелхина Шулукъ дукъо екъна акъареш тӀехевшина. Дишний хевшина Хул-Хуло бердашца, ткъа Элса Билта меттигехь Ӏаьржа эхк бердаш тӀе. Элсанан тӀаьхьенаш тӀаьхь-тӀаьхьа охьахевшина акъари тӀе Алда кхаччалц, ехкина Хоттане, Тевзана, ЭгӀашта, Шела, Сирж-Эвла, кхин дӀа а.
 

Элистанжахь топоним ю «Элан-жӀаран-корта», дийцарехь иза йиллина Элистанжхойн тайпанан хьалхарчу Орс-элас, аьлчи а, уьш хила тарло оьрсийн элин тӀаьхьенах а.

Элистанжхой бекъало некъешка: Арсан (L3), Ашнай (J2), Аюб (L3), Биги (J2), Гири, Дади (J2), Дарси, Музи, Ушурми (L3), Чуштар (J2), ЭгӀаштой (L3), Эльти.

Элистанжан акъари XVI бӀешарахь дӀалаьцна хилла гӀалмакхаш. Цигахь ханан ставка хилар а дуьйцу. Цхьаьна нохчийн «ГӀалмакхий Нохчийчуьра лахкарх» йолчу легендехь боху, гӀалмакхий, Къилбаседа Кавказе баьхкира XVI бӀешарахь, дӀалецира ерриг аьлча санна Нохчийн акъари, ногӀий ара а тоттуш. XVIII бӀешеран юкъахь нохчаша барт бира гӀалмакхой арабаха, амма, шайн ницкъаш лерина, хиира уьш тӀамца арабахалурбоций, тӀаккха гӀалкхой ханах шайн нуц вира, уггаре хаза йоӀ елла маре, хан Аштаркхнен аренашка дӀавоьдург. Цуо ханан шиъ кӀант вира, цхьаьнан цӀе Хавадж хилла.

Элистанжа масийттаза хӀаллакйина, бахархой арабаьхна Теркан тӀе а, ломан кӀажошкара акъари тӀе а ховшийна. Шайн тайпанан меттигаш йита ца лууш уьш хьаннашкахь кӀотарш йохкуш охьаховшура. Элистанжан юкъараллехь 70 кӀотар хилла, Кавказан тӀом болуш ехкина. Бахархой арабохура оцу меттигашкара паччахьан эскарша, акъарин тӀе кхалхабора. Уьш лаьттира 1932-1935 шераш кхаччалц.

XVII-XVIII бӀешерашкахь Элистанжхой массашкахь кхелхира Алда. ШолгӀа цабевлла кхелхира 1865 шарахь Девкар-Эвла, Харачойн Акмурзаев Тозин гӀаттам охьатаӀийначул тӀаьхьа, оьрсаша Элистанжа ягийра, ткъа бахархой кхалхийра. 1869 шарахь паччахь Александр ӀӀ-гӀа шен мехкашкахула чекхволуш хилира Сиржа-Эвлахь. Паччахьан дуьхьала бахара векалш, коьртехь Агатаев Шаба а волуш. Векалийн, паччахье Элистанжхойн шайн махка цӀаберза пурбало аьлла дехар дӀакховдо, Ӏалашо яра. Векалшна юкъахь вара чӀогӀа дика хелхарча Бурсинов Солса, цуо хелхарца дӀакховдийра дехар. Хелхар хазделлачу паччахьо дехаран жоп делира.




#Article 55: Энганой (166 words)


Энганой, (Даьттахахь бехачех Даьттахой, ткъа  Чечель-Хихь болчарех Чеччалхой олу) () — Нохчмахкахойн туккхумара нохчийн даккхийчех цхьа тайпа ду. Энганан гена боццуш тайпанан Энганойн лам бу. Тайпанан юьртахь Энганахь генара схьа догӀу жӀалеш ца леладар. Энгана йоцуш тайпанан юьрташ ю Даьттаха а, Чечель-Хи а. Энганой Q1а гаплотобанера бу, ГӀордалой а, ЭгӀашбатой а санна , ЧӀулга-Юрт, Шела, Эвтара, Энгель-Юрт, Ӏелин-Юрт.

А. С. Сулеймановс дуьйцу, дийцаршкахь нохчийн тайпанаш Айткхаллой, Энганой, Сесаной кхаа вешех бевлла бохуш, амма иза нийса ца хилар карийра генетика олучу Ӏилманна. Энганойн векалийн ДНК-тесташ гайтира уьш Q1а гаплотобанера хилар а, ГӀордалой а, ЭгӀашбатой а церан гергара хилар а.

Энганой этнониман маьӀна даккхало дош шина декъе а доькъуш, «эн»+«гане» – анасиз гар.

СаьӀидан эвла – Шелан кӀоштара меттиг. Шелан къилбаседа-малхбалехь хьалха Кавказан тӀом балале СаьӀидан эвла лаьттина. Йиллина иза Девкар-Эвларчу энганочо Ӏелам стага СаьӀида. Кавказан тӀамехь иза а, цуьнан гергара нах а жигара дакъа лецира паччахьан эскаршна дуьхьал тӀом беш. Цунна вовзара имам Шемал, Ташу-Хьаьжа, Кунта-Хьажа, Таймин Биболат. 1840 шеран ВалартӀа йоккхучу тӀамехь наиб вара Теркйисттерачу нохчийн.




#Article 56: Аьрсаной (636 words)


Аьрсаной — нохчийн тайп, доккхачарех нохчийн цхьа тайп.
Аьрсаной (Эрсаной) J2 ду. Аьрсана юрт ю Веданан кӀоштехь, Веданан 7 километр къилбаседа-малхбалехьа а, ЭгӀашбетан 4 километр къилба-малхбалехьа, шина Хул-Хуло а, Гумс а хишна юкъахь.  
Нохчашна хетарехь «аьрса» - еза колла ю. 
Аьрсанойша шеш Сайд-Ӏали Шамин кӀента кӀента кӀентан Пахрутдинан тӀаьхьенах лору. Уьш 25000 гергга стаг ву.
Еллачу ДНК тестан жамӀаш гайтина Аьрсаной, Курчалой, ЦӀонтарой цхьаьна дех схьабевлла хилар.
Аьрсаной беха ярташкахь: Гелдаган, Доьлаке, Лакха Невре, Мескар-Эвла, Сиржа-Эвла, Устрада-ГӀала, ЧӀулга-Юрт, Шела (гӀала), Эна-Кхаьлла.

Аьрсаной бекъало некъашка: Бедин некъе, Боьрзаган некъе, ГӀойлин некъе, Жунгуттойн некъе, Зауран некъе, Ибайн некъе, Идарз некъе, Илесан некъе, Къарлойн некъе, КӀартойн некъе (Гуьржийчура схьабовлар долчух тера ду), Майлийн некъе, МицӀалган некъе, МӀачин некъе, Тоьдакх некъе (J2), Окаш некъе, Чалайн некъе, Ӏелийн некъе.

Лам Аьрсаной корт бу Кхеташон коьртан уллохь, оцу шина ломан юкъахула Гумс хи охьадогӀу.
Аьрсаной эвла лаьттина 1849 шо кхаччалц Джалкх хин тӀехь.
Аьрсаной юрт лаьттина Хул-Хуло тӀехь ХӀХ бӀешарахь.
Аьрснойн юкъ ю Сиржа-Эвлахь.
Аьрсанойн кешнаш ду Шелан къилбехьа.
Эрсана боьду некъ ЭгӀашбетан малхбалехьа.

Аьрсана (Эрсана) — Веданан кӀоштара юрт а, тайпа а ду. Йиллина иза XIV бӀешо чекхдолуш Нашхара Устара.
Кхин версии а ю историн тептаран тӀейоьгӀна. Мровели Леонтис шен «Юккъера бӀешерийн малхбален а, малхбузан а историн хӀосташ – Картлийн паччахьийн дахар» жайнахь яздо - ХӀара Таргамос вара Таршисан кӀант, Нухьийн кӀента Иафетан кӀента кӀант. Таргамос шен тайпанца веана, чӀагӀвелла адам тӀекхочур доцучу шина ломан — Араратан а, Масисан а юкъахь. Цуьнан кӀенташлахь билгалваьлла бархӀ ваша. Церан цӀераш иштта хилла: хьалхара — Гаос, шолгӀа — Картлос, кхоалгӀа — Бардос, веалгӀа — Мовакан, пхоьалгӀа — Лек, ялхалгӀа — Эрос, ворхӀалгӀа — Кавкас, бархӀолгӀа — Эгрос. Ца табора уьш Араратан а, Масисан а латташ шайна чохь, тӀаккха дийкъира Таргамоса латташ а, бахархой а шен бархӀ кӀантана. Ах тайпа а, диканиг ах латта а делира цуо Гаосан, ткъа вукха ворхӀанна дакъа делира церан гӀуллакхашка хьаьжжина. Картлосан делира, дозанаш а туьйхира: малхбалехь — Эрети а, Бердуджи хи а; малхбузехь — Понтийн хӀорд; къилбехьа — Бердуджи хин хӀостера богӀу лам, шен хиш къилбаседехьа охьа а доьдий Кларджети а, Тао а лаьмнашна юкъахула чекх а долий хӀордаха кхетачу Курах; къилбаседехьа дозанаш ду Гадоца, Жимачу Ломаца, Кавказах схьа а къаьстий Гадох дӀакхеташ болчу, хӀинца цунах Лихи олу. Шадерг оцу юкъара делира Картлосан. Бардосан делира Куран къилбехьара латташ, Бердуджи хи тӀиера Кура а, Рахси а цхьаьнакхетачу кхаччалц. Бардоса йоьгӀна Бардави гӀала, цигахь чӀагӀвелла. Ткъа Моваканан делла латташ Куран къилбаседехьара, Жимачу Алазанин хикхочера хӀорд тӀекхаччалц. Цуо йиллина Мовакнети гӀала, цигахь чӀагӀвелла.
Эросан бела мохк Куран къилбаседехьара, Жимачу Алазанин хикхочера Ткетба кхаччалц, хӀинца цунах олу Гулгула. Оцу Эроса уггар хьалха йоьгӀна гӀала ший а Алазани цхьаьнакхетачохь, шен цӀе Эрети тиллина. Цунах схьаяьлла оцу мехкан цӀе  Эрети а. ХӀинца оцу меттигах Хоранта олу.
Эгросан белла  хӀорда йисттера мохк, дозанаш а тоьхна: малхбалехь — Кегийра Лаьмнаш, хӀинца Лихи олу; малхбузехь — хӀорд; къилбаседехь — Жима Хазарети хи Кавказан лаьмнех кхетачура. Эгроса йиллина шен цӀарах гӀала — Эгриси. ХӀинца цунах олу Бедиа. Дукха хан ялале Гаос кхайкхина ворхӀ веше, гулбина уьш кхайкхийна: «Лекхачу Дала вайн ницкъ белла, дуккха а тайпанаш а делла. ХӀинца дуьйна вай кхоьллинчун гӀоьнца лайш хир дац вай цхьанне а, вай кхоьллинчу Делан бен». ЛадуьйгӀира ворхӀ вашас оцу къамеле, барт хилла оцу тӀехь севцира уьш.  
Кхузара Эас - Эра – долара цӀе ю, Эра+Са ма-дарра аьлча Эрин са хуьлу. Цунна тӀедоьгӀна Эрасно – Эран сих бевлларш.

СоӀип-Молла – Аьрсанойра схьавалар ду. 1842 ш. Йоккхачу Нохчийчоьнан наибан Джаватханан гӀоьнча. Джаватхан кхелхача Йоккха Нохчийчоьнан наиб хилла. 1844 ш. мартехь Малхбален Нохчийчоьнан мудир хилла. 1845 ш. аьхка турпала кхалхара нисделла ведда волу М. С. Воронцовн (ДаргӀойн экспедици) тӀаьхьаваьлла лелаш.

Мохьмад Патиевич Арсеноев – Брестан гӀап ларъярхо, тоьпаш тоьхна Смоленскан областан Ореховка юртан уллохь.

Ахмадов, Мохьмад Исаевич - Нохчийн Республикан белхан а, белхан гӀуллакхан а, социалан кхиоран а министр 2009 - 2017 шерашкахь

Ахмадов Мохьмад-Эми Исаевич – Нохчийн Республикера Российн Федерацин Пенсийн фондан декъан урхалча




#Article 57: Билтой (161 words)


Билтой — Ӏовхойн а, Нохчмахкахой а тукхумашна юкъара орамера нохчийн тайпа ду . Тайпанан юрт лору Нажи-Юьртан кӀоштара Билта. Тайпанан векалш  J1 гаплотобанера бу. 

Билтой этнониман бух хила тарло, А.В.Твердыйн хетарехь, гӀалмакхойн «бел» я «бил» – «дукъ» маьӀна ду. Ма-дарра аьлчи «Дукъан бахархой» хуьлу.

Ӏ.Д.Вагаповс а, Р.П.Ахмадовс а Билтан этимологи евзаш яц боху. Гипотезийца хила тарло гергара желтойн Belt – «дика, майра, дикачу нахах».

Билтой чӀогӀа шуьйра баьржина аренашкара эвланашкахула. Уьш беха меттигаш:  БердакӀел, Билт-Эвла, Боони-Юрт, БӀачи-Юрт, ГӀалайтIа, Девкар-Эвла, Дубовски, ЖугӀурта, Илсхан-Юрт, Ишхой-Юрт, Макане, Мелчу-ХитIа, Старогладовски, УстаргӀордойн-ГӀала, ЧӀулга-Юрт, Ӏелин-Юрт.

Билтой бекъало кхаа гаре: Итт-бухой, Е-бухой, Зок-бухой.

Мачи некъе (J1)

Нуьркаш некъе (J1)

Умалхьад некъе (J1)

Легендаша боху, Кушул Нашха кхелхина, сецца Куьрчалахь Юьртачоь олучу меттигехь. Цуьнан 3 кӀант хилла: ШаӀа, ТӀелип, Курчалхан. ШаӀех Зандакъой бевлла, ТӀелипах – Билтой, Курчалханах – Курчалой. ТӀелипа Билта эвла йиллина. Амма еллачу ДНК тесташа и легенда бакъ ца хилар гойту, хӀунда аьлчи Зандакъой а, Курчалой а J2 гаплотобанера бу, ткъа Билтой – J1.

Ишхой-Юрт йиллина Билтойша.




#Article 58: Чермой (266 words)


Чермой — Нохчмахкахойн тукхумера нохчийн тайпа. Тайп L3 гаплотобан юкъара ду. Декъало гарашна а, некъешна а: Биги гар, Галай гар (L3), КӀорни гар, Чипи некъе (L3).

ХӀХ бӀешарахь Чермой эвла Хул-Хулон бердашца хилла. Чермойн доза хилла Хорачаца, ЧӀебарлаца, Садаца, Саьрбалаца, Дишни-Веданца, Элистанжаца. Дахар халахиларна Чермой охьабиссина акъари тӀе, баьржина ерриг Нохчийчухула. Дукхах берш охьахевшина Бас хин тогӀи чу, МахкатӀе эвла кхуллуш. Чермойн лам тӀиера МахкатӀе кхалхаран бахьана имам Шемалан эскаршна дежийлаш ца тоар хилла, цуо далийтина чермойн дежийлашна дуьхьала и латташ .

Чермойн мехкан юкъайогӀуш хилла нах беха меттигаш: ГӀарчханан кӀотар, ГӀотанаш Ӏийначу тӀехьах, Дуццахотие, Кхо-кха долтӀие, МахкатӀе, Мусаханан кӀотар, НикӀижан кӀотар, Садой, Селман-Тевзана, Тевзана, Тевзинхойн кӀотар, Туьнкахана, Хоттане, Хьаьмцан кӀотар, Чуьра лам, ЭгIашта, Яхьяйн кӀотар .

Чермойн лам – ломан бохь Веданан кӀоштехь; лаьтта шина хин юкъахь Кокичохь а, Хул-Хуло а. Локхалла – 2361 метр. Лам бахбелла лаьтта къилба-малхбузера МахкатӀера къилбаседа-малхбалерачу Хул-Хуло хин  йисттерачу Хорача кхаччалц, Веданан къилбехьа буьсу. Орониман кхин цӀе – Горга лам.
Тайпанан Чермойн лам тӀехь шира маьлха кешнаш ду, культан меттигаш ю, царна юкъахь Тишоли тӀе. Баха хала долун дела аренан юьрташка охьахевшина, дуккха а Басс хин майдане, МахкатӀе а кхуллуш.
Чермойн ломан дакъа ду Хорачан гергара Беха лам.

А.Д.Вагаповс а, Р.П.Ахмадовс а йоьхку субэтноним чермой нохчийн «черманца», жамӀ до тайпанан цӀе церан белхан говзаллех схьаяьлла, цара черманаш деш хилла олий.

К.З.Чокаевс Чармой дош доькъу масех декъе: «ча» – экхан цӀе, «ма» – цӀуйн динехь маьлхан делан цӀе, «р» – дожаран чаккхе, «ой» – суффикс.

С.Х.Нунуевс дийцарехь, Чармой тайпа ЧӀармахой тайпанан га ду.

Чермой беха ярташ: Гал-ГӀала, ГӀойтӀа, Жима АтагӀа, Левобережни, Керла Солкушино, Новр-ГӀала, НогӀамирзин-Юрт, Соьлжа-Юрт, Фрунзенски, Цоци-Эвла, ЧӀулга-Юрт, Ӏалхан-Юрт, Ӏелин-Юрт.




#Article 59: Зандакъой (413 words)


За́ндакъой () — нохчийн уггаре даккхийчех цхьа тайпа, юкъадогӀу нохчмахкахойн а, Ӏовхойн а тукхумашна. Тайпанан юрт лору Зандакъ эвла. 
Зандакъой бу шина гаплотобанашна юкъахь - J1 а, J2 а.

Зандакъой беха аренийн эвланаш: Бена-Юрт, БердакӀел, БӀачи-Юрт, Галне, Гребенски, Гуьмсе, Девкар-Эвла, Доьлаке, Дубовски, Иласхан-Юрт, Лакха Невре, Макане, Макан-КӀотар, НогӀамирзин-Юрт, Устрада-ГӀала, Чечана, ЧӀаьнти-Юрт, ЧӀулга-Юрт, Энгал-Юрт, Аьчка-ХитӀе, Ӏелин-Юрт.

Нохчийн талламча-мохк’Ӏаморхо, хьехархо, халкъан поэт волу А. С. Сулеймановс, ялайо масех халкъан эпистемологин цӀераш. Цаьрца тайпанан цӀе а, юьртан цӀе а яьлла дешнех «сан дакъа». «...Шиъ ваша талла веана хӀинца Зандакъа йолчу. Шорта экха карийна царна цигахь. Дукха хӀонцӀ эцна. Воккхах волчу вашас аьлла: «Сан дакъа хьур ду кхузара дIа, со дийна дIа ца воьдуш. Со кхуззахь ваха соцур ву!».
Кхин а цуо ялайо шиъ вариант, амма билгалдоккху, Зандакъа цӀе схьаяларх дийцарш масех ду, массо а цхьаьна а ца догӀу, башха тешаме а дац олий. 1. Занхой + дукъ = зан дукъ. 2. Сандаха я зандаха – гӀажарийн маттахь хаьржина (тӀемалой), зийна (тӀемалой).

Кхин а ю варианташ:

Гуьржийн историка Г.З.Анчабадзес шен «Вайнах» цӀе йолчу белха тӀехь дуьйцу, Къилбаседа Кавказехь уггаре шира пачхьалкхан кхоллам, кхоллабелла болу меттигерчу этносан бух тӀехь (хетарехь, адыгийн), лору Синдикъа (вайн эрал V-ӀV бӀешераш хьалха), тӀаккха а, хила тарло, иза тайпанийн цхьаьнакхетар пачхьалкхан сипташца. Тарло Зандакъой оцу тайпанийн цхьаьнакхетарх бисинарш хила а.
Нохчийн Ӏилманча-лингвисто А.Д. Вагаповс а, Р.П. Ахмадовс а Зандакъан этимологи схьаялар, тера лору, тюркийн «сандыкъ // сандукъ» - «тӀорказ, Шина ломан юкъара ага».

Оцу тайпана цӀераш, географин Ӏилманийн доктора Э.М. Мурзаевс дийцарехь, сих-сиха хаало географин номенклатурехь, дуста кхаз. «сандык-тау, сандык-тас» - «ша лаьтта нийса бохь болу боккха лам, ира баххьаш а доцуш». Кузнецки Алатаун цхьаьна ломана шен сиптах Сундук аьлла цӀе кхаьчна. ГӀиргӀазойчоьхь бу лам Сандык «тӀорказ», ткъа Эвенкехь кхоъ лам бу Авса цӀе йолуш, эвенкийн маттахь авса «тӀорказ» ду. Оцу могӀанера хила тардолийта Ӏ.Д. Вагаповс а, Р.П. Ахмадовс а нохчийн Ичкерера топонимаш Зандакъ-лам а, Зандакъ-аре а.

Шира дийцарша боху, Нашхара Кушул кхелхина сецна Куьрчалахь Юьртачоь цӀе йолчу меттигехь. Цуьнан кхоъ кӀант вара: ШаӀа, ТӀелип, Курчалхан. ШаӀех Зандакой бевлла, ТӀелипах – Билтой, ткъа Курчалханах – Курчалой. ШаӀас йиллина Зандакъа юрт. Курчалахь хӀинци а ю меттиг ШаӀин гу цӀе йолуш.

Кавказан тӀом болуш тайпано агӀо лецира Шемалан Кавказан Имаматан, тайпанан наха дакъа лецира дуккха а тӀемашкахь Имаматан агӀора. Оцу заманахь тайпанан нахах гӀараваьлла вара ГӀеза-Хьаьжа, воккха авлияъ, иза вара нохчийн синан Ӏу.

Зандакъой бекъало некъешка: Аьрзин некъе (я ХагIашан некъе), Бе-некъе (я Бацойн-некъе), ГIадалан некъе, ГIовтакъин некъе, ГӀурмин некъе (J1,  J2), Даки-некъе (J1), ЗагӀш некъе (J2), КӀорнийн некъе, КӀохцала некъе, Лен некъе, Ментиган некъе.




#Article 60: ГӀордалой (227 words)


ГIордалой – Нохчмахкахой тукхуман юкъара шира нохчийн тайпа. Тайпа J1, J2, Q1а гаплотобан юкъахь ду. Амма алссама болу ГӀордалой Q1а гаплотобанехь бу.

Тайпа схьадаьлла ГӀоьрдалара. ГӀоьрдала лаьтта Нажи-Юьртан кӀоштахь, ЦӀоьнтаран 3 километр къилбаседехьа, 6 километр Энганан малхбузехьа, Яьссин аьрру бердаца.

Мелчхе юьрт йиллинарш бу ГӀордалой а, Сесаной а.

ГӀоьрдалоша лору шеш Энганойн гергара тайпа. Цара дийцарехь Айткхаьллой, Сесаной, Энганой тайпанаш кхаа вешийн тӀаьхье ю, уьш дерриш гергара ду Чеччалхойн а, Даттахойн а. Амма ДНК тестийн жамӀаша гойту цунах цхьадерг нийса ца хилар. ГӀоьрдалой, Энганой, ЭгӀашбатой, Шоной, ХӀиндой, Чеччалхой уллера гергара гойту цара. Тайпа схьадаьлла ГӀорд-Ӏалих, иза хилла Шемарчу эмиран Сайд-Ӏалин кӀентан Ӏабдул-Ханан (Ахьмад-ханан) кӀентан Шамханан (770-828 шераш) кӀант. 

ЦӀечой тайпанара ГӀардан тӀаьхьенийн цхьан а уьйр ца хили ГӀордалошца.  

Кхин а версию халкъехь, ГӀоьрдала герз деш юьрт хилла бохуш, ткъа гӀурда цигахь деш хилла долу халкъехь гӀарадаьлла тур хилла.
Вагаповс А.Д. а, Ахмадовс Р.П. а топониман бух хилла гӀуордалан орам гӀердила (багвал.), гӀердилъа (тиндин.) уьйр йолуш хила тардолуьйту, иза нохчийн маттахь «тӀаргӀа хьовзор» хуьлу. Нагахь иштта этимологи нийса елахь, субэтноним ГӀордалой кхаьчна царна шеш юьртахь лелош болчу балхах, ткъа иза хуьлу тӀаргӀа буцар а, кӀадеш дар а.

К.З. Чокаевс дийцарехь, Нажи-Юьртан кӀоштахь ши юьрт ю ЦӀа-ГӀордала а, Бас-ГӀордала а, ткъа ГӀордалойн цӀе оцу яртийн цӀарех схьаевлла. Дешан этимологи ца евза.

ГӀордалой бекъало некъешка: 

ГӀоьрдалой беха эвланаш: БердакӀел, Боти-Юрт, Галне, Гуьмсе, Доьлаке, Лаха Невре, Мелчхе, Нойбоьра, УстаргӀардой-Эвла, Чечана, ЧӀулга-Юрт.




#Article 61: Чартой (243 words)


Чартой — нохчийн тайпанех цхьа тайпа, Нохчмахкахойн тукхаман юкъара. Чокаев Катис дийцарехь Чартой тайпа цхьанне тукхум юкъа ца догӀу. Тайпанан векалийн яьхна ДНК-тесташ гойту уьш J2 а, R1b а гаплотобанера хилар.

А.Д.Вагаповс а,  Р.П.Ахмадовс а  Чартойн тайпанан цӀе яьлла лору ломан Гуьржийчоьнан Пшавиера топоним-ойконимах Чарталих. ЦӀеран билггала долу маьӀна ца даккхало. Хила тарло, дош кхолларан бух кхузахь Ча (че) — акхаро, -р, -та, -ли — нохчийн маттахь алсама йолу суффиксаш. Иштта суффикс -л гуьржийн маттахь а ю. Ча тотеман дийнат хилла хьалхарчу заманахь. Цигара схьа, ала мегар ду, Чартали — Чартойн тайпанан даймохк бу, ткъа кхин а гуьржийн фамилин Чарталишвилин а. Тамашийна ду цхьаьана Черточо, НГӀАССР Совет министровхь йолу Нохч-ГӀалгӀайн гуманитаран Ӏилманийн институтан хиллачу белхалочун Сиражуддин Чингисханович Эльмурзаевн дийцар, шен ворхӀалгӀачу ден цӀе Григорий а хилла, иза керста гуьржий а хилла бохуш долу.

А.Сулеймановн хетарехь Чарадой – этноним ю юста мегаш йолу, ДегӀастанара чародойшца.

Талламхоша боху тайпанаш чIантий а, чартой а хьалха хӀинцалерачу къилбаседа ломан Гуьржийчохь йолчу ЧIантио а, Чартали а эвланашкахь баьхначу вайнахах бух болуш ду.

Дайшкара деана дийцаршкахь, тайпанаш Чертой, Ялхой, Битарой схьадевлла XVII бӀешарахь кхаа вешех – Ялхох, Битрох, Чертох. Церан дай а, уьш а баьхна Нажи-Юьртан кӀоштарчу Гилнахь, ткъа кхин а хьалха баьхна Гуьржийчоьнан дозанашца.

Тайпанан векалш беха меттигаш: Бена-Юрт, БердакӀел, Галне, Гуьмсе, Доьлаке, Къеди-Юрт, Иласхан-Юрт, Ишоре, Лаха Невре, Мескар-Эвла, Нойбера, Цоци-Эвла, ЧӀулга-Юрт, Шела, Ӏаларой-Эвла, Ӏелин-Юрт, кхин а.

Чартой бекъало некъешка: Аьстмар некьи, Гакин некъе (J2), Гойн некъе, Зокин некъе, Исмайлан некъе, Кешкарой, Суьнтаран некъе, ТӀалтӀин некъе, ЧӀугин некъе




#Article 62: Дишний (133 words)


Дишний — тукхумашна юкъа ца догӀу нохчийн шира тайпа.

Ахмадов Явуса ялийна Дишнийн махкара нах беха меттигаш: Авст-кхелли, Амкхелла, Барснаха, Бечига, Гучча-кхелла, Курш-пхати, Кхалтъа, Тержил-гӀала, Тусхара, Утан-кхелла, Цацах, Чоьнк-пхьеда, Юьрдаха.

Ткъа Сулейманов Ахьмада ялийна эвланаш: Амкхелли, Барснаха, Бассах, Бечига, Ботурча, Пиежиеда, Тиш-Цацах, Тусхара, Цацах, Чухушлана, Эзи, Юьрдаха, Авст-кхелли, Утан-Кхаьлли.

Дишний беха ярташ а, кӀотарш а: Таьшкичу, Амкхелли, Бассах, БелгӀата, Бена-Юрт, Берд-Юрт, БухӀан-Юрт, БӀачи-Юрт, ВаларгтӀе, Галне, ГихтӀа, Гуьмсе, ГӀойтӀа, ГӀулара, Девкар-Эвла, Доьлаке, Дуби-Эвла, Дуй-Юрт, Дишни-Ведана, Жима АтагӀа, Итон-Кхаьлла, Котар-Юрт, Курчалой, Лакха Невре, Лаха Невре, Соьлжа-Юрт, Тусхара, ТӀехьа-Марта, Устрада-ГӀала, Хьалха-Марта, Шела, Эвтара, Элистанжа, Эна-Хишка, Янди-КӀотар, Ӏалхан-Юрт.

Дишний бекъало гарашка а, некъешка а: Тобар некъе, Чиркх некъе, Чори некъе, КӀолд некъе, Темболат некъе, ГӀенаш гар, Эзхой, Хьачи гар, Басхой, Бечигхой, Уци некъе, Хьади некъе, Ӏели некъе.

М.А.Мамакаевс чӀагӀдо, гӀалгӀайн тайпанаш АхриевгӀар, ЛьяновгӀар, БоровгӀар Дишнех бевлла хилар.




#Article 63: ЧӀаьнтий (226 words)


ЧӀаьнтий — нохчийн шира тайпа, J1 гаплотобанера.

Я.З.Ахмадовн белхашкахь хаам бо, теркан воеводас 1651 шарахь дӀахаийтина: «ЧӀаьнтийн, ЧӀинхойн, Зумсойн, Вашандаройн тайпанаш барт а бина шотойца цхьаьна» Теркан гӀалин аманаташ белла церан куьйга кӀелахь хилар къобалдеш.

Императоран омарца арахоьцучу, 1859 шеран сентябрь беттан № 9  йолчу тӀеман гуламехь, чулацаман иссалгӀачу жайнахь (том ӀХ) яздо: «Нохчийн къоман юкъадогӀу бухара цхьа мотт буьйцу, Кавказан а, Ӏаьндийн а даккъийн къилбаседа агӀон тӀехь тӀеман хийцамашка а, оьрсийн герзан аьттонга а хьаьжжина Российца хӀинца а тайп-тайпана  юкъаметтигаш йолу, хӀинца Шемалан Ӏедал дохийначул тӀаьхьа дерриг а Кавказера оьрсийн мехкаш тӀехь Российн куьйгакӀела даьхкина тайпанаш: Шотой беха Орган Ӏинан лакхенашкахь, 15000 са, оцу тайпано 1858 шарахь къобалдина Российн Ӏедал (Шотой, ЧӀаьнтий, Зумсой, кхин а тайпанаш)».

ЧӀаьнтахь цӀуйн динан культан меттигаш ю: СелитӀа, ЦӀуьника, Хуча-ара, ЧӀагӀие, ЦӀамада, ЦӀег-гутӀа, Юьрда-ара, Гоьргача-ара, ЦӀовхьанан корта, Сакъаш ден гу, ЖӀараш йистие, Ӏо ховчу гутӀи, Хатта эркие, кхин а.

ЧӀаьнтий бекъало гарашка: Борза-гар (J1), ГӀулккхаьллой, Пхьадухарой, Тичахой, Хьелдахой, Иди, Хаси-гар (J1), Эжи.

Гараш а. некъеш а: итон-кхаллой, тазбичи, цӀамдой, пхъадгӀурой, кхокхадой, тасгутӀахой, данкхелой, хъелдий, гугӀалатхой, итт-куъллишкхой, цӀуникхой, хазкхеллихой, иэт-кхеллихой, доьрахой, тӀалкхеллой, соьсанхой, хьурикхой, шулхой, хьирехой, бобашгутӀахой, пхъаттархой; муртаз-гар, музаг- гар, борз-гар, бахъмад-гар, кушани-гар, бачикх-гар, щихали-гар, ибакх-гар, кандаг-гар.

ЧӀаьнтий беха меттигаш: Бена-Юрт, ВаларгтӀе, Махьмад-ХитӀе, Горагорск, Гребенски, ГӀойтӀа, Девкар-Эвла, Доьлаке, Зонах, Дуй-Юрт, Гал-ГӀала, Котар-Юрт, Лакха Невре, Пхьарчхошка, Маьлхбик, Новр-ГӀала, Нурадилово, Олхазар-КӀотар, Соьлжа-Юрт, Хьач-ХитIе, Эна-Хишка, ТӀехьа-Марта, Хаси-Эвл, Хьалха-Марта, Хаьмбин-Ирзе, ЧӀаьнти-Юрт, Шелковски, Аки-Юрт, Ӏалхан-ГӀала.




#Article 64: Нижалой (275 words)


Нижалой - нохчийн чӀебарлойн тукхумара тайпа, ткъа М.А.Мамакаевс дийцарехь Шотой тукхум юкъара ду. М.А.Мамакаевс Нижлойн тайпа Нохчийчоьнан орамера тайпанашна юкъатуху. Тайпа J2 гаплотобанера ду

Юкъараллин дозанаш ду: къилбаседехь – ЭгIашта а, МахкатӀе а, малхбалехь – ЧӀебарлой, малхбузехь – ДӀай, къилбехахь – Чобаьккхинрой.

Иштта «Нижала» цӀе йолуш кхоъ эвла хилла: хьалхарниг – Осхар-овлан малхбалехь, шолгӀаниг – ГӀази-овлан малхбалехь, кхоалгӀаниг – Жубиган-овлан а, ГӀази-овлан юкъахь.

Нижлойн лам лаьтта Нижалан къилба-малхбузехь.

Нижалан юкъайогӀу: Бейсхор овл, ГӀези овл, ГӀонтӀа, Дангар овл, Дургойн овл, Жубиган овл, Тамбийн овл, Чуьрейн мохк, ЦӀинтиг овл, Лаха Нижала, Муьшиечуо, Нижала, Осхар овл, ПатӀайн овл, ЧӀадана.

Нижлой беха ярташ: [Тоьвзана], [Хоттане], [Устрада-Оьвла] , [2- Отделение], [Закан-Юрт], [Хамби Ирзе],ВаларгтӀе, Лаха Невре, ЧӀулга-Юрт ишта кхи а, дуккха а.

Тайпанан векалша дийцарехь Нижал цӀе схьаяьлла доларчу цӀарах, церан дайшах цхьаьнан цӀе хилла иза.

Нижлой, Босой, ДӀай кхаа вешийн доьзалаш лору. Амма Сулейманов Ахьмада дийцарехь уьш схьабовлар ду кхечу кхаа вешех Гундал, Гундарген, Нижал.
Амма еллачу ДНК тесташца Гуной кхин гаплотоба ю, цуьндела Гундалах дериг шеко йолуш ду.
Иштта силсил ю Нижлойн: Сайд-Ӏали Шами – Ӏабдул-Хан – Сайд-Ӏали – АргӀун – Нижал.

Нижлой бекъало 14 гаран; БагӀай (J2), Бейсхор, Богач, ГӀези, Дангар, Дургой, Жубиг, Имай (J2), Майд, Осхарой (J2), ПатӀай, Тамбий, ЦӀинтиг, Чуьрей.

Нижалой эмиран Сайд-Ӏали Шамин тӀаьхьенех бу.

Шемара эмир Саид-Ӏали велчи, цуьнан меттиг дӀалецира кхечу тайпанчу стага. Цуьнан кӀенташна Сайд-Ӏалин, Абул-Ханан, Решед-Ханан, Хьамзат-Ханан ден меттиг дӀалаьцчи, ца лиира даймахкахь баха, уьш кхелхира къилбаседехьа. Кавказан лаьмнашкахь кхечира Курку-лам я Кхеташ-кортан кӀоште, хӀинца ЦӀонтара а, Тезa-Кхаьлла а лаьттача. Церан цхьаннах кхоъ кӀант вара – Гундал, Нижал, Гундарген. ТӀаьххьарниг – Гундарген охьахиира хӀинца Гендаргана лаьттача, ткъа ши ваша – Гундал а, Нижал а – циггахь висира. Нижал охьахиира Яьссин дехьа.




#Article 65: Салой (319 words)


Салой — нохчийн тайпа, баьржина хевшина аренийн а, ломан кӀажошкара а Нохчийчоьнан декъехь, беха ярташкахь: Бена-Юрт, ЧӀулга-Юрт, ГӀулоз, Горагорск (Теркан кӀошт). Ткъа кхин а Нажи-Юртахь (Нажи-Юьртан кӀошт) а, Гермачигахь (Шелан кӀошт) а.

Саала-Юрт – хӀинца кхин къаьмнаша Кандаур-Аул олу. Хаси-Эвлан къилбаседехьа Ивгин аьтту бердаца лаьтта. Юьрт йиллина нохчаша-Ӏовхоша.

Сал-Юрт – Ширча-Юртан малхбалехьара меттиг. Цуьнан цӀе йоккху и юьрт хӀинци а йолуш санна, амма иштта юьрт ян а яц. Иза оьрсийн эскарша ягийна, ткъа дийна бисина Салой дӀасабаьржина Нохчийчоьнан кӀорге а, луларчу ярташка а. ХӀинца цигахь дежийлаш а, оханаш а ду.

Яьхна ДНК тестийн жамӀаш гойту тайпа j2 гаплотобанера хилар.

Сала-али – Нохчийчуьра ТӀехьа-Мартанан кӀоштан хи, Ӏашхойн Марта хина аьтту га. Сала-али а, Чож а шина хин юкъахь даьржина Сал а-алиен-дукъ ломан дукъ. А.В.Твердис дийцарех, цӀе схьаяьлла доларчу цӀарах «Сала» а, «али» а «хи», - «Сала» (вайн.).

Сала-ирзу  – лаьтта Бумматан юххехь. Оцу меттигехь Сала хила тарло нохчийн долдара цӀе. Вайнехан ономастикехь оцу кепара цӀераш дукха хуьлу.

МагӀа Сала-ирзу – Бумматан къилбехьа, Сала-али хин юххехь.

ИгӀа Сала-ирзу – Бумматан къилбехьа,  Мага Сала-ирзун гергахь, Сала-али хин юххехь.

Бану-Салу – юьрт яра Ивги а, ГӀурий а хишна юкъахь, Салах-Эвлан къилбехьа, Кхархой-Мехкан кӀоштахь.

Сала-су – Пхьарчхошкахь  шен тогӀи дежийлашна лелош йолу хи.

Сал-эскар хьайра – Ястий хин тогӀи чохь, хьалха Сал-эскаран хьер лаьттина меттигехь.

Сал текхийна боьра – Соьлжа хин аьтту бердан тӀиера, текхош дӀакхачайора гӀишллошъяран хьун а, дечиг а кхин дӀа Соьлжин а, Теркан а чухула ГӀизлара. Сал – хин чухула дӀаяхьийта кечйина йолу хьун а, дукъош а.

Йисина наьртийн эпос, цуо хьахадо Салойн тайпа:
Ачамза-барзера иза вахара Салой тайпанан элан махка. Эвлан йисттехь, доьхна даьллачу цӀиенон кевнакахь сецира цуьнан говр. Ах юьрт тевнехь сакъоьруш яра, ткъа вуьш сингаттамехь бара. Юьртан оцу декъехь сецнера Ха кӀентан говр. «ХӀун хилла кхузахь? — хаьттира цуо ша сецначу хӀусамера жерочуьнга. — Со юьртах чекхволуш цхьа дакъа сакъоьруш ду, ткъа важа сингаттамо хьийзош ду». 

АкмурзаевгӀар, БаймурзаевгӀар, БаталовгӀар, БекбулатовгӀар, ВисингириевгӀар, МусаевгӀар, МитаевгӀар, МежидовгӀар, НаурбиевгӀар, СалоевгӀар, ЯхаевгӀар, ГайхановгӀар.Гойтимировг1ар.




#Article 66: Шикъарой (189 words)


Шикъарой — шаройн тукхумера нохчийн тайпа. Даьхна Нохчийчоьнан къилба-малхбален декъехь. Шара-Орган аьрру ген Шаро-аьхкан тӀехь лаьттина Шикъарой тайпанан тӀулгийн эвланаш. Тайпанаy векалийн яьккхина ДНК тесто гайтина Шикъарой J1 гаплотобанара хилар. Бекъало гарашна а, некъешна а, масала, Чапал-гар – Ваги некъе (J1). М.А.Мамакаевс Шикъарой Нохчийчоьнан орамера тайпанаш юкъатуху.

Сулейманов Ахьмада дийцарехь Шикъара дешан жӀайхойн маттахь сирла месаш йолуш, хьаьрса маьӀна ду.

Шикъара – эвлан саьлнаш Итон-Кхаьллан кӀоштахь ю; лаьтта Шара-Орган аьрру бердаца, цуьнан аьрру ген тогӀийца. Шикьара эвла лаьттина шина декъех: Байдие а, Пхьиедие а.
Шикъаран доза ду: малхбузехь КӀесалца, малхбалехь Шаройн-Мохкца, къилбаседехьа ДженжIарие дукъан дехьа ЧӀаьнтица а, Зумсица а, къилбехьа Шара Орган харшца доза хилла Хуландан латтанашца.
ДженжIарие дукъ тӀиера охьадогӀу Шикъаройн эрк.

Шикъар-гӀала – гӀала-гӀап, лаьтта Орстхарчу Турсиел-дукъан а, ХӀуттанчун а, юккъехь ХӀуттунчун къилба йисттехь. А.Сулеймановн хетарехь, хьалхара дакъа доьзна ду Шикъарой тайпанца.
Чурт-ТогӀи – Соьлжа-ГӀалин кӀоштара эвла, лаьтта Соьлжа-ГӀалан rъилбаседа-малхбалехь, 15 км гергахь, Соьлжан аьрру берда тӀехь. Кхоьллина Шикъаройша ислам дин даржош лелачу тобанех бевдда.

Тайпанан махкахь хилла кегийра эвланаш а, бӀаьвнийн гӀаланаш а: Дехачу-агане, Уоратл-дукъа, Икъарой (ша даьлла тайпа), Ами-гӀала, ПирсунтӀехе, ГӀур-тогӀи, Пха-хьалхие.

Беха меттигаш: БердакӀел, Гелдаган, Йоккха АтагӀа, Лакха Невре, Макан-ГӀала, Новр-ГӀала, Олхазар-КӀотар, Чурт-ТогӀи, ЧӀулга-Юрт.




#Article 67: Пхьамтой (114 words)


Пхьамтой — тайп Шуотойн тукхаман юкъара ду. Тайпан векалийн эцна ДНК тесташ гайтарехь уьш J2 а, L3 а гаплотобанера бу. М.А.Мамакаевс Пхьамтой орамера нохчийн тайп ду аьлла билгала даьккхина.

Пхьамтой бекъало некъашка: Асдар некъе (J2), Голи некъе (L3), Къижги некъе (L3), Мади некъе (L3), Нанолггар (L3), Ӏабдул-Хьаьжийн некъе (L3).

С.А.Натаевн хетарехь Пхьамта – деланийн динан Пхьа-делан динан гӀишло лаьттина меттиг ю, ткъа пхьамтой – оцу динан цӀуй бу.

Пхьаьмта лаьтта Ваьрди-эркан аьтту бердаца, кӀоштан центр йолчу Шуьйтан къилба-малхбалехьа.

Гергара эвланаш: къилба-малхбалехьа — Мус-Кхаьлла а, Уьрд-Юхе а эвланаш, малхбалехьа — Юккъера-Кела, малхбузехьа — Вашандара, къилба-малхбузехьа — Гоьргача а, Нихала а эвланаш.

Пхьамтой дашах тера йогӀу топонимаш. 

Пхьаьмтой беха: ГӀойтӀа, Йоккха АтагӀа, Лаха Невре, Шела, Шуьйта.




#Article 68: Нашхой (934 words)


Нашхой — тукхумашна Къамш доцу тайпа, J2, Т гаплотобанера тайпа ду. Шен XV бӀешеран тептарехь Аздин Вазара хьахийна Нашой а, Нашхой а нохчийн 48 тайпана юкъахь. 
Нашхойн тайпанах схьадевлла МозгӀарой а, ЧӀармахой а тайпанаш.

Тайпана цӀе Нашхой таханлерачу Ӏилманан-публицистикийн литературехь ца къаьстташ уьйр йолуш ю историн мехкаца Нашхаца. Цхьацца белхашкахь царех синонимаш хуьлу — дукха хьолахь авторш, Нашхой/Нашха хьахош, кхетадо нашхойн этнотоба а, уьш дуьххьала охьахевшина мохк а. Советийн нохчийн меттан талламхочо А. Г. Мациевс, хаам бира, шайн цӀе нохчий лелош болчу кхечу нохчех къаьсташ, Нашхойн тайпана наха кхечу тайпана йоккху шайн цӀе — нашха олий.
А. Г. Мациевн гипотеза ю, цуо дийцарехь юкъараллин/мехкан цӀе Нашхой/Нашха хила тарло эндоэтнониман нохчий  (хьажа Нохчий. Этимологи) бух. Иштта этимологин вариант лерира тергоян езаш бевзаш болчу нохчийн Ӏилманчаша, масала лингвист, фил.Ӏ.д., профессор волчу И. Ю. Алироевс а, и.Ӏ.д., профессор волчу Ш. Б. Ахмадовс а.

Нашхойн тайпан хӀоттам, иза декъадалар тайпанан геннашна (гаранаш, некъи) таханлерчу талламхоша дика теллина дац. Ӏилманан а, публицистикийн а белхашкахь хуьлу юьззина а йоцу, тера а йоцу геннийн испискаш.

Нашхой хилла/бу? Нашхойн диалектан аьккхашка-орстхошка узуш буьйцу мотт (иштта наггахь олу галанчӀоьже узуш буьйцу мотт) лелориш. Таханлерачу лингвистин классификацица иза бу нах-дегӀастанан меттанийн нахийн геннан вайнехан кластеран мотт. Аьккхийн-орстхойн узуш буьйцу метто латтабо нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанашна юкъара меттиг, амма XX бӀешарахь цкъа нохчийн, юха гӀалгӀайн диалектех тухура, ткъа нашхойн диалектах талламхоша олура лер.

Нашхан доза ду Пешхаца, ТӀерлаца, Галайца, Ялхараца.
Нашха лаьтта Гихан а, Рошни а хиш юкъахь. Екъало 2 декъе: ТӀехьа Нашха а, Сехьа Нашха а.

Нашхойн хи – ЧӀебарлара хин цӀе ю.
Нашха – Курчалара шовда. Лахарчу Курчалан къилба-малхбузан йисташкахула охьадоьду шовда.
Нашах лаьттинчу кӀога – Аьккхара ВӀовган малхбалехьа.
Нашхойн кӀайчу юххие – КӀайчу юххиен малхбузехьара саьлнаш.
Нашхойн хи – ЧӀебарлара Буонахуойн саьлнашна малхбалехьа. А.Сулеймановс дийцарехь, хин бердашца баьхна Нашхой.

Цхьа могӀа Ӏилманчаша дийцарехь дуьххьара нашхой охьахевшина мохк — Нашха, дукхах долчу нохчийн, гӀалгӀайн тайпанийн Даймохк бу, нохчийн тайпанийн цхьаьна декъо (20 сов хила тарло) шайн дай оцу историн мехкара хуьлуьйту. Дукхаха долчу дийцаршкахь нохчий охьахевшина шира меттиг лору Нашха, цундела царна юкъахь ойла лела, нагахь милла а Нашхара ваьлла велахь — иза Нохчийчохь бух болуш стаг хилар.

Шеш Нашхойх, иштта тайпа олу, кхин тӀе иза лору даккхийчарех, ца догӀу тукхмашна юкъа. Ш. Б. Ахмадовс (2002) дийцарехь хьалха Нашхахь хилла ладаме вайнехан шайн урхалла даран юкъ — «Къанойн кхеташонах» цхьаъ ( тиламало Мехк-кхел ца юьйцу).

Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс дийцарехь (нохчий арабахар таьӀна дуьту цуо), нашхой «лаьмнашкахь баха хала долун дела шайн эвланаш а йитина, шуьйра охьахевшина акъарийн гӀаланашкахь а, ярташкахь а». Амма, тера ду, нашхойн доккхаха долу дакъа даьхначух шайн историн Даймахкахь — Нашхахь 1944 шо кхаччалц,  оцу меттигера бахархой Кхазакхстане арабаххалц.
Тептарш дийцарехь, тайпан да ву Нашхо нохчийн къоман да. Кхечу версешца, къоман да хилла Турпал Нохчо. Гуьржехахь нашхоша лелайо гуьржийн чеккхе йолу фамилеш: Борчашвили (БорчаевгӀар, БоршиговгӀар).
Дуьххьарлера нохчийн дай охьахевшина Галайн-Ӏам уллохь, уьш Шемара паччахьах бевдда бара (МоцӀархан уллохь ду Шама дукъ). Вайнехан шира дай севца меттиг нажан хьун (нажх) яра, цхьаьна новкъахочо шен лаьттах Ӏоьттина йицйира, юхаберза дагадеачи цуо терго йира оцу гӀаж тӀехь зуьгалаш довларан. Иза делера хаам хетна уьш севцира оцу езачу меттигашкахь. Нажх боху дош хенан йохаллехь хийцаделира Нашх аьлла, иза массо а нохчийн Даймохк хилира, нохчий кхузара кӀез-кӀезиг баьржира хӀинца шеш бехачу махкашкахула.
Нашхоша шайн тайпанан юрт лору Моцкъара, цигахь Ӏалашбина тайпанан яй. Иза хилла ялх цӀестан экъанех бина, хӀора экъан тӀехь Ӏарбойн маттахь вежарийн цӀераш хилла язйина. Цуо гойту нохчийн дай бусулба хилла хилар, баьхкина уьш оцу махка VӀӀ бӀешерал тӀехьа, иза мелла а бакъдо «Нохчий схьабовларх долчу тептаро».
Оцу тептаро дийцарехь Нашхан да хилла Шамхан Ӏабдул-ханан кӀант а, Шамахь эмир хиллачу Сайд-Ӏали-Шамин кӀентакӀант. Циггахь дуьйцу Шамханах Нашхахь 13 гуола (тайпа) яьлла бохуш. 

  
Гендаргнойн тайпанан «ДегӀастане Шамара элий бахкарх лаьцна тептар» тӀехь изза цӀераш йоху, амма Нашха йиллинарг лору Фахьруддин (Хьамзатан а, АргӀанан а шича), цунна и латташ дитина Шамханан кӀанта Хьамзата. Оцу тептарехь ялайо Гендаргнойн тайпанан силсил. Силсилехь Гендаргнойн дайшлахь ву Ахьмадханан кӀентакӀант АргӀан.

Сулейманов Ахьмада ялийна ширачу Моцкъара эвлара некъен силсил: СолтагӀа – ШапаӀ – Ӏусман – Бешти – Бузарт – Алдам – Ислам – Ислам – ИсмаӀил – ИсмаӀил – Ишхо – Ӏела – Ӏела –Уьйрасха – Ида – Анзор – Золза – Зама – Замбек – Мурат.

Кхечу дийцаршкахь нохчийн да Нашхо я Нохчо хилла боху. Цуьнан ялх кӀант хилла: Моцкъаро, Хьайбахо, ЧӀармахо, Хьижигхо (ГӀой), ТӀистархо, Хьийлахо. Цара иштта цӀераш йолуш эвланаш ехкира. Вежарий хӀора дийнахь гуллалуш хилла тайпанан яй тӀе кхаа рожехь, оцу яй чуьра цхьаьна юуш, вежаралла чӀагӀдора. Тайпанан яй хилла ялх цӀестан экъанех бина, хӀора вешийна цхьацца экъа кхочуш. ХӀора экъан тӀехь Ӏарбойн маттахь вежарийн цӀераш хилла язйина: Моцкъаро, Хьайбахо, ЧӀармахо, Хьижигхо, ТӀистархо, ХӀийлахо. ХӀораниг шайн цӀеран экъан дуьхьала хаара, уьш церан долара меттигаш яра. 
Нашхахь бара оцу яйн дакъа доцу нах а, цара цунна гонаха питанаш леладора, царна цатовра тайпанан яйно вежарийн доьзалан уьйр чӀагӀъяр. ХӀуъа а дора наха яй бохабайтархьама.
Яй кхечира Шамилан замане. Оцу хенахь яй чохь юург ца йора, хӀора доьзалан шайн яй бара, шира яй маьждигехь Ӏалашбеш бара, динан Ӏиданашкахь сагӀа доккхуш лелабора. Дуьххьара Нохчийчухула чекхволуш, имам Шамил кхечира шен эскарца Нашха, ЧӀармаха эвлахь сецира иза. Питанечу юртахоша Шамилан чудиллира, нагахь Нашхойн яй хӀаллак ца бахь хьан Ӏедал тӀе муххале а лоцур дац цара, дуьхьала бовла а мега аьлла.
Шамила эскаран юург ян беза аьлла яй схьа а баийтина, чохь юург йина, яй бохийра цӀестан кийсакаш йина. Кийсакаш Ӏинах кхийсира, иштта хӀаллак бина Нашхойн яй.

Нашхой беха массо аьлча санна Нохчийчоьнан ярташкахь: ВаларгтӀе, Галне, Гихчу, Дечкан-ГӀала, Доьлаке, Котар-Юрт, Лакха-Невре, Ӏалхан-ГӀала, Ӏалхан-Юрт, Ӏашхойн-Марта. 
Нашхан юкъахь хилла нах беха меттигаш: ГӀарбихьакханчу, Ехкачу, Зерха, КӀайчаюхе, КӀелахбаса, МогӀасте, МоцӀарха, Мушечу, Саканжиеле, ТӀийста, Хотташкоча, Хьайбаха, Хьижахка, ХӀийла, ЧӀармаха (J2), Ӏажгечу, ӀаршӀалечу .




#Article 69: Пешхой (287 words)


Пешхой — тукхумашна юкъа ца догӀу нохчийн тайпа. Яьхна ДНК тесташа гайтина тайпанан векалш J2 гаплотобанера хилар. Тубахой – адыгейн тайпанан кхоллам бу. Историн Ӏилманийн кандидата П.Тахнаевас тубахой Саййид Ӏали Аш-Шамин тӀаьхьенах хила тарло боху. 

Пешхой дешан маьӀна Сулейманов Ахьмада дуьйцу хӀокху версешца: 

Уьш ерриш а йогӀу Пешхой дашна.

Нохчий схьабовларх долчу тептарца, Пешхой Шамханах схьадаьллачу 13 тайпанех ду, Нашхойн гергара а ду. Шамханан дайша цуьнан йижрий гӀебартойн элашка маре белла хиларна а, Шамханан тайпа элех а хиларна, гӀебартойн «пшы» хила а тарло тайпанан бух тӀехь.

Ӏ.Д.Вагаповн а, Р.П.Ахмадовн а хета, топоним Пиешха, шен рогӀехь, хила тарло, кхоллаелла «–ха» формантан гӀоьнца (дуста Гуьржиеха) «пиеша» бух тӀиера, уьйр ю жӀайхойн «пеше» а, гӀазгӀумкийн а, лаьзгийн а «пиша» - пхьола, гӀажарийн «пеша» - пхьола (овхӀанхойн а, гӀажарийн а «пешавар» – пхьераш). Кхин вариант хила а тарло, масала, «пеш»+«хой» - пеш, кхерч Ӏалашбийриш.

Пешхой беха меттигаш: Бена-Юрт, БердакӀел, ВаларгтӀе, Галне, Гихчу, ГӀойтӀа, Доьлаке, Ойсхар, СаӀдин-КӀотар, ТӀехьа-Марта. Хаьмбин-Ирзе, Хьалха-Марта, Цоци-Эвла, ЧӀулга-Юрт, Ӏалхан-ГӀала.

Оьрсийн хьосташкахь, Гуьржийчоь боьлхачу оьрсийн векалийн маршрутан ориентир лаца Пешхойн мохк аьлла, тайпа дуьххьара хьахийна 1601 шарахь.

Тайпанан эвла Пешха лаьттина коьртаниг яккхийчу бахаман бӀавнех (гӀаланех). Пешхойн, даьхний хилла цаӀаш, хилла оханаш а, цанаш а, хин хьеранаш а хилла. Пешхан махкахь хилла цӀуйн заманан элементашца керсталлин сийлаллаш а (жӀараш).

Пешхой хьалха баьхна Элистанжахь, амма Орсойша уьш цигара аратеттина.

Императоран омарца арахоьцучу, 1859 шеран сентябрь беттан № 9  йолчу тӀеман гуламехь, чулацаман иссалгӀачу жайнехь (том ӀХ) яздо: «Нохчийн къоман юкъадогӀу бухара цхьа мотт буьйцу, Кавказан а, Ӏаьндийн а даккъийн къилбаседа агӀон тӀехь тӀеман хийцамашка а, оьрсийн герзан аьттонга а хьаьжжина Российца хӀинца а тайп-тайпана  юкъаметтигаш йолу, хӀинца Шемалан Ӏедал дохийначул тӀаьхьа дерриг а Кавказера оьрсийн мехкаш тӀехь Российн куьйгакӀела даьхкина тайпанаш: Пешхой (Шопоти) беха Мартан хьостехь, Аьккхашна малхбалехьа, 4000 са».




#Article 70: Мулкъой (666 words)


Мулкъой () — нохчийн тукхумашна юкъа догӀуш доцу тайпа ду. М.А.Мамакаевс Мулкъойн тайпа Нохчийчоьнан орамера тайпа лору.

Мулкъа - лаьтта ЧӀаьнтин Органан аьрру геннийн Мулкъойн эркан а, Гухойн эркан а бассейнехь,  къилбехахь Конжухой ломан коьртан (2231 м) а, къилбаседехь Тумсойн лам дукъан (2074 м) а юкъахь. 
Мулкъойн лам лаьтта Хьорсанан кӀилба-малхбалехь.

Мулкъан малхбузехь доза ду Пешхошца, къилбаседехь - тӀаьхьуо Мулкъой охьахевшинчу Хьорсанца, малхбалехь а, къилба-малхбалехь а ЧӀухошца, къилбехь ТӀерлошца. Тайпанан эвла лору ГӀезир-Кхелли.

Мулкъан юкъахь хилла эвланаш: Бассаха, Бенгара, Бов-а, ГIезир-Кхелли, Жайне, Ирзие, Кейшта, Котта, Меда, Хьархиечу, Хьуьрика. Тахана ерриг эвланаш саьлнаш хилла лаьтта, йохийна хено а, тӀамо а.

Тахана Мулкъой беха эвланашкахь: БухӀан-Юрт, Бена-Юрт, ВаларгтӀе, Гикало, ГӀой-Йист, Доьлаке, Зонах, Ишоре, Олхазар-КӀотар, СаӀди-КӀотар, Хьорсана, Шинасуьйра-юкъ, Эна-Хишка, Эха-Борзе, ЧӀулга-Юрт.

Цхьацца историн хаамашца, этноним «Мулкъа» уьйр ю «Мулк» дашца, маьӀна ду юкъаралло урхалла до латтанаш.

А.Сулеймановс дийцарехь, тайпан мулхой схьаялар долуш ю – некъ боккхурш, хьалха боьдурш, авангард. Мулкъой гӀезарийн тӀаьхьенаш хила а тарло.

Коттой, Жaйнхой, Медархой, БIoвархой, Басхой, Бенгаpой, Кейштрой, Гӏезир-Кхеллой, Хьуркой.

Аздин Вазара шен тептарахь буьцу аланийн мохк, лаьтташ бу Кура хин а, Тушетин а къилбаседехьа, Алазань хин а, Азербайджанан, къилбаседехьа Теркан хьостал а, цуьнан готта Ӏинал а, къилбаседехьара латтанаш Теркал а, Сотай аренал а Каспий-хӀорд тӀекхаччалц, юкъабогӀу Ийдал хин а, Дон хин а къилбехьара мохк. Тептарахь хьехайо аланийн нах хевшина меттигаш: Мажар, Дади-Ке, Баланжар гӀап, Балх, Малка (Мулкъа хила герга), Нашах, Макжа, АргӀун, Къилбах, Терки, ткъа кхин а буьйцу мохк Теркан лахахь, иза Каспий-хӀордах кхетучохь болу, оцу юкъахь Кешан акъари а, Нохчийн гӀайре а.

Юккъерачу бӀешерашкахь а, керлачу хенахь а ломан Нохчийчоь лаьттина шеш долчу тайпанех: Аьккхий, ЧӀаьнтий, Маьлхий, ЧӀебарлой, Шарой, Шотой, Нашхой, МӀайстой, Садой, ТӀерлой, Пешхой, ЧӀинахой, Кей, Мержой, Хилдехарой, Галай, Мулкъой, Орстхой, кхин а. Цара дӀалаьцна хӀора Ӏинахь, хӀинци а лаьтта саьлнаш бахаман а, тӀеман а бӀаьвнийн, тӀулгах дина маьлхан кешнех а, лаьттах даьхна кешнех а.

Историн документашкахь дуьххьара Мулкъой хьахийна XVI-XVII бӀешарашкахь.

Историн документашкахь Мулкъой хьахийна, маьрша юкъаралла аьлла. Элийн мехкашца цхьаьна дара кхин а маьрша, элашна куьйга кӀелахь йоцу яртийн юкъараллаш. Нохчийчоьнан лаьмнийн зонашкахь юкъаралла, ломан латтанаш, латтанаш цӀарца хьахийна: мичигхой (мичкизы), мержой (меризи), шотой (шубуты), мулкъой (мулки), гӀалгӀай (калки), жӀайрхой (ероханские люди), чӀаьнтий (тшанские люди), аьккхий (ококи), аьккхийн мохк (окочанская земля).

XVII бӀешарахь Мулкъоша йоккха роль ловзайора Органан юкъараллийн уьйр латтош а, луларчу къаьмнашца йохк-иэцар лелош а.

Хьалхарчу хьосташкара хууш ду, 1618 шарахь жӀайхойн нуцал Маьхьти а, чергазийн эла Сунчалей а, Терки гӀалан Теркан воевода а цхьаьна бахара шотойн, мичиган а, гӀалгӀайн а эвланашка. Мулкъой оьрсашна гӀарабевлла, дегӀастанхой шайца даша туху герзаца болчу гӀазакхийн тобанца  Шуьйтара Органан Ӏин чухула хьала бахара, массанхьа а дуьхьало йора царна, Уьш-Кхаьллара аьтту агӀора бирзина, тӀекхечира ЧIуохойн эвлана. Эвла схьаяла хан елира, амма бахархоша иза тӀе ца ийцира, тӀом болабелира. ЧIуохоша коста дахьийтира лулахошка гӀо доьхуш. Уггаре а халчу меттигехь Мулкъойн орца кхечира, ма-баггӀара мостагӀчунна агӀон тӀиера тӀелетира уьш дуьххьара даша туху герз долчу тобана. Ишттаниг хир ду аьлла хеташ боцу дегӀастанхой а, гӀазакхий а, иэшам хуьлуш бевдира. Оцу толаман лерина юьйгӀира тӀеман бӀов, цунна цӀе тиллира «ЧIуо-Мулкъ». И тӀом хилла 1618 шеран герга, цул тӀаьхьа Мулкъой бийца бехира Органан Ӏинера Ӏаткъаме ницкъ аьлла.

Тайпа хьахадо 1621 шеран документехь: «гӀумкийн а, мержойн а, шотойн а, чӀаьнтийн а, гӀалгӀайн а, мулкъойн а, кхин шортта ломан мехканийн нах кийча бу цхьаьна НогӀийн нахана дуьхьала бовла», «гӀо доьху Теркан тӀийрачу оьрсийн воеводашка».

XVIII бӀешо чекхдолуш XIX бӀешо долалуш Мулкъахь доккхура даша а, кӀеззиг дети а.

Оьрсийн документашкахь хаам бо, 1840 шеран июнан хьалхарчу декъехь Шемал шен жимачу шотойх а, чӀебарлойх а лаьтта тобанца, БуритӀе агӀонхьа воьдуш, тӀедиллира Мулкъошна шайх схьакхетар. Зумсойн МаӀаша хьехарца, «бийшина Ӏахкарна» Шемала масех юьртдена веран кхелйира. Мулкъой иза бахьнехь тӀелетира цуьнан тобана, байира Шемалан уллера накъостий, царна юкъахь иза Органан Ӏинехь соцуш волу хӀусамда, доттагӀа Шуьйтара ШаӀбан а, зумсойн эла МаӀаш а. Шемалан йира, дийцарехь, чӀогӀа кхераме шиъ чов, цхьаъ куьйгана, шолгӀаниг – гайна.

Мулкъойх Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀаме Хьорсанара 47 стаг вахара, амма цӀехьа масех бен ца веара.

Мулкъойн тайпанан эвлан Хьорсана 1995 шеран 31 майх бархӀ кемано бумбанаш тоьхна хӀаллакйина дӀаяьккхира. Масех цӀа бен ца дисира эвлахь. Цул тӀаьхьа юьртахой маьӀ-маьӀӀе дӀабахана ясъелира.




#Article 71: Мунаев Ӏиса Ахьядович (110 words)


Инарла Мунаев Ӏиса Ахьядович 1965 шеран, май меттан 20 — гӀа чохь, Соьлжа-ГӀалахь вина. ЦӀера Йандин-КӀотарар а волуш, тайпан Гала ву. Хьалхара тӀамехь, тӀема декъашхойх, майраллийций, доьналлиций, шена тӀехь хиттийна болу ТӀемлошн тӀехь урхалла дарций къастийна, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан Лаккхар Орден «Къоман Сий» елла ву.

Ичкерин Ӏедалехь, 1996—1999 шерашкахь Садулаев кӀоштан () Кхерамазаллийн НицӀкъийн Куьйгалхо лаьттина. ТӀеман хьалхар шарахь, 1999—2000 Аслан Масхадован Омрица, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан Чоьхьахьара ГӀуллакхийна Министр хоттийна, волуш, дуьззана шо кхачале, 2000 — шарахь Паччахьан Омрица, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан тӀема Ӏуьнал да хоттийна. Дуьнен чохь гӀара йаьлла йолу, Джахар-ГӀалина, бина гуо бастаран тӀеман операцехь, шеца 800 Сурхо а волуш, дакъа лаьцна ву.

Мунаев Иса Нохчий-оьрсийн тӀамехь  дакъа лаьцна ву.




#Article 72: Нохчийчуьра акхарой (9002 words)


Нохчийчуьра акхарой:

Барзах оьрсаша Волк олу. Вайн халкъо олуш ду майрачу стагана борз санна майра, хIума лачкъош а, ядош а волчунна Ка тухуш борз ю олу. Туьйранашкахь цхьогале хIилланца борз Iиэхайойту. И иштта а дац. Борз а ю шеначулла хIума хууш.

Цхьацца тайпа акхарошна шайн-шайна езаелла меттигаш хуьла: гIамарш, яьсса аренаш, цанаш, лекха ламанаш, хьаннаш, хин бердан йистош, раьгIнаш, тогIеш и дI. кkkkkkх.

Берзалойн, езаш кхастийна меттигаш яц. Уьш лекхачу лаьмнашкахь а, лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а, раьгIнашкахь а, гIамаршкахь а хуьлу. Бакъду яккхийчу хьаннийн кIорге ца еза царна, цигахь ижу лаза хала долу дела.

Борз евзашвоцчунна доккхачу жIаьлех кхасто хала ду. Бакъду башхонаш ю барзаний, жIаьлиний юккъехь. Берзан цIога текхаш ду, лергаш нисса ирахь лаьтта, я жимма тIехьа дийша дой а хуьлу. ЖIаьлин санна охьакегделла кхозуш ца хуьлу берзан лергаш. Берзан само чIогIа ю. Ижо лахар лергийн самонца хуьлу цуьнан коьртачу декъана. Масала, хьакхин херсино мохь хьаькхчи, я эса Iаьхчи шиъ-кхоъ километр генахь хеза барзана. Елла бежана хьожанах ца хаало барзана, цунна тIехула хьийзачу кхийгийн гIовгIанах хаало. Барзана, набкхетта йоллушехь хеза мохо декъа гIа хьадичи а, коган тата а. Йижна уьллучу барзана тоса ца луш тIе ца вахало, кхин долчу акхарошна санна. Барзана дийнахьчул дика го буьйсанна са. Цундела буьйсанна адамах къаьхкина гена ца йолуш, гергахь, къайлайолий дIалечкъа иза. Дийнахь адамах къаьхкий генайолу. Аьхка лорах хьожа йокхуш ца лацало барзе ижо. Пхьагална тIаьхьа едчи, иза коьллашна юкъа а иккхина къайлаяьлчи дан хIума доцуш юьсу борз.

Барзо ижонна толлу оцу меттигашка а, гондахьа долчу Iаламан хьелашка а хьожжий. Цхьаъ ша хилчи барзо лечкъаш, тебаш герга а йоьдий лоцу ижу. Берзалойн арданго ижу кхечу кепара лоцу: я гондахьа йолий го бой, я цхьаерш кIела а ховший,вукхара тIетоллуш. ЖIаьлина тешнабехк бо барзо. Иза уьйтIахь, кертахь долу меттиг а лохий, ша цунна гучуйолу борз. Жйаьла шена летчи, ша кхераелла моттуьйтуш хьалхара йоду. ЖIаьла цунна тIаьхьа долу. Дех кхерам боцчу метте гена яьлчи, цIеххьана доьхьал а йоьрзий, жIаьла хьакхадо барзо. Иза ден а доьй дIахьо.

Борз гураца лаца а хала ду. Елла Iуьллучу бежанна тIе ца йогIу борз шена цхьа жимма а шеко хилчи.

Борз говрийн реманна а, я бажа белахь цунна а юкъаэккха ца яьхьа. Бажо, гоъмаш вовшах а тухий, моIийн керт доьхьал хIоттайо цунна. Говраш, кортош чоьхьа а долуш, мийраш барзехьа берзабой, дIахIуьтту. Мел дуккха го тийсичи а, и дуьхьало ца юху церан. Борз кхин дан хIума доцуш дIайоьду. Цундела бежна, я говр, ша ца гуччу юьстахйолу ларйо цо.

ТIаьхьа Iу воцуш дисначу жана юкъа лелха берзалой. Ка а етташ уьстагIийн дуьмеш хедадо цара. ТIаьхьа Iу воцуш долчу жана цхьана борзо а до доккха зиэ.

Йоккха ижо хьалха нисъелчи къиза йоь берзалойн арданго. Масала боккха сай цхьана барзе бе ца ло. Арданг тIаьхьаяьлчи ка етташ жижиган поттанаш йохуш божабо иза.

Иштта ижонна тIаьхьаевллачу берзалошна шайна юккъе цкъа а, шозза а топ тоьхчи а ца хаьа, оцу ижонна шаьш дечух маслой.
Шаьш дийначу экханах жижиган потта кIезашна хьо берзалоша. КIезий Iамош царна а гойтуш вовшахйоккху берзалоша сайгак а, газа а, пхьагал а. ТIаккхахула, ижу дIаядалур йоцуш лаза а йой, кIезашка шайга вовшахйоккхуьйту.

Берзан кIезий кегий йолуш цIийза, латар, угIар доцуш. Берзалой угIу суьйранна а, я буьйсанна, я сатоссуш. Дийнахь борз ца угIу.
Кхиъна онде евлича, бенара гIовттий, кхерсташ лела берзан кIезий. Цхьана метта ца совцу уьш. Ша ижонна яхна леллачуьра кIезашна юха тIейогIуш, уьш мичахь ю хаан угIу борз! Iав-в-в, ву. Вов-вов. КIезий йоккха гIовгIа йоккхуш доь захь дукха хуьлу церан аьзнаш: цIийзар, летар, у

Нана-барзо чIогIа лардо шен кIезий. Ада догIийла хиъчи кIезий кхечухьа дIахьо барз шен бен болчу меттигана гергахь адам тосаде боккху цо. КIезий кIелхьара даха аьтту боцу леш тIекхаьччи а, кхин кхерам тIехIоьттича а КIезий ондеевлича дас, нанас шайна юххе ла Iамайо.
Дорцах тилла арахь висна а, цхьаъ ша некъе стагна барзо зиэ до. Барзо стаг вийна а, виъна а, меттигаш дукха ю. Берзалойн арданг тIеIоттаелчи царех кIелхьаравала аьтту боцуш вуьсу стаг карахь герз дацахь.

Оьрсаша чагIалкхах Шакал олу. Барзах тера ю иза, цул дегIана жима хилар бен башхо йоцуш. Бакъду цIока берзачул сирла ю цуьнан. Олхазарш, дехкий, моьлкхарчий, кхин йолу садолу хIумнаш йоу чагIалкхаша. Таллархо тосавелчи ларво чагIалкхо, тIаьхьара дIа а ца йолуш, ша тоса ца йолуьйтуш. Таллархочо акха котам, бад, я лекъ и тайпа хIума топ а тоьхна йийчи иза тIекхачале лачкъайо чагIалкхо. ЯахIума чохьйолу тIоьрмиг таллархочо охьабиллина битчи, чагIалкхо дIахьо. УгIар тамашена ду чагIалкхан, цкъа жIалех угIу иза, тIаккха бер доьлхуш санна ека.

Цхьогалах оьрсаша Лиса олу. Цхьогалаш дуккху а мехкашкахь хуьлуьш ду Европехь, Азехь, Iамерикехь.
Иштта Генарчу Къилбаседера, Къилбе дозанашка кхаччалц болчу вайн махкахь а ду цхьогалаш. Уьш хуьлу ламанашкахь а, генарцу цанашлахь а, хин тогIешкахь а, гIамаран аренашкахь а. Iаьмнаш дочу метте а кхочу уьш хин олхазаршна тебаш.

Цхьогал массо а адамашна девзаш экха ду. Иза туьйранашкахь а дуьйцу. Цунах лаьцна кицанаш ду, баснеш ю. Дийцашкахь а, туьйранашкахь а цхьогал хIиллане, хьекъале гойту.

Таллархоша гобина кIелхьарадала аьтту боцуш дисна цхьогал. Цхьана агIор екъчу бацах летта йогуш цIе хилла. Вукху агIор догIуш хи хилла. Кхин даха меттиг боцуш дисчи, хи чу иккхина цхьогал. Цигга дуьхьал хьаьлхина таллархойн жIаьлеш. Цхьогал хи чуьра хьала а даьлла, дега ца луш, цIарах чекх иккхина. ЦIарах чекх а иккхина, ткъех метар дехьа даьлчи таллархошкахьа юха а хьаьжна, дега а делла, дедда дIадахна цхьогал.

Адамашна герга гIорта а даьхьа цхьогал. Шен ка яьллачхула нехан буьн чуьра котам а хьо цо. Iаьнан заманчохь, мацделчи, эвла йисте дIакхиссинчу кхеллешна юккъехула хьийза иза шена яа хIума лоьхуш. Цхьогало дехкий а, лаьхьарчий а, моьлкъарчий а, цIазарчий а, олхазарийн кIорнеш а, церан тойнеш а, лаьттахь тойна даккха хиъна олхазарш а доу. Наггахь цуьнан аьтту хуьлу къорза-къиг, кхин долу олхазар лаца а. Къорза къийгаш цкъа лаьтта ховшуш, тIаккха диттан гаьн тIе ховшуш кхерстачу хенахь текхаш, тебаш царна гун долу герга а доьдий, делла муттуьйтуш, когаш дIа а хоьций, охьадуьжу цхьогал. Къийгаш цунна го туьйсуш герга гIурту. БIаьргаш мала коьртехьа йолу къиг. Циггахькаде катуху цхьогало. ХIурдан йистошкахула тулгIеша юьстахтесна чIеран кIорнеш а йоу цхьогало, хьаьъначу хи чуьра чIара а лоцу. Цо юуш мел йолу хIума билгалъяьккхичи, цо ца юуш хIума ян а юй техьа олий хета. Хасстоьмаш, стоьмаш боу цо.

Цхьогалан дахка ловзош сакъерало. Дехкан Iуьрга тIе лерг а дуьллий, ладугIу цо. ТIаккха и меттиг охку. Дахка гучубаьлчи, когаца ирах а кхуьссуш ловзабо, хьалакхоьссанчуьра охьабоггIушехь дIакхоллу. И ловзар сахьташкахь дахло цуьнан. Цхьогал цхьана меттехь мотт лоций деха. Яйчу йортахь го туьсу цо ижонна. Лаьттах чу охкий, кечбо цхьогало шен бен. КIорнешна кIеда мотт буьллу. Цу чуьра къайлах хьаладала генна дйа шиъ-кхоъ Iуьрг доккху цхьогало. Бена чохь кIур бина и бен ларо таллархо хIоьттичи, къайлах даьккхинчу Iуьргехула арадолий, дIадоьду цхьогал.

КIорнеш дуккху а хуьлу цхьогалан, иттанге кхаччалц. ХIума дукха йоу цара, сиха кхиа а кхуьу. Церан нанна хала хуьлу уьш кхаба. Царна напгIа латто гIерташ, садоIу хан хила а ца хуьлу нанна. Цхьа йоккхо ижо кеа еъчи иза кIорнешна хьалха а юьллий, маьлхе а долий охьадуьжу цхьогал. КIорнеш кхаба гIерташ ницкъ хуьлий азло иза.

Цхьана тамашийначу озаца йоьху цхьогало шен кIорнеш шена тIе. Доьхьала жоп луш изза до кIорнеша а. КIорнеш, ловзачу хенахь нанас ларйо. Жимма а кхерам болуш шеко кхоллаелчи нанас хаам а бой, Iуьрга чу ловчкъа уьш.

Нагахь санна лартоллачу жIаьлина шен кIорн и тIехьаьдчи оцу жIаьлина Iинткъаш а йой, иза ца кхачийта, жIаьла шена тIаьхьа доккху цхьогало Хаза ду цхьогалкIорнийн ловзар. Нанас ша хIума цхьа хаза бIаьргаш а керчош, гIигI кхайо цара. Вовшашца ловзар цицига-кIорн Вовшех тийсало. Вовшийн цIога, я лерг цхьаъ керча, вуьш цунна тIе тасало.

КIорнеш кIеззиг онда евлачи, барзо санн хьалха деъна олхазар а, жима экха а вовшахд а Iамайо нанас. Аьхке чекхйолуш, я гуьйре йолал гIа лаха Iема цхьогалан кIорнеш.

Цхьогалан дадар чехка ду. Цундела ижонна тIаьхьа кхуьу иза. Дуккха некъ бало цуьнга. Хи чохь нека дан а хаьа цунна. Дитта тIе а далало иза. БIаьрса дика дац цхьогалан. Амма хIуманах хьожа кхетар а, хIума хазар а дика ду. Цъьогалан уггаре а луьра мостагI борз ю. Берзалой йолчохь цхьогалийн Iойла дац.

Цхьогалан цIокарчий мехала лору. Къаьсттина сира чо болу Iаьржа цIокарчий. И тайпа бос болу цхьогалаш кхобуш а, кхиош а меттигаш ю вайн махкахь.
Цхьогал шозза пайдехь лерина ду, цо ялтийна зуламе йолу садолу хIуманаш юуш, хIаллакьеш хиларна а, цIокарчий яларна а. Бакъду, бецан меаш, акха котамаш кхиочу меттехь ларо дезаш доккха къу ду цхьогал. Атта кара Iемаш ду и экха.

Чанах оьрсаша Медведь олу. Ча инзаре экха хеташ хилла адамашна хьалха заманахь дуьйна схьа. Чанах лаьцна дукха дийцарш, туьйранаш, кицанаш ду. Ча санна дера олуш ду халкъо дарвеллачу стагана. Мацъелчи ча дера хуьла.

Малхбузе Европехь кIезига йисна черчий. Черчий хIинца а йолуш ю Галицехь а, Балкански ахгIайритIехь а, Испани лаьмнашкахь а, Швейцарин цхьацца йолчу меттигашкахь а. Германехь, Англехь черчий яц.

Вайн махкахь черчий дуккха а ю. Яккхийчу хьаннашкахь, лаьмнашкахь еха уьш. Юккъерчу Азехь хьаннаш йоцчу лаьмнашкахь а, Кавказан лаьмнашкахь а ю черчий.

Ча адамашна доьхьал кхеташ меттигаш дукха хуьлу. Кхораш лахьо бахна зударий чано кхерош меттигаш а хилла.

Дечке воьдучу стагана хьуьн чухула боьдучу некъа тIехь Iаш ча гина. ДIаяла цигара, сайн гIуллакхе дIавахийта со! олуш хилла стага, цунна адамийн мотт хууш санна. Ча, ахьа дуьйца- хьаха бацара суна бохуш санна, шек а йоцуш, гай ьоькхуш Iадда Iаш хилла. Шена цигахь Iен кIор- ча. Стаг доьхьал кхетчи, ведчи а вала меттиг боцуш , цунна тIе ца кхеташ, меллаша тIех а яьлла рчу когаш тIе ира а хIутту ча. ИрахIоьттича за. Хьалхарчу когашца хIума хьала а оьца, чано. Ча стомма ю, цIога доца ду цуьнан, бо- партала ю. Цхьана кхерамо меттах ца йок- йисчи меллаша ду чанан болар. Сих-сиха сеца шена напгIа лоьхуш. Кхин долчу цхьана а хIу- цунна. Бакъду, цхьа кхерам тIехIоьттича, я адаман хьожа кхетчи, мара ирах а бохуьйтий, хьожа йохуш лаьтта иза, корта дIай-схьай а хьийзош, и хьожа муьлхачу агIонгахьара схьаеттало хаа гIерташ. Жимма а шекъялла, таллархо герга гIертийла хиъчи дIаэккха ча. Ядар кхисса а луш жимма пурх а йоьрзий ду цуьнан. Амма ведчи тIаьхьа кхиалур воцуш чехка йоду иза. Шена цкъа топ тоьхчи, шозлагIа тоха ца кхуьуьйтуш таллархочунна тIекхета иза. Мел лекха хиларх дечигана тIе йолу ча, лахарчу гIодца схьалаца генаш дацахь а. Хи чохь мека дан а хаьа цунна. Мел шуьйра хиларх, неканца хих дехьа а йолу ча. Гурахь ерстича хи чохь кест-кеста луьйчу иза. Гуьйре шелъелла хи тIехь ша бичи и ша бохабой а луьйчу. Хи чуьра чIара а лоцу цо. БIаьррасил а, лерган самол а чIогIа ду цуьнан, хьожанца билгалонаш хаар. Мох болчу агIор стаг цхьа километр генахь хилчи а, хьожа кхета чанна. Стаг гучу а валале цунах къаьхкий яда а йоду. Шена татанаш хезчи уьш цхьана а хьесапе ца хета чанна, ша хьожанца хIума къасто Iемана хиларна.

Ча Iай набарна дIаюьжу, шен бен чохь бIаьстаяллалц. Шен кога кIел мотт а хьоькхуш Iуьллу иза. Цундела цуьнан коган айраш дуткъало. Хьуьн чохь мохо орамашца бух доккхуш охьатоьхначу диттана кIелахь а, иза бухдаьккхинчу ор чохь а, йоккхачу дечиган хари чохь а бен а бой юьжу иза. Ча ара ца ялалуш хари чохь йисна карош меттигаш а хилла. Чоьхьа йолийла готта йоллушехь, гIоьртина, халла чоьхьаяьлчи хуьлуш ду цунна и. Ишттачу тIекхаьччи, таллархочунна хала дац ча ен. ТIе догIанан хиш Iийдалун меттиг ца еза чанна. Цундела дIайижа кечлуш, тIехь тхов болу меттиг лоху цо. Наггахь йолчо гIаш-генаш буха а дохкуш кIеда мотт буьллу. Наггахь ерг мотт а ца буьллуш, лаьттан цIенкъи тIе юьжу. Ча цхьаъ ша хуьлу хари чохь я кхоьчахьа, бинчу бен чохь. Итта-цхьайтта бутт кхаьчна кIорнеш елахь, шен кIорнешца юьжу иза Iаьнна дIа. Ча Iаьнна дIайижар Iаламан хьелашка хьаьжжина ду. Iа деха долчохь дукха Iуьллу юьжий, Iа доца долчохь кIезиг Iуьллу. Къилбехьа долчу мехкашкахь наггахь йолу ча Iаьнна цхьа кIеззигчу ханна юьжу. Къилбаседехь ча дукха Iуьллу южий. ХIунда аьлчи цигахь стомма ло дуьллу, тIаккха цунна бIаьста яллалц даа напгIа дац. Ижо цуьнга лаца ца ло, ткха даьхни наха шешан божлаш чохь Iалашдо. Бенара гIаьттича, йижна Iуьллуш тхьосделла дегI хеца долуьйтуш ча егало, лаьтта керча. Бакхду, башха иза йоккхаен хьелаш ца хуьлу цунна бйаьстенан йоьххьехь. Дешна дIадалаза долу ло. ГIа далаза йолу хуьн, хьалайалаза буц, боцу хьуьнан стоьмаш...

Къен елла бежна я дахка, изза бен кхин яа хIума йоцуш меца лела ча. Цу хенахь дера а хуьлу, тIеIоттаелчи кхераме а ю иза.

Аьхка хуьнан стом схьабаьлча гIадйоьда ча. Ма-дезза даар хуьлу цунна. Цундела ча ерста, тIаккха цунна Iа даккха атта хуьлу. Стен чано кIорнеш йо. Шина-кхаа баттахь якхайо цо уьш. Ерстича чано 13-19 сантиметр стомма мохь юьлла бархI пуьнте кхаччалц 120-130 килограмм. Цундела кIорнеш кийрахь кхио а, уьш кхаба а кхачанан хирхаташ цунна тоьа.

Шиъ я кхоъ наггахь цул сов а хуьла чанан кIорни. Нана ша йоккха елахь а кIорнеш кегийра хуьлу. Кхиъна йогIучу цициган кIорнел бен ца хуьлу уьш. Иштта кегийра ца хилчи Iай шен бенахь уьш кхаба ницкъ хир бацара ненан. Iа даккха охьа ма-йижжи и кIорнеш хилчи хала хир дацара нанна уьш якхо а, юзо а. Шен гIора эшначу хенахь, Iа чекхдолуш йо цо уьш. Цундела уьш кхобуш гIелло иза. Чан кIорнеш шелонах чIогIа кхоьру. Цундела шайн ненан кетар кIел хьерча уьш. Нанас яьIна тIе а хьовзайой дегIа тIе къуьйлуш шен Iаьнарца йохйо кIорнеш. КIорнеш йинчул тIаьхьа шина баттахь хIума ца йоу нанас. ХIетте а мега иза шен кийра йиллина мохь хилар бахьана долуш.

Чан кIорнеш меллаша кхуьу. Анде евлича нанас шен бенара ловза ара йовлуьйту уьш. Амма Iуналла до цо царна. КIорнеш ловзу вовшийн лергаш а ийзош, вовшех тийсалуш охьатухарех а леташ. ШозлагIчу шаре яьлчи а нанас доладо царна,шеца охьа а йийшайо. Таллархо, я маьрша стаг тосавелчи нанас мохь хьокхий хаам бо кIорнешка. Ша а, кхерам болчу меттера йодий гена йолу.

Чанан даар дукха ду. Чано буц а йоу, жIаьли-нускалаш а доу, массо а тайпа хьуьнан стоьмаш а боу, ялта а доу.

Хьарс-хьоча тIейолий, дитта лестош, шена даа хьечаш эгадо чано. Иштта, бухара кхораш биъна ша яьлчи, кхурана тIе а йолий генаш лестош кхораш а эгобо. Дитт ластийча охьа ца оьгуш болу стоьмаш, генаш шена тIе ийзош кег а деш боу цо.

Кхораш дIабевлича пепнаш а, бIаьлланган бIараш а, ножан бIараш а доу чано. Уьш диъчи ча ерста. Акха никх карийчи и никх а бохабой моз доу чано. Накхарш лелочохь нехан никх бохабой а доу цо моз. Зингатийн барз а бохабой, зингатий а доу цо. Хи йистера тIулгаш керчош тIе-к Iел а дохуш, цу кIелара нIаьний а кхоьбарчий а йоу. Чано нал а йоь, говр а, бежна а йоь. Иштта ницкъ болуш ю иза.

Нелах оьрсаша Дикий кабан олу. Муьлххачу а Iаламан хьелашца тарлуш Малхбузе Европан а, Кавказан лаьмнийн а хьаннашкахь, генарчу малхбалийн тайгехь а, Юккъерчу Азин, Иранан эрз болчу тогIешкахь а, Тянь-Шанехь а, альпийски цанашкахь а хуьлуш ду и шатайпа экха. Нелана ца езаш меттиг ю, кIорга ло дуьллуш йолу Къилбаседе. ХIунда аьлчи, цунна напгIа латтош дерг лаьттан тIоьхлара чкъор ду. Иза гIорийча а, цунна тIоьхула стомма ло диллича нал кхин напгIа доцуш меца юьсу.

Нал, иза хIинца цIахь кхобуш йолчу хьакхарчийн хьалхенах ю. Нелан гIиллакхаш цIахь кхобучу хьакхичух тера ду: чехка болар а, уьш масех цхьана а йолуш борз тIегIоьртича цунна майрра доьхьал хIоттар а.

Нал - ницкъ болуш экха ду. Шен деза дегI каде леладо цо, лохачу чIогIачу, когаш тIехь. Шена новкъарло ян герга гIоьртанчу мостагIчунна каде тIекхета иза. Буьрса экха шена зене дала тIедирзича цунна доьхоьал а хIоттало. Къеначу нелана кхераме доц цхьа а тайпа буьрса экха, цхьа цIоькъалом доцург. Иштта адам а ду цунна къераме. Оццул ницкъ болуш долу и экха адамо доь герз тухий. Цуьнгара ницкъ, каде хилар, I4 сантиметр, урс санна ира кIомсарш хилар дика хаьа барзана а, чана а.

Нал адамах чIогIа кхоьру. Бакъду, чов хилла нал таллархочунна тIекхета. Кхин яха меттиг боцуш йисчи а йо цо адамана доьхьало. ЦIеххьана кIомсар а тухуш тIеэккха иза. Шайн-шайн реманаш хуьлу оцу акхаройн, шайна хьалхаяьлла боьрша нал а, тIаьхьахIиттина кIорнеш а йолуш. Боьрша йоккха нал ша къаьстана лела хьаннашкахь. Стенаш оре йогIучу хенахь реманах схьакхета боьрша нал. Царна юккъера кегийранаш лелхайо цо. Стенаш оре лаьцначул тIаьхьа юха а дIакъаста боьрша нал. Иза дIаяхчи юха реманах схьакхета цо дIакъахкийнарш. Наноша херсеш йичи ондеевлла боьршанаш цхьацца йолий кхерста йолало.

Яхка герга яхчи стечу нело лаьттах ор а доккхий шена бен бо, буц а кхин йолу кIеда хIума а буха а юьллуш. Херсеш шена тIаьхьа хIиттина юьйлаяллалц оцу бен чохь хан йоккху цо. Нанас чIогIа дола до шен херсешна. Иштта къасттина болу доьзалаш цхьана а кхетий юха а тохара санна рема йо цара. Оре йогIучу хенахь боьршачу неларчашна юккъехь боккха тIом хуьлу. Вовшийн цоьстур яра цара вортан тIера дуьйна гIода юккхе кхаччалц чохчам йиллачи санна, кIомсар дIа ца леташ стомма неI дацахьара. Иза хилар бахьана долуш кIелхьарайовлу уьш Iожаллех. Бакъду даръелла леттачу церан накхош цистина аьрснаш хуьлу. Ноябрехь, декабрехь стенаш оре йогIучу хенахь, тIамана кечлуш санна стамло церан и аьчкан ботт.

Кхерам боцчу меттехь парггIат юьйлалой лела неларчий, кортош охьа а охкадой, латта охкуш, бецан орамаш дууш яжа а ежаш. ТIуьнчу меттехь хоттала а Iам чу а керча уьш. Цхьана хIуманах кхерам болуш шеко кхоллаелчи муцIар ирах а йохуьйтий хьожа яха хIутту нал. Цо хуьр-р-р-рюк аьлла мохь тоьхчи, рема ежачуьра соца, цIеххьана гулло уьш наной шешан херсешца юккъехь а юьтуш, боьршаниш гондахьа а хIуьттуш. Нагахь санна таллархой герга гIерташ белахь, цIеххьана дIалелха уьш бекъа эрз, декъа гIаш, синтарш кегдеш, чехка дур оьций, уггаре а луьстачу хьаннашна, коьллашна юккъехула каде чекхлелхаш оьрнашна, тоьлгашна тIех лелхаш.

Нал шена кхерам болчу меттехь чIогIа ларло. Адамаш дIай, схьай лелачу некъах тIех яла дага деъчи муцIар ирах а йохуьйтий хIаваъ чууьйзуш хьожа йохуш лаьтта иза. Цхьа шеко йолуш хIума тосаделчи, хьоршам тоьхчи санна тарса а терсий тIап олий йов иза. Оццала каде ду цуьнан дIаэккхар. Диттан га кагдичи а, цхьакIеззиг даьллачу татанах кхералой йоду нал. Оццулла само йолуш экха ду иза. Шен кегийрачу бIаьргашца нелана са дика ца го. Бакъду, хьожанций, лергийн самонций кхастало цуьнга шена кхерамехь дерг, доцург. Неларчий буьйсанна юьйлалой лела. Дийнахь садоIуш йийшина Iохку уьш, адам я экха тIекхачалур доцчу меттехь.

Латта охкуш ор а доккхий цу чу кIеда мотт а буьллий, охьаюьйшу уьш. И мотт, вай лакхахь ма-аллара, декъачу гIах, бацах, эрзах буьллу цара. Акха Iежаш, хьаьрса хьечаш, кхораш, стеш хуьлучу хенахь оцу стоьмийн хьаннашкхь еха уьш. Ло диллича эрзан тогIешка охьайогIу.

Неларчаша юуш дуккху а тайпа хIума ю: соьналлаш, бецан орамаш картолаш, хьаьжкIаш, хьуьнан бIараш, массо а тайпа хасстоьмаш, стоьмаш, садолу хIуманаш, нIаьний, моьлкъарчий, лаьхьарчий, олхазарийн тойнеш, хIоьаш, кIорнеш.

Ялташна, хасстоьмашна буьйсанна тIе лета уьш. Царна чIогIа зиэ а до. ЗIоьмалгах ца кхоьру уьш. Я татанах а ца кхерало. Гондахьа керт йичи а кхочу уьш ялташна тIе. Керта бухахула охкуш Iуьрг а доккхий чекхйовлу уьш. Йийначу нелан жижиг доу хьакха юуш болчара. ЦIоканах мачийн айраш, доьхкарш до. Цуьнан кхесах шотканаш йо. Нелан херсеш къорза хуьлу, букъа бохалла Iаьржа моханаш а йолуш. Каде хуьлу уьш. Шешан юткъийчу, амма чIогIачу настарш тIехь, ловзуш, леккха хьала а кхиссалуш.

Доккхачу акха цицигах оьрсаша Рысь олу. Кавказехь наггахь бен тосалуш дац иза. Доца дегI а долуш экха ду иза. ЦIога хадийчи санна доца ду цуьнан. ДегIан дохалла 80-100 см. ЦIога 20-30 см. Шина а агIор беснеш тIехь маж ю цуьнан. Лергаш тIехь ирах дахана чоьш ду, маIаш санна хеталуш. ТIера чо беха а луьста а бу цуьнан. Мехка тесчи санна а хеташ овкъаран басахь ду иза. ЧукIело жимма сирла ю. Жимма Iаьржа тIедарчи ду цуьнан букъ тIехь а хенаш тIехь а. Вайн Кавказан лаьмнашкахь, хьаннийн аьрцнашкахь, хин тогIешкахь хуьлуш ду акха цициг.

Ижонна таллар буьйсанна ду акхачу цициган. Дийнахь дIалечкъа иза диттийн баххьашкахь тIулгийн чхернашкахь, боьрнашкахь. Вуно атта дитта тIе хьаладолу иза. Цо олхазарш а, дехкий а доу. Оре дар февраль баттахь ду. КIорни 2-3 йо. Пхеана тIе кхаччалц еш меттиг а хуьлу. КIорнеш йинчу хенахь са ца гуш бIаьрзе хуьлу. БIаьраса I2-чу дийнахь догIу царна, Дас а нанас а до царна дола. Шина шарахь кхуьу кIорнеш.
Акха цициг лечкъана лелаш ду.

Iаьса а, Марта а, Гиха а хиш схьадолучохь а ЧIаьнти-Органехь а, Хахалга, КIериго, МIайста лаьмнашкахь а хуьлуш ду акха цицигаш.

Оьрсаша хьуьнан акха цицигах Лесной кот олу. ЦIахь кхобучу цицигах тера ду иза. Амма цулла жимма онда ду. ДегIан дохалла 50-75 см. ЦIога 25-35 см. ТIера цIока кIеда а, чо луьста болуш а ю. ЦIога томма а, месала а ду. Лергаш а вайн цIерачу цициган санна ду цуьнан. Бос, жимма мекха лаьцчи санна, сира бу. Накха а, чукъело а хьаьрса ю. Пурхалхьа букъа тIехь а, агIонца а моханаш ю. Цуьнан деха, мокха и томмагIнаш хедда ду. Корта а и томмагIнаш хIиттина къорза бу цуьнан. ЦIоганна тIехь мокха чIагIарш ю. ЦIоганан йоьхьиг Iаьржа ю цуьнан.

Вайн Кавказан ламанан хьаннашкахь хуьлаш ду и акха цицигаш. Цхьаъ ша лела цициг. Дийнахь лечкъий Iа акха цициг дечиган хари чохь тIулган бердашкахь, оьрнашкахь мохо охьатоьхначу диттан орамашна кIел. Цуьнан даар коьртачу декъана олхазарш, дехкий ду. Кхин йолу садолу хIумнаш а йоу цо. Оре дар февраль-март баттахь ду. Исс кIирнах лела иза пхора. Къорнеш апрель-май баттахь йо. КIорнешна саго I0-I2 де даьлчи. Бен хари чохь я тIулгийн херонашкахь бо цициго. Веданан а, Шелан а, Шуьйта а Ачхой-Мартанан а районашкарчу хьаннашкахь хуьлу и акха цицигаш.

Оьрсаша а Камышовый кот олу эрзашкарчу цицигах. Акха цициг ду иза а. Когаш тIехь жимма лекхо ду иза. ДегIан дохалла 50-90 см. ЦIога 20-30 см. Лергаш тIехь чо бу ирах бахана. ДегIа тIехь морсо чо бу. Бос можо-мокха бу. ДегI лахара сирло ду, букъ мокха бу. Букъа тIехула таьIно мокха сизаш ду.
Уьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, Юккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкан цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, хIурдан йистошца, хин тогIешкахь ду.

Ижо буьйсанна лоха цара. Дийнахь а лела уьш ижонна тебаш. Акха нIаьнеш, котамаш, акха бедаш, гIезаш, лекъаш кхин долу олхазарш доу цара. Олхазарийн тойнеш а дохадо, кIорнеш а йоу. Боларахь лела иза долалой. Дечиг тIе хьала а долу. Ша ор даккхар кIезиг хуьлу цуьнан. Цхьогалан, кхин долчу экхано дIатесна бен схьалоцу цо. Январь-март баттахь оре догIу иза. КIорнеш апрелехь-июнехь йо. КIорнеш 2-I0 хуьлу.

Пхьагалах оьрсаша Заяц олу. Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тогIеш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь юьжий Iуьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна стешха аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостагIчух кIелхьара ца йокху. Цуьнан мостагIий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чагIалкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, гIиргIанаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой жIаьлешца тIаьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан цIока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а кIелхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна я де, я буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь я тоьланашкахь. Ткъа пхьагал я буса а, я дийнахь а синтем болуш яц. Бакъду, цхьа корматалла ю пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен жIаьлешца лорах тIаьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг юххехула тIехволуш Iадда юьжий Iуьллу. Варданца я машинашца дIа-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна юьрта цу а йогIий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.

Мелла а адамаш дехачу меттигашна герга гIерташ ду пхьагалийн дахар. Хасстоьмаш бийна меттигаш еза царна. Адамаш дехачу меттехь царна кхераме долу акхарой, масала, берзалой, кIезиг хуьла. Къона беш кхиочу меттехь пхьагалаша стоьмийн дитташна зенаш до. Чкъор дууш стоьмийн гIад дожу цара.

Пхьагал сиха деба. Шарахь кхузза, доьазза ехка иза. ХIора моссазза ехка пхиъ я ялх, я ворхI кIорни йо цо. Нанас кIезиг терго йо кIорнийн. Уггар атталла бен а, я буха биллина бецан мотт а ца хуьлу церан. Йина дукха хан йоцуш, кегийра кIорнеш вовшех а хьаьрчий Iохкуш карайо. КIезиг тосало царна юххехь нан. КIорнеш якха а йой царна юххера дIайоьду иза. Жимма ондеевлича юьйлало кIорнеш. Якхо хан хилчи, нанна уьш церан лорах карайо. Шина, кхаа дийнахь цкъа бен ца якхайо нанас шен кIорнеш. Шура дукха хьена ю цуьнан. Цундела кIорнийн кийрахь налха а хуьлий лаьтта иза. Цунах шина, кхаа дийнахь кхачо хуьлу кIорнешна. Кхузза якхийчи, исс-итт дийнахь, дIатосу нанас шен кIорнеш.

Цхьана а экхана хьожа ца кхета кIорнех. Оцца башхоно ларйо уьш акхаройх. Муьлхха а экха тилкхаздаьлла тIе ца Iоттаделчи кхерам бац царна. Ешшехь сагуш а, тIехь чо болуш а хуьлу пхьагалан кIорнеш. Кегийра йолуш адамах ца кхоьру пхьагалан кIорнеш. КараIеминчу пхьагало жIалийца гергарло а тосу. Цуьнца цхьана кедара хIума а йоу, дижна Iуьллучу жIаьлин коьрта тIехь хьалхарчу когашца вота а туху пхьагало.

Оьрсаша кIайчу пхьагалах Заяц-беляк олу.

Вукху пхьагалах къасто цхьа а кхин тайпа башхонаш яц кIайчу пхьагалан Iай бос хийцалуш кIайялар бен.

Ло диллинчу хенахь акхаройх ларъялан аьтту беш ду цуьнан кIайн духар. Амма ло доцчу хенахь оханаш тIехь а, шерачу арахь а, мел генара а гуш хуьлу иза. Iай хьаннашкахь хуьлу кIайн-пхьагал дукхах йолчу хенахь. Аьхка вукху пхьагална санна аренца меттигаш еза цунна синтарш долу хин бердан йистош, эрз болу тогIеш, ирзош, диттийн кондарш.

Вайн Союзехь Европан дакъошкахь къилбехьа Киевски областе кхаччалц а, Азехь Къилбехьа Казахстане кхаччалц а, Малхбалехьа Камчатке, Сахалине кхаччалц а долчу мехкашкахь хуьлуш ю кIайн пхьагалаш. Шаш бечу океанан бердаш тIе кхаччалц йолчу меттигашкахь а хуьлу уьш. Яжа меттигаш хоьржуш, цкъа цанен аренашкахула лела уьш, тIаккха ялтийн аренашкахула кхерста. Стоьмийн бошмашкахь а, хесашкахь а ежа уьш.

Диттийн гIа дужучу хенахь хьуьн чуьра арайовлу кIайн пхьагалаш. Кхин бахьана дац цу хенахь цара хьун тесна йитар, охьаоьгучу гIан татанех кхерар бен. Охьадоьжначу гIан патаршлахь олхазарша садолу хIуманаш лоьхуш деш долу шах-шах а тоьа царна кхераяла.

КIайчу пхьагалан яжар а ду, вукхуьнан санна садайчи а, буьйсанан цхьана декъехь а. Ткъа, беттан сих сахиллалц ежа иза. Важа пхьагал санна шарахь кхузза-доьазза ехка иза. Вукхо санна хIора моссазза ехка пхиъ-ялх я ворхI кIорни йо цо. Уьш Iалаш яр а, уьш юзор а, кхиор а вукхуьнан санна ду.
Цхьа башхо ю кIайчу пхьагалан дахарехь. Къилбаседехь I метр кIорга лайх чу йоьлхий баннаш до цара. I-2 метр латта охкуш лаьттах баннаш а доху...

Оьрсаша лаьттан пхьагалах Тушканчик ола. Жима экха ду иза. Лергаш доцийра а, кегийра а ду цуьнан. Лергаш дIай-схьай саттадо цо. ТIаьхьара ши ког беха а, ницкъ болуш а бу. Хьалхара ши ког боца бу. ЦIога деха ду лаьттан пхьагала, боьххье месала кIайн кIуж а болуш. Дийнахь шен бенахь Iа иза. Бен лаьттах боккху цо. Буьйсана яжа арайолу иза. Бецан орамаш а, ялта а доу цо, буц а йоу. Болар шен тIаьхьарчу шина кога тIехь кхиссалуш до цо. НогIийн махкахь дукха хуьлу уьш.

Тарсалах оьрсаша Белка олу. Тарсал массанхьа а дойзаш ду. Туьйранахь а дукха меттигаш ю тарсал хьахош. Каде а, хаза а ду иза. Диттан гаьннаш тIоьхула цуьнан лелар йоккха исбаьхьалла йолуш ду.

Тарсалаш ехаш меттигаш дукха ю. Полярни гонашкара, къилбехьа, Испани а, Желтойчоь а кхаччалц долчу мехкашкахь уьлу уьш. Вайн Советски Союзехь, Малхбузехьа Iаьржачу хIурда тIе кхаччалц а, малхбалехьа Самаре, Свердловске кхаччалц а, къилбехьа агIор Алтайхь а. Вайн Кавказан лаьмнашца йолчу хьаннашкахь а, Кореехь а, Японехь а хуьлу уьш.

Тарсалан цIокарчий,муьлххачу а кхечу акхаройчел а, механа еза ю. Тарсалаш дитташна тIехь деха. Амма лаьтта охьа диссар а кIезиг дац церан. Лаьтта охьа а эккхий, додий кхечу дечиг тIе хьаладолу тарсал. Лаьттахь яа хIума а лоху цо. Къайлах адам, я экха тергалдо цо. Шена тIаьхьа ваьллачух къехкаш диттан гена тIоьхула боьххье кхаччалц хьаладолу иза. Кхин дIа даха меттиг йоцуш дисчи кхоссалой кхечу дечиган гаьннаш тIе долу тарсал, я, лаьтта охьа а эккхий, додий хьалха тIе нисъеллачу дечиган гIода тIоьхула хьаладоду.

Тарсалаш цхьана меттера кхоьчахьа дIакхелха. Кхелхана дIаяхар лаьттахула хуьлу церан, яккхийра реманаш цхьана а кхетий. И рема доьхьал нисъеллачу юьртах а, гIалех а чекхйолу. Церан дIай-схьай кхалхар гурахь хуьла. Iа буьрса догIург хиларан цхьацца билгалонаш тосало царна. Яа хIума йоцуш шаьш меца юьсург хиларх къаьхкий кхелха уьш кхоьчахьа дIа. Шерачу аренашкахула дIа кхелхаш доккха зе хуьлу царна.

Дитта тIехь йолчу хенахь царна тIекхача аьтту боцуш хиллачу акхароша доу уьш. Масала, берзалоша, цхьогалаша, дингаташа, оьпарчаша, олхазарша.
Шаьш дIакхелханчу меттехь ялх-ворхI ша доккху цара. ТIаккха цигара, шаьш хиллачу юха кхелха.

Тарсалийн дебар сиха хуьлу. ДIа-схьа кхелхаш хIаллакьхилар меттахIутту церан, сиха дебар бахьана долуш. Цхьана аьхка шозза хуьлу церан дохкана. КIорнеш кхаанни тIера иттанне тIе кхаччалц йо. Баннаш дечиган Iеханах до цара, гондахьа гIаш, синтарш а дохкуш. Бен бухара кIадбеш тарсалийн чоьш а хуьлу. Дечагийн хареш чохь а до цара баннаш.

Тарсалийн коьрта кхача бу: хьуьнан бIараш, стоьмаш, стоьмийн хIуш, олхазарийн хIоьаш, цIазамаш, жIаьлин-нускалш. Iаьнна дIаIалашдо цара бIараш а, кхин тайпа кхачанан сурсаташ а.

Оьпанах оьрсаша Хомяк олу. Ялтийн аренашкахь, нехан хьаьжкIаш юьйчу керташкахь а хуьлуш ю оьпарчий. Оьпа билгал ю чукIело а, лога кIелхьара а Iаьржачу босахь хиларна. Букх хьаьрса бу цуьнан. Лерган яххаш, беснеш кIайн ю. ТIехьажарехь стомма а, партала а хетало иза. Амма иза партала яц, каде ю. Ялташна доккха зе до оьпарчаша. ОьгIазе а, майра леташ а ю оьпа. Лата адамана доьхьал а йолу иза. ОьгIазе дарлой, шок а етташ, цIийза а цIийзаш тIекхета иза стагана. ЖIаьла доьхьал нисделчи цунна хьалха тIе а кхетий, и кхера а дой, йолу оьпа кIелхьара. ТIекхетий цергаш чIогIа юхку цо. Уьш дIа-схьа ца йохуш, цергаш йоьхканчуьра дилх цосту.

Адамах къахкаш яц оьпа. Мелхо а уьш дехачу меттехьа герга гIерта иза.

Оьпа ялта диъна ца Iа. Цхьа пунт хиллал ялта Iай даа тIаьхьалонна дIахьулдо цо лаьтта бухахь. Шена чохь Iен бен баьккхина ца Iеш йиъ-пхиъ чоь кечйо цо. Ялта чудухкуш амбар, юьжу мотт, хIума юу чоь, нехаш дIакхуьссийла, хьоштагIа. Багахь доьлашна юххехь 50 грамм ялта хьо цо. Цхьа кийла ялта IаIош 20-зза дIай-схьай йоьду иза. Цхьа пунт ялта тIаьхьалонна дIадерзош 320-за ялташ дийначу уьрда тIе хьала а йолу, юха Iуьргах чу а йоьду иза. Ши метар кIорга охка ца латта. Цо аьхъканчу Iуьрган дохалла йиъ метар, ах метар хуьлу. Оццулла чIогIа болх бан дуккху а хан еза цунна. Шена лиъчи чехка охку цо латта. Яьшки чу йоьллина оьпа, и а хадийна, пена кIелхулацхьаметар, ах метар деха Iуьрг а даьккхина, дIаяханера цхьана буьйсанна. Оьпанан бен шина агIор чекхболуш хуьлу. Цхьанахьаша раз чуйоьдийла йокку цо. Вукхазхьашхула нисса хьалайолийла йо. Къоначара чуйоьдийла цхьаъ бен ца йо.

Iай йийшина Iохку оьпарчий. Бакъду, массо а хенахь ца йо цара наб. ХIума яа самайовлу уьш. Iай наггахь бенара хьала а йолу оьпа, довхо де деъчи.
Оьпа гурахь кхин долу акхарой санна чIогIа ца ерста. Цундела юуш хIума а йоцуш Iа даккха гIора ца хуьлу цуьнан. Дехкаша санна Iай напгIа лаха корматалла яц оьпанан. Ша тIаьхьалонна гулдина ялта доу цо Iай. Оьпано садолу хIумнаш а йоу. Жима а, доккха а экха дац оьпаночул дукха кIорнеш еш. Ейтта а, пхийтта а, берхIитта а кIорни йо цо цкъа ехкаш. Ши кIира кхаьччи кIорнеша шайна къаьс-къаьстана, лаьттах охкуш, баннаш до.

Хаьштигах оьрсаша Выдра олу. Деха дегI а долуш, стомма гIорта а йолуш, боцийра когаш а болуш, деха цIога а долуш жима экха ду иза. ДегIан дохалла 70-75 см, цIоганан дохалла 50 см. Корта воьда бу цуьнан. Лергаш халла бен гуш дац. ПIелгашна юккъехь пардош ду. Хи чохь нека дан аьтту бо цара. БукътIера цIока таьIночу албасахь ю, чукIело сирла ю цуьнан.

Вайн Къилбаседа Кавказехь а, Закавказехь а, Малхбузехьа Иранехь а хуьлуш ду уьш. Церан дахар ламанан хишца, чалхаш йолчу меттехь, Теркан йистошца ду.
Адамех къахкаш а, ларлуш а экха ду иза. Буьйсанна чIарх аьлла лела иза. Дийнахь а лоха ца ижу. Хи чохь нека дан хаьа цунна. Хи буха лечкъана дуккху а даллало иза. Лаьттахула лелар меллаша а, партала а ду цуьнан.

ЧIерий а, пхьидаш а, хица хуьлуш йолу садолу хIумнаш а йоу цо. Бердах Iуьргаш а дохуш до цара баннаш. Хи йисттера дуьйна бердаца хьала доккху цо лаьттах Iуьрг. Бен бечу меттехь мох кхетийта а, садоIа а меттиг йоккху цо. Ши шо даьлчи кхуьу цуьнан кIорнеш. Iа доьлчи оре догIу уьш. Шина шарахь цкъа йо цара кIорнеш 2-3. Цхаьна шарахь Iалашйо уьш нанас а, дас а.

Хинан хаьштигаш долу меттигаш билгалъевлла ю. Масала: Мартан хица а, Бумматал лакххьа ЦIиэчу Акка кхаччалц, Iаьсца а, Органца а, Каргалинскехь саьнгарш яьхна хиш долчу меттигашкахь а.

Дингатах нохчаша цIецайоккхург олу. Дингат аьлла цуьнан цIе яьккхича иза кертара дIайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дIа ца яхийта кхобу цуьнан цIе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХIунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хIаллакдо. Оьрсаша дингатах Ласка олу. Иза дехо дуткъа дегI а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина бIаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а цаIеш дехкий дойу цо, шена тIаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха догIу иза, ша тIаьхьалонна дитначу дехкашна тIе. Цуьнан садоIуш хан ян а яц. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГIодмин такхорана кIелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хIу дов. Цхьанхьара ша уьш хIаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дIадоьду и жима экха. ХIусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Iуьрг шор а дой, цу чохь шена кIеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цIокарчех.

Кхоъ, йиъ, иссанна тIекхаччалц хуьлу дингатан кIорни. Цо кIорнеш шарахь моссазза йо хууш дац. Шеран цхьана заманчохь ца йо цо уьш. Iаьнан а, аьхкенан а, бIаьстенан а, гуьйренан а, муьлххачу а баттахь карош хуьлу цуьнан кегийра кIорнеш. Дингато бецан меъ а, лекъ а, кхин долу олхазар а доь гIортантIера цIий лела пха а хадабой. ГIиргIано мIарашца катоьхна дадийчи, шен и гIорта яхъеш, дIакхевдина цуьнан лаг а хадийна дингат цуьнца охьадоьжна меттигаш а хилла.

Цхьана таллархочунна пхьагал уьдуш, готуьйсуш, кхиссалуш карзахъяьлла гина. Цецваьлла иза пхьагало лелочух. Дукха хан ялале пхьагал йоьжна. Таллархо, когаш а хьоькхуш леш йоллучу пхьагална тIевахча, цунна юххера дIаедда дингат. Цо логах а тасаелла лаг цоьстуш холчу хIоттийна хилла пхьагал. Дехкал бен доццушехь иштта шел йоккхачунна а кхераме экха ду иза.

Адамашна зиэделла хилла буьйсанна божли чохь говро мийраш бетташ, синтем байна деш дерг. Iуьйранна хьацар а долий, гIеллой карош хилла говр. ГIам ду цунна и ницкъ беш дерг олуш хилла говр йолчу дас.

Иштта говро сагатдеш хезчи, фонарь а буйнахь чувахча, говр йолчу дена говран кхесса юккъера хьала а яьлла дIайоьдуш гина дингат. Иза кхеса юккъе яьлланчу меттехь, вортанах хьаладевлла цIийн тIадамаш гина говр йолчу дена. Говран синтем байна корзахъялар лаа ца хилла.

Зунах оьрсаша Еж олу. Цунна дукхаеза бошмаш, хьаннийн йистош, дечагийн кондарш.
Зуно бен бо дечиган хари чохь, дечигийн кондаршлахь, кхеллешна юккъехь, гIан патаршлахь, коьллийн керта кIел, я къухашлахь таьIначу меттехь. Буха кIеда мотт буьллу цо, екъа буц, гIаш, иштта кхин йолу кIеда хIума буха а тосуш.

Зуно кхаанна тIера бархIанна тIекхаччалц кIорнеш йо. Зунан кIорнеш ирча хуьла, са а ца гуш, тIехь чо а боцуш, ерзина. Нилхха кIайн, кIеда кIохцалий хуьлу цунна тIехь. Шен бен цхьанна тосабелчи кIорнеш кхоьчахьа дIахьо зуно. КIорнеш дукха ца Iа шайн ненаца. Ши бутт кхаьччи шаьш йовлий юьйлало уьш. Iаьнна кечам бан ца хууш Iай ледарчу хьелашкахь юьсу кIорнеш. Цундела уьш дукхах ерш шелонна ле. Шийла Iа деъчи яккхийрнаш а ле шелонна, Iаьнна чукъовлаелла яцахь.

БIаьста, Iаьнан хIусамера арайолий, йолало зу, шелонаш дIаевллачул тIаьхьа. Итт градус йовхо хиллалц бенахь йижина Iуьллу зу.

Дийнахь, малхехь йох а луш йижна Iуьллу зу, буьйсанна ижу лохуш йолало. Ижо лахар бен гондхьа долчуьнан бала кхочуш яц иза. БIаьраса дика дац цуьнан. Меттах а ца вуьйлуш Iадда лаьтташ волчу стагана когаш кIел схьайолу иза. Шен и муцIар когарчу мачех дIаIоттаелчи хьоршам а тухий, муцIар кIел а хьош, дIахьаьрчий кIохцалийн уьйриг хуьлу. Вист а ца хуьлуш стаг Iадда сецчи юха а йолало иза. Толлачу хенахь нисса дIайоьду зу шена хьалха нисъелл-еллачу хIуманах хьожа а йоккхуш, яй йорт а етташ. Зуно садолу хIумнаш йоу, кхаьсттина чхьаьвригаш. Текхарг а, моьлкъа а боу цо лаца ка яьлчи. Текхарг шех лата доьхьалбаьлчи, иза кхеро, ша лаьттачохь кхисса а луш, маторо санна, гIовгIа йо цо. ТIаккха иза дIаболалушшехь, катухий, цIога схьалоцу. ДегI зунна тIе детташ, кIохцалий Iитталуш текхарг ле. КIохцалах хIума хьакхаелчи кхоссало зу. Буьйсанна къаьсттина оьгIазе хуьлу иза, лата доьхьал а уьдуш.

Акхачу старах оьрсаша Зубр олу. Акха сту онда бу доккха дегI а долуш; боккха корта а болуш. ДегIан дохалла 300 см ю. Мунда йолчохь локхалла 185-200 см. Цхьа тонн гергга ю цуьнан йозалла. Мунда, кIесаран кIог тIера букъа юккъе кхаччалц, хьаьвзина еха а, лекха а ю цуьнан. ТIаьхьарчу когийн голош тIекхаччалц бен кхин деха дац цуьнан цIога. ЧIениг кIелара дуьйна гIода юккхе кхаччалц беха а, хьалхарчу когийн голаша тIекхаччалц охьабеъна а бу цуьнан накха. Коьртан туьтан тIехь а, хьаьжаюккъехь а, гIортан тIехь а, хьалхарчу некха тIехь а луьста а, беха а, хьийзина а чо бу цунна. Вукхузхьа дегIа тIехь лоха а, морса а чо бу. Стеран а; аьттан а бухера томма а, йоцийра а, ира а маIаш ю. Iай бос жимма цIелла етталуш моккха бу. Аьхка хьаьрса бос оьцу цо.

Акха стерчий а, акха хьелий а Ставропольский крайхь а, Краснодарский крайхь а, ГIебартойн, Балкарийн махкахь а, вайн Нохч-ГIалгIайн махкахь а ду.
Ахка бежнаш лам чохь хьаннашкахь деха. Тобанаш йой лела уьш, шайн-шайн доьзаш а болуш, 15 а, 20 а корта хуьлу цхьана гIеранахь. Аьхкенан заманчохь Iуьйранна а, сарахь а дежа уьш. Iай дийнахь дежа. Буц а, диттийн гIаш а, дечагийн чкъоьрнаш а дууш дежа уьш. Августехь-сентябрехь оре догIу. Май-июнь баттахь эсий до цара. Эса цхьацца до. Шиъ эса деш меттиг а хуьлу. Шина шарахь цхьа эса до атто. Цхьана шарахь эса дичи, вукху шарахь Iахара лела етт.

Вайн республикехь 40 сов бен дац акха бежнаш.

Акхачу газанах оьрсаша Дикая коза олу. Боьршачу вай бож олу, оьрсаша Тур олу. Лекхачу ламанан даккъашкахь, тIулган, мокхазан бердашца инзаречу меттигашкахула лела иза. Адам цецдаллал каде юссу бож ламанан даккхашкара охьа чу. Шен берг дIатассал меттиг хилчахьана тоьа цунна лекхачу бердаца кхиссалуш хьала тIе яла а, охьа чу йосса а.

Акхачу газанан кIорнеш а хуьлу иштта каде. Газанан кIорнех боьхьигаш олу. Iинах охьа чу иэгарна кхераме меттигаш дукха ю ламанца уьш лелачу меттехь.
Акха гезарий ларъяла хууш ю. Шайн-шайн раьгIнаш хуьлу церан бож хьалха а йолуш. БIаьрг сирла а, лергашца само йолуш а ю уьш.

Ламанан акха бож дегIана йоккха ю. Коьртаца йогIуш шен барамехь ю цуьнан гIорта дукха юткъа а, томма а йоцуш. ДегIан дозалла 75-80 килограмм ю цуьнан. Когаш дукха лекха а бац, амма ницкъ болуш бу. Вайн цIахь хуьлуш йолчуьнан санна тIиэхьа йирзина яккхийра маIаш а, чIениг кIелахь маж а ю цуьнан. ЦIога доца ду. Газанан маIаш бежачул йоцийра а, юткъий а ю. Бос таьIIана цIиэ бу. Букъ тIоьхула Iаьржа арс боьду цунна, гIортан тIера цIоганна тIе кхаччалц. Изза томмагIа белшаш тIехь а ду. Корта жимма цIоьлла етталуш Iаьржачу басахь бу. Оцу бассахь ю маж а. ЧукIело кIайн ю. Лахара настаран даккъаш Iаьржа ду цуьнан, тIиэхьара бергашна тIе кхаччалц кIайн ду. ТIера цIока беха чо болуш морса ю.

Уьш хуьлу меттигаш: Акха гезарий Жимачу Азехь а, Эгейски гIайренашкахь а, Критехь а, Малхбузехьа Афганистанехь а, Къилбаседа Малхбузехьа Индехь а вайн Кавказехь а, ДегIастанехь а, Арменехь а, Гуьржийн махкахь а, Азербайджанехь а, Туркменин лаьмнашкахь а хуьлу. Вайн Нохч-ГIалгIайн республикехь акха гезарий йолу меттигаш ЧIаьнтин-Орга, МIайста, КIерино, АцунтIа, Шаройн-Орга Сандухой, КIачу ю.
Акха гезарийн яжар ламанан даккъашца ду. Диттийн кондарш а, буц а йоу цара.

Реманаш йой лела уьш. Цхьана реми чохь итт а, ткъа а, ткъей итт а, шовзткъанге дIакхочуш а хуьлу уьш. Яжар Iуьйранна, сарахь дика ду церан. Де довхачу хенахь руьтахь йийшина Iохку уьш нахарш а дохуш. Гезарий май-июнь баттахь ехка. Цхьацца а, шишша а боьхьигаш йо цара.
Акха гезарий кIезиг ю вайн махкахь. Уьш яйар дихкина. Уьш ларо еза.

Лунах оьрсаша Косуля олу. Когаш тIехь лекха ду иза. ГIорта еха ю цуьнан, корта жима бу. ДегIан дохалла I00-I55 см. Мунда йолчохь локхалла 75-100 см. Дозалла 20-30 кг. Бат жима ю цуьнан. Лергаш шуьйра а, деха а ду. ЦIога, халла бен ца къаьсташ, доца ду. Боьршачу лун маIаш ю 3-5 га долуш. ДегIан бос цхьаъ бу, аьхка, цIоьлла етталуш, хьаьрса, Iай сиро бос хаалуш мокха. ЧукIело а, гоа тIехьа а кIай ю жимма можа бос а бетталуш. Чо морса а, каглуш а бу цуьнан. Къоначу лун цIока къорза хуьлу, кIай я можа тIедарчий а долуш.

Лу долу меттигаш: Малхбузе, Европан юккъерчу декъехь, Кавказехь, Закавказехь, Къилбехьа Уралехь, Сибрехахь, Казахстанехь Генарчу Малхбалехь, Юккъерчу Азехь ду уьш. Хьун нилха йолчохь а, цанашлахь а, тогIешкахь а дежа уьш. Къона маргIал а, гIаш а доу цара, дечагийн чIенгаш а, буц а, бецан гIовда а йоу, хьуьнан стом а боу.

Аьхкенан заманчохь сарахь, Iуьйранний дежа уьш. Iай а, кхоларш яьлчи а дийнахь дежа. Аьхка цхьацца долий лела уьш. Важа йолчу хенахьреманашца лела. Август баттахь оре догIу. Май-июнь баттахь боьхьигаш йо 1-2, кхоъ еш меттиг а хуьлу. Сте лу 14-15 бутт кхаьччи оре догIу. Боьрша лу кхозлагIчу шарахь бен оре ца догIу.

Герггарчу хьесапехь вайн республикехь 3000 лу ду. Ламанца ду уьш, дукхах дерш.

Масарх оьрсаша Серна олу. Цуьнан дегIан дохалла I25-I35 см ю. Мунда йолочуьра локхалла 70-80 см. Йозалла 25-50 кг. Настарш лекха ю цуьнан. ГIорта еха ю, корта жима бу. ЦIога доца ду. Лергаш деха ду. МаIаш Iаьржа а нисса ирахъяхна, йоьхьигаш цIеххьана тIиэхьа йирзина а ю. Стечу масаран маIаш кегийро ю. Масаран бос таьIно хьаьрса бу. КIесаран кIог тIера букъ тIоьхула Iаьржа сиз доьду. Шина а агIор белаш тIера чукIела кхаччалц Iаьржа томмагIа ду цуьнан. ЧукIело мекханан басахь можа ю. Корта а, лаг а можа ду. Хьаьжаюккъера кIай а хеталуш. Лерга юххера дуьйна бета йисте кхаччалц Iаьржа шиъ сиз ду цуьнан дехьий, сехьий.

Iай масаран бос хийцало. КIесаран кIаг а, тIоьхулара гIорта а, чукIелара а, тIиэхьа пIендаршкара а хьаьрса, пханаршкара Iаьржа хуьлу иза, Iаьнан заманчохь. Чо морса а, беха а, буькъа а бу цуьнан. Iай кхин а бах а ло, букъ а ло цуьнан чо.

Юккъерчу а, Къилбехьарчу а Европан лаьмнашкахь хуьлу масарш, масала Пиринера Балкане а, Карпате а, Жимахчу Азе а, Кавказе а кхаччалц. Кавказийн ламанийн лакхарчу даккъашкахь бен хуьлуш яц уьш.

Акха гезарий санна, ламанан даккъашкахь, мокхазан, тIулган бердашкахь, ламанан басошца цанашлахь ежа уьш. Iай диттийн чIенигаш, синтарш бецан гIовданаш йоу цара. Аьхка Iуьйранний, сарахь ежа уьш. Реманаш йой лела уьш. Iай ламанийн даккъаш тIера хьуьн чу охьайогIу уьш. Апрель-май баттахь ехка. Боьхьиг цхьацца йо цара, наггахь шишша а йо.

Уьш кIезиг ю вайн махкахь. Цундела уьш яйар дихкина ду.

Оьрсаша а олу сайгаках Сайгак.

Сайгак адамаш дIакхочучу меттера хIаллакьеш ю. Оханаш дечохь, тракторш, комбайнаш лелочохь сайгакаш хуьлуш яц. ХIинцачул 150 шо хьалха Польшехь а, Манголехь а хилла сайгакаш. Адамаш тIаьхьара дIа ца довлу царна. Жижиг, цIокарчий хилла ца Iеш, чIурамах терра ах сирла маIаш яра адамашна пайдехь. Китайн лоьрийн дарбанашкахь пайдехь лоруш ю уьш.

Украинехь тIаьххьара сайгак I940-шарахь йийна бохуш ду. Юккъерчу Азин дазонашкахь а, Казахстанан цхьайоьлчу меттигашкахь а дуккху а хилла уьш.Ткъа хIинца Европехь уьш йисна а яц. Азехь а тохарачул кIезиг йисна.

Адамаша кера ерзора йолчу, хи доцчу аренашкахь хуьлуш яра сайгакаш. Царна тIе кхача атта дацара. Цундела дукха ца хуьлура царна тIаьхьа бовла хьуьнар долуш таллархой. Амма бай-латтанаш охуш, баха охьахуьйтуш адамаш герга гIиртина царна. Адамаш герга мел кхечи гатто хилла сайгакашна.

Царга таллар дихкина ца хиллехь кхин ткъех шо даьлчи наггахь бен карор яцара сайгак. Царна таллар дехкаро аьтту бина уьш дебийта. Казахстанехь сайгакийн яккхийра реманаш ю хIинца а. Ирча хьайба бу иза. ТIедаьлла ирча теран-дукъ ду цуьнан. Боьрша сайгак маIаш хиларо жимма куьце ялайо. Ткъа, сте сайгак маIаш а йоцуш ирча корта болуш ю. Мара лакхарчу балдех тIехбаьлла бу цуьнан. Ежачу хенахь мара хьалахабабо цо. БIаьра са а, лергийн само а дика ю цуьнан. Хьожанца а къастало цхьацца хьелаш. Бакъду, таллархойн кхерамах кIелхьара йовлийла дацара церан ларъелчи а, евдича а.
Сайгак лаьмнашка а, хьаннашка а йоьдуш яц. Бакъду, Iаламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цо меттигаш. Цанаш дика йолчу меттехьа дIагIурту сайгакаш. Сайгако хи молуш гина стаг вац. Цхьа а тIадам хи доцчу меттехь еха уьш. Гурахь вовшахкхетий яккхийра реманаш хуьлу царех.

Сайгакаш кортош охьаохкадой лела. Цундела церан рема генара хьаьжчи жах тера хуьлу. Адамах я экханах бIаьрг кхетчи дIалелха уьш, лакха хьала а кхиссалуш. Ялх метр гена кхоссало сайгак еддайоьдучу хенахь.Говр хаьхкича тIаьхьа ца кхуьу царна. ВорхI-бархI де бен кхачаза йолчу кIорнина а ца кхуьу говр хаьхкича тIаьхьа.

Май бутт болалуш цхьаъ я шиъ кIорни йо сайгако. Яхка кечлуш буц лекха а, луьста а йолу меттиг лоху цо, кIорни кога яххалц кхаба а, экханах ларо а аьтто болчохь. КIорнеш йинчу хьалхарчу деношкахь нана гена ца йолу царна. Iадда юьжий Iуьллу иза къайлехь. Сов Iуьйранна кIорнеш а якхайой яжа йоьду нана. Цкъацкъа дукха гена йолий буса бен юха ца кхочу. Юхаеъчи кIорнеш а якхайой, царна юххе охьаюьжу нана. Йина кхо-диъ де даьлчи ненаца юьйлало кIорнеш.

Кегийра йолуш адамана кераIема кIорнеш. Яккхийрнаш шаьш ма-хиллара акха юьсу. Уьш кера ца Iема.

Оьрсаша гIеланах Марал олу. И боккха сай Тянь-Шанехь а, Алтайхь а, Саянехь а, Байкалал дехьа а, Амурски а Уссурийски мехкашкахь а хуьлуш бу. Сеш ду Малхбузе Европехь а, Крымехь а, Кавказехь а, Карпатан лаьмнашкахь а, Беловежскехь а, Днепран лахенашкахь а. Иштта Акании-Ново а, Воронежски заповедникехь, Амуран йистошкахь а Iаламах доьлла сеш.

ГIела таллархочун уггаре а мехала ижо ю. Китайцийн дарбанашкахь безчу мехала лору гIелан къона маIаш. Китайхь дешин мехха лоруш хилла уьш. Пржевальски волчу хенахь цхьана гIелан моIах деллачу ахчанах мачийттаетт я масийтта говр эцалуш хилла. Стомма дилх, чIогIа неI мехала хилла ца Iаш, гIелан панташ (I) а хилла иштта мехала.

Сен кур бужу хIора шарахь. Цуьнан меттана кхин кур хIуттуш яхъяла йолало маIаш. Кур бужу бIаьста март я апрель баттахь. Цу балхо эрча боккху сай. Цхьана баттахь лела иза оцу кепехь. Цул тIаьхьа хьалаяхло маIаш. Чохчам санна кIеда а йолуш, цIий лела пхенаш дуьзна гуш уьш йолчу хенахь хедийчи дарбанна дика ю.

Йоьхьанца къона маIаш тIехь ча болуш хуьла. МаIаш чIагIлуш кур кхиъна баллалц лаьтта и чо царна тIехь. Кур кхиъна баьлчи маIаш тIера охьадужу и кан.

ГIелано аьхка буц йоу, Iай декъа гIаш, синтарш доу, берг тухуш лай кIелара екъа буц йоу. Хьайбанна туьха деза. Бацаца, соьналлашца иза тоьаш дац. Цундела гIелаша туьхан латтанаш лоха бIаьста буц хьалаяла тохаелчи.

ГIела шена кхераме долчу экханах, адамах ларбала хууш бу. Адамах шен бIаьргкхетчи цIеххьана дIа ца эккха иза. Ша цунна го я ца го хьажа лаьа цунна. Таллархо шена тIеIоттавелча кхерамах бедда гена болу иза. Ша къайле баьлчи и таллархо шена тIаьхьа вогIа я ца вогIа хьожуш соцу иза. Таллархо тIаьхьа ца вогIийла хиъчи паргIатболу иза. Я меллаша болалой дIабоьду. Шаьш дийшина Iохкучу хенахь, адамах бIаьрг кхетчи, йадда Iохку гIеланаш, кхин дIа цо хIун до, хIун дагахь ву хьажа лууш. Стаг шаьш долчухьа тIеволавелчи дIалелха.

ГIеланаш дежа сатесчихьана дуьйна. Де дохделчи дуьйшу уьш шайна кхерам боцчу меттехь. Шаьш гурдоцуш, шайна гондахьа бIаьрг кхаба аьтту болуш меттиг хоржу цара. Масала, гобаьккхина яьсса майда аре а йолуш, къасттина лаьтта диттийн кондарш. Я ламанан басеш мокхазан берд. Бердах агIу а тухий дуьйшу уьш. ТIаккха шайна хьалхара цхьа агIу бен ларо ца деза. Цигахь, нох а доккхуш дуьйший Iохку уьш, делкъал тIаьхьа малх охьаластталц. ТIаккха сарралц дежа ламанан даккъашкаца хьала а оьхуш.

Хьуьнчохь гIелаша садоIу меттиг генаш лаьтта охьакхаьчна долчу доккхачу дитта кIело хоржу. ХIунда аьлчи, арахьара тIевогIучунна цу кIелахь уьш ца го. Шайна герга гIерташ верг царна го. Иштта тIегIоьртанчу кхерамах кIелхьара довла аьтту лоху цара.

ГIела само йолуш а, хьожа кхеташ а бу.

ГIелашна чуьркаш, горанаш ца еза. Къаьсттина керла маIаш йовлучу хенахь ца лало цаьрга оцу экамчу моIа тIе хиъначу чуьрко къовзор. Цундела уьш йовхачу хенахь чуьркаш, горанаш йоцчу ламанан даккъашка хьала доьлху. Цигахь шийла механ хIо хуьла. Иза чуьркашний, горнашний ца деза. Ламанан лахенанашца хин тогIешкахь, хин берда йистошца хуьлу церан сецарш. ХIунда аьлчи цигахь а хишца шийла хIо хуьлу.

Гуьйранна ламанан баххьаш хержа оьшуш ца хуьлу гIелашна. Сту гIела гIелашка гIергIа сентябрь баттахь. Цо шена тIе боьху гIела-етт. ТIаьхьа бисна сту, оре беъна гIела-етт тIамца схьабаккха безаш хуьлу ша санна болчуьнгара. Кхузахь лета уьш. Тоххарлера гIелашка гIергIар а доцуш къин тайпа амалаш къоллало: кхерам тасар, лата кечлуш бIов бахар, леташ эшначун дегабаам я тоьллачун куралла. Ницкъ болчу гIелан ша санна берг хоржуш терсар. Ханна а, дегIан а, ницкъана а шега ниссачух лета гIела-сту. Генара хеза цара вовшашна карраш детташ ден тата. Уьш леттачохь кегйина маIаш карайо. Летчу заманчохь карраш таса а лой уьш вовшах ца дахалуш шиэ а гIела мацалла белла карийна меттигаш а ю.

Оре лоцучу хенахь цхьана эра гIелан 6-7 гIела-етт хуьлу. БугIанаш уьш къуьйсуш лета вовшех. Тоьллачо шегахьа дерзадо уьш.

Iай шайн-шайн жима бажа хуьлу церан. ГIела-сту а, шиъ-кхоъ юха а ламанан лахенга охьадогIу уьш шайн кхерстаран некъашкахула.

ГIела ша сира белахь а цуьнан эса можачу сацкъар басахь хуьлу, дегIан дохалла можа томмагIнаш а долуш. Цхьана баттахь гергга Iуьллу иза бацалахь дуьжий. Нана цунна дукха гена а ца йолуш ежаш лела. Эса дакхо шен-шен хенахь метта йогIу иза. Ненах декхчи йовхачу а, хьеначу а шурех дузий юха а охьадуьжу эса. Диттин кондаршлахь къаьсташ ца хуьлу иза. Цуьнан дегIа тIера можа томмагIнаш гIан патарехь дIаоь. Буьрсачу экханах ларо Iаламо и къайле елла цунна.

Цхьана шарахь сов лела боьрша эса нанна тIаьхьа хIуттий. Шо кхаьччи нанна тIаьхьара къаьста иза. Стен эса шозлагIчу шарахь а ненаца хуьла.
Оцу акхачу дохнан уггаре а луьра мостагI борз ю. Царна кхерам бу акхачу цицигах а, чанах а. Панташ - къоначу маIех олу.

Сайх оьрсаша Олень олу. Къилбаседехьара акха сай Тундран, тайган асанца Европехь, Азехь, Iамерикехь хуьлуш бу. Къилбехьа йолчу меттигашкахь Iаламан хьелашка а, шеран заманашка а хьаьжжина хуьлу иза.
ХХ-гIа бIе шо долалуш акха сеш долу меттигаш Европан Новгороде кхаччалц долчу декъехь а, Волга хин лакхенашкахь Казанехь а, Кама хин лахенашкахь а, цигара дIа малхбалехьа Свердловскера Новосибирске кхаччалц яра. Ткъа, хIинца къилбаседехьа хьала даьржина уьш. Алтайхь а, Генарчу Малхбалехь а сеш даьржина генна къилбехьа йолчу меттигашкахь.

Къилбаседехьарчу сайн цхьацца тайпа башхонаш ю. Кхечу меттигашкахь церан батош, тIехь чо боцуш, Iаьржа ю. Ткъа къилбаседехь долчеран батош тIехь луьстта чо бу. Иза ца хилчи Iай, лай кIелхьара буц юуш бажа йиш хир яцара цуьнан. Йоккхчу шелоно а, гIоргIачу лайно а йохор яра батош. Цхьа шатайпа ю цуьнан бергаш а. Шуьйра дIа-схьа яхна ю шина агIор сат-бергаш. Iаьнан заманчохь шина берга юккхе морса чо болу цунна. Iай тIа детташ ло дIа а хьокхуш бежа сай.

Къилбаседерчу стечу сайн маIаш хуьлу. Кхечанхьа долчийн уьш хуьлуш яц. ХIора шарахь кур бужу цуьнан а.
Сен докъар аьхка а, гурахь а - буц, жIалин нускалаш а ду, Iай - дечиган корсамаш, синтарш, диттийн чIенигаш йоу цо.

Акха сеш кхаа декъе декъало: тундрехь, хьаннашкахь, лаьмнашкахь. Тундрехь дукхах ду уьш. Цхьана метарал тIех ло кIорга диллича сай бажа ницкъ боцуш буьсу. Цундела цхьана меттехь дац церан дахар. Iаламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цара меттигаш. И меттигаш хийцар, шетан замане хьаьжжина, Къилбаседехьара Къилбехьа а, Къилбехьара Къилбаседехьа а ю. Къилбаседехь ло бергаца дIа ца хьакхалуш чIагIделчи Къилбехьа кхелха уьш.
Хьаннашна юккъехь ло кIорга диллахь а семса хуьлу шерачу арахьчул. Цундела Iай хьаннашкахь хуьлу церан дажар.

Аьхка йовхо хIоьттича тундре хьала доьлху сеш. ХIунда аьлчи чуьркаший, кхин йолчу садолчу хIумнаший цIий молу церан. Царах къаьхкий шийлачу метте кхелха уьш. Шабинчу океанан берда йистошка кхаччалц. Сеш дика дежа хин тIогIешкахь. Цигахь дежийлаш дика хуьлу ховха буц а, диттийн кондарш а.
Хьаннашкара сеш бIаьста яьлчи хин берда йистошкахь, хин тогIешкахь дежа, юха а цигахь механ хIо алсам хиларна. Гурахь уьш хьуьнчу доьрзу жIаьлин-нускалаш лоьхуш. Iай цара цигахь корсамаш а, гIовда а, диттийн чIенигаш а йоу.

Сешан уггаре а дика хьелаш кхоллало хьун йоцчу ламанан даккъашкахь. Цигара ло мохо дIадоккху, малх хьаьжчи деша.
Сешна уггаре а кхераме берзалой ю. Царна тIаьхьа йовлий толлуш лела уьш, цхьана а хенахь синтем хила меттиг ца буьтуш. Цу тIоьхула тIе адамаш а ду царех пайдаэца тIаьхьадевлла. Берзалойх, адамех кхерам массо а хенахь лаьтта царна. Ткъа, йовхачу хенахь чуьркаша, горнаша кхин йолчу садолчу хIуманаша хьийзадо уьш. Церан дебар кIезиг хиларе хьаьжчи дика дисна уьш хIу кхача ца луш. Шарахь цхьа эса до стечу сайно. Шиъ эса дар наггахь бен хуьлуш дац.

Къилбаседера сай адамашна караIема. Цигарчу адамаша цIахь кхобуш леладо сеш. Уьш дIа а дужу цаьргара шура а йокху. Аьттачул хьена ю цуьнан шура. I8 процент хьоналла ю цуьнан шурица. Ткъа, аьттан шурица 4 процент бен яц. Церан цIокарчех боккха пайдаоьцу адамаша. Гоьнан меттина кIела а юьлла, юргIин меттана тIе а тосу, цунах тIеюху кетарш а йо, кога юху мачаш а йо.

Оьрсаша боккхачу сайх Лось олу.
Хьайбанех уггаре а доккха хьайба ду боккха сай. Шиъ, ах метар лекха а, кхоъ метр деха а ду цуьнан дегI. Шовзткъа пунт гергга ю цуьнан йозалла. Цхьана хенахь Европан, Азин, Iамерикан хьаннашкахь хуьлуш бара и шатайпа боккха сай. Ткъа хIинца, Малхбузера а, Юккъерчу Европера а хIаллакдина дIадевлла уьш, Швецехь а, Норвегехь а дуккха а долуш ду. Вайн махкахь дукха ю уьш долуш меттигаш. Европехьа долчу мехкашкахь а, къилбаседехь а Черниговски, Киевски областашка кхаччалц къилбехь а, Уралехь а, Генарчу Малхбалехь а, Уссурийски крайхь а ду уьш.

Боккха сай иза хьуьнан хьайба ду. Цхьана меттехь дац церан дажар. Хьаннашца кхерста уьш. КIорга ло диллича, дIай-схьай лела хала хиларна Iа доккхуш цхьана меттахь совцу уьш. БархI а, итт а корта хуьлу церан цхьанакхетта бажа. Шешан руьйта даа гIа а, генаш а долчу метте, хьуьн чохь хIоттайо цара. Толлан чкъор дукха деза оцу хьайбанна. Хьун хьаькхначу меттехь тIекIел ехкина дечигаш ерриге а йожу цара дIай-схьай а керчош. Цундела хьун хьокхуш болчара, гIулчаш а ца еш, шаьш охьа ма-еттара юьту уьш. Аьхка буц цоу оцу хьайбанаша. Къаьсттина дарбане бецаш йоу цара. Ялташна новкъарло а ца йо, адмаша кечдина цхьа а тайпа докъар а ца доу оцу шатайпачу хьайбанаша. Ша мел меца хиларх адамаша бинчу элан холанна тIе ца кхевда боккха сай. Оццала акха бу иза. Цхьаллехь ду цуьнан дахар. Ша цхьаъ къаьсттина кхерсташ Iедал ду цуьнан. Хиш, Iаьмнаш лаьттинчу тогIешкахь, диттийн кондарш, маргIал долу меттигаш еза цунна. Адам а, говр а чекхдалалур доцчу Iаьмнашкахула хотталхула атта лела иза. Лекхачу настарша а, шуьйра яьржаш йолчу бергаша а гIо до цунна ишттачу меттигашкахула лела.

Хи дезаш хьайба ду боккха сай. Иза хи буха а лечкъа. Цунна нека дан а хаьа. Уггаре а цуьнан къиза мостагIий чуьркаш, горанаш, веччаргаш ю. Горнах чIогIа кхоьру иза. Цхьа гора юкъа яьлчи динна бажа бодий хIора-хIо бола. Чуьркех мозех кIелхьарадала аьтто ло цунна хе. Аьхка дукхах йолу хан хи чохь йоккха цо.

Бакъду, горанах кIелхьара бала аьтту бац боккхачу сен хи чохь а, я екъачохь а. Гора мерIуьргаш чу йоьду цунна къамкъаргашка кхаччалц. Циггахь зирх тосу. Оцу зирхах кхоьбарчий хуьлу 60-70. Оцу кхоьбарчаша чIогIа сагатдеш ницкъ бо цунна. 4 сантиметр еха хуьлу и кхоьбарчий. Юха аьхке йоллалц мер чохь а садоIучу къамкъаргаца а тасалой йохку уьш. Церан ачонна кхахь бохуш сагатдо цо. СадеIарна новкъарло а йо. Царех садукълой леш меттиг а хуьла. И кхоьбарчий кхиъна евлича дIатасаеллачуьра охьаоьга. Царех, тIемаш а довлий, юха горанаш хуьлу. Цу кеппара оцу хьайбанна массо а ханна мостагI ю гора. Кхоьбарчий хи чу эгчи ле. Цундела аьхкенан заманчохь оцу хьайбанийн хи чохь хиларо лагIдо горанийн хIу. Йиъ метар шуьйрачу саьнгарх а ши метар лекхачу кертах а тIехъэккха боккха сай. Берзалойх хIумма а кхоьруш бац иза. Берзалой гондахьа евлича, дечигах букъ а тухий, дIахIутту иза. Цуьнан хьалхара когаш шайна мел кхераме бу хаьа царна. Цундела цхьа а борз а юххе гIорта ца яьхьа. Цо цкъа ког тухий борз йоь.
Сибрехарчу таллархойн кица ду, Чана талла водахь мотт кечбе, боккхачу сена талла водахь каш кечде.

Боккха сай адамах къаьхкаш бу. Бакъду, царех оьгIазъяхна эра бугIа тIеIоттаелчи цо динна обоз о йохайо. Иза а наггахь хилла хIума ду. Боккха сай ган атта дац. ЧIогIа само йолуш хьайба ду иза. Эса шиъ до цо хIора шарахь. Атта кара а Iема уьш кегийра долуш. КараIамийна кхиънарш аьхка ворданна а, Iай салазна а дужуш леладо. Iаьнна докъар Iалашдан а ца деза царна, чудохка божал дан а ца деза. Муьлхха а шело а, дарц а, йочана а лало цаьрга.




#Article 73: Нохчийчуьра олхазарш (10398 words)


Нохчийчуьра олхазарш;

Хьийзина масаш йолу пеликан (Pelecanus crispus). Хьийзина месаш йолчу пеликанах оьрсаша «Кудрявый пеликан» олу. Вукху цӀе бос болчу пеликаначул хийцамаш дукха бац цуьнан. Месаш кӀай ю, сиро бос а болуш.

ТӀемаш мокха ду, жимма сиро бос а бетталуш. ГӀортанна тӀиэхьара месаш еха а, хьийзина а ю. ДӀай-схьай даржичи тӀемаш шина метре кхочу. Вукху цӀиэ бос болчу пеликанан санна ду цуьнан дахар. Иза хуьлчу меттигашкахь хуьлуш а ю.

ЦӀиэн бос болу пеликан (Pelecanus onocrotalus). ЦӀиэн бос болчу пеликанах оьрсаша «Розовый пеликан» олу. КӀеззиг цӀиэ бос а бетталуш кӀай ю. ТӀемаш йоьххьера Ӏаьржа ду. Коьрта тӀехь жима кӀужал бу. Еха зӀок ю цуьнан. ЗӀакарна кӀелахь тӀаьрсиган тӀоьрмиг бу. ТӀемаш дӀа-схьа даржийчи 2 метр ду. ХӀурдан гӀайрешца, бердащца, хишца, Ӏаьмнашца хуьлуш ю пеликан.

Ӏаьржачу хӀурдан къилбаседа-малхбузехьа хӀурдан йистошца а, Азов хӀурдан йистошца а, Каспийски хӀурдан къилбаседехьа йистощца а, ГӀалмакхойн аренашкарчу Ӏаьмнашкахь а, Казахстанехь а, Малхбезехьа Сибрехахь а ю уьш. Дозанал арахьа Румынехь а, Африкехь а, Сирехь а, Иракехь а, Къилбаседа-Малхбузехьа, Индехь а ю пеликанаш. Вайн республикехь наггахь бен гучу ца йовлу уьш. БӀаьста къилбехьара бовхачу махкара схьайогӀуш а, гурахь юха цига дӀайоьлхуш а вайн хиш, Ӏаьмнаш долчохь; цхьана кӀезигчу ханна сеца уьш. ХӀинцачул хьалха Теркан йистошца а, Ӏаьмнашкахь а баннаш дора цара. Дукха а чӀерий долу меттигаш, буткъа эрз болу тогӀеш еза царна.

Баннаш дечу хенахь яккхийра тобанаш хуьлу церан. Цара баннаш до Ӏаьмнаш долчохь, буькъа эрз болчу, адамашна тӀекхача хала долчу меттигашкахь. Баннаш эрзах а, бацах а диттийн генех а до цара. Хоьаш апрель-май баттахь до. Шиъ до хӀораммо хӀоа. Тойнахь 33-38 дийнахь Ӏа. КӀорнеш йоха июнь-июль баттахь. ТаьӀна мокхачу басахь хуьлу уьш.

ЧӀогӀа ларлуш олхазар ду иза. Стаг юххе ца кхочуьйту цо. ГӀаттар хала ду цуьнан. ТӀемашца гӀоттуш хи тӀоьхула когаш а бетташ йоьду иза. Ядар чехка ду, генна охьа тӀемаш а лестош. ТӀоьхула хьийзаш Ӏедал а ду цуьнан. ГӀеранца хӀаваэхула могӀа бой йоьлху уьш. ГӀарагӀулеш санна са бой а йоьлху. Хи тӀоьхула нека до цара. Амма хи буха ца лечкъа уьш. ЧӀерий доу цара, хи гомхачу дӀа а лоьхкуш, зӀакаршца каде схьа а луьйцуш.

ГӀургӀаз (Cygnus cygnus). ГӀургӀезах оьрсаша «Лебедь» олу. ГӀургӀаз шина-кхаа тайпана ю. Юххехьара зӀок можа ю уггаре а йоккхачу гӀургӀезан. Къоначийн зӀакарш цӀечу басахь хуьлу. Тундран Ӏаьмнашкахь хуьлу уьш. ДӀай-схьай йоьлхучу хенахь хӀорднашкахь а хуьлу. Баннаш шишша цхьана къастина до. ХӀоьаш ма баттахь до 4-6. Жимма можа бос бетталуш къайн хуьлу хӀоьаш. Хина бухахула ца лела иза. Кортий, гӀортий хи буха оьхуьйту цо. ТӀемашца гӀаьттина йоьдуш гӀорта хьалха дӀаяхйо. Екар хаза ду цуьнан «гангго… ганг-го» бохуш. Ӏаламехь кӀезиг ю уьш. Цундела царна таллар дихкина.

ЦӀиэн зӀок йолу гӀургӀаз. Цуьнан зӀакаран бухехьа Ӏаьржа маӀа ю. Можа зӀаг ерш санна кӀезиг ю уьш а. Хин берда йистошца эрзалахь до цара хӀоьаш. Тойна май бутт чекхболлуш доккха 6-8 хӀоа до цхьаммо. ТӀемаш жимма хьала а айдой, хаза саттийна латтайо цо гӀорта. ЗӀок нисса охьаерзийна латтайо. Аз гӀоргӀа ду, йиш — хаьлчи санна. Хи буха кхийдаш ежа иза. Хин соьналлаш а цхьацца садолу хӀуманаш а йоу цара.

Акха гӀаз (Anser fabalis). Акхачу гӀезах оьрсаша «Дикий гусь» олу. Акха гӀезаш масех тайпана ю, кӀайн а, мокха а. ЦӀахь кхобучу гӀезийчулла ду церан догӀмаш. Цхьаерш кегийро ю. ЗӀакарш а, когаш а цӀиэ хуьлу церан. Юткъа еха хуьлу церан гӀортош. Ӏаьржа зӀакарш йолуш а ду акхачу гӀезийн тайпа.

Хиш, Ӏаьмнаш долчу меттехь, бецан а, ялтийн а аренашкахь, хьаннийн йистошкахь хуьлу уьш. ДӀай-схьай кхелхаш ду церан дахар. Шишша цхьана хӀуттий до цара баннаш, хин бердан йистошкахь, Ӏаьмнашкахь, эрз болчу тогӀешкахь, тоьлгашкахь, шачйолчу меттехь. Бен буха буц а юьллуш, месийн до а дуьллуш тобо цара. Можо бос а болуш 4-6 хӀоа до гӀезо. Аз чӀогӀа декаш ду акхачу гӀезан. Тобанаш йой лела уьш. Адамах, экханах ларъяла хаьа царна.

Мокха акха гӀаз (Anser anser). Мокхачу акха гӀезах оьрсаша «Серый гусь» олу. ЦӀахь кхобучу гӀезал дегӀана жима ю иза. ГӀорта жимма йоца а, стомма а цуьнан, вукху гӀезачул. ЗӀок, можо бос болуш, цӀиэ а, йоца а ю. Когаш можо бос бетталуш цӀиэ бу.

ХӀурдан йистошца а, хищца а, Ӏаьмнашкахь а хуьлуш ю и тайпа гӀезаш. ДӀай-схьай кхелхаш ду церан дахар. Боьршачой, стечой, шишша цхьана кхетий до баннаш. ХӀурдан йистошца а, хин бердан йистошца а, оьрзалахь, шочалахь, тоьлгашлахь до цара баннаш. ХӀоьаш июнь баттахь до 4-6. ТӀема йовдар хала ду церан. ТӀемаш доцийро хиларна чехка лесто деза. ТӀома евдда лакхахула лела церан гӀеранаш. ХӀурда чохь, хиш чохь, Ӏаьмнаш чохь иштта берда йистошца а карош йолу садолу хӀумнаш, кхоьбарчий, соьналлаш йоу цара.

Акха бад (Anas platyrhynchos). Акхачу бедах оьрсаша «Кряква» олу.
ЦӀахь кхобучийл догӀмаш долуш ю акха бедаш. Бедан-нӀаьна хаза ю. Баьццаран бос лепаш бу цуьнан корта. Лог кӀело ал бос бетталуш ю. ЗӀок можа ю. ЦӀоганан тӀоьхуле Ӏаьржа ю. Когаш, можа бос а бетталуш цӀиэ бу. Стиэ бад Ӏаьржа тӀедарчий а долуш мокха ю.
Акха бедаш дукху а мехкашкахь хуьлуш ю. ДӀай-схьай кхелхаш ду церан дахар. Ӏаьмнашкахь, хин бердан йистошкахь бецан тоьлгашлахь, оьрзалахь до цара банаш. ХӀоьаш дан юьйлало апрель баттахь. 7-I2 хӀоа до цхьана бедо. КӀорнеш тӀемашца гӀовттало август баттахь. Екар цӀахь кхобучу бедачух тера ду. Яжар хи чохь ду хина буха а ческъаш. ТӀемашца йовдар чехка ду. Хи чохь карош йолу садолу хӀуманаш а, кхоьбарчий а цхьацца соьналлаш а йоу цара.

Ӏаьржа акха бад (Anas poecilorhyncha). Ӏаьржачу акха бедах оьрсаша «Черная кряква» олу. ЦӀахь кхобучу бедачулла ду Ӏаьржачу бедан дегӀ. Бедан нӀаьна а, стиэ бад а цхьана басахь ю, мокхачу месаш тӀехь Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. Жимма сирло ю чукӀело. ЗӀок Ӏаьржа ю, можа йоьхьиг а йолуш. Хишца, Ӏаьмнашца хуьлуш ю Ӏаьржа акха бедаш. Баннаш дар а хин тогӀешкахь ду.
Май баттахь хӀоьаш до 7-10.

Мокха акха бад (Anas strepera). Мокхачу акха бедах оьрсаша «Серая утка» олу. ЦӀахь кхобучул дегӀана жимо ю мокха акха бад. Бос мокха бу цуьнан, тӀемаш ал басахь ду. Стиэ бад къорза букъ болуш ю. Некха тӀехь Ӏаьржо бос бетталуш ю цуьнан месаш. ЗӀок а, когаш а можа бу. Вуьш санна хишца, Ӏаьмнашца хуьлу мокха бедаш. Яккхийра гӀеранаш ца хуьлу церан. Баннаш екъчу меттехь, хишна генахьо до цара.

Май бутт юккъе болуш до цара хӀоьаш 7-11. ХӀоьаш можа бос бетталуш, кӀай хуьлу. ТӀемашца йовдар чехка а, атта а ду. Яжар вукху бедийн санна хишца а, аренашца а ду.

Дарта (Otis tarda). Оьрсаша «Дрофа» олу дартах. Доккха олхазар ду иза. Корта а, гӀорта а овкъаран басахь ю цуьнан. Букъ хьаьрса бу, пурхалхьаша Ӏаьржа сизаш — тӀедарчий а долуш. ЧукӀело сира ю, тӀемаш кӀай ду Ӏаьржачу месийн йист а йолуш. Боьршачу дартан лог кӀел Ӏаьржа мас ю.

Дарташ хин тогӀешкахь а, буц-аренашкахь а, хьаннийн йистошкахь а хуьлуш ю. Адамаш кӀезиг лелачу меттехь до цара баннаш, жимма лаьттах кӀаг а боккхий, буха хӀума а ца юьллуш. Тойна апрель баттахь доккху. ХӀоа шиъ я кхоъ до дарто. Баьццара бос а болуш, Ӏаьржа тӀедарчий а долуш хуьлу цуьнан хӀоьаш. Тойна доккхачу хенахь нӀаьна юххехь ца соцу. Тойнахь Ӏеш йолу дарта шен басца бецех дӀаоьй хуьлу. Цундела адамийн а, акхаройн бӀаьрг тӀе ца кхуьу цунна. КӀорнеш кхианчул тӀаьхьа гӀеранашца хуьлу дарташ. Лаьттара хьала гӀовттар хала ду церан. ГӀевттина евллачул тӀаьхьа йовдар чехка ду. Генна хьалий, охьий кхочуьйтуш ластабо цара тӀам. ХӀаваэхь могӀа бой ца йоьлху уьш. Даар соьналлаш а, садолу хӀумнаш а, бецан хӀу а ду. Уьш Ӏаламехь кӀезиг йолу дела, царна таллар дихкина.

ГӀаргӀули (Grus grus). Оьрсаша гӀарагӀулих «Журавль» олу. Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу гӀарагӀулин гӀеранаш. Церан зевне а «къар-р-р-р! Къар-р-р-р!» бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха гӀарагӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀарагӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.

ГӀарагӀулин зӀок нийса а, еха а, ира а ю. ГӀортош еха ю. Настарш лекха а, юткъий а ю цуьнан. ЦӀога доца ду, месаш охьайирзина кхозуш а йолуш. ГӀарагӀулеш ялх тайпана ю вайн мехкашкахь. Церан дахар дӀай-схьай кхелхаш ду. БӀаьста бовхачу мехкашкара къилбаседехьа хьала йогӀу уьш, гурахь къилбехьа бовхачу мехкашка юха йоьлху. ГӀарагӀулин коьрта туьтан тӀехь мас йоцуш меттиг ю. Нилхха чо а болуш. И ялхе а тайпа гӀарагӀули шен-шен беса ю. Масала, уггаре а йоккханиг мокхачу басахь ю тӀеман йоьхьигаш Ӏаьржа а йолуш. Цуьнан лаг а Ӏаьржа ду, бӀаьрга тӀера охьа шина а агӀор кӀайн сиз а долуш. И шиъ сиз гӀорта кхаччалучохь букъ тӀехь вовшаххоттало. Коьртан туьтанна тӀиэхьа цӀиэ тӀеда бу цунна. Когаш Ӏаьржа бу.

ГӀарагӀулин яхар тундрехь хьаннашкахь а, буц-аренашкахь а лаьмнашка кхаччалц ду. Боьршан, стен шиъ цхьана хуьлу гӀарагӀули. Баннаш дечу хенахь гӀеранаш хуьлу церан. Хиш, Ӏаьмнаш долчу меттехь совцу уьш. Баннаш лаьттахь до цара бацах, кхин йолчу соьналлехь, оьрзалахь а, шач йолчу тоьлгашкахь а, диттан кондаршлахь а. ХӀоа шиъ до гӀарагӀулино, вайн цӀерачу котаман хӀоьан кепехь. Баьццаро бос а бетталуш, цӀиэ тӀедарчий а долуш хуьлу цуьнан хӀоьаш. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху цо. ЧӀогӀа ларлуш Ӏедал ду гӀарагӀулин. Адам аьттехьа гӀоьртича бенара гӀоттий дӀайоьду иза. ТӀома гӀаьттина йоьдучу хенахь дӀаяхйина гӀорта а, тӀиэхьаша дӀахецна ши ког а цхьана могӀара нисбо цо. Цундела хӀавао доьхьало яр кӀезиг ду. Баннаш дечу хенахь масех гӀарагӀули цхьана а кхетий рогӀ-роггӀана охьахууш, хьалагӀоттий кхиссалуш, тӀемаш охьа а охкадой маьхьарий хьоькхуш «хелхар» до цара. ГӀарагӀулин даар борц а, горох а, кӀа а, бецан хӀу а, бецан соьналлаш а, садолу хӀуманаш а, цхьацца акха стоьмаш а ду. Ал-басахь а, кӀай а, Ӏаьржа а хуьлу гӀарагӀулеш. Ӏаламан хазна еш уьш хиларе терра гӀарагӀулеш ларо декхар ду адамийн.

Мокха ГӀарагӀули — (en. Crane), (Оьрсаша Мокха гӀарагӀулих «Серый журавль» олу). Хаза а, доккха а, когаш тӀехь лекха а олхазар ду иза. БӀаьста яьлча, апрель беттан деношкахь, вайна го стиглахь могӀанаш дина схьаоьхчу мокха гӀарагӀулин гӀеранаш. Церан зевне а «къар-р-р-р! Къар-р-р-р!» бохуш гӀоргӀачу декаро адамийн дегнашка бӀаьстенан бовха кхаъ бахьа. Гуьйранна сентябрь кхилбехьа бовхачу махка юха дӀакхелха мокха гӀарагӀулеш. Екхначу стиглахь Ӏаламан исбахьа сурт хӀоттадо могӀанаш хуьйцуш йоьдучу гӀарагӀулин гӀерано а, церан зевнечу аьзнаша а.

Хин олхазар (Porzana porzana). Хин олхазарш дукха ду. Вайн махкахь хуьлуш долчех ду алкханчал жимма доккха олхазар. Оьрсаша «Погоныш» олу цунах. ТаьӀначу ал басахь ду иза, букъ тӀехь къорза тӀедарчий а долуш. ЧукӀело стигал басахь ю кӀай тӀедарчий а долуш. Хенашкахь кӀайн, Ӏаьржан пурх могӀанаш ду. ЗӀок юххехьара цӀиэ ю, йоьххьера баьццара бос а бетталуш можа ю. Когаш а баьццара бос бетталуш бу. Баннаш хин тогӀешкахь, Ӏаьмнашкахь, оьрзалахь, бецан тоьлгашкахь, толлан кондаршлахь до цара.

Тойна май-июнь баттахь доккху. 8-10 хӀоа до цо, ал басахь тӀедарчий а долуш. Сарахь а, буьйсанна а тӀахъолий хуьлу иза. Лелар лечкъаш ду. ТӀома дадарна тӀиера дац. ГӀаьттина дедчи а гена далале охьа а хоий, бацалахь, я эрзалахь лечкъий, тӀап олий дов. Дадар чехка ду. Баца тӀехула а, гӀаш тӀехула а ца лела. Хи тӀехь нека дар кӀезиг ду. «Уитъ… уитъ… уитъ» — бохуш ду цуьнан декар. НӀаьний а, кхоьбарчий а, кхин садолу хӀуманаш а йоу цо.

Мокха хин олхазар (Burhinus oedicnemus). Кхин цхьа тайпа а ду хин олхазар, даккхийра можа бӀаьргаш а долуш, гӀамаран басахь къорза букъ а болуш, можа зӀок а йолуш. Оьрсаша «Авдотка» олу цунах. И олхазар деддачу заманчохь гучу а йолуш цхьацца гучу а йолуш цхьацца кӀайн моха ю тӀемаш тӀехь. Хиш, Ӏаьмнаш долчу меттехь хуьлуш ду и олхазар. Бен гӀамарлахь а, тӀулган жагӀи тӀехь а бо цо, буха хӀума а ца тосуш, жимма кӀаг а боккхий. Цуьнан бен атта карош бац, я жагӀи а гӀамарлахь а гуш а ца хуьлу. Ца хууш, тӀе ког баккха а тарло цуьнан хӀоьашна. Тойна апрель баттахь доккху 2-3 кӀорни хуьлу цуьнан. Стен — боьршан шишша цхьана хуьлу уьш. Гурахь гӀеранаш йо. «Тар-ли-и… тар-ли-и», бохуш хуьлу цуьнан декар.

КӀайн лаг долу хин олхазар — (en. Little Ringed Plover), (Оьрсаша «Малый зуек» олу цунах).
Кхин цхьакха жима олхазар а ду хин берда йистошца а, Ӏаьмнашкахь а хуьлуш. Нийса ира Ӏаьржа зӀок ю цуьнан. ЗӀакарна тӀоьхлура коьртан хьалхе а Ӏаьржа ю. БӀаьргашна гондахьа можа хӀоз бу. Когаш жижиган басахь цӀиэ бу. ТӀемаш Ӏаьржа ду, чукӀело кӀайн ю. «Пиу-пиу» олий дека иза. Беса тӀедарчий а долуш, кегийра хуьлу цуьнан хӀоьаш. Тойна апрель баттахь доккху цо. Цуьнан даар садолу хӀумнаш ю.

КӀуж болу хьоза — (en. Northern Lapwing) (Оьрсаша «Чибис» олу цунах) Йоца зӀок а йолуш, боцийра когаш а болуш ду иза. ТӀемаш шуьйра ду цуьнан. Букъ баьццарчу дарийн бос бетталуш бу. ЧукӀело кӀайн ю. Лога кӀело Ӏаьржа ю. Корта а Ӏаьржа бу, бӀаьргашна гондахьара кӀайн ю. Хиш, Ӏаьмнаш долчу тӀуьнчу меттигашкахь хуьлуш ду и олхазар. Къилбехьа бовхачу мехкашка дӀай-юхий оьхучех иза. Бен лаьттахь бо бецан хаьлгехь. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху. ХӀоа диъ хуьлу цуьнан, мокха тӀедарчий а долуш. Дадар тӀемаш ваьштадохкий охьадогӀуш, чехка тӀемаш тухий айлуш, хьалий-охьий ийлуш ду. Адам юххе гӀоьртича цунна чу а хехкалуш бен чӀогӀа ларбо. Садолу хӀумнаш йоу цо.

ЦӀиэкогашберг — (en. Redshank), (Оьрсаша «Травник» олу цунах).
Кхин цхьа тайпа а ду вайн кхузахь хуьлуш хин олхазар. Хи чохь нека дан а хууш хин йистошка хуьлуш долчух олу хин олхазар. Царех ду кхин цхьакха тайпа олхазар цӀиэ когаш а болуш. Ехийра ю цуьнан настарш. ЗӀок ира а, нийса а ю цуьнан. Букъ мокха бу луьста Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. Чукъело кӀай ю, цӀога а тӀоьхлара кӀай ду цуьнан. Шина а тӀома тӀехь кӀайн моханаш ю, гӀаьттича гуш. ЗӀок юххера цӀиэ ю. Хин берда йистошкахь Ӏаьмнашкахь, тӀуьнчу тогӀешкахь ду цуьнан дахар. Бовхачу махка дӀай-схьай доьлхачех ду иза а. Цхьайолчу меттигашкахь яккхийра гӀеранаш хуьлу церан. Бецан тоьлгашлахь до цара баннаш. ХӀоа диъ хуьлу тӀехь тӀедарчий а долуш. Тойна май баттахь, июнь юккхе кхаччалц а йолчу хенахь доккху. Декар «тю-ли, тю-ли», бохуш ду.

ЦӀога лесто хин олхазар — (en. Sandpiper), (Оьрсаша «Перевозчик» олу цунах.)
Бовхачу махка дӀай-схьай кхелхачех кхин цхьакха а ду вайн махкахь хуьлуш хин олхазар. Букъ мокха бу цуьнан, чукӀело кӀайн ю. Кхоьчу хин олхазарийчул йоцо ю зӀок. Когаш а церачийл боцийро бу. Хин тогӀенашкахь Ӏаьмнашкахь хуьлуш ду и тайпа олхазарш. Хин берда йистошца, оьрзалахь а, гӀамаран гӀайреш тӀехь а до цара баннаш, лохо кӀаг а боккхий, цу чу екъа бецаш а йохкуш. Бен къайлехь хуьлу цуьнан я куллан кондарна кӀелахь, я бецан тоьлга кӀелахь. ХӀоьаш жимма цӀиэ бос а бетталуш, цӀиэ тӀедарчий а долуш хуьлу. 4 хӀоа до цо. Додачу хенахь «ти-ти-ти-ти», «пюи-пюи» олий дека иза. Цхьаъ ша хуьлу иза, баннаш ден хан кхаччалц. Дукха хьолахь хи юккъерчу гоьрга тӀе я чалхаш тӀе хоий Ӏа иза, цӀога а лестадеш. Хи тӀоьхула дадар цкъа тӀемаш ваьшта дохкуш, тӀаккха чехка уьш ластош, хьалий-охьий ийлуш ду цуьнан. Садолу хӀумнаш йоу цо .

Аьрзу — (en. Aquila (genus)), (оьрсаша «Орел» олу), Аьрзу уггаре а доккха олхазар ду. Аьрзунийн ворхI тайпа ду. Вайн махкахь хуьлаш ю царех цхьаерш. Ламанан аьрзу. Йоккха аьрзу ю иза. Ал-Ӏаьржа бос бу цуьнан. МӀараш яккхийра ю. Онда ю зӀок а йоьххьера охьа а хьаьвзина. Ламанца а, охьанехьа хьаннашкахь а хуьлуш ю иза. Ӏер, дахар цхьана меттехь хуьлу. Я ижонна, я кхоьчу бахьнашца меттигаш а хуьйцу. ТӀекхача аьтту боцчу ламанан даккъашкахь, диттийн генех бо ца бен. Чу мас а, кхин кӀеда хӀума а юьллуш тобо цо иза. Цхьаъ я шиъ бен ца до цо хӀоа. Апрель баттахь тойна хоу. Екар-аз гӀоргӀа ду «кхекъ-кхеъ-кхеъ». Ижонна пхьагал а, цхьогал а, кхин долу экха а, олхазар а лоцу цо.

Аренашкара аьрзу — (en. Steppe Eagle), (оьрсаша «Степной орел» олу), Аренца а хуьлу аьрзу, Ӏаьржачу басахь. Бен синтарех бо цо. Бен кӀадбеш чуйохкий хуьлу, кхакханан кердигаш, бехчалгаш, месаш. Бен чан я элан рогӀа тӀехь а, лекхчу гу тӀехь а бо цо. Тойна апрель-май беттанашкахь доккху. Шиъ я кхоъ хуьлу кӀорни. Телеграфни бӀегӀнашна тӀехь а чан рогӀа тӀехь а хевшина Ӏаш хуьлу уьш. Адамех къахкар вукху аьрзунийн санна дац. Дикка герга гӀортталц дӀа ца йоду аренгара аьрзу. Ижонна таллар — гӀаьттина йоьдуш а хиъна Ӏеш бӀаьрг кхарстош а ду. Дехкий а, ялташна зуламе садолу хӀуманаш а яарна пайдехь лерина аренгара аьрзош.

КӀайн корта болу аьрзу — (en. Griffon Vulture), (оьрсаша «Сип белоголовый» олу) И тайпа аьрзунаш кӀезиг ю. ДӀайовш лаьтта уьш. Бос мокха бу цуьнан, чукӀело хьаьрса ю. Лаг дерзина ду, кӀайчу дон кач бу логехь. ТӀемаш дӀа-схьа даржичи 2,5 метр ду.

Уьш хуьлу меттигаш Средиземный хӀорд Юккъера а Жима Ази, Иран, Афганистан, Пакистан, Крым, Кавказ. Вайн лаьмнашкахь а хуьлу и тайпа аьрзу.
Уьш дукху а йолчу хенахь гӀеранаш хуьлура. ХӀинца цера гӀеранаш яц. Баннаш адам тӀе ца кхачалучу меттигашкахь, ламанан лекхачу даккъашкахь, тӀулган, мокхазан чхерашкахь до цара. Баннаш даккхийра хуьлу, дечиган синтарех дой. Февраль баттахь доккха кӀай цхьа хӀоа до цо. Тойнахь цхьана баттахь, кхаа кӀирнахь Ӏа (50-52 дийнахь). КӀорни кхаа баттахь эха баттахь кхуьу. Деллачу акхаройн, бежнийн дилх доу цара. ХӀаваэхь тӀам ца ластош гонаш туьйсу цо. ТӀемаш хьалагӀоттош хӀаваэ хьала яллалц бен ца лестадо цо. ХӀаваэхь дукха лакхахула кхерста иза тӀам ца ластош. Шарой-Органехь, ЧӀаьнти-Органехь бен гуш яц уьш. Цигахь гуш билгалъяьлларг иттех бен яц. Уьш доь ца дайта ларо езаш ю.

Ӏаьржа аьрзу — (en. Cinereous Vulture), (Оьрсаша «Черный гриф» олу), Шуьйра, дехий тӀемаш а долуш, йоккха аьрзу ю иза. Коьрта тӀехь мокха до ду цунна. ГӀорта ерзина ю. Сийна бос болуш ду дерзина лаг. И лаг дегӀах дӀахотталучохь мокхачу месийн кач бу. Горга ю цуьнан зӀакартӀера мерӀуьргаш.

Яхар ламанца а, ламанан лахенца а ду. Ӏер цхьана меттехь а, дӀай-схьай кхалхарца а ду. Дукха яц и аьрзош. Елла бежна, я говр йолчохь цхьакӀеззиг цхьана кхета уьш. Баннаш ламанан даккъашкахь до цара. ХӀоа цхьаъ до март баттахь. Ижо лоху вуно лакхара охьа а хьоьжуш, тӀам ца ластош, хӀаваэхь го а туьйсуш. Церан коьрта даар еллачу хӀуманан дилх ду. Цундела «декъий дуург» олу цунах. КӀезиг уьш хиларна ларо хьакъ долуш ю и аьрзу.

Лаьхьарчий дуу аьрзу — (en. Short-toed Eagle), (оьрсаша «Змееяд» олу), Дехийра тӀемаш а долуш, боккха корта а болуш олхазар ду иза. Букъ Ӏаьржа бу цуьнан, моккха бос а бетталуш. ЧукӀело кӀай ю Ӏаьржа хийцалуш томмагӀнаш а долуш. ТӀемийн йоьхьигаш а Ӏаьржа ю. Цуьнан цӀоганан дохалла 3-4 сиз ду. БӀаьргаш можа а, баккхийра а бу. Месаш нилха а до долуш а ю. ТӀемаш дӀай-схьай даржичи I,8 м.

И тайпа аьрзунаш ю Европан декъехь а Къилбаседехьа Ленинграде а, Рыбинске а, Казани а кхаччалц, Сибрехьа къилбаседа-малхбузехьа кхаччалц болчу мехкашкахь а, Юккъерчу Азехь а, Кавказехь а, Закавказехь а, дозанал дехьа къилбехьа Европехь а, Африкехь а къилба-малхбузехьа Азехь а. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь и тайпа аьрзунаш ю ламанца а, лаха аренашкахь а, хьаннийн хотешкахь а, хин тогӀешкахь а. Баннаш нилха синтарш а дохкуш, диттийн баххьашкахь до цара. Цхьа хӀоа до апрель я май баттахь. Иза кӀай хуьлу. Тойна 45 дийнахь доккху. КӀорни хӀоьачуьра схьаяьккхинчул тӀаьхьа шиъ бутт баьлчи, тӀемашца гӀотту. Ядар атта ду цуьнан. ХӀаваэхь тӀам ца ластош готуьйсу цо. Ижонна лаьтта охьа хьоьжуш, тӀемаш а лестош, цхьана меттехь лаьтта иза. ТӀома гӀаьттина иза йоьдучу хенахь, дика го некъа тӀехь Ӏаьржа томмагӀ. Екаран аз дахдеш ду. Масала, иштта «хиий-о». Цуьнан коьрта даар лаьхьарчий ду. Наггахь моьлкъа а боу цо, пхьид а йоу. Уьш кӀезиг хиларна ларо езаш ю.

Маж йолу аьрзу — (en. Bearded Vulture), (оьрсаша «Бородач» олу).

Йоккха аьрзу ю иза готтийро деха тӀемаш а долуш, деха йӀога а долуш. ЧӀениг кӀел морсачу месийн маж ю цуьнан. Настаршна тӀехь а, пӀелгашна тӀе кхаччалц месаш ю. Букъ Ӏаьржа бу. ЧукӀело сирло ю, ал бос а бетталуш. Корта кӀай бу, бӀаьргашна тӀоьхула Ӏаьржа томмагӀ а долуш. Шок етташ санна ду цуьнан екаран аз.

Уьш хуьлу Кавказан лаьмнашкахь, Юккъерчу Азехь, Алтайхь, дозанал арахьа кхилбехьарчу Европехь, Африкехь.

Маж йолчу аьрзунан бен боккха хуьлу, цхьа метр стомма а ши метр го болуш а. Баннаш до диттийн генех, кердагех, тӀергах. И цхьа бен дукху а шерашкахь лаьтта. ХӀоьаш 1 я 2 хуьлу ал басахь, мокха тӀедарчий а долуш. Шина, кхаа баттахь гӀовтту кӀорнеш. Ижонна таллар хӀаваэхь го туьйсуш ду. Еллачу бежанан дилх а, даьӀахкаш а, акхарой а, олхазарш а доу цо.

КӀайн цӀога долу аьрзу — (en. White-tailed Eagle), (оьрсаша «Орлан-белохвост» олу).

КӀайн цӀога долу аьрзу яккхийрчех аьрзу ю. Цуьнан цӀога дечиг йоькъачу зайлан кепехь ду. Бос мокха бу, кортий, лахара деггӀий жимма сирло ду цуьнан. ЦӀога кӀайн ду, зӀок можа ю.

Тундрера дуьйна есачу аренашка, лаьмнашка кхаччалц массо а мехкашкахь ю и тайпа аьрзунаш.

Церан дахар хӀурдан йистошкахь, хин бердашкахь, тогӀешкахь, ламанийн даккъашкахь ду. Ӏа доьлчи къилбаседехьара йовхачу метте охьайогӀу уьш. Иштта ду церан дӀай-схьай кхалхар. Яккхийра шелонаш йоцчохь цхьана меттехь ду церан дахар. Диттийн генех, синтарех боккха бен бо оцу аьрзуна доккхачу диттан боьххьехь. Дуккху а шерашкахь оцу цхьана бенахь йоху цо кӀорнеш. Бен атта дӀа ца тосу цо шена адамаша новкъарло ца йичи. Бен бар доладо март-апрель баттахь. ХӀоа 2-3 до. КӀайн хуьлу уьш. Ларлуш ю иза. Адама герга ца кхочуьйту. Дукъа лекха хьалайолий дац цуьнан хӀаваэхь хьийзар. Лахахула хӀаваэхь го туьйсуш лоху цо ижо: моьлкъарчий, дехкий, чӀерий, пхьагалаш, акха бедаш, кхин долу олхазарш. Ламанан чхар тӀехь, я дечиган юьхка тӀехь хохий а Ӏа иза ижо ларош. Вукху аьрзунийчул ядар хала ду цуьнан. Екаран аз иштта ду «кра-кра-кра!» я «кий-кий-кий!».
ЗӀок йоккха хиларна а цӀога кӀай хиларна а, кхоьчу аьрзонех къаьсташ ю иза.

Можа беснеш йолу аьрзу — (en. Egyptian Vulture), (оьрсаша «Стервятник» олу).
Шуьйра, деха тӀемаш а долуш йоккха аьрзу ю иза. МӀараш аьрта ю. ЗӀок кӀезиг чухьаьвзина еха ю. Беснеш цӀиэ бос а бетталуш можа ю, тӀехь чо а боцуш. КӀесаран кӀог тӀера гӀортанна го боккхуш месийн кач бу. Аьрзу ша кӀай ю, тӀемаш — йоьххьера Ӏаьржа ду. ДӀай-схьай даржийчи 1,7 м шуьйра ду.

Кавказан лаьмнийн къилбаседехьа йолчу агӀор ю и тайпа аьрзунаш. Вайн махкахь наггахь бен гуш яц и тайпа аьрзу. Уьш хуьлу Юккъерчу Азехь а, Казахстанехь а, Закавказехь а. Дозанал арахьа Къилбехьа Европехь а, Жимчу Азехь а, Юккъерчу Малхбалехь а, Индехь а, Африкехь а. Вайн республикехь и тайпа аьрзу тосало Макажахь, Итон-Кхаьллахь, Ялхарахь, ГаланчӀожахь, Таргимехь, Джейрахахь. — Баннаш до ламанан даккъашкахь шишша цхьана хӀуттий. Бен тобеш, кхакханан кердигаш, тӀаргӀа я кхин йолу кӀеда хӀумнаш йохку буха. ХӀоа шиъ до, мокха тӀедарчий а долуш. ХӀоьаш апрель баттахь до. Тойна май баттахь доккху. Июль бутт чекхболлуш гӀовтту кӀорнеш. Ижу лоху хӀаваэхь тӀоьхула хьийзаш, я ламанан даккъаш тӀе хоий гондахьа бӀаьрг кхарстош. Даар еллачу хӀуманийн дилх, лаьхьарчий, моьлкъарчий ду.

Можа тӀуьска олу аьрзу — (en. Eastern Imperial Eagle), (оьрсаша «Могильник» олу). Шуьйра тӀемаш а долуш йоккха аьрзу ю иза. ЦӀога доца ду цуьнан. Бос мокха бу. Бос таьӀӀана-мокха хиларна Ӏаьржо ю ала мегар долуш ю иза. Коьртан тӀуьска можа ю цуьнан. Белашкахь кӀайн тӀедарчий ду. МӀараш дартананчул кегийра ю. ТӀемаш дӀай-схьай даржийчи 2 метр гергга ду.

И тайпа аьрзунаш ю вайн мехкан хьаннашкахь, буц-аренашкахь Малхбалехьа Байкал Ӏома тӀе кхаччалц йолчу меттигашкахь, Юккъерчу Азехь, цуьнан къилбаседехьарчу дазоне кхаччалц Закавказехь, Туркменехь, Таджикистанехь. Дозанал арахьа малхбузе Европехь, Къилбаседа-Малхбузехьа агӀор Африкехь, Жимчу Азехь, Иранехь. Вайн республикехь и тайпа аьрзунаш лаха аренашкахь хуьлу. Шишша цхьана хуьлу уьш. Баннаш синтарех до, диттийн баххьашкахь. ХӀоьаш апрель баттахь до I-3. Мекханан басахь ал тӀедарчий а долуш кӀай хуьлу хӀоьаш. Тойна 45 дийнахь доккху стен а, боьршан а аьрзу рогӀ-роггӀана тӀе а хуьйшуш. КӀорнеш бенара гӀовтту июль бутт чекхболуш я август бутт болалуш. Церан даар: пхьагалаш, дехкий, олхазарш — еллачу хӀуманийн дилх ду. Вайн республикехь кӀезиг ю уьш. Шелковской, Наурский, районехь наггахь тосало и тайпа аьрзу.

Йолу меттиг билгал а йоккхуш ларо еза уьш.

Дарта — (en. Golden Eagle), (Оьрсаша «Беркут» олу). Готтийро тӀемаш а долуш, деха цӀога а долуш йоккха аьрзу ю иза.
И тайпа аьрзунаш ю дозанал арахьа Малхбузехьа Европехь а, Азехь а, Гималайна къилбаседехьа агӀор а, Къилбаседехьарчу Ӏамерикехь. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь а ю дарта-аьрзунаш. Баннаш а дина тойна доккхачу хенахь ламанца хуьлу уьш. Цул тӀаьхьа лаха аренашкахь а, хьаннашкахь, хин тогӀешкахь массо а меттехь хуьлу. Наггахь бен гуш яц уьш.

Баннаш адам тӀе ца кхочехь ламанан даккъашкахь, я лекхачу диттийн баххьашкахь до цара. Даимана шишша цхьана хуьла дарта — стен, боьршан. Дарта тойна даккха йолало 4-5 шо кхаьччи. Бен дакъаделлачу диттийн синтарех бо цо. ХӀоьаш март-апрель баттахь до I-2. КӀай хуьлу уьш, ал бос бетталуш цӀиэ тӀедарчий а долуш. Тойна 45 дийнахь доккху. 2 бутт баьлчи йовддург хуьлу кӀорнеш. Даар котамаш, кхин долу олхазарш, пхьагалаш, цхьогалаш ду церан. Ӏай еллачу бежанийн дилх доу цара.

Вайн республикехь наггахь бен яц дарта. ЧӀаьнтийн-Органе новкъахь шиъ тосаелла, Рошничохь цхьаъ, Эвтар юьртана лакххьа цхьаъ тосаелла. Теркал дехьа гӀамаран аренашкахь шишша цхьана йолуш итт гина. Ламанан лакхенашкахь Таргим олучу меттехь шиъ тосаелла. Ламанца баннашкахь 10-12 тосаелла.
Уьш кӀезиг хиларна ларо езаш ю. Мегар дац и тайпа аьрзунаш йолчу метте дӀовш дилла а гур богӀа а.

ГӀиргӀа — (en. Kite (bird)), (оьрсаша «Коршун» олу).
ГӀиргӀанаш бес-бесара хуьла, таьӀӀана ал басахь тӀемаш долуш, чукӀело къорза йолуш а. Йоьххьера хадийчи санна нийса а, деха а цӀога, готто тӀемаш долуш. Уьш хуьлу ялтийн аренашца а, хин бердан йистошца а, хьаннашкахь а.
Баннаш до дитташ тӀехь, ламанан даккъашца тӀулган чхарийн херонашкахь. Бен тобеш буха йохку бехчалгаш, кхакханан кердигаш, тӀаргӀа, кхин йолу кӀеда хӀумнаш. ХӀоьаш до апрель бутт чекхболлуш — май бутт болалуш. Шиъ я кхоъ хӀоа до гӀиргӀано мокха тӀедарчий а долуш. Цкъацкъа гӀеранаш йой а лела гӀиргӀанаш. Декар терсаш ду. Генаро дека хезчи бокъан терсарх теро хета. Ижо лахар лакхара охьа бӀаьрг тухуш ду, наггахь бен тӀам ца ластош, цхьана метта го туьйсуш. Иштта хӀаваэхь го туьйсуш генна дӀадоьду гӀиргӀа. Церан даар ду къиэелла хӀума, хе юьстахтесна белла чӀара. Цара дехкий а, моьлкъарчий а доу. Кхеллеш, нехаш дӀакхиссанчохь а карадо царна напгӀа.

Ӏаьржа гӀиргӀа — (en. Black Kite), (оьрсаша «Черный коршун» олу). Доккха олхазар ду иза, готтиро тӀемаш а долуш. ЦӀога йоьххьера жимма шалго дирзина ду, тукарца хадош юкх чу яьхьчи санна. Генара бӀаьрг кхетчи Ӏаьржа хеталуш бу цуьнан бос. Цундела «Ӏаьржа гӀиргӀа» олу цунах. Амма цуьнан бос таьӀна ал бу. ЧукӀело хьаьрса ю, таьӀна ал тӀедарчий а долуш. Корта басна сирло бу.
И тайпа гӀиргӀанаш хуьлу Европехь, Азехь, Африкехь, Мадагаскарехь, Индо-Австралийски архипелагехь, Австралехь. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь а ду и тайпа гӀиргӀанаш, массо а меттехь бохург санна. Бакъду, ламанийн даккъашкахь ца хуьлу уьш. Хин тогӀеш, Ӏаьмнаш долу меттигаш еза царна. ГӀалина а, ярташна а гергахьа даан напгӀа долчохь хуьлу уьш. ДӀай-схьай кхелхаш олхазар ду иза. Вайн махка схьадогӀу февраль-март баттахь. Баннаш диттийн баххьашкахь до. Бен тобеш тӀаргӀа а бехчалгаш а кхин тайпа кӀеда хӀуманаш а йохку. ХӀоьаш апрель баттахь до 2-3. Мокха тӀедарчий а долуш, кӀай хуьлу хӀоьаш. КӀорнеш июль баттахь бенара гӀовтта. Сентябрь, октябрь баттахь бовхачу махка дӀакхелха уьш. Лаккха хӀаваэхь готуьйсуш лоху цара ижу. Еллачу бежнийн, кхин йолчу хӀуманийн дилх, кегийра олхазарш, дехкий, моьлкъарчий, лаьхьий доу цара.
Ялтийн хасстомийн аренашка тухучу дӀовшо хӀаллакдо уьш.
Юьртабахамна пайдехь а хиларна, кӀезиг а хиларна ларо дезачех ду Ӏаьржа гӀиргӀа.

ЦӀиэн гӀиргӀа — (en. Red Kite), (оьрсаша «Красный коршун» олу).
ЦӀиэн гӀиргӀа вукха тайпанел онда ду. Букъ ал бу цуьнан. ЧукӀело сирла лепаш цӀиэ бос бетталуш ю. Цундела «цӀиэ гӀиргӀа» олу цунах. ЦӀога, йоьххьера тукарца хадош юкъ яьккхачи санна, шалга ду цуьнан.

Дахар хьаннашкахь, хьуьнан-кортехь ду, церан. Баннаш диттийн баххьашкахь до цара. ХӀоьаш апрель бутт чекхболуш до шиъ я кхоъ. ТӀедарчий долуш къорза хуьлу уьш. Декар хӀокху кепара ду: «Къий-я!» «Къий-къий-къий-къий-я!».
Цуьнан даар моьлкъарчий, лаьхьарчий, дехкий кегийра олхазарш ду. Къиэеллачу хӀуманан дилх а доу цо.

ЗӀугарчий йуу гӀиргӀа — (en. Honey Buzzard), (оьрсаша «Осоед» олу).
Деха цӀога а долуш, готтий тӀемаш а долуш, лечанах тера гӀиргӀа ду иза. Букъ мокхачу басахь бу цуьнан, чукӀело сирло ю, ал тӀедарчий а долуш. Декаран аз иштта ду: «кии-е!» я чахко ки-ки-ки-ки! 
Европехь хьаннаш йолчу меттехь а, буц аренашкахь а, Малхбузехьа Сибрехахь а, Жимчу Азехь а вайн лаьмнашкахь а, лахарчу аренашкахь а ду и тайпа гӀиргӀанаш. Баннаш лекхачу диттийн баххьашкахь до цара.
Май бутт болалуш до цара баннаш, шен гӀашца схьадаьхначу диттийн маргӀалех. ХӀоа I-2 до жимма цӀиэ хеталуш ал басахь хуьлу уьш. КӀорнеш дас, нанас шиммо а кхобу. Гурахь октябрь баттахь кхузара йовхачу метте дӀакхелха уьш. БӀаьста апрель баттахь юха догӀу. Даар накхаран мозий, зӀуганаш, церан кхоьбарчий.

Куьйра — (en. Accipiter gentilis), (оьрсаша «Тетеревятник» олу). Куьйранаш а хуьлу бес-бесара. Къийгал доккха, букъ тӀера сиро бос болуш, мокха, корта таьӀночу басахь болуш, кӀай цӀоцкъам долуш, чукӀело сирла а, пурхалхьа луьстта Ӏаьржа сизаш долуш а ду цхьа шамайпа куйра. Дахар цхьана меттахь а, дӀай-схьай кхелхаш а ду. Баннаш дечагийн баххьашкахь до цара.

Жима куьйра (en. Accipiter brevipes), (оьрсаша «Тювик» олу).
Кхокханалла ду иза. КӀай ю цуьнан логакӀело. БӀаьргаш цӀиэ ду. Хаьндарг йолчуьра дуьйна чукӀело албасехь ю, пурхалхьа юткъий Ӏаьржо моханаш а йолуш. Дахар буц-аренашкахь а, хьаннийн хотешкахь а, хин тогӀешкахь а, бошмашкахь а ду цуьнан. Цхьана меттера кхоьчахьа кхелхаш ду иза. Бен дитта тӀехь бо цо. ХӀоьаш жимма сийна бос а бетталуш кӀай хуьлу.

Тойна май бутт чекхболуш, июнь бутт болалуш доккху. Кхоъ я диъ кӀорни доккху цо. Декар дахдой хуьлу «тью-ю-вик, тью-ю-вик» бохуш. Цундела аьлла цунах оьрсаша «тювик». Дехкий, моьлкъарчий, кхин йолу садолу хӀуманаш йоу цо. Ялташна зуламе, садолу хӀумнаш цо яарна пайдехь лоруш олхазар ду иза. Цундела уьш хуьлучу меттехь дӀовш тийсар дика дац. ДӀовшо бийна дахка а кхин йолу садолу хӀума а йиъчи иза ле.

Къорза куьйра (Accipiter nisus). Къорза чукъело йолу куьйра кхокханал жима ду. Оьрсаша «Малый перепелятник» олу цунах. Боьршачуьнан букъ овкъаран басахь бу, чукӀело хьаьрса ю, пурхалхьаша кӀай сизаш а долуш. ЦӀога а пурхалхьа шуьйро моханаш йолуш ду. БӀаьргаш можа ду цуьнан. Дахар хин тогӀешкахь ду. ДӀай-схьай кхелхаш а, кӀезгачех а олхазар ду иза. ХӀоьаш июньехь до диъ я пхиъ. ХӀоьаш цӀиэ тӀедарчий а долуш кӀайн хуьлу оцу олхазаран. Цуьнан даар кегийра олхазарш ду.
Кхин цхьа тайпа а ду куьйра. Оьрсаша «Перепелятник» олу цунах. ТӀемаш таьӀначу ал басахь ду. Логера дуьйна охьа накха а чукӀело а, пурхалхьа кӀайн, хьаьрсан сизаш а долуш къорза ю цуьнан. Стечуьнан таьӀна ал бос болуш ю. БӀаьргаш можа ду.

Дахар хин берда йистошкахь, хин тогӀешкахь, хьаннийн кортошкахь ду. Бакъду, луьста юькъа хьаннаш ца еза царна. Цхьана меттехь ду церан дахар. Цхьацца новкъарлонаш йичи дӀай-схьай а кхелха уьш. Баннаш дитташ тӀехь до цара. ХӀоьаш кхаанне тӀера ялхан тӀе кхаччалц до. ХӀоьаш кӀай хуьлу, цӀиэ тӀедарчий а долуш. Тойна июнь баттахь доккху. Даар вукха куьйранийн санна ду. Декар чӀогӀа зевне ду: «къив-къив-къив-къив!» Кегийра хьозий цо дайарна зуламе лоруш олхазар ду иза.

КӀайн куьйра — (, ). Ялтийн аренашкахь, буц-аренашкахь хуьлуш ду иза. Бен латтахь, я бецан тоьлга тӀехь бо цо. ХӀоьаш апрель-май баттахь до 4-6 стиглан бос бетталуш кӀай. Додуш чехка дац иза. Боьрша куьйра хӀаваэ лекха хьала а долий агӀу а берзабой бен болчухьа чухахкало. Аз декаш ду: «пир-р-р», «гик-гик-гик».

Цуьнан даар дехкий, моьлкъарчий, кхин йолу садолу хӀуманаш ю.

Леча (Falco peregrinus) Оьрсаша лечанах «Сокол» олу. Вай ламанан леча олу, лаьмнашкахь леча хуьлу дела. Амма леча лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а хуьлуш ду. Ира а, деха а ду цуьнан тӀемаш. ЦӀога деха ду цуьнан. Когаш тӀехь месаш яц. ЗӀок хӀотталучохь чохчаман шед бу. Ядар сиха ду, чехка тӀам а тухуш. ХӀаваэхь накха тухий дожадо цо муьлхха а олхазар, къиг а, бад а, кхокха а. Бен ламанан даккъашкахь тӀулган бердашкахь бо лесано. Дукха хьолахь кхоьчу олхазаран бен схьабоккху цо. ХӀоьаш апрель-май баттахь до я шиъ, я кхоъ, я диъ. ХӀоьаш, цӀиэлла а етталуш, ал басахь хуьлу. Ӏаьржа а, сира а, бероза а, ал а бос болуш хуьла лечарчий. БӀаьргаш кӀелахь Ӏаьржа томмагӀ хуьлу цунна микх ду а моьттур долуш. Когаш можа бу. Леча — олхазар зуламе лерина дац. Цундела иза ларор вайн декхар ду.

ХьаргӀ (Corvus corax). ХьаргӀа Ӏаьржа ю. Оьрсаша «Ворон» олу цунах. Вай Ӏаьржачу хӀуманна олуш ду «хьаргӀа санна Ӏаьржа». Сийна кӀур билличи санна Ӏаьржа бас лепа цуьнан. Цхьана меттахь а, дӀай-схьай кхелхаш а ду церан дахар. Баннаш дечу хенахь шишша цхьана хуьлу уьш. Важа йолчу хенахь гӀеранашца хуьлу. Яжар лаьттахь ду церан. Баннаш дитташна тӀехь до. ХӀоьаш 4-5 до хьаргӀано. Баьццара бос а бетталуш, мокха тӀедарчий а долуш, сийна хуьлу уьш. Аз гӀоргӀа ду церан «къар-р-р» бохуш. ХӀоьаш март-июнь баттахь до.

Кхаллакъ (Corvus cornix). Кхаллакъ олу корта а, хаьндарг а, тӀемаш а, цӀога а, Ӏаьржа а долуш, дегӀ сира а долуш йолчу йоккхачу къийгах. Оьрсаша «Ворона» олу цунах. ЗӀок стомма а, еха а ю цуьнан. Ялтийн аренашкахь а, хьаннашкахь а хуьлу уьш. Ӏаьнан заманчохь ярташна, гӀалина гергахь еха уьш. Цхьана меттехь ду церан дахар, гена дӀай-схьай ца кхелхаш. Яжар лаьттахь ду. Баннаш дитташна тӀехь до. ХӀоьаш 5-6 до апрель-май баттахь. Баьццаро бос а бетталуш стигалан басахь хуьлу уьш, мокха тӀедарчий а долуш. Екар зевне ду «кра-а, кра-а» бохуш.

Къиг (Corvus frugilegus). Оьрсаша къийгах «Грач» олу. Бос Ӏаьржа бу цуьнан, сийна кӀур биллачи санна лепаш. ЗӀакарна юххехь кӀай томмагӀ хуьлу цуьнан. Буц-аренашкахь, ялтийн аренашкахь, нилхачу хьаннашкахь ду церан дахар. Ӏаьнан заманчохь ярташна, гӀалина гергахь хуьлу уьш, яккхийчу кӀеранашца. Цхьана меттахь еха уьш гена дӀай-схьай ца кхелхаш. Яжар лаьттахь ду. Баннаш дитташна тӀехь до. ХӀоьаш апрель-май баттахь до 5-6 баьццаро бос а болуш, стигалан басахь, мокха тӀедарчий а долуш. Екаран аз гӀоргӀа ду «крааа-крааа» бохуш. Ялташна зуламе йолу садолу хӀуманаш а, кхоьбарчий а цара яарна пайдехь лору къиг.

Човка (Corvus monedula). Човканах оьрсаша «Галка» олу. Коьрта тӀера а, гӀорта а сира ю цуьнан. Важа долу дегӀ Ӏаьржа ду кӀур биллича санна сийна бос а лепаш. Нилхачу хьаннашкахь а, хин бердашкахь а, аренашкахь а хуьлу уьш. ДӀай-схьай кхелхаш ду церан дахар. Цхьана меттехь совций а еха уьш. Яккхийра гӀеранаш йой а лела уьш. Баннаш дитташ тӀехь а, дичиган харанаш чохь а до. Бердах а доху цара баннаш. ХӀоьаш апрель-июнь баттахь до 4-6. Стигалан басахь, баьццара бос а бетталуш, мокха тӀедарчий а долуш хуьлу уьш. Екар «кха-а, кха-а» бохуш ду.

Къорзакъиг (Pica pica). Къорзакъийгах оьрсаша «Сорока» олу. Киртигаш а йолуш, деха ду цуьнан цӀога. ДегӀ вукха къийгийчулла ду. Корта а, гӀорта а, некха хьалхе а Ӏаьржа ю. Букъ а, цӀога а, тӀемаш а Ӏаьржа ду, кӀур биллича санна лепаш. ЧукӀело а, тӀемаш долчу тӀоьхлара а кӀай ю.

Кегийрачу хьаннашкахь, диттийн кондаршкахь, бошмашкахь хуьлуш ю кърза-къийкаш. Нехан бошмашкахь а, некъаца доьгӀначу дитташца а хуьлу уьш. Яккхийра хьаннаш ца еза царна. Цхьана меттехь Ӏер долуш а, дӀай-схьай кхелхаш а ду церан дахар. Цхьаъ ша а, шишша цхьана а хуьлу уьш. Ядар хала ду къоркъийган, чехка доцийра тӀемаш а лестош. Лаьттахула цӀога ирах а дохийтий йолало иза. Баннаш дитташна тӀехь а, диттан кондаршна тӀехь а до цара, тӀоьхула тхов а беш. ХӀоьаш апрель-июль баттахь до 5-8. Сийно-баьццара бос а болуш, мокха тӀедарчий а долуш хуьлу церан хӀоьаш. Екаран аз зевне гӀаргӀаш беш ду.

БухӀа (Asio otus). БухӀанах оьрсаша «Сова» олу. Вайн махкахь I2 тайпа ю бухӀанаш. Куц а, хатӀ а, бос а хилар I8 кепар ду. БухӀанаш яккхийра а, кегийра а ю. ТӀемаш шуьйра, цӀога доца ду церан. Мас нилха а, кӀеда а ю. Когаш баьлла бу, мӀараш тӀе кхаччалц. ЗӀок йоца а, йоьххьера цӀеххьана охьахьаьвзина а ю. МӀараш ира а, чухьаьвзина а ю. БӀаьргаш даккхийра ду. Цхьайолчу бухӀанийн лергаш тӀоьхула ирах йоьлхий маӀанаш санна, месаш хуьлу («Лергаш»). Хиъна Ӏер, дегӀ нисса ирах дирзина а долуш хуьлу цуьнан. БухӀа буьйсанна сема хуьлу. Дийнахь наб еш санна, тап олий тийна Ӏа иза. ХӀоьаш, котаман хӀоьан кепехь доцуш, царел доцийро хуьлу. Котаман хӀоьал кегийра, кхокханан хӀоьал даккхийра. Бос хьаьрса бу Ӏаьржа тӀедарчий а долуш.

Баннаш, ламанан даккъашкахь, юькъчу хьаннашкахь, боьранашкахь до цара. ХӀоа 2-3 до бухӀано. Тойна апрель баттахь доккху. Ижо тӀома тӀаьттина йоьдуш а хиъна Ӏечу заманчохь, гондахьа бӀаьрг кхарстош а, лоху цо. ТӀома ядар меллаша а, гӀар-тата доцуш лахахула а ду цуьнан. Екар сингаттаме ду: «бу-у-х» бохуш. БухӀано пхьагал а, беца-меъ а, лекъ а, кхин долу олхазар а лоцу. Хьозий а, дехкий а доу цо. И тайпа олхазарш цо хӀаллакдеш хиларна зуламе лерина ю бухӀа. Бакъду, бухIнаш кӀезиг хиларна, Ӏаламан хазна ларор доьхьа, уьш яйар магош дац.

Жима бухӀа (Athene noctua). Жимачу бухӀанах оьрсаша «Домовой сыч» олу. Вукха бухӀанийн басахь ю иза. Даккийра бӀаьргаш а, бӀаьрган хӀазарш а ду цуьнан. Амма лергаш дац. Къора а, тийна а яьсса меттигаш еза царна.

ТогӀешкахь, боьранашкахь, адам ца дехаш дӀатесна йитначу гӀишлошкахь ду церан Ӏер-дахар. Бердах охкуш а доху цара баннаш. Тойна апрель-май баттахь доккху. ХӀоа 4-8 хуьла. Даар вукха бухӀанийн санна ду. ЗӀенан бӀогӀашна тӀехь Ӏеш а хуьлу уьш. ТӀома ядар чехка ду. Екар «ку-вить, ку-вить» бохуш ду.

Лергаш долу жима бухӀа (Otus scops). Оьрсаша «Сплюшка» олу жимачу бухӀанах. Бос вукха бухӀанийн санна бу цуьнан а. Йоккхачу бухӀанан санна ши лерг а ду. Яхар ширчу, дӀатесна йитначу бошмашкахь, тогӀешкахь, хьаннийн хотешкахь ду цуьнан. ХӀоьаш дечиган хари чохь, я бердах баьккханчу бенахь до цо. Тойна май баттахь доккху. ХӀоа 4-6 до. КӀай хуьлу цуьнан хӀоьаш. Ижо, садайначул тӀаьхьа, буьйса йоьлчи лоху цо. Дийнахь, диттан гӀодах дӀа а таьӀий, Ӏадда Ӏа иза. Екар сингаттаме ду цуьнан «сплю-ю» бохуш. Цундела аьлла хила а там бу цунах оьрсаша «сплюшка».

Дехкий а, кегийра хьозий а доу цо. Кхин йолу садолу хӀуманаш а йоу.

Ялташна зуламе садолу хӀуманаш цо яар бахьана долуш пайдехьчу олхазарех лерина иза.

Акха боргӀал (я нӀаьна) (Phasianus colchicus). АкханӀаьнех оьрсаша «Фазан» олу. ЦӀахь кхобачу нӀаьнин дегӀахь ю иза. ЦӀога, нисса дӀадахана, деха ду. БӀаьргашна гондахьара йоьхь, мас йоцуш, ерзина а цӀиэ а ю. Коьрта тӀехь шина а агӀор жимма еха месаш йохку. Деши а, цӀеста а санна лепаш хаза бу акханӀаьнин бос, букъ тӀехь а, некха тӀехь а, хенашкахь а Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. Корта сийна а, баьццара а бос лепаш хаза бу. Логах гобоккхуш доьхка санна кӀай сиз ду. Котаман бос мокха бу Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. ЦӀога нӀаьничул доца ду.

Коьллашкахь, хин тогӀешкахь еха уьш. Дахар цхьана меттахь ду. ДӀай-схьай кхелхаш, Ӏедал дац церан. Цхьацца йолий лела уьш. Цкъацкъа вовшахкхетий кӀезиг гӀера а йо. КӀохцалан куллах а, эрзалахь а, цанашлахь а до цара баннаш. Лаьттахь екъчу меттехь, я кулла кӀел, я кондаршлахь къайлехь хуьлу церан баннаш. Апрель баттахь до котамо хӀоьаш. Баьццара бос а бетталуш хуьлу уьш. 8-I2 хӀоа. Тойна котамо доккху. Тойнахь Ӏаш йолу котам сарахь а, Ӏуьйранна а тойнара гӀоттий, гена ца йолуш, ежа.

ЧӀогӀа лечкъана, ларлуш хуьлу акханӀаьна. ТӀома гӀаьттича гучуер йолу дела, лаьттахула лела иза. ГӀаш ядар чехка ду цуьнан. Дитта тӀе хоий а Ӏа иза. ТӀемаш тоьхна йодачу хенахь цкъа ирах хьала а йоьдий, тӀаккха раз дӀайоду. Охьахаале хьалха гонаш туьсу цо. Екар чӀогӀа ду цуьнан «Ва-а кӀант!», «Ва-а, кӀант!» бохуш санна. ТӀемаш а тухуш ека иза. Яжар вукха котамийн санна ду. Бецан хӀу а, ялта а доу цо, соьналлаш а, садолу хӀуманаш а йоу.

Бецамеъ (Perdix perdix). Бецамеъ оьрсаша «Куропатка» олу цунах. Ӏай кӀай бос болуш хуьлу иза. Аьхка нӀаьно а, мео а хьаьрса бос оьцу пурхалхьа Ӏаьржа томмагӀнаш а долуш. ТӀемаш а, чукӀело а кӀай хуьла. ЦӀоцкъамаш цӀиэ ду. БӀаьста шишша цхьана хуьлу уьш, нӀаьни, меъ. Гурахь а, Ӏай а цхьанакхетий гӀеранаш йо цара. Баннаш лаьттахь, екъчу меттехь коьллаш кӀел до цара. Тойна май баттахь доккху. Ялх а — шийтта хӀоа до цхьана мео. Ал тӀедарчий а долуш, хуьлу бецамеан хӀоьаш. Котам тойнахь Ӏеш йолчу хенахь нӀаьна а, котам а лаьттахь хуьлу. Дитта тӀе а йолу и шиъ. Ядар, чехка тӀемаш а тухуш, сиха ду. Яжар цӀерачу котамийн санна ду. Диттийн чӀенигаш а, соьналлаш а, бецийн хӀу а доу цара.

БайтӀакусказ (я Акха котам) (Tetrao mlokosiewiczi, Lyrurus mlokosiewiczi). Оьрсаша, «Тетерев» олу цунах. Бос кхокханчух тера бу. ЦӀога шина агӀор дӀа-схьа хьаьвзина ду. Котам хьаьрса бос болуш ю пурхалхьа Ӏаьржа сизаш а долуш. Лаьмнашкахь хуьлаш ю уьш. Ӏаф хьуьн чу охьайогӀу. Цхьана меттахь ду церан дахар. ДӀай-схьай кхелхаш меттигаш а йо цара, Ӏаламан хьелашка хьаьжжина. КӀезиг ю уьш. Цундела наггахь бен гуш яц. Баннаш къайлехь до цара, диттийн кондаршлахь, тӀулган чхара кӀел йисначу херонехь. Тойна май баттахь доккху. ХӀоьаш 5-8 до, мокха тӀедарчий а долуш. Бецаш, дечагийн чӀенгаш, бецан хӀуш доу цара. Лечкъий хуьлу байтӀакусказ.
Бацалахь къайлайолий, адамана ца тосалуш, когаш кӀелхьара, цӀеххьана хьалаэккха иза. Аьхка цхьацца йолий хуьлу уьш. Ӏай цхьанакхетий гӀеранаш йо. котамаш, нӀаьнеш шаьш-шаьш къаьстий лела. Ӏаьнан заманчохь акха стоьмаш лоу цара. Уьш кӀезиг йолу дела, царна таллар дихкина ду.

Q́orakuotam, Къоракуотам (, ) — НӀаьна лог кӀело Ӏаьржа а йолуш, къокханан басахь накха а болуш, ал тӀемаш а долуш ю. ЧукӀело кӀай тӀедарчий а долуш, къорза ю цуьнан. ЗӀок кӀай бос болуш ю. Котам Ӏаьржа тӀедарчий а долуш хьаьрса ю. КӀезиг ю уьш. Ламанца а, лахенца а хьаннашкахь хуьлуш ю уьш. Шишша цхьана кхеташ Ӏедал дац церан. Баннаш диттийн кондаршна кӀелахь до. Тойна май баттахь доккха. ХӀоьаш ал тӀедарчий а долуш хуьлу 5-9. ДӀай-схьай кхелхаш дац церан дахар. Цхьана меттехь хуьлу уьш. Котам тойна хиъначу хенахь меттах а ца йолу. Бос дӀадаханчу шеран екъчу бацах, гӀах дӀатарлой хуьлу цуьнан. Цундела атта бӀаьрг тӀе ца кхуьу цунна.

Leq́, Лекъ (, ) — Котамийн тайпанах уггаре а жимах дерг лекъ ду. Ӏаьржа тӀедарчий а долуш, ал бос бу цуьнан. ЦӀога доца ду. ЧукӀело сирла ю. НӀаьнин лог кӀело Ӏаьржа ю. Меан хаьндарг къорза ю. Лекъаш ялтийн аренашкахь, цанашлахь хуьлуш ду. Шиъ цхьана кхетий ца лела уьш. Бен бацалахь а, ялташна юккъехь а бо лекъо, жимма ор а доккхий, чу бецаш а йохкий. Тойна май баттахь доккху. ХӀоьаш даккхийра тӀедарчий а долуш хуьлу 7-I5. Дукхах йолу хан лаьттахь йоккху лекхаша. Бацалахь лечкъий хуьлу уьш. Дитташ тӀе ховшуш Ӏедал дац церан. ТӀома гӀаьттича гена далале охьахоу лекъ. ТӀемаш тохар чиха а, дадар чехка а ду. Декар иштта ду боьршачу лекъан «пит-пипить, пить-пипить». Лекъийн даар коьртачу декъана бецан хӀу ду. Садолу хӀумнаш а йоу цара.

Qoqa, Кхокха (, ) — Горга, дуьзна дегӀ а долуш, луьста, шера дегӀа тӀе йийшина месаш а йолуш ду кхокхий. Кхаа тайпана а, шийтта беса а ду уьш.

Оьрсаша «» олуш бу вайн цӀахь, адамаш дехачохь гӀаланашкахь а, ярташкахь а хуьлуш болу кхокха. И тайпа кхокхий дукха а ду. Яккхийчу гӀеранашца хуьлу уьш ялташ лелочу меттехь. Элеваторшкахь, амбарашкахь, хьаьттанашкахь. Букъ тӀе кхаччалц гӀорта а, хаьндарг а, таьӀно сийна а, баьццара а бас бетталуш, арий санна лепаш хуьлу кхокханан. «Кхокханан басахь» лоу вай цуьначух тера бос болчу хӀуманах. Шина а агӀор тӀома тӀехь шалха Ӏаьржа мозанаш ю цуьнан, тӀомана пурхалхьа, тӀам буткълучу меттехь. Кхокханан когаш а, бӀаьргаш а цӀиэ ду. ЗӀок хотталучохь чохчам ю цуьнан. Кхин бос болуш а хуьлу адамаш дехачохь долу кхокхий.

Цхьана метта дехаш а, дӀай-схьай кхелхаш, Ӏен меттиг хуьйцуш а хуьлу кхокхий. Ах акха а, ах адамех доьлла караӀемина а ларалуш ду уьш. Кхокхаша баннаш до тӀулган я сацкъаран бердашца, дӀатесна йитначу тишчу гӀишлош чохь, цӀенойн тхевнашкахь, карнизашкахь. Кхокханан бен башха лерина бой а ца хуьлу. Цхьа кӀеззиг синтарш а гулйой, буха масс а тосий бо кхокхано бен. Февраль, март баттахь болало кхокха хӀоьаш дан. Кхокхано шиъ до хӀоа. КӀорнеш шарахь кхузза, доьазза йоху цо. Кхокханан бадар чехка ду. ТӀемаш сиха детта цо. Бекар «Кхур-кху-у-кх, кху-у-кх» бохаш ду цуьнан. Цкъацкъа «къу-у-у, къу-у-у», бохуш, узарш деш санна бека иза. Дитта тӀе хууш

Кечал-кхокха (Columba palumbus). Оьрсаша «Вяхир» олу кечал-кхокханах. ЦӀахь хуьлуш болчу кхокханах тера бу иза, цхьа кӀеззиг башхонаш хилар бен кхин хийцамаш боцуш. Кечал-кхокханан гӀортан тӀехь а, тӀемашна тӀехь а кӀай томагӀнаш ду. ТӀемашна тӀехь вукха цӀахь хуьлачу кхокханан санна шолха, Ӏаьржа моханаш яц цуьнан. ЦӀоганна тӀоьхула дӀайоьдуш шуьйро Ӏаьржа моха ю. ЗӀок можа ю цуьнан, когаш цӀиэ бу. ЦӀахь хуьлуш болчу кхокханал дегӀана боккха бу иза. Бос а цуьначух тера бу.
Кечал-кхокхийн дахар хьаннашкахь, бецан аренашкахь, ялтийн аренашкахь ду. Цхьана меттехь дац церан дахар. ДӀай-схьай кхелха уьш. Баннаш стен, боьршан — шишша цхьана а кхеташ дитташ тӀехь до цара. Чекх са а гуш сиргӀатех бой хуьлу церан бен. Тойна апрель баттахь доккху. КӀайн шиъ хӀоа до кечал-кхокхано. Баннаш ден хан дӀаяьлчи гӀеранашках лела уьш. Бадар вукха кхокханан санна чехка ду. Аьхка де дохделлачу хенахь дитта тӀехь набарш еш Ӏеш хуьлу уьш. Бекар чӀогӀа ду цуьнан гӀоргӀачу озанца «кху-у-ру-ра… кху-у-рура» бохуш. Дажар ялтийн аренашкахь, кхаш тӀехь ду церан. Ялта а, бецан хӀу а доу цара.

Къор-кхокха (Streptopelia turtur). Оьрсаша «Горлица» олу къор-кхокханах. Вукха кхокханал дегӀана жима бу иза. ДегӀ цуьначул куьцехь ду. Хаьндарг жимма цӀиэ бос а бетталуш овкъаран басахь ю цуьнан, чукӀело сийно бос бетталуш сира ю. ТӀемаш ал бос болуш ду, Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. ЦӀоганна йоьххьера месаш кӀай ю. Когаш цӀиэ бу цуьнан. ГӀортан тӀехь Ӏаьржа а, кӀай а раз-пурх сизаш ду.

Дахар хьаннашкахь, хин тогӀешкахь, стоьмийн бошмашкахь ду церан. Стен боьршан шишша цхьана а кхеташ до цара баннаш хьаннийн йистошца а, бошмашкахь а. Баннаш дитташ тӀехь до цара. Нилхха синтарш а йохкуш, чекх са а куш. Тойна май баттахь доккху. ХӀоа 2 хуьлу цуьнан. Бадар вукха кхокханан санна ду. Амма цуьначул атта ду. Лечкъана лелаш бац къор-кхокха. Ардаш юккъехула дӀабоьдачу некха тӀехь а, телеграфни сераш тӀехь а хоий Ӏеш хуьлу къор-кхокха. Бекар хаза ду цуьнан, эшаран аз санна дагах кхеташ. «Къур-кхурр… кхур-кхурр…» бохуш.

Бажар лаьттахь ду цуьнан, ардаш тӀехь, некъаш тӀехь а. Ялта а, бецан хӀу доу цо.

Оттйокх (Cuculus canorus). Кхокханал жимо олхазар ду оттйокх. Оьрсаша «Кукушка» олу цунах. Деха цӀога а, дехийра тӀемаш а долуш хаза олхазар ду иза. Бероза ю цуьнан чукӀело, дегӀана пурхалхьа Ӏаьржан, кӀайн могӀанаш а долуш. Жимма охьахьаьвзана ю цуьнан зӀок. Букъ а корта а, лаг а, логан кӀело а сира бос болуш ю цуьнан. ЦӀоганна тӀехь кӀайн тӀедарчий ду.
Церан яхар хьаннашкахь, коьллийн кондаршкахь ду. БӀаьста бовхачу махкара схьайогӀу уьш, гурахь юха дӀайоьлху. Цхьацца ша йолий лела уьш. Цкъацкъа шиъ цхьана а хуьлу. ХӀоьаш цӀир-цӀир-хьозанан а, хӀуьрцӀилдиган а, хьуьна хьозанан а, иштта кхоьчу олхазаран а бенахь до цо. ХӀоьаш церачех тера а хуьлу цуьнан. Бакъду, церачул жимма даккхийро хуьлу уьш. Оттйокхан екар иштта ду: «Ков-кук! Ков-кук!» Екачу хенахь цӀога жимма ай а деш, тӀемаш охьа хоьцу цо. Стечу оттйокхан екар шатайпа ду «кли-кли-кли» бохуш. Садолу хӀуманаш йоу оттйокхо.

ЧӀоб (Coracias garrulus). Оьрсаша чӀоьбах «Сизоворонка» олу. Кхокханалла олхазар ду иза. Баьццаро бос бетталуш стигалан басахь ду цуьнан дегӀ. ТӀемаш таьӀночу басара сийна ду. ЦӀога а оццу басахь ал ду цуьнан.
ЧӀоьбан дахар аренашца ду. Къилбехьа довхачу мехкашка дӀай-схьай кхелхачех ду иза. ЧӀоьбаша баннаш диттийн харанаш чохь а, хин тогӀийн кортошкахь а, хин бердашца а до. ЗӀакарца а, мӀарашца а охкуш бердах а боккху чӀоьбо бен. ХӀоа 4-6 до цо. Тойна май-июнь баттахь доккху. Цхьаъ ша а, шишша цхьана кхетий а хуьлу уьш.
Телеграфан сераш тӀехь, я диттан дакъаделлачу гена тӀехь цхьаъ ша Ӏеш го чӀоб дукха хьолахь. Гуьйранна къилбехьа бовхачу мехкашка дӀакхелхаш, цхьанакхетий, гӀера йо цара. Церан даар моьлкъарчий, дехкий, кхин йолу садолу хӀумнаш ю.
ЧӀоб буьйсанна дека «ЧӀо-об, чӀо-о-об» бохуш, цхьана эшарехь шиъ-кхоъ секунд юкъаюлуьйтуш.

ХӀуттут (Upupa epops). ХӀуттутах оьрсаша «Удод» олу. Кхокханал жимо хаза олхазар ду иза. ЗӀок юткъа ю, еха а, жимма охьасеттина а ю цуьнан. Коьрта тӀехь, мох ласториг санна могӀара пелагаш а долуш, кӀужал бу. ТӀемаш шуьйра ду. ТӀемаш Ӏаьржан, кӀайн могӀарш долуш къорза ду цуьнан. КӀужалан йоьххьехула Ӏаьржа сиз доьду, аьлчи а кӀужалан хӀора мас йоьххьера Ӏаьржа ю. Цунах зӀакар тӀера дуьйна кӀесаркӀог тӀе кхаччалц хьаьвзина Ӏаьржа ах хӀоз хӀутту. Корта а, гӀорта а, чукӀело а можа ю.
Яхар яьсса аренашкахь, бошмашкахь, хин тогӀешкахь ду. Къилбехьа бовхачу махкара бӀаьста схьа а йогӀу, гурахь дӀа а йоьду. Бен дечиган хари чохь а бо, бердах а боккху. ХӀоьаш 3-9 до. Тойна апрель-июнь баттахь доккху. Цхьаъ ша а лела, шиъ цхьаьна а хуьлу. Цхьа кӀеззиг цхьанакхетий гӀера а хуьлу церан. Адамаш долчохь ярташкахь а хуьлу уьш. Яжар лаьттахь ду цуьнан, садолу хӀумнаш йоу цо. Екар «хӀуп-хӀуп-хӀуп-хӀуп, пӀиж-ж-жакъ» бохуш ду.

Селаст (Oriolus oriolus). Оьрсаша селасатах «Иволга» олу. Боьршачу селасатан тӀемаш а, цӀога а зӀакара тӀера дуьйна бӀаьрга тӀе кхаччалц, дехьий, сехьий шиъ сиз а Ӏаьржа ду. Важа долу дегӀ къеггина можа ду. Стечу селасатан букъ, можа бос а бетталуш, баьццара бу. Чукъело, можа бос а бетталуш, кӀай ю, мокха тӀедарчий а долуш. Нилхочу хьуьн чохь а, стоьмийн бошмашкахь а хуьлу уьш. Селсаташ дӀай-схьай кхелхаш ю. БӀаьста яьлчи апрель баттахь, бовхачу махкара вай долчу схьайогӀу уьш, гурахь сентябрь баттахь къилбехьа бовхачу махка дӀайоьлху. Цхьаъ ша а, шиъ цхьана а лела уьш. Лаьтта охьахууш, гӀиллакх дац церан. Цхьана дитта тӀера гӀевттича кхоьчу дитта тӀе ховшу уьш. Екар зевне ду церан. Цкъацкъа «чӀий-и-йкъ» «пӀаьв-плаьв» олий ека. Цкъацкъа «плю-тиу-лиу» бохуш ека. Бен дитта боьххьехь бо селасата. ХӀоьаш май-июнь баттахь до 3-4. Бос кӀайн бу хӀоьийн, Ӏаьржа тӀедарчий а долуш.

Ӏаьржа корта болу селаст — (en. Black Oriole), (Оьрсаша «Черноголовая иволга» олу цунах).
Изза бен кхин башхо йоцуш, вукху селасатах тера ю иза. Башхо цхьаъ ю, зӀакарна тӀера дуьйна бӀаьргашна юххехула гӀортанна тӀиэхьа кхаччалц Ӏаьржа ю месаш. Вуьш санна цхьаъ ша а, шиъ цхьана а хуьлу. Баннаш дитта боьххьехь до. ХӀоьаш май-июнь баттахь до 3-4. КӀай хуьлу уьш, жимма цӀиэ бос а бетталуш, ал тӀедарчий а долуш. Садолу хӀумнаш йоу цара.

Оьрсаша жӀалин-къоьргах «Щурка» олу. Цхьацца йолчу яртийн бахархоша «къоьрг» олу цунах. «Къоьр, къоьрг» бохуш ду цуьнан декар а.
ДегӀана алкханчалла ду и хаза олхазар, жимма охьахьаьвзина юткъа еха зӀок а йолуш, деха ира тӀемаш а долуш, деха цӀога а долуш. ЦӀоганна тӀера къаьсташ дӀаяхна ю, юнаш санна, ира, шиъ мас. Когаш боцийра бу цуьнан. ЗӀакар тӀера бӀаьрга тӀоьхула коьрта туьтан тӀе кхаччалц Ӏаьржа сиз ду цуьнан. Логан го а Ӏаьржа бу. Лаг можа ду. Корта а, букъ а дешин бос бетталуш хьаьрса бу, жимма сийна бос а бетталуш. ТӀемаш сийна, цӀога баьццара ду, хьаж кӀайн ду. ЧукӀело стигалан басахь ю. Хаза олхазар ду иза.

Дахар ламанан лахенашкахь, аренашкахь, хин бердан йистошкахь, хинтогӀешкахь, боьранашкахь, баьрзнашкахь ду церан. ЖӀаьлин-къоьргаш дукха ю. БӀаьста яьлчи апрель баттахь Къилбехьарчу бовхачу мехкашкара схьайогӀу уьш, гурахь цига юха дӀакхелха. Баннаш дар гӀеринашца ду. Баннаш берд охкуш доху цара. Дукха хьолехь бердан лакхарчу чкъурах доху цара Ӏуьргаш. Цхьа метар ца кхоччуш кӀорга цу охку жӀаьлин-къоьрго. ТӀ аккха кӀеззиг охьаохкий, горга ор доккху. Цу чу бецан хаьлгаш, месаш йохкуш мотт кечбо. 5-8 кӀай хӀоа до цо. Тойна май-июнь баттахь доккху. Дадар чехка а, атта а ду. ГӀеранаш йой лела уьш. ЗӀенан сераш тӀе а дечиган декъачу генаш тӀе а ховшу уьш. Декаран аз терсаш ду. «Къорг-къорг» бохуш. ХӀаваэхь едда йоьддушехь лоцу цо садолу хӀума, чуьрк а, моз а. Накхараш лелочарна зенаш до цара. Уггаре а церан мерза даар накхаран мозий ду.

Баьццара а хуьлу жӀалин-къоьрг. Оьрсаша «Зеленая щурка» олу цунах. Вукха жӀалин-къоьргах тера ю иза. Бос жимма хийцабелла баьццаро хилар бен кхин бошхо йоцуш. ЗӀакарна тӀера дуьйна бӀаьргана тӀоьхула кӀесаран кӀог тӀе кхаччалц Ӏаьржа сиз доьду цунна. Хьаьжа юкъ а, бӀаьргана лакхара а стигалан басахь ю. Логан кӀело хьаьрса ю можо хеталуш.

Хинбердан йистошкахь, тогӀешкахь, буц-аренашкахь хуьлу уьш. Дахар дӀай-схьай кхелхаш ду. Баннаш бердах доху цара. ХӀоьаш май-июнь баттахь до 5-8. ГӀеранаш йой лела жӀалин-къоьргаш.

ХенакӀурах оьрсаша «Дятел» олу. Боций когаш а болуш, сто санна ира зӀок а йолуш, шиъ хьалхаша дӀай, шиъ тӀехьа бирзиний биъ-биъ пӀелг а болуш олхазар ду иза. ТӀемаш шуьйра ду цуьнан. ЦӀога чӀогӀа а, декъа а, йоьххьера ира а ду.

ХӀоьаш, хӀоьа кепел доцийра ду. Боьршачу хенакӀеро декъачу диттан гӀодах зӀок етта, автомат санна чехка. Вайн махкахь 5 тайпа , I4 беса ю хенакӀур. Хьаннашна зуламе йолу садолу хӀуманаш цара хӀаллакъеш хиларна пайдехь лерина уьш.

Баьццарчу хенакӀурах оьрсаша «Зеленый дятел» олу.
Букъ баьццара бу цуьнан, цӀога тӀоьхалара деши басахь можа ду, лахара дегӀ баьццара бос а бетталуш кӀай ду. ТӀемаш а, цӀога а мокха ду пурхалхьа моханаш а йолуш. Хьаж а, мекхаш а Ӏаьржа ду (боьршачуьнан цӀиэ тӀедарчий хуьлу), коьрта тӀера а, логера а месаш цӀиэ ю. ЗӀок Ӏаьржа ю.

Дахар хьаннашкахь, тогӀешкахь бошмашкахь ду. Баннаш дечиган хари чохь до. ХӀоа 3-6 хуьла. Тойна апрель-июнь баттахь доккху. Цхьацца а, шиъ цхьана кхетий а хуьлу уьш. Охьахаар доккху. Цхьацца а, шиъ цхьана кхетий а хуьлу уьш. Охьахаар лаьттахь а, диттан гӀодца а ду. Церан коьрта даар зингатий ду.

Оьрсаша къорзачу хенакӀурах «Пестрый дятел» олу.
Ӏаьржан, кӀайн, цӀиэн кхаа басара ду цуьнан дегӀ хазчу куьцехь, иза къарзъеш, Ӏаьржачу тӀома тӀехь кӀайн тӀедарчий ду цхьа хаза зезаган куц а хӀоттош. Боьршачуьнан кӀесара-кӀаг болу меттиг цӀиэн ю, корта Ӏаьржа бу. ЗӀакарна тӀера коьрта тӀехьа кхаччалц Ӏаьржа сиз ду шина а агӀор. Цу тӀера хенашка кхаччалц охьадогӀу Ӏаьржа га. БӀаьргашна тӀера охьа кӀайн беснеш ю.

ТӀиэхьа агӀор чукӀиэло а цӀиэ ю цуьнан. Вукха хенакӀуран санна ду цуьнан дахар. Вукха хенакӀуро санна бен диттан хари чохь бо. Тойна апрель-май баттахь доккху, 4-6 хӀоьах. Дадар чехка ду. Цхьаъ ша а хуьлу иза, шиъ цхьаьна а хуьлу. Декар «кик-кик-кик» бохуш ду. Садолу хӀуманаш йоу цо. Ӏай акхачу стоьмийн хӀуш доу.

Оьрсаша алкханчах «Скворец» олу. Хьозанал доккха олхазар ду иза. Бос Ӏаьржа бу сийна кӀур биллича санна лепаш. ТӀемаш а, цӀога а кхоьлано ду. Гурахь кӀайн тедарчий хӀуьтту цуьнан дегӀа тӀе. Ярташна аьттехьа, ялтийн аренашца ду алкханчийн дахар. БӀаьста, апрель баттахь бовхачу махкара схьайогӀу уьш вай долчу. Гурахь, октябрь баттахь къилбехьа бовхачу махка дӀайоьлху уьш.

Церан яжар лаьтта тӀехь ду. Дитташ тӀера стом а, садолу хӀума а йоу цара. Алкханчаш гӀеранаш йой лела. Баннаш бердах доху цара. Дечиган хари чохь а до цара баннаш. Адамаша бошмашкахь аннех баннаш до царна. ХӀоьаш апрель-июль баттахь до 5-7. Стигалан басахь сийна хуьлу уьш. Аз кхоьчу олхазарийнчух тардеш ду декар.

Оьрсаша шоршалах «Синяя птица» олу. Амма цуьнан бос ша-шах сийна бац. Генаро хьаьжчи Ӏаьржа хетало цуьнан бос. Юххера хьаьжчи кӀур биллича санна лиэпаш сийна бос беттало. Къийгалла олхазар ду иза. ЦӀога деха ду цуьнан, тӀемаш доцийра ду.

Лаьмнашкахь а, охьанехьа хьаннашкахь а ду и тайпа олхазар. Цхьаъ ша хуьлу иза дукхах йолчу ханна. Шиъ цхьана а хуьлу. Екар зевне ду «къи-къи-къи-къи!» шок тухуш санна. Ша хьалаэккхаш туху цо и мохь. Хьаннаш кӀелахула ду цуьнан ядар. Едчи а гена ца йолуш охьахоу иза. Бен диттан Ӏеханах, бецах бо цо. ХӀоьаш 4-5 до. Жимма баьццара бос а болуш кхоьллано цӀиэ тӀедарчий а долуш хуьлу цуьнан хӀоьаш.
ХӀоьаш май-июнь баттахь до.

Суьйлин-чӀегӀагах оьрсаша «Сойка» олу. Кхокханалла олхазар ду иза шуьйро хьаж а долуш, доцийро тӀемаш а долуш. ЦӀога нийса а, шера а ду. ЛогакӀело кӀайн ю цуьнан. ЗӀакарна бухехьара схьа бӀаьрга кӀелахула лога тӀе кхаччалц Ӏаьржа томмагӀ ду. ТӀемийн юьхкаш тӀехь кӀайн тӀедарчий а долуш сийна месаш ю. «Куьзга» олу цунах. ДегӀ, хьаьрсо бос болуш, ал ду. Хьуьн чохь хуьлуш ду и тайпа олхазарш.

Цхьаъ ша а, шиъ цхьана а гӀера йой а лела уьш. Охьахийшар диттийн генаш тӀехь а, лаьттахь а ду. Ядар хало ду цуьнан. Бен диттийн генаш тӀехь бо. ХӀоьаш 5-7 хуьлу, баьццаро бос а болуш, мокха тӀедарчий а долуш. ХӀоьаш апрель-май баттахь до. Декар зевне ду «чӀие-чӀикеъ» бохуш.

Буьйсанна дитта тӀе а хоий декаш ду кукмӀаьв олхазар. Иза декар адамашна дезаш дац. Уггаре а иза гергахь декначу цӀенна тӀе сингаттам богӀу олуш ду, чуьра доьзалхо кхелхина. Дийнахь атта гуш дац и тайпа олхазар. Наха «Олхазарх тарделла деъна са оьцу малик ду» олу цунна.

Можа чукӀело а йолуш, Ӏаьржа тӀемаш а долуш селасатах тера олхазар ду иза. Цуьнан дахар муха ду, иза хуьлуш йолу меттиг зийна яц.

Хьоза — Ингалсан а оьрсийн маттаь олу (en. Sparrow), (ru. Воробей). Хьозий тайпа олхазарш вайн махкахь 3I2 беса а, кепа а ду. Церан тайпанаш 96 ду. Кхоъ хьалха, цхьаъ тӀиэхьа биъ пӀелг хуьлу оцу тайпанех долу олхазарийн. ХӀоьаш кхин долчу олхазарийн кепара ду. ТӀедарчий долуш а, доцуш а. КӀайн а кхоьчу басахь а. Церан дахар тайп-тайпанарчу хьелашкахь, мехкашкахь, меттигашкахь ду, адамаш дехачу ярташкахь, гӀаланашкахь, лаьмнашкахь, хьаннашкахь хин-бердан йистошкахь, Ӏаннашкахь, тогӀешкахь, цанашкахь, ялтийн, бецан аренашкахь. Ялташна зуламе садолу хӀумнаш цара хӀаллакьярна, пайдехь лерина уьш. Аса хӀинца дуьйцар ду вайн кхузахь Къилбаседа Кавказехь долчех лаьцна.

НӀаьвла — (en. Lark), (Оьрсаша «Жаворонок» олу цунах). НӀаьвларчий а бес-бесара ю. Царех цхьа тайпа ардашкахь, ялтийн аренашкахь хуьлуш ю. Цундела оьрсаша «полевой жаворонок» олу цунах. ЦӀахь хуьлучу хьозанал жимма йоккха ю иза. Бос сира бу цуьнан. Букъ тӀера кхоьлина чукӀелара сирла, мокха тӀедарчий а долуш. Коьрта тӀехь кӀужал бу.

Дахар хьаннийн кортошкахь аренашкахь ду. Дажар лаьттахь ду. Наггахь дитта тӀе а, диттан кондар тӀе а хоу. Шишша цхьана а хуьлу, гӀеранашца а хуьлу. ГӀаш-некъахочунна тосало нӀаьвларчий новкъахь ежаш. ТӀома хӀаваэ хьала а юьйлуш ека нӀаьвларчий. НӀаьвланан екар иштта ду: «юьли-юьли-юьли, юьл-юьлу-юьлу». Бен лаьттахь бо нӀаьвлано. 5-6 хӀоа до цо. ХӀоьаш кӀайн ду, цӀиэ тӀедарчий а долуш. Тойна а апрель-июнь баттахь доккху.
КӀужал боцуш а ю нӀаьвларчий. Церан дахар а кӀуж болчийн санна ду. Амма екар жимма кхечу азанца ду. «Витти-витти, витти, тирий-ти-ти-ти» олий ека и. Цунах терра кхин цхьакха а ю нӀаьвла. Басна а иштта ю. Делахь а, цхьа кӀеззиг башхо ю цуьнан. ТӀам хотталучу хьалха, хаьндарг йолччохь шина а агӀор томмагӀ ду.

Буьйсанан мокха хьоза — (en. European Nightjar), (Оьрсаша «Козодой» олу цунах).
Деха цӀога а долуш, деха тӀемаш а долуш, кхокханал жимо мокха хьоза ду вайн махкахь хуьлуш. ТӀера мас нилха а, кӀеда а ю цуьнан, когаш боций, бӀаьргаш баккхий бу. ЗӀок йоца ю, бат шуьйра ю цуьнан. ЗӀакара юххехь шина а агӀор ча санна юткхий месаш ю. Буьйсанна ду цуьнан кхарстар, лелар. Дийнахь диттан гаьн тӀехь, я лаьттахь Ӏадда хоий Ӏа иза. Коьрта тӀехь а, белаш тӀехь а, дегӀан дохалла а Ӏаьржа могӀанаш ду цуьнан. Дахар хьаннашкахь, буц-аренашкахь, лаьмнашкахь ду цуьнан. Цхьаъ ша а, шишша цхьана а хуьлу уьш. ДӀай-схьай кхелхачу хенахь гӀеранаш хуьлу церан. Баннаш лаьттахь до цара буха хӀума а ца тосуш. Тойна май-июнь баттахь доккху. ХӀоа 2 хуьлу цуьнан сирчу басахь, беса тӀедарчий а долуш. ТӀома дадар раз лелхаш, хьийзаш ду, «кувык, кувык» бохуш ду цуьнан декаран аз. Буьйсанна полларчий а, чуьркаш а кхин йолу садолу хӀуманаш а йоу цо, дедда доьддушехь хӀаваэхь схьа а лоьцуш.

ЧӀегӀардиг — (en. Wire-tailed Swallow), (Оьрсаша «Ласточка» (Нитехвостая ласточка) олу чӀегӀардигах). Букъ Ӏаьржа сийна бу цуьнан. ЦӀога кӀелахула хаьндарга тӀоьхула пурх шуьйра Ӏаьржа моха ю цунна. ТӀемаш а, цӀога а лиэпаш сийна-Ӏаьржа ду. Хьаж а, лаг а мекханан басахь ал ду. Накха, чукӀело кӀайн ю. ЦӀоганан шалгу — ши мас еха а, юткъа а ю.
Дахар ярташкахь, гӀаланашкахь а, ярташна, гӀаланашна юххехь а ду. ГӀеранца хуьлу чӀегӀардигаш. ЗӀенан серашна тӀехь йоккха гӀера хуьлу церан Ӏеш. Баннаш поппарх до цара юккъе (бен вовшах ца балийта) чемхалгаш а дохкуш. Баннаш, нехан сеннеш чохь, рагӀош кӀелахь, тӀай кӀелахь, догӀа ца кхетехь до. 4-6 кӀайн хӀоа до чӀегӀардиго, цӀиэ тӀедарчий а долуш. Тойна май-июнь баттахь доккху. КӀорнийн когаш вовшахбоьхку чӀегӀардиго, уьш бенара охьа ца эгийта, говран кхесах я цӀоганах боьжна мерз бахьа цо церан когаш бехка. ЧӀегӀардиган кӀорнеша бен ца бехбо. ТӀиэхье бенал арахьа а йоккхий бехло уьш. ЧӀегӀардиган декар иштта хуьлу: «Цхьа-коьна, ши коьна-коьна-коьштара, чӀамаргӀана чӀиж-ж-жикъ» бохуш санна.

Дургли — (fr. Martinet), (Оьрсаша дурглех «Стриж» олу).
ЧӀегӀардигах тера ду иза. Лог-кӀело кӀайн ю цуьнан. Ша мокхо бос бетталуш Ӏаьржа. Азехь Ӏаш 4 тайпа (Hemiprocnidae) йа дечиг дитташ тӀехь Ӏаш долу Дурглеш ду, (Apodidae) — 74 тайпа даьржина ду массанхьа, шийла меттиг йоцучехь. Уьш ду декъалуш, цхьадерш тӀема а довле дӀадоьлхурш ду, амма йох елча йуха схьадогӀу. ТӀе хьаьжча чӀогӀа чӀегӀардигех тера а ду уьш. Дахар хьаннашкахь, есачу аренашкахь, гӀаланашкахь, ярташкаадамаш дехачу кхин йолчу меттигашкахь ду. БӀаьста бовхачу махкашкара схьадогӀу дурглеш, гурахь цига юха кхелха уьш. Баннаш дар яккхийрачу гӀеранашца ду церан. Баннаш дечигийхаранаш чохь а, тӀулга даккъийн херонашкахь а, саз-лаьттан бердах а хуьлу церан. Тойна июнь баттахь доккху. ХӀоа 2-3 хуьлу. Дадар чехка ду, чехка тӀемаш а детташ. Декаран аз «виз…виз-з-з» бохуш ду. Мозий, чуьркаш йоу цара, дойдда доьлххушехь хӀаваэхь схьа а лоьцуш. ЦӀога чӀерачух тера шалгу доьрзуш хаьдда ду. ТӀемаш марс санна чоьхьа хьаьду. Цара садолу хӀумнаш юу дела пайдехь лерина уьш.

ХӀуьрцӀалдиг — (en. Wagtail), (оьрсаша «Трясогузка» олу). Можа а, кӀайн а хуьлу хӀуьрцӀалдиг. Шен дегӀалла деха ду можачу хӀуьрцӀалдиган цӀога. Боьршачунан корта я сира, я Ӏаьржа хуьлу. Букъ баьццара бос а бетталуш можа бу. ТӀемаду. ЦӀога нисса дӀа догӀаделла ду шина агӀор кӀайн сизаш адолуш. Стечуьнан дегӀ можа ду, букъ тӀера бос кхоьлано бу. Можачу хӀуьрцӀалдиган дахар цанийн аренашкахь а, Ӏаьмнашкахь а, хин тогӀешкахь а, лаьмнашкахь а ду.

Цхьайолчу меттигашкахь дуккха а ду и тайпа олхазарш. Дажар лаьттахь ду церан. Куллан кондар тӀе а, дакъаделлачу синтар тӀе а ховшу уьш. Адам шен бенна аьттехгӀоьртича дека а декаш тӀоьхула хӀийза хӀурцӀалдиг, я цхьана кондар тӀера вукха кондар тӀе хуьйшуш, синтем байна хьийза. Баннаш лаьттахь до цара, я бецан тоьлгакӀеллахь я бецан кондаршлахь. ХӀоьаш 5-6 до баьццара бос а болуш, кхоьлано тӀедарчий а долуш. Тойна май-июнь баттахь доккху.

КӀайн ХӀуьрцӀалдиг — (en. White Wagtail), (оьрсаша «Белая трясогузка» олу). Шашах кӀай а дац иза, сийно бос беттало цунах. Коьртан туьта а, букъ а, кога кӀело а, накха а, цӀога а, тӀемаш а Ӏаьржа ду цуьнан. Букъ овкъаран басахь сира бу. ЗӀакарна тӀера дуьйна бӀаьрга тӀоьхула гӀортан тӀе кхаччалц Ӏаьржа сиз ду. Шина агӀор цӀоганан йистехула а, тӀемаш тӀоьхула а кӀайн моха ю, бухара дегӀ а, кӀай ду. Дахар вукха хӀуьрцӀалдиган санна ду. Цхьаъ ша а, шиъ цхьана а хуьлу уьш. БӀаьста къилбехьа бовхачу махкара схьакхелхаш а, цига юха кхелхаш а цхьанакхетий гӀеранаш хуьлу церан. Баннаш дечигийн харанаш чохь а, цӀеной тхойнашкахь а до. ХӀоьаш кӀайн хуьлу таьӀно сира тӀедарчий а долуш 5-6. Тойна апрель-июнь баттахь доккху. Декар «жижиг-датта, жижиг-дата» бохуш санна ду.

Хьуьнан эшар хьоза — (en. Song Thrush), (Оьрсаша «Певчий дрозд» олу цунах).
БӀаьста дитташна гӀа даьллачу хенахь, хьаннийн кортошкахь хаза декаш хуьлу хьуьнан хьоза. Эрза шедаган аз санна зевне хуьлу цуьнан аз. «…Чукаричу-у-къ» «хӀинц-хӀинц». Ира йоца зӀок а йолуш, мокха хьоза ду иза, чукӀело къорза а йолуш. Хьаннашкахь а, аренашкахь а, лаьмнашкахь а хуьлу и тайпа хьозий. БӀаьста баннаш дечу хенахь шишша цхьана хуьлу уьш стен, боьршан. Важа йолчу хенахь гӀеранашца хуьлу. Лаьтта а, диттан кондарш тӀе ховшу уьш. Баннаш дитта тӀехь а, диттин кондарш тӀехь а до цара. ХӀоьаш стигалан басахь сийна хуьлу, Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. Тойна апрель-июнь баттахь доккха. 4-5 кӀорни доккху цо.

Ӏаьржа хьоза — (en. Common Blackbird), (Оьрсаша «Черный дрозд» олу). оцу Ӏаьржачу олхазарх. Вукха хьозанел доккха ду иза, алкханчал жима ду. Боьршачу хьозанан зӀок а, бӀаьрган хӀазарш а можа ду цӀиэ бос а бетталуш, дерриге а дегӀ Ӏаьржа ду. Стечу хьозанан таьӀна мокха бос бу, зӀок Ӏаьржа ю.

Дахар хьаннашкахь, хьаннийн хотешкахь, тогӀешкахь стоьмийн бошмашкахь ду Ӏаьржачу хьозанан.

Гурахь къилбехьа бовхачу мехкашка дӀакхелха Ӏаьржа хьозий, бӀаьста, апрель баттахь вай долчу юха догӀу. Цхьаъ ша а, шиъ цхьана а хуьлу уьш. ГӀеранахь лелар кӀезиг ду церан. Лаьтта а, куллан кондарш тӀе а, диттан генаш тӀе а ховшу уьш. Когаш тӀехь кхиссалуш ду цуьнан болар. Боьрша хьоза дитта боьххье хьала а долий дека, дегӀ меттах а ца доккхуш. Декар сингаттаме ду цуьнан «чок-чок» «терре-чок-чок». Бен лаьттахь, я диттан кондаршлахь бо. 4-7 хӀоа до Ӏаьржачу хьозано баьццаро бос а бетталуш, мокха тӀедарчий а долуш, стигалан басахь сийна. Тойна апрель-июнь баттахь доккху.

Ӏулга гӀайренашкара хьоза — (en. Wheatear), (Оьрсаша «Каменка» олу) тӀулган гӀайрешца иза хуьлу дела. Лаьмнашкахь а, лаха аренашкахь а, хин бердан йистошца, тӀулгийн гӀайренашца хуьлуш ду, тӀоьхлара корта а, букъ а цизаьрканан чим санна, сира а болуш, зӀакарна тӀера бӀаьрга тӀоьхула дӀа корти, гӀорти хотталучу кхаччалц Ӏаьржа томмагӀ долуш хьоза.

ТӀемаш Ӏаьржа ду цуьнан. ЦӀоганна шина агӀор кӀай моханаш ю чекхъяла герга яххалц. ЦӀога йоьххьера хадийчи санна нийса а, Ӏаьржа а ду. Цунах хотталуш цӀоганна юккъе кхаччалц дегӀ долчу агӀор схьадогӀа Ӏаьржа сиз. ЧукӀело а лаг а кӀай ду цуьнан. Цхьаъ ша а, шиъ цхьана а хуьлу и тайпа олхазарш. ХӀоьаш 4-7 до.

Кхор-бӀелиг — (en. Red-breasted Flycatcher), (Оьрсаша кхор-бӀелигах «Малая мухоловка» олу). Кхор-бӀелиг жима хьоза ду. Вайн ярташкахь хуьлучу стечу хьозанах тера ду иза. Цул жима доца дегӀ ду цуьнан. Дитташ тӀехь цхьана гена тӀера вукха гена тӀе а хуьйшуш лела иза. Чуьркаш, мозий луьйцу цо. ХӀоьаш апрель-май баттахь до. Бен диттан генаш тӀехь бу. ГӀа меттах даьккхина а ша долу меттиг билгал ца йоккху цо. Дека хезаш а дац иза. Тилкхазбелла бӀаьрг ца кхетчи, иза дитта тӀехь ду дац а ца хаьа.

ЦӀик-цӀик хьоза — (en. Sedge Warbler), (Оьрсаша «Камышовка барсучок» олу).
Генарчу малхбалехь Хьасан Ӏоман берда йистошца ду ЦӀик-цӀик хьоза. Кхин иза хуьлуш меттиг яц билгалъяьлла Ша1ми-Юьртана къилбаседехьа Ӏаьсан тогӀий йоцург. Оцу Ӏаьсан тогӀи чохь Ӏаьржачу толлан кондаршна тӀехь декаш хуьлура и тайпа хьозий. Дакъаделлачу синтарна тӀе а хоий декара иза иштта. «ЦӀик-цӀик-цӀик-цӀир-р-р-р!» олий. Дуткъа дегӀ а долуш, мокха хьоза ду иза. Баннаш толлан кондаршна юккъехь, бацалахь до цара. ХӀоьаш кӀайн хуьлу ал тӀедарчий а долуш 4-5. ХӀоьаш апрель-май баттахь до. Чуьркаш а, мозий а кхин йолу садолу хӀумнаш йоу цара. Ӏаьсан тогӀийна лаххьа Шалажца йолчу ДалинтогӀи чохь а, Бекшан тогӀи чохь а хуьлуш ду и тайпа хьозий.

ЦӀир-цӀир — (en. Luscinia), (оьрсаша «Соловей» олу). Цуьнан бос таьӀна мокха бу. Иза хуьлу хьаннашкахь, бошмашкахь, хин тогӀешкахь, хиш долчу меттехь. ДегӀ вукха хьозанчулла бен дац цуьнан. ЦӀога дехо ду. Декаран аз хаза ду. Бен лаьттахь бо цо. ХӀоьаш 4-5 до май-июнь баттахь. Цуьнан хӀоьаш ал бос болуш хуьлу.

Бешара хьоза — (оьрсаша «Лазаревка» олу). ТӀемаш а цӀога а сийна ду букъ баьццара бу, хьаж кӀай ду цуьнан, беснеш а кӀай ю, лаг Ӏаьржа ду, хандаргана тӀоьхула а Ӏаьржа мас ю. Накха можа бу, чукӀело а можа ю. Хьуьн чохь а бошмашкахь а хуьлуш ду и тайпа хьоза. Баннаш дечу хенахь цхьана хуьлу стен боьршан шиъ. Диттан гаьннаш тӀера каде ду гӀаттар, кхечу гаьн тӀе хаар. Бен диттан хари чохь бо. ХӀоьаш апрель-май баттахь до 5-10. ХӀоьаш кӀай хуьлу, цӀиэ бос бетталуш, ал тӀедарчий а долуш. Декар иштта ду: «Ци-ци-цӀир-р-р».




#Article 74: Туьрк (217 words)


Туьрк — диттан тӀехь кхуьуш болу мерза стом бу.

Туьркаш яккхий хуьлу, кегий хуьлу. Церан тайпанаш масех ду. 

Окулировка йо, дукхах дерг, Т-кепара хадорца, бІаьстенан гІад тІедогІаран кепашца: чкъор тІехьа, декъарца, кхин кепара копулировкаца. Российн юккъерчу асанехь туьркан окулировка ян мега июнан чеккхегара август болабаллалц муьлххачу а хенахь. Иза дика тІеиэцийтарна рузман терахь дац ладаме, ткъа оцу белхан беркате долу хенан хІоттаман хьал ду. ТІуьна, догІнашца, бовха хенан хІоттамо совйоккху кхиаран процессийн жигаралла, аьтту бо камбийн болх жигара баккха а, чкъор дика къастийта а, — бІаьргаш тІеиэцар оцу хьолехь дика хуьлу. БІаьстенан талламашца, окулировка кепара тІедоьгІнарг тІеиэцаралла, юккъера барамехь хуьлу 20—30 %. БІаьстенан апрелера июне кхаччалц гІадца тІедогІарехь, уггар дика гІодан тІеиэцаралла хуьлу май болалуш (70—85 %).

Уггар дика тІелатар хуьлу туьркан Бессея кепарчу баллаца: шад наггахь бен ца хуьлура, лакхахь тІедоьгІчи (ораман лаган 10—15 см лакхахь), гІамаран баллан тІедогІнарг цкъан а каг ца лора. Туьрк тІе гІуо ца оьцу йийна кхиинчу хьаьрса хьечан, хьечан, коканан маргІалш. Амма кІезиг ца хуьлу тІедоьгІнарг каглуш меттиг а. Цхьаболчу авторш хьехар ло туьрк тІеюгІуш хІокху кепарчу хьечийн бух лелабар: 'Еврази 43', 'Тулан Іаьржаниг', 'Сиха кхуьург ЦІиен', '10-3-68' а, хьаьрса хьач '13-113'. 'Лель', 'Айсберг', 'Граф-аьзни' кепаш гайтина дика тІеиэцаралла хьечах баьллачу бух тІехь, ткъа 'Зевс', 'Паччахьниг', 'Гвиани' дика кхуьу хьаьрса хечан бух тІехь. 'Алёша' туьрк цхьабосса дика денло муьлххачу бух тІехь а.




#Article 75: Малх (1423 words)


Малх (астр. ☉) — Маьлхан системехь цхьаъ бен боцу седа. Иштта Малхан гонах хьийза оцу системи кхийолу а объекташ: планеташ а, цера спутникаш а, кегий планеташ а, астероидаш а, метиориташ а, кометаш а, космосан чан а. Малхан системин йозалла 99,866 % а Малхан йозалла ю. Малхан зӀенарш ДуьненатӀехь дахар латтадо — фотосинтезан серло оьшу, Малхо климат латтайо. Малх лаьтта водородех (йозаллийн 73 %, чухоаман 92 %), гелийх (йозаллийн 25 %, чухоаман 7 %), иштта а кхоьчу элементашках: эчиг, никель, кислород, кремний, саьнгал, магний, углерод, неон, кальций, хром. 1 млн водород атоман тӀейогӀу 98 000 гелийн атом, 851 кислородан атом, 398 углеродан атом, 123 неонан атом, 100 азотан атом, 47 эчиган атом, 38 магнийн атом, 35 кремнийн атом, 16 саьнгалан атом, 4 аргонан атом, 3 алюминийн атом, 2 никельн а, натрийн а, кальцийн а атом, къеззига кхийолу элементаш а.

Маьлхан юккъера юкъалла ю 1,4 г/см³. Спектран классификацица Малх юкъабоьдуш бу G2V тайпан («можа буйдол»). Малхан тӀехуле йовхалла 6000 Кельвин тӀекхочуш ю. Цундела Малхан бос кӀай бу. Амма Лаьттан тӀехуле кхачале цуьна бос мажло зӀенарш дӀасаяржарна бахьнехь а, спектран йоцатулгӀенаш долу дакъа атмосферас худар бахьнехь а.

Малхан спектрехь ду ионизаци йина а, яза а металлий а, ионизаци йина водородан а сизнаш. Вайн Галактикехь бу 100 млрд сов седарчий. Царех 85 % бу Малхал кхоьлина (дукха хоьлехь цӀен буйдолш). Коьрта рогӀалле массо а седарчий санна Малхо термоядерни синтезца йоккху энерги. Дукха хьолехь иза ю водородах гелий хилча йолу энерги.

Малх Дуьненна 149,6 млн км генахь бу (цхьаъ астрономан барам), ДуьнентӀера хожуш хенахь цуьна сонан барам бу 31-32 сонан минута (Баттан санна).

Малх бу 26 000 серлонан шо генахь Шуран некъан юккъера. Цунна гонахь хьийзаш Малхо цхьа го боккху 200 млн шарахь. Малхан орбитин сихалла ю 217 км/с — иштта цо цхьаъ серлонан шо некъ бо 1400 Дуьненна шарахь, цхьаъ астрономин барам — 8 дийнахь-буси.

ХӀокху хенахь Малх бу Орион пхьошан юккъера йистехь, Персей пхьошан а, Стрелец пхьохан юкъахь, иштта цӀейоккху «Меттиган седарчий юкъаран мархан» чохь — дукъалла сов ялла меттигахь. И меттиг ю, шен рогӀехь, дукъалла кезиг йолу «Меттиган лоппагехь» — яьржина йовха седарчийн юкъара хӀон меттигехь. 17 серлонан шо гонахь болучу 50 уллера седарчий системан юкъахь Малх бу массарелла сирлачарехь боьулгӀа — цуьна абсолютны седарчийн йоккхала ю +4,83m.

Малх юкъабоьдуш бу седарчий хьалхара тайпан юкъа. Цхьана яьржина Малх системан кхолларал теорис дуьцу иза цхьаъ я масийтта тӀехь-керла седарчий аьккхара бахьнехь кхоллаелла. Оцу моттар бахьан ду Малхан системехь тӀех сов деши а, уран а хилара. Уьш кхоллаелла оцу эккхар бахьнехь хилла эндотермически реакциш бахьнехь я элементан ядерни хицаялар.

Малхан зӀенарш ю Дуьненахь коьрта энергин хьост. Цуьна нуьцкъала гойту Малхан постоянныс — Малх зӀенаршна перпендикулярни йолу майдан барамех чекхйолу нуьцкъала дукхалла. Цхьаъ астрономан барам Малхан генахь (Дуьненна орбитехь) иза ю 1,37 кВт/м² гергга.

Атмосферех чекхъялча малхан зӀенарш цхьайолу нуьцкъала йойъу. Латтан тӀекхочу 1000 Вт/м² герга нуьцкъала (сирлачу дийнахь Малх зенитехь болуш хенахь). Оцу нуьцкъалас дакъа лоцу тайп-тайпана Ӏаламан а, искусственни а процессашкахь. Иштта, ораматаш пайда оьцу цунах фотосинтезца а, органически хӀумни синтезца а, кислород дӀаккхарца а. Термоэлементашца я фотоэлементашца Малхан зӀенаршах нуьцкъала баккхало, я кхи пайда эцало. Дукха хан хьалха фотосинтез бахьнехь ӀаӀина нуьцкъалла мехкдаьттанчохь а, кхоьчу тайпан маьӀдани ягоргашкахь а.

Малхан ультрафиолетан зӀенарш антисептикан билгалонаш йолуш ю. Цундела цаьрца дезинфекци я мегарду. Иштта ультрафиолетан зӀенарш чкъор дагадо, уьш бахьнехь организмехь D витамин хуьлу. Ультрафиолетан зӀенари Ӏаткъам озонан чкъора гӀелйо, цундела ультрафиолетан эвсаралла чӀогӀа хийцало шораллица.

Дийна делкъехь Малх ана тӀоьхула лаьтта маьӀиг Ӏаткъам йо дукха тайпан биологи адаптацин. Масала, и бахьнехь тайп-тайпана меттигашкахь Ӏашболу неха чкъоран бос хийцало.

Дуьнен тӀера гуш болу стигалхулу Малхан некъ шарахь хийцалушбу. Малха стигалхулу шарахь беш болу некъан цӀе аналемма ю. И некъ бу къилбера къилбаседе дъасаоьзна «8» цифран тера бу. Массарелла къесташ болу Малх меттиган хийцам бу къилбера къилбаседе техкар 47° амплитуда йолуш. Цуьна бахьан ду Дуьнен экватор эклиптики экъан 23,5° охьатаӀар. Оцу техкаре кхи цхьаъ дакъа ду малхбузе — малхбале дирзина. Цуьна бахьан ду Дуьнен орбитан сихалла лакхаялара иза перигелий тӀе кхочуш а, орбитан сихалла лахъялара иза афелий тӀе кхочуш а. Оцу шина меттаххьер хьалхарниг (къилбера къилбаседе) шеран заманаш хийцаялар бахьан ду.

Дуьне афелийх чекхдолу июль бутт болалуш хенахь. Таккха иза доьдуш Малхана 152 млн км гена долу. Дуьне перигелийх чекхдолу январехь. Цул тӀеха иза тӀедоьду Малхана 147 млн км улле. Оцу шина терахь юккъехь Малхан диаметр хийцало 3 %. Афелийн а, перигелийн а геналла башхал 5 млн км хилар бахьнехь афелийхь Дуьненна 7 % йовхо кезга кхоча. Цундела аьхкенаш къилбаседе дуьненан эхигехь жимма шило ю, амма Ӏанош жимма йовха ю къилбера дуьненан эхигехьчулла.

Малхан ю чӀогӀа мисарболтана майда. Оцу майдин ницкъ даимна хийцалуш бу. ХӀора 11 шарахь цьуна хьажор хийцало Малхан максимум болуш хенахь. Оцу мисарболат майдан хицами дукха тӀехьонаш ю. Оца тӀехьонех Малхан жигаралла олу. ТӀехьонашна юкъа йогӀуш ю Малхан таммагӀаш а, Малхан эккхарш а, Малх мохан хийцабалар а, и. к. д. Дуьненан тӀехь Малхан жигаралла бахьнехь хуьлу мисарболатан дарц а, Къилбаседанан нур дагар а. Цара вон Ӏаткъам бо зӀенан а, электроэнергетикина а, са долчу хӀумнашна а (корта лаза бокху, хьал талхадо). Схьахетарехь Малхан жигараллас доккха дакъа лецна Малхан система кхоллалуш а, кхиуш а. Иштта а Малхо боккха Ӏаткъам бо Дуьне атмосферан хӀоттаме.

Малх кхозлугӀа тӀаьхьена къона седа бу эчигий доккха дакъа долуш. И бохург ду Малх кхоллабелла хьалхара а, шозлугӀа а тӀаьхьена седарчех бухадисинчунах.

ХӀинцалера компьютер моделица юстина Малх болу хан ю 4,57 млрд шо гергга.

Малх санна беза седа баха беза 10 млрд шаран герга. Цундела Малх шен дахаран юккъе кхаьчна..

ХӀокху хенахь Малхан тӀумехь йодуш ю водородах гелий хуьлуш термоядерни реакци. ХӀора секундехь Малхан тӀумехь 4 млн тонн хӀумахь зӀенаре нуцкъалла а, нейтрино а хуьлу.

Малхо шен водородан ягорг мел йойа иза бохло, цуьна серло сов йола. Кхиа 1,1 млрд шо делча Малх хӀинцачул 11 % сирла хирабу. Малхан серло сов ялар бахьнехь Дуьне тӀех довха хирду цу тӀехь хӀинцлерачунах дахар хила. Амма хӀордаш чохь дахар диса мега. Иштта дахар диса мега полюсашна уллехь. Пенсильвани университетан профессор Дж. Кастингс хьадийцарехь
, Малхан серлао совъялла Дуьненан тӀера дахар дӀадала мега Малх цӀен гигант мур тӀекхачали, 1 млрд шо даьлча.

Цул тӀехьа Малхо 3 млрд шарахь дисин водород дагорду. Кхиа 700 млн шарахь субгигантан муре кхочурду. Оцу хенахь Малхан диаметр 1,6-2,3-за боккху хирбу, цуьна йовхо лахлур ю 4900 Kельвин кхаччалц.

Схьахетарехь цу хенахь шорлушдолу Малхан тӀоьхулу чкъорнеш таханлера Дуьненна орбите тӀекхочурду. Талламаш гойту Малха шен 28 % йозалла яйалера Дуьне Малхан генара орбите тӀедераду. Цундела Малхан тӀоьхула чкъорнаш Дуьненах тӀекхочурдац.

Амма 2008 шарахь бина талламаш гойту Дуьне схьахетарехь дӀахьулдира хирдар Малхан чкъораца зӀе хилар бахьнехь. Деррига Дуьне Малхо дӀа цу хулдехь а, ДуьнентӀера деррига хих Ӏа хира ю, Дуьненан атмосфера онда Малхан мохо дӀайоккхура ю.

Оцу мурехь Малх леттира бу 10 млн шо герг. ТӀакха цуьна тӀум 100 млн. К йохъеллчултӀехь гелийн эккхар хир ю. Йолалура ю гелийх кислород а, углерод а хуьлуш термоядерни реакци.

Шена керла нуьцкъала хьост карийча Малх жимлурбу 9,5 R☉ кхаччалц. 110 млн шо даьлча Малхан тӀера гелий дӀаера ю. ТӀаккха Малх юха а бестара бу, юха а иза цӀен гигант хира бу. Оцу мурехь Малхан тӀех онда эккхарш хира ю, цуьна серло хӀинцлера чулла 5200 сов ераю. Иза хирду йисина гелий термоядерни реакцехь дакъа лаца доладалар бахьнехь. Оцу хьолахь Малхо 20 млн шо доккхура ду.

Малхан йозалла тоьуш яц тӀехкерла седа хилла эккха. ЦӀе гигант мур чехкбелча йовхон яттаялар бахьнеь цуьна тоьхлара чкъор дӀадераду. Оцу чкъорах хира ю планетан дохк. Оцу дохкан юкъахь хира ю Малхах йисна кӀай буйдол — Дуьненан барамехь чӀогӀа еза а, йовха а объект. Дуьххьара дӀа оцу будол тӀехулле йовхо хира ю 120 000 К. Цуьна серло хира ю 3500 Малхан серло, амма масийтта млрд шарахь иза шеллур а ю, кхоллалур а ю. Оцу тайпа дахаран цикл ю массо а жима а, юккъерачу барамехь беза болчу а седарчий.

Термоядерни реакциш йолу 150—175 эзар км радиус йолу Малхан юкъехь (Малх радиусан 20-25 %) Малхан тӀум олу. Малхан тӀумехь хӀуман юкъалла 150 000 кг/м³ ю (150-за хин дуькъалла сов, Дуьненахь массарелла деза осмий боху металлал 6,6-за сов. Малхан тӀумехь 14 млн К йовха ю. SOHO аьлла космосан аппарато яийтина информацис гайтина Малхан тӀум Малхан чкъоралла дуккха а сиха хьийзар.

Малхан тӀум чохь йодуш ю протон-протонан термоядерни реакци. Иза йодуш еа протонах цхьаъ гелий-4 атом хуьлу. ХӀора секундехь Малх хӀуман 4,26 млн тоннех серло хуьлу. Амма иза вуно къезга ду Малхан йозалле хьажча — 2 тонн.

ТӀуман тайп-тайпан дакъош бокхуш болу нуьцкъалла Малхан юккъе кхаччалц болу некъе хьаьжна бу. Нисса юккъехь иза бу, теорис ма дийцара, 276,5 Вт/м³. Иштта адаман чухоаме (0,05 м³) кхочу 285 Ккал/дийнахь (1192 кДж/дийнахь). Иза ду иттуза сов адаман дегӀо йоккхучу йовхонал къезга. Дина Малхо йоккхуш йолу декъан йовхо кхиа бӀоза кӀезга ю. Цундела Малхан ягорг (водород) масийтта милиард шаран тоьа.

ТӀум — Малхан тӀехь цхьаъ бен йоцу меттиг ю термоядерни реакцех нуьцкъалла а, йовхо а йоккхуш. Дисин Малхан дакъа оцу йовхоно дохдеш ду. И ериг нуьцкъала а, йовхо а Малха массо а чкъорах чекхйолу тоьхлара чкъотӀе кхаччалц. Малхан тоьхлара и йовхо а, серло а дӀасайоду.

Маьлхан суьрташ:




#Article 76: Газа (дийнат) (834 words)


Газа (), Авст (1 шо кхаьчна газа) — еса маӀа йолу доьзалан  кепара шалго берг йолу дийнатан тайпанан бахаман дийнат.

Газа — дуьххьара карадерзинчех цхьа хьайба ду. Карадерзийна Гергара Малхбалехь, 9 эзар шо гергга хьалха. Газа схьаяьлла акха , уьш тахана а хаало Эгейн хӀорд чуьра грекийн гӀайренаш тӀийра, Жимачу Азе, Эрмалойн акъаре тӀе кхаччалц, Хьалхарчу Азера Юккъера Азе кхаччалц.

Хан бӀенашкара эзар шере кхаччалц йолу, 83 шира гезарийн (51 геноман юкъалацарца) шира кепийн, ДНК митохондриалан а, хӀоьънан а рогӀан секвенированис, ширачу кепашкахь гучуяьккхира митохондриалан гаплотоба A, B, C, D, G. Акха гезарийн палеолитийн кепаш кхета деккъа хьалха дӀахиллачу T (гучуяьккхина акха капридехь, малхбузакавказан хьехехь) а, F (гучуяьккхина безоаран божан а, кӀеззига йолчу сицилин гезарийн а) а тевнех. Кхин а тӀаьхьара постнеолитийн кепашкахь митохондриалан A гаплотоба хуьлу алсама ериг дерриг дуьненахь. Караерзорах йоьзна 2 ген, гучуяьлла гезарийн уггаре кӀезиг а 7200 - 8100 шо хьалха, тӀекхетта лакхарчу лестаме кхаччалц митохондриалан A гаплотоба яржарца цхьаьна.

Дукхаха йолчу гезарийн а, бежалойн а маж хуьлу, ткъа дегӀан тӀехь нийса тӀаргӀа бу. Цуьнан бохалла а, дикалла а тайпанах дозуш ду. Масала, ангорин гезарийн тӀаргӀа беха а, чилланах тера а бу, ткъа кашмиран гезарийнаг гӀарабаьлла стомма патарца. Бос хийцало цӀена-кӀайчунна тӀийра таьӀна-боьрачунна, Ӏаьржачунна, къорзачунна тӀекхаччалц. МаӀаш бух тӀехь агӀонашкара тӀеттӀатаьӀна, тӀехьа йирзина хуьлу.

Гезарша юу буц, диттийн къуона маргӀалш, коьллаш, диттийн чкъоьраш. Цара сиха юу дукха юург, ткъа хӀума яаран юкъаметтигехь нохь доккхуш Ӏа. Кхечу нохь доккхучеран санна, йиина юург гулло зорхьан цхьаьна декъан чохь — Искиртиг чохь, цунна чохь цхьа дакъа охьийн сегӀазан авгол бо, иза охьа а Ӏаьттабой, багахь Ӏуьйшу. Газа экаме яц, таро ю кхин даьхний мацаллехь хин долчу меттигашкахь а яха. Цуо лов тӀех шелонаш а, тӀех йовхонаш а, амма тӀуналлийца уьйр яц. Уггаре дика хьелаш ду гезаршна ахъекъа кӀошташкахь, масала, Теркан, Невран, Шелковскан кӀошташ.

Газана дукха хӀума оьшуш дац, тоам бо чӀогӀа гӀийла дожийлех а. Гезарий дика хьалайовлу, кхин даьхний ца дажалочехь а ежа уьш. Еха 9—10 шарахь, уггаре дукха 17 шарахь еха; бахамехь лелоран юккъера барам 7—8 шо.

Оре лацар хуьлу шарахь цкъа, цхьа бож тоьу 30—50 газа йолчу жен. 21—23 кӀиранах лаьттачу пхораллил тӀаьхьа, дукха хьолахь, ши буьхьиг йо, делахь а кӀезиг ца хуьлу меттигаш алсама йина а (пхеанга кхаччалц). Уьш дуьнен тӀейовлу са а гуш, дика кхиина тӀаргӀанан чкъор а долуш, масех сахьт даьлча аьрха кхийсало.

ТӀаьхьарчу археологин хаамашца, гезарий бахаме ерзийна 11 зар гергга шо хьалха. Доместикацин регион — Гергара Малхбале, Хьалхара Ази. Цу тӀе караерзор хилла цхьаьна хенахь Гергарчу Малхбузен кхаа регионехь — малхбузен, малхбален, къилба, вовшенца дозуш а доцуш. Кхин тӀаьха, мах леор кхиачи а, регионехь бахархой лелар а бахьнехь, оцу кхаа тайпана гезаршна юкъара башхаллаш дӀаевлла. ХӀоьънан геноман анализо чӀагӀдо, тахана бахамехь лелон гезарийн цхьа да ца хилар, таханлера дийнатийн орамехь лаьтта кхоъ ширачу заман газа. Хьалха анализ яьккхира акхачеран, шира гезарийн популяцин талламо гучудаьккхина, уьш 47 эзар шо хьалха къаьстина хилар. Талламаша гучудаьккхира, доместикации неолитан муьрера тайп-тайпана адамийн популяцеш йина хилар. Ширачу гезарийн генетикера башхаллаш нисса юкъаметтиг йолуш хуьлу, оцу хенахь Гергарчу Малхбалехь баьхначу ахархойн генетикца, уьш бекъабелла шина генна — анатолин а, иранан а.

ХӀинцалера тайпанан европин гезарий генетикица гергара ю Малхбуза Гергара Малхбален неолитан заманан гезарийн. Малхбален Азера хӀинцалера гезарийн генетика Хьеначу лаьттан эха беттан малхбузера ширачу гезарийн популяцех ю. ХӀокху заманан африкан гезарий уггаре гергара ю гезарийн къилба шира генетикин асанан — Левант.

Гезарийн акха да — маж йолу я безоаран бож — муфлон ехачу областашкахь еха. Акха, ахкаршкахь карийна безоаран божан а, неолитан муьрера карийна гезарийн а даьӀахкийн геноман дика талам боьдучу хенахь, карийна план хӀоттош йина селекцин хьесапаш, оцу хьесапашца дийнаташ хоржура тӀаьхьарчу хьесапашца — дегӀ даккхар, метаболизм, пигментаци, репродукци, шуралла.

Тайпанан юкъадогӀу ялх бухара тайпа:

Оьздангаллин коннотацийн оьшуш хилира гезарийн амалш, масала, тӀахъаьлла хилар, кхоссаялар, харцхьаралла, хаа гӀертар, шен амале хилар, летар. Гезан кхоссаяларца доьзна авиаторийн говзаллин жаргон, «газа яла», цуо гойту зиеделла воцучу пилото кема охьадоссош кхоссадалийтар. Синтемзаллийца — тардо царех бераш (масала «хӀай газа яьӀ»), ткъа ингалсан маттахь kid (буьхьиг) дашах синоним хилла «бер» дешан. ХӀил долчу гезан амалех дуьйцу оьрсийн халкъан туьйрано «Коза-дереза» (Газа-гуьзалг). «Газа» кунья чӀогӀа новкъа хетийташ ю, иза йоьхку сийдоцуш хиларца,  сийсазаллийца, ямартлонца. Жоьлкашна юкъахь цуо билгалвоккху набахтин администрацица лечкъа а ца деш болх беш верг, кхин а яздо, XX бӀешеран 30-50 шерашкахь иштта олура партал гомосексуализмхочух (юха котамаш ала долийра царех»).

Зударшна юкъахь чӀогӀа даьржина ду кица «Безам дера — газа а еза», цигахь «газа» дешан маьӀна ду сий доцу, боьха хӀума. Оцу маьӀнийца догӀу «берриг божарий — гезарий».

Фразеологизм «Мукъаяьллачу гезан вотанча», билгалвоккху билгала хӀума а ца лелош, миска веха стаг, схьадаьлла оьрсийн XIX бӀешерера буьнан ламасташца, цигахь дукха хьолахь жухарг ловзура газан туьтмӀаьжигца, ткъа хьовса нах кхойкхура вотанчо (дукха хьолахь — къиенбелла мукъа баьхна тӀеман музыканташ).

Газанца уьйр ю Украинехь оьрсашна йолу «кацап» этнофолизм, иза схьадолу бессарабин аларх «как цап» (цап,  — бож) — оьрсех иштта олура, цара можмаш лелон дера. Кхечу версица и термин схьайолу туркойн «kasap» — «хасапхо», иза юьхьанца ала долийра XVI—XVII бӀешерашкара оьрсийн гӀашлойх, доьзна дара цара лелочу оцу хенан герзах — диг кепарчу бердыш бахьнехь.

Газа йиллина цхьацца пачхьалкхийн а, регионийн а, гӀалийн а хӀосташна тӀехь.




#Article 77: Котам (2684 words)


Котам () — уггаре дукха а, даьржина а карадерзийна олхазар ду, иза ю караерзийна кеп банкиван джунглин котаман. ТӀома йолу гӀо а, гена а ца йоьду. Караерзоран ехачу исторехь адамо даьхна дукха бес-бесара котамийн тайпанаш. Котамаш ду уггаре пайденчарех а, шен сурсаталлехь дика а, карадерзийна олхазарш. Кхоба уьш жижигна а, хӀоьашна а, цул сов, пелаг а, мас а.

Караерзийна котамаш схьаевлла лору Азех ехачу акха банкиван котамех (Gallus gallus). Банкиван, я цӀиен, джунглин котам йоцуш тӀилдагийн котамийн (Gallus)  тайпана юкъа йогӀу кхин а кхоъ кеп: сира джунглин котам (G. sonneratii), цейлонан джунглин котам (G. lafayettei), баьццара джунглин котам (G. varius). Оцу тайпанан акха векалш еха ХӀиндин, ХӀиндоцийн, Къилба Цийн, ХӀинданезин, Филиппинийн мехкашкахь.

Шен белхашкахь Дарвин Чарлз тӀетийжина хьалхара тешаллаш, гойтура котамаш караерзоран хан вайн эрал 2000 шо хьалха ХӀинди йолчохь. Гуттара тӀаьхьарчу талламхоша чӀагӀдора, иза хила тарло вайн эрал 3200 шо гергга хьалха, кхин хьалха а кхечу Азин регионехь. Тахана гулйина дукха факташ, тешалла деш йолу котамаш караерзоран кхин а шира истори хиларех — вайн эрал 6000 -8000 шо хьалха — Къилба-Малхбален Азехь а, Цийхь а. Митохондриалан ДНК талламаш гайтина, таханлерачу котамийн дай караберзийна вайн эрал 3500 шо гергга хьалха азин регионехь. Цул сов, митохондриалан ДНК анализо гайтина кхоъ гергара гаплотоба хилар карадерзийначу олхазарийн: гаплотоба Е (дуьненахь яьржина дукхах йолу караерзийна котамаш), гаплотоба D (яьржина Тийна океанан кӀоштехь), гаплотоба В (Къилба-Малхбален Азехь).

Шира Мисрахь котамаш яхкар юкъадаьлла вайн эрал 1,5 эзар шо хьалха Тутанхамонан маьлхан каш чохь (вайн эрал 1350 шо хьалха). Вайн эрал 900—800 шо хьалха дуьххьара котамаш гучуевлла Эфиопехь. Мисрара Буто гӀалара котаман кӀорнийн даьӀахкаш ю вайн эрал 685—525 шераш хьалхара КӀеззиг хьалха котамаш гучуевлла Гергара Малхбалехь. Желтойчу уьш кхаьчна антикан мур болабелчи, ткъа цигара яьржина ерриг Европехула. Афинехь Диоген Синопскийс  котам тилийна, Платона адамах шина кога тӀиера месаш йоцург, аьлла чӀагӀдича.

Инжил чохь хьахайо ЯхӀудехь Понтий Пилатан заманахь котамаш лелор (Ӏийса пайхӀамара  аьлла Петран, цуо кхузза дин дуьтара ду бӀоргӀал кхайкхале — ). «Суьрташ долу юьззина гӀараяьлла йолу Библин Энциклопедин» тӀехь (1891) оцу чоьтан иштта хаам битина:

Котам, боргӀал — бахаман девзаш долу олхазар ду. Ӏийса пайхӀамаран  заманахь котамаш чӀогӀа даьржина олхазарш дара ЯхӀудехь, иза хаъал гуш ду Инжийлан чохь. Цигара схьа хӀоа Керла Весетехь гойту даар санна (). Петр Делах къаьстачу хенахь боргӀал кхайкхаран тешалла до берриг Инжил яздинчара (, , , , ). БоргӀал кхайкхарца буьйса йоларан билгало хилар массарна а хууш гӀуллакх дара (). Тевна хиина котаман шен кӀорнешна дика нана а, Ӏу а хиларан къаьсташ йолу амал гойту Ӏийса пайхӀамара  Иерусалиман хьажийна долу шен дешнашкахь: «Иерусалим, Иерусалим… массазза лиира суна цхьаьнатоха хьан бераш, олхазаро шена тӀемаш кӀела гулдеш санна, ткъа шуна ца лиира» (—).

Дуьненахь ю дукха тайпана котамаш, тайп-тайпана кепара, , лелоран башхаллашца а, агӀонашца а. ХӀора тайпанан шен беса хӀоа хуьлу, масала: кӀайн, мокха, баьццара, айсина, цӀиен). Таханлерачу заманахь зӀакардаьни лелоран европан стандарташца 180 гергга котамийн тайпа ду. Амма дерриг Дуьненан тӀехь уьш кхин а дукха ду.

Бахаман агӀора хьаьжчи, шен коьрта сурсатийн амалашца тайпанаш декъало ишттачу коьрта тобанашна:

Оцу агӀонийн тайпанийн хуьлу конституционалан а, экстерьеран а башхаллаш. ХӀоьийн котамаш — кегийра,сиха яккхий хуьлу, сиха кхуьу. Жижиган-хӀоьийн тайпана котамаш яккхийро йо, дилха дика кхиина, кхуьу мелла меллаша. Цул сов, хьалха билгалдахара тайпанаш, экаме доцуш, тевна хууш, дегӀ доккхуш, деза долуш.

Хьалхе дуьйна девза хӀоьийн тайпа:

Баккхий зӀакардаьхний бахамаш кхуллучу заманахь (1920-гӀа — 1930-гӀа шераш) олхазарийн тайпанашна классификации ян йолийра хьесапашца; масала, М. Ф. Ивановс кховдийра олхазарийн тайпанашна географин хьесапан чот еш классификаци яр.

Дукхаха долу хьалхалера котамийн тайпанийн, леггорн йоцург, ладамалла дайра таханлерачу яккхий масштабашкахь хӀоаш даран хьолашкахь. Кегийчу доларчу бахамашкахь иза а, цхьадолу кхин а тевна ца доккху тайпанашна яккхий меттигаш еза йолаяла, Ӏаьнна йовха чоь а еза. Царех дукхах йолчара шеран 10 баттахь хӀоьаш доху. Шарахь цхьаьна котамо даьхна кхочу 250 а, сов а; алсама доху хӀоаш бӀаьста а, аьхка а.

Промышленностан зӀакардаьхний лелорехь, оцунна юкъахь жижиган промышленность а, хӀоаш дар а ду, лелайо гибридан а, котамийн кроссаш а. Цуьнца цхьаьна котамийн дика хӀу даккхаран белхан коьрта Ӏалашо ю башха хӀоьаш дахаран а, жижиган а асанаш яхар, гибридан хӀоьаш доху котамаш а, бройлераш а яхархьама церан хӀу иэдан магар зиер.

Котамаш 1,5 - 5 кг хуьлу тайпане хьаьжжина. Боьршанаш еза хуьлу стечарал: юкъара башхалла 1 кг кхочу. Цул сов, хуьлу буйдолан тайпанаш — 500 г тӀиера 1,2 кг кхаччалц.

Котамий чӀогӀа билгала ю сте-боьршаллин диморфизм. Боьршанаш къаьста стечарех уггаре хьалха къегина месашца, уьш дика къаьста дехачу семсачу цӀоган а, лаг а тӀехь. БоргӀалийн коган лахарчу декъехь кхуьу даьӀахкаш — тӀехьапӀелгаш. Котаман а, боргӀалан а коьрта тӀехь хуьлу дика къаьсташ маж а, тӀилдиг а. Уьш терморегуляцин меженаш ю, цӀий чкъоьре дӀахьажо таро ло. Дукха хьолахь боргӀалан тӀилдиг йоккха хуьлу котамчул. ТӀилдигаш хуьлу: гӀанкепара (масех церг ийолуш), ровзанкепара, чкъоьргкепара, кхечу кепара а. КӀорнийн дика къаста ца ло тӀилдиг а, маж а, уьш дегӀан басахь хуьлу. ЗӀок кӀеззиг хьевзина ю. ЗӀокан а, когийн а бос дукхаха долчу тайпанийн тера бу: можа, кӀайн-ровзанан, Ӏаьржа, кхин а. Месийн бос тайп-тайпана бу.

Дукхаха йолу котамаша йолаяла тоам бо жимачу меттигах. Котамаш, халачу хенан хӀоттамна экаме ца хиларна, Ӏаьнан доккхаха долу дакъа доккху баннашкахь а, божалашкахь а. Промышленностан зӀакардаьхний лелоран хьолашкахь котамаш лелайо яккхийчу гӀишлош чохь (цӀенкъахь я цӀелиг чохь).

Котамашна юкъахь каннибализм хуьлуш меттиг а йогӀу, нагахь хаа гӀерта олхазаро зӀок етта йолаяхь кхечу котаман чов, ткъа кхин а бун тӀех юьзина хиларна стресс хилчи, церан даарехь белокаш, метионин, цхьацца микроэлементаш (масала, саьнгал) тоьуш ца хилчи. Промышленностан зӀакардаьхний лелорехь иштта хӀума ца хилийта Ӏалашо йолуш (каннибализм, зӀакарш еттар), хӀоъ дика баийтархьама а зӀакарш хедайо (⅔ лакхара а, ⅓ лахара а дакъош). И болх (дебикировани) лазаме бу котамашна, хӀунда аьлчи церан зӀок чохь юткъа Нервийн чеккхенаш ю.

ХӀусаман котаман иттех озан хаам бу. Орцан хаамо билггала къаьставо хӀаваан а, лаьттан а мостагӀ. ХӀаваан орцан хаам — еха цахедда къекъар, ткъа шолгӀаниг — хиедаш къекъар.

КӀорнис, хӀоан чохь доллушехь, схьадала масех де диссинчк хенахь озаца хабар дуьйцу, иттех кепара хаамца, тевнахь йолчу котамца, масала:

Котамо доггаха доккху бедан а, гӀезан а тевна.

Котаман потакан хӀоттамца, цуо буу хӀоъ, хила беза кӀезгачу барамехь а, сих-сиха бууш а. Котамаш хӀуъа а юу: цара дуу кегийра хӀуш, буц, гӀаш, нӀаьний, сагалматаш, кегийра букъа даьӀахк ерш.

ЦӀерачу бахамехь котамийн коьрта даар тайп-тайпана кепара ялташ ду, царех сула, мукх, ал дуга, хинджбуц уггар дика дуу. Уьш котамашна дао мега могашаллин новкъа а доцуш, тӀе а йогӀуш гуттаренна а. Котамаш сих-сиха латта охку яккхий сагалматаш, нӀаьвцицигаш, хӀуш лоьхуш. ХӀоъ тӀе кӀеззиг барам буц, дийнатех дина даар (хьалха, масала, говр жижиг, якъийна чхьаьвриг тухуш хилла), котамаш яжош ца хилчи, пайден ю: цуо хӀоаш дахар тӀетуху. Деккъа беца даар (аьхкенан юьххьехь, хӀуш кхиале) я алсама жижиг тоьхна хӀоо (из ало цхьаболчу котамаш лелочара) организм гӀелйо, ишттачу котамийн хӀоа пайден дац тевна даккха. Муьлхха а хӀоъ балахь а котамашна гӀум а, кегийра тӀулгаш а дала деза, алсама кира кхеттадерш. Тарло, цара потак чуьрчарна херонаш еш хилар, таккха юург ахьа атта хуьлу, цхьа дакъа даша а деший, хӀоан чкъуьйриган а, дегӀан даьӀахкашна а доьду. Революцин хьалхара Россехь (1917 шо кхачале) котамашна юурган магош дара тайп-тайпана демех куьйга дина хьокхамаш, бод хьакхабора шурийн тӀехь думца, амма иза юкъа ца делира (механа деза дара).

Яккхий тайпана котамашна оьшу хӀоъ, юккъерачул кӀезиг а, кӀезиг а барамера. Гуттаренна цхьа норма хӀотто йиш яц (Ӏай аьхка паргӀатонехьчул алсама); юккъера барам 85 г ялта цхьаьна коьртана тоьуш хилар лору. Ӏай хӀоъ шозза ло: Ӏуьйрана а, сарахь а, аьхка цкъа ло. Тайп-тайпана хӀоъ болчара сих-сиха яайо, цундела котамаш экама а, схьайоьхуш хуьлу, юста а йо.

Промышленностан хьолашкахь котамашна баабо башха хӀоъ, тӀе белок а, ялта а тухуш. Рацион юкъа туху 2—3 кепара  ялта — хьаьжкӀаш, мукх, кхин дӀа а. 65—70 % бекъа хӀоъ, даххаш  (8—12 %), бекъа дийнатех баьккхина хӀоъ — чӀеран а, жижиган-даьӀахкан а дама (3—5 %), екъа дрожжеш (1—3 %), жӀовнеш, бецан дама, минералан хӀоъ а, витаминаш а. ЗӀакардаьхний кхиина долчу мехкашкахь, тайп-тайпана хенара котамашна хӀоъиэбаран промышленносто арахоьцу кийчча юьззина рожан комбинации йина хӀоъ.

Хьалха еза тайпана котамаш (брама, кохинхин) лелош цхьаьна боргӀална тоуьйтура 15 - 20 котам, яйн а, партала хьуьнаралла а долчу котамашна — 30 - 50, ткъа наггахь 100 кхаччалц а. Оре лаца уггаре дика хан лорура 1 шо. ХӀоьаш дахар долалора январехь; мартехь довха денош даьхкича иза тӀекхетара, цахеддаш а дора; уггаре алсама хуьлура апрелехь, майхь, июнехь; совцура тила йолаелчи. Шеш 20 - 50 хӀоа даьккхича котамаш тевна ховшу. Бена чу дуьллура 10 - 15 хӀоа, котаме хьожжий. Котам тевнахь Ӏа кхаа кӀирнах. Тевна ца доккху тайпана котамаш лелош, ткъа кхин а шортта кӀонеш дохучу баккхий бахамашкахь а, тевнара котамаш аьттонца хуьйцура инкубаторца.

ХӀинца сте-боьршаллин дакъа дикачу хӀун котамашна юкъахь — цхьа боргӀал 8—12 котаман. Котамаш сиха кхиаралла (дуьххьара хӀоа даран хан) — 5—6 бутт. Тилар дикачу котамийн лаьтта 2—3 кӀирнах, гӀуочеран — ши бутт сов. Тилар чекхдаьлчи, хӀоаш даха йолало, нагахь дика даош кхобуш ялахь. Котамийн таро ю хӀоьаш даха 10 шарахь. Промышленностан бахамашкахь экономикан пайден ду котамаш хӀоьаш доху хьалхара шарахь лелаяр, хӀунда аьлчи хӀоьаш дахар хенаца охьадолу 10—15 % шарахь; дика хӀу лелочу бахамашкахь — 2—3 шарахь, кхин тӀе 2—3-гӀа шарахь юьту лакхара сурсаталлин олхазар бен ца дуьту. Дикачу хӀун жӀуга лаьтта 55—60 % кегийрачарех, 30—35 % ши шо долчарех, 10 % кхо шо долчарех. БоргӀалаш лелайо ши шо кхаччалц, уггаре мехалнаш — кхаа шарахь.

Даа хӀоьашна котамаш боргӀал йоцуш а лело мегар ду, хӀунда аьлчи котамаша пхьарданза хӀоьаш доху. Котаман хӀоа дан боргӀалан пхьардар оьшуш а дац, ткъа котамийн лакхара хӀоьаш дахаран селекцино таро ло, котамашкара дуккха а пхьарданза дааран хӀоьаш даха дерриг шарахь а. Цул сов, ехачу селекцин жамӀашца дукхаха йолу котамийн тевнахааран инстинкт гӀийла ю. ХӀоьийн инкубаци а, кӀорнеш дахар а инкубаторашкахь леладо. КӀорнин эмбрионан кхиаран мур 21 дийнахь-буса хуьлу. КӀорнеш даха пайден долу хӀора котамера хӀоьэх масех иттаннашкахь кӀорнеш дахало.

ЦӀера бахамехь схьадевлла кӀорнеш ненаца дуьту йовхачу гӀишло чохь; цхьа кӀира даьлчи, нагахь йовха ялахь, арадоху. КӀорнешна массанхьа а ло тайп-тайпана токхе хӀоъ: кхехкийна дохийна хӀоьаш, Ӏевнан, цӀиен дуган, дуган хударш, кхин а. КӀорнийн берриг кхиаран мур, уьш кхиина довллалц боькъу шина декъе: 1) схьадовларгара 3 бетте кхаччалц а, 2) 3 беттера 6 бетте кхаччалц а. Хьалхарчу декъехь хуьлу хьалхара, ткъа тӀаьхьарчу — шолгӀа месаш йовлар. Цу декъашка хьожжий хуьйцу хӀоъ а. Кхуьучу кӀорнешна, церан организм чӀагӀъяларе а, кхиаре хьаьжжина чон меттана месаш йовлу, ткъа хьорзамах даьӀахкаш хуьлу (1-ра дакъа), тӀаьхь-тӀаьхьа лагӀбан беза кӀеда хӀоъ, иза хийца беза декъа я Ӏа тоьхна ялтанца тӀе даьӀахкийн дама а тухуш. ТӀаккха, чо месашца хийцабелчи (2-гӀа дакъа), царна ло декъа эран доцу ялта.

Ялх бутт кхочучу хенахь юккъера (барамца а, кхиина даларца а) кӀорнин хуьлу дика кхиина дегӀан даьӀахкаш а, месаш а, лору кхиина яьлла котам. Гуьйрана буьйлало харжа. Дикачех дакъа (йоккхаллийца а, могашаллийца а, кхиарца а) юьту хӀудоло, йиснарш кечйо яйа я хьалха юстайо. Хьалха цхьацца мехкашкахь, дукхах дерг Ингалсехь а, Америкехь а, юсто билгалъяьхна боргӀалш йоӀура. 

Хьалхарчу хенахь юстош лелабора юстаяле хьалха луш хилла болу ялтан сортан хӀоъ, амма алсама даман кепара, кӀезиг я дукха коча бод а хьакхабой. Юстош йоккха роль лелайора шуро а, дуьмо а; хьалхарчо жижиган ховхалла а, кӀайлла а лора, шолгӀачо гӀо дора сиха юстийта. Аьхка котамаш юстайора шина кӀирнах. ГӀийла котамаш хьалха баабора бекъа хӀоъ, тӀаккха уьш ховшайора юсторан бенаш чу, царна чохь котамаш меттаха ца йовлалора, цундела уьш юстор сиха хуьлура. Юьхьанца котамаша сутараллийца тӀеетталора кӀедачу хӀоъна, амма ястарца аппетит тоян тайп-тайпана чамбийриш яайора, я нуьцкъала тӀуьна хӀоъ харданган чубуттура иза юззалц, я чутоттура бедан авголаш. Юстийна котамаш 3,6 кг кхочура.

Котамаш уггаре а чӀогӀа дуьненахь даьржина бахаман олхазар ду: 2003 шарахь церан популяции хилира 24 млрд корта. Котамаш лелоро йоккха роль ловзийна ца Ӏа зӀаькарадаьхни лелорехь, берриг юьртабахамехь а ладаме ю уьш, цара ло даалуш, дораха дааран сурсаташ (жижиг а, хӀоьаш а), ткъа иштта мас, мехала удобрени (боьхалаш). Котамийн хӀоьаш а, жижиг а промышленностан бух тӀехь дархьама йина яккхий зӀакардаьхнилелоран  фабрикаш а, леррина зӀакардаьхнийлелоран бахамаш.

Революцел хьалхарчу Россехь Москохахь а, Пиетарбухехь а, Ӏай динчу керлачу хӀоьэх дика махлучехь, хӀоьаш ден тайпанаш кӀезиг лелайора: уггаре пайден яра Ӏай бен хӀоьаш ца доху, готта меттигехь кхаба мега котамаш (плимутрок, , виандот, брама, кохинхин). Ӏа чекхдаьлчи уьш йохкара я жижиган, я тевна ховшо, церан мах мартехь, апрелехь кхочура 5 соьме. ХӀоьаш дохкар а, котамаш хӀоьашна лелор а Россехь шо шере мел дели даьржара.

Нагахь хӀоьашна муьлхха а дегӀ долу котам магахь (масала, яй куц долу гамбурган, цхьаьна агӀора, еза партал брама а, кохинхинка а, вукха агӀора), жижиган магара дегӀ долу котамаш. Оцу Ӏалашонна лелайора жижиган котамаш, кхечарех къаьста коьрта башхалла — башха йолу некхан даьӀахк, иза бахьнехь накха шуьйра а, буьззина а, арагӀоьртина а хуьлу. Ишттачу накхан тӀехь алсама жижиг кхуьу (жижиган котамийн и жижиг мехала лорура), кхечу тайпана котамийн накхан тӀехьчулла. Жижиган котамашна юкъара ю евза кхаа тайпана котамаш: , , ; цул сов, флешан а, лета а тайпа. ТӀаьххьара шиъ кхиар сиха ца хуьлу. Жижиган тайпана котамийн кӀорнийн 4 бутт хан йолуш 2,7 кг йозалла хуьлу, чӀогӀа пайден дара дусто, лакхара мехах дохка а лора уьш.

Ярославлан губернера Ростов гӀалан уллехь хӀора шарахь сентябрера февраль кхаччалц ахархоша юстайора 100 эзар гергга боргӀалаш а, котамаш а. Цхьаьна котамера шарахь юккъера барам кхочура: 12—20 кӀорни, 60—80 (муьлххачу котамера, муьлххачу хьолехь лелийча а) тӀиера 200 (дикачу хӀун котамо) хӀоьъне кхаччалц, кхаа сортан 0,3 кг месаш, 6,3 кг боьхалш.

Жижиган тобанаш хуьлу экаме, хала лов климатан хьолийн халонаш; алсама лара дукха кӀорнеш. Цундела царна оьшура дика Ӏуналла, дика токхе юург. Дийцина кхачам бацарех гена бовла хьовсура жижиган котамийн кхечу онда оцучу котамашца хӀу иэдеш, уьш ю плимутрок, орпингтон, виандот, лангшан. Дагардина тайпанаш къастало хӀу даккхарца, лекха, онда хуьлу, дика хӀоьаш доху, готта меттигехь юстало, шеш тевна доккху. Оцу хьолаш кхетадора церан шуьйра яржар. Дика тевна доккху аьлла евзаш яра брама а, кохинхинка а, яккхий ю аьлла — брама, кохинхинка, лангшан, доркинг, флешь.

Паччахьан Россехь котамийн коьрта масса лелайора ахархоша. И котамаш яра гӀочу хӀух лелайора чӀогӀа атта. Аьхке дӀаяллалц уьш йожура нӀаьний лехьош, асаран бецийн хӀуш лехьош, гурахь бен ца лора ялта оьшучу барамехь. Ӏай царна лора боьха ялта, дуьйраш, наггахь Ӏаьнарх яьхна кегаш. Оьрсийн котамаш лоха а, яйн а яра: котам — 1,4 кг, боргӀал — 2 кг. Уьш лара мегар дацара жижиган тайпана, хӀунда аьлчи, гӀуо лелаярна церан онда, декъа жижиг хуьлура. Цара кӀезиг хӀоьаш дохура: тӀаьхьа а дохура, шарахь 70 хӀоа бен ца доккхура. Юсто а пайден яцара акха хиларна, кегийра яра, жижиг дика дацара. Тойина оьрсийн котам, хӀу иэдина яьккхина, яра 2,3 кг, хӀоьаш дика дохура, ткъа кхин а лора дика гибридаш хӀу иэдича дикачу хӀух йолчу гамбурган а, лета а тайпанашца,  а, малайн а.

ХӀусаман котамаш а, боргӀалаш а оьрсийн оьздангаллин ладаме элемент ю, лелайо фольклорехь, оьрсийн туьйранашкахь, литературан кхолламашкахь, уьш цигахь коьрта турпалш ю («Къорза котам», «БоргӀал — дешийн тӀилдиг», А. С. Пушкинан «Дешийн боргӀалах туьйра», кхин а), кицанашкахь («КӀорнеш гурахь дагардо», «КӀорнеш котам ца Ӏамайо», «БоргӀал кхайкхина — ткъа цул тӀаьхьа са а ма тасахьара», «Котам олхазар а дац — Болгари дозанал аре а яц», «Чорпан чуйоьжна боргӀал санна», «Кхаьрзина боргӀало зӀок тохалц», «Яздо — котамо когашца санна», иштта кхин а), халкъан эшаршкахь (масала, «Кхаьрзина котам»).

Котамаш а, боргӀалаш а — кхечу мехкийн а, къаьмнийн а дӀакъасто йиш йоцу оьздангаллин элемент ю. БоргӀал — Францин а, Кенин а (официалан дац) къоман олхазар ду. АЦШхь цӀиен род-айланд тайпана котам курица хаьржина Род-Айленд штатан официалан олхазаран сийлалла, ткъа айсина тайпана боргӀал () — Делавэрштатан. Котамаш я боргӀалаш сийлаллаш лерина дуккха гӀаланийн (масала, Кадзуно Японехь, Ки-Уэст АЦШхь) а, кхин эвланийн а, церан хӀосташ тӀехь ю уьш. А. Нумеровн хаамашца, хӀусаман я банкиван котамаш тӀеяьхна 16 мехкан нахарташна, ю абсолютан хьалха нахарташ тӀехь долчу олхазаршна юкъахь.

Котамаш шуьйра гайтина таханлерачу компьютеран ловзаршкахь.

Котам — уггаре яьржина лабораторин объект ю олхазаршна юкъахь, классикан а, таханлера а генетикан моделан организмех коьртачарех цхьаъ. Лелайо мутацин процессан анализан, генаш тасъяларан карташ хӀиттош, кхин дӀа а Котаман эмбрион ю классикан культуралан хьал вирусологехь.

Кариотайп: 78 хромосома (2n).

Котаман — генетикехь уггаре дика теллинчу олхазаран — ду доккхаха дакъа депонировании йина тӀаьхьадазаран Aves классехь.

Микросателлитийн а, кхечу генетикийн а маркершца талламаш бо генетикан дукхаллин, филогенетикан гергарлона,  эволюцин юкъаметтигашна, тайпанашна а, цӀера котамийн популяцешна а , Gallus тайпана чохь (царна юкъахь акха котамийн да — банкиван джунглин котам).

Геном: 1,25 пг (C-value).

Котам хилла дуьххьара олхазар а, дуьххьара хӀусаман дийнат, шена генетикан а, физикан а карташ дина, геноман рогӀан юьззина секвенировани йина (2004 шарахь). Котаман дуьххьара генетикан картан хьалхе а, иза 1930 шарахь зорба тохар а ю советийн оьрсийн Ӏилманчийн А. С. Серебровскин а, С. Г. Петровн а.




#Article 78: Эмкалш (1629 words)


Эмкалш (, ) —  доьзалера  тобанера  бухара тобанера декха дийнатийн тайпа. Уьш даккхий дийнаташ ду, дуьненан екъачу меттигехь даха Ӏемина долу — гӀум-аренашкахь, ахгӀум-аренашкахь, аренашкахь.

Эмкалш шина кепара ю:

ГӀум-аренан бахархоша лакхара мах хадабо эмкалан, цунах олу «гӀум-аренан кема».

Латинан цӀе Camelus схьаяьлла  семитийн юкъарчу меттара «гамаль» (, ).

Йоккхачу эмкалан масса — 500—800 кг, кхес йолучехь локхалла — 210 см. Цхьа дум болу эмкалан бос цӀиегӀо-сира хуьлу, ши дум болчуна — таьӀна-боьра. Мех курчавый. Эмкалш еха 40 шо гергга, Деба хан йолало 2—3 шо кхачарца. Пхоралла хуьлу 13 баттахь цхьа дум болчеран, 14 бутт — ши букъ болчеран.

Эмкалийн Ӏад санна хьевзина, деха лаг ду, кегийра гоьрго лергаш ду. Эмкалийн 38 церг ю. Лахахь — итт кхела, шиъ кӀомсар, 10 церг, лакхахь — 2 церг, 2 кӀомсар, 12 кхела. Деха месала бӀаьрган чоьша лардо церан бӀаьргаш гӀамарех, ткъа мераӀуьргаш оьшучу хенахь тӀекъовлало. Эмкалийн бӀаьрса чӀогӀа дика ду: вогӀа стаг царна го цхьа километр генара, йоьду автомобиль — 3—5 километр генара. Царна чӀогӀа дика кхета тӀуналлин хьожа, байдан хьожа я теза хи 40—60 километр генара, ткъа иштта стиглара догӀанан мархаш, догӀа догӀуче кхача сатуьйсуш оцу агӀора дӀайоьлху.

И декхаш долу дийнаташ дика лов дахаран халонаш луьра, хи доцучу меттигехь. Эмкалийн ду накхан, хьакхолган, голийн ахкаргаш. ДӀаюьжучу хенахь эмкал оцу дакъош тӀе юьжу догучу латте (70°С кхаччалц) яга ца яйта. Буькъа тӀаргӀа лерина бу дийнан йовхонах а, буьйсанан шелонах а ларъян. Эмкалийн пӀелгаш вовшашца хӀиттаделла ду дийнна цхьа айра деш
. Шуьйра ши пӀелг болу ког — гӀамарш я кегийра тӀулгаш тӀехула лелархьама ду. Эмкалашна хьацар ца долу, хьатӀ кӀезиг долу. СадоьӀуш мерӀуьргаш чуьра арайолу тӀуналла гуллало башха хебашкахь, юха бага йоьду. Эмкал дукха яхало хи доцуш, шен 40 % дегӀан йозалла йойъу цуо. Цхьана экспериментехь эмкал аьхка 8 дийнахь латтийра хи ца луш, иза 100 кг азъелира, цул тӀаьхьа цунна хи делчи, цуо 10 минотехь 103 литр хи мелира, ша яйина 100 кг меттахӀоттош. Эмкал гӀум-аренашкахь яхаран лерина цхьа хӀума — букъ тӀиера даммарчий ду, хьоналла дӀаюьллуш долу. Даммарчий ша-тайпа «тхьов» бу, эмкалан букъ маьлхан йовхонах Ӏалашбеш. Цул сов, организман ерриг хьоналла букъ тӀехь гулъяро аьтту бо йовхо дика дӀаялийта.

Эмкалаш - нохь доккху дийнаташ ю. Цара юу эмкалбуц, сагал-буц, эмкалан баӀ, саксаул. Эмкалшка дуьра хи мала ло. Эмкалш тӀуналла Ӏалашйо, хьер чуьра дакъош чохь, цундела хьогалла дика лов; амма хин коьрта хьост ду хьоналла — бӀе грамм хьоналла мустъелчи 107 грамм хи долу (кхин тӀе кӀорамуьста газ а). Цара хи маланза дуккха а хан яьллехь а, церан цӀий дукъ ца ло. Эмкалаш яхало хи доцуш шина кӀирнах, ткъа юург йоцуш цхьаьна баттахь.

Амма, шайн тамашийна хьуьнар доллушехь, акха эмкалш тахана дукха халонаш лов хи ца тоьуш. ХӀунда аьлчи гӀум-аренашкахь нах охьаховшу теза хиш долчу, ткъа акха эмкалш, чӀогӀа сема йолуш, адамашна тӀе ца йогӀу.

Эмкалш чӀогӀа дика нека до, шайна цкъа а Ӏам я хи ца гинчара а. нека деш кӀеззиг агӀора а таьӀа.

Эмкалийн яьржина цамгарш ю трипаносомоз, инфлюэнца, эхинококкоз, эмкалийн Ӏаьржа ун, ирз.

Эмкалаш кхоллар а, массашкахь яржар а хилла плиоцен чекхйолуш, плейстоцен йолалуш — оцу хенахь хьалхара эмкалан тайпанаш Paracamelus леш дӀаевлла, яккхий кепаш  юкъаевлира. ХӀинцалера эмкалаш екъа меттигашкара хьолашкахь яхаяларан меженаш (Букъ тӀиера дум, хьерано ша-кепара болхбар, шортта хи малар, иза бахьнехь дуьра даар дезар, йогӀа болар, кхин а), тарло,  эволюцехь дикка тӀаьхьа кхиина. Эмкалаш экама ца хилар бахьнехь и дийнаташ кхин буц юурш ца яхалочахь еха.

Исторел хьалхара эмкалан тайпа , яьхна миоценехь Къилбаседа Америкехь, деха лаг хилла, ткъа букъ тӀехь дуьман метта кӀеззиг тӀебаьлла букъ хилла.

Схьагарехь, хӀинцалерачарна гергара эмкалш евлла Къилбаседа Америкехь эмкал тайпанара дийнатех, цигахь яккхий аренаш саваннакепара ландшафт хилча. Циггахь кхоллаелира эмкалшна екъачу, луьрачу климатах йоларан анатомин башхаллаш. Евразин махка шира эмкалш яьхкина Беринган асанехула, схьагарехь, плиоцен чекхйолуш, плейстоцен чекхъяллалц.

Плейстоценехь Малхбуза Европан махкахь хаалора йоккха , чӀогӀа гергара йолу хӀинцалерачу шина эмкалах. Тидаме ду, дукха хан йоццуш Россехь Ростовн областехь карийна тӀехдика Ӏалашхилла оцу эмкалан туьта. ХӀинцалерачех тера, ши дум болу эмкалийн даьӀахкаш, карайора ИйдалтӀиехь, Иртышан бердаш тӀехь, Москохгуонаха.

Эмкалаш (мамонтца, тӀергӀан мармаӀаца, яккхий маӀаш йолу сайца, кхечаьрца а, цхьаьна могӀара) хилла коьртачарех цхьа векал мамонтан фауна олучу дийнатийн, и фауна хилла къилбаседа Евразехь 10—12 эз. шо хьалха тӀаьххьара бина ша дӀабаллалц. Иштта фауна заповедникехь меттахӀотторан проектан («плейстоценан парк») юкъадогӀу, кхечаьрца цхбьаьна, ши дум болу эмкалаш ялор цига.

Эмкалаш караӀамийна вайн эрал 2000 шо хьалха. Уьш уггаре онда мохь лело а, южу а дийнаташ ю уьш ехачу хьолехь. Эмкалийн уозоран ницкъ лелабо 4 - 25 шарахь, цаьрга бахьало шен йозаллех 50 % мохь. Эмкал дийнахь ягӀало 30—40 км гена йоьдуш. Эмкал беречуьнца дийнахь 100 км а йоьду, юккъера сихаллин барам 10—12 км/сахьтехь. Генарчу заманара дуьйна, антикаллера юккъера бӀешерашка кхаччалц, эмкалаш лелийна эскаршкахь, мохь а, береш а лелош, ткъа тӀеман юкъахь лелош хилла тӀеман эмкалаш тӀеман дошлошна юкъахь а, цхьацца а, дукха хьолахь мостагӀ кхеро Ӏалашо йолуш.

Россехь кхиайо цхьаьна тайпана цхьа дум болу эмкалаш — арвана, кхаа тайпана ши дум болу — гӀалмакхийн, кхазакхийн, монголийн. Уггаре мехала ю гӀалмакхийн тайпанех ерг.

Даа мега эмкалан жижиг, ткъа иштта шура, цунах до шубат, даьтта, нехчанаш. Дромадер тайпанера шарахь яьккхина шура 2000 кг кхочу (арванан 4000 кг сов хуьлу), 750 кг хуьлу бактрианийн (кхечу хаамашца, 600—800 кг). Цу тӀе шуран хьоналла 4,5 а, 5,4 процент хуьлу, ткъа юкъахь витамин C дуккха а лакхара хуьлу бежанан шурехьчул. Лакхара дикалла йолуш къастало эмкалийн тӀаргӀа (иза мехала бу уьстагӀчул), цуьнца 85 % пухӀ хуьлу. Цхьаьна бактрианан 5—10 кг пухӀ лоргу, 2—4 кг дромадеран. Эмкал лоргу бӀаьста.

Эмкалаш яьржина гӀум-аренан а, екъачу аренийн а зонехь, уьш ца яхало тӀуьна климат йолчу а, лаьмнийн а меттигашкахь. КараӀамийначу кепара Ширачу Дуьненан ший а тайпа эмкалаш яьржина Азин а, Африкан а областашкахь. Дромадераш хуьлу къилбаседа Африкехь 1° къилба шоралле кхаччалц, Ӏаьрбийн ахгӀайрен тӀехь а, Юккъера Азехь а. XIX бӀешарахь уьш чуялийна хилла Австрале, цигахь дика йоьлла меттигерчу климатан хьолех, тахана церан барам кхаьчна 50 эзаре. Бактрианаш яьржина Жимачу Азера Маньчжуре кхаччалц. Дуьненах ерриг 19 миллион гергга эмкал ю, царех 14,5 миллион еха Африкехь. Цхьаьна Сомалихь уьш 7 миллион ю, ткъа луларчу Суданехь — 3,3 миллион.

Дромадеран акха кепан хӀу дайна, хетарехь, вайн эра долалу. Цуьнан уггаре хила тарло даймохк Ӏаьрбийн ахгӀайре ю, амма къевллина къастийна дац иза, хиллий теша церан дай дромадеран акха кеп я юкъара да бактрианца.

Н. М. Пржевальскийс шен азин экспедицехь дуьххьара гучуяьккхина акха ши дум болу хаптагайгӀеран эмкалаш хилар, хилар тардолуьйтуш дара, амма къовсаме а дара. Бактрианан акха популяцеш хӀинци а ю Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀоштахь а, Монголехь а, цигахь кхаа вовшех къаьстинчу популяцешкахь еха эзар гергга эмкал. Вайн заманахь хьовсу, акха ши дум болу эмкалаш Якутера плейстоценан паркан климатах йоларан, хаттаре.

Юккъера Азехь еха ши дум болу эмкал  караӀамийна адамаша чӀогӀа генарчу заманахь, амма акха бактрианийн нилха реманаш тахана а хаало гӀум-аренашкахь Монголехь а, Малхбуза Цийчохь а, цигахь уьш балахьогуш ю мала хи ца тоарна, хӀунда аьлчи, адамо гӀум-аре караерзош дӀалоцу дӀадиллина хин хьосташ. Бахаман ши дум болу эмкалаш лелайо коьртаниг Кхазакхстанехь а, Монголехь а, лелайо уьш дромедараш лелочу Ӏалашонна. Шен цӀе бактриан схьаяьлла Юккъерачу Азера ширачу областах Бактрия, иза цигахь тарло, дуьххьара караерзийна.

Акха бактрианаш хаъал кегийра ю цӀахь кхобучарал, ткъа церан кегийра ира бохь болу даммарчий бекъна дикка шуьйрачу нуьйро; хӀусаман бактрианийн даккхий даммарчий дукха хьолахь тӀекелакхаьтна хуьлу, царна юкъахь кӀезиг меттиг ю. Йозаллийца хӀусаман бактрианаш ледара ца хуьлу дромедарел.

Акха цхьа дум болу эмкалаш  хӀокху заманахь ца йисина. Австралин юккъерчу кӀошташкахь ган тарло акхаевлла, хьалха цига чуяьхьна цхьа дум болу эмкалаш, уьш тӀехь терго а йоцуш дебаш ю ладаме доза тохаран факторш йоцуш. Ширачу дуьненан шуьйрачу йокъалла а, йовхо а йолчу мехкашкахь дромедараш ю ладаме бахаман дийнаташ, цара лелайо дукха функцеш, дуьненан къаьмнийн оьздангаллехь ладаме роль.

Хила тарло яха таро йолу хьалхарчу чкъоьрера цхьаъ а, шиъ а дум болу эмкалийн гибридаш, царех олу «нараш».

Аштаркхнен областера Ахтубинск гӀалахь, В. И. Ленинан цӀарах йолчу майданахь хӀоттийна шина эмкалан Машкин а, Мишкин а иэс, уьш гӀуллакхехь хилла йоккха тоьпан командиран сержант Нестеров Григорийн тӀеман чоьтехь яккхий тоьпаш ийзош, уьш евлла дуьххьарлерачарех Рейхсканцелярин агӀора.

Эмкалан мохь химл — йозаллин барам лелош хилла бусалба мехкашкахь. Химлан барам тайп-тайпанчу мехкашкахь чӀогӀа къаьсташ хилла, химлан юкъара барам 250 кг гергга хилла.

Эмкалан сурт ду цхьацца гӀалийн а, регионийн а хӀосташна а, байракхашна а тӀаьхь, амма эмкал геральдикан фигура яц. Эмкал — сийлалла а, эмблема а ю Азин а, Ӏаьрбийчоьнан а, паччахьан Ӏедалан, дахаран ницкъан, собараллин сийлалла. Азин мехкашкахь цуо гайтина ца Ӏа паччахьалла, лакхара схьавалар, амма гойту куралла а, сонталла а. Эмкал лелийна Исетан провинцин хӀост тӀехь, дӀаяьккхина 1781 шарахь.

ХӀинца эмкал лелайо Челябинскан (цхьа дум болу, делахь а маса дум бу билггала хууш дац — тӀебоьттина мохь бу) а Челябинскан областан а (ши дум берг) хӀост а, байракх а тӀехь. 1830 шеран «Российн империн законийн буьззинчу гуламехь» иза иштта кхетийна: «Мохь боьттина эмкалан маьӀна ду, оцу гӀала дукха сурсаташ дар». Иштта, эмкал гойтура йохк-эцар, ткъа оцу хенахь гӀала цуьнца ехаш хилла.

Эмкал иштта Эритрейн хӀост тӀехь ю.

Эмкалан таро ю шен дум чуьра мохь мустъеш цунах хи даккха аьлла шуьйра ойла ю яьржина. Цуьнан агӀончаш тӀетовжу фактан, организмехь 10 грамм мохь мустъелчи кхоллало 10,7 миллилитр хи. ГӀум-аренашка арайолучу эмкалан букъ, масала, 40 кила хуьлу, тӀаккха мохь мустъелчи цуо доккху 43 литр гергга хи. Дикка хи ду иза-м. Амма кхин гучудолу: Нагахь иштта атта хилчи, тӀаккха кхин дийнаташ стенна ца яхало гӀум-аренашкахь? Мохь массеран а ма ю. Гучудаьлла, мохь мустъялийта дукха кислород дезар, ткъа иза хилийта дийнато сиха садаӀа деза. ХӀора са моссазза доккху пехаш чу декъа гӀум-аренан хӀаваъ догӀу, иза дӀадоьду организмера дуьззина тӀуьна. Иза бахьнехь мохьо цхьан кепара гӀо ца до хи латторна, эмкалан букъ пхьегӀа яц хинна. Иза лаьтта мохьан хьесех, шена чохь гулйо энергин ресурс беххачу муьрехь юург ца хилахь аьлла, юург кӀезиг хилчи букъ хаъал жимло. Амма цуьнца цхьаьна мохь юкъара хи долу, ткъа иза сацо лакхахь йийцинчу дийнатан организман башхаллаш таро йо.

Кхин сов бакъ долуш дац хи цхьабосса эмкалан дилхахула декъалуш хетар. Нагахь иштта хилчи, эмкалан организмера дуьхан барам лахара хир бара кхечу дийнатехьчул. Амма хӀинца хаийтина иза бакъ доций.




#Article 79: Мелардой (111 words)


Мелардой — нохчийн тайп. Тайпан векалш тайт-тайпанчу гаплотобанашкара бу J1, G2, L2, R2. Цуо гойту уьш цхьаьна дех бевлла ца хилар, ткъа тайпанан цӀе схьабевллачу эвланах яьлла хилар. Бекъало гаранашка: Асухин  (L2), Саламгир (R2), ТӀурло (G2), которые были вызваны чеченцами для водворения у себя порядка.

Йоккхачу АтагӀехь ваьхна, лераме волу къурайшин Сайдахмедов Катин дика хаара мелардой тайпанан истори. Советийн Ӏедалан муьрехь дукха нах гулбелира Олхазаран кӀотарахь стаг вуьтийтуш. Цигахь вара лераме Кати а. Нохчаша цуьнан сий деш, лерамбеш дов дерзийтира. Цуьнга хаттар делира мелардойн тайпанах. Цуо жоп делира, уьш схьабевлла Ӏаьрбойчуьра, девзаш долчу тайпах. Оцу къамелан тешаш хилира Дочу-Борзой эвлара бахархой Джабраилов Султан а, Дамазов Муса а. Султан хӀинца а веха Дочу-Борзойхь.




#Article 80: Аьккхий (404 words)


А́ьккий () — дуккха а долчу нохчийн тайпанех цхьаъ. Тукхумашна юкъа ца догӀу. Синмехаллин юкъ, тайпанан эвла ю Аьккха. Аьккийн доза ду гӀалгӀашца, цорошца, пхийшца, Кей-Махкаца, Мержаца, Ялхарца, Галайн-ЧӀожца. Пхейн-Махках уьш къастабо Булой-Лам дукъо. Бларамберган хаамашца аьккхий 6000 стаг вара. Церан 23 эвла хилла. Коьртаниг тайп охьахиина Нохчийчоьнан къилбаседа-малхбуза декъехь, Теркйистехь.

Аьккхий олу Ӏовхойх а, амма дуьххьал дӀа гергарлонийн зӀенаш царна юкъахь яц. И юкъараллаш кхоллаелла вовшех йозуш йоцуш, тайп-тайпанчу хьолашкахь. Буьйцу Аьккхий охьахевшина хилла Гихан аьрру ген Осу-хин хьостехь.

Аьккхий тайпана наха еллачу ДНК тесташа гайтина уьш J1 а, L3 а гаплотобанера хилар

Аьккхий 1944 шо кхаччалц бехара Осу-хин майданахь (Гиха) лакхенашкахь, масала, ГаланчӀожан кӀоштара Акха-Басс, Аьккха, Ялхара, кхин а. Нохчий махках баьхначул тӀаьхьа юхабирзича, хьалха баьхна кӀошт охьаховшар Ӏедало дихкира, аьккхий охьахевшира Нохчийчоьнан малхбузан аренашка.

XX бӀешо долалуш Аьккха веана хилла волчу оьрсийн талламхочо дуьйцу:  Аьккий, гӀалгӀайх къаьсташ, чӀогӀа жигара дакъа лецира Кавказан тӀамехь, юкъахь бара Къилбаседа-Кавказан имаматан.

Аьккхийн дукха бӀевнаш хӀаллакйира яккхийн тоьпашца оьрсийн эскарша, ткъа дийна йисинарш лелхийтира. Российн Ӏилманча-кавказӀаморхочо, этнографа, этнолога, бакъоӀаморхочо, юриста Б. Далгата яздо цунах лаьцна: .

Кавказан тӀом чекхбаьлчи аьккхий а, мержой а Нохчийчоьнан дозан арахьа хилира. Амма, 1866 шарахь, хьукматан омарца, аьккхий а, мержой а ГӀалгӀайг гуонах дӀа а къастийна Органан гуон юкъатуьйхира, «Органан гуон бахархошца цхьаьна тайпана хиларна, ткъа кхин а, шайн бахаран меттигца урхаллин центран герга хиларна а.

Аьккхаша сагатдора гӀалгӀайн, даиман а девнехь бара цаьрца.

Инарла-лейтенант, ТӀеман-топографин гӀуллакхан директор, КУ Коьрта штабан ТӀеман-топографин декъан урхалча – тӀеман топографийн Корпусан хьаькам волчу Бларамберг Ивана, аьккхех лаьцна яздеш олура царех Ахи, цуьнан хаамашца аьккхаша ломан атагӀашкахь беха, царна хи дуьллу Лакхарчу Гихан геннийн хи дуьллу. Уьш маьрша бу, царна тӀехь урхалла до хоржуш болчу къаноша. Бларамберг Иванан тидамашца аьккхий майра бу, лулахошна къола деш а бу.

Аьккхийн лаьмнаш тӀехь маьӀ-маьӀӀехь коллаш ю. Аьккхийн эвланаш атагӀи чухула а, охьа басеш йолчу акъареш тӀехула а яьржина ю, иза бахьнехь уьш ларйина ю цӀеххьана тӀелатарх. ТӀаккха а церан мохк иштта лаьмнаш долуш бац, гуонахьара тайпанийн санна; церан шортта дежийлаш ду. Аьхка Аьккхахь дикка йовха хуьлу, цара дӀалаьцнарш Кавказан лекха лаьмнийн атагӀаш йоллушехь, лулахоша дӀало аьккхашка дажо шайн даьхний оцу шеран заманахь.

Церан коьрта бахам — уьстагӀий, церан даккхий жаш ду, ткъа иштта аьккхийн дукха маӀаш йолу даьхний а, говраш а ю. Латто кӀезиг кӀа а, сос, борц ло, бахархой кхаббал тоьу. Аьккхаша мах лелабо галайшца — шайн малхбален лулахошца, цаьрца шайн ялта а лой туьха хуьйцура аьккхаша.

Турпалчу аьккхийн кешнаш – дӀатесна кешнаш долу меттиг Гихчун йисттехь.




#Article 81: ГӀургӀаз (170 words)


ГӀургӀаз — оьрсаша Лебедь олу. Иза шина-кхаа тайпана ю. Уггаре йоккхачу гIургIезан юххехьара зIок можа ю. Къоначийн гIургIезан зIакарш цIечу басахь хуьлу.

ГӀургӀезах оьрсаша «Лебедь» олу.

ГӀургӀаз шина-кхаа тайпана ю. Юххехьара зӀок можа ю уггаре а йоккхачу гӀургӀезан. Къоначийн зӀакарш цӀечу басахь хуьлу. Тундран Ӏаьмнашкахь хуьлу уьш. ДӀай-схьай йоьлхучу хенахь хӀорднашкахь а хуьлу. Баннаш шишша цхьана къастина до. ХӀоьаш ма баттахь до 4-6. Жимма можа бос бетталуш къайн хуьлу хӀоьаш. Хина бухахула ца лела иза. Кортий, гӀортий хи буха оьхуьйту цо. ТӀемашца гӀаьттина йоьдуш гӀорта хьалха дӀаяхйо. Екар хаза ду цуьнан «гангго… ганг-го» бохуш. Ӏаламехь кӀезиг ю уьш. Цундела царна таллар дихкина.

ЦӀиэн зӀок йолу гӀургӀаз. Цуьнан зӀакаран бухехьа Ӏаьржа маӀа ю. Можа зӀаг ерш санна кӀезиг ю уьш а. Хин берда йистошца эрзалахь до цара хӀоьаш. Тойна май бутт чекхболлуш доккха 6-8 хӀоа до цхьаммо. ТӀемаш жимма хьала а айдой, хаза саттийна латтайо цо гӀорта. ЗӀок нисса охьаерзийна латтайо. Аз гӀоргӀа ду, йиш — хаьлчи санна. Хи буха кхийдаш ежа иза. Хин соьналлаш а цхьацца садолу хӀуманаш а йоу цара.




#Article 82: Дарта (173 words)


Дарта — ( en. Grote trap, Otis tarda ) — доккха олхазар ду иза. Корта а, гIорта а овкъаран басахь ю цуьнан. Букъ хьаьрса бу, пурхалхьаша Iаьржа сизаш - тIедарчий а долуш. ЧукIело сира ю, тIемаш кIай ду Iаьржачу месийн йист а йолуш. Боьршачу тодакхан лог кIел Iаьржа мас ю.

Дарташ хин тогIешкахь а, буц-аренашкахь а, хьаннийн йистошкахь а хуьлуш ю. Адамаш кIезиг лелачу меттехь до цара баннаш, жимма лаьттах кIаг а боккхий, буха хIума а ца юьллуш. Тойна апрель баттахь доккху. ХIоа шиъ я кхоъ до тодакъо. Баьццара бос а болуш, Iаьржа тIедарчий а долуш хуьлу цуьнан хIоьаш. Тойна доккхачу хенахь нIаьна юххехь ца соцу. Тойнахь Iеш йолу тодакх шен басца бецех дIаоьй хуьлу. Цундела адамийн а, акхаройн бIаьрг тIе ца кхуьу цунна. КIорнеш кхианчул тIаьхьа гIеранашца хуьлу тодакхаш. Лаьттара хьала гIовттар хала ду церан. ГIевттина евллачул тIаьхьа йовдар чехка ду. Генна хьалий, охьий кхочуьйтуш ластабо цара тIам. ХIаваэхь могIа бой ца йоьлху уьш. Даар соьналлаш а, садолу хIумнаш а, бецан хIу а ду. Уьш Iаламехь кIезиг йолу дела, царна таллар дихкина.




#Article 83: Мокха хин олхазар (124 words)


Мокха хин олхазар — (en. Burhinus oedicnemus ). Кхин цхьа тайпа а ду хин олхазар, даккхийра можа бIаьргаш а долуш, гIамаран басахь къорза букъ а болуш, можа зIок а йолуш. Оьрсаша Авдотка олу цунах. И олхазар деддачу заманчохь гучу а йолуш цхьацца гучу а йолуш цхьацца кIайн моха ю тIемаш тIехь. Хиш, Iаьмнаш долчу меттехь хуьлуш ду и олхазар. Бен гIамарлахь а, тIулган жагIи тIехь а бо цо, буха хIума а ца тосуш, жимма кIаг а боккхий. Цуьнан бен атта карош бац, я жагIи а гIамарлахь а гуш а ца хуьлу. Ца хууш, тIе ког баккха а тарло цуьнан хIоьашна. Тойна апрель баттахь доккху 2-3 кIорни хуьлу цуьнан. Стен - боьршан шишша цхьана хуьлу уьш. Гурахь гIеранаш йо. Тар-ли-и... тар-ли-и, бохуш хуьлу цуьнан декар.




#Article 84: Ингалсан мотт (3007 words)


Ингалсан мотт () — мотт ингалшойн бу.

  

Англи́йский язы́к () — язык англичан (официалан мотт Англии), жителей США (официалан мотт тридцати одного штата), один из двух официальных языков Ирландии, Канады и Мальты, официалан мотт Австралии, Новой Зеландии. Используется в качестве официального в некоторых государствах Азии (Индия, Пакистан и др.) и Африки. Говорящих на английском языке в лингвистике называют англофонами; особенно этот термин распространён в Канаде (в том числе в политическом контексте).

Относится к германским языкам индоевропейской семьи языков. Число носителей (английский — родной) — около 410 млн, говорящих (включая второй язык) — около 1 млрд человек (2007). Один из шести официальных и рабочих языков ООН.

В морфологии языка преобладают аналитические формы выражения грамматического значения. Порядок слов в предложении в основном строгий. В лексике около 70 % слов — заимствованные. Письменность на основе латинского алфавита существует с VII века (в раннем Средневековье использовались добавочные буквы, но они вышли из употребления). В орфографии значительное место занимают традиционные написания.

Английский язык является важнейшим языком международного общения, торговли, сотрудничества и бизнеса, что объясняется колониальной политикой Британской империи в XIX веке и мировым влиянием Соединенных Штатов Америки в настоящее время.

Английский алфавит содержит 26 букв.

Передача англоязычных имён и названий в русском тексте определяется довольно сложной системой правил, компромиссных между фонетической и орфографической системами, подробнее см. в статье «Англо-русская практическая транскрипция». Множество имён и названий, однако, передаются по традиции, архаично, в частичном или полном противоречии этим правилам.

Если взять за единицу сравнения так называемое стандартное произношение английского языка в Англии, государствах Содружества и США, не учитывая особенностей современных диалектов и наречий США и Англии, можно отметить:

Одна из характернейших особенностей английского языка — короткое слово.

Результат подсчёта числа односложных слов в отрывках:

Первые вертикальные ряды — результат подсчёта всех слов, вторые — результат подсчёта, при котором повторяющиеся слова считаются за одно.

Уже из этой таблицы видно, что короткое слово в английском языке преобладает, однако есть и длинные слова, например, individualisation и даже antiestablishmentarism (самым длинным в английском языке словом считается honorificabilitudinitatibus — 27 букв). Но таких слов в языке сравнительно немного, а главное — они редко встречаются в речи. Односложные и вообще короткие слова — чаще германского происхождения, а длинные — французского и латинского. В разговорном языке, жаргоне, в стихотворной речи коротких слов больше, чем в научной прозе и публицистике.

Слова английского языка стали короче в связи с двумя процессами, один из которых, полностью охвативший язык, — это отпадение окончаний. Этот процесс превратил синтетический древнеанглийский язык в почти чисто аналитический новоанглийский. Разительным примером подобных сокращений может служить древнее готское слово «habaidedeima», сопоставленное с имеющим то же значение английским словом «had» — «имел». Другой процесс захватывает только часть лексики английского языка — это приобретение заимствованными словами более сильного германского ударения. При этом слова сокращаются, как описано ниже.

Исчезновение флексии неизбежно привело к установлению твёрдого порядка слов в предложении. Нарушение этого порядка, так называемая инверсия, встречается в английском языке (кроме вопросительных оборотов, которые обычны) реже, чем в родственных ему германских языках. Если, например, в немецком языке инвертированное предложение лишь меняет логическое ударение в нём, то в английском инверсия придаёт предложению более эмоциональное звучание.

Твёрдый порядок слов, приобретающий, как и в других аналитических языках, синтаксическое значение, делает возможным, и даже порой необходимым, уничтожение формально-звуковых различий между частями речи: «she prefers to name him by his name» — «она предпочитает называть его по имени». В первом случае «[to] name» — глагол «называть», а во втором «name» — существительное со значением «имя».

Характерные случаи:

В английском языке глаголы подразделяются:

Каждый глагол имеет четыре основные формы:

У правильных глаголов все четыре основные формы образуются строго по правилам: II и III — с помощью добавления к инфинитиву окончания -ed, IV — с помощью добавления к инфинитиву окончания -ing. У неправильных глаголов IV форма образуется по тому же правилу, что и у правильных. Образование II и III форм каждого конкретного неправильного глагола не подчиняется каким-либо определённым правилам и поэтому их необходимо уточнять по словарю.

Глаголы to be — «быть», to have — «иметь», to do — «делать» параллельно со смысловым значением могут быть вспомогательными, теряя при этом своё первоначальное смысловое значение. Как и у всех глаголов в английском языке, у этих вспомогательных глаголов тоже есть четыре основные формы:

Вспомогательный глагол to be участвует в образовании 2-й и 4-й групп времён действительного залога, а также форм страдательного залога.

Вспомогательный глагол to have участвует в образовании 3-й и 4-й групп времён действительного залога.

Вспомогательный глагол to do служит для образования вопросительной и отрицательной форм предложений.

Для правильного образования 2-й и 3-й групп времён действительного залога с помощью to be и to have важно знать порядок изменения этих двух вспомогательных глаголов по временам временной группы Indefinite (то есть 1-й, см. ниже) и лицам:

Для правильного образования 4-й группы времён действительного залога важно знать порядок изменения вспомогательного глагола to be по временам временной группы Perfect (то есть 3-й, см. ниже) и лицам.

Для правильного образования всех трёх временных групп страдательного залога (см. ниже) важно знать порядок изменения вспомогательного глагола to be по временам, временным группам и лицам:

Present Indefinite: I am, you are, he/she/it is; we are, you are, they are.
Past Indefinite: I was, you were, he/she/it was; we were, you were, they were.
Future Indefinite: I shall be, you will be, he/she/it will be; we shall be, you will be, they will be.

Present Continuous: I am being, you are being, he/she/it is being; we are being, you are being, they are being.
Past Continuous: I was being, you were being, he/she/it was being; we were being, you were being, they were being.

Present Perfect: I have been, you have been, he/she/it has been; we have been, you have been, they have been.
Past Perfect: I had been, you had been, he/she/it had been; we had been, you had been, they had been.
Future Perfect: I shall have been, you will have been, he/she/it will have been; we shall have been, you will have been, they will have been.

В английском предложении глагол может стоять в трёх временах ():

В действительном залоге (The Active Voice) в каждом из этих трёх времён присутствуют 4 временно-видово-модальных () группы, каждую разновидность в группе для краткости также обычно называют tense:

Любое из соответствующих 12 времён действительного залога можно образовать, зная только четыре основные формы данного смыслового глагола (I, II, III, IV). При этом используются вспомогательные глаголы to be, to have в соответствующих временах временной группы Indefinite и лицах, а также вспомогательный глагол to be в соответствующих временах временной группы Perfect и лицах (этот их порядок изменения см. выше).

Кроме того, в действительном залоге для согласования времён в сложных предложениях применяются также времена группы «будущего в прошедшем» (The Future in the Past):

Они образуются путём замены в соответствующем времени Future вспомогательного глагола shall на should, а will на would.

В страдательном залоге (The Passive Voice) в настоящем (Present) и прошедшем (Past) временах присутствуют по три временные группы:

А в будущем (Future) времени присутствуют две временные группы:

Эти времена образуются по принципу:
вспомогательный глагол to be в соответствующем времени соответствующей временной группы и лице + смысловой глагол в III форме.

Кроме того, в страдательном залоге употребляются и времена группы «будущего в прошедшем» (The Future in the Past):

Глаголы в личной форме, находясь в предложении, стоят в нём в определённом лице, числе, времени, залоге, наклонении. Они выполняют в нём роль сказуемого.

Глагол в неличной форме (Verbals) не имеет лица, числа, времени, наклонения. Такие глаголы самостоятельно не могут выступать в роли сказуемого.

Существуют три неличные формы глагола:

Любой глагол в изъявительном наклонении имеет 4 инфинитива: Indefinite Infinitive (например, to sing), Continuous Infinitive (to be singing), Perfect Infinitive (to have sung), Perfect Continuous Infinitive (to have been singing).

Герундий образуется путём добавления к инфинитиву окончания -ing. По форме он совпадает с причастием настоящего времени (Present Participle), но у них разные функции в предложении. Герундий выполняет роли существительного и глагола. Кроме простого герундия (например, singing), существует также перфектный герундий, который образуется с помощью having и III формы смыслового глагола (having sung).

Существует два вида причастия: причастие настоящего времени (Present Participle) — IV форма глагола и причастие прошедшего времени (Past Participle) — III форма глагола. Помимо образования временны́х глагольных форм (см. выше), эти два вида причастия выполняют функции прилагательного, наречия, именной части составного сказуемого, участвуют в причастных оборотах.

Модальность — грамматическая категория выражения отношения говорящего к тому, что он говорит. В английском языке 6 модальных глаголов (Modal Verbs): can (could), may (might), must, ought, should, have to. Эти глаголы не изменяются по лицам и числам, не имеют сложных временных форм, не имеют неличных форм. Они образуют отрицательную и вопросительную формы без участия вспомогательного глагола to do. Иногда функции модальных глаголов выполняют также вспомогательные глаголы shall/will и should/would, а также смысловой глагол to need. После модальных глаголов не ставится частица «to».

Фразовые глаголы () — это комбинация глагола с предлогом или наречием (или и тем, и другим одновременно), образующая неделимую семантическую единицу: give away — отдавать бесплатно, разоблачать; give back — возвращать; give up — отказываться, сдаваться.

Когда говорят, что английский язык — язык смешанный, то это не в равной мере относится к его грамматике и словарю. В грамматической структуре английского языка очень трудно отделить элементы, которыми он обязан влиянию норманно-французского диалекта, от элементов, которыми он обязан своему собственному развитию. Что касается словаря, кроме указанных уже словарных заимствований, следует указать на поток латинских, итальянских, испанских, нидерландских, арабских и других слов, хлынувших в английскую речь в эпоху Возрождения, эпоху цветущего торгового капитала. К этим иноязычным словам надо прибавить известное число слов туземных языков, вошедших в английский язык в связи с расширением колониальной мощи английского капитала: джунгли (jungle) из санскрита, каноэ (canoe) из языка индейцев, табу (taboo) из полинезийских языков и др. Английский язык обладает громадным лексическим богатством: полный словарь Уэбстера насчитывает около 425 000 слов. Это лексическое богатство по своей этимологии распределяется примерно следующим образом: слов германского происхождения — 30 %, слов латинско-французского происхождения — 55 %, слов древнегреческого, итальянского, испанского, португальского, голландского, немецкого и т. п. происхождения — 15 %. Иначе обстоит дело, если от слов, заключающихся в словаре, обратиться к словарю живому. Относительно устного словаря можно строить только предположения, для словаря же речи письменной такая работа в отношении некоторых писателей уже проведена. Общий результат для письменной речи — 85 % германских слов к общему числу слов текста. У отдельных писателей: у Чосера — 90 % германских слов, у Шекспира — 86 %, у Теннисона — 90 %. В научной прозе процент германских слов снижается до 75—80.
Но если не учитывать артикли, вспомогательные глаголы и послелоги за отдельные слова, то доля слов германского происхождения очень резко падает. В письменной речи до 25-40 %, у Шекспира до 37 %.

Орфография английского языка считается одной из самых трудных для изучения среди индоевропейских. Отражая сравнительно верно английскую речь периода Возрождения, она совершенно не соответствует современной устной речи британцев, американцев, австралийцев и других носителей языка. Большое количество слов в письменном виде включает буквы, не произносящиеся при чтении, и, наоборот, многие произносимые звуки не имеют графических эквивалентов. Так называемые «правила чтения» ограничены таким высоким процентом исключений, что теряют всякий практический смысл. Учащемуся приходится изучать написание или чтение почти каждого нового слова, в связи с чем в словарях принято указывать транскрипцию каждого слова. Известный лингвист Макс Мюллер назвал английскую орфографию «национальным бедствием».

Является одной из самых простых. Между британским английским и американским английским имеется ряд отличий и в пунктуации. Так, к примеру, при вежливой форме обращения на письме в Великобритании точка после Mr, Mrs или Dr не ставится, в отличие от США, где напишут Mr. Jaсkson вместо Mr Jaсkson. Есть также различие в форме кавычек: американцы употребляют двойной апостроф ‘‘…’’, а британцы одинарный ‘…’ и т. д.

В английском предложении, в отличие, например, от русского, твёрдый порядок слов. Это связано с тем, что английский является аналитическим языком и очень беден флексиями, а также и с тем, что довольно большой процент английских слов имеют значения разных частей речи, и поэтому конкретное значение такого слова зачастую определяется занимаемым им местом в предложении.

глагол (обычно вспомогательный) — подлежащее — смысловой глагол — второстепенные члены предложения.

Принято делить историю английского языка на следующие периоды: древнеанглийский (450—1066), среднеанглийский (1066—1500), новый английский (с 1500 до нашего времени).

Родоначальники нынешних англичан — германские племена англов, саксов и ютов, — переселились на Британские острова в середине V века. В эту эпоху их язык был близок к нижненемецкому и фризскому, но в последующем своём развитии он далеко отошёл от других германских языков. В течение древнеанглийского периода англо-саксонский язык (так многие исследователи называют древнеанглийский язык) изменяется мало, не отступая от линии развития германских языков, если не считать расширения словаря.

Переселившиеся в Великобританию англо-саксы вступили в жестокую борьбу с коренным местным бахархойм — кельтами. Это соприкосновение с кельтами почти не повлияло ни на структуру древнеанглийского языка, ни на его словарь. Не больше восьмидесяти кельтских слов сохранилось в памятниках древнеанглийского языка. Среди них:

Некоторые из этих слов прочно обосновались в языке и употребляются поныне, например: tory ‘член консервативной партии’ — по-ирландски значило ‘разбойник’, clan — племя, whisky — водка. Некоторые из этих слов стали международным достоянием, например: виски, плед, клан. Такое слабое влияние кельтского на древнеанглийский язык можно объяснить культурной слабостью кельтов по сравнению с победителями англо-саксами. Влияние римлян, владевших частью территории Британии в течение 400 лет, значительнее. Латинские слова входили в древнеанглийский язык в несколько этапов. Во-первых, часть латинизмов была воспринята германоязычным бахархойм севера континентальной Европы ещё до переселения части германцев на Британские острова. В их числе:

Ещё часть — непосредственно после переселения англо-саксов: таковы названия местностей, например:

Латинскими по происхождению оказываются и названия многих видов еды и одежды:

названия ряда культурных или используемых в хозяйстве растений:

Ещё один слой латинских слов относится к эпохе проникновения в Британию христианства. Таких слов около 150. Эти слова также глубоко вошли в язык и стали его частью наряду с коренными германскими словами. Таковы прежде всего термины, непосредственно относящиеся к церкви:

Эпоха набегов, а потом и временного завоевания Британии викингами (790—1042) даёт древнеанглийскому языку значительное количество общеупотребительных скандинавских по происхождению слов, таких как: call — называть, cast — бросать, die — умирать, take — брать, ugly — безобразный, ill — больной. Характерно и заимствование грамматических слов, например both — оба, same — тот же, they — они, their — их и др. В конце этого периода постепенно начинает проявляться процесс огромной важности — отмирание флексии. Не исключено, некоторую роль в этом сыграло фактическое двуязычие части английской территории, находившейся под датским управлением: языковое смешение привело к обычным последствиям — упрощению грамматического строя и морфологии. Характерно, что флексия начинает раньше исчезать именно на севере Британии — области «Датского права».

Следующий период в развитии английского языка охватывает время с 1066 по 1485 годы. Вторжение феодалов-норманнов в 1066 году ввело в древнеанглийский язык новый могучий лексический пласт так называемых норманизмов — слов, восходящих к норманно-французскому диалекту старофранцузского языка, на котором говорили завоеватели. Долгое время норманно-французский оставался в Англии языком церкви, управления и высших классов. Но завоеватели были слишком немногочисленны, чтобы навязать стране свой язык в неизмененном виде. Постепенно средние и мелкие землевладельцы, принадлежавшие в сравнительно большей степени к коренному населению страны — англо-саксам, приобретают большее значение. Вместо господства норманно-французского языка постепенно складывается своеобразный «языковый компромисс», результатом которого становится язык, приближающийся к тому, который мы называем английским. Но норманно-французский язык господствующего класса отступал медленно: только в 1362 году английский язык был введён в судопроизводство, в 1385 году было прекращено преподавание на норманно-французском языке, и его заменил английский язык, а с 1483 года и парламентские законы стали издаваться на английском языке. Хотя основа английского языка осталась германской, но он включил в свой состав такое огромное количество (см. ниже) старофранцузских слов, что стал языком смешанным. Процесс проникновения старофранцузских слов продолжается до конца среднеанглийского периода, но пика достигает в промежутке между 1250 и 1400 годами.

Как и следовало ожидать, к старофранцузскому восходят (за исключением исконно германских king — король, queen — королева и немногих других) подавляющее большинство слов, относящихся к управлению государством:

большинство титулов знати:

слова, относящиеся к военному делу:

термины суда:

церковные термины:

Очень показательно, что слова, имеющие отношение к торговле и промышленности, — старофранцузского происхождения, а названия простых ремёсел — германские. Пример первых: commerce — торговля, industry — промышленность, merchant — купец. Не менее показательны для истории английского языка два ряда слов, отмеченных ещё Вальтером Скоттом в его романе «Айвенго»:

названия живых животных — германские:

мясо же этих животных носит названия старофранцузские:

Грамматическое строение языка претерпевает в этот период дальнейшие изменения: именные и глагольные окончания сначала подвергаются смешению, ослабевают, а затем, к концу этого периода почти совершенно исчезают. В прилагательных появляются, наряду с простыми способами образования степеней сравнения, новые аналитические, посредством прибавления к прилагательному слов more ‘более’ и most ‘больше всего’. К концу этого периода (1400—1483) относится в стране победа над другими английскими диалектами диалекта лондонского. Этот диалект возник на основе слияния и развития южных и центральных диалектов. В фонетике происходит так называемый Великий сдвиг гласных.

В результате миграции в 1169 году части британцев на территорию ирландского графства Уэксфорд самостоятельно развивался язык йола, исчезнувший в середине XIX века.

Период последующего развития английского языка, к которому принадлежит и состояние языка современной Англии, начинается в конце XV века. С развитием книгопечатания и массовым распространением книг происходит закрепление нормативного книжного языка, фонетика и разговорный язык продолжают изменяться, постепенно отдаляясь от словарных норм. Важным этапом развития английского языка стало образование в британских колониях диаспоральных диалектов.

У английского языка множество диалектов. Их разнообразие в Великобритании значительно более велико, чем в США, где основой литературной нормы до середины XX века являлся средне-атлантический (Mid-Atlantic) диалект. С 50-х годов XX века господствующая роль в США перешла к средне-западному (Mid-Western) диалекту.

Индийский вариант английского языка является одним из крупнейших в мире по числу носителей. Он, в свою очередь, распадается на диалекты, важнейшими из которых являются:

Точное количество носителей английского и других распространённых языков назвать затруднительно. Данные в литературных источниках и в Интернете разнятся на десятки процентов вследствие разных способов подсчёта. Разные источники ставят английский язык по количеству носителей — на место в мире со второго по четвёртое. При этом, первое место с более чем двукратным отрывом всегда занимает китайский язык. Данные о количестве владеющих английским языком в качестве иностранного также разнятся: приводятся цифры от 600 миллионов до 1,2 миллиарда.

Английский язык в течение столетий был одним из самых употребительных языков на Земле. Этому способствовала колониальная политика Великобритании, особенно колонизация Северной Америки и Австралии.

После Второй мировой войны роль английского языка резко возросла. США стали одной из двух сильнейших держав в мире, а после распада СССР — фактически безальтернативным мировым лидером, в том числе и в области вооружений, науки и технологий.

Информационное пространство на английском языке, включающее периодическую и непериодическую печать, телевидение, кино, радио, библиотечные фонды, английский сектор Интернета и прочие источники, является в настоящее время беспрецедентным по объёму и содержанию. На английском языке написан огромный объём художественной и научно-технической литературы. Техническая, технологическая, патентная документация, научные публикации зачастую существуют только на английском языке или переведены на весьма ограниченное число языков. Всё это в совокупности делает английский язык важнейшим средством коммуникации в мире.




#Article 85: Ӏаьрбийн мотт (1570 words)


Ӏаьрбийн мотт (, al-luġa al-ʿarabiyya) — юкъабоьдуш бу афразийн меттан тайпан семитийн генан юкъа. Ӏаьрбийн мотт буьйцуш берш 240 млн гергга стаг ву (ненан мотт), кхиъ 50 млн стага лелош бу Ӏаьрбийн мотт шозлагӀа мотт санна. Классикан Ӏаьрбийн мотт Къуръанан мотт бу. Иза лелош бу динан гӀуллакхан. Дуьненахь 1,57 млрд стаг ву бусалба.

Йоза Iаьрбийн абатан бух тӀехь ду. ВКЪКХ Инарлин ассамблейн а, Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан (ВКЪКХ) кхечу меженийн а ялханнах официалан а, белхан а цхьаъ мотт бу. Ерриг Ӏаьрбийн пачхьалкхийн (Iиракъехь — кхурдойчуьнца цхьаьна) официалан мотт бу. Цул сов, официалан цхьа мотт бу Израилан, Чадан, Эритрейн, Джибутин, Сомалилендан, Сомалин, Коморийн ГӀайренийн.

Таханлера буьцу Ӏаьрбийн мотт бекъало 5 тобан меттан геннашна, лингвистика агӀора хьаьжчи къаьстина меттанаш ду уьш:

МагӀрибан мотт юкъабоьду малхбузан тобан, диснарш — малхбален тобан Ӏаьрбийн меттанашна а, меттан геннашна а. (Хьажа Бала «мотт я меттан га»); ГӀоле хуьлу Ӏаьрбийн мотт Ӏамочу Ӏилманехь лелош долу термин «меттан га» () леладар.

Литературан мотт (малхбузан Iаьрбийн меттан Iилманехь лелайо термин  — хӀинцалера стандартан Ӏаьрбийн мотт) — цхьаъ бу. Литературан матто хӀинцалерачу дуьненахь а, Ӏилманехь а дукхах долу хӀуманийн дошаман тӀаьхьало цхьаьнатуху, амма оццу хенахь цхьацца Ӏаьрбийн пачхьалкхашкахь чӀогӀа кӀезиг лелабо къамелехь.

Ӏаьрбийн меттан геннашна тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь чӀогӀа къастало вовшех, цкъаццӀа буьйцурш а ца кхеташ.

Фильмаш, телевидени, газеташ, кхин ерш а дукхах дерг хӀора Ӏаьрбийн пачхьалкхехь Ӏаьрбийн литературан маттахь ю.

Ислам, хьалхарчу рогӀехь, Къуръан, хилира цхьанатуху фактор юкъара литературан мотт кхиарехь. Мальтийн меттан масаллийца хаалур ю мотт кхиарехь йолу исламан роль. Мальтехь, керсталла долчехь магӀрибан меттан кепах кхиина ша болу мальтийн мотт.

Классикан Ӏаьрбийн мотт кӀезиг къаьста шира Ӏаьрбийн маттах. Дукхах долу семитийн меттанийн орамаш ду Ӏаьрбийн маттахь. Семитологехь хьалха классикан Ӏаьрбийн мотт уггаре ширачех семитийн меттанех лара тенденци хилла. Амма хан мел йолу, афроазин меттанашца дустарца, хиира, дуккха а классикан Ӏаьрбийн маттахь иштта шира а ца хиллий.

БӀешерашкахь мотт тӀехь-тӀехьа хийцало, амма иза йозанехь кӀезиг хаалора, хӀунда аьлча доца мукъа аьзнаш, Къуръан доцучехь, текстехь яз а ца до.

Классикан Ӏаьрбийн мотт тахана ненан мотт бац Iаьрбийн. Амма тахана а, хийцина дошаман хӀоттамца, иза лелабо дерриг аьлчи санна газеташкахь а, жайнашкахь а, Тунис, Марокко, кӀеззиг Алжир а дӀаяьккхичхьана, цигахь Ӏаьрбийн меттан литературан меттан роль лелайо французийн матто. Ӏилманан а, техникан а литературехь кхечу Ӏаьрбийн пачхьалкхашкахь, нагахь ца тоахь дешан ресурс лелабо ингалсан мотт.

ХӀинцалерачу Ӏаьрбийн литературан меттан дошаман хӀоттаман амалехь ду, цуьнан коьрта дакъа деккъа Ӏаьрбийн хилар. «Ӏаьрбаша лакхара мах хадабо шайн меттан дош кхолларан таронан, го бохалла а, нийсалла а дош кхолларан парадигмийн закъалт хилла долу Ӏаьрбийн литературан мотт таханлерачу юкъараллин хьоле нисбарехь. Цу тӀе билгалдаккха деза, таханлерачу номинацин процессашкахь уггаре жигара хилар жамI дина моделаш. Иштта, тӀаьхьарчу хенахь Ӏаьрбийн литературан меттан дошам хаъал юьзина  суффикс тӀе а тухуш тӀекхоьллина цӀераш бахьнехь, цуо кхуллу дериватан могӀа жамI даьккхина маьӀна долу хьолашца:  лаамалла;  динамизм, динамика;  максимализм; тоталитаризм;  — новкъарло». Дошаман хӀоттаман цхьадолу дакъа юкъарасемитийн ду, кӀеззиг дерг — кхечу меттанашкара ду, масала, дешнаш: «телевидени» — ,  докторан дарж,  секретарь,  фильм. Дерриг схьаэцна европан меттанашкара дешнаш дукха дац, цхьаъ процент гергга бен дац.

Ӏаьрбийн литературан меттан билгалдоккху диъ доккха вокабуляр кхиаран синхронан дакъа: исламал хьалхара юкъараллин-тайпанийн дошам (VII бӀешо чекхдолуш VIII долалуш); дошам шоръялар, юккъера бӀешерийн Ӏаьрбийн цивилизаци кхоллаялар а, кхиар а, къагар а бахьнехь (XII бӀешо кхаччалц); киар сацаран мур а, Ӏаьрбийн литературан мотт лелабаран диапазон лагӀъялар а бахьнехь (XIII—XVIII бӀешераш), керла мур болабалар а (XIX бӀешеран юкъ).

Шуьйра кхиина Ӏаьрбийн маттахь синоними а, дешнийн чолхаллаш, омоними а. Дош кхолларан коьрта кепаш ю: морфологин — дош кхолларан моделашца а, формулашца а, синтаксин, семантин.

Дошаман кхане чӀогӀа йоккха хиларе ца хьоьжуш, дукха хьолахь иза доза тоьхна бац, меттан селханеца тӀех буьзна а бу. Масала дац дош, нийсса догӀуш дешца къам. Оцу дешан метана леладо дош (, уммат), билгалйоккхуш хилла долу хьалха, динан контекстехь а, хӀинца «бусалбачеран юкъаралла». Дош «къомалла» (, каумиййа), схьадаьлла юьхьанцера кхерсташ лела Ӏаьрбийн дошаман юкъара къаум, цуо билгалдоккху «тайпа» дош «кхерсташ лела тайпа».

Иштта кепара иэло цхьаьна дешехь чӀогӀа шира а, чӀогӀа керла а концепцеш, кӀеззиг а хьакхалуш доцу дешнех дешнаш а хуьлуш.

Арамейн маттара а, желтойн маттара а, кхин дуккха а керла терминаш ингалсан маттара схьаэцна Ӏаьрбаша.

Фонетикан агӀора литературан Ӏаьрбийн мотт шуьйра кхиина мукъаза фонемийн системан амал йолуш бу, шен башхалла йолуш къомкъаргийн, эмфатикан, цергаш юкъара элпаш а долуш.

Грамматикийн белхашкара фонетикан дакъошкахь дуьцура я деккъа Ӏаьрбийн аьзнийн артикуляцех, я кхин а церан комбинаторан хийцамех. Боккха Ӏаткъам бина Ӏарбашна хӀиндин системан аьзнийн классификацеш. Лелайора артикуляран а, функционалан а юкъаметтигийн аьзнаш дустар. Аьзнаш юкъара юкъаметтигаш нисъярхьама Авиценнас корреляцин кхетам юкъабаьккхина. Геминацин меттигийн квалификаци йора прогрессиван а, регрессиван а контактийн ассимиляцин дуьззина жамI санна. Гойтура дакъошца а, дистанцица а йолу ассимиляци.

Теллира мукъа а, мукъаза а аьзнийн юкъаметтигаш, мукъаза дерш хийцар, метатеза, хьамза дар, элизи, дехкаран мукъаза аз кхолладалар, палатализаци, веляризаци, озан символизм.

Дукхах долчу Ӏаьрбийн мехкашкахь хӀинца боккха болхбо стандартан Ӏаьрбийн меттаца алар нисдан гӀерташ. Бух бу Къуръан дешар (Ӏар. tilāwa ). Иштта аларан хатӀ динан контекстехь бен ца леладо.

Бакъ долуш ала мегар ду, лакхараӀаьрбийн хьалхалера алар билггала хууш дац. Масала, цхьа барт бац билгалза цӀердешнашкахь чеккхе ун аларх (китабун — китаб). Шинне а вариантан аргументаш ю, ткъа ширачу куьйга яздинчу зорбанехь ца хилла мукъа аьзнаш (хьаьркаш тохар), цундела шеек а воцуш ала йиш яц иза муха доьшура.

Ӏаьрбийн йоза яздо аьтту агӀонера аьрру агӀорахьа. Кхин тӀе, Ӏаьрбийн йозанехь кхечу абаташкахь санна (латина, кириллица), даккхий элпаш дац, цундела долара цIераш а, преложенин хьалхара дош а кхин муьлхха дош санна яздо.

Хьаьркаш дохку хьовзийна кепара, аьрру агӀонера аьтту агӀорхьа.

Буха сиз хьакхаран я курсиван меттигана Ӏаьрбаша лелабо тӀехула хьокху сиз. Дош могӀан дехьадаккхар ца магадо; могӀанера есалла дӀайоккхуш элпаш озадой дахдо. Сиха яздарехь могӀана юкъа ца хоьъна дош хьаладерзадо.

Ӏаьрбийн цӀераш ламастаца нийса дӀаяздо.

Ӏаьрбийн Ӏилманчаша йоькъура грамматика синтаксисна, морфологина, фонетикна, дуккха а терго йора дошкхолларан, цунах доьзна этимологина а. Иза бахьнехь XI бӀешарахь лакхарчу тӀегӀане кхечира ораман теори. Синтаксис а, морфологи а уггаре оригиналан дакъа ду Ӏаьрбийн грамматикехь, цуьнан хьост дац я желтойн, я хӀиндин белхашкахь, уьш нисса Ӏаьрбийн маттахь специфика йолуш ду.

Синтаксисан Ӏалашо ю предложенин структуран-семантикан анализ яр. Цуьнца постулат хилла ю шина цӀеран я цӀеран а, хандешан а субъектан-предикатан юкъаметтигаш. Предложенеш екъалора кегийра/элементаран а, иерархи еш яккхийра а; предложенеш цӀеран, хандешан, латтаман — доьзна ду предложении йолалуш долчу дашах.
Къаста а дой, хӀора меженца классификаци йора предложенин чолхе дакъошна.

Морфологехь Ӏамадора меттан дакъош, церан башхаллаш, уьш кхолладаларан кепаш. Оцу юкъа дагӀара иштта хаттарш: меттан дакъош (цӀе, хандош, дакъолгаш 27 кепара), ораман структура, цӀераш а, церан дуккха а аспекташ йолу тайп-тайпана хьолашкара классификаци, хандешнаш а, шинадожаран а, кхаадожаран а цӀераш, кхечух яьлла цӀераш кхоллар, композиташ кхоллар, терахьан а, тайпан а кепаш кхоллар, деминутиваш кхоллар, дешан кеп хийцар, нагахь орамехь гӀийла мукъаза аьзнаш делахь, сацаман кепаш, кхин дӀа а. Кхуззахь дийцара масдарех дериг а.

Баккхий кхиамаш бехира фонетикехь (Халиль ибн Ахьмад; Абу Ӏали ибн Сина — Авиценна, 980—1037; Сибавейхи).

Ӏаьрбийн мотт чӀогӀа кхиина флективаллан амал йолуш бу. Семитийн а, хӀиндоевропан а меттанийн флективалла а, флективалла тера хилар а цхьаболчу меттан талламхоша доккхачу хаттаре хӀоттийна. ХӀиндоевропан меттанийн флективалла къаьстина хилам бу семитийн меттанийн флективаллах, хӀунда аьлчи таро ю кхин а чӀогӀа юкъаметтиг латто ораман флексица. Ӏаьрбийн меттана амалехь ю агглютинаци. Цхьаболчу Ӏилманчаша, масала, А. А. Реформатскийс, лору, семитийн меттанийн фузи — агглютинацин башха кеп хилар, хӀунда аьлчи семитийн дешан фузи — шен луьра формулашца йоьду процесс ю, иза Ӏаьрбийн авторшна хазахета гойтуш кхоъ элп долу орамца فعل дар маьӀна долуш, ткъа шеш фузи кхуллу мукъа аьзнаш, орамах мукъа ду. Цунах тера, амма иштта дац, семитийн боцу меттанашкахь а хаало, масала, германийн. Иштта ду, масала, дешнаш цхьааллин а, дукхаллин а терахьашкахь ингалсан маттахь: foot — feet, tooth — teeth я ингалсан харц хандешан ораман мукъа аз хийцар я немцойн маттара онда хандешан мукъа аз хийцар, амма германийн меттанашкахь дац гуттаренна а фузин формулаш лелаяр. Ӏаьрбийн меттара дукхаха долу дешнаш дуьххьарлерачу кепан тӀедалало.

Мотт буьйцучун хьекъале орам бекъа ца лахь а, орамаш бовзар пайдехь ду Ӏаьрбийн меттана оццул шуьйра делла дешан орамаш дагахь латтийта.

Ӏаьрбийн орам дукхахдерг кхаа элпан хуьлу, наггахь шиъ я диъ элп долуш, кхин а кӀезга пхиъ элп долуш; амма диъ элп долчунна бехкам хӀоттабо, цунна юкъахь цхьаъ мукъане шера мукъа аз хила деза аьлла (vox memoriae (дагахь лаьттарг):
مُرْ بِنَفْلٍ).

ГӀараваьлла волу Ӏаьрбийн меттан говзанчо С. С. Майзелас дийцарехь, таханлерачу Ӏаьрбийн литературан маттахь кхаа мукъаза элпех лаьтта орамаш 82 % дерриг а Ӏаьрбийн дешан орамашлахь.

Орам юкъахь муьлхха а мукъаза аз хила йиш яц: цхьадерш царех догӀуш ду оццу орамехь (нийсо аьлчи, оцу декъехь; хьажа лахуо: б), кхиндерш ца догӀу.

Ца догӀурш:

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

 а, 

Ӏаьрбийн ораман оцу хӀоттамо дикка аттайо тӀадамаш а доцуш йоьшучуьнан Ӏалашо; масала, яздар
 хила деза 

Дешнийн кепкхоллаялар хуьлу коьртаниг дешан чоьхьара структуран хийцаман чоьтах — чоьхьара флекси. Ӏаьрбийн орам лаьтта, дукха хьолахь, кхаа (наггахь шиъ я диъ, гуттара а кӀезга пхиъ) ораман мукъаза аьзнех (радикалех), цара трансфиксийн гӀоьнца кхуллу оцу ораман ерриг парадигма. Масала, хандешах  (яздан) «К-Т-Б» мукъаза элпаш лелош кхоллало лахара дешнаш а кепаш а:

Ӏаьрбийн маттахь кхоъ дожар ду: цӀерниг (подлежащи дожар а, цӀеран предикатив а), доланиг (урхаллин преложни дожар) и винительни (нисса дузу дожар). Доланиг дожарца кепа туху уьйр йоцу бакъо — идIофа.

Терго ян еза, дожараш гочдар الرَّفْعُ, الجَرُّ а, النَّصْبُ билламе ду, хӀунда аьлчи Ӏаьрбийн меттан доланиг а, винительни а дожарш юкъаялайо, гочйича муьлххачу йисинчу дожаршкахь хирйолу цӀераш:

قَطَعَ زَيْدٌ اَلْحَبْلَ بِالسِّكِّينِ — الجَرُّ Зейда хадийна муш уьрсаца (коьчалниг дожар).

تَكَلَّمْنَا عَنْ اَلدِّرَاسَةِ — الجَرُّ Оха дешарах лаьцна дуьйцура (предложни дожар).

قُلْ لِمُحَمَّدٍ — الجَرُّ Ала Мухьаммаде (лург дожар).

قَاوَمَ اَلشَّعْبُ اَلْمُسْتَعْمِرِينَ — اَلنَّصْبُ Халкъо къовсам латтабора колонизаторца (коьчалниг дожар).




#Article 86: Нохчийн мотт (872 words)


Нохчийн мотт () — вайнехан меттанашна юкъа богӀу мотт а, нохчийн къоман мотт а бу.

Нохчийн мотт баьржина Нохчийн Республикехь, ГӀалгӀайчохь, ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштахь, Ӏовхойн кӀоштахь, Бабаюртан кӀоштахь, Кизилюртан кӀоштахь, Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитетехь а. 2010 шарахь ларарца Россехь 1 354 705 стага буьйцуш и мотт.

Россехь нохчийн мотт шен барамца пхоьалгӀа меттехь бу (оьрсийн, ингалсан, гӀезалойн а, немцойн а меттанел тӀаьхьа). Нохчийчоьнан (оьрсийн маттаца нийсса) официалан мотт а, кхин ДегӀастанан литературан меттанех цхьа мотт а бу иза. Ӏилманчашна хетарехь, нохчийн йозанан истори шен орамашкахь дукха генара схьайогӀуш ю. Кхо-диъ эзар шо хьалха баьхначу хуррой, урарташ олучу къаьмнийн йоза туьдуш, Ӏилманчаша пайдаоьцу хӀинцалерчу вайнехан меттанех а. Ширачу урартийн, хӀинцалерчу нохчийн меттанашкахь цхьаьнайогӀуш алссам меттигаш карайо. Уьш ю лексикехь, морфологехь, синтаксисехь, дошкхолларан кепашкахь. Оцу а, кхин болчу а историн хаамашна тӀе а тевжаш, дуьненахь а шайн цӀерш евзаш болчу Ӏилманчаша билгалдаьккхина: нохчий, гӀалгӀай, бацой шех схьабевлла долу шира къам Урарту пачхьалкхерчу къаьмнийн маттаца шен мотт цхьаьнабогӀуш хилар. Цу тӀе а доьгӀна урартийн зайла туху йоза нохчийн а шира йоза ларало, боху Ӏилманчаша.

Нохчийн йоза заманан йохаллехь хийцалуш схьадеана. Историн а, идеологин а хьелашка хьаьжжина йоза гӀеллуш а, довш а хенаш яьхкина. Амма кхечу графикин бух тӀехь юха кхоллалуш хилла нохчийн йоза. Иштта Ӏилманчаша билгалдаьккхина цхьаьна хенахь ширачу нохчаша грекийн а, цул тӀаьхьа эрмалойн а графикица долу йоза лелийна хилар. Ткъа хӀинцачул XI-XII бӀешо хьалха Нохчийчохь гуьржийчуьнца догӀуш долу йоза лелла хилар а чӀагӀдо Ӏилманчаша. XV-XVI бӀешерашкахь Нохчийчу бусалбан динца цхьаьна Ӏаьрбийн йоза деъна. Нохчийчохь хьуьжарш яхка йолийна. Хьуьжаршкахь Ӏамош хилла Ӏаьрбийн йоза а, бусалбан дин а. ТӀаьхьо Ӏаьрбийн йозанах пайдаоьцуш нохчийн абат кхоьллина, нохчийн маттахь жайнаш а, кхин болу дешаран гӀирсаш а арахецна.

Нохчийн маттахь, Нохчийчохь арахоьцуш ду газеташ («Даймохк», радиогазет «Чечня Свободная (Маьрша Нохчийчоь)» кхин а) ДегӀастанехь («Нийсо-ДегӀаста»). Нохчийчохь арахоьцуш ду литературан-исбаьхьаллин журналаш «Орга» а, «Вайнах» а. Кхин а, нохчийн мотт лелабеш бу «Исламан зӀаьнарш» а, «Молодежная смена» а газеташа а, «Грозный» НПТРК а, «Путь» ТРК а, «Вайнах» ВГТРК а телеканалаша а.

Буьйцучу маттаций бен цхьа а хӀума дийца йиш яц вайн. Историх, арифметиках, литературах, грамматиках, физиках — доцца аьлча, цхьана а хӀуманах лаьцна хӀумма а ала а, дийца а адамийн таро хир яцара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.

Мотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна ю. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна ю. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а оьздангаллин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду.

Яздархочо К. Паустовскийс нийса яздина ненан маттах лаьцна дешнаш: «ХӀора стеган а шен маттаца йолчу юкъаметтиге хьаьжжина, цуьнан оьздангаллин барам къастийна ца Ӏаш, цуьнан гражданийн мехалла а кхоччуш нийса къасто мегар ду. Шен махке болу бакъ безам шен матте бацахь, маьӀна долуш бац.

Мотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…»

Мотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш юкъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Юкъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, оьздангалла а — адамашна а, юкъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.

ХӀума хааран а, хӀуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Ӏаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хӀуманах вайн болу кхетам бу. Дуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.

Ӏилманхоша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лерина, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХӀора меттанийн а тӀехь, тайп-тайпана башхаллаш ю. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана юкъадогӀуш ду ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана юкъадогӀуш нохчийн, гӀалгӀайн, кӀистойн меттанаш.

Ислам даржарца Нохчийчохь тӀечӀагӀдира Ӏаьрбийн йоза. 1862-чу шарахь, кириллица тӀехь хилла нохчийн йоза, Пётр Усларца кхоьллина. 1925-чу шарахь, и йоза латина чудиллина хилла. 1938-чу иза кириллица хийцина, хӀинцалерачу хенахь иза лелаш долу дера.

Нохчийн абат:

Морфологин система агглютинативни-флексин ю. Цуьнан ялх дожар ду.

Коьрта меттан геннаш: аренан, бух биллина литературин меттана, аьккхийн, чӀебарлойн, маьлхийн, итонкхаьллан, галанчӀожан, кӀистойн. Уьш декъало лерашка, царна юкъахь хуьлу кӀезиг башхалаш. Уггаре яккхий башхалаш ю аренан, аьккхийн, чӀебарлойн, мелла а кӀистойн (гуьржийн меттан боккхачу Ӏаткъамах доьзна) меттан геннашна юкъахь.

Аьккхийн меттан га я Ӏовхойн меттан га () — нохчийн меттан га. Меттан га лелориш беха ДегӀастанан къилбаседан декъехь. Аьккхийн (Ӏовхойн) меттан га лелориш бекъало аьккхийн а, пхьарчойн а лерашка (и лер шаройх схьадаьлла лоруш берш а бу).

Фонетикин маьлхийн меттан га литературан меттах къаьста башхаллийн масалаш: литер. сецна, маьлх. сеца; литер, лаьцна, маьлх. лаьста; литер. эцна, маьлх. иста; литер. дечиг, маьлх. дечк; литер. хьаж, маьлх. хьаьга; литер. йоьхь, маьлх. лоьхь кхин а.

Фонетикин итон-кхаьллин меттан га литературан меттах къаьста башхаллийн масалаш: литер. борц, итон-к. борс; литер. дарц, итон-к. дарс; литер. лоьху, итон-к. лиеха; литер. муохк, итон-к. муорк; литер. дуохк, итон-к. дуорк; литер. бурч, итон-к. бурш; литер. ирча, итон-к. ирша, кхин а.

ГаланчӀожан меттан генан, аьккхийн а, маьлхийн а меттанийн геннийн санна, шена чохь ду нохчийн а, гӀалгӀайн а дешнаш, иза ду нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанашна юкъара тӀай.

Нохчийн-оьрсийн цхьадолу дешнаш:

Меттан геннаш:

Дошамаш:




#Article 87: Къорза куьйра (114 words)


Къорза куьйра — (en. Accipiter nisus ), (оьрсаша Малый перепелятник олу). Къорза чукъело йолу куьйра кхокханал жима ду. Боьршачуьнан букъ овкъаран басахь бу, чукIело хьаьрса ю, пурхалхьаша кIай сизаш а долуш. ЦIога а пурхалхьа шуьйро моханаш йолуш ду. БIаьргаш можа ду цуьнан. Дахар хин тогIешкахь ду. ДIай-схьай кхелхаш а, кIезгачех а олхазар ду иза. ХIоьаш июньехь до диъ я пхиъ. ХIоьаш цIиэ тIедарчий а долуш кIайн хуьлу оцу олхазаран. Цуьнан даар кегийра олхазарш ду. Кхин цхьа тайпа а ду куьйра. Оьрсаша Перепелятник олу цунах. ТIемаш таьIначу ал басахь ду. Логера дуьйна охьа накха а чукIело а, пурхалхьа кIайн, хьаьрсан сизаш а долуш къорза ю цуьнан. Стечуьнан таьIна ал бос болуш ю. БIаьргаш можа ду.




#Article 88: Итальянийн мотт (462 words)


Итальянийн мотт (lingua italiana) — Италин официалан мотт бу.

Итальянийн матто лелайо латинан абат тӀетоьхна диакритикашца. Яьржина ю иштта диграфаш.

Элпаш c, g билгалдоху аьзнаш ,  хьалхарчу могӀанера доцучу мукъа аьзнашна хьалха (o, u, a), ткъа мукъа аьзнашна e, i уьш доьшу  а,  а. Цхьаьна «ci, gi + мукъа аз» элп i ца доьшу, ткъа билгал бен ца доккху дешар c, g аффриката сашша ( 'салам'/'Ӏие шайна' ), нагахь i уозош дацахь. Цхьаьна элпаш cie, gie хӀинцалерачу маттахь ца къаьста аларца ce, ge( а,  а). Уьш леладо цхьадолчу орамашкахь (cieco 'бӀаьрзе', хӀунда аьлча ceco 'чехийн' ду) а, зударийн родера дукхаллин терахьехь мукъа аьзнашна тӀехьа: valigia 'тӀоьрмиг', дукх. т. valigie (valige дац). Триграф sci билгалдоккху .

Аьзнаш ,  i, e хьалха хилча билгалдоккху ch, gh (дуста иштта sch ): ghiaccio 'ша' , che  'хӀу'.

h элпан шен аз дац. Иза леладо диграфашкахь ch, gh (триграфехь sch), тӀеэцначу дешнашкахь, айдардешнашкахь (ahi 'хӀун дие'), ткъа иштта, хандешан кеп билгалъяккха avere 'хила' омонимаш йолчу кхечу дешнех: ho 'сан ю' (o 'я'), hai 'хьан ю' (ai — предлоган цхьаьнатоьхна кеп a а артикль i а), ha 'цуьна ю' (a 'к'), hanno 'церан ю' (anno 'шо').

Диграфаш gl а, gn а билгалдоху палаталан сонанташ  ('лль') а,  ('нь') а. i доцург  муьлххачу мукъа озаца цхьаьна, яздар доьху триграф gli: дус. gli  ('льи') — артикль i хийцаялар, я 'цунна'; амма migliaia  ('милья́я') 'эзар'.

Элп q лела ца до qu кепара бен, цуо билгалдоккху . Шала дар qu триграф cqu санна хуьлу: acqua 'хи', nacque 'иза вина' (юкъарадаккхар: soqquadro 'низам ца хилар', biqquadro 'бекар').

Элпаш i а, u а билгалдаха тарло мукъа аьзнаш  а,  а, ткъа иштта глайдаш  а,  а. Дукха хьолах кхечу мукъа озан уллехь цуо билгалдоху глайдаш, нагахь иза уозош дацахь я юьцург суффикс -ia яцахь. И уозор йозанехь билгал ца доккху: Russia  'Росси', амма trattoria  'трактир'. Дус. capìi  'со кхетта'.

e, o элпашка билгалдахало алсамо къевлина , , алсамо къевлина а , . Нагахь царна тӀехула акутан я грависан хьаьрк ца латтахь, уьш къаста ца ло: legge 'закон' (), амма legge 'цуо йоьшу' ().

Акутан а, грависан хьаьркаш лелайо уггар хьалха, тӀехьара слог уозо езар гойтуш, цу тӀе уозо деза мукъа аз — i, u я a делахь, даиман лелайо гравис: città 'гӀала', gioventù 'къуоналла', capì 'иза кхетта'. Нагахь мукъа аз юкъара барамехь уозо дезахь, диллина хилар гойтуш лелайо гравис, ткъа къевлина гойтуш — акут: perché 'хӀунда' , tè  'чай'.

Цул сов, акут а, гравис а хьаьркаш хӀиттайо цхьайолчу юьззина уозош йолчу кепашна, уьш уозош доцу дешнийн омографех къастаялийта: dà 'цуо ло', da 'тӀиера', sì 'хӀаъ', si '-ся' (дус. кхин а è 'иза ду', e 'а').

Элп j леладо цхьа могӀа тӀеэцначу дешнашкахь а, доларчу цӀерашкахь а ламастан яздар Ӏалашдеш (дус. Juventus). Шира тексташкахь хаало j дукхаллийн терахьера цӀерийн чеккхенгахь -io: principj 'долораш' (морфологехь principi-i, дус. principio 'юьхьиг').




#Article 89: Испанхойн мотт (607 words)


Испа́нхойн я касти́лин мотт () — юккъерачу бӀешерашкахь Кастилехь кхоллабелла иберо-романан мотт. Кастилин юкъайогӀуш яра Бургос а, Ла-Риоха а, Кантабри а провинциш.

Основные правила:
ch — в кастильском читается приблизительно как твёрдое белорусское ч или польское cz; в чилийском диалекте — как мягкое русское [ч'].
ll — читается как «дж», «й» или «ль» (есть различные нац. варианты)
h — не читается никогда, однако в старом андалузском говоре [h] сохраняется.
с — перед a, o, u — как «к»; перед e, i — как «c» (Латинская Америка) или английское «th» (Испания)
z — как «c» (Латинская Америка) или английское «th» (Испания)
g — перед i и e — как русское «х», перед остальными гласными «г».
j — как русское «х», но более напряжённое.
s — как русское [c], но, как правило, с несколько отодвинутым к альвеолам языком.
x — в зависимости от слова: как русские [с], [х]. Староиспанское чтение — ш.

сочетание gu — перед e, i читается как «г», «u» не произносится (кроме написания gü);
сочетание qu — перед e, i читается как «к», «u» не произносится (кроме сочетания qü);

b и v — «фрикативный б». В начале слова и после носовых и губных согласных эти буквы обозначают смычный звук [b], по произношению соответствующий русскому «б». В остальных случаях эти буквы обозначают полусмычный звук между «б» и «в».

Ударение в испанском языке падает либо на последний слог, либо на предпоследний, если слово заканчивается на гласную или согласные n или s.

В случае исключения при письме обязательно ставится знак ударения над ударной гласной.

Ударение также указывается при необходимости разбить дифтонг: «conocía» (знал), «tenía» (имел) или для различения частей речи («cómo» (как?), «como» (как, подобно); «sé» (знаю), «se» (возвратное местоимение) и т. д.).

Структура простого предложения в испанском языке: как и во многих других языках при построении предложений используется прямой порядок слов: подлежащее, сказуемое, дополнение (например: El coche es moderno что означает: машина современная). А отрицательные предложения строятся с помощью добавления частицы «no» перед глаголом (например: El pais no es grande что означает: пачхьалкх не большая). Для построения вопросительных предложений в испанском языке используется инверсия то есть необходимо поменять местами глагол и подлежащее (например: повествовательное предложение Ésta es… (это есть…)).

В ноябре 2004 года в Росарио (Аргентина) прошёл Третий международный конгресс испанского языка, организованный испанской Королевской академией испанского языка, Институтом Сервантеса и королевской четой Испании. Конгресс, проходивший на высшем уровне, открыли король Испании Хуан Карлос I и президент Аргентины Нестор Карлос Киршнер. Большинство выступающих составили известнейшие латиноамериканские писатели.

Проблемы, обсуждавшиеся конгрессом, касались не только испанского, но и любого языка международного общения, и речь при этом шла не столько о лингвистических изменениях, сколько о политических факторах, влияющих на его судьбу.

Во-первых, как отмечали выступавшие, испанский язык всё более разобщается на уровне диалектов. Во-вторых, процесс глобализации и стремительное развитие технического прогресса упрощают язык, который всё больше рассматривается его носителями лишь как средство элементарной коммуникации, вследствие чего он лишается литературной глубины и художественного разнообразия.

В Аргентине, выбранной местом обсуждения этих проблем, отличие испанского языка от классического кастильского варианта особенно заметно. В Аргентине и Уругвае массы говорят на так называемом лунфардо (lunfardo), диалекте испанских каторжников, которых ссылали в эти края в XVII—XVIII веках. К тому же в XX веке страну захлестнула волна иммиграции из Италии (сейчас потомки итальянцев составляют половину всех жителей страны), вследствие чего язык обогатился массой итальянских заимствований, морфологически оформленных в соответствии с правилами испанского языка.

Как утверждают специалисты, в настоящее время люди одной испаноязычной нации все меньше способны понимать разговорную речь другой нации. Как заявил король Хуан Карлос, «испанский язык — это единый, но полифонический голос. Это единый голос, состоящий из множества голосов, которые в разной степени ушли от первоначальной конфигурации».

Конгресс стал также местом острой дискуссии о последствиях глобализации для испанского языка. Большинство выступавших считают, что глобализация и развитие Интернета приводят к излишнему упрощению испанского языка и засорению его англицизмами.




#Article 90: Оьрсийн мотт (2223 words)


Оьрсийн мотт () — ХӀинди-Европан гергара меттанийн славянан меттанийн малхбале славянан тобанан юкъабоьдуш бу. Иза бу дуьненах дӀасабаржаран ненан меттанаш юкъахь 8-гӀа меттахь. Меттанаш буьйцуш берш лаьрча иза бу 5-гӀе меттахь.. Оьрсийн мотт бу оьрсийн халкъан мотт, юккъера Евразехь а, Малхбале Европехь а, хьалха хилла СССР мехканашкахь а, халкъашна юкъахь буьйцуш болу мотт, ООНан белха маттах цхьаъ. Оьрсийн мотт бу массарелла а баьржина славянийн мотт а, Европехь массарелла а дукха наха ненан мотт лоруш берг а. Гочдаран дукхалин оьрсийн мотт бу дуьненахь 4-гӀа, гочдина книгашна — 7-гӀа.2013 шарахь оьрсийн мотт хилира Интернетехь массара а бержина меттанаш юкъахь 2-гӀа.

землею.

Современный русский язык (стандартный вариант, в русской традиции известный как литературный язык) сформировался примерно на рубеже XVIII—XIX веков. Из последующих изменений следует выделить реформу русского правописания 1918 года, а также менее существенные изменения 1956 года.

В русском языке используется письменность на основе русского алфавита, восходящего к кириллическому алфавиту (кириллице).

Алфавит русского языка в нынешнем виде с 33 буквами существует с 1918 года

Вокализм литературного русского языка представлен треугольной системой (треугольник Щербы) с пятью или шестью гласными фонемами (фонемы обозначаются косыми скобками / /):

Гласные различаются по степени подъёма языка и по ряду (сопряжённому с наличием или отсутствием лабиализации, то есть огубленности):

В безударных слогах русские гласные подвергаются редукции, которая вместе с влиянием окружающих согласных приводит к появлению аллофонов. Аллофоны обозначаются квадратными скобками [ ]. См. подробный список аллофонов русского языка. Особое место занимает аллофон [ə], называемый шва и возникающий в слабой безударной позиции, кроме ближайшего предударного слога, например, в словах корова [ka’rovə], собака [sa’bakə], молоко [məla’ko] и т. п.

В косых скобках показаны фонемы, в квадратных — аллофоны.

В русском наблюдается значительное разнообразие типов слогов, включая V (а), CV (да), VC (ум), CVC (год), VCC (акт), CCV (сто), CCVC (стол), CCCV (в три), CCCVC (штрих), CCCVCC (страсть) и даже в некоторых словах такие редкие типы, как CCVCCCC (графств) или CCCCVC (взгляд).

Фонологическую (смыслоразличительную) роль играет ударение (се́ло — село́), сильна фонетическая редукция безударных гласных. Положение ударения не выводится однозначно из фонетической структуры слова, при словоизменении оно является подвижным (голова́ — го́лову — голо́в). В отличие от церковнославянского (где простановка ударений распространилась по греческому образцу в ходе второго южнославянского влияния с XIV—XVI вв.), в русском языке ударение на письме не обозначается, за исключением некоторых специальных текстов (например, словарей) и случаев, где отсутствие этого знака может вызвать неоднозначность (я знаю, что́ ты читал).

Некоторые исследователи полагают, что фонетической нормой русского литературного языка является т. н. московское произношение.

В русском языке все слова принадлежат обширным грамматическим классам — частям речи. Слова, относящиеся к одной части речи, обладают:

Кроме того, слова одной части речи могут обладать словообразовательной близостью и выполнять одинаковые синтаксические функции в составе предложения. Выделяют четыре типа частей речи:

Служат для обозначения предметов, признаков, процессов и других явлений окружающей внеязыковой действительности. Такие слова обычно являются самостоятельными членами предложения, несут на себе словесное ударение и этим отличаются от служебных слов. Разграничены следующие части речи данного типа:

Кроме того, активно обсуждается вопрос о выделении в качестве самостоятельных частей речи также безлично-предикативных слов (весело, тепло, жаль), причастий (читающий, читавший) и деепричастий (читая).

Не называют явлений действительности, а указывают на отношения, существующие между этими явлениями. Они не являются самостоятельными членами предложения, обычно не имеют словесного ударения.

Выражают субъективное отношение говорящего к тому, о чём идёт речь, как строится высказывание и т. п. По мнению многих языковедов, составляют особую часть речи.

Выражают (но не называют!) чувства говорящего.

Система имени и местоимения

Русский — язык синтетического типа, для него характерна развитая система словоизменения с помощью окончаний (флексий) и приставок. Имя обладает категориями рода, одушевлённости, числа и падежа.

Морфология русского языка несколько упрощена по сравнению с праславянской. К настоящему времени русский язык фактически утратил двойственное число, старую форму звательного падежа (которая устойчиво сохраняется лишь в некоторых словах, например, Боже, Господи). С другой стороны, в современном разговорном языке иногда наблюдается новая, ограниченно употребляемая звательная форма некоторых одушевлённых существительных, образуемая усечением окончания именительного падежа -а или -я имён собственных (и некоторых нарицательных), относящихся к 1-му склонению (мам!, Юр!, дядь Петь!), реже у множественного числа 2-го склонения на -а: (ребят!). Эта форма совпадает с родительным падежом множественного числа.

Система глагола

В системе глагольных форм исчезли плюсквамперфект, аорист и супин (имперфект, представленный в древнерусских текстах, по мнению ряда исследователей, в живой восточнославянской речи отсутствовал), но развилось грамматическое противопоставление совершенного и несовершенного вида. Относительно новыми по происхождению являются аналитические формы будущего времени несовершенного вида, образованные с помощью вспомогательного глагола быть и инфинитива основного глагола (буду петь); реже в этих конструкциях употребляется глагол стать (стану петь), постепенно оттесняемый на периферию языка. Аналитическими являются и формы сослагательного наклонения, образованные с помощью форм прошедшего времени основного глагола и частицы бы. По происхождению эти формы восходят, по-видимому, к общеславянскому плюсквамперфекту.

Единица синтаксиса, употребляемая в предложении. Свойства:

Обычно с л о в о с о ч е т а н и е м называют подчинительное соединение двух или более полнозначных слов, из которых одно главное, другое — зависимое. Строение словосочетания зависит от того, какие части речи в нём соединяются; оно оформляется различными в и д а м и с в я з и (согласование, управление, примыкание).

Словосочетание, благодаря форме главного слова, может входить в другое, сложное словосочетание или в сочинительный ряд: Само место обязывало к тишине и благочинию и располагало к тихим, серьёзным мыслям (Чехов).

В словосочетании проявляются определённые отношения между главным и зависимым словами, определяющие значение члена предложения (зависимого слова): определения, дополнения, обстоятельства. Типы словосочетаний определяются по принадлежности главного слова к той или иной части речи.

Имеет две или более грамматические основы. Составляющие его простые предложения образуют смысловое, грамматическое и интонационное е д и н с т в о. Средствами связи являются интонация, союзы, союзные и указательные слова. Они не только соединяют части в сложное предложение, но и выражают грамматическое значение, то есть отношения между простыми предложениями (частями). Напр.: Утро, когда начинается этот рассказ, наступило пасмурное, но тёплое (Паустовский) — средством связи является союз когда, он имеет общее значение времени, а значение одновременности выражается формами вида и времени глаголов.

Вид сложного предложения со значением н е р а в н о з н а ч н о с т и частей. Это значение выражается подчинительными союзами и союзными словами, которые находятся в придаточном предложении. Придаточное предложение соединяется с главным двумя способами:

При наличии развитой системы флексий порядок слов в русском языке не фиксированный и может существенно варьироваться.

Пунктуация касается употребимых знаков препинания. Таковы точка (.), многоточие (…), двоеточие (:), запятая (,), точка с запятой (;), восклицательный (!) и вопросительный знаки (?), тире (-), кавычки (), скобки.

В современном русском языке существует множество лексических заимствований из церковнославянского (к ним относятся, например, такие привычные слова, как вещь, время, воздух, восторг, глагол, единый, изъять, награда, облако, общий, ответ, победа, работа, совет, сочинить, тщетный, чрезмерный и мн. др.), часть из которых сосуществует с собственно русскими дублетами, отличающимися от церковнославянских по значению или стилистически, ср. (церковнославянское слово приводится первым): власть / волость, влачить / волочить, глава / голова, гражданин / горожанин, млечный / молочный, мрак / морок, одежда / одёжа, равный / ровный, разврат / разворот, рождать / рожать, собор / сбор, страж / сторож и др. Из церковнославянского в литературный язык заимствованы и отдельные морфемы (например, глагольные приставки из-, низ-, пред- и со-) и даже отдельные грамматические формы — например, отглагольные причастия (ср. церковнославянские по происхождению причастия текущий или горящий с соответствующими им исконно русскими формами текучий и горячий, сохранившимися в современном языке в качестве прилагательных со значением постоянного свойства) или формы глаголов типа трепещет (с несвойственным собственно русским формам чередованием т/щ, ср. исконно русские хохочет или лепечет).

На лексику современного русского языка немалое влияние оказали те языки, с которыми русский (а ранее древнерусские и праславянские диалекты) длительное время контактировал. Древнейший слой заимствований — восточногерманского («готского») происхождения (это такие слова, как блюдо, буква, верблюд, гораздо, изба, князь, котёл, крест, купить, осёл, плуг, стекло, хлеб, хлев, холм, худож[ник], церковь, шлем и др.), а также немногочисленные, но важные слова, заимствованные из древних иранских языков («скифская лексика») — например, бог, рай, собака, топор (однако, следует иметь в виду, что не все эти германские и иранские этимологии считаются вполне бесспорными, например «верблюд» по версии историка Б. А. Рыбакова, слово исконно славянское, означающее «многоходящий», «многоблуждающий», а «бог» — согласно толкованию М.Фасмера — слово индоевропейского корня, родственное др.-инд. «bhagas» и др.-перс. «baga»). Германского (в основном, скандинавского) происхождения и некоторые русские личные имена, например, Глеб, Игорь, Олег, Ольга. Следующий по времени слой составляют слова греческого (ад, грамота, дьяк, игумен, икона, катавасия, каторга, корабль, кровать, крокодил, кукла, магнит, огурец, палата, парус, поп, саван, свёкла, скамья, тетрадь, уксус, фонарь и др.) и тюркского происхождения (алмаз, аркан, башка, башмак, бирюк, деньга, изюм, кабан, казна, кайма, кандалы, капкан, караул, кафтан, ковёр, колбаса, колчан, лошадь, очаг, сарай, сундук, товар, туман, тюрьма, шалаш, шатёр, штаны, ямщик, ярлык и др.; часть этих слов, в свою очередь, восходит к арабским или персидским источникам). Следует иметь в виду, что подавляющее большинство русских личных крестильных имён также заимствованы из греческого (такие, как Александр, Алексей, Анатолий, Андрей, Аркадий, Василий, Влас, Геннадий, Георгий, Денис, Дмитрий, Евгений, Кирилл, Кузьма, Леонид, Лука, Макар, Никита, Николай, Пётр, Степан, Тимофей, Фёдор, Филипп; Анастасия, Варвара, Галина, Екатерина, Елена, Зоя, Ирина, Ксения, Пелагея, Прасковья, Софья, Татьяна и др.; через греческий в русский вошли и такие распространенные христианские имена древнееврейского происхождения, как Вениамин, Даниил, Иван, Илья, Матвей, Михаил, Наум, Осип, Семён, Яков; Анна, Елизавета, Мария, Марфа и др.). В XVI—XVII в. основной источник заимствований — польский, через который в русский проникает как большое число латинских, романских и германских слов (например, абстракция, алгебра, автор, аптека, Африка, винт, гвалт, гитара, гонор, если, казарма, клавиши, кофта, кухня, малевать, маляр, музыка, муштровать, панцирь, Париж, потрафить, почта, приватный, пудра, пунцовый, регулярно, рейтузы, рота, рынок, рыцарь, сталь, столяр, танец, тарелка, фабрика, фальшивый, фиалка, фиолетовый, фортель, цель, цех, цифра, школа, шлифовать, шпага, штука, штык, шулер, юбка, ярмарка и мн. др.), так и некоторое количество собственно польских (банка, бутылка, быдло, вензель, граница, дозволить, доконать, доскональный, забияка, завзятый, запальчивый, заядлый, клянчить, кролик, куртка, легавый, мещанин, отвага, отчизна, палка, паршивый, повидло, подначить, поединок, позволить, поручик, предместье, причина, пуля, пушка (спорн.), смертельный, столица, сума, фигляр, хлопец, шарить, шкодливый, шпаргалка и др.). В новый период (с XVIII в.) заимствования поступают, в основном, из нидерландского (абрикос, адмирал, апельсин, боцман, брюки, дрейф, зонтик, зюйд, кабель, каюта, койка, кофе, матрос, парик, рейс, руль, рупор, трюм, фарватер, флейта, шлюз, яхта), немецкого (абзац, айсберг, бинт, биржа, бухгалтер, галстук, генерал, граф, егерь, зал, картофель, квартира, кино, клякса, курорт, кучер, лейтенант, мастер, мундир, мундштук, офицер, плац, рубанок, слесарь, траур, фейерверк, фельдшер, цейтнот, цемент, шахта, шина, ширма, шлагбаум, шлейф, штаб, штат, эрзац и мн. др.) и французского (абажур, авангард, аванс, альбом, актёр, барьер, бульвар, буржуазия, бюро, вуаль, гараж, дебют, дирижёр, досье, душ, жалюзи, журнал, канва, каприз, киоск, кошмар, кураж, магазин, макияж, машина, меню, негр, павильон, парашют, парк, пароль, партер, перрон, платформа, пляж, район, резина, рельеф, ремонт, ресторан, риск, роль, рояль, сезон, суп, тираж, тротуар, трюк, фасон, ферма, фея, финансы, фойе, шанс, шарм, шинель, шоссе, шофёр и мн. др.). В настоящее время самым мощным источником заимствований является английский, некоторые заимствования из которого восходят уже к XIX — первой половине XX в. (ранние заимствования — аврал, бар, бойкот, бокс, вокзал, клоун, клуб, ковбой, коктейль, лифт, митинг, рельсы, ром, сквер, спорт, старт, танк, теннис, трусы, фешенебельный, фильм, финиш, фольклор, футбол, хулиган, шорты, более новые — бизнес, бизнесмен, брифинг, демпинг, дефолт, джинсы, дизайн, диспетчер, клиринг, комбайн, контейнер, компьютер, контент, лизинг, маркетинг, рейтинг, тренд, уик-энд, файл, холдинг и мн. др.). Некоторые английские слова были заимствованы в русский язык дважды — например, старое ленч и современное ланч; новейшие английские заимствования нередко вытесняют более ранние заимствования из других европейских языков — например, новое англ. франчайзинг и старое франц. франшиза, новое англ. боулинг и старое нем. кегельбан в том же значении, новое англ. брокер и старое нем. маклер, новое англ. офис и старое нем. контора, новое англ. слоган и старое нем. лозунг, новое англ. лобстер и старое франц. омар, новое англ. хит и старое нем. шлягер, новое англ. прайс-лист и старое нем. прейскурант, новое англ. мейк-ап и старое франц. макияж, новое англ. скутер и старое нем. мотороллер и др.

Из других европейских языков заимствований было существенно меньше, но в отдельных областях лексики их роль также достаточно важна. Например, ряд военных терминов заимствован из венгерского (гайдук, гусар, сабля), большое количество музыкальных, а также ряд финансовых, кулинарных и др. терминов — из итальянского (иногда через французское или немецкое посредство): авизо, ария, банк, браво, виолончель, казино, либретто, макароны, малярия, опера, паста, паяц, пианино, сальдо, сальто, скерцо, сольфеджио, соната, сопрано, фирма и др.

В свою очередь, древних заимствований из русского немало в финно-угорских языках (например, в финском и карельском, мордовских, марийском и др.). Ряд русских слов (в том числе по происхождению заимствованных) стал интернационализмами, заимствованными уже из русского во многие языки мира (водка, гласность, дача, мамонт, матрёшка, перестройка, погром, самовар, спутник, степь, царь, тройка).

Ввиду трудностей с определением методологии подсчета остается открытым вопрос, сколько слов в русском языке. Данный вопрос в последние годы стал предметом постоянных дискуссий, выходящих из области академической науки в общественно-политическую сферу. По мнению большинства специалистов, словарное богатство русского языка далеко выходит за пределы Большого академического словаря (БАС) и по современным методикам должно оцениваться в пределах от полумиллиона до миллиона лексических единиц.

В русском языке для именования людей используется трёх- или двучленная формула (в зависимости от конкретных обстоятельств):

При неформальном общении и в семье часто также используется просто личное имя, без каких-либо дополнений, либо уменьшительное имя (гипокористика).

Обращение же только по отчеству является просторечным. При этом оно часто сокращается, иногда весьма значительно: Анатольевич — Анатолич, Александрович — Саныч.

 в 2006 году.

Таблица № 1. Оьрсийн мотт хуур берш 2004 (млн стаг):




#Article 91: Туркойн мотт (1579 words)


Туркойн мотт (ша-шен тиллина цӀе: Türk dili (доца: Türkçe ) — Туркойчоьнан официалан мотт. И мотт бу алтайн гергара меттанийн тюркийн ган юкъабоьдуш.

 y в конце слов (beg  bey), k/g  в v интервокальной позиции (между гласными, напр. kökerçi  küverçi), t  d в начале слов (tağ  dağ), с полной аналогией в турецком и гагаузском языках: bey, güvercin, dağ/daa.

Турецкий язык в Турции является родным для 60 млн человек, или для почти 80 % населения страны. Родным турецкий язык считают 177 тыс. человек на Кипре (1995) и около 128 тыс. в Греции (данные 1976 г.).

Около 740 тыс. человек говорят на турецком в Болгарии (2001), 37 тыс. в Узбекистане, Кхазакхстане, Киргизии, Таджикистане и Азербайджане (данные 1979 г.). Около 64 тыс. носителей проживало к 1984 г. в Бельгии, 170 тыс. в Австрии (2000 г.). В Германии проживает 2 млн 800 тыс. турок (2009), половина из которых там не родилась и считает родным языком турецкий. Кроме того, в 1982 г. в Румынии по-турецки говорили 14 тыс. чел., а в бывшей Югославии 250 тыс. В 1990 в Ираке проживали около 3000 носителей турецкого языка, а в Иране ок. 2500. В США в 1970 г. проживали 24 тыс. носителей турецкого, а в Канаде в 1974 г. более 8 тыс. назвали турецкий язык родным. Во Франции в 1984 г. турецкий язык считали родным ок. 135 тыс. чел., а в Нидерландах — 150 тыс.чел. В 1988 г. в Швеции было зарегистрировано ок. 5000 носителей турецкого языка.

В настоящее время (2009 г.) в мире насчитывается по разным оценкам от 61—63 млн. до 73 млн. носителей турецкого, что составляет около 40 % от общего числа всех тюркоговорящих и делает турецкий первым по количеству носителей среди всех тюркских языков.

Существует множество диалектов турецкого языка, основу турецкого литературного языка сегодня образует стамбульский диалект. Кроме того, в турецком языке различают дунайский, эскишехирский (в вилайете Эскишехир), разградский, динлерский, румелийский, караманский (в вилайете Караман), адрианопольский (г. Эдирне), газиантепский, диалект р-на г. Урфы и ряд других.

Пример диалектных различий

Современный турецкий язык восходит к староанатолийско-тюркскому — языку огузо-сельджукских восточных тюркских племён, некогда населявших Среднюю Азию, в VIII—X веках вытесненных оттуда конкурирующими уйгурскими (также тюркскими) племенами на запад  и заселивших к XI—XII векам Анатолийский полуостров.

Литературный турецкий язык начал складываться на рубеже XV—XVI веков на основе староанатолийско-тюркского языка, который в свою очередь восходит к среднеазиатско-тюркскому языку, принесённому в Малую Азию сельджуками и сильно разбавленный элементами народно-разговорного языка смешанного тюркского населения Анатолии.

В течение последних нескольких веков турецкий язык подвергся существенному влиянию персидского и арабского языков, в связи с чем количество заимствованных из этих языков слов достигало временами 80 % турецкой лексики. До XX века существовал литературный язык Османской империи, достаточно сильно отличавшийся от разговорной турецкой речи — османский язык. Пантюркисты (в частности, И. Гаспринский) в конце XIX — начале XX вв. издавали журналы и газеты на языке, постепенно очищавшемся от заимствований, хотя и отличном от современного турецкого языка. Новый язык пропагандировали младотурки.

После основания Турецкой республики в 1923 г. в 1930-е гг. начался процесс замены иноязычных заимствований исконными турецкими словами. Этот процесс продолжается и в наши дни, хотя в турецком языке всё ещё можно встретить слова персидско-арабского происхождения наряду с их синонимами, сконструированными из тюркских корней. В 20 веке появились новые понятия из европейских языков, в первую очередь из французского.

Для ретюркизации и модернизации турецкого языка в 1932 было создано активно действующее и сейчас государственное «Турецкое лингвистическое общество» («Türk Dil Kurumu»).

Одним из важнейших шагов на пути демократизации Турции были реформа алфавита (четвёртый год Турецкой Республики) и реформа языка (девятый год Турецкой Республики).

Реформа языка — это деятельность по развитию турецкого языка, как способного самостоятельно обслуживать науку, технику и искусство.

Лингвист Кямиле Имер (Kâmile İmer) на вопрос, что такое революция языка, отвечает так:

Любой человек передаёт свои мысли фразами и предложениями, создавая связи между отдельными словами. С этой точки зрения реформа языка является также и реформой мышления. Факторы, обеспечившие революцию языка, в то же время выдвигают цели этого явления.
Фактор национализации предполагает очистку языка от иноязычных элементов. Другой фактор предполагает становление турецкого языка как языка культуры. Достижение этих целей связано с тем, что язык есть продукт общества. Если реформа осуществляется без поддержки государства, то реформа останется несвязанной деятельностью отдельных личностей и не будет продуктом общества. Яркий тому пример — подготовительные этапы реформы. Указ о реформе, изданный с целью зачистки языка, не смог охватить всё общество. Реформа начала приносить плоды на национальном уровне лишь тогда, когда по государственной инициативе было создано Общество по изучению турецкого языка. Произошло это в 1932 году, уже после создания Турецкой Республики.

Древние восточные тюрки уже были племенами с развитой культурой: они пользовались для письма тюркским руническим письмом.

К X в. огузы подверглись исламизации и переняли арабское письмо с добавлением отдельных знаков, заимствованных у персов. Однако для богатого фонемного инвентаря турецкого языка этот алфавит был очень слабо приспособлен.

В начале 1926 г. Кемаль Ататюрк принял участие в конгрессе тюркологов в Баку, на котором, в частности, прозвучало требование латинизации тюркских языков посредством создания так называемого нового тюркского алфавита.

С 1928 г. для турецкого языка используется вариант латинского шрифта, в разработке которого Ататюрк принимал участие. Основой нового написания слов (как и для общей реформы языка) послужил стамбульский диалект.

В современном турецком алфавите 29 букв, причём каждому звуку соответствует буква:

a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z.

В турецком 8 гласных фонем: a, ı, u, o (гласные заднего ряда), e, i, ü, ö (гласные переднего ряда).

Ударение музыкально-силовое. В словах тюркского корня и в старых заимствованиях, падает, как правило, на последний слог; в многосложных словах двухполюсное. Часто происходит ситуативное смещение сильного ударения. В ряде случаев несёт смыслоразличительную функцию.

Нет этимологических долгих гласных. Вторичная долгота появляется в результате выпадения согласного /ğ/ при гласных заднего ряда.

Остальные буквы произносятся приблизительно как во французском или немецком языках (напр. t, p с лёгким придыханием в начале слова).
Буквы латинского алфавита q, w, x в турецкой графике используются только в иностранных именах собственных; буква j встречается только в заимствованных словах.

Турецкий относится к агглютинативным (или «приклеивающим») языкам и, тем самым, существенно отличается от индоевропейских. Это выражается в том, что в слове чётко выделяется корень, а все грамматические формы выражаются (практически всегда однозначными) аффиксами (см. Эк), как бы приклеивающимися к корню справа. При этом друг за другом могут следовать несколько аффиксов подряд, каждый со своим значением. Порядок следования типов окончаний чётко фиксирован.

В целом турецкую морфологию характеризует высокая степень устойчивости и почти полное отсутствие исключений.

В турецком нет именных классов, отсутствует категория рода.

При добавлении аффиксов и окончаний большую роль играет закон гармонии гласных (сингармонизм, турецк. ünlü uyumu): закон уподобления гласных друг другу по признаку нёбности/ненёбности и губности/негубности, то есть качество гласного последнего слога основы (корня) определяет качество гласных всех последующих слогов. Таким образом, если последний гласный корня — гласный переднего ряда, то и все последующие аффиксы и окончания должны иметь гласные переднего ряда и наоборот, гласный заднего ряда последнего слога корня приводит к появлению гласных заднего ряда во всех далее наращиваемых слогах. При этом различают большую гармонию гласных, при которой аффикс может иметь 4 варианта гласных в своём составе (ı, i, u или ü), и малую гармонию гласных, где возможны только варианты с a или e внутри аффикса.

Основа глагола совпадает с формой повелительного наклонения ед.ч. В современных словарях глагол приводится в форме основа + аффикс отглагольного имени -mak/-mek (делать) (то есть инфинитив).

В турецком 5 наклонений: желательное, изъявительное, повелительное, условное, долженствовательное.

В изъявительном наклонении имеется 5 простых форм времени:

Кроме того в этом наклонении имеется ещё 7 сложных форм времени:

В остальных наклонениях имеется по одному прошедшему и будущему времени. Также существует 6 форм условной модальности.

Выделяют 5 залогов: основной (прямой), возвратный, взаимный, страдательный, понудительный.

Кроме того, в турецком есть неопределённый артикль bir (досл. один).

В области синтаксиса действует закон предшествования определения определяемому (обычный порядок слов: Подлежащее-Прямое Дополнение-Сказуемое (S-O-V)).

С принятием огузо-сельджукскими племенами (то есть предками современных турок) ислама в 9-10 веках и вплоть до 1928 года для записи турецкого использовался арабский алфавит (т. н. османское письмо, осм. الفبا elifbâ). Эти два фактора несомненно способствовали обильным лексическим и грамматическим заимствованиям из арабского. После захвата сельджуками Персии официальным и литературным языком некоторое время принято было считать персидский, который в свою очередь также пополнялся арабизмами. Долгое время язык образованных турок представлял собой смесь тюркской, арабской и персидской лексики. После возникновения Османской империи именно этот язык получил название османского и статус официального.

Греческий, язык населения завоёванной турками Византии, также оставил свой след в турецкой лексике.

По данным некоторых исследователей (напр. G. L. Lewis, Turkish Grammar) лексически османский язык был вторым в мире после современного английского по объёму словарного фонда.

На протяжении всего этого времени (с 10 по 20 века) разговорным языком простого народа оставался намного более однородный в своей тюркской основе язык — «вульгарный» турецкий (тур. kaba Türkçe).

После образования Турецкой республики в 1923 году были предприняты серьёзные попытки реформации языка, вместе с переходом на латинскую графику многие арабские и персидские заимствования были упразднены в пользу их тюркских по происхождению соответствий, сохранившихся в народном живом языке (kaba Türkçe). Для некоторых понятий были созданы неологизмы из старотюркских основ.

Несмотря на это, современный турецкий сохранил значительное число заимствований как из арабского и персидского, так и из других, как правило, европейских языков (в основном в их французском произношении). Арабо-персидские заимствования в современном языке зачастую выполняют роль стилистических дублетов обиходных тюркских слов. Например, тюркское göz (глаз), арабское ayn и персидское çeşm (око), тюркское ak (белый; тж. чистый) и арабское beyaz (белый).

Изданный в 2005 году Словарь современного турецкого языка содержит 104481 статью (Güncel Türkçe Sözlük, Турецкое лингвистическое общество), из которых около 14 % посвящено словам иностранного происхождения.

Примеры заимствованных слов из разных языков:

Всего вместе с именами собственными, географическими названиями, научными терминами и т. д. в турецком насчитывается свыше 616,5 тыс. слов (по данным Большого словаря турецкого языка).




#Article 92: ГӀажарийн мотт (4503 words)


ГӀажарийн мотт (фарси́, زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) — индоевропан гергара меттанийн иранан тобанан массарелла баьржийна мотт. Оцу меттан хьоле бӀешарийн литературан ламаст ю. ГӀажарийн меттахь язйина дуьненан литературан гӀаръялла шедевраш. Иза кхоллаелла юккъера гӀажаринй меттан кхиар санна Иран Ӏарбош яккхина им дуьллуш хенахь.

زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː] или просто فارسی [fɒːr’siː], имеет также хождение «архаичный» вариант پارسی [pɒːr’siː]. Pârsi закономерно продолжает  «персидский» от  «перс», «пачхьалкх Парс», в то время как fârsi представляет собой раннюю арабизацию (перс. معرب) слова pârsi (в арабском отсутствует фонема [p]), вызванную влиянием и престижем арабского языка в эпоху исламизации Ирана.

В классический период персидского языка (X—XV вв.) литературный язык широко именовался دری darī «(язык) двора». Данное название изначально подразумевало язык двора Сасанидов, располагавшегося в Месопотамии в городе Ктесифоне.

Как свидетельствуют многие авторы ранней мусульманской эпохи, эта форма разговорного среднеперсидского языка противопоставлялась собственно парси (фарси) — языку Фарса, родины персов, а также языку зороастрийского духовенства и учёных. Под этим же названием объединялись все формы персидского языка вне Фарса, то есть в областях поздней экспансии, в частности, помимо Месопотамии также наречие Хорасана, где среднеперсидский в эпоху Сасанидов вытеснил парфянский язык и где позднее происходило формирование новой литературной нормы после прихода ислама.

В дальнейшем когда данное противопоставление утратило актуальность, возникали гибридные названия, типа فارسی دری fārsī-yi darī «персидский дворцовый (язык)». В итоге в Иране за языком закрепилось название фарси. В ОвхӀане в 1964 г. было официально утверждено название дари во многом в противовес названию языка в Иране и с апелляцией к хорасанским истокам новоперсидской литературной традиции.

Эллинская адаптация древнеперсидского этнонима и названия страны персов (, род. п. ) послужила источником , откуда происходит русское прилагательное персидский. В европейских и большинстве славянских языков названия языка образуются либо непосредственно от этнонима «перс», восходящего к греческой форме (, ), либо от латинизированного названия страны «Персия» (, ). В языках народов исламского мира (арабском, тюркских), а также Индии распространена персидская арабизированная форма с начальным f-. Непосредственное заимствование из среднеперсидского языка, то есть до арабизации названия, представляет собой  ().

В русском языке, подобно многим европейским, довольно активно закрепляется собственно персидская форма названия языка фарси́ как вариант русского персидский язык, во многом по аналогии с бессуфиксальными несклоняемыми названиями языков сопредельного региона (дари́, урду́, хи́нди, пушту́ и т. д.).

В случае необходимости подчеркнуть отличие персидского языка эпохи после IX—X вв. от предшествующих этапов развития (древнеперсидского и среднеперсидского) для фарси часто применяется термин новоперсидский язык ().

Персидский язык относится к иранской группе индоевропейской семьи языков и восходит к диалектам древних ариев (индоиранцев), часть которых в кон. II — нач. I тыс. до н. э. продвинулась из Средней Азии на запад Иранского плато, где в исторической области Парса (Фарс) они стали известны под именем персов.

Развитие иранских языков традиционно разделяется на три этапа: древний, средний и новый. Персидский — единственный иранский язык, для которого на основании сохранившихся памятников можно проследить последовательное развитие на всех трёх стадиях в виде древнеперсидского, его потомка среднеперсидского и продолжения последнего — новоперсидского языка. Эти три языка находятся в несомненной преемственной связи, прослеживаемой на основании лексических, морфологических и фонетических данных, которая, однако, не исключает развитие каждой последующей формы на иной диалектной базе сравнительно с языком памятников предыдущего этапа.

Если древнеперсидские памятники — наскальные клинописные надписи Ахеменидов VI—VI вв. до н. э. — демонстрируют язык с ярко выраженным флективным строем синтетического типа, то его потомок среднеперсидский язык (памятники I тыс. н. э.) представляет собой язык с сильно развитым аналитизмом, утративший именное склонение и в плане морфологии значительно близкий к современному персидскому языку.

В эпоху поздних Сасанидов (V—VII вв.) среднеперсидский язык, язык господствующей народности, бывший изначально локальным языком Фарса, широко распространяется по всей иранской империи и в качестве лингва франка начинает проникать в Среднюю Азию (В Балх и города Согдианы). К концу сасанидского периода на базе позднего среднеперсидского сложилось общеимперское разговорно-деловое койне дари́ («язык двора», язык Дивана, государственной канцелярии), активно вытеснявшее местные иранские диалекты прежде всего на окраинах державы. Именно это койне развилось в дальнейшем в новоперсидский язык.

Завоевание Ирана арабами и исламизация региона в VII—VIII в. привели к упадку среднеперсидской (зороастрийской и манихейской) литературы и литературы на других иранских языках. На два века языком религии, государства, литературы и науки на всём пространстве Большого Ирана стал арабский — язык завоевателей, который однако не смог существенно потеснить разговорную иранскую речь. В условиях подъёма национального самосознания иранцев в VIII—IX вв. и утверждения власти местных мусульманских династий происходит постепенное приспособление арабской письменности для записи иранских наречий. Особенно благоприятные условия для этого сложились на удалённой северо-восточной окраине Халифата в Хорасане и Мавераннахре, где в IX—X в. на основе местной разновидности персидского койне складывается новый литературный и письменный язык дари или (дари-йи фарси).

Таким образом, в основу новоперсидского языка легли не говоры Фарса, как в случае древнеперсидского и среднеперсидского, а диалекты Систана и Хорасана, где местные иранские наречия (прежде всего парфянский язык) были замещены персидским койне в эпоху поздних Сасанидов. Далее на востоке, на территории Мавераннахра (Бактрии, Согдианы, Чача и Ферганы) позиции персидской лингва франка значительно усиливаются с исламским завоеванием, быстрая ассимиляция местного восточноиранского населения послужила основой формирующейся персоязычной таджикской общности. Вместе с Хорасаном эти области сформировали единый ареал, к которому приурочено появление ранней литературы на новоперсидском. В частности, в формировании новоперсидского литературного языка большую роль сыграл диалект Бухары, ставшей в X в. столицей Саманидов и центром культурной жизни восточных частей Халифата.

Изначально литература на новоперсидском была исключительно поэтической, первый прозаический текст датируется 957 г. — на век после появления первых стихов. Постепенно с XI—XII персидский постепенно начинает употребляться в других областях культурной жизни, хотя в этот период он все ещё уступает первенство арабскому языку.

Большой Хорасан в этот период становится областью широких межнациональных контактов, оставивших след в новоперсидском языке. Прежде всего это касается контактов с ассимилируемым восточноиранским бахархойм. Определяющую роль сыграли контакты с завоевателями-арабами, широко расселявшимися в Хорасане и становившимися ядром нового господствующего класса. Благодаря двуязычию многих носителей новоперсидского, прежде всего образованных слоёв общества, в язык на все лексические уровни массово проникают арабские слова, становящиеся органической составляющей персидского лексического фонда, арабский через заимствования повлиял также на фонетику новоперсидского языка. Отмечаются также активные контакты с проникавшими в Хорасан с севера тюрками, приведшие к появлению в персидском значительного пласта тюркизмов. Контакты с Индией отразились в появлении заимствований из индоарийских языков.

Начиная с XII в. литературный персидский язык значительно расширяет не только сферу применения, вытесняя литературный арабский язык, но и географию распространения. Он становится общим литературным языком населения Большого Ирана и лингва франка на всём пространстве восточной части исламского мира, от Анатолии до Северной Индии. Начав функционировать как официалан мотт хорасанской династии иранского происхождения Саманидов, персидский не утрачивает статуса языка канцелярии, художественной и научной литературы в последующие века при правителях тюркского происхождения (Газневиды, Сельджуки, Османы, Хорезмшахи, Тимуриды, Бабуриды, Сефевиды, Каджары и др.) Именно в период X—XIV вв. творили всемирно известные персидские поэты из разных частей востока мусульманского мира, наследие которых по праву входит в классику мировой литературы: Рудаки, Фирдоуси, Омар Хайям, Насир Хосров, Низами, Саади, Руми, Аттар, Хафиз Ширази, Джами, Дехлави и многие другие. Богатство персидской литературы, продолжительность её традиции и заметное влияние, оказываемое ею на сопредельные народы, позволило европейским литературоведам и лингвистам на конгрессе в Берлине в 1872 г. признать фарси мировым классическим языком на равне с древнегреческим, латынью и санскритом

Изначальные хорасанские центры персидского языка (IX—XII вв.) с нашествиями тюрок и монголов постепенно приходят в упадок. Центры литературной жизни перемещаются на запад, в Фарс, в «Персидский Ирак» (совр. Центральный Иран), Азербайджан и далее в Анатолию (XIII—XVI вв.), где хорасанское койне дари до тех пор не было разговорным языком (многочисленные неперсидские иранские диалекты сохраняются там до сих пор). Литературный язык претерпевает некоторые изменения, приобретая более «западные черты». Другая, «восточная» ветвь литературной традиции закрепляется в мусульманской Индии.

Персидский язык широко использовался как язык международного общения и как литературный язык, в том числе, в тех регионах, где его носители никогда не составляли большинство населения. В Средней Азии разговорные таджикские диалекты, вытесняемые тюркскими языками, становились субстратом для узбекского и туркменского языка, а литература на фарси оказала прямое воздействие на формирование чагатайского литературного языка. На другом конце восточного мира Сельджукиды и правители Османской империи, некоторые из которых были известными персидскими поэтами, покровительствовали литературному персидскому на протяжении многих веков, и влияние персидского на османский язык оказалось очень велико. В Индии персидскому языку покровительствовали мусульманские султаны, начиная с Газневидов (X в.) и включая потомков Тамерлана — Великих Моголов. Индийское койне урду сложилось под значительным персидским влиянием, до сих пор это влияние ощутимо в разговорной речи всей Северной Индии.

Как язык-посредник персидский был распространён ещё шире. Например, фарси был единственным восточным языком, который знал и которым пользовался Марко Поло в своих путешествиях по Китаю, завоёванному монголами..

За более чем тысячелетнюю историю новоперсидский язык безусловно не мог остаться неизменным, как и не могли в нём не появиться региональные различия. Начиная с XVI в. до того единая по языку и стилю на всём пространстве Ирана, Закавказья, Средней Азии и Индии литературно-письменная традиция фарси начинает демонстрировать распад на локальные формы: западноиранскую, среднеазиатскую («таджикскую») и северо-индийскую. Помимо накопившихся диалектных различий это во многом было связано с разделом персоязычного пространства между шиитской державой Сефевидов (предшественником современной республики Иран), государствами Шейбанидов в Средней Азии и империей Великих Моголов в Индии, к которым с XVIII в. добавились государства афганцев-пуштунов, и ослаблением культурных связей между этими государствами.

С воцарением на западе Сефевидов (XVI в.) центр персидского языка переходит из Фарса в Исфахан, а со времён Каджаров (кон. XVIII в.) — в Тегеран. Широко распространяется персо-тюркский (азербайджанский) билингвизм, вызвавший широкое взаимовлияние двух языков. В Средней Азии таджикские диалекты довольно успешно вытесняются говорами узбекского языка, а там, где они остаются, подвергаются сильному тюркскому воздействию. На территории ОвхӀана они также были потеснены в результате экспансии пуштунов.

Завоевание северного Азербайджана (Ширвана) и Средней Азии Российской империей, а Индии — Британской значительно пошатнули позиции литературного фарси в этих регионах. Лишённый государственной поддержки он уступал свои позиции тюркским (азербайджанскому, узбекскому, туркменскому) в Средней Азии и урду и хинди — в Индии. В 1920-е годы в Средней Азии при поддержке советской власти на основе местных персо-таджикских говоров началось формирование новой региональной литературно-письменной традиции, ориентированной на демократизацию языка и приближению его к народной речи и названной таджикским языком. Данный процесс сопровождался переходом на латинскую, а затем и кириллическую письменность. С 1964 г. официально отмежевался и литературный персидский язык ОвхӀана, названный языком дари в память традиций классического фарси-дари.

Подобно этим восточным вариантам новоперсидского современный литературный персидский язык Ирана (собственно фарси) также значительно отличается от классического фактически на всех языковых уровнях — в фонетике (в основном в вокализме), в морфологии, в синтаксисе, в лексике. Наблюдается тенденция сближения литературного языка с разговорной речью, которую можно проследить в творчестве иранских писателей с начала XX века. Значительное влияние, прежде всего лексическое, на него оказали французский и (в меньшей степени) русский, в последнее время также английский языки. Тем не менее в силу сохраняющегося в целом консерватизма литературной нормы образованные персы и таджики способны довольно свободно понимать тексты тысячелетней давности, что объясняется в том числе и достаточной стабильностью морфологии и в меньшей степени лексики персидского языка

Различия между разговорными формами персидской речи несомненно существовали уже в эпоху становления новоперсидской литературной нормы, а в дальнейшем в силу политической раздробленности и колоссальности пространства, охваченного экспансией разговорного персидского, они только нарастали. Тем не менее благодаря устойчивости и унифицированности письменной традиции до XIX в. региональные различия в литературном языке были незначительны, а локальные различия в разговорной речи можно проследить только на основании диалектных форм, изредка попадавших в памятники.

Обширный массив персо-таджикских говоров, протянувшийся от Персидского залива до Ферганской долины до конца не описан и не классифицирован во многом из-за слабого развития диалектологии в Иране и ОвхӀане и отсутствия описаний многих диалектов. В целом он может быть разделён на западный фарси Ирана и восточный фарси, лежащий в основе таджикского языка и дари, а также некоторые переходные группы:

Поскольку в XX в. на базе общеперсидского языка сложилась диасистема из трёх национальных языков, диалекты обычно разделяются по языкам тех стран, где они бытуют, несмотря на то, что границы государств практически не соответствуют границам диалектных групп:

Все три литературные нормы, хоть и обнаруживают расхождения прежде всего в лексике, фонетике и в меньшей степени в грамматике, отличаются заметным консерватизмом, и образованные носители в Иране, ОвхӀане и Таджикистане могут обычно свободно понимать друг друга. В то же время повседневные локальные говоры могут отличаться довольно значительно, особенно это касается крайних диалектов персо-таджикского континуума (западноиранских и северотаджикских).

В современном Иране персидский язык — единственный официалан мотт страны и преимущественный язык обучения в учебных заведениях. Всего в Иране проживает более 75 млн чел, большинство из которых владеет персидским по крайней мере как вторым языком. Родным языком фарси в своих разговорных формах является по меньшей мере для половины населения страны, называемой персами (перс. فارسی‌زبانان «персоязычные»). Другие оценки, учитывающие ассимиляцию неперсидских групп, достигают 63 %

Система гласных классического персидского языка в целом продолжала вокализм среднеперсидского языка, состоявший из 8 фонем и характеризующийся фонологическим различением кратких (a, i, u) и долгих (ā, ī, ū, ē, ō) гласных. Помимо этого в новоперсидском развились два дифтонга: ai и au. В современном языке противопоставление по долготе сменилось фонологическим противопоставлением по качеству, дополняемое противопоставлением по устойчивости — неустойчивости в слабой (безударной) позиции. В разных региональных вариантах трансформация классического вокализма происходила неодинаково. В иранском фарси неустойчивые гласные соответствуют кратким классического языка, устойчивые — долгим, при этом произошло совпадение ē с ī и ō с ū:

Гласным раннего новоперсидского в современном языке соответствуют следующие звуки (в транскрипции МФА, в скобках дана их распространённая транслитерация):

Неустойчивые гласные отличаются от устойчивых тем, что сильнее подвергаются редукции в безударной позиции. В ударном положении долгота неустойчивых практически не отличается от устойчивых. Гласный /ɒ/ представляет собой огубленный задний звук, воспринимаемый русскоговорящими практически как долгое /o/.

Трансформация вокализма классического языка хорошо показывает различие между основными формами современного новоперсидского языка:

В персидском языке выделяют следующие согласные фонемы (в символах МФА):

Фонемы /p/, /t/, /k/ имеют тенденцию к аспирации, особенно перед ударными гласными и сонорными согласными, а также в конце слова: پول pul [pʰul] ‘деньги’, توپ tup ‘мяч’ [tʰup]. /k/ и /g/ палатализуются в конце слова и перед гласными переднего ряда: گرگ gorg [gorgʲ] ‘волк’. Звонкие согласные на конце слова практически не оглушаются.
Кроме того, фонемы /k/ и /g/ имеют тенденцию к задненёбному произношению перед гласными [ā], [u], [o]. (Например, так произносится первое /g/ в слове волк — [ġorg']).

В классическом персидском, как и в современных таджикском и дари, различались две увулярные фонемы: щелевая звонкая /ʁ/ (в исконных словах, арабизмах и тюркизмах) и смычная /q/ (только в арабизмах и тюркизмах). В современном фарси Ирана эти две фонемы совпали в одной (транслитерируемой как q). Она имеет два звонких аллофона: щелевой [ʁ] и смычный [ɢ]. Смычный вариант встречается в начале слова.

Гортанная смычка /ʔ/ может встречаться в словах, заимствованных из арабского.

Ударение в персидском языке двухкомпонентное — силовое (динамическое) и тоническое. Падает, как правило, на последний слог: خانه‌ xâne «дом», خانه‌ها xânehâ «дома́». Ударение на первом слоге свойственно некоторым союзам и частицам (بلی bali «да», اگر agar «если» и др.)

Всегда безударны:

В глагольных формах, начинающихся с префиксов mi- и be-, основное ударение приходится на приставку, а второстепенное — на личное окончание: می‌روم míravàm «я иду».

Основные типы слогов таковы: CV — دو do ‘два’, تو to ‘ты’; CVC — دود dud ‘дым’, مار mâr ‘змея’; CVCC — مست mast ‘пьяный’, صبر sabr ‘терпение’, گفت goft ‘сказал’; VCC — آرد ârd ‘мука’, اسب asb ‘лошадь’ (читается: asp); VC — آب âb ‘вода’, از az ‘от, из’; V — او u ‘она, он’.

Слово и морфема не могут иметь начальную структуру CCV-, в заимствованных словах такого типа обычно вставляется гласная протеза или эпентеза /e/ или /o/: استکان estekân (), درشکه doroške (). Исключение — заимствования с начальной «немой с плавным» (C + l или C + r): C + l или C + r: پلان plân ‘план’, پراژهprože ‘проект’.

В иранских по происхождению словах вне морфемных швов распространены следующие сочетания -CC-/-CC:

В арабских словах могут встречаться самые разнообразные сочетания согласных и геминаты, в ряде случаев в разговорном языке они серьёзно упрощаются.

Для записи фарси в Иране (как и для дари в ОвхӀане) используется арабский алфавит, дополненный четырьмя буквами для обозначения звуков, отсутствующих в арабском: пе (پ), че (چ), же (ژ) и гаф (گ), и содержащий таким образом 32 знака. Арабский алфавит был приспособлен для записи новоперсидского языка в среде обращавшихся в ислам персов после арабского завоевания Ирана под влиянием исламской культуры и престижа языка завоевателей — арабского.

Система письма носит консонатный характер, последовательно записываются только согласные и долгие (устойчивые) гласные. Не совсем последовательно краткие гласные получают отображение лишь в начале и конце слова. Из-за этого на письме возникает много омографов, а правильно произнести написанное слово можно зачастую только зная его, что доставляет неудобства изучающим язык, а также самим персам при чтении незнакомых имён, названий или терминов.

Арабское происхождение предопределило многие особенности письма. В частности, все многочисленные арабские заимствования, будучи сильно адаптированны фонетически, записываются тем не менее в соответствии с арабским оригиналом, из-за чего в персидской письменности оказалось много избыточных букв, обозначающих одни и те же звуки. Выбор из нескольких букв для каждого слова необходимо специально запоминать. Кроме того, за период тысячелетнего развития в фарси накопилось несколько исторических написаний, также усложняющих орфографию.

Хотя современному письменному языку присущи определённые традиции, часть норм орфографии считается устаревшими, взамен появляются новые тенденции в орфографии, тем не менее чётких норм правописания до сих пор не существует, некоторые слова имеют несколько вариантов написания, некоторые предлоги, послелог, именные аффиксы пишутся в одних изданиях слитно, в других раздельно.

Характерной особенностью персидского языка в Иране является широкое использование шрифта «насталик», который в других пачхьалкхх с арабской письменностью считается архаичным и употребляется крайне редко. Вместе с тем, в Иране так же широко используется и стандартный «насх».

Несмотря на имеющиеся разработки персидской графики на латинской основе, серьёзных попыток перевести персидский язык на латиницу не производилось ни в Иране, ни в ОвхӀане, поскольку в этих пачхьалкхх сильны позиции традиционной культуры и они обладают богатым наследием литературы, графики и печати. Специально разработанный вариант латинской транскрипции «Юниперс» отличается выдержанностью в русле традиционной западной иранистической транслитерации, однако он значительно проигрывает в распространённости стихийно развившейся адаптации английской графики (шуточно называемой «финглишом»), которой иранцы пользуются чаще всего заграницей, когда им недоступна персидская раскладка клавиатуры. Этот вариант транслитерации отличает хаотичность правил, частое неразличение [æ] и [ɒ:], использование диграфов (что может привести к омографии, например, sh = š, но сочетание соответствующих согласных имеется в некоторых персидских словах).

С 1928 по 1939 гг. латинизации, а с 1940 г. — кириллизации на территории СССР подвергся таджикский язык — крайний северо-восточный вариант фарси.

Грамматический строй персидского языка может быть охарактеризован как флективно-аналитический с элементами агглютинации. Флективно спряжение глагола, где личные окончания совмещают в себе значения лица и числа, при этом многие видо-временные и модальные формы глагола выражаются аналитически. Большинство именных категорий также выражаются аналитически, кроме того, имеются именные аффиксы агглютинативного типа.

У имён в персидском отсутствует категория рода, что распространяется и на личные местоимения 3 л. ед.ч. Вместо категории одушевленности/неодушевлённости имеется категория лица/не-лица, при которой в состав не-лиц включаются и животные. Она выражается как лексически (соотнесённостью с местоимениями ke/ki «кто» или če/či «что», «кто (о животных)»), так и синтаксически (особенностями согласования со сказуемым).

Формальное разделение имён на существительные и прилагательные выражено слабо, непроизводные прилагательные внешне ничем не отличаются от существительных, для производных характерны особые суффиксы. Широко развита субстантивация прилагательных. Определение всегда неизменяемо, и его роль обозначается синктаксически. Основным способом введения определения является изафетная конструкция, где главное слово в именной группе (определяемое) маркируется агглютинативным безударным показателем -e (после гласных -ye), к которому в постпозиции примыкает определение. Если определений несколько, они «нанизываются» друг на друга также с помощью изафета:

Определяемое + е + Определение (+ -e + Определение)

Это практически универсальный способ выражения как качественного определения, так и определения по принадлежности, поэтому персидский изафет соответствует русскому словосочетанию как с прилагательным, так и с генитивом. Например, ketâb-e mâdar ‘книга матери’; ketâb-e mâdar-e Âmin ‘книга матери Амина’; šâh-e bozorg ‘великий царь’, šâh-e bozorg-e Irân ‘великий царь Ирана’. В препозиции к существительным выступает ограниченные виды определений, прежде всего определительные местоимения. От качественных прилагательных (и наречий) могут образовываться степени сравнения: сравнительная (аффикс -tar) и превосходная (аффикс -tarin).

Другие категории, получающие грамматическое оформление:

Категория падежа в персидском полностью утрачена. Падежные значения выражаются аналитически и синтаксически: многочисленными предлогами, послелогом -râ, изафетной конструкцией и позицией слова в предложении. Послелог -râ, маркирующий прямое дополнение, придаёт ему также значение определённости, неопределённое прямое дополнение обычно им не маркируется.

В именной синтагме у всех аффиксов имеется строгое место. Все постфиксы, кроме показателя множественного числа, всегда следуют после последнего определения в изафетной цепи:

(Предлог) + Существительное + (аффикс множ.ч.) + изафет (-е) + Определение + (аффикс сравнит.степ. -tar) + (артикль -i) + (послелог -râ):

Система имён дополняется местоимениями. Для личных местоимений характерны супплетивные основы для трёх лиц и двух чисел. В третьем лице единственного числа для не-лиц используются указательные местоимения.

В вежливой форме местоимение man («я») может заменяться на bande (بنده), ânhâ («они») — на išân (ایشان).

Притяжательные местоимения отсутствуют. Вместо них употребляется изафетная цепь: medâd-e u («его карандаш») либо местоименные энклитики: medâdam («мой карандаш»).

К личным местоимениям примыкает возвратное местоимение xod «сам», «себя», в качестве определения — «свой».

Особенностью указательных местоимений, отличающей их от прилагательных, является позиция перед определяемым: ân xâne «тот дом».

Глагольная система в персидском языке характеризуется спряжением по лицам и числам, которое носит флективный характер и в сильно упрощённом виде продолжает древнее индоиранское и шире — индоевропейское спряжение. Помимо этого в глаголе получают выражение видо-временные,модальные и залоговые значения. Имеется три наклонения: изъявительное, сослагательное и повелительное. Система времён строится на противопоставлении основных настояще-будущих, прошедших и перфектных форм.

Спряжение единообразно для всех глаголов во всех формах. В ударном варианте личные окончания используются в настояще-будущем времени, в безударном — в прошедшем времени и в качестве краткой глагольной связки. Исключение составляет 3 л. ед.ч., где в каждом из этих случаев свой вариант окончания.

Каждый глагол имеет две основы: презентную (настоящего времени — ОНВ) и претериальную (прошедшего времени — ОПВ), например, kon- : kard- ‘делать’, row- : raft- ‘идти’, suz- : suxt- ‘гореть, жечь’, ruy- : rost- ‘расти (о растениях)’. Первая из них продолжает древнеиранскую финитную основу настоящего времени, вторая — страдательное причастие на *-ta-, поэтому в большинстве глаголов она образуется от первой путём нетривиальных исторических чередований как в конечном гласном корня, так и зачастую в гласном корня. Всего насчитывается около тридцати типов соотношения ОНВ ~ ОПВ.

От ОНВ времени образуются настояще-будущее и настоящее определённое времена, аорист сослагательного наклонения и повелительное наклонение. От ОПВ образуются формы прошедших времён, а также причастие прошедшего времени на -e, активно участвующее в образовании аналитических видо-временных форм.

Формы глагола budan «быть» употребляются как глагольная связка, использование которой формализовано и практически не допускает опускания. В настояще-будущем времени употребляются несколько вариантов связки:

Во многих контекстах варианты связки взаимозаменяемы, и употребление той или иной формы определяется прагматическими факторами. Однако в качестве вспомогательного глагола в аналитических формах используется только краткая форма.

Ранний новоперсидский унаследовал от пехлеви противопоставление форм ОНВ (настоящего времени) и форм ОПВ (прошедшего времени). Они были дополнены инновационными формами перфекта, образованными с помощью причастия типа karda («сделавший») и глагольной связки. Кроме этого, были генерализированны среднеперсидские глагольные видовые префиксы:

Приблизительно с XV столетия эта система претерпела дальнейшие изменения, выразившиеся в усилившейся формализации и увеличении числа аналитических форм. Нейтральные формы совпали с перфективными, став противопоставляться длительным формам на me-  mi-:

Настояще-будущее время с формализованным префиксом mi- широко охватило обозначение будущего времени и потребовало выработки особой формы для выражения действия, совершаемого в момент речи. В фарси Ирана она была выработана при задействовании спрягаемых форм глагола dâštan: dâram miravam «я (в данный момент) иду», букв. «я имею иду». В восточных вариантах фарси (таджикском и дари) выработались свои формы Настоящего определённого времени, не совпадающие с формами фарси Ирана. До сих пор в Иране данная форма считается разговорной, и долгое время не включалась в грамматики.

Прошедшие времена стали широко использоваться для передачи ирреального условия («если бы…»).

Современная система глагольных видо-временных и модальных форм имеет следующий вид:

Вне этой таблицы остаются:

Формы пассива (преимущественно 3 лица) образуются от переходных глаголов с помощью причастия прошедшего времени на -te/-de и изменяемого по видо-временным формам и спрягаемого по числам и лицам глагола šodan «становиться»: karde mi-šav-ad «делается», karde šod «было сделано», karde šode ast «(уже) сделано» и т. д.

Парадигма базовых видо-временных форм, являющихся также наиболее употребительными:

Отрицательные формы образуются с помощью ударного префикса na- (ne- перед -mi-), присоединяемого всегда к первой (лексической) части глагола и перед префиксом mi-. Например, némiravàd «он не пойдёт», nágoft «он не сказал», nákarde bâšám «(если) я (и) сделал». Исключение составляют сложные глаголы (jodấ nákardè ast «он (ещё) не разделил») и формы пассива (gofté nášod «не было сказано»). В формах аориста и повелительного наклонения отрицательный префикс всегда замещает префикс be-: nákon «не делай», náravàd «пусть он не ходит».

Персидский глагол также имеет следующие нефинитные формы:

В отличие от большинства иранских языков персидскому языку присуща последовательная номинативная типология, при которой глагол всегда согласуется в лице (и часто числе) с субъектом действия, а прямое дополнение обычно маркируется (если оно выражено определённым существительным)

Базовый порядок основных членов в предложении:

Порядок слов в расширенном предложении обычно таков:

Основу лексического фонда персидского языка составляют слова, унаследованные от среднеперсидского языка, в числе которых есть как и древние индоевропейские, индоиранские и общеиранские, а также собственно персидские лексемы. В словаре среднеперсидского уже имелось ощутимое количество слов, заимствованных из других иранских языков, прежде всего парфянского.

Фомирование новоперсидского в Хорасанском регионе открыло дорогу новым заимствованиям из других иранских (согдийского, бактрийского).

Основной составляющей иноязычного лексического фонда в персидском стали заимствования из арабского — языка завоевателей Сасанидского Ирана и их религии ислама. Первые арабизмы касались прежде всего новых политических и религиозных реалий и входили в разговорную речь, поэтому подвергались фонетической адаптации или калькировались (например, amīr «повелитель»  mīr, ṣalāt «молитва (с поклонами)»  namāz). В период ранней персидской поэзии арабизмов в языке было немного. Так в эпосе Шахнаме они встречаются с частотой приблизительно 2,4 %.

В дальнейшем с развитием арабо-персидского билингвизма и восприятием персидским общественных функций арабского языка арабизмы широким потоком устремляются в словарный запас персидского языка. По приблизительным подсчётам арабизмы составляют 14 % в лексике материальной культуры, 24 % — в интеллектуальной сфере, 40 % в обычном литературном тексте. Большинство персидских арабизмов потенциально может быть заменено исконными эквивалентами, что часто и происходит. С другой стороны, многие обыденные исконные слова имеют «высокие» арабские эквиваленты.

Другая значительная составляющая персидской лексики — тюркизмы, проникшие прежде всего в лексику, связанную с армией, бытом, скотоводческим хозяйством. Имеется также пласт индоарийской лексики.

В Новое время в западный фарси активно проникали европейские заимствования, прежде всего из французского, а также русского и английского языков.

В 1930-е годы после установления националистической идеологии шаха Резы Пехлеви была создана Академия персидского языка, стремившаяся к «очищению» языка от арабизмов и западноевропейских слов, восстановлению и изобретению новых слов из исконно персидских корней. После отречения шаха в 1941 году, деятельность такого рода сошла на нет, ненадолго возобновившись при его сыне Мохаммеде Реза-шахе в 1970-е. После Исламской революции 1979 года процесс «очистки» языка прекратился, арабизмы и западные заимствования вновь широко употребляются. В 1990 году создана новая Академия персидского языка и литературы, опубликовавшая до настоящего времени 6 сборников неологизмов.

В современном персидском языке сильно развиты регистровые различия, близкие к ситуации диглоссии. В Иране наблюдаются следующие речевые регистры:

Разговорный персидский довольно сильно отличается от литературно-книжного. Различия между регистрами касаются не только фонетики, но и грамматики, синтаксиса, словообразования и ярко отражают языковые изменения, накопившиеся со времён классического периода, но практически не получившие отражения в литературном языке.

Наиболее характерные фонетические черты койне:

Именная морфология:

Энклитические местоимения всегда содержат гласную -е-: -em «мой», -et «твой», -eš «его».

Глагольная морфология:

В результате глагольная система стремится к симметрии во всех формах:

Некоторые предлоги перестали употребляться, будучи вытеснены разговорными эквивалентами:

Академических грамматик и словарей персидского языка не существует. Персидские грамматики, создаваемые в Иране, делятся на два направления: продолжающее средневековые традиции описание языка классических поэтов (с примерами почти только из них) и описание современного языка, опирающееся на европейские модели. В России грамматики персидского языка (классического и современного) составляли Залеман и Жуковский, Бертельс, Жирков Л.И., Ю. А. Рубинчик и другие. Из западноевропейских персидских грамматик одной из самых выдающихся считается составленная французским иранистом Жильбером Лазаром. Крупнейший словарь персидского языка составил Деххода (в Иране до сих пор считается стандартным, хотя его лексика частично устарела).




#Article 93: Леча (131 words)


Леча — (,  олу). Вай ламанан леча олу, лаьмнашкахь леча хуьлу дела. Амма леча лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а хуьлуш ду. Ира а, деха а ду цуьнан тIемаш. ЦIога деха ду цуьнан. Когаш тIехь месаш яц. ЗIок хIотталучохь чохчаман шед бу. Ядар сиха ду, чехка тIам а тухуш. ХIаваэхь накха тухий дожадо цо муьлхха а олхазар, къиг а, бад а, кхокха а. Бен ламанан даккъашкахь тIулган бердашкахь бо лечано. Дукха хьолахь кхоьчу олхазаран бен схьабоккху цо. ХIоьаш апрель-май баттахь до я шиъ, я кхоъ, я диъ. ХIоьаш, цIиэлла а етталуш, ал басахь хуьлу. Iаьржа а, сира а, бероза а, ал а бос болуш хуьла лечарчий. БIаьргаш кIелахь Iаьржа томмагI хуьлу цунна микх ду а моьттур долуш. Когаш можа бу. Леча - олхазар зуламе лерина дац. Цундела иза ларор вайн декхар ду.




#Article 94: Вир (664 words)


Вир () — акха виран (Equus asinus) караӀамийна бухара кеп, ладаме роль ловзийна исторехь адаман бахам а, оьздангалла а кхиарехь, хӀинца а шуьйра лелош ю кхуьш йолчу пачхьалкхийн бахамехь. Ерриг караӀамийна варраш схьайовлар африкан варрех долуш ю, ткъа куланаш (азин варраш) караӀамор даиманна а аьтту боцуш хилира.

Варраш ехка мур дукха хьолахь бӀаьста я аьхкенан юьххьехь хуьлу, амма ца хуьлу цхьа билгалъяьккхина хан. Дукха хьолахь цхьаъ кӀорни йолу дуьнен тӀе, наггахь — ши кӀорни. Пхоралла лаьтта 360 - 390 дийнахь. Виран кӀорнино шура юу 6—9 баттахь, бецан чоме хьожу шиъ кӀира кхачарца.

ДегӀ даьккхина йолу шиъ шо кхачарца. Оцу хенахь дуьйна вир кӀорнеш белхе Ӏамайо, кхоъ шо кхаьччи варраш гуттаренна а чӀогӀа хала белхаш до. Вир жима йолуш тӀе мохь буьллуш лелийча букъ сеттина хуьлу цуьнан.

Еха — 25—35 шарахь. Дукха кӀезиг хаало 45—47 шарахь ехаш ерш.

Тайпане хьаьжжина виран локхалла а хийцало 90—163 см, дикачу тайпанан виран локхалла хийцало понин барамера дикачу говрийн бараме кхаччалц. Яккхийчех лоруш ю пуатусан а (140—155 см), каталонин (135—163 см) тайпанийн векалш. Йоккхачу дийнатийн йозалла — 200 - 400 кг. Виран бос тайпане хьаьжжина хуьлу.

Виран 31 шишша хромосома ю. Пульс — 45—55 тохадалар минотехь. СадаӀаран юкъ — 10—15 минотехь. ДегӀан температура — 37,5—38,5 °С. Варрийн пхиъ букъдаьӀахк ю (говран — ялх).

Виран цӀога ду, бежнийн санна, буьххьехь кӀужал йолуш.

Шен яккхийчу гергарчу дийнатех вир къаьста, хи а, юург а ца хилар дика ларца. Цуо юу бецан а, коллин а ораматаш. Оцу дийнаташна тӀуналла ца еза, цундела Ӏай декъа божал деза.

Вир караерзийна говрал дуккха а хьалха. Варраш дуьххьара дийнаташ ю адамо тӀехь мохь лелийна. Вайн эрал 4000 шо хьалха дуьйна Нилан дельтехь кхобура караерзийна нубийн варраш. Месопотамехь акха варраш караерзийна кӀеззиг тӀаьхьа. Антикан муьрехь варраш кхаьчна Европе. Хууш ду, этрускашкахь Жима Азера евлла варраш хилар. Желтойчоь варраш кхаьчна вайн эрал 1000 шо гергга хьалха.

Юьхьанца варраш тӀехууш а, южуш а лелайора, амма алсама сиха а, онда а говраш караерзийча, уьш цаьрца хийцира. Оцу хенахь дуьйна варраш хьахаяр ширчу оьздангаллашкара дов. Вир лелор тӀе мохь боттарца соцуш дара. Оцу гӀуллакхехь вир гӀоле ю говрал, хӀунда аьлча тӀех доьналла долуш ю, таро йолуш ю хи а, юург а йоцуш дуккха а Ӏан. ТӀебоьттина мохь дийнатан шен йозаллех кхаа декъах ши дакъа хьо виро, ткъа цаваьлла меттиг хилча цул сов а. Дийнан раж нийса лелийча вире 8—10 сохьтехь болх бало, юурган цкъа юкъараялийтича.

Наггахь варраш лелийна жижигна, шуранна, цӀуоканна. Юккъера бӀешерашкахь виран цӀуока лорура уггаре а пайден пергаменташ а, ватанаш а ян. Альпашна къилбаседехьа варраш хаайала йолаелла румхойн замахь.

Варрийн а, говрийн а  тайпанин хӀу эдарца кхочу шиъ тӀаьхье ца хуьлу гибридан кеп:

Уггаре гӀарадевлла ду варрийн французийн тайпанаш — пиренейн, котентен, пуату, провансалан, испанийн — каталонийн вир, юккъераазин — бухарин а, мерван (марыйн) а. наггахь хаало классификации аратаьӀна а, нийса а профильца (масала, А. Доброхотовн). Французийн варраш хуьлу сих-сиха юьртабахаман гайтамашкахь.

Къуоначу вир тӀехь Ӏийса пайхӀамар , дуьненан Паччахь санна, чувеира Иерусалиме Вербан КӀиран дийнахь, Инжилехь ма-яздар ЖӀарин Даларе, Закарий пайхӀамара  дийцина ма-хиллара: «Даккхийде хазахетарца, Сионхой, даккхийде , Иерусалимхой: шу паччахь ву шуга вогӀуш, Нийсо яхьарг а, кӀелхьарвоккхург а, Эсалниг а, тӀехиъна виркхелийна а, къуоначу вирна а…» (). Оцу хиламан лерина ду Вербан КӀиран де.

Жайнех йоьттина вир аллегорин йийцарца долало Къуръанан текст (62:5):Церан масала ду, шайна тӀедиллина (тӀехьавазар) Товрат долуш, юха тӀаьхьуо цуьнца нийса ца богӀуш берш, шен тӀехь жайнаш хьуш йолу виран (Ӏарб.. الْحِمَارِ, аль-хьимари) масала ду. Мел боьха ду Делан хаамаш аьшпаш лоруш долчу оцу къомаца дустар! Дала ца буьгу (нийсачу новкъа) харц нах. (Къуръан 62:5)
ТӀаьхьа, метафора лелийра Юхадендаран муьрера французийн яздархочо а, философа а де Монтень Мишела:Уггаре коьртаниг — иза Ӏилма марздалийтар а, дезийтар а ду; иштта дацахь вай кхиор ю варраш, тӀе жайнин хьекъал а доьттина.

Суннатаца, виран жижиг даар магийна дац. Джабира дийцина: «Хьайбаран дийнахь АллахӀан пайхӀамара ца магийна даа виран жижиг, магийна даа говр жижиг». Ткъа Акха вирах дерг, иза яа магийна, Абу Катада дийцарехь, цуо элира АллахӀан пайхӀамаре: «ХӀай АллахӀан элча, оха талла дахча йийна акха вир, тха хӀинца а дуккха цуьнан жижиг дисина», цунна жоп делира: «Диснирг а дӀадаа».




#Article 95: Алжазаира (380 words)


Алжаза́ира ( эль-Джаза́ир), юьззина официалан кеп — Алжаза́ирин Ха́лкъан Демокра́тин Респу́блика (АХДР) ( эль-ДжумхӀури́ййа эль-Джазаири́ййа эд-Ди́мукъратӀы́ййа эш-ШаӀби́ййа, берб. ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ) — ЛаьттаюккъерахӀордйистан майдан малхбуза декъара Къилбаседа Африкин пачхьалкх, мехкаца уггаре йоккха Африкин пачхьалкх. Майдан барам бу 2 381 740 км², иза кӀеззиг сов бу Демократин Республика Конгол (континент тӀехь майданца 2-гӀа меттиг).

Алжазаирин доза ду МагӀрибца малхбухехь, Мавританица а, Малица а — къилба-малхбузехь, Нигерца — къилба-малхбалехь, Ливица а, Тунисца а — малхбалехь. Мехкан доккхаха долу дакъа лаьтта Саьхьарин гӀум-арахь. Коьрта шахьар — Алжазаира гӀала.

ЦӀе схьайолу шен коьрта шахьаран ойконимах — Алжазаира гӀаланах (), цунна и цӀе кхаьчна ша латтар бахьнехь — иза йиллина X бӀешарахь бердан йистерачу деа гӀайренан тӀехь, цунах цӀе елла «Аль-Джазаира» (Ӏаьрбийн маттахь «гӀайренаш»).

Карийна лахара а, юккъера а палеолитан заманера (400—300 эзар шо хьалха) тӀулган гӀирсаш. Ширачу заманахь хӀинцалерачу Алжазаирин махкахь дехира шира ливин тайпанаш. Вайн эрал XII бӀешо хьалха кхоллаелира хьалхара финикийн колонеш.

Вайн эрал III бӀешо хьалха кхоллабелира тайпанашна юкъара берташ  а,  а. Массилийн куьйгалхочо Массиниссас цхьаьнатуьйхира ший а барт цхьааллин пачхьалкхе Нумидега. Нумидин паччахь Югурта (вайн эрал 116—105 шо хьалха) ийшира Югуртин тӀамехь Румал, вайн эрал хьалхара 46 шарахь Нумидех йира Руман провинци.

Вайн эран 438 шарахь Къилба Африкин бердан дакъа (цунна юкъахь Алжазаирин хӀинцалера мохк а) схьадаьккхира вандалаша. 439 шарахь кхоьллира вандалийн а, аланийн а паччхьалла. 534 шарахь хӀинцалера Алжазаирин дакъа даьккхира Византис.

VII бӀешарахь Алжазаирин хӀинцалера мохк схьабаьккхина Ӏаьрбаша, тӀетоьхна Ӏаьрбийн халифатан. Византийхой лаьхкира. Мехкан бахархошна юкъахь дукха сиха даьржа ислам.

XI бӀешарахь Алжазаирин махка даьхкира Ӏаьрбийн тайпанаш —  а, , цуо сихдира Ӏаьрбий баржар. Алжазаирин малхбузан дакъа схьадаьккхинера АльмаробитӀугӀар, уьш хийцира АльмуваххьидунгӀар. Таламсан хилла ЗийанийунгӀеран пачхьалкхан (ӀабдальвадидгӀеран) коьрта шахьар.

XVI бӀешо долалуш испанхоша дӀалоцу бердашца йолу Алжазаирин гӀаланаш: Мерс-эль-Кебир (1505), ВахӀран (1509), Биджая (1510), Алжазаира (1510), кхин а. Алжазаирин феодалаш кхайкхам бира Барбаросса вежаршка корсарашка гӀо доьхуш. Хайреддин Барбароссас урхалла дира Алжазаирехь 1519—46 шерашкахь, ша туркойн султанан куьйгакӀела хилар къобал дира, цуо цунна бейлербейн дарж делира. XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь Алжазаирех Ӏусманан империн пашалык (провинци) хилира, иза екънера 3 бейликан: КъасантӀийна,  (Мадийа), МаӀасикар (ВахӀран). Варварийн берд даьржа хӀордан талораш. 1711 шарахь ДейгӀеран  эккхийра тӀаьххьара туркойн паша, султанан ясакх ца луш сецира. Европин пачхьалкхаша къобал йира факт хилла Алжазаирин маршо. XVIII бӀешо чекхдолуш дейгӀеран пачхьалкх гӀелъелира, хӀордан талорех хуьлу са цӀеххьана юьйжира.

XIX бӀешо долалуш йолало французийн колонизаци.




#Article 96: Антигуа а, Барбуда а (948 words)


Анти́гуа а, Барбу́да а ( ) — иштта цӀе йолчу гӀайренаш а,  Кегийра Антилийн гӀайренийн тобанера Редонда гӀайрен а тӀиера пачхьалкх (Карибийн хӀорд).

Бахархой — коьртаниг хӀуӀаьржа расан нах бу. Дукхаха берш динаца — протестанташ бу.

ДоттагӀаллин а, Американ пачхьалкхийн кхолламан а декъашхо.

Пачхьалкхан корта — Йоккха Британин паччахьо, хӀоттийна инарла-губернатор.

ЦӀе схьаяьлла испанийн дешах:Antigua — «шира» а, barbuda «маж йолу». Юьхьанца аравакаша «Вададли» цӀе тиллина долу Антигуа гӀайре, тахана а меттигерчу бахархоша «Вададлы» олу; карибаш, тера ду, Вайомони олуш хилла хилар. 1493 шарахь гӀайрен тӀехь хилла волу Колумб Христофора, Санта-Мария-ла-Антигуа () цӀе тиллина хила тарло, Севильян кафедралан килсерчу иконин сийнна.

Антигуа а, Барбуда а гӀайренаш тӀе дуьххьара нах хевшина вайн эрал 3 эзар шо хьалха. Вайн эра долалуш кхузахь гучудевлира юьртабахам лелош долу аравакийн тайпанаш. XIII бӀешарахь уьш аратеттира майрачу карибаша.

ГӀайренаш дӀадиллина 1493 шарахь Колумб Христофора шен шолгӀачу экспедицехь. Амма климатан халонаш а, карибийн тайпанаш тӀелетар бахьнехь дуккха лаьттира гӀайренаш тӀехь нах хевшина ярташ йоцуш.

Российн Федерацица дипломатин юкъаметтигаш ю (хӀиттийна ССРСца 5.01.1990).

Антигуан а, Барбудан а политикан система билгалйоккху унитаран парламентан монархи олий. Антигуахь а, Барбудахь а болх беш ю вестминстеран модель, цуьнан амалехь ю башха хьолаца екъар а, Ӏедалийн геннийн юкъаметтигаш лелор а. Пачхьалкхан корта бу Йоккха Британин паччахь, цуо хӀоттаво инарла-губернатор, цуьнгахь ерш вакийлатан функцеш. Лейк-Тэк Луиза, 2007 шарахь Антигуан а, Барбудан а исторера инарла-губернатор хӀоьттина дуьххьарлера губернатор-зуда ю.

Министрийн Кабинет кхуллу харжамашкахь тоьллачу партин декъашхойх, премьер-министро (2014 шеран 13 июнехь дуьйна — Браун Гастон) аьлла йолу министрийн кандидатураш формалан къобалйо инарла-губернаторо. Премьер-министр ву правительствон корта, цуьнгахь ду кхочушдаран Ӏедал. Правительствос жоп ло парламентан хьалха, цуо цунна гайта таро ю цатешаран вотум (конституцин 73 яз.). Премьер-министро охьадуьллу шен дарж, нагахь парламент дӀасахецнехь я кхечу меттигехь, цуьнан депутатийн мандат дайнехь я цхьаьна хенан ницкъ дӀабавьллехь. Министран пост йов инарла-губернаторан омарца, цуо сацам бо премьер-министран дехарца, ткъа иштта  премьер-министр я парламент дӀасахецча.

Антигуан а, Барбудан а Законашкхолларан Ӏедал правительствехь а, парламентан шинне палатехь а ду. Шина палатан парламент лаьтта Сенаторех (17 сенатор) а, Палатан векалех (17 депутат) а.

Итт сенатор хӀоттаво инарла-губернаторо премьер-министро къобалбийриш, виъ сенатор — оппозицин тхьамдано къобалбийриш. Инарла-губернаторо цхьа сенатор хӀоттаво инарла-губернаторан оьшу аьлла хета социалан я кхечу тобанийн лаамаш кхочашбаран векал вой. Инарла-губернаторо хӀоттийна сенатан цхьа декъашхо, Барбудан Законашкхолларан кхеташонан лаамийн векал ву, кхин цхьаъ а иштта хӀоттаво Барбудера премьер-министро къобалвийриг. Сенатор хила таро ю муьлхха а мехкан гражданин, 21 шерал къуона воцург, даиман а цуьнан махкахь вехаш волу ша хӀоттавале 12 бутт хьалха дуьйна (ст. 29).

Векалийн Палатан депутат хила таро ю муьлхха а мехкан гражданин, 21 шерал къуона воцу, харжале 12 бутт хьалха дуьйна гуттаренна а махкахь вехаш волу (ст. 38). Векалийн Палатан депутаташ хоржу дуьххьала дӀа къайлаха дерриг къомо кхаж тасарца цхьаьна мандатан гуонехь (2010 ш. хьолашца — 17) мажоритаран системица (ст. 40). Парламентера цхьа меттиг йитина ю Барбуда гӀайренна. Жигара харжаман бакъо ю Антигуан а, Барбудан а 18 шо кхаьчначу гражданийн, ткъа иштта ДоттагӀаллин гражданийн (18 шерера дуьйна), нагахь пачхьалкхехь бахам белахь.

ТӀаьххьара харжамаш хилла 2009 шеран 12 мартехь. Харжамийн жамӀашца Цхьаьнатоьхна прогрессиван партис 9 депутатийн меттиг баьккхина, Лейбористийн партис — 7 меттиг, Барбудан Халкъан Болам — 1 меттиг.

Суьдан Ӏедал гойту Малхбален-карибан Лакхарчу суьдо (штаб-квартира ю Сент-Люсехь, цхьа суьдхо ву Антигуан а, Барбудан а резидент, Юкъара юрисдикцин суьдехь председатель а ву иза). Малхбален-карибан Лакхарчу суьдан системан хӀора пачхьалкхан-декъашхочун ю шайн Лакхара бакъонан суд, иза канцелярица цхьаьна белхан меттиг ю меттигерчу суьдхочун гуламан меттиг. Антигуа а, Барбуда а иштта ю Карибан нийсонан суьдан декъашхо.

Меттигера шеш шайна урхалла даран меженаш Антигуахь яц гӀайрен барам жима хиларна. Ерриг урхаллин функцеш лелайо къоман правительство. Леррина Барбудан регламент йо меттигера кхеташонан белхо, иза ю коьрта меже меттигерчу шеш шайна урхаллин гӀайренан тӀехь. Лелаш ду Барбудан меттигерчу шеш шайна урхаллин акт тӀеэцна долу 1976 шарахь. Меттигера кхеташо лаьтта 11 декъашхочух.

Антигуан а, Барбудан а мохк бекъна 6 гуон — Сент-Питер, Сент-Филип, Сент-Джордж, Сент-Джон, Сент-Мэри, Сент-Пол — кхин а 2 бозуш болу мохк — Барбуда а, Редонда а (ма-дарра дийцича дозуш долу мехкаш доцу, хӀунда аьлчи гойту шеш къасто йиш йоцу мехкан дакъош санна).

Пачхьалкх лаьтта дикка доккхачу шина гӀайренах а, церан бердашна йисттерачу масех кегийра гӀайренех а. Антигуа — уггаре доккха (280 км²) а, адам охьахиина а ду. Барбуда гӀайре, лаьтта Антигуан 48 км къилбаседехьа, иза шен барамца шолгӀа гӀайре ду (161 км²). Жима тӀехь дехаш адам доцу гӀайре Редонда (1,6 км²), Антигуан 40 км малхбузехьа долу, иштта дакъа ду Антигуа а, Барбуда а пачхьалкхан. Малхбалехь Атлантикан океанан хиш ду, ткъа малхбузехь — Карибан хӀордан.

Ландшафтехь, коьртаниг, аренаш ю. Антигуан уггаре лекха меттиг — Богги гу (402 м) бу, ткъа Барбудан — 32 м.

Пачхьалкхан коьрта шахьар — Сент-Джонс гӀала, Антигуа гӀайрен тӀехь ю. Цхьаъ бен йоцу нах хевшина меттиг Барбуда гӀайрен тӀехь ю Кодрингтон.

ГӀайренаш тӀехь ю йовха тропикан климат, гуттаренна цхьа температура а йолуш. Уггаре дика хенан хӀоттам хуьлу — ноябрь чеккхенгара май болабаллалц.

ГӀайренийн дийнаташ гайтина, коьртаниг, луларчу хиш чура — маржанийн рифийн юкъараллин алсама йолчу орнитофауно.

Экономикан бух — туризм (60 % ДЧС).

Промышленность — бедарш тегар, вахон маларш дар.

Дуьненаюкъара АКТ мехкийн кхоллам юкъайоьду.

Бахархой — 86,8 эз. (2010 шеран июлехь маххадийна).

Шарахь тӀекхетта — 1,3 %.

Бераш дуьнен тӀедовлар — 16,4 бер 1000 вахархочун (фертилалла — 2,06 бер цхьаьна зудчунна), баларш — 5,8 стаг 1000 вахархочух, 15 шо кхачанза бахархой дакъа — 28 %, 65 шо а, сов а — 7 %, иммиграци — 2,4 стаг 1000 вахархочух.

Дахаран юккъера хан — 73 шо божарий, 77 шо зударий.

Этно-расан хӀоттам: хӀуӀаьржаниш — 91 %, мулаташ — 4,4 %, хӀукӀайниш — 1,7 %, кхин — 2,9 % (2001 шарахь бахархой багарбарца).

Грамоталла — 86 %.

ГӀалин бахархой — 30 %, юьртан — 70 %. 15 шо кхачанза берш 26 % бахархойх, 15 тӀиера 65 шо кхаччалц берш — 67 %, 65 шерал совбевлларш — 7 %.




#Article 97: Эрмалойчоь (1329 words)


Эрмалойчоь ( []), юьззина официалан кеп — Эрмалойн Респу́блика ( []) — Чоьхьара Кавказан пачхьалкх.

Лаьтта Хьалхарчу Азин къилбаседехь, Эрмалойн акъарин къилбаседа-малхбузехь. ХIорд тIе араволийла яц. Азербайджанца а, къобалъянза йолу Ломан-Карабахан Республикица (ЛКР) доза ду малхбалехь. Къилба-малхбузехь доза ду Азербайджанан юкъарчу Нахичеван АРца. Иран доза ду къилбехахь, Туркойчоьнца малхбузехь, Гуьржийчоьнца къилбаседехь. Эрмалойчоь доладеш ю Азербайджанан мехкан цхьаьна декъан (анклаваш Кярки, Бархударлы, Софулу, Лакхара Аскипара), ткъа Азербайджан доладеш ю Эрмалойчоьнан цхьаьна декъана (эксклав Арцвашен).

Эрмалойчоьнан бахархой, 2016 шеран 1 январехь мах хадорца хилира 2 млн. 998,6 эз. стаг, майда — 29 743 км². Цхьацца терахьашца лаьрчи дуьненахь бIе ткъе ялхийтталгIа меттигехь ю а, мехкан майданца бIе ткъе берхIийтталгIа ю.

Коьрта шахьар — Ереван. Пачхьалкхан мотт — эрмалойн.

Парламентан кепара урхаллин унитаран пачхьалкх. 2018 шеран 9 апрелехь дуьйна Эрмалойчоьнан Президент ву Саркисян Армен. Екъало 10 областан а, Ереван гIалин а.

Аграрно-индустриалан мохк бу динамикца кхуьу экономикица. 2012 шеран ДЧС номиналан барам хилира 9,951 миллиард АЦШ доллар (3351,63 АЦШ доллар гергга цхьаьна синна). Ахча — эрмалойн драм (2015 шеран юккъера бараман курс — 479 драм 1 АЦШн долларах).

Топоним «Эрмалойчоь» хьалайоьду Эрмалойн акъари тIиера, лулахь йолчу Мелитенан областан хурритийн цIере Armi-. И цIе арамейн маттара ˊarmǝn-āiē кхаьчна ширагIажарийн матте, иза вайн эрал 522 шо хьалха «Arminiyaiy» кепехь ялхазза яздина Бехистунан йозанахь . Шира грекийн цIе —. Ἀρμένιοι яржале лелош хилла шира грекийн эрмалойн цIе, хилла Μελιττήνιοι.

Мовсес Хоренацин хетарехь, «Эрмалойчоь» цIе а, цунах тера шира грекийн а, шира гIажарийн а топонимаш схьаевлла Урартун паччахьан Араман цIарах.

Эрмалойн маттахь мехкан цIе «Айк» (, Hayk) ю. Юккъера бIешерашкахь эрмалойн топоним кхуллучу суффиксан «-к» меттиг дIалаьцна иранан «-стан суффиксо», мехках ала долийра «Айастан» (, Hayastan). Цхьаьна версица, мехкан цIе схьаяьлла мифологин Эрмалойн векалах — Айках, цуо, легендица, вайн эрал 2492 шо хьалха тIамехь иэшийна вавилонан паччахьан Бэлан эскар, ткъа тIаьхьа кхоллаелла хьалхара Эрмалойн паччахь. И шо ду дуьххьарлераниг ламасталлин эрмалойн рузманехь. Кхечу версица и цIе тосу ширачу пачхьалкхах Хайасах. КхоалгIачу версица, Эрмалойчоьнан шен цIе схьаяьлла урартун цIарах Мелитенах — Ḫāti.

Эрмалойчоьнан байракх деакIуон кIади ду кхаа цхьатеррачу анасизан асанех лаьтташ: лакхара — цIен, юккъера — сийна, лахара — цӀехо-можа басахь. Шоралла йохаллелла шозза йоца ю. Эрмалойчоьнан байракх тIеэцна Эрмалойн Республикан Лакхарчу Совето 1990 шеран 24 августехь. 2006 шеран 15 июнехь Эрмалойн Республикан Къоман Гуламо тIеэцна «Эрмалойн Республикан пачхьалкхан байракхах» керла закон.

Эрмалойчоьнан правительствос маьIна доккху байракхан бесашна иштта:

Эрмалойчоьнан хIост тIеэцна 1992 шеран 19 апрелехь, нисйина  2006 шеран 15 июнан законаца.

ХIост тIехь хIара суьрташ ду: турс — юккъехь — эрмалойн къоман сийлалла Арарат лам, цунна боьххьехь Нохьа пайхIамаран кема , хIунда аьлчи, эрмалойн ламастаца, хи хьаьддачул тIаьхьа кема сецна Арарат лам тIехь (Библица — Араратан лаьмнашкахь). Турс декъна 4 декъе, оцу декъаша гойту йиъ маьрша эрмалойн паччахьалла тайп-тайпанчу хенера (сахьтан цамзанца): Аршакидийн, Рубенидийн, Арташесидийн, Багратидийн.

Турсан лахахь лаьтта кхин а пхиъ элемент: хадийна зIе, тур, кIен кенаш, га, аса.

Эрмалойчоьнан шатлакхан илли — композици «Тхан Даймохк» (, «Мер Айреник», ма-дарра — «Тхан Даймохк»). ТIеэцна 1991 шеран 1 июлехь, юха чIагIдина 2006 шеран 25 декабран законаца. Бух тIехь ю 1918—1920 шерийн Хьалхара Республика Эрмалойчоьн шатлакхан илли. Байтийн автор — Налбандян Микаэл (1829—1866), музыкан автор —  (1885—1967). Шатлакхан илли локхуш дукхаха йолчу официалан белхашкахь лелабо хьалхара а, беалгIа строфаш.

Эрмалойчоьнан къилбаседехь, Лорийн акъари тIехь, тIапломан Джавахетан дукъан кIажошкахь карийна 20 сов тайп-тайпана хенахь лаьттина йолу ашелан иэсаш. Царна юкъахь алсама ю тIехула лаьттарш (Благодарни, Даштадем, Норамут, кхин а), царна тIехь карийна эзар сов ашелан гIирсаш меттигерчу гиалодацитан, оцу юкъахь ю 360 куьйган дигарш. Карийна иштта кхоъ стратификаци йина иэс (Мурадово, Карахач, Куртан). Къилбаседа Эрмалойчохь иэсийн ширачу адамийн шира миграцин лар ю Африкан арахьа. Шираашелан Карахачан гIирсаш хенаца гергара ду шира шираашелан Малхбален Африкан индустрийн (1,5-1,8 млн шо сов хьалха).

Шира адам даьхна лараш карийна Эрмалойн акъарин тайп-тайпанчу кIошташкахь: Арзнихь, Нурнусехь, кхечу меттигашкахь карийна нах лаьттина меттигаш тIулгийн белхан гIирсашца, ткъа Разданан Iинехь, Лусакертехь карийна хьехан гIишлош. Уггаре ширачу тIулган белхан гIирсийн хан 800 эзар шо ю. Кхин а карийна неолитан муьран ширачу адамаш лаьттина меттигаш. Лаьмнашкахь карийна шортта тархаш тIиера талларах долу суьрташ. Дуьххьарлера латталело а, даьнийлело а меттигаш хирйолчу Эрмалойчохь ехкина Араратан тогIин чохь а, хIинцалерачу Ширакан областехь.

Таханлера Ереванан латта тIехь Шенгавитан кIоштахь, карийра вайн эрал V—III эзар шо хьалхара боьрзанан бIешеран нах хевшина меттиг.

Археологаш динчу ахкарша гойту, Эрмалойн акъарин бахархоша кIоргарчу шираллехь дуьйна карадерзийна дуккха пхьолаш. Иштта, хууш ду, царна вайн эрал V—IV эзар шо хьалха хууш дара цIеста лало, ткъа вайн эрал II шо хьалха — эчиг а.

Эрмалойчохь 2008 шарахь сентябрехь Арени хьехаш чохь ахкарш деш карийна уггаре шира мача, цуьнан хан ю 5500 шо сов. Кароран терахь энеолитан мур (вайн эрал 3600—3500 шераш хьалха) бу. Уьш кIеда ира боьхигаш йолу чарохи мачаш ю. Карийна мачаш хилира Европера а, Азера а уггаре шира археологин карор. Говзанчашна хетарехь, и мачаш къасталуш яц эрмалойн эвланашкахь лелийначех.

Вайн эрал XII бIешо хьалха Эрмалойн акъарин махка тIехь хилира эрмалойн къам кхолладаларан процесс, иза чекхъелира вайн эрал VI бIешо хьалха. Эрмалойн этногенезан коьрта компоненташ хилира иштта къаьмнаш: хурриташ, урарташ, лувийш, протоэрмалойн мотт лело тайпанаш а. Урарташ эрмалойн къомах тIаьххьара дIаэр чекхделира вайн эрал IV—II бIешо хьалха.

Эрмалойн халкъ физикан а, оьздангаллин а когаметта ду берриг акъарин бахархойн, уггаре хьалха хурритийн, урартийн, лувийхойн. Иштта эрмалойн къоман истори нисса охьайогIу тIаьхье ю хурритийн а, урартийн а, лувийхойн а.

Вайн эрал хьалхара VI бIешо долалуш Урарту пачхьалкх йоьжначул тIаьхьа Эрмалойн акъари цхьа хан ялалц Мидин куйгакIела лаьттира, ткъа тIаьхьа Ахеменидийн империн дакъа хилла. Ахеменидийн пачхьалкхан юкъахь Эрмалойчоь лаьттина вайн эрал хьалхарчу VI бIешеран шолгIачу декъера IV бIешо юккъе даххалца, шина сатрапин екъна — XIII-гIа (малхбуза дакъа, Мелитенехь коьрта шахьар йолуш), XVIII-гIа (къилбаседа-малхбален дакъа).

Цхьаболчу историкаш, масала И. Дьяконовс, гипотеза кхуллу вайн эрал хьалхара VI бIешарахь Урарту махкахь маьрша Эрмалойн паччахьалла хилла Мидийс доладеш. Р. Хьюсена лору Эрмалойн паччахьалла Мидис махкаш бохучу хенахь дуьйна хилар хаъал билгала гIуллакх хилар. Оццу хенахь къобалдина Эрмалойн паччахьаллин зирхI вайн эрал хьалхара VI бIешерал хьалхара хилар.

Вайн эрал 331—220 шераш хьалха хилла эрмалойн пачхьалкх  я коьрта гIала Армавирехь (хIинцалерачу Ереванан гергахь) йолчу Айраратан паччахьаллех, вайн эрал 316 шо хьалха маьршаяьллачу. Пачхьалкхах урхаллехь бара Ервандидийн некъий.

Йоцачу ханан Селевкидаш схьаяьккхинчул тIаьхьа Эрмалойчоьно юха а маршо яьккхина, вайн эрал 189 шо хьалха Арташес I-чо Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоь пачхьалкх кхоьллича. /. Арташесан муьрехь, Страбона хоуьйту, Эрмалойчоьнан берриг бахархоша цхьа мотт буьйцура — эрмалойн, хIетте а правительствон а, паччахьан цIийнан а мотт вайн эрал хьалхара 150 шо кхаччалц лаьттира гIажарийчуьнца ийна империйн арамейн мотт. Вайн эрал 163 шо хьалха шен маршо кхайкхийра Коммагена а. Жима Эрмалойчоь маьрша лаьттина 115 шо кхаччалц, цул тIаьхьа дIалаьцна хьалха понтийша, тIаккха румхоша.
Вайн эрал хьалхара 80—70 шерашкахь Тигран II Сийлахь-Воккханиг волуш Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьх йоккха импери хилла, простиравшееся от Каспийского моря до Палестины и Египта. После переменных успехов в войнах с Римом в Битве при Артаксате и в Битве при Тигранакерте в 65 году до н. э. Армения была захвачена и объявлена «другом и союзником римского народа». Тигран лишился всех завоеваний, кроме собственно Великой Армении и части земель, захваченных у Парфии. 

Цул тIаьхьа Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьнах Парфин а, Руман а буферан пачхьалкх хилла, кхин а тIаьхьа (III—IV бIешерашкахь) — Руман а сасанидийн Иранан а. Вайн эран 1-чу шарахь румхоша хIаллакйира эрмалойн пачхьалкх, чекхъелира 200 шеран истори Арташесидийн некъийн.

Вайн эран 1—63 шерашкахь Эрмалойчохь урхалла дира румхоша а, парфянхоша а хIиттийначара. 58—63 шерашкахь хилира Эрмалойчоь къуьйсу Руман-парфянийн тIом. Рум эшча Рандейн машаран барт бира, цуьнца парфянийн паччахьан Вологез I-чун ваша Трдат I-ра Эрмалойчоьнан паччахь хилира, метахIиттийра иштта Эрмалойн пачхьалкхан дозанаш а. Махкахь урхалле хIоьттира керла эрмалойн некъе Аршакидаш.

III бIешо доладалале Эрмалойчоьнан дуьхьала кхоъ бен ду боху руман тIелатар ца хилира, амма цхьамма а царах Эрмалойн пачхьалкх йоха ца йира. 225 шо кхаччалц болу мур дикка паргIата бара эрмалойн къоман, лору, оцу муьрехь эрмалошна беш цхьан а Iаткъам бацара идеологин агIора а.

Ладаме историн хIилам хилира Сийлахь-Йоккха Эрмалойчоьно пачхьалкхан дин дина керсталла тIеэцар  Трдате III-гIа паччахь волуш IV бIешеран хьалхарчу декъехь.
Эрмалойчоь — дуьххьара мохк бу, керсталлех пачхьалкхан дин дина. Оцу хиламо Эрмалойчоьнан а, Руман а юкъаметтигаш тойо.

Пачхьалкхан доза хIоттало: къилбседехьа — Гуьржийчоьца, малхбузехьа — Туркойчоьца, къилб-малхбузехьа а малхбалехьа — Нахичеван Азербайжанаца, къилбехьа — ГӀажарийчоьца.

Эрмалойчоь ю Маьрша Мехкаши Барт (орс. СНГ) юкъе  юдуш.




#Article 98: Багаман ГӀайренаш (238 words)


Бага́ман ГӀайренаш (), юьззина официалан цӀе — Бага́ман ГӀайренийн ДоттагӀалла () — Карибийн хӀордан а, Кубан а къилбаседехьара, Флорида ахгӀайренан къилба-малхбалехьара иштта цӀе йолчу гӀайренаш тӀиера пачхьалкх. Архипелаг юкъадогӀу 700 гергга гӀайре (царех нах беха 30 гӀайрен тӀехь) а, 2000 маржанийн гӀайре а.

ЦӀеран маьӀна билггала хууш дац, оцу хьокъехь шиъ коьрта гипотеза ю. Цхьана гипотезца, цӀе схьаяьлла меттигера метта декъан фраза «Taíno ba ha ma» («доккха лакхара юккъера латта»); вукха гипотезца, цӀе схьаяьлла испанхойн дешнех «baja mar» («гомха хи» / «гомха хӀорд» я «хӀорд чубожар»), цуо гойту оцу кӀоштара хи гомха хилар. Кхин цхьа ойла а ю, и цӀе схьаяьлла хила тарло меттигерчу «Гуанахани» метта декъан дешах, маьӀна цуьнан билгал ца даьлла), аравакийн тайпанан га, уьш кхуза кхаьчна IX бӀешо гергга долуш. ГӀайренаш дӀадиллина Колумб Христофора 1492 шарахь. Архипелаган цхьа гӀайре —Уотлинган гӀайре (Сан-Сальвадор) — 1492 шеран 12 октябрехь дӀадиллинчу Керла Дуьненан латта ду. Цул тӀаьхьа кхо шо даьлчи дуьххьарлера испанийн колонихой дӀатарбелира архипелаг тӀехь.

Испанхоша меттигера бахархой дӀабуьгура Эспаньоле (Гаити) лайш бан, 25 шо даьлчи индахойн бахархой берриг аьлча санна дӀабевлира, ткъа испанхоша йитира и меттиг.

Кхин а бӀешарахь гӀайренаш лаьттира нах кӀезиг болуш, оьшуш доцуш, Ингалсан паччахьо Карл I-чо инарлан прокуроран уьш дӀадаллалц. 1650 шарахь кхуза кхечира Бермуда гӀайренаш тӀиера кӀеззиг мухажираш-ингалсхой, цара эвла йиллира Эльютера гӀайрен тӀехь. Оццу хенахь Багамаш тӀетарбала буьйлабелира хӀордан талорхой, кхоьллира архипелаган масех гӀайрен тӀехь шайн кеманаш тодан а, садаӀа а базанаш. Багаман гӀайренаш тӀиера талорхой лаьхкира ингалсхоша 1718 шарахь.




#Article 99: ГӀиргӀа (2111 words)


ГӀиргӀа () — куьйранийн доьзалера экха олхазарех уггаре девзачех цхьаъ, уггаре доккханиг эрзу. Даьржина Къилбаседа эхигехь, деха дукхах дерг лаьмнашкахь, кӀезиг деха йиллина аренан ландшафташкахь. Гена долу нах бехачу кӀошташна, адаме шен сагатдайта лууш дац. Ареалан доккхахчу декъехь цхьана меттиге бен туху, деха шишша цхьаьна бена чохь, къилбаседехьа а, лекха лаьмнашкахь а дехаш дерш кхелха кӀезиг ло долчу кӀошташка. Толлу тайп-тайпана экханашна, дукха хьолахь пхьагалшна, дехкашна, дукхачу тайпана олхазаршна. Наггахь тӀелета уьстагӀашна, эсашна, сен кӀорнешна. Бен бо дитт тӀехь я тӀекхача хала долчу тархаш тӀехь. Тевнахь, дукха хьолахь ши хӀоа хуьлу, амма дукхах дерг цхьа кӀорни бен дийна ца дуьсу. Юккъера Азехь гӀиргӀанаш цхьогалшна, пхьагалшна, наггахь берзлошна, хьехашна промыслан толлуш леладо.

ТӀаьхьарчу бӀешерашкахь гӀиргӀа дайна хьалха даьхначу дукха кӀошташкара — цуьнан бахьна хилира массашкахь хӀаллакдар, пестицидаш лелор, урбанизаци, латташ бахаман хьашташна лелор. Тахана гӀиргӀа, европера дукхах долу экха олхазарш санна, пачхьалкхан законашца а, правительствошна юкъара барташца а Ӏалашдеш ду. В частности, ГӀиргӀа имеет статус редкого вида в Красной книге России.

Уггаре доккха а, онда олхазар ду эрзу — дегӀан дохалла 76—93 см, тӀемаш дӀасадахийтича 180—240 см. Стенаш дикка даккхий хуьлу боьршачарел, церан йозаллин барам 3,8 - 6,7 кг юкъахь хуьлу, ткъа боьршачеран 2,8 - 4,6 кг хуьлу. ЗӀок — эрзучун тайпана: лекха, агӀонаш тӀиера тӀеттӀатаьӀна, мӀар санна охьайирзина. Лаг тӀиера месаш гӀеххьа еха — иштта хуьлу могильник олхазар. ТӀемаш деха шуьйра, кӀеззиг готта ду схьадовлачехь а, тӀехьарчу пиллагехь а, цундела мох лаьцчи тӀехьара тӀоман йист го сеттина латинан элп S кепара; и амалан башхалла чӀогӀа къаьста къуоначу олхазарийн. ЦӀога гӀеххьа горгдина а, деха а ду кхечу эрзу тайпанчеранчул. ТӀоман шораллин барамца, иза герга ду куьйран эрзунашна, масала, Эрзу-буйдолан, амма цунах къаьсташ шуьйро а, тӀома даьлчи диллина хуьлу мохтухург санна. При парении птица пальцеобразно расставляет передние маховые перья.

Доккхачу олхазаран месийн бос хийцало таьӀна-боьрачун тӀиера Ӏаьржа-боьра кхаччалц дешийн бесара месашца коьртан тӀехьа а, лаг тӀехь а, иза бахьнехь ингалсан маттахь цуьнан цӀе «дешийн эрзу» () ю. Тилла яьллачул тӀаьхьа месан наггахь хуьлу шекъан бос, тӀаьхьа дӀаболу иза. Сте а, боьрша а цхьаьна басахь ю. Къуона олхазарш тера ду даккхийчарех, амма къаьста алсама таьӀна месашца (хьалхарчу шарахь дерриг аьлча санна Ӏаьржа), хуьлу «сигналан» кӀайдарг тӀоман лакхарчу а, лахарчу а агӀора, ткъа иштта сирла цӀога, таьӀна асанца йисташкахула. Орнитологашна хетарца, кӀайдаргаш ша тайпа билгало ю яккхий эрзун дераллех ларъеш йолу, цаьрга ца лало кхин экханаш шайн дозанахь хилчи. Оцу билгалонаша таро ца ло шен бен шен боцу махкахь бан, амма таро ло цигахь даар лаха. ТӀаьххьара бос схьаоьцу 4—6 шо долуш, тӀаьхь-тӀаьхьа хӀора массаза туьлу йоккха кеп схьаоьцуш. БӀаьргаш таьӀна-мокха, зӀок таьӀна, меран дукъ а, когаш а можа. КӀорнеш схьадовлуш кӀайн сиро ачан месаш йолуш хуьлу, иза тӀаьхьа хийцало цӀена кӀайн басца. Когаш ницкъ болуш ду, чӀогӀа онда мӀарашца, кхечу эрзуйн санна пӀелгаш тӀекхаччалц месаш евлла ду. Ораллин хенал тӀаьхьара тилар хенаца озийна ду мартера-апрелера сентябрь кхаччалц, цу тӀе цхьайолу тӀоман тӀиера месаш хӀора шарахь а ца хийцало.

ГӀиргӀан ялх бухара кеп билгалйолу, уьш къаьста барамашца а, месийн бесца а (ма-дарра хьажа декъехь Классификаци а, бухара кепаш а).

ГӀиргӀан, кхечу эрзуйн, ткъа иштта куьйранийн а, лечанийн а санна, чӀогӀа ира бӀаьрса ду, амма сирлачу хенахь бен дац. Иштта, масала, пхьагал оцу эрзон го ши километр генара. Сихха объектан барам а, юкъаметтиг а билгалйоккху цхьа могӀа адаптацеш, кхиина эволюци бахьнехь. Даккхий бӀаьргийн таро ю схьаган кхин а доккха сурт бӀаьргана са гойту пардон чохь, ткъа гуттаре доккха серлонна экама клеткийн чордалло до иза цӀена а, къаьсташ а. Цуьнца цхьаьна хӀора бӀаьрга чохь цхьаъ ца хуьлу кхечу дийнатийн санна, ткъа шиъ центран кӀаг — рецепторийн максималан концентрацин зонаш (иштта башхалла ю цхьадолчу кхечу олхазарийн тобанийн, царна оьшу тӀех сов тергонан концентраци — колибри, зимородкаш, чӀегӀардигаш). Башха хӀозкепара дилха сиха фокус до йоӀбӀаьрган едда йоьдучу дийнатан, гучура ян а ца йойтуш — башхалла евза аккомодации цӀарца. Лелаш долу логан таро ю юхахьовза 270 градусе кхаччалц, бухӀанийн, цуо таро ло хаъал гаран сектор йоккха еш. ЦӀоцкъамаш тӀехула хебарша, экханашна буьрса «оьгӀазе» кеп хуьлийта, бӀаьргаш лардо къегина маьлхан серлонах, ткъа шолгӀа бӀаьрг таӀбаран пардоно бӀаьрга хӀума ца яхийта лахарчу декъехь. Адамашца гӀиргӀан цхьаьна догӀу, наггахь бен йоцу  акхаройн бинокуляран бӀаьрса а, беснаш а — хьалхарчо таро ло цхьаьнатоха шинне а бӀаьрган сурт, кхуллу стереоскопин эффект, шолгӀа тойо билгалъяккхархьама меттаха ца йолу объект меттигера.

Юург лохуш ГӀиргӀа дукха хьолахь шортта Ӏа хьаладоьдучу довхачу хӀаваэхь мотт лоьцуш, тӀемаш кӀеззига айина дегӀан тӀехула, V-кепара хьалхадахийтина, ткъа церан жигаралла юьсу минимум.  Талларан кхин хьесап — куьйра санна жимачу локхаллехь шершар. ТӀома дахар дайн а, маневран а, чӀогӀа а, кӀоргера а тӀемаш лестош хуьлу. Эрзуно атта урхалла до чӀогӀа сиха мох хилчи а. Шен ижу гича, ГӀиргӀа цунна тӀаьххье чухьоду, цигахь цуьнан сихаллин барам кхочу .

ГӀиргӀа — дукха доьку олхазар дац, дека коьртаниг токан тӀома лелаш, кӀорнешца дистхуьлуш, мохк ларбеш а. Наггахь тӀомахь хеза дуткъа мелодин шок «клюх…». Цул сов, хьоькху эрзушна гергара болу мохь, иза кӀеззиг тера хета жӀаьла летарх, амма  — можа тӀуьска олу аьрзу, аренашкара аьрзуно я орлано санна «къакъ-къакъ-къакъ» ца до.

ГӀиргӀа даьржина доккхаха долчу Голарктикан декъехь. Къилбаседа Америкехь бен бо коьртаниг континентан малхбуза агӀора Аляскера Бруксан дукъан къилбехьа Мексикан юккъерчу кӀошташка кхаччалц, ткъа иштта, кӀеззига Канадан, АЦШн малхбузехь. Къилбаседа Африкехь деха цхьаццанхьа Мароккон малхбалехьа Тунисе кхаччалц, ткъа иштта ЦӀен хӀордан бердашкарчу кӀошташкахь. Европехь бенийн ареал къорза ю, йоьзна ю коьртаниг къилбан а, юккъерачу декъан а лаьмнийн кӀоштех, Шотландехь, Къилбаседа Скандинавехь, Кавказехь, Туркойчохь (Азин дакъа а лоцуш), ткъа иштта акъарех Белоруссехь, Балтикайистехь, Россехь. Хаало Латтаюккъерачу хӀордан гӀайренаш тӀаьх — Балеарийн, Корсикан, Сардинин, Сицилин, Критан. Азехь даьржина къилбехьа Синайн ахгӀайрен тӀехь, Ӏиракъахь, Иранехь, ОвхӀанехь, Гималайн къилба басешкахь, ломан къилбаседан Мьянмехь, цийн Юньнань провинцехь. Цул сов, бенаш до японин Хонсю гӀайрен тӀехь, хила тарло, Хоккайдохь а, Сикокухь а.

Яьржина Российн 3/4 махкахь, амма массанхьа а кӀезиг ю, бен бо шишша цхьаьна ховшуш. Хаало ерриг аьлча санна хьуьнан зонехь (хьуьнтундран аса а, Амурйистте йоцург), мехкан къилбехьара лаьмнашкахь (Кавказехь, Саянашкахь, Алтайхь), ткъа иштта Приморьен къилба йистехь Ханка Ӏоман кӀоштахь. Европан декъехь яьржина къилбаседехьа Колан ахгӀайрен тӀехь 69° къ.-с. ш. кхаччалц, Архангельскан кӀошта кхаччалц, Печоран атагӀахь 67° къ.-с. ш. кхаччалц. Малхбуза Сибрехахь бен туху къилбаседехьа 68° къ.-с. ш. кхаччалц, Малхбален Сибрехахь 71° къ.-с. ш. кхаччалц, Генара Малхбалехь Мали Анюй эркан атагӀе кхаччалц, Анадыран а, Камчаткан а бассейнан къилбаседа декъе кхаччалц.

Леладо дукха хьолахь цхьаьна меттигехь долу дахар. Ареалан къилбаседа периферехь бен (55-гӀа параллелал къилбаседехьа) Россехь а, Къилбаседа Америкехь а, олхазарш толлу дийнаташ (масала, дӀамаш) Ӏаьн дӀайийшича, цхьа дакъа ГӀиргӀанаш кхелха къилбехьа, тӀаккха а бенан ареалан я гена ца йоллуш. Къуона олхазарш алсама кхелха гена, кхечарал хьалха а доьлху, гена а доьлху. Яккхий эрзуш гӀерта бенашна гена ца йовла, оьшучу хенахь кӀеззига къилбехьа таьӀа. Лаьмнашкахь ГӀиргӀанаш охьакхелха, Ӏай луо кӀезиг долчу атагӀешка. Къилбаседа Америкехь гуьйренан кхалхар долало сентябрехь,  юхадерзар февраль болалуш а, тӀаьхьа а.

Охьаховшу тайп-тайпанчу йиллина а, ах йиллина а адам кӀезиг кхочучу ландшафташка, царна юкъахь тундра, хьунтундра, коллаш евлла меттигаш, лекха гӀад долу базанан а, ийна хьаннаш а диллинчу дакъош долу, аре, ахгӀум-аренан каньонаш. Уггаре а луьста хевшина гунаш долу меттигашкахь а, лаьмнашкахь а, бенийн муьрехь хаало лаьмнаш юккъеррачура атагӀашкахь, альпийн байнаш тӀехь 3600 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь. Аренийн хьаннашкахь дукха хьолахь хоржу тӀе дитташ девлла сфагнуман уьшалийн «гӀайренаш», эркан атагӀан басеш. Бен бархьама а, садаӀа а хоржу, тӀекхача хала долу, тархийн тӀегӀанаш я даккхий стомма геннаш долу дитташ. Дааран мохк бу бенан тӀиера 7 км радиусехь — дукхаха дерг, уьш шуьйра йиллина, тӀехь пхьагалаш а, дехкий а, кхин даа мегар долу олхазарш долу аренаш ю — масала, уьшалаш, эркийн атагӀаш, хьаькхна а, яьгна а хьаннаш, верескан эрна латташ а, байданаш. Юькъачу хьун чохь ГӀиргӀано ца толлу — тӀемаш даккхий хиларо дитташ юккъехула лела ца долуьйту.

Толлу тайп-тайпанчу олхазаршна, царна юкъахь даккхийнарш а, атта юла меттигерачу хьолашка, билгалчу шеран заманахь. Дукха хьолехь рационехь хуьлу дӀамаш, оьпанаш, пхьагалш, пашбукъаш, скунсаш, уьнтӀапхьидаш (масала, Болгарехь 20 % гергга даар уьнтӀапхьидех ду). Наггахь тӀекхета шел а даккхийчу дийнаташна, коьртаниг цомгашчарна а, кӀорнешна а — гӀелашна, лушна, масаршна, уьстaгӀашна.

Советийн литературехь ГӀиргӀан ижун юкъахь хьахайо тайп-тайпана цоьсту экханаш (дехкий), зуш, хьуьнан салораш, горностайш, тарсалш, цхьогалш, дина дукха хан йоцу къилбаседа сеш, луш. Дукха хьолахь толлу олхазаршна — сира-сийна  кхокхарчашна, къоракуотамашна, акха котамашна, кӀайн мошанашна, лекънашна, бедашна, чӀерийлоьцургашна, цӀера гӀезашна, бухӀанашна, куьйранашна. Ареалан къилбехьа дуу лаьхьарчий, пхьидарчий, кхин текхаргаш а, латта-хин дийнаташ а. Реза хиларца юу къен елларг, шийлачу заманахь муххале а. Американ Монтана а, Техас а штаташкахь бинчу талламашца, Ӏаламехь дийнахь-буса гӀиргӀан даар 1,5 кг жижиг ду. Оьшуш хилча иза хӀума ца юуш пхеа кӀирне ялало.

Ца дебачу шеран заманашкахь толлу шишша цхьаьна. Даар лацаран говзалла йоьзна хуьлу хенан-хӀоттаме хьаьжжина. Декхна дийнахь гӀиргӀа дукха хьолахь кхозу лакха стиглахь я куьйра санна лахахула шерша. Кхин талларан вариант амалехь ю кхуьланчу дийнан — кӀело яр, олхазар собарца ларйо шен ижу дитт тӀиера я тарх тӀиера охьахьоьжуш. Шен ижу гича эрзу сиха тӀемаш детташ чухьоду ижун. Лацаран а, йиеран а хьесап хьоле хьаьжжина хуьлу. Дукхах дерг гӀиргӀано цхьаьна когаца ижу коьрта тӀиера лоцу, ткъа шолгӀачунца букъ тӀиера лоцу, букъадаьӀашк йуо гӀерташ. Наггахь ижун вортан тӀе ира зӀок етта, пхенаш хедош. Дуьхьало ен йоккхачу дийнатан мосийттаза тӀемаш туху букъ тӀехь баланс латтош.

Эрзу йоккха мел хуьлу талла дика толлу. Къуона, доккха хиланза олхазаро ца лоцу ткъа пхьагалах цхьаъ бен, амма тӀаьхьуо дика говза Ӏема иза, ижу яда гӀортале схьа а лоцуш. Хала лацало ижу, масала, акха боргӀал я моша, ГӀиргӀано сихха юьту. Олхазаро шен мӀарашца дӀахьо 4—5 кг жижиг, дебачу муьрехь дукха хьолахь бена дӀаяхьале цоьсту кийсагашна. Нагахь ижу дикка йоккха елахь, эрзу юх-юха юхайогӀу, елла хӀуманаш лелхош, масала тилла гӀиргӀанаш. Наггахь эрзуш схьайоккху кхечу олхазарашкара ижу, шайн я кхечу тайпана. Масала, Канадехь иштта меттигаш дуккха а хааелла цӀиен цӀога долу канюкца (Buteo jamaicensis).

ГӀиргӀанаш деба йолало диъ-пхиъ шо долуш, наггахь тӀаьххьара месийн духар схьаэцале. Моногамин  олхазар долун дела, оцу эрзуно шен боьршачу олхазаран тешам латтабо дуккха а шерашкахь, шолгӀа олхазар дийна мел ду. Нагахь олхазар хьен ца дахь, цхьаьна бенан дакъа леладо масех шарахь, кхин тӀе стечо а, боьршачо а бен ларбо экханех дерриг шарахь, Ӏай а гӀерта иза ца бита.

Пхоран зама шоралле а, охьахааран тӀегӀане хьаьжжина хуьлу февралера апреле кхаччалц болчу муьрехь. Оцу хенахь шинне а олхазаро йо тайп-тайпана хӀаваан фигураш. Уггаре хазачех цхьа фигура лору эрзоша а, канюкаша а йеш йолу «гирляндан» фигура, йоккха амплитудица тулгӀен кепара тӀома лелар, иза ян тарло цхьамма а, шимма а. И трюк йеш эрзу лакха а йолий, белаш дӀасайоьллий, тӀоман юьхьигаш цӀогана тӀе а таӀайой чухьоду нисса охьа. Лахахь олхазаро цӀеххьана хуьйцу йоьду агӀо, юхакхетаран сенца хьалахьоду тохарлерачу локхалле. Хьалаяьлча эрзон сихалла йов, масех тӀам тухий юха а охьахьоду, хьалхалера вираж йеш. Кхин гойту белхаш — вовшашна тӀома тӀаьхьа идар, тӀелета кепаш хӀиттор, мӀараш гайтар, цхьаьна хӀаваэхь хьийзар.

Дебачу заманахь мохк дика ларбо кхечу экханех, амма олхазарш шайн бен ларбина ца Ӏаш, шайн декъан дозанаш а лардо, «хьеший» лелхабо дозанал арахьа. Бен туху олхазарш, адамо хьие дича, наггахь бен дуьхьало ян ца гӀоьрта, латаран меттана чӀогӀа атта дӀакхуьйсу тевна а, кӀорнеш а, гуттаренна а юьту и кӀошт.

Бен бар а, иза кечбар а охьахевшина гӀиргӀаний шере а долу, амма жигараллин мур богӀу январь чекхболуш март болалуш болчу муьрехь. ХӀора доьзалан цхьана хенахь шийтта бен хила тарло, уьш хуьйцуш леладо, амма ши-кхоъ бен лела-м ца бо. Дукхаха долу бенаш дукха шира хуьлу — иза гойту бенан бухарчу даьӀахкаша. ХӀора шарахь бенаш карладоху, тодо. Бен лаьтта меттиг — диттан шалго йолу меттиг я стомма га, тархийн лахьта я йист, наггахь адамо йина меттиг (геодезин чардакх, лакхаравольтан аса, механ хьер кхин дӀа а). Харжам боьзна дахаран кӀоште хьаьжжина — масала, Российн доккхаха долчу декъехь (мехкан къилбера ломан кӀошташ йоцурш) уьш до даккхий баганан дитташ тӀаьхь. Евразехь алсама хуьлу зез а, бага а, амма хила тарло иштта кедр, мах, дакх я база. Америкехь дукха хьолахь лелайо харцтсуга а, можа зез а.

Диттан тӀехь гӀиргӀан оьшу жима хилла а йиллина меттиг бенан тӀекхача — хьуьнхахь иза хила тарло дитташ, шира некъ, ирзу, гунан басе, уьшалан йист. Кхин цхьа бехкам — бен ларбелла хила беза чӀогӀачу мехах а, малх тӀекъагарх а, цара кӀорнешна гӀуочу агӀора Ӏаткъам бо. Бенан локхаллин башхалла яц (меттигаш нисъелла 0 - 107 м лакхахь болуш), нагахь цунна тӀе йоккха экха ца кхочуш хилчахьана, масала боьра ча я росомаха. Дебачу хенахь дитташ тӀиера бен, бо кондаран лахарчу а, юккъерчу а декъехь 10 - 18 м лакхахь, геннаш дикка стомма а, чӀогӀа а долчохь, бенан а, кӀорнийн а дозалла лайта. Стаммий геннех дина бенаш даккхий хуьлу — диаметрехь 1—2 м, локхаллехь 0,5—1,9 м. Кхечу гергарчу тайпанех къаьстиш ГӀиргӀано даиман а буха юду стохкалера буц, чкъор, корсам, ткъа бенан йисташкахула сийна баганан я наггахь гӀан тайпана диттийн а, коллийн геннаш дохку. Баннаш чохь иштта хила тарло месаш, яйина дийнатийн цӀоканаш, иза ша-тайпа бух бу. Бен цӀена лелабо — буха яржориг тевна диллале яржийна ца Ӏа, кӀорнеш дохуш а, уьш даккхий хилла арадовлалц керла яржайо. ХӀора шарахь тобо, кхин тӀе а бо бен, тӀаьхь-тӀаьхьа боккха беш. Бенан стаммийчу геннашна юкъахь хьозарчий даха тарло, уьш гӀиргӀано тергал ца до.




#Article 100: IP-адрес (101 words)


IP-долу меттиг (ай-пи долу меттиг, дацдина ду оцуьнах ) — гlулкхдечуьн машан терахь долу меттиг, иза дина стаг вовсийтарна IP. Дуьнена машан чу волуш оьшу стаг вовзийтар, иза ца хилча машан чу вала ца ло.

Оц 4-гl варсихь IP-долу меттиг хуьлу барамехь 32-битан шалгlа терахьца. Дlаязда аьтту болуш хатlца IP-долу меттиг (IPv4) хуьлу маситта башхо йолуш деа иттан терахьашца (оцун тlийра 0 кху тlе 255), тlадамци декъа а доькъуш, масалла, 192.168.0.1.

Оц 6-гl версихь IP-долу меттиг (IPv6) хуьлу барамехь 128-байтан шалгlа терахьца. ишта ип доькъу шин тlадамци (масалла. fe80:0:0:0:200:f8ff:fe21:67cf). Дуккха хlумма йоцурш йалахь юкъахь, уьш къайла йоху ши тlадам шалгlа тухе (fe80::200:f8ff:fe21:67cf).




#Article 101: Ингалс (290 words)


Ингалс я Ингалс пачхьалкх ( ) — , Йоккха Британин чудогӀучу латтанан-гӀайренах уггаре боккха мохк бу Ингалсан мохк. Йоккха Британин къилба-малхбалехьа лаьтта иза . Ингалс мохк хӀоттабелла, кхечу гӀайренаш тӀийра мехкашца 927 шарахь, амма ингалс мохк кхоьллина германхойн тайпанаш 5-гӀа а, 6-гӀа а бӀешарашкахь. Лондон уггаре йоккха шахьар ю Ингалс пачхьалкхехь а, Йоккха Британехь а, ишта Европин барт юкъахь а.

Ингалсан паччахьалла елахь а ехаш къоман ламасташ йолуш, хӀетте а цуьнан дац билгалдаьккхина къоман духар.

Ингалсан къоман духаран масалийн даладо дукха хьолахь моррис хелхарчийн духар. И хелхар до аьхка ярташкахь. Хьалхарчу заманахь иза лорура ламасталлийн хелхар, деш хилла латта самдоккхуш, цунна боозбуунчаллийн маьӀна до. Тайп-тайпана хелхаран тобанаш тарйолуьйту классикан духаран вариацеш. Духар лаьтта Ӏаьржачу доца когаш долчу, голанаш гуонаха горгалиш оьхкинчу хечех, кӀайн кучах, пхьуьйшдоцучух, асанашца а, зезагашца а кечбина бӀегӀаган я чен шляпа. Гарголаш, шляпан тӀиера зезагаш санна, дихкина зуламах ларвайта а, латта хьан дан а. Юьхьанца и хелхар божарша бен ца дора, амма хӀинца зударша а дакъалоцу.

Цул сов, ойланаш ю, цаьрца хьаьжчи ингалсан къоман духаран бух схьаэца беза ингалс-саксонийн тайпанашкара, бехаш хилла болчу хӀинцалерачу Кент графаллехь VII—VIII бӀешерашкахь. Боьршачу наха лелайора охьахецна гӀодаюкъ йихкина сирла гатан кучамаш  (накхан тӀехь жима чет хилла кучан, иза озадора чимчаргӀашца) а, Ӏаьржа хечеш а. ХаьнтӀахь шаьлта хилла кхозуш. Зударша лелийна сирла еха кучамаш, цунна тӀехула юхуш хилла доьхка доьхку нуьйдарчий йолу зударийн гӀовтал.

Амма Йоккха Британехь ю цхьайолу профессионалан башхаллаш духарехь а, цуьнан дакъошкахь а. Масала, белхалоша кепканаш лелайо, ткъа портан гӀаланашкара докераш лаг тӀе къорза йовлакх доьхку; дукхах болу баккхий фермераш лелайо дуккха а хьалха модера дӀаевлла костом, хечий, пхьуьшдоцурггий, бӀегӀаган  шляпий. ХӀинца а ган таро ю Ситин гӀуллакхан куьпашкахь клеркаш, генарчу ламастаца цхьатерра духар доьхна: готта хеча асанца, Ӏаьржа пиджак, лекха кӀайн кач, коьрта тӀехь гоьрга шляпа, ткъа карахь Ӏаьржа четар.




#Article 102: Подольск (117 words)


Подо́льск () — Российн гӀала ю, Подольскан кӀоштан административан центр ю иза Москва латтанашна юкъа йогӀуш ю. Пахра олучу хин юхехь (Москва-хин тӀе кхеташ). Москва гӀали юккъера дӀа 36 км а 15 км оц МКАД олучу меттера. Къилбаседа Шербинкица доза а долуш, къилбехьа Климовск ойла ю. ГӀалин латтан докхалла 40, 04 км², оц чохь Ӏаш долу адаман — 183,1 эзар. адам (2010 шарахь). Дуккха сурсаташ долуш йоккха гӀала ю Москва латан муьтӀахьш.

Иза кхолла йелла Подол олуш йолу хьалхлера жимачу ойланах, иойл шен долахь хилла XVIII бӀешарахь Данил олучу Ӏамалан цӀийна. ГӀала ю аьлла цӀе тоьхна оц 1781 шарахь. ХӀокху 1971 шарахь совгӀат делла, къинхьегамах доьзна Къинхьегаман ЦӀен байракх. 2004 оцу гӀалина елла кхин бакъо, гӀалийн го аьлла хьал хӀоттош.




#Article 103: Сира-сийна кхокха (222 words)


Сира-сийна кхокха (, ) — Горга, дуьзна дегI а долуш, луьста, шера дегIа тIе йийшина месаш а йолуш ду кхокхий. Кхаа тайпана а, шийтта беса а ду уьш.

Вайн цIахь, адамаш дехачохь гIаланашкахь а, ярташкахь а хуьлуш болу кхокха. И тайпа кхокхий дукха а ду. Яккхийчу гIеранашца хуьлу уьш ялташ лелочу меттехь. Элеваторшкахь, амбарашкахь, хьаьттанашкахь. Букъ тIе кхаччалц гIорта а, хаьндарг а, таьIно сийна а, баьццара а бас бетталуш, арий санна лепаш хуьлу кхокханан. Кхокханан басахь лоу вай цуьначух тера бос болчу хIуманах. Шина а агIор тIома тIехь шалха Iаьржа мозанаш ю цуьнан, тIомана пурхалхьа, тIам буткълучу меттехь. Кхокханан когаш а, бIаьргаш а цIиэ ду. ЗIок хотталучохь чохчам ю цуьнан. Кхин бос болуш а хуьлу адамаш дехачохь долу кхокхий.

Цхьана метта дехаш а, дIай-схьай кхелхаш, Iен меттиг хуьйцуш а хуьлу кхокхий. Ах акха а, ах адамех доьлла караIемина а ларалуш ду уьш. Кхокхаша баннаш до тIулган я сацкъаран бердашца, дIатесна йитначу тишчу гIишлош чохь, цIенойн тхевнашкахь, карнизашкахь. Кхокханан бен башха лерина бой а ца хуьлу. Цхьа кIеззиг синтарш а гулйой, буха масс а тосий бо кхокхано бен. Февраль, март баттахь болало кхокха хIоьаш дан.Кхокхано шиъ до хIоа. КIорнеш шарахь кхузза, доьазза йоху цо. Кхокханан бадар чехка ду. ТIемаш сиха детта цо. Бекар Кхур-кху-у-кх, кху-у-кх бохаш ду цуьнан. Цкъацкъа къу-у-у, къу-у-у, бохуш, узарш деш санна бека иза. Дитта тIе хууш гIиллакх дац цуьнан.




#Article 104: Лекъ (123 words)


Лекъ (, ) — Котамийн тайпанах уггаре а жимах дерг лекъ ду. Iаьржа тIедарчий а долуш, ал бос бу цуьнан. ЦIога доца ду. ЧукIело сирла ю. НIаьнин лог кIело Iаьржа ю. Меан хаьндарг къорза ю. Лекъаш ялтийн аренашкахь, цанашлахь хуьлуш ду. Шиъ цхьана кхетий ца лела уьш. Бен бацалахь а, ялташна юккъехь а бо лекъо, жимма ор а доккхий, чу бецаш а йохкий. Тойна май баттахь доккху. ХIоьаш даккхийра тIедарчий а долуш хуьлу 7-I5. Дукхах йолу хан лаьттахь йоккху лекхаша. Бацалахь лечкъий хуьлу уьш. Дитташ тIе ховшуш Iедал дац церан. ТIома гIаьттича гена далале охьахоу лекъ. ТIемаш тохар чиха а, дадар чехка а ду. Декар иштта ду боьршачу лекъан пит-пипить, пить-пипить. Лекъийн даар коьртачу декъана бецан хIу ду. Садолу хIумнаш а йоу цара.




#Article 105: Къоракуотам (106 words)


Къоракуотам (, ) — НIаьна лог кIело Iаьржа а йолуш, къокханан басахь накха а болуш, ал тIемаш а долуш ю. ЧукIело кIай тIедарчий а долуш, къорза ю цуьнан. ЗIок кIай бос болуш ю. Котам Iаьржа тIедарчий а долуш хьаьрса ю. КIезиг ю уьш. Ламанца а, лахенца а хьаннашкахь хуьлуш ю уьш. Шишша цхьана кхеташ Iедал дац церан. Баннаш диттийн кондаршна кIелахь до. Тойна май баттахь доккха. ХIоьаш ал тIедарчий а долуш хуьлу 5-9. ДIай-схьай кхелхаш дац церан дахар. Цхьана меттехь хуьлу уьш. Котам тойна хиъначу хенахь меттах а ца йолу. Бос дIадаханчу шеран екъчу бацах, гIах дIатарлой хуьлу цуьнан. Цундела атта бIаьрг тIе ца кхуьу цунна.




#Article 106: ДегӀаста (827 words)


 

ДегӀастанан Республика (ДегӀаста) — Российн Федерацин (Российн) субъект, цунна юкъара республика. Къилбаседа Кавказан Федералан гуон юкъадогӀу, Къилбаседа-Кавказан экономикан кӀоштан дакъа ду.

Кхоьллина 1921 шеран 20 январехь РСФСР юкъара автономин республика санна. Республикан коьрта гӀала — ХӀинжа-ГӀала.

Доза ду Азербайджанан Республикица къилбехахь, Гуьржийчоьнца къилба-малхбузехьа, ткъа иштта Нохчийн Республикица малхбузехьа, Ставрополан мехкаца къилбаседа-малхбузехьа, ГӀалмакхойчоьн Республикица къилбаседехьа.

ДегӀастанан Республикан Конституцица пачхьалкхан меттанаш ду оьрсийн а, ДегӀастананахь деха дерриг къаьмнийн а меттанаш. Царна юкъахь йоза а ду, официалан статус а ю жӀайхойн, агулийн, азербайджанийн, саьрхьойн, гӀумкийн, гӀазгӀумкийн, лаьзгийн, ногӀийн, рутулийн, табасаранийн, татийн, цахурийн, нохчийн меттанийн.

Таханлера ДегӀастанан мехкан, алсама долу дакъа ломан ДегӀастанан, цӀе историн литературехь тайп-тайпана йоккху, иза доьзна ду луларчу къаьмнех, я мостагӀий тӀелетарех, цара цӀе туьллура оцу мехкан шайн маттахь цӀе.

Цхьаболчу историкаша хуьлуьйту Къилба ДегӀастанан хьалхара цӀе «Албани», иза хуьлу «Ломан мохк». Гуьржаша исторехь ДегӀастанан цӀе йоккхура кхаа тайпана: «Лекети» (я Лакз, я Легийн латташ), «Хундзети» (Ломан ДегӀаста) а, «Дидоэти» (Дидой).

ДегӀаста лаьтта Кавказан къилбаседа-малхбален декъехь, Каспий-хӀордан бердаца. Республикан къилбаседан декъехь — аренаш, къилбан декъехь — Йоккха Кавказан лаьмнаш. Къилбаседера къилбехьа яхъелла 400 км гергга, малхбузера малхбалехьа — 200 км гергга. ДегӀастанан къилбаседехьа доза ду Ставрополан махкаца а, ГӀалмакхойчоьнца а, малхбузехьа Нохчий Республикица а, Гуьржийчоьнца а, къилбехьа Азербайджанца. Латта тӀехула а, Каспий-хӀорд чухула а доза ду пхеа пачхьалкхаца — Азербайджанца, Гуьржийчоьнца, Кхазакхстанца, Туркменица, Иранца. Азербайджанан дозанца — Российн къилбан йист ю (41°10' къ-с. ш.).

ДегӀастанан мехкан малхбалехь Каспий-хӀордан хиш ду. Къилбан а, юккъера а республикан дакъош дӀалоцу Йоккхачу Кавказан лаьмнаша а, ломан кӀажоша а, къилбаседехьа йолало Каспийнйистан аре.

Республикан юккъерачу декъехула чекхдолу эркаш Терк а, ГӀой-хи а. ДегӀастахь ду 6255 эрк (царна юкъахь 25 км дохалла долу, 100 кв.км хи гулдаран майда йолу, 100 коьртаниг, 185 кегийра а, 5900 сов чӀогӀа кегийра а), царех уггаре даккхийнаш ду Терк, ГӀой-хи, Самур, Рубас геннашца. Дерриг эркаш Каспий-хӀордан бассейнера ду, амма хӀордах кхеташ 20 бен дац.

ДегӀастанан къилбаседе климат екъа хиларна эркашца къиен ю. Долу эркаш а аьхка леладо хи дуьллуш, тӀаккха уьш хӀордах ца кхета.

Уггаре дукха хи долуш ду ломан эркаш, хи чехка хиларна уьш Ӏай а гӀуора ца до, церан амалехь ду дикка алсама хи хилар а, яккхий охьенаш а.

Самур ДегӀастахь шен барамца шолгӀа эрк ду. Цуьнан майда 7,3 эз. км² ю. Хьост ду ДегӀастанан Рутулан кӀоштахь. Каспий-хӀорд чукхетачу меттигехь Самур геннашна декъа а лой дельта до. Эрк тӀаьхь а, цуьнан коьрта геннаш тӀаьхь а кхоъ ГЭС ян план ю. Самуран хиш иштта леладо ялташна хи дуьллуш: эрк чуьра долу Азербайджанан лулахь долу (Самур-Апшеронан татол) Къилба ДегӀастанан хи дуьллу татолаш (Самур-Дербентан татол).

ГӀой-хи кхоллало ГӀазгӀумкийн ГӀой-хи, ЖӀайхойн ГӀой-хи, Ӏаьндийн ГӀой-хи цхьаьна а кхетий, ткъа уьш схьадовлу Йоккхачу Кавказан лаьмнашкахь. Цуьнан бассейнан майда ю 15,2 эз. км². ГӀой-хино ло ДегӀастанан ерриг гидроэнергоресурсех ах ресурсаш, кхунна тӀаьхь ю Чиркейн ГЭС, Миатлин ГЭС, Гельбахан ГЭС, Чирюртан ГЭС-1, Чирюртан ГЭС-2.

ДегӀастанан орографи ша кепара ю: лаьмнийн кӀажойн 245 километр аса гӀоьрта пурх долчу даккъех, цара гуо бо доккхачу Ӏадца Чоьхьара ДегӀастанан. Коьрта ши эрк арадолу лаьмнашкара — Сулак къилбаседехьа, Самур къилбехьа. Ломан ДегӀастанан Ӏаламан дозанаш ду: Лайн а, Ӏаьндийн а даккъаш — ГӀой-хин доккхачу Ӏине кхаччалц ду, Гимрин, Хьаннийн, Кокма, Джуфудаг, Ярудаг даккъаш — ГӀой-хин а, Самуран бассейнан а юккъехь ду, Коьрта Кавказан дукъ — шине а бассейнан къилба-малхбузехьа ду.

Чоьхьара ДегӀаста, шеен рогӀехь, екъало юккъера лаьмнийн, акъари кепара кӀошт а, альпийн, лекха лаьмнийн кӀошт а.

Лаьмнаша дӀалоцу 25,5 эз. км² майда, ткъа ДегӀастанан берриг мехкан юккъера локхалла ю 960 м. Уггаре лекха лам — Базардюзю (4466 м). ДегӀастанан лаьмнаш ден породаш, цӀеххьана къаьсташ ю. Коьртаниш царех — Ӏаьржа а, саз-латта кепара а сланцаш, чӀогӀа доломит долуш а, гӀийла щелоч долуш а кира маьӀданаш, ткъа иштта гӀамаран тӀулг а. Сланцийн даккъаш ду Лайн дукъ Дукълуо-Ломаца (4285 м), Богоссан дукъ Адалла-Шухгельмеэр (4151 м) бохьца, Шалиб Дюльтыдаг (4127 м) бохьца.

Каспийн бердйист а, Теркан-Куман а, Теркан-ГӀойхин тогӀен а аренийн доккхаха долу дакъа лаьтта дуьненан океанан тӀегӀанал 27 м лахахь.

ДегӀастанан къилбаседехьарачу а, юккъерачу а декъера климат ю барамера континенталан а, екъа а.

ДегӀаста екъна кхаа лаьттан-климатан зонашка:

Январан юккъера температураш +4 °C чӀожашкахь, −11 °C лекха лаьмнашкахь, июлан температура +30 °C чӀажашкахь, +8 °C лекха лаьмнашкахь. Шеран йочанаш хуьлу, Ӏай 200—300 мм, аьхка 600—800 мм.

Вегетацин мур бу 200—240 де.

ДегӀаста географин агӀора екъало ломан кӀажошкара, ломан, лекха ломан физикан-географин асанашна, хӀоранна а царна чохь ю тайп-тайпана ораматаш. ДегӀастахь йолу 4500 гергга кепара лакхара ораматаш, царех 1100 эндемикаш. Аренашкахь коьртаниг ахгӀум-аренан ораматаш йовлу. Ломан кӀажошкара асанехь (600 м лакхара) баьржина байнаш а, хьаннаш а. Субальпийн а, альпийн а байнаш тӀаьхь алсама ю овсяница, клевер, астрагал, скабиоза, горечавка, кхин а бецаш. 3200—3600 м лакхахь алсама ю кӀорсамаш а, шело ловш йолу ораматаш а.

ДегӀаста даиман а екъалора историн-географин областашка: ЖӀайхойн мохк, Кайтаг, ГӀумкийчоь, Табасаран.

ДегӀастанан махкахь нах баьхна 2 миллион шо гергга хьалха: ХӀордйистан ДегӀастара хӀуттийла Рубас-1 (2,2—2,3 млн шо хьалха), Айникаб 1-2, Мухкай 1, Мухкай 2 хӀуттийлин чкъор 80 (1,8 млн шо хьалха), Мухкай 2 чкъор 129 (2,5 - 1,9 млн шо хьалха), Гегалашур 1-3, Ругуджа, Урма-1. Ах миллион шо сов ду Дарвагчай эрк тӀиерачу хӀуттийлан.

Вайн эра долалуш таханлера ДегӀастанан дакъа дара Кавказан Албанин юкъахь.




#Article 107: Гуьржийчоь (982 words)


Гуьржийчоь ( , Сакартве́ло) — Чоьхьара Кавказан малхбуза декъехь Ӏаьржа хӀордан малхбален бердашца лаьтта пачхьалкх, юкъайоьду Хьалхара Азин а, Гергара Малхбален а; хьовсу цуьнга цкъаццӀа Европан а, Азин а дозанер мехке санна, наггахь — таханлера Европин дакъа санна.

Официалан 2014 шеран бахархой багарбаран жамӀашца Гуьржийчохь веха 3 713 804 стаг (2018 шо долалуш мах хадорца — 3 729 600 стаг), мохк — 69 700 км². Дуьненахь 131-гӀа меттигехь ю бахархойн барамца, 119-гӀа майданца.

Коьрта шахьар — Тиблиси. Пачхьалкхан мотт — гуьржийн.

Гуьржийчоь — урхаллин ийна кепара унитаран пачхьалкх. 2018 шеран 16 декабрехь Гуьржийчоьнан президентан дарж дӀалаьцна Зурабишвили Саломе с, премьер-министр 2019 шеран 8 сентябрехь дуьйна Георгий Гахария ву.

Конституцица Гуьржийчоьнан юкъайогӀу 2 автономин республика, 9 мохк, цаьрца нисйина коьрта шахьар а.

Гуьржийчоьн малхбузехьа Ӏаьржа хӀордан хиш ду; малхбалехьа а, къилбаседехьа а Российца доза ду, къилбехьа Эрмалойчоьнца а, Туркойчоьнца а, къилба-малхбалехьа Азербайджанца. Абхазин а, Цхинвалин регионан а мехкаш де-факто урхалла деш дац гуьржийн правительство, цуо, ОБСЕ Парламентан ассамблейс, АЦШс, Европин комиссис мах хадабо Российс оккупаци йина Гуьржийчоьнан дакъа санна. Российс, Никарагуас, Наурус, Венесуэлас, Шемас къобал дина уьш, Республика Абхази а, Республика Къилба ХӀирийчоь/Алани а пачхьалкхаш Гуьржийчоьнах маьрша хилар.

Гуьржийчоьнан эндоним («საქართველო, Сакартвело» — «картвелийн мохк») хьалайоьду Картли () цӀере — Гуьржийчоьнан историн-географин областех коьртачех цхьаъ а, картвелийн паччахьаллин ага а, ткъа кхин а доьзна ду, Сийлахь Георгий Гуьржийчоьнан доладийриг лору дера — юккъера бӀешерашкахь Гуьржийчоьнан махкахь 365 килса яра Сийлахь Георгийн цӀарах. Оьрсийн а, кхин цхьа могӀа меттанашкахь хӀоьттина «Грузия» цӀе, схьаяьллачух тера ду «Гурджан», я «Гурзан» Ӏаьрбийн-гӀажарийн хьосташкара. И цӀераш схьевлла лору Ӏаьбийн-гӀажарийн гурдж (Гурджистан — «берзалойн мохк»), хьаладоьду гӀажарийн деше горг «борз», уьйр ю ширагӀажарийн Вркан дашца. Гуьржийчоь эрмалойн маттахь — «Վրաստան» (Врастан), ширачу заманахь — «Վիրք» (Вирк), гочдича «Лакхара мохк» бохург ду.

Таханлера байракх тӀеэцна 2004 шеран 14 январехь башхачу «Байракхах законца», цунна чохь, масала, байракха схема ло шеен пропорцешца. Йохаллин а, шораллин а барам — 3:2. ЖӀаран шоралла кӀадин шораллин 1/5 дакъа.

Гуьржийчоьнан хӀост мехкан пачхьалкхан символ ю. Таханлера хӀост тӀеэцна 2004 шеран 1 октябрехь. Иза цӀиечу бесан турс ду тӀехь Гуьржийчоьнан доладе бохучу Сийлахь Георгийн, говрахь, чӀуца саьрмак буьйш, детин куц долуш. Турсан тӀехула дешийн таж ю, и лаьцна ду дешийн ши лом. Турс бухахь аса ю девизца «Ницкъ марталлехь бу» аьлла. ХӀостан бух боьгӀна юккъерачу бӀешерийн гуьржийн паччахьан БагратионгӀеран (Багратиони) цӀийнан  хӀостах.

Гуьржийчоьнан таханлера шатлакхан илли «Тависуплеба» тӀеэцна 2004 майхь, цуьнан музыка эцна Палиашвили Захарийн (1871—1933) шина оперера — «Даиси» («МаьркӀаже») а, «Абесалом а, Этери а», текстан автор — хӀокху заман гуьржийн поэт Маградзе Давид, цуо лелийна гуьржийн поэтийн-классикийн Церетели Акакийн, Пшавела Важийн, Орбелиани Григолан, Табидзе Галактионан байташна юкъара цитаташ.

Вайн эрал 1,8—1,6 млн шо хьалха хӀинцалерачу Гуьржийчоьнан махкахь  даьхна Homo erectus georgicus — еллачу Homo erectus кепан бухара кеп; Homo erectus georgicus ца хилла хӀинцалерачу адамийн дайх.

Гуьржийчоьнан исторехь коьрта роль ловзийра шира картвелийн тайпанаша. Шира картвелаш охьахевшина бара шуьйра махкахь, цуо дӀалоцура ерриг цхьацца регионаш, Гуьржийчоь а, къилбаседа-малхбален Туркойчоь (Тао, Лазистан, Кларджети) а, къилбаседа Эрмалойчоь (Лори) а, Российн ӀаьржахӀордан бердйист (Сочин кӀошт) а, ткъа иштта малхбуза Азербайджанан дакъа (Эрети). Дукхаха болу бакхий талламхой-картвелологаша лору, шира картвелаш баьхна дуьххьарлера (VI - IV эзар шо вайн эрал хьалхара) ареал а, шира даймохк а къилбаседа Месопотамин тӀиера Къилбаседа Кавказан даккъаш тӀекхаччалц болу мохк хилар, иза билгала доккхуш леладо академикан Джанашия Симон Николозовичан термин «Хатта-Субарети». Амма вайн эрал хьалхара IV эз. шарахь, хурройн, семигӀеран, шумерийн тайпанаш тӀелатар бахьнехь, картвелийн цивилизацин цхьа кхерч бен ца бисира – Къилба Кавказ.

Воккха картвелологан Чикобава Арнольдан хетарехь, вайн эрал хьалхара III эзарлагӀа шерашкахь цӀеххьана беха меттиг жимъелла цхьаъ хилла йолу картвелийн юкъаралло шайн консолидации яйира. Уггаре хьалха иза гойту шира картвелаш буьйцуш хилла шира картвелийн мотт хийцабаларо: картвелийн тайпанашна юкъахь уьйр талхар я ца хилар бахьнехь, царна юкъара диалектийн башхаллаш чӀагӀъелира, меттагеннаш юкъадевлира. 

Шира картвелийн этно-меттан дивергенци хиллачул тӀаьхьа кхоллаелира сванийн (къилбаседа а, малхбуза а Гуьржийчоь) а, карто-занийн (къилба, юккъера, малхбален Гуьржийчоь) а тайпанийн тобанаш, цара тӀаьхьа мехкан латтанаш тӀехь кхолла йолийра дуьххьарлера пачхьалкхан цхьаьнакхетараллаш (Диаоха, Колхида, Забаха), гуьржийн къам кхолладаран процессехь уьш коьрта элементаш хилира.

Вайн эрал хьалхара III эз. шераш чекхдовлуш буьйхира картвелийн тайпанийн тайпанан-некъийн хӀоттам, уьш дехьабевлира тӀеман демократин тӀиера кхиинчу тайпанийн берташна тӀе, ткъа вайн эрал хьалхара II эз. шерашна юккъехь шира картвелаш дехьабовлу хьалхарчу пачхьалкхийн тӀегӀане.

Уггаре хьалхарчех а, яккхийчех а Гуьржийчоьнан хӀинцалера махкахь лаьттина пачхьалкхан кхолламаш бу: Диаоха (Диаэни , Диаухи ) къилба Гуьржийчохь, Колха (Колхида , Килхи , Кулха) малхбузен Гуьржийчохь (Мегрели, Абхази, Аджари, Гури, Имерети, Сванети), Забаха къилба-малхбален Гуьржийчохь (Самцхе-Джавахети). Оцу цхьаьнакхетарша гуьржийн пачхьалкхалла кхиорехь ладаме роль ловзийна. Таханлера Гуьржийчоьнан историн-административан декъадалар нисло Диаохин, Колхин, Забахин дозанашца, цуо гойту билгалъялла когаметталла.

Вайн эрал 845 шо хьалха хуьлу Салманасар III-гӀа паччахь коьртехь а волуш ассирихой шозлагӀа тӀелета Диаохан паччахьна Асиан. Колха ан, Диаохан а цхьацца меттигаш Ассирин куьйгакӀела йоьда. Вайн эрал 810 - 763 шераш хьалхарчу муьрехь керла кхоьллинчу хурритийн пачхьалкхийн Урарту, Менуа,  паччахьаш къиза тӀемаш до Диаохаца а, Колхица а; вайн эрал 810 - 770 шераш хьалхарчу муьрехь Урартун паччахьо Утуфурсиса аннекси йо къилба областашна Диаохин а, Забахан а.

Вайн эрал 750 шо хьалха Колхо схьайоккху Диаоха, болабо беха тӀом хурритийн пачхьалкхаца Урартуца. Вайн эрал VII бӀешо хьалха киммерихой тӀелатар бахьнехь Колхида чӀогӀа гӀелло, Урарту а, Ассири а гуттаренна хӀаллакйо.

Вайн эрал VI бӀешо хьалха Ахеменидийн империно схьайоккху къилба Колхида, йолало грекийн колонизаци. Вайн эрал V бӀешо хьалха, хӀинцалерачу малхбуза Гуьржийчоьнан махкахь, кхоллало керла Колхидан пачхьалкх (Эгриси), иза лаьттира вайн эрал IV бӀешо хьалхара мур кхаччалц..

Вайн эрал IV—III бӀешо хьалха хӀинцалерачу малхбален Гуьржийчоьнан махкахь кхоллало Иберийн паччахьалла (Картли) (иза лаьттина VI бӀешо кхаччалц). Вайн эрал 229 шо хьалха долало Иберийн некъийн паччахьийн урхалла, цара урхалла до вайн эрал 299 шо хьалхара вайн эран 580 шо кхаччалц. Вайн эрал 65 шо хьалха руман баьчча Помпей эскарца тӀелетира Иберийн паччахьаллин.

Вайн эран I бӀешарахь, меттигерачу Ӏадаташца, сахьаба Андрей Первозваннис Гуьржийчоьнна чудохьу керсталла, кхуллу ГПК.

IV—VI бӀешерашкахь Колхида лаьттинчу махкахь чӀагӀло Лазийн паччахьалла; цуо шен куьйгакӀела балабо къилбаседа Колхидан адыгийн керла кхолламаш (Абазги, Апсили). 482—484 шерашкахь паччахь Вахтанг I Горгасал (безчу нахан юкъатоьхна волу) гӀотту СасанидгӀарна дуьхьала


#Article 108: Ӏовхойн кӀошт (131 words)


Ӏовхойн кӀошт () — ДегӀастанан административан дакъа. Кхоьллина 1943 шеран октябрехь ДегӀастанан АССРн юкъахь, нохчий-Ӏовхойн латтана тӀехь. Административан центр — ГӀачалкъа.

XIX бӀешарахь Къилбаседа-Кавказан имамалла йолучу хенахь кхузахь дара имаматан административан дакъа — Ӏовхойн наибалла. Кавказан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Ӏовхой бехачохь цхьана хенан лаьттира административан дакъа — Ӏовхойн гуо.

Тахана Ширча-Эвлахь а, Пхьарчхошкахь а бахархой, бакъалла аьлча, этносийн принципехь бекъабелла бу: нохчий а, суьйлий а параллелехь бехаш бу – ишколашкахь бераш доьшуш бу шайн шайна бекъна; нохчаша а, суьйлаша а цхьана маьждигехь ламазаш а цадо. Вовшашка тезете а ца больху. Кегийрхой сих-сиха леттарш а хуьйлу.

Хаси-Эвлан юкъараллас ГӀачалкъахь 1944 шарахь махкахбехначарна хӀоллам хӀоттиначултӀехьа Бони-Эвлан центрехь суьйлийн а, а гӀазгӀумкийн а йоккха миттиг гулйира, декъашхоша кхайкхам бира хӀоллам хӀотторо юкъаметтигаш талхош хилар, цул совнах цара Ӏедали дихира нохчий-Ӏовхой Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Шелковскан кӀоште махкахбаха аьлла.




#Article 109: ЖӀайхой (238 words)


ЖӀайхой () — Кавказан орамера къаьмнех цхьаъ, гена заманара дуьйна деха Ломан ДегӀастахь, ткъа иштта Малхбузан Гуьржийчохь а, Къилбаседа Азербайджанехь а, таханлерачу ДегӀастанан уггаре доккха къам

Беха ДегӀастанан ломан доккхаха долчу декъехь, ткъа кхин а аренашкахь (Шури-ГӀалан, Хаси-Эвлан, Кизилюртан, кхин а кӀошташкахь). ДегӀаста йоцуш, беха Нохчийчохь, ГӀалмакхойчохь, кхин РФ субъекташкахь (берриш — 912 090 ст.). ДегӀастанахь жӀайхой охьаховшаран коьрта область — ЖӀайхойн Койсу (ЖӀайхойн-ор) а, Ӏаьндийн Койсу (Ӏаьндийн-ор),Ӏаьржа-Койсу (Чеэр-ор) а эркийн майданаш. 28 % жӀайхой беха гӀаланашкахь (2002).

ЖӀайхой иштта беха Азербайджанехь (коьртаниг Белоканан, Закаталын, Кахан кӀошташкахь а, Бакохь а), цигахь 1999 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, массеран барам 49,8 эзар стаг хилира. ЖӀайхойн кегийра тобанаш еха Гуьржийчох, гулахь Кварелин муниципалитетехь, кхин а Логодехан муниципалитетехь, Тиблисехь, Туркойчохь, Кхазакхстанехь, кхечу махкашкахь а.

Иштта, уггаре йоккха ССРС хиллачу мехкан дозанал арахьара жӀайхойн диаспора Туркойчохь ю. Цуьнца цхьаьна, лара деза, Хункар-мохк юкъахь хиллачу Шеман а, Урданан а мехкашкахь кӀез-кӀезиг жӀайхойн мухажирийн тӀаьхьенаш хилар, уьш кӀезиг хиларна, меттигерчу Ӏаьрбийн бахархойн оьздангаллан а, меттан а боккха Ӏаткъам хилла, иштта къилбаседакавказхойн, алсама адыгийн а, нохчий а. «ДегӀастанхойн Ӏусманан импере мухажиралла» цӀе йолчу шина томан монографин авторо Магомеддадаев Амирхана тешалла до: «Къилбаседакавказан векалш, царна юкъахь дегӀастанан диаспоро а ладаме роль ловзайо Туркойчоьнан, Урданан, Шеман социалан-экономикан а, юкъараллин-политикан а, синмехаллин-этносан дахарехь… Таханлера Туркойчохь, вайн гарехь, тоьар ду, Туркойн Республикан Тансу Чиллеран правительствехь пачхьалкхан кхерамазаллин министр Мехьмет Гёльхан хилар гайтича а — Кулецма эвлара мухажирийн тӀаьхьенах волу, я Ментеш Ӏабдулхьалим, 1960 шарахь Туркойчохь пачхьалкхан харцам охьатаӀийна, авиаполкан баьчча».




#Article 110: ХӀинжа-ГӀала (584 words)


ХӀинжа-ГӀала — Кавказера, Российн къилбехара гӀала, лаьтта Каспий-хӀордан бердашца. Республика ДегӀастанан коьрта шахьар. Бахархойн барамца Къилбаседа Кавказ регионан кхоалгӀа гӀала а, Къилбаседа Кавказан Федералан гуон уггаре йоккха гӀала. Кхуллу гӀалан гуо ХӀинжа-ГӀала. ТӀум ю миллион гергга йолчу ХӀинжа-ГӀалан-Каспийн агломерацин.

Таркхи евзаш яра XV бӀешарахь дуьйна махлелоран юкъ санна, цунна чухула чекхболура Дербент гӀала боьду къепалан некъ. Ткъа иза яра дуьненан ширачех гӀала. Инджи (, тӀаьхьуо Анджи) цӀарца нах беха меттиг евзара юккъерачу бӀешерашкахь дуьйна.

Дуьххьарлера гӀалан промышленостан предприяти йира 1876 шарахь, иза яра йий доккху завод. 1878 шарахь болх бан йолаелира дуьххьарлера типографи. ТӀаьхьуо йира шиъ тонкан фабрика.

XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо долалуш а гӀала жигара кхиа йолаелира. Биллира Дон-тӀера-Ростов—Бакох цӀерпоштнекъ, цунна тӀехула дуьйладелира цӀерпоташ ХӀинжа-ГӀала кхаччалц.

XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо долалуш ХӀинжа-ГӀалахь йира мехкдаьтта кхехко а, черманаш ден а заводаш, кехатан а, тонкан а фабрикаш, цӀерпоштнекъан пхьолгӀанаш.

ХӀинжа-ГӀалахь 4 урам бен дацара — Барятински (хӀинца Буйнакски); Привольни (хӀинца Данияловн ← Марковн ← Садови ← Привольни); Соборни (хӀинца Манташевн ур. ← Оскаран ← Октябрьски ← Соборни), Инженерни (хӀинца Р. Гамзатовн ← В. И. Ленинан ← Комсомольски ← Инженерни). Юккъерачу декъера урамаш тӀулг биллина а, мехкдаьттан стогарш серладаьхна а дара. Кхузахь тӀулгийн а, кибирчиган а цӀенош дара, царна чохь бехара хьаькамаш, эпсарш, динан гӀуллакххой, хьалдолу гӀалахой. Коьрта урамехь — Барятински — лаьттира 25 меттиг болу хьешан цӀа «Гуниб», масех туька, аптека, кинотеатр «Прогресс», ткъа хӀинца Пачхьалкхан банк (РФ Центробанк) лаьттачохь яра нах совцу керт. Вукха урамашкахь бара дехьа а ца валало хатт, ткъа аьхка — чан, мозийн а, чуьркийн а бода. 2004 шарахь  лаьттина, йохийна бани тӀера, татол дара, боьха хи хӀордан чудохуьйтуш. ХӀинца Правительствон цӀа лаьтта, килсан уллера майда а нехашшах юьззина боьха меттиг яра. ГӀалахь цхьаъ бен библиотека яцара, цунна чохь кхо эзар жайна дара, амма ткъа сов малара молу меттиг яра. Хин биргӀа гӀалахь яцара, наха хи черманашна чохь кхоьхьура.

Советийн заманахь ДегӀастанан коьрта шахьар сихха кхуьура, 1930-гӀа - 1980-гӀа шерашкахь бахархойн барам тӀекхийтира иттазза сов, кхоьллира коьрта социалан инфраструктура, хӀокху заман дешаран система, промышленностан бух тӀиера дакъош. Хи латторан бала а дӀабаьккхира, йира иттаннаш медицинан, оьздангаллин хьукматаш, дӀайиллира лакхара а, юккъера а дешаран меттигаш. ХӀинжа-ГӀалан бахархойн хӀоттам кхуллуш дакъа лецира ДегӀастанан дерриг къаьмнаша.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш 5 хӀинжа-гӀалахочун Советийн Союзан Турпалхо цӀе елира.

ГӀалан дахаран ерриг сферашкахь баккхий хийцамаш хилира тӀемал тӀаьхьарчу 1950—1970-гӀа шерашкахь. 1969 шарахь ХӀинжа-ГӀалахь яра 4 лдм: ДегӀастанан пачхьалкхан университет, юьртабахаман (хӀинца ДегӀастанан пачхьалкхан юьртабахаман академи), медицинан (хӀинца ДегӀастанан пачхьалкхан медицинан академи), педагогикан (хӀинца ДегӀастанан пачхьалкхан педагогикан университет) институт, 51 юкъарадешаран ишкол, ерриг фонд 1,4 млн сов жайна долу иттаннаш библиотекаш, 20 сов кинотеатр (дукхах йолчарна тӀаьхьуо хийцамаш бина). Лакхарчу боларца кхуьура гражданийн гӀишлошъяр. Йира яккхий промышленностан объекташ, царна юкъахь М.Гаджиевн цӀарах, Машенашъяран (хӀинца «Авиаагрегат»), «Шура чекхйоккху машенийн», «Дагэлектромаш», Приборашъяран, «Стекловолокно», Радиосурсатийн, «Эльтав» заводаш, III интернационалан а, Крупскийн а цӀарах фабрикаш, Революцин ТӀемлойн цӀарахь чӀеран-консервийн комбинат, кхин а.

ХӀинжа-ГӀалан чӀогӀа зуламаш хилира 1970 шеран 14 майхь мохкбегор бахьнехь.
Файл:Andzhi-kala.png|альт=|центр|мини|400x400пкс|ХӀинжа-ГӀала/Анджи-кала 1923 шеран топографин картин тӀаьхь

ССРС йохар бахьнехь, экономикан хийцамаш буьйлабаларца а, базаран бахаме дехьадовларца а, коьртаниг ТӀПК заказашка йирзина йолу ХӀинжа-ГӀалан промышленность, йисира халачу хьолехь. Конверсин программаш кхочуш ца ян елира. 1990-гӀа шерашкахь арахоьцу сурсаташ охьадовларан бахбелла мур хилира. Масала: 1990 шо кхачале «Стекловолокно» заводо болх латтабора 3800 стагана, хӀинца — 500 стагал кӀезиг ву. «Эльтав», Приборашъяран, Радион, Дагэлектромаш заводаш, 3-гӀа Интернационалан а, Крупскийн а фабрикаш, ЧӀерийн-консервийн комбинат ерриг йохийна юкъара яьхна, ткъа латта доьхкина гӀишлошъечарна. Изза ду кхечу предприятешца а. 1990-гӀа шераш чекхдовлуш хьал тодала доладелира. XXI бӀешо долалуш хаъал дика хийцамаш хилира сурсаташ арахецаран структурехь а,  гӀалан промышленностан потенциал тӀетухуш а.




#Article 111: Уэйлс, Джимми (239 words)


Джи́мми До́нал Уэ́йлс (, иштта олу Джи́мбо (); 1966 шеран 7 август, Хантсвилл, Алабама, АЦШ) — Американ интернет-предприниматель, Википедин кхоллархо, Викимедиа Фондан председатель (2003—2006). 2011 шо дуьйна — Викимедиа Фондан сийлахь председатель; Wikia Inc. компанин директор.

 Самое интересное, что когда Джимми Уэйлса спросили, в чём конечная цель Википедии, он сказал: „Ни в чём, одна забава“».

Воодушевлённый успехом Википедии, Уэйлс совместно с Анджелой Бизли в 2004 году основал коммерческий проект Викия (Wikia) по предоставлению хостинга для различных сайтов, использующих технологию wiki.

Издание Daily Mail в 2012 году обвинило Джимми Уэйлса в том, что он подверг цензуре на своем сайте комментаторов, которые стали поднимать вопросы о его дружбе с Блэром и сотрудничестве с авторитарным режимом Казахстана. Позже в интервью газете «Республика»
Уэйлс поделился своим мнением об информационной политике казахстанского правительства, работе казахстанского фонда  и важности свободы выражения и обмена информацией.

Со своей первой женой, Пэм, Джимми Уэйлс познакомился во время студенческой практики. С ней он переехал в Чикаго в 1994 году.

Вторая жена Джимми Уэйлса — Кристина Роан, работала трейдером Mitsubishi. С ней он также развёлся. От этого брака у него есть дочь.

С 2011 года живёт в Великобритании с Кейт Гарви (встречается также вариант русского написания фамилии Гэрви), работавшей в своё время в должности секретаря-референта премьер-министра Тони Блэра. 6 октября 2012 года Уэйлс и Гарви поженились. У них есть общая дочь.

Уэйлс является атеистом. Он заявил, что это его личная философия, которая прочно укоренилась в его разуме, и он является абсолютно неверующим человеком.




#Article 112: Пачхьалкх (1073 words)


Пачхьалкх — юкъараллин кхоллам бу, урхаллин а, нуьцкъала дайтаран а леррина механизмаш йолуш, цхьаьна лаьттан тӀехь бакъонан низам хӀоттош, суверенитет а йолуш йолу. Термин «мохк» «пачхьалкх» маьӀнехь лелош ялахь а, тӀаккха а уь къасто деза, хӀунда аьлча массо а мохк пачхьалкх яц.

Пачхьалкх, суверенитет, низаман бакъо, юкъараллин ламасташ йоха ца яйтархьама, Ӏалашъярхьама, пачхьалкхо леладо билгала некъаш, пачхьалкхера гражданашна юкъахь билгал низам хӀоттадо, шен белхан юкъаозабо шайн а, кхечу латтанаш тӀиера а шаболу бахархой, дуьненанюкъара пачхьалкхийн барташца. Юкъараллин декъашхойн юкъаметтиган низам а, Ӏедалан та1зар а билгалдоккху конституцица, законашца, кхин бакъонан пачхьалкхан кехаташца; иштта исторехь пачхьалкхан чохь кхоллаеллачу ламасташца.

Таханлерчу капиталистийн пачхьалкхашкахь, цуьнан коьрта Ӏалашо ю:

Термин дукха хьолахь лелайо бакъонан, политикан, ткъа иштта социалан контексташкахь. Таханлерчу заманахь Дуьне планети тӀиера шадолу латт, Антарктида а, цунан уллора гӀайренаш а дӀаяьхачхьана, декъна ду ши бӀе сов пачхьалкхана юкъахь.

Юкъараллица юьстича, пачхьалкхан чуйогӀу шайн говзаллица юкъарчу гӀуллакхийн (юкъараллин хӀоттамехь, хӀора а декъашхо декъахь ву урхаллан) урхалла долу социалан класс (я классаш).

Ала деза, Ӏилманехь а, дуьненаюкъара бакъонехь а цхьаъ, массара а тӀеэцна «пачхьалкхан» кхетам ца хилар.

КӀезигчех цхьаъ тептар ду дуьненаюкъарчу бакъонехь «пачхьалкхан» кхетам луш — 1933 шарахь масех американ пачхьалкхо тӀеэцна долу Монтевидеон Конвенци.

В. В. Лазаревс кховдина хӀара билгалъяккхар, пачхьалкх — иза политикан Ӏедалан юкъараллин «башха кхоллам бу, шеца та1заран лерина аппаратом йолуш, коьртехь йолу классан я шадолу халкъан лаам а, хьашташ а лардеш йолу ».

Ожеговн а, Шведован а оьрсийн меттан маьӀнийн дошамо ши маьӀна ло: «1. Юкъараллин коьрта политикан кхоллам, цунна урхалла деш, цуьнан экономикан а, социалан а структура ларъеш болу», «2. Политикан кхолламан урхаллехь болу мохк, цуьнан экономикан а, социалан а структура ларъеш болу».

Даладо кхин масех пачхьалкхан билгалдахарш:

Пачхьалкх дош схьадаьлла pādšāh дашах. Куьйгаллехь паччахь волчу махкахь пачхьалкх олуш хилла.
Падишах ( [pādšāh] тӀиера  тӀиера  — «куьйгалхо») — иранийн монархийн дарж, иштта лелайора Азин цхьаболчу махкашкахь.

Уьш йоцуш, билгалонех лара мегар ду кхин а политикан, экономикан, социалан аспекташ.

Мохк а, пачхьалкх а кхетам синонимаш санна лелабахь а, царна юкъахь йоккха башхалла ю.

Монархи (желт. цхьа Ӏедал):

Республика (, «юкъара гӀуллакх»):

Урхаллин ийна кепаш:

Унитаран пачхьалкх (фр. unitarism лат. unitas — цхьаалла):

Федераци (фр. federation,  — вовшахкхетар, союз):

Конфедераци (лат. confoederatio — вовшахкхетар, союз).

Демократин:

Антидемократин:

Дуьххьарлера Ӏедалан институтийн кепаш а, дуьххьарлера массера декхараллин низаман кепаш а кхоллаелла юкъаралла кхиаран дуьххьарлерчу муьрехь. Оцу муьран амалехь хилла политикан Ӏедал а, пачхьалкхийн институташ а ца хилар. Оцу муьран социалан барамаш лелайо гӀиллакхийн, ламастийн, Ӏадатийн, бехкаман амалш. Ӏилманехь хаттар, мегардуй и социалан барамаш бакъо я протобакъо лара, ду къийсаме.

Пачхьалкх кхоллаяларах цхьа ойла яц. Масех теори ю пачхьалкх кхоллаялар хьоьхуш, амма царех цхьан а чӀагӀдина бакъ ду ала йиш яц. Уггар шира евзуш йолу пачхьалкхаш хилла Шира Малхбален пачхьалкхаш (Иракъан, Мисаран, ХӀиндин, Цийн хӀинцалерчу лаьттанаш тӀехь).

Пачхьалкх кхоллаяларан теореш:

Пачхьалкхан коьрта функци — шайн бахархойн дахар хаздар.

Иза дархьама пачхьалкхо цхьа могӀа Ӏалашо кхочушйо:

Юкъараллийн юкъаметтигаш кхиаре терра аьтту хилира пачхьалкхан цивилизацин дахар тодар.

Пачхьалкхо а, цуьнан политикан системехь латтаро а гойту цхьа могӀа спецификан функцеш, кхечу политикан институтех къаьстина йолу. Пачхьалкхан функцеш олу пачхьалкхан Ӏедалан суверенитетаца доьзна долу цуьнан белхан коьрта некъех. Функцех къаьсташ ю пачхьалкхан Ӏалашонаш, оцу я вукха правительствано я политикан режимо хаьржина йолу коьрта некъаш гойту стратеги.

Пачхьалкхан функцешна классификаци йо:

Коьрта классификаци ю пачхьалкхан функцеш чоьхьарчарний, арахьарчарний екъаялар.

Пачхьалкхан чоьхьара функцеш:

Пачхьалкхан арахьара функцеш:

Иштта боькъу:

Дуьнено къобалйина пачхьалкхаш лору Вовшехтоьхна Къаьмнийн Кхолламан декъашхой я иштта хилла тороерш, амма юкъа ца боьдарш. 2015 шеран декабрехь иштта пачхьалкхаш яра 194. Массо уьш, Ватикан йоцург, ВКЪКХ декъашхой ю.

Ватикан Сийлахь Ӏаьршан йозушйоцу пачхьалкх ю шен пачхьалкхачух тера политикан система а йолуш, амма терминан дуьззина маьӀница иза пачхьалкх яц. Иза къобал йина ю алсама йолчу пачхьалкхаш йозушйоцу пачхьалкх санна, амма ВКЪКХ декъашхо яц. ВКЪКХ даиман тергойийриг Сийлахь Ӏарш — дуьненаюкъара бакъонехь башха суверенан персона (persona sui generis). Пачхьалкхийн дипломатин уьйранаш Ватиканца ца тосу, ткъа Сийлахь Ӏаьршаца тосу, массо а кхечу пачхьалкхийн дипломатин мисси аккредитаци йина ю Сийлахь Ӏаьршан Пачхьалкхан секретариатехь.

Къобал йина пачхьалкхаш йоцуш меттигаш ю ВКЪКХ резолюцица шайн некъ харжа бакъо йолуш, амма таро яц иза дан уьш кхечу пачхьалкхаша дӀалаьцнайолудера. Иштта меттигаш ю Палестина (нийса аьлча, цуьнан Ӏаьрбойн дакъа — Урдан хин малхбузан берд а, Газан Сектор а) а, Малхбузан Саьхьара.

Палестина пачхьалкх — хиллайолу британийн колонийн дакъа ду, № 181 ВКЪКХ Инарлан ассамблейн резолюцица 1947 шарахь йозашйоцуш хила езаш яра, амма хьалхара Ӏарбойн-израилан тӀом чекхбаьлчи дӀалецира Трансурдано а, Мисаро а, ткъа 1967 шарахь дуьйна дӀалаьцна Израила. 2012 ш. 29 ноябрехь ВКЪКХ тергонан пачхьалкх лерина. Амма цхьа могӀа ВКЪКХ декъашхоша, царна юкъахь цхьайолу ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан даиман декъашхоша а, къобал ца йо Палестинан суверенитет, лору иза Израилан дакъа. Дукхаха йолу Ӏарбойн пачхьалкхаша къобал ца йо Палестина екъаран ВКЪКХ резолюци, цунах, Израил хила бакъо ца хилар, Палестина пачхьалкхан юкъахь хила езар шайолу британийн хиллайолу колони 1948 шеран дозанашца.

Саьхьаран Iарбойн Демократин Республика — хиллайолчу испанийн Малхбуза Саьхьара колонин декъа тӀийра шешкхайкхийна пачхьалкх. Деколонизацияран ВКЪКХ Декларацица тӀеххьарчунна паргӀато яла езаш яра, амма 1976 шарахь иза дӀалецира Мароккос а, Мавританис а (1979 шарахь — шаериг дӀалаьцна, ткъа тӀехьа аннекси йина Мароккос). ВКЪКХ кехаташ тӀехь Малхбуза Саьхьара хӀинца «деколонизаци янза латта» лору. Цу тӀе дукхах йолчу пачхьалкхаш С1ДР йозаш ца хилар я иза Мароккон хилар къобал а ца до.

Цул сов, алсама пачхьалкхаша ВКЪКХ декъашхоша къобал йина Республика Косово ю, амма ца йина Российс а, Цийс а — ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан даиман декъашхоша, тӀаккха таро яц Косово оцу кхолламна юкъаягӀийта, хӀетте а аьтту бу тергонан пачхьалкхан статус хила (2015 шарахь ЮНЕСКОн юкъаягӀарна кхаж тасар аьттонза чекхделира республикан).

Кхин а пачхьалкхаш ю алсамо къобалъяран доза хӀоттийна кхечу пачхьалкхийн агӀора, амма уьш хиларан факт дӀа ца йолу (Тайвань, Абхази, Къилба ХIирийчоь, Приднестровье, Къилбаседа Кипр, Ломан Карабах, Сомалиленд, Донецкан Халкъан Республика, Луганскан Халкъан Республика), хӀунда аьлчи дукхах йолчу пачхьалкх билгалъяккхарехь дуьненаюкъара къобалъяр дан а дац.

Статус а, категори а цхьайолчу меттагийн а, кхолламийн а цхьана кепара билгал ца яккхало. Иштта Евробарт, Российн а, Белоруссин а Союзан пачхьалкх пачхьалкхан а, конфедерацин а билгалонаш йолуш ю, амма дуьненаюкъара бакъонехь пачхьалкх я дуьненаюкъара бакъонан субъект лоруш яц.

ЧӀогӀа кӀезиг латта я бахархойн барам болу пачхьалкхех кегийра пачхьалкхаш (мехкаш) олу.

Кхечу пачхьалкхел шортта сов ницкъ болу, онда йозашйоцу пачхьалкхех, ткъа иштта (хӀинца дуьнен тӀехь) ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан даиман болу декъашхойх яккхий пачхьалкхаш олу. Кхечу пачхьалкхел дуккха а сов онда пачхьалкхех тIех яккхий пачхьалкхаш олу. Ядеран герз долу пачхьалкхех ядеран йоккха пачхьалкх («ядеран клубан») декъашхо олу. Кхечу пачхьалкхех ца йозуш космосе яха (шайн ракета-арайоккхучаьрца спутник араяккха) аьтту болу пачхьалкхех олу космосмосан яккхий пачхьалкхаш («космосан клубан» декъашхой) (оцу юкъахь ю пилоташ космосе бахийта йозашйоцу таро йолу пачхьалкхаш, царех наггахь космосан тӀех яккхий пачхьалкхаш олу).




#Article 113: Гуной (861 words)


Гуной я Гуьной— Нохчмахкахойн тукхумера нохчийн даккхийчех цхьа тайпа. 
Тайпанан векалш масех гаплотобанера бу J1, J2, I2, амма алсама берш J1 тобанера бу.

Тайпанан мохк Нохчмахкахь бу. Гуьнан доза ду: къилбехахь Курчалца а, ЭгӀашбетаца а, малхбузехь Элистанжаца, малхбалехь РегӀатӀаца, лаьтта Гумс а, Хул-Хуло а хишна юкъахь, ткъа къилбаседехь ломан кӀажошкара Нохчийн акъари тӀе долу доза.

Гуьнан чуйогӀу нах беха меттигаш: Абубакаран кӀотар, Анзоран кӀотар, Байсаркъайн кӀотар, Бенойн-КӀотар, Вир-ХотӀе, Гуьна, Идин кӀотар, Марзойн-Мохк, Месадойн кӀотар, Ровзатан кӀотар, Хьажин кӀотар, Хьажин эвла, ЦӀен Ведана, Эвтара.

Гунойн тайпанан лам Эртен-Корт корта бу.

Гуной беха меттигаш: Бена-Юрт, БердакӀел, Гелдаган, Гермачиг, ГӀулоз, Дубовски, Жалкх, Майртуп, Макане, Мескар-Эвла, НикӀи-ХитӀа, Оьрза-ГӀала, Соьлжа-Юрт, Хаьмбин-Ирзе, Цоци-Эвла, Чечана.Лаха-Невре

Гунойша дийцарехь уьш эмиран Сайд-Ӏали Шамин тӀаьхьенах бу, ткъа схьабовлар кхаа вешех Гундалах, Гундаргенах, Нижлах ду. Гендарганойша дийцарехь, Гандар а, Гуно а вежарий хилла, ткъа церан йиша Курчала хилла.

Амма тайпанан векалш елла ДНК тесташ гойту иза бакъ ца хилар. Гиехе некъе J2 гаплотобанера бу, Саккхой Ӏ2 тобанера бу, ткъа кхин долу 8 некъех болу Гуной J1 тобанера бу. Гендаргной а, Нижалой а J2 гаплотобанера бу. Цуьндела Гуношна а, Гендарганошна а юкъахь зӀе яц, амма Нижалой а, Гендаргной а гергара хила таро ю.

Тайпан генеалоги: Сайд-Ӏали Шами – Ӏабдул-Хан – Сайд-Ӏали – АргӀун – Шайхуль – Ислам – Джамалуддин – Нурдахьад. Оццехь зӀе хеда хаамаш ца тоарна. Гундал (ЦӀен Ведана йиллинарг) – Гунам – ЧӀодул – Эски (Эвтара йиллинарг) – Гуммалт (Хьеший ховшучу меттигехь юьрт йиллина) – Дата (Юьртан коьрте олучу меттигехь охьахиина) – Эвриг (Дехьа Гуьна йиллина) – Алхаз – Уллуби – Эйбал.

Историн Ӏилманийн доктор, профессор, НР ӀА корреспондент волчу М.М.Ибрагимовс ялийна шен генеалоги: Гундал – Гунам – Уммалт – ЧӀодул – Эски – Паьрси – Гуммалт – Дата – Устар – Ажмот – Эвриг – Алхаз – Ӏали – Уллубай – Айбили – Ӏели – Хамбахьад – ГӀирма-Хьаьжа – Ӏабдулла – Кери – ТӀушал – ИбрахӀим – Муьсли – Мовсур.

Гуьной тайпа декъадалар (къовларшна чохь гаплотобанаш): Алдаргар (J1), Асхоран некъе, Гезайн некъе, Гиехе некъе (J2), Де некъе, Дудар некъе (J1), ЖӀаьнта некъе (J1), Куди некъе (J1), Мисарханан некъе (J1), МӀоми некъе (J1), Саккхой (I2), Солтайн некъе, УгӀайн некъе (J1), Ӏабдуллайн некъе (Месил J1), Ӏажматан некъе, Ӏумаран некъе.

Шемара эмир Саид-Ӏали велчи, цуьнан меттиг дӀалецира кхечу тайпанчу стага. Цуьнан кӀенташна Сайд-Ӏалин, Абул-Ханан, Решед-Ханан, Хьамзат-Ханан ден меттиг дӀалаьцчи, ца лиира даймахкахь баха, уьш кхелхира къилбаседехьа. Кавказан лаьмнашкахь кхечира Курку-лам я Кхеташ-кортан кӀоште, хӀинца ЦӀонтара а, Тезa-Кхаьлла а лаьттача. Церан цхьаннах кхоъ кӀант вара – Гундал, Нижал, Гундарген. ТӀаьххьарниг – Гундарген охьахиира хӀинца Гендаргана лаьттача, ткъа ши ваша – Гундал а, Нижал а – циггахь висира. Доьзалаш а, даьхний а дебча, меттиг кӀезиг хилира ши ваша ца тарвелира цхьаьна меттигехь. Ший а кхелхира цигара. 
Нижал Яьссал дехьавелира, ткъа Гундала караберзийра Гумсан а,  Хул-Хулон а юкъара мохк. Гундала йиллира ЦӀен Ведана эвла, валлалц вехира шен кӀантаца Джоулца цигахь. Джоулан кӀанта Эскис йиллира Эвтара эвла, ткъа Эскин кӀанта Камболата юьрт йиллира Хьеший ховшучу меттигехь,  Гуьнан къилбаседехьа. Цуьнан кӀант Дата охьахиина Юьртан Коьрте олучу меттиге, ткъа Датин кӀант Эврига йиллина Дехьа Гуьна. Иза хьалха Гуьна лаьттина меттиг ю.

Эвриган кӀант хилла Алхаз. Гуьнан тӀелетта хилла талорхой, цара йийсар вина Алхаз, иза кхечу махка лолла вохка я дегара цунах мах баккха дагахь. Алхаз дӀа ца воьдуш доьхьало йина вийна талорхоша Мохе олучу меттигехь, цигахь хӀинца а лаьтта цунна доьгӀна чурт.

Алхазан кӀант хилла Улби, ткъа Улбин кӀант Эбал. Уьш берриш баьхна Дехьа Гуьнахь. Цигара дӀа тӀаьхьенаш екъаелли некъешна, баьржина ерриг аренан ярташкахула а, Теркал дехьа а.

Берса-Шайхан нана Гуьной тайпана хилла. 1591-1592 шерашкахь Берс-Шайх шариӀат даржо волавелла, Гунойн доккхаха долчу декъо ислам тӀеэцна, ткъа цхьа дакъа Теркал дехьа а бевлла гӀалагӀазкхашна юкъахевшина. Цара йиллина Оьрза-ГӀала дуьххьала охьахиинчу Оьрзан цӀарах. Нохчийн историко Лаудаев Умалта яздо, цхьацца бахьнашца нохчий уьдура шайн махкахойх гӀалагӀазкхашна юкъа а, гӀалгӀазкхий нохчашна юкъа а лечкъара. Оьрза-ГӀала бевдда баьхкира Гуьнара бахархой а. Дуккха шерашкахь цигахь бехаш гӀалгӀазкхашца гергарлонаш тасаделира, цаьрца иэбелира уьш. Амма Гуношна шайн мохк биц цалора, сих-сиха хьошалгӀа эхара, вовшен гӀо а дора. Оьрза-ГӀалахь беха Гунойх бевлла гӀалагӀазкхий: БугаевгӀар, БусунгуровгӀар, ГришингӀар, ГулаевгӀар, ГуноевгӀар, ЕгоркингӀар, ЗакаевгӀар, ПолушкингӀар, РосламбековгӀар, ТиткингӀар. ГӀалагӀазкхашна юкъакхетча кхечу къоман нахана барам а боцуш, оьрсашна санна латтан дакъош лора, эскаран капиталах ссуда а лора, герз лело бакъо а лора. Амма оцу дикане кхача керсталла тӀелаца дезара.

ХӀХ бӀешеран хьалхарчу декъехь Гумс хин аьрру бердаца, Хул-Хулон аьтту бердаца Гуна эвла лаьттина.

Марзойн-Мохк – Гуьнан къилбаседехьара эвла. ЦӀе кхоллаяларан шиъ верси ю. Хьалхара – мерза хи долу хьост ду. ШолгӀаниг – Марзой-махка дуьххьала хевшинарш Гуьной бу, Ӏабдуллайн некъех болу, цуьнан кӀентан ТӀушалайн воӀрий – Ханбахьад, ИбраьхӀим, Сайд-Ӏела (фамилеш ХанбахадовгӀар, ДилиевгӀар, ИбрагимовгӀар, кхин а). Цхьаболу кӀентий бехара Гуьнахь, ткъа церан зударша сих-сиха шайна юкъахь олура: «Марзой болчу гӀо вай». Доцца аьлчи, «марзой» цӀе кхоллаяла тарло «мерза» дешах а, «марзой» дешах а.

Н.Семеновс яздо шен жайнахь: «Ӏаьндари эвлахь беха гуенаш, цара  шеш нохчех Гуьна эвлара девлла боху, шеш Теркан а, ГӀой-хин а юкъара аборигенаш ду а боху».

Чечана йиллинарш Гуной а, ЦӀонтарой а лору. Халкъан этимологица, Чечана цӀе яьлла Таркхойн Шовхалан йоьӀан цӀарах Чечах, иза тӀелеттачу хенахь йийсар йина ялийна хилла Гуьночо Чайнакха, тӀаьхьа цуьнан зуда хилла цунах. Масех кӀант вина цуо Чайнакхан. Уьш баьхна Гуьнахь. Майра велчи, шен кӀенташца Чеча кхелхина акъари тӀе, цара йиллина Соьлжан а, Органан а юкъахь кӀотар, цӀе Чечана тиллина.




#Article 114: Олхазар-КӀотар (236 words)


Олхазар-КӀотар — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан кӀотар ю.
Олхазар-кӀотаран юьртан меттиган административан юкъ ю. Эвла лаьтта 12 километр къилба-малхбалехьа кӀоштан юкъ йолчу Хьалха-Марта гӀалан.

Гуонахь йолу нах беха меттигаш: къилбаседехьа — ГӀойтӀа, малхбалехьа — Чуьйри-Эвла къилбседа-малхбалехьа — Йоккха АтагӀа, къилбседа-малхбузехьа — ГӀой-Чу а, ГӀой-Йист а, къилба-малхбалахьа — Лаха-Варанда, Дуби-Эвла, ЧӀишка а, Дочу-Борзе а, малхбузехьа — Мартан-Чу а, Таьнги-Чу а.

XVIII-XIX бӀешерашкахь, архиван хьосташца а, оьрсийн тӀеман операцийн карташца а ГӀой-Хин а, Энгел-Хин а юкъахь яккхий эвланаш ца хилла. Амма оцу меттигехь, юькъачу хьаннаш юкъахь хилла, Устарханан олуш йолу кӀотарш, дерриг а 3 эзар гергга цӀа долуш. Оьрсийн эскарша таӀзаран операцеш еш, 1847-1849 шерашкахь, уьш ерриг хӀаллакйира, ткъа дийна бисина нах кхалхийра Хьалха-Марта, ГӀойтӀа, БухӀан-Юрта, кхечу эвланашка а. Кавказан тӀом чекхбаьлчи паччахьан администрацис и латташ совгӀатан делира тӀаьхьенийн а бакъо йолуш оьрсийн гӀуллакхера нохчийн эпсаршна: Ганжуев Олхазарна, Джукаев Дубина, Мустафинов Довтмарзийна, Ногаев Канина, Цутиев Витушна, Чуликов Уллубийна, кхечарна а. Оцу лаьттан цхьа дакъа тӀаьхьа доьхкина керлачу дайшна. 1917 шеран революцил хьалха а, гражданийн тӀом чекхбаллалц и кӀотарш лаьтташ яра шен долара латта санна. Советийн Ӏедал хӀоьттинчул тӀаьхьа йолийра эвланаш яккхий яран политика. Уггаре йоккха кӀотарх эвла йина Олхазар-КӀотаран сельсоветан юкъ йира, оцу чу еира иттаннаш кӀотарш – Энгал-Чу, Йисехьатан кIотар, Берсин кIотар, Дубин кIотар, Хилдехьаройн кIотар, Заурбекан кIотар, Чайройн кIотар, Дацин кIотар, Эдалбийн кIотар, Элмарзин-мохк, БухIин кIотар, Юьспан кIотар, Калин кIотар, АгIин кIотар, Шалин кIотар, Жамолин кIотар. Уггаре а нийса оцу меттигийн цӀерийн истори гайтина Олхазар-КӀотаран микротопонимихь, цуьнан уггаре гӀараваьллачу юьртахочо, гӀараваьллачу Ӏилманчо Сулейманов Ахьмада.




#Article 115: Бангладеш (380 words)


Бангладе́ш (), официалан цIе — Халкъан Респу́блика Бангладе́ш () — Къилба Азера пачхьалкх. Бахархой багарбаран 2015 шеран жамIца, 168 млн сов стаг бу, мохк — 144 000 км². Бахархойн барамца дуьненахь бархIалгIа меттигехь ю, ткъа мехкан майданца дезткъе итталгIа ю.

Коьрта шахьар — Дакка. Пачхьалкхан мотт — бенгалхойн.

Унитаран пачхьалкх, парламентан республика.

Гуо баьккхина ХӀинди ю, къилба-малхбалехь Мьянмица жима дозанийн дакъош доцург, Бенгалийн айма а йоцург.

Бангладеш — моноэтносан пачхьалкх ю, 98 % бахархой бенгалхой бу. 89 % бахархой ислам динехь бу.

Аграрно-индустрийн пачхьалкх ю, кхуьуш йолчу экономикица. Эцаран таронан паритетца дерриге чоьхьара сурсатийн барам 2010 шарахь хилира 258,6 млрд АЦШ доллар (1700 АЦШн доллар базархойн цхьаьна синна). Ахча — бангладешан така.

Мехко маршо кхайкхийна 1971 шеран 26 мартехь. Махк бара Йоккха Британин колони, цуо караерзо йолийра иза XVII бIешеран хьалхарчу декъехь, XX бIешо долалуш шен Iедал кIела дахийтира доккхаха долу дакъа хIинцалерачу Бангладешан.

Бангладеш () «бенгалхойн мохк». Билггала «Бангла» я «Бенгал» дош схьадаларх хууш дац, амма хетарш ду, иза схьадаьлла «Банг» дашах, вайн эрал 1000 шо хьалха махка кхаьчначу дравидийн тайпанех дисина долу

 кхоллаелла, угара а кIезиг, , хийцаелла тIаьхьарчу имперешца Бихар а, Магадха а, Нанда а, МаурьягIеран а, Шунга а. ТIаьхьа Бенгал дакъа хилира Гупта империн а, Харшан а III - VII бIешерийн муьрехь, тIаккха — буддий Пала империн.

Иза йоьхчи урхалчо Шашанкас кхоьллира ткъе пхиъ шарахь лаьттина паччахьалла. Шашанка лору, Бангладешан исторехь, дуьххьарлера возуш воцу паччахь. Анархин мурал тIаьхьа регионехь деа бIе шарахь сов урхалла дира хIиндуистийн Сена некъаша, тIаккха буддийн Пала некъаша.

Ислам Бенгал регионе кхечира XII бIешарахь Iаьрбийн йохк-иэцархошца а, дин даржош лелачу супийшца а, ткъа тIаьхьа хиллачу бусалбачеран тIемаша шуьйра даржийра ислам. ОвхIанийн бIаьччано  хIаллакдира Сена некъех волчу урхалчин Лакшманан эскар, 1204 шарахь схьаехира Бенгалан регионан яккхий областаш. Регион оцу заманара дуьйна урхаллехь ю меттигера султанийн некъийн а, феодалийн а масех бIешарахь. XVI бIешарахь Бенгалан регионан терго еш яра Моголийн импери, ткъа Дакка хилира Империн ладаме административан юкъ.

Европера йохк-иэцархой регионе кхача буьйлабелира XV бIешо чекхдолуш. XVIII бIешо долалуш европахойн Iаткъам чIагIбелира, Бенгал куьйга кIела яхара Британин Ост-ХIиндин компанин 1757 шарахь хиллачу Плессира тIеман жамIашца. 1857 шеран Сипайн гIаттам цIарца девза цIий Iаноро, Iедал дIаделира коьртехь вице-паччахь волчу Британин Тажан. Колонин олаллин муьрехь ХIиндостан ахгIайрен тIехь масийттаза мацалла хIоьттира, оцу юкъахь ю 1943 шеран Бенгалийн Йоккха Мацалла, иза бахьнехь велира кхоъ миллион стаг гергга.




#Article 116: Барбадос (251 words)


Барба́дос () — Карибийн хӀордан малхбалера Кегийра Антилийн гӀайренийн тобанера иштта цӀе йолчу гӀайрен тӀиера Вест-Индера пачхьалкх. Лаьтта Къилба Американ гена йоццуш, 434,5 км къилбаседа-малхбалехьа Венесуэлан.

Барбадосан гергахь лаьтта пачхьалкхаш Сент-Люси а, Сент-Винсент а, Гренадинаш а, ший а Барбадосан малхбузехьа. ГӀайренан майда 431 км² ю, иза алсама нийса ю, юккъехь лоха шунаш а долуш. Лаьттан хӀоттамо гойту, гӀайре тӀапломах даьлла ца хилар, лаьтта коьртаниг маржанех.

ГӀайренан климат тропикийн ю гуттаренна а мехаш болуш — пассаташ — Атлантикан океан агӀора. Цхьадолу куьг Ӏоттаза долу гӀайренан дакъошна тӀехь мангрий уьшалаш ду, кхечарна тӀехь шекаран эрзан шуьйра аренаш я даккхий таьӀна, хӀорд хаза гуш а болуш, байдаш ду.

ВКЪКХ Кхиаран программица кхуьуш болчу мехкашна юкъахь Барбадос дахаран тӀегӀа а, бахархойн грамоталла уггаре хьалхарчех цхьаъ йолу пачхьалкх ю, цуьнца мохк йоьалгӀачу меттигехь бу. ЧӀогӀа гӀараяьлла туристийн агӀонца.

Барбадосера дуьххьарлера бахархой хилла индахойн кхерстарш. Миграцин кхо тулгӀе чекхъяьлла гӀайрен тӀехьула, ткъа уьш Къилбаседа Американ агӀора дӀаболхара. Хьалхарчу тулгӀенца бара саладоидийн тобанийн векалш — барранкоидаш (Saladoid-Barrancoid), Венесуэлан орамера бахархой, уьш гӀайрен тӀе баьхкира каноэ кеманаш тӀехь Ориноко эркан атагӀера вайн эран 350 шеран гергарчу хенахь. Цара леладора латта, чӀерий лоьцура, кхийра гӀирсаш бора. ТӀаьхьуо, 800 шерашкахь, гӀайрен тӀебаьхкира индахой аравакийн тайпанера, иштта Къилба Америкера. Аравак тайпанан эвланашна юкъайогӀу гӀайрен тӀиера Страуд-Пойнт (Stroud Point), Чендлер-Бэй (Chandler Bay), Сент-Люкс-Галли (Saint Luke’s Gully), Мэпс-Кейв (Mapp’s Cave). Луларчу гӀайренашна тӀиера тайпанан тӀаьхьенийн тептаршца, юьхьанца гӀайрен цӀе хилла Ичиригоуганаим (Ichirouganaim). XIII бӀешарахь гӀайрен тӀехевшина индахой карибийн тайпанара, цара аратеттира цигара ший а хьалхара тайпанаш. Цул тӀаьхьа масех бӀешарахь къаьстина бехира гӀайрен тӀехь.




#Article 117: Бахьрайн (416 words)


Бахьрайн, юьззина официалан кеп — Бахьрайн паччахьалла ( — Мамля́кат аль-Бахьрайн) — Къилба-Малхбузан Азин ГӀажарийн айманера Бахьрайн цIе йолчу архипелаг тIера гIайренан пачхьалкх. Бахрайно дIалоцу кхоъ дикка доккха а, шортта кегийра а гIайренаш а СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан бердашна 16 км малхбалехьа, оцу махкаца уьйр ю автомобилан тIайн тIехула.

Паччахьаллин махкахь Манаман гергарчу Джуффэйрехь дIатарйина АЦШн ПхиалгIачу флотан коьрта оперативан база.

Вайн эрал III эзар шо хьалха оцу мехкан латта тIехь яьржинера, шайн чIагIйина нах беха меттигаш а йолу, кхиина цивилизаци. Шира пачхьалкхан цIе Дильмун хилла, иза яра йоккха хIордан махлелоран центр, цигашхула зIенаш латтайора шумераш а, кхечу Шина хин юкъан къаьмнаш а ХIиндан тогIенан къаьмнашца.

Дипломатин юкъаметтигаш ю Российн Федерацица (хIиттийна ССРСца 29.09.1990).

Ширачу заманахь дуьйна гӀайре гӀарадаьлла хазаллийца а, меттигера жовхарийн дикаллийца а, цуьнан бехк хета бердашца долчу хинан башха хьал. Бахьрайнан жовхарш кхиаран процесс дӀайодара дуьра а, теза а хиш иэлучу хьолашкахь. Хин буха оьхучара дӀабиллина тамашийна Ӏаламан хиламо — ГӀажарийн айман бух тӀиера Ӏаламан теза хьосташ довлар — цӀе елла гӀайренна, «ши хӀорд вовшахкхета меттиг» (маджму Ӏу-ль-Бахьрайн) аьлла, мифологехь а. Угаритийн «дела» Илу Ӏа меттиг хилла «шина эркан хикхоче». Шумерийн «делийн» коьртачех цхьаъ хилла Энки, хьекъалан а, латан тӀиера, бухара хин а дела, вуьллуш хилла паччахьан кепара, шина белаш тӀиера чохь чӀерий долу,  хи охьаоьху стеган суртаца.

Археологашна карийна, шифр дӀаяьккхина тексташа гойту, Бахьрайн гӀайре Шумеран шира бахархоша лоруш хилла еза меттиг санна, «беллачеран синош эхартан беркат схьаоьцу меттиг», ткъа цигахь дӀаволларан бакъо «лорура дерриг дахарехь делан муьтӀахь хиларна делла даккхийчу совгӀатех цхьаъ».

М. Б. Пиотровскийс яздина: «Бахьрайнан мистикан маьӀна гуттаренна долчу дахарца башха уьйр йолу меттиг санна, го, масала, дӀаволларан меттиг санна иза нахана оьшуш хиларна».

Бахьрайнан динан-историн тӀаьхьенан иэс ю йисина шира некрополаш, цара дӀалоцу шуьйра аренаш гӀайренан къилбаседа декъехь. Уьш яр талламхоша дӀахьо вайн эрал деалгӀа а, кхоалгӀа эзар шо хьалхе. ДӀабоьхкинчеран барам, царна юкъахь ерриг Шумерера гӀарабевлла нах, тӀемалой, багарбо бӀе эзарнашкахь. Талламхошна хетарехь, наггахь кешнаш хьалххе заказ деш хилла, хӀунда аьлчи цхьадерш царех деса дисина. Баьрзнаш хийцало барамашца. Уггаре хьалхарниш царех овалан кепара хилла, локхалла 1,5 м гергга. ТӀулгийн камерехь лахьта доккхуш хилла дӀаволларан гӀирс чубуьллуш. «Элийн» кешнаш чохь ши лахьта деш хилла, цхьаъ вукханна тӀехула, тӀулгаца къовлуш хилла. Ерриг гӀишлона гуо беш хилла тӀулган пенаца. Пенан а, лахьтан а юкъ, тӀехуле юзуш хилла тӀоца. Иштта барз 15 метре кхочуш хилла.

Бахьрайн тӀехь дӀабохкаран ламаст дисира эллинизман муьрехь а. ТӀаьххьарниг царех терахь тоьхна ю вайн эрал хьалхарчу бIешерашца.
Кешнийн дакъа дайна ца Ӏа Ӏаламан эрозии бахьнехь, иза дайна 1950-гӀа шерашкахь деса лаьттанаш лелодахар а, гӀалийн меттигаш кхиор а бахьнехь.




#Article 118: Бутан (1786 words)


Бута́н паччахьа́лла ( ) — Къилба Азин пачхьалкх, лаьтта ХӀиндин а, Цийчоьнан а юкъахь. Коьрта шахьар — Тхимпху гӀала. Шеш шайха олу — Друк-Юл — «Саьрмакан мохк».

Бутан — кхин а историн цӀе ю луларчу ХӀиндин Малхбузан Бенгалин штатан центр Калимпонгехь йолчу мехкан. И мохк схьабаьккхина ингалсаша Бутанегара XIX бӀешарахь дуккха а девнаш хиларца.

Цхьаьна версица, «Бутан» цӀе схьайолу Бху-Уттан (Bhu-Uttan) дешах, санскритера гочдича маьӀна хуьлу «лекха лаьмнаш» я «ломан мохк». Кхечу версица, цӀе схьайолу Бхот-Ант (Bhots-ant) дешах, цуьнан маьӀна «Тибетан йист» я «Тибетан къилбе».
Къилбаседа агӀора Бутан паччахьаллин доза ду Цийчоьнца, малхбузехь — ХӀиндин штатаца Сиккимца (1975 шо кхаччалц маьрша паччахьалла яра), малхбалехь — штатаца Аруначал-Прадешца, къилбехь — штатаца Ассамца, цигахь дукха шерашкахь боьдуш бу гражданийн тӀом, къилба-малхбузехь — Малхбузан Бенгалица.

Археологин хаамашца Бутане нах вайн эрал II эзар шо хьалха охьахевшинехь а, амма йозанан тешаллаш ширачу заманах ца дисина ала мегар ду. Мехкан истори евза дукхаха дерг муьрашца, бахьана, 1827 шарахь оцу хенахь Бутанан коьрта шахьар хиллачу Пунакхехь яьгна уггаре йоккха библиотека. Историн хиламаш хӀинца къаста ца ло легендех. Дерриг охьадиллича, буддизм кхаьчна Бутане II бӀешарахь. Иштта Тибетан паччахьо Сонгцен Гампос (627— 649), легендашца, йоьгӀна Бутанан махкахь шиъ килс (Кийчу Лакханг Парохь, Джамбей Лакханг Бумтангехь), уьш хӀинци а ю, зиярат даран ладаме меттигаш ю.

Терхьаша ма-дарра дуьйцу легенда хилла долу буддийн йогинан Падмасамбхаван VIII бӀешарахь Бутане масех зиярат дарах.

ТIаьхьуо Тибетехь урхалла дан волавелла паччахь Ландарма (836—842), цуо бехкаме йина буддизм, буддийн мозгIаршна къиза таIзарш а дина. Цунах бевдда, дукхаха болу мозгIарш а, Iилманчаш а тIеэцна Бутанехь.

Бутанийн буддизм Друкпа Кагьюн хьост ду ламан Цангпа Гьяре Еше Дорджехь, цуо кхоьллина Тибетехь Ралунг гIалахь килс Друк («саьрмак»). И ишкол чIагIелира Тибетан йисташкахь, Ладакехь а, Бутанехь а. Бутанан буддизм кхиарехь йоккха роль ловзийна иштта Пема Лингпас, Ньингман ишколан векал.

Тибетийн мозгIар а, художник а волу Нгаванг Намгьял (Шабдрунг) (1594—1651) паччахь хилира 1616 ш.; цуьнга вовшахтохаелира Бутан, массанхьа а йира чIагIонийн гIопаш (дзонгаш), шен чIагIонехь оьшуш йоцу Лхасера Потала гIалан бен. Шабдрунга веллачул тIаьхьа Бутанехь иккхира гражданийн тIом, иза ца сецца ала мегар ду шина бIен шарахь.

Экспанси йоьдуш Бутана дIалецира Брахмапутра эркан тIевогIийла Ассамехь а, Бенгалехь (дуараш я «неIарш»).

Бутанан чоьхьара девнашна юкъа жигара хьийзира ингалсхой. Бутанан Ингалсца чолхе юкъаметтигаш яра, муьрашкахь барт девнаца хийцалуш. ЖамI, Бутана яйира дуараш а, къилбехьара боккха мохк а (олу хIинцалерачу ХIиндин Ассам штатера Британийн Бутан, коьрта шахьар Калимпонг гIала).

Бутан юха цхьаьнатоха а, чIагIъян а таро хилира паччахьан Угьен Вангчукан, цуо кхоьллира  1907 шарахь керла некъи (уьш хIинца а бу урхалла деш). Хьалха Угьен Вангчук дакъа лоцуш вара цхьаьна ингалсхошца операцешкахь, ткъа 1910 шарахь керлачу некъийн Хьалхара Паччахьо барт бира Ингалсца, юьззина автономии а, Бутанан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъа ца гIертарца хийцина, къобал йира  сюзеренан юкъаметтигаш. Оцу хенахь дуьйна болало Бутан къовлаяларан мур, оцу хенахь Бутанан аьтту белира дуьненан шина тIамах кIелхьара яла.

Некъийн веалгӀа паччахь Джигме Сингье Вангчук Ӏаьрше веана 1972 шарахь, цуо цхьа могӀа хийцамаш бира. Бутане чубитира барам хӀоттийна махкал арахьара журналисташ а, туристаш а. Паччахь гӀоьртира мехкан инфраструктура (электрийлла, телефонан а, радион а зӀе, некъаш) ян, гуонахьара Ӏалам меттаха ца даккха а хьожуш. 1998 шарахь паччахьа дӀаделира кхочушдаран Ӏедал министрийн кабинете, хьаькмаш хийцабалар а, хийцар а юкъадаьккхира. 2002 шарахь Бутанехь кхоьллира къоман телевидени (цул хьалха телевидени магийна яцара). Мехкан беркате хьал тӀаьхь-тӀаьхьа толуш ду, инфраструктура тоеш, хуьйцуш ю. ТӀаккха а, Бутан чӀогӀа лаьтта ламасташ тӀехь.

Бутанан мехкан къилбаседа-малхбузехь а, къилбаседехь а даккхий (Малхбален) Гималай лаьмнаш ду. 50 % сов латташ ду 3000 м лакхахь, 20 % — шалаьмнаш а, гуттаренна лайнаша а дӀалаьцна. Къилбехьа Даккхий Гималайна тӀекхета Чоьхьара Гималай — лабиринт меридионалан пурх даккъаш шуьйрачу ломан атагӀашца, уьш къилбехьа арайовлу хьеначу акъарешка. Бутанехь мохкбегабо. Гималайна тӀиера къилбехьара охьаоьху чухчарешца долу сиха эркаш — Брахмапутран геннаш.

Бутанан яккхий гидроэнергетикан ресурсаш ю, ткъа иштта дикка пайден маьӀданийн ресурсаш а — аьчкан маьӀда, цӀеста, даша, цинк, кӀора, мармар, кхин а.

Цийчоьнца долу доза къилбаседехь а, къилбаседа-малхбузехь а 470 км ду; ХӀиндица (Сикким штатаца малхбузехь, Малхбуза Бенгалица къилба-малхбузехь, Ассамца къилбехь а, къилба-малхбалехь а, Аруначал-Прадеш (хьалха Къилбаседа-Малхбален дозанан агенталла)) малхбалехь 605 км ду. ХӀиндин Сикким штато (88 км шуьйра мохк) Бутан Непалах къастайо, ткъа хӀиндин Малхбуза Бенгали штато — Республика Бангладешах (цу тӀе Бутанера Бангладеше кхаччалц 60 км бен яц). Бутанан малхбузера малхбале кхаччалц — 300 км ю, къилбехьара къилбаседехьа — 170 км ю. Пачхьалкхан майда — 38 394 км² (Непалан майданал кхузза кӀезиг). 1980-гӀа шерашна юккъехь 70 % гергга мохк хьаннаш йолуш бара, 10 % — дийнна шарахь ло а, ша а болуш дара, 6 % гергга — лелон латташ я эвланаш яра, 3 % — цхьаьна хенан лело делла дара, 5 % — дӀалоцура байнаша а, байданаша а. Бисина мохк — тархийн мохк, уьш дуьйш лело пайден дац. Бутане баьхкина дуьххьарлера британхоша дуьйцура: «Бодане а, готта а ломан атагӀаш, мархашлахь байна ломан баххьаш, йо ша-кепара хазаллин а, сийлаллин а пейзаж». Пачхьалкхан мохк – дуьненан ломан меттигех лела уггаре халчех цхьаъ бу, локхалла хийцало хӀордан тӀегӀан тӀиера 160 метрера 7000 метр кхаччалц. Бутанан уггаре лекха меттиг — Кула-Кангри лам, локхалла 7554 м — лаьтта мехкан къилбаседехь Цийчоьнан дозанехь. ШолгӀаниг – Джомолхари 7314 м лекха — лаьтта Чумби атагӀи йолчохь. Махкахь бу локхалла 7000 м йолу ира баххьаш болу 19 лам. Бутанан-цийчоьнан къилбаседа дозанехь айабелла гималайн лайн ира баххьаш 7500 м сов лекха, баххьаш тӀехь олалла до арктикан климато. Оцу регионехь шаш дашара бахьнехь хилла ломан эркийн хиш а, атагӀаш а чӀогӀа дика хьолаш до бежнашна, уьш леладо кӀезиг болчу меттигерчу бахархоша. Бутанан юккъерачу декъера Ӏаьржа лаьмнаша кхуллу Ӏаламан хидоькъа дукъ мехкан коьрта шина эркан системашна юкъахь — Мо-Чу а, Дрангме-Чу а. Ӏаьржа лаьмнийн ломан баххьаш бу 1500—2700 м хӀордан тӀегӀанера, ткъа сиха ломан эркаш кхоьллина ломан Ӏинаш.

Бутанан юккъерачу декъера хьун — мехкан боккха бахам. Малхбален Бутан дӀакъастийна Донга лаьмнийн системан къилба баххьаш. Бутанан малхбузан декъехь ю хьена юьйш-ерзо атагӀаш а, мехкан хилаттолаш а. Сивалик акъари, Ю я Ӏаьржа лаьмнаш, Гималайн ломан кӀажош хьаннаш йолуш, аллювиалан эркан атагӀеш, хӀордан тӀегӀанал 1500 м лаьмнаш долуш ю. Акъареш охьайогӀу субтропикан аренашка «дуарашка». Оцу аренан доккхаха долу дакъа ду ХӀиндехь, амма иза 15 км чоьхьайолу Бутанан. Бутанера «дуараш» лаьтта шина декъах. Къилбаседа дакъа — декъа лилхина латта а, шортта ораматаш а, шунаш а долу меттиг. Къилба дакъа — лекха буц яьлла, шуьйра джунгляш йолу хьена латташ. Аренашкахь кхиадо дуга а, кхин ялташ а. Мехкан ладаме коммерцин яккъаш — Пхунчхолинг, Гелепху, Самдруп-Джонгхар — лаьтта нисса аренашкахь «дуарашкахь». Кхузахь деха цӀоькъалом, леопард, пийл, кхин дийнаташ.

Климат а, ораматаш а махкара доьзна ду меттиган локхаллех: муссонан ломан-тропикан а, тӀуьна а Чоьхьара Гималайхь, шийла а, лекха лаьмнийн а — Даккхий Гималайхь. Муссонийн муьрехь чӀогӀачу догӀнаша хи хьодийта, лаьттан эрози а йо. Аренашкахь кхуьу гуттаренна сийна а, тропикан а хьаннаш, лакхахь — субтропикан, 1800 тӀиера 3500 м кхаччалц — ийна а, баганан а — субальпийн (хуьлу къоман зезаг — айсина петӀамат) а, кхин лакхахь а — альпийн байнаш, 5500 м лакхахь — гуттаренна лайнаш а, шаш а.

Бутанан климат хийцало меттиган локхаллийца, Азин доккхаха долчу декъехь санна, муссонийн Ӏаткъам болуш ю. мехкан малхбуза декъехь муссонан мехаш бахьнехь хуьлу 60—80 % ерриг мехкан йочанех. Климат тӀуьна а, субтропикан а ю къилба аренашкахь а, ломан кӀажошкахь а, Къилба а, юккъера а кӀоштийн Гималайн атагӀашкахь климат барамера ю, мехкан къилбаседехь — шийла, дерриг шарахь гималайн баххьаш тӀехь ло долуш. Температура а йоьзна локхаллех. Иштта, 2200 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, мехкан малхбуза декъехь йолчу Тхимпхура температура, июнехь-сентябрехь хуьлу 15—26 °C, амма январехь охьайолу −4 °C кхаччалц, наггахь −16 °C а. Мехкан юккъера дакъа — шийло барамера климатан зона ю. Мехкан къилбехахь йовха а, тӀуьна а климат бахьнехь дерриг шарахь температура хуьлу +15—30 °C, цу тӀе аьхкенан температура атагӀашкахь кхочу наггахь +40 °C. Йочанийн шеран барам кӀоште хьаьжжина бу. Иштта Бутанан къилбаседан декъехь шарахь ца хуьлу 40 мм бен йочанаш — дукхах дерг ло хуьлу. Бараме климат йолчу юккъерчу кӀошташкахь шеран йочанийн барам хуьлу 1000 мм гергга. Къилбехахь (субтропикийн зонехь) хуьлу 7800 мм шарахь. Декабрера февраль кхаччалц — екъа Ӏаьнан зама, иза лаьтта март кхаччалц, оцу хенахь хуьлу 20 мм йочанаш баттахь. Августехь йочанийн тӀегӀа кхочу 650 мм. Бутанера бӀаьсте хуьлу мартера апрель юккъе кхаччалц. Аьхкенан денош долало апрелан юккъера, оцу хенахь наггахь бен догӀанаш ца догӀу. Къилба-малхбузера муссонийн догӀанийн шеран зама хуьлу июль-сентябрь беттанашкахь. Мехкан къилбехьара йочанийн лакхара барам кхетабо муссонаш Гималайша дехьа ца ялийтарца. Гуьйре лаьтта сентябран чеккхенгара октябрь-ноябрь чекхбаллалц. Ноябрера март кхаччалц дахло шийла а,  ло долу а Ӏа (3000 м лакхахь).

Бутанехь диъ коьрта эркийн система ю: Манас (я Дрангме), Санкош (я Пуна-Цанг), Ванг Чу (я Чинчу), Амо. Массо а эрк долало Гималайхь, тӀаккха, охьадоьду къилба агӀора атагӀашкахула, дӀакхета Брахмапутра эрках, иза шен рогӀехь кхета Гангах. Бутанехь уггаре еха эркан система — Дрангме (я Кури), иза охьадоьду хӀиндин Аруначал-Прадеш штатехула, кхоъ га а ду цуьнан: Дрангме, Мангде, Бумтанг. «Дуарийн» кӀошташкахь, оцу эркан 8 га цхьаьнакхетачохь, Дрангмен цӀе Манас лелайо. 320 километр долу эрк Пуна-Цанг (я Санкош) сих-сиха дестий бердах долу, иза кхоьллина эркаш Мо а, Пхо а санна, церан хиш оьху гималайн лайшкара. Уьш охьадоьлху къилба агӀора Пунакха гӀалехьа, цигахь кхета дӀакхета Пуна-Цанг эрк кхуллуш, иза шен рогӀехь, охьадоьду къилбехьа хӀиндин Малхбуза Бенгалин штатехула. 370 км деха долу Ванг Чу эркан дуккха а геннаш долало Тибетехь. Ша Ванг Чу эрк охьадоьду къилба-малхбалехьа Бутанан малхбуза декъехула, кхин дӀа чекхдолу «дуарашкахула». Кхузахь иза доьду хӀиндин Малхбуза Бенгали штатехула. Мехкан уггаре жима эркан система — Торса ю, къилбаседа декъехь евза Амо цӀарца, иштта хьост ду Тибетехь, охьадоьду ХӀинде.

Къилбаседа Бутанехь шалаьмнаш дӀалоцу 10 % мохк, хин ладаме хьост ду. Оцу шалаьмнашкахь ду миллионаш тоннашкахь мола хи, аьхка дешачу заманахь боккха бохам хуьлу бахархошна.

Бутанан экономикан бух бу хьуьнан а,  юьртан а бахам, туризм, поштан маркаш йохкар.

Къилбехахь кегийрачу шахташкахь доху гипс, кира-маьӀда, доломиташ, кӀора, мармар, сланец. Кхиина ю хьун кечъяран, дечиг тодаран, юургийн промышленность. Махкахь кхиадо дуга, хьаьжкӀаш, орам-стом, цитрусаш, хӀоьан культураш, сугӀа, жӀалин нускалш. Бутанехь ду шурийн даьхнийлелор, зӀакардаьхнийлелор; шуьйрачу ломан байданашкахь ду хьаладуьгу даьхнийлелор: якаш, гезарий, цзо (якийн а, бежнийн а иэдина хӀу) лелор. АтагӀашкахь бахархоша бошмаш лелайо. Кегийра белхаш: латунах, буту-эрзах буддистийн ритуалин сурсаташ дар, тӀергӀан а, бамбан а кӀадеш, кузанаш, детин а, цӀестан а белхаш дар, дечиг агар.

Экспортан коьрта статьяш: электроэнерги (ХӀинде), кардамон, гипс, цемент, дечиг, Ӏежаш, жӀалин нускалш, стоьмаш, мехала тӀулгаш, чамбийриш.

Ледара агӀонаш: юкъараллин секторан дукхачу отраслашкахь — некъаш дахкар тӀиера дешаран тӀекхаччалц — хӀиндин белхан ницкъ лело безаш хуьлу. Дукхаха болу бахархой юьртабахам тӀехь беха; ломан басеш чӀогӀа ирх хиларна лелайо латан кӀезиг майда. Промышленность яц ала мегар ду. Ӏаламан ресурсаш кӀезиг ю.

Бутан — аграрин мохк. 80 % сов бахархошна юьртабахам а, хьуьнан бахам а сан коьрта хьост ду. Цул сов, правительство жигара доладо гуонахьарчу Ӏаламан хьолан (Бутанан ах мохк кхайкхийна къоман паркаш, царна чохь тала мегаш дац), иза бахьнехь промышленность кхиор планашкахь дац бутанан Ӏедалан. Паччахьаллехь яккхий промышленностан предприятеш ян а яц ала мегар ду. Ю масех дечиг тояран предприятии, юурган промышленностан преприяти (царна юкъахь лицензица Кока-кола арахоьцурш а). Коьрта экспортан сурсат ду экологин цӀена дуга, стоьмаш, гидроэлектростанцеш йоккху электроэнерги.

Бутанан Дзонгдэй (регионаш).




#Article 119: Малхбален Тимор (302 words)


Малхбален Тимор, шолгӀа йоца цӀе Тимо́р-Ле́сте, юьззина официалан цӀе — Демократин Респу́блика Малхбален Тимор — Къилба-Малхбален Азин пачхьалкх, дӀалоцу Тимор гӀайренан малхбален дакъа, цул совнах жима эксклав ю (Окуси-Амбено провинци) оцу гӀайренна малхбузе декъехь а, кегий гӀайренаш а Атауру (къилбаседа) а, Жаку а (малхбале).

XVI бӀешарахь мехкан колонизаци йира Португалин империс, евзара Португалин Тимор санна колонизаци дӀаяккхалц. 1975 шо долалуш Малхбален Тимора кхайкхийра маршо, амма тӀаьхьо оццу шарахь оккупаци йира ХӀиндонезис, ткъа шолгӀачу шарахь — схьаяьккхира хӀиндонезин 27-гӀа провинци санна. 1999 шарахь, Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламо къобал дина дӀакъастаран акт динчул тӀаьхьа, ХӀиндонезин правительствон терго дӀаелира оцу махкара, тӀаккха 2002 шеран 20 майхь Малхбален Тимор хилира дуьххьарлера керла Суверенан пачхьалкх ткъе хьалхарчу бӀешеран. Маршо яьккхинчул тӀаьхьа мохк юкъа бахара Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан а, Португалхойн мотт буьйцучу мехкийн доттагӀаллин.  2011 шарахь Малхбален Тиморо кхайкхийна шен Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциацех дӀакхета лаам, чу кехат а делла тобан цхьайтталгӀа декъашхо хила ният долуш. Иза шиннах цхьаъ керсталлин мохк бу Къилба-Малхбален Азехь (важа — Филиппинаш).

ГӀайренан дуьххьарлера бахархой баьхна Джерималай хьех чохь 60—50 эз. шо хьалха. Вайн эрал 38 - 17 эз. шо хьалхарчу муьрехь Джерималай хьех чохь нах ца Ӏийна, иза доьзна хетарехь, хӀорд чубожарца.

Тардалийтарехь 4 эзар шо хьалха Тиморе охьахевшина австралоидан расан векалш, цара буьйцуш хилла шира папуасийн меттанаш. ТӀаьхьа Тимор тӀеховша буьйлабелла австронезийн монголоидан тайпанаш, уьш баьхкина хӀинцалерачу ХӀиндонезин гӀайренаш тӀиера. ТӀаьххьара баьхкина тетумаш — тера ду, XVI бӀешарахь. Тетумаш бина хаъал Ӏаткъам гӀайрен тӀехь хилла къаьмнаш кхиош — тетумашкара масала оьцуш, уьш буьйлабелира шира бахаман гулдар тӀиера латта лело, масала, дуга кхио.

Оцу хенахь (XIV—XVI бӀешерашкахь) Тимор тӀехь хуьлура яван, малайн, цийн махлелорхой, цара хуьйцура меттигерачу бахархошца сандалан дитт, иза дика оьцура Къилба-Малхбален а, Къилба а Азин мехкашкахь.

Португалхой хилира европахойх дуьххьала кхаьчначех, уьш баьхкира оцу махка XVI бӀешарахь, масех эвла йиллира цара Тимор гӀайрен тӀехь, оцу хенахь гуонахьара гӀайренаш карадахнера голландхойн.




#Article 120: ХӀинди (8175 words)


ХӀинди (, ), официалан цӀе — ХӀинди Респу́блика (, ) — Къилба Азера пачхьалкх. Бахархой — 1 329 356 004 стаг (август 2016), майда — 3 287 263 км², оцу шинне а гайтамца Къилба Азера яккхийчех пачхьалкх ю. Бахархойн барамца дуьненахь шолгӀачу, майданца ворхӀалгӀа меттигехь ю. Коьрта гӀала — Нью-Дели. Пачхьалкхан меттанаш — хӀинди а, ингалсан а.

Федерацин пачхьалкх, парламентан республика. Премьер-министр — Моди Нарендра, президент — Ковинд Рам Натх. Лаьтта 29 штатах а, 7 бертан латтанех а.

ХӀиндин дозанаш ду Пакистанца малхбузехь, Цийца, Непалца, Бутанца къилбаседа-малхбалехь, Бангладешца а, Мьянмица а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин хӀордан дозанаш ду Мальдивашца къилба-малхбузехь, Шри-Ланкица къилбехь, ХӀиндонези къилба-малхбалехь. ОвхӀанца доза долу Джамму а, Кашмир а штат къовсаме латта ду.

ХӀиндийн субконтинент ширачу хӀиндин цивилизацин даймохк бу. Шен историн йохаллин доккхах долчу декъехь ХӀинди хилла ладаме йохк-эцаран некъаийн юкъ, гӀараяьлла хилла шен бахамашца а, лакхарчу оьздангаллица а. ХӀиндехь кхолладелла хӀиндуизм, буддизм, сикхизм, джайнизм динаш. Вайн эран хьалхарчу эзар шарахь хӀиндин субконтиненте кхаьчна керсталла а, ислам а, цара боккха Ӏаткъам бина регионан тайп-тайпана оьздангалла кхиоран. XVIII — XX бӀешерийн хьалхарчу декъехь ХӀинди кӀез-кӀезиг лоцуш дӀалаьцна Британин империс. 1947 шарахь, дукха шерашкахь дуьхьало йинчул тӀехьа, пачхьалкхан паргӀато елла. XX бӀешо чекхдолуш ХӀиндин бакхий кхиамаш хилла экономикехь а, тӀеман кхиорехь а, пачхьалкхан экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучарна юкъахь яра. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, бахархойн доккхаха долу дакъа къоьллехь дехаш ду. Боккха бала бу лакхарчу тӀегӀан тӀиера коррупци а, тӀехьайисита могашалла ларъяран система а.

ХӀинди потенциалехь онда пачхьалкх ю, ядеран герз а долуш. Иза ишттачу дуьненаюкъарчу кхолламашна юкъахь ю: ВКЪО, G20, ДМЛО, Къилба Азин регионийн юкъаметтигийн ассоциаци, Къамнийн ДоттагӀалла, ткъа иштта БРИКС а, ШОС а.

Пачхьалкхан официалан цӀе, ХӀинди, схьаяьлла санскритан синдху () гергарчу шира персин хӀинду дешах — ХӀинд хин исторера цӀарах. Ширчу желтой хӀиндахойх индои  () — «ХӀиндан нах» олуш хилла. ХӀиндин Конституцис къобалйо шолгӀа цӀе, Бхарат (), ширачу хӀиндин паччахьан санскритан цӀарах яьлла йолу, цуьнан истори йийцина «Махабхаратехь». КхоалгӀа цӀе, ХӀиндустан, лелош ю Сийлахьчу Моглийн империн заманера схьа, амма официалан статус яц.

Нармадан тогӀенерчу Хатнорехь карийначу Нийса лела адамийн даьӀахкаша гойту, ХӀиндехь адам деха, лаххара а, юккъерчу плейстоценан муьрехь дуьйна, 200 000—500 000 шо гергга хьалха. Мезолитан мур болабелла ХӀиндийн субконтинентехь 30 000 шо гергга хьалха, лаьттина 25 000 шо гергга. Дуьххьара евзаш йолу даиман нах беха меттигаш кхоллаелла 9000 шо хьалха Мадхья-Прадеш штатерчу Бхимбеткехь. Неолитан уггар хьалхара оьздангаллин лараш, радиоуглеродан анализо гойту вайн эрал VIII эзар шерашна юккъехь, карийна Гуджарат штатехь Камбейн айман бухахь. Вайн эрал VII эзар шо хьалха хилла неолитан оьздангаллин тешаллаш, карийна Пакистанан провинцехь Балочистанехь Мергарх цӀе йолчу нах лаьттинчу меттигехь. ТӀехьарчу неолитан археологийн оьздангаллаш кхиана ХӀинд хин тогӀенехь вайн эрал хьалхарчу 6000 — 2000 шерийн муьрехь, ткъа Къилба ХӀиндехь — вайн эрал хьалхарчу 2800—1200 шерашна юкъахь. Исторехь Къилба Азин регионехь хилла кхин а шира нах беха меттигаш, цуьнан яккхийра цивилизацеш.

Шира палеолитан муьран юкъайогӀуш йолу археологин ахкарш долу шира меттиг ю Пакистанера Соан хин тогӀе. Хьалхара ярташ юкъаевлла Мергархехь неолитан муьрехь, ткъа регионан хьалхара гӀаланаш — ХӀинд хин тогӀенехь, царех коьртанаш ю Мохенджо-Даро а, Хараппа а.

ХӀиндин субконтинентехь Борзанан мур болабелла вайн эрал 3300 шо гергга хьалха ХIинд хин тогIенера цивилизаци гучуяьлча. Оцу муьран аматийн башхалла ю металлурги — цӀаста, борза, даш, гӀели лалор шуьйра даржар. ХӀиндин цивилизаци кхиана яьлла вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхарчу муьрехь. Оцу заманахь ХӀиндин субконтинентехь доладелла гӀаланаш, яккхийра эсаллаш яр. И шира цивилизаци кхоллаелла ХӀинд хин тогӀенехь, яьржина Гхаггар-Хакра хин тогӀене (дукхаха болу Ӏилманчаш лору иза ведийн хи Сарасвати), Ганг а, Ямуна а хишна юккъе, Гуджарате къилбаседа ОвхӀане.

ХӀиндин цивилизацин къаьсташ йолу башхалла ю кибирчагех йина гӀаланаш, лакхарчу говзаллица йина хи дӀадахаран система, тӀекӀала цӀенош. Яккхийра гӀаланийн центраш хилла Хараппа, Мохенджо-Даро, Дхолавира, Ганверивала, Лотхал, Калибанга, Ракхигари. Сарасвати хи лакъа а лекъна ХӀинд хин харш хийцадалар бахьана долуш баккхийра геологин а, климатан а хийцамаш хилла, хьаннаш яйна, ткъа регионах гӀум-аренаш хилла. И фактораш бахьана долуш йоьжна, хӀаллак хилла ХӀиндан цивилизаци.

Ведийн оьздангалла — иза хӀинд-арийн оьздангалла ю, ассоциаци еш йолу Ведашца — ведийн санскритехь хӀиттийначу хӀиндуизмера деза жайнашца. Ӏилманехь тӀеэцначу ойланца, ведийн цивилизаци лаьттина вайн эрал 1500 -  500 шо хьалхарчу муьрехь, иза къовсамехь ду цхьаболчу хӀиндин историкашна а, малхбузан а Ӏилманчашна а юкъахь, цара лору ведийн мур болабалар вайн эрал IV эзар шо хьалхара, ассоциаци йо ХӀиндин цивилизаци ведийчуьнца. Нийсса ведийн муьрехь кхоллабелла хӀиндин оьздангаллин а, динан а бух. Ведийн муьран хьалхарчу 500 шо (вайн эрал 1500—1000 шо хьалха) догӀу ХӀиндин борзанан мурца, ткъа тӀехьара 500 шо (вайн эрал 1000—500 шо хьалха) — эчиган мурца.

XIX бӀешарахь ХӀиндин европин колонизаторш аратотту «ареш схьадаьхна латтанийн» теори, цуо дийцарехь вайн эрал II эзар шо хьалха хӀиндин субконтинентана тӀелетта массо а кхелха арийн тайпанаш цхьана хенахь, цара шайца чуеана ведийн оьздангалла. Амма, тӀехьа карийначу археологин хӀумнаш а, лингвистийн талламаш а дӀатеттира и гипотеза. Цуьнан метта Ӏилманчаша аратеттира тайп-тайпана «хӀинд-арийн кхалхаран» гипотезаш. И теори къовсархоша дийцарехь, вайн эрал II эзар шо хьалха хӀинд-арийн тайпанаш кхелхина хӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан регионашка, шайн мотт а, ведийн оьздангалла а царна дӀа а елла, дӀаийна бухарчу бахархошца. Кхин верси ю ХIиндера схьадовларан теорин агӀончийн, цара чӀагӀдо, ариеш хӀиндин субконтинентан бухара бахархой бу, тӀехьуо цул арахьа дӀасабаьржина цхьа могӀа кхалхаршца, бохуш.

Вайн эрал II эзар шо хьалха Хараппин гӀалийн цивилизаци йоьжначул тӀехьа, иза хийцина жаӀунийн даккхийра тайпанашха лаьтта юкъаралла. ТӀехь-тӀехьа, йоккха, ладаме хилира латта лелор, ткъа юкъаралла кхолларан структурехь — касташна декъадалар. Вайн эрал X бӀешо хьалха Къилбаседа-малхбузан ХӀиндехь болабелла эчиган мур. Ӏилманчаша оцу муьрера лору шена чохь эчиг дуьйцу шира хӀиндин «Атхарва-ведаш» цӀе йолу текст хӀоттор. Оцу тӀехьарчу ведийн муьрехь хилла лору хьалха алсама хиллачу жаӀуйн тайпанийн системера шортта кегийра Махаджанападаш олу олаллашка дехьабовлар. Нийсса оцу муьрера лору Ӏилманчаша шира хӀиндин эпосин поэзеш иесаш — «Махабхарата» а, «Рамаяна» а.

Ведийн мур чекхболуш хӀиндин субконтинентехь гучуевлира цхьа могӀа кегийра пачхьалкхаш а, пачхьалкхаш-гӀаланаш а, царех дуккханаш вайн эрал X бӀе шо хьалхарчу муьрехь хьахайо ведийн а, ширабуддийн а литературехь.

Оцу заманахь шортта йолу гӀаланех-пачхьалкхех джанападаш олура. Доккхаха долу джапанадин дакъа лаьттара кегийна политикан структура а, лахара тӀегӀанера социалан бекъабалар а долуш йолчу республикех а, тайпанех а; царех олура гана-сангхаш. Брахманин теорино дийцарехь, Буддийн заманара юкъаралла, схьагарехь, кастийн система йолуш ца хилла, гӀийла структура йолуш хилла. Цигахь ца хилла хоьттина яьлла монархи, уьш тера хилла олигархех я цхьана кепара республикех.

Вайн эрал хьалха V бӀешарахь кхоллаелла 16 пачхьалк я «республика», Махаджанападаш санна евзаш йолу — Каши, Косала, Анга, Магадха, Вриджи, Малла, Чеди, Ватса, Куру, Панчала, Матсья, Шурасена, Ассака, Аванти, Гандхара, Камбоджа. Уьш яьржинера ХIиндо-Ганган акъари тӀехула хӀинцалера ОвхӀанера Махараштре а, Бенгале а. Оцу заманахь болабелла шолгӀа боккха урбанизацин мур ХӀиндан цивилизацил тӀехьа. Субконтинентан кхечу декъехь, схьагарехь, шортта кхин кегийра пачхьалкхийн кхолламаш, литературехь хьахаярца евза уьш. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь паччахьан Ӏедал тӀехьенашка луш дара, ткъа кхечара бахархоша хоржуш бара куьйгалхой. Оцу заманахь дешначу нехан коьрта мотт бара санскрит, ткъа Къилбаседа ХӀиндин бахархоша меттигера тайп-тайпана пракрите олу диалекташ лелайора. Вайн эрал V бӀе шо хьалха, Будда винчу заманахь, дукхахъерш оцу 16 пачхьалкхех цхьанакхийтира, кхоьллира йиъ йокка пачхьалкх. Уьш яра Ватса, Аванти, Кошала, Магадха.

Оцу заманан коьрта динан практикаш яра брахманаш йеш йолу чолхе ведийн ритуалаш. ТӀелаьцна ду, нийсса оцу муьрехь вайн эрал VII—V бӀе шо хьалха дӀаяздина хилар Упанишадаш — тӀехьара ведийн динан-философин тексташ. Упанишадаш боккха Ӏаткъам бина хӀиндин философикхолларан. Буддизмца а, джайнизмца а цхьана заманахь яьллачу философино оцу хенан дешин мур беара. Вайн эрал 537 шо хьалха Сидхартра Гаутама кхаьчна «серлоне», вевзаш хилла Будда — «самваьлларг» цӀарца. Оцу хенахь, Махавирас (Джайнин 24-гӀа Тиртханкара) кхайкош дара буддизмах тера Ӏилма, тӀехьа джайнизм хилла долу. Буддизмин а, джайнизмин а доктринашкахь акцент йолуш ю халбаталла, даржош дара иза пракрите маттахь, цуо аьтту бира оцу динан халкъан массашна юкъара нах тӀехьахӀитто. Цара практикехь боккха Ӏаткъам бира хӀиндин динан вегетарианалла а, цул тӀехьа ца магадар дийнаташ яйар а, ахимса а гӀиллакхашна.
Джайнизман географин Ӏаткъам ХӀиндел ара ца белира, буддийн мозгIарш даржийра Буддийн Ӏилма Тибете, Шри-Ланке, Юккъера а, Малхбален а, Къилба-Малхбален а Азе.

Вайн эрал 520 шо гергга хьалха, Персийн паччахь Дарий I куьйгаллехь волуш, хӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан дакъа (хӀинцалера малхбален ОвхӀан а, Пакистан а) схьадаьккхира персийн Ахеменидийн империс, уьш церан куьйга кӀелахь бисира шина бӀе шарахь. Вайн эрал 334 шо хьалха Македонийн Искандара, Жима Ази а, Ахеменидийн импери а схьаяьккхина кхечира ХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан дозанашка. Цигахь цуо толам баьккхира Пор паччахьера Гидаспара тӀамехь, схьадаьккхира Пенджабан доккхаха долу дакъа. Амма, Искандаран эскарш дуьхьалделира Биас хин, хӀинца цигахь Джаландхар гӀала ю. Дуккха а македонийн баккхийра салтий схьадаьхна махкашкахь битина, Искандар шен эскарца вахара къилба малхбузе.

Ялхийтта Махаджанападашна юкъахь, уггар тоьлларг яра Магадха импери, шен исторехь цуьнан куьйгалла дира тайп-тайпанчу некъеш. Кхоьллинера иза Хартянка некъаша вайн эрал 684 шо хьалха. Цуьнан коьрта шахьар Раджагриха гӀала яра, тӀехьуо керла цӀе елира цунна Паталипутра аьлла. Цул тӀехьа Ӏедале баьхкира Шишунага некъий, уьш вайн эрал 424 шо хьалха хийцира Нанда некъаша.

Вайн эрал 321 шо хьалха Чандрагупта Маурьяс доттагӀаллийца Чанакьяца кхоьллира Маурья некъий, Нанда некъийн — Дхану Нанду паччахьера толам а баьккхина. Маурьяш куьйгалла дечу заманахь хӀиндин субконтинентан доккхаха долу дакъа цхьанакхаьтта цхьа пачхьалкх йира. Маурья импери Чандрагуптан куьйга кӀелахь ша йолу ХӀиндостан ахгӀайре схьаяьккхина ца Ӏаш, шордира шайн дозанаш Перси а, Юккъера Ази а кхаччалц. Чандрагуптас кхин а боккха болх бира джайнизм Къилба ХӀиндехь даржош.
   
Чандрагуптана Ӏарш тӀехь хийцира цуьнан кӀанта Биндусарас, иза волуш кхин а шордира империн дозанаш малхбалера Калинга пачхьалкх а, ХӀиндостан ахгӀайрен тӀиера къилбехьара кхин пачхьалкхаш а схьаяьхна.

Биндусара хийцира цуьнан кӀанта Ашокас, иза шен куьйгаллин хьалхарчу шерашкахь гӀоьртира кхин а шордан империн дозанаш. Амма, цӀий Ӏанош Калинге чувахча, ницкъ баран ойланна тӀиера иза юхавелира, буддизме велира, ахимсан принципан тӀехьаваза волавелира. Ашокин эдикташ дисина чӀогӀа шира хӀиндин тептарш ду, уьш бахьнехь аьтту хилара гӀеххьа нийса терахьаш хӀитто тӀехьабогӀучу некъийн а, паччахьийн а. Ашока куьйгаллехь волуш, буддизм даьржира Малхбален а, Къилба-малхбален а Азехь. Ашокин кӀентан кӀант Сампрати джайнизме велира, дукха болх а бира цуо иза даржош.

Вайн эрал 185 шо хьалха кхоьллира Шунга некъий. Иза нисделира Маурьях тӀеххьара паччахь Брихадратха цуьнан эскаран коьрта баьччас Шунга Пушьямитрас вийча. Шунга некъий хийцира Канва некъаша, цара урхалла дира Малхбален ХӀиндехь вайн эрал 71 — 26 шераш хьалха. Уьш хийцира Сатавахана некъаша, тӀаккха Магадха империн метта кхоллаелира Андхра пачхьалкх.

ХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан ийна оьздангаллаш юкъайогӀу хӀиндо-желтойн, хӀиндо-скифийн, хӀиндо-парфянийн, хӀиндо-сасанидийн пачхьалкхаш.

ХIиндо-желтойн пачхьалкх кхоьллира желтой-бактрийн паччахьо Деметрис вайн эрал 180 шо хьалха, иза яра хӀинцалерачу ОвхӀанан а, Пакистанан а латтанаш тӀехь. Шина бӀе шарахь гергга лаьттира иза, оцу хенахь 30 сов желтойн паччахьаш урхалла дина цигахь, сих-сиха вовшенца девнаш а довлуш. ХIиндо-скифаш цхьана гарах бара хӀхӀинди-европин сакех (скифех), уьш кхелхинера къилба Сибрехара хьалха Бактри, тӀехьа Согдиане, Кашмире, Арахозие, Гандхаре, тӀеххьара ХӀинде; церан пачхьалкх лаьттира вайн эрал 1500—1000 шо хьалха. ТӀехьуо, ХIиндо-парфянийн пачхьалкхо дӀалецира таханлера ОвхӀанан доккхаха долу дакъа а, Пакистанан къилбаседа дакъа а, толамаш бехира дукха паччахьашна тӀехь, масала, Кушанан паччахьан Куджула Кадфизан. Персийн Сасанидийн импери, лаьттира цхьаьна заманахь Гуптийн империца, шоръелира хӀинцалера Пакистан санна, цигахь хӀиндин а, персийн а оьздангаллаш ийна кхоллаелира хӀиндо-сасанидийн оьздангалла.

Юккъера мур къегира къаьсттина оьздангалла кхиарца. Вайн эрал 230 шо хьалха дуьйна Къилба ХӀиндехь паччахьалла дара Сатаваханийн некъашкахь, кхин а вевзара иза Андхра цӀарца. Некъех ялхалгӀа паччахьа Шатакарнис, толам баьккхира Къилбаседа ХӀиндера Шунга некъашна тӀехь. Кхин гӀараваьллачех некъех паччахь вара Гаутамипутра Шатакарни.

Гималайхь II—III бӀешерий муьрехь хилла Кунинда пачхьалкх. I бӀешерашна юккъехь Юккъера Азиера къилбаседа-малхбуза ХӀиндин тӀелетира Кушанийн некъий, цара бух биллира Пешаварера Бенгалин айман тӀе кхаччалца йолчу империна. Цунна юкъахь яра шира Бактри (таханлерчу ОвхӀанан) а, къилба Таджикистан. Малхбузан Кшатрапийн (35 — 405 шераш) пачхьалкх, лаьттира малхбуза а, юккъерачу а ХӀиндин декъехь, куьйгаллехь бара Сакийн паччахьий, цара хийцинера цигахь хӀиндо-скифаш. Уьш цхьаьна заманара бара хӀиндин субконтинентан къилба декъехь куьйгаллехь хиллачу Кушанин некъашца а, юккъера ХӀиндин доладечу Сатаваханийн (Андхрийн) некъашца а.

Заманашкахь, ХӀиндостанан ахгӀайрен къилба дакъа куьйга кӀела лаьттира Пандья, Шира Чолаш, Чера, Кадамба, Малбуза Ганга, Паллава, Чалукья пачхьалкхийн а, империйн а. Цхьайолу къилба пачхьалкхаш трансформаци йира хӀордал дехьарчу имперешка, уьш яьржира массо а Къилба-Малхбален Азиехула. ХӀиндин субконтинентан къилбехь олалла дан гӀерташ оцу пачхьалкхаш цхьацца муьрехь вовшешца тӀемаш бора, кхин а деканан пачхьалкхашца а. Калабхарийн буддийн пачхьалкхо цхьана заманна хадийра Чола, Чера, Пандья империйн олалла ХӀиндостанан ахгӀайренан къилба декъера.

Руман ХӀиндица йохк-эцар хетарехь йолаелла I бӀешарахь императора Октавиан Августа Птолемейн Мисар схьа а яьккхина куьйгалла дечу заманахь. Оцу заманахь дуьйна Руман импери хилира ХӀиндин уггар а ладаме йохк-эцаран накъост малхбузехь.

Вайн эрал 130 шо хьалха Кизикски Евдокса йолийна йолу йохк-эцар, сихонца яьржира, Страбона (II.5.12) дийцарехь Октавиан Август куьйгаллехь волуш хӀора шарахь 120 кема гергга додара йохк-эцар лело мисран порт-гӀалара Миос Хормосера ХӀинде. Оцу йохк-эцарехь румхоша боккха барам деши дохкара, цунах Кушанан империс дешийн ахча дора. Дешийн ахча ХӀинде дӀаэхаран тешалла до Воккха Плинийс шен «Ма-ярра йолу истори» цӀе йолчу балхан чохь:

 
ХӀиндо-руман йохк-эцаран некъаш а, порташ а дика дӀаяздина желтойн лоциеш I бӀешарахь «Эритрейн хIордан Перипл» чохь.

IV—V бӀешерашкахь Гуптийн некъаша цхьаьна туьйхира йоккхачу империе Къилбаседа ХӀиндин доккхаха долу дакъа. ХIиндин деший бIешо олуш хиллачу оцу заманахь, индуистин оьздангалла, Ӏилма, политикан система шен кхиарехь баккхийчу барамашка кхечира. Чандрагупта I, Самудрагупта, Чандрагупта II хилла уггар а гӀарабевлла некъийн куьйгалхойх. Малхбузан Ӏилманчашна хетарехь, нийсса оцу заманахь дӀаяздина индуизман динан тексташ Пуранаш, уьш ду ведийн жайнаш смрити. Импери юьйхира Юккъера Азиера гуннаш тӀелетча. VI бӀешарахь Гуптийн импери йоьхча, ХӀиндин мохк юха а бийкъира цхьа могӀа кегийрачу регионийн пачхьалкхашка. Гуптийн жима Магадха гаруо куьйгалла дира VII бӀешеран хьалхара декъе кхаччалц, тӀаккха паччахьа Харша Вардхана Гуптийн некъий хӀудайира, шен импери кхоьллира.

КӀайн гуннаш, эфталитийн тайпанийн дакъа хила а тарло уьш, V бӀешераш дуьйлалуш дӀатарбелира ОвхӀанехь Бамиян коьрта шахьар а йолуш. Нийсса уьш дара Гуптийн некъий бохар, цул тӀехьа чеккхенга кхечира Къилбаседа ХӀиндин деши бӀешо. Амма, и историн хийцамаш ца хьакхабелира Деканан а, Къилба ХIиндин а доккхах долчу декъах.

ХӀиндин исторера классикан мур болабелла VII бӀешарахь Харша куьйгаллехь волуш Къилбаседа ХӀинди денъяларца, чекхбаьлла XIV бӀешарахь бусулбанаш чу а баьржина къилбехь Виджаянагаран импери йожарца. Оцу муьрехь къегина хӀиндин исбаьхьалла а, коьрта динан, философин системин кхиар а, иза бух хилира индуизман, буддизман, джайнизман тайп-тайпанчу таханлерачу некъашна.

VII бӀешарахь Харша паччахьа аьттонца вовшех туьйхира Къилбаседа ХӀинди цхьаьна пачхьалкхе, амма иза сихха юьйхира Харша веллачул тӀехьа. VII—IX бӀешерийн муьрехь Къилбаседа ХӀинди доладан гӀерташ кхаа некъера бара: Пратихараш а, бенгалин Пала некъий а, деканан Раштракуташ а. ТӀехьуо, Сена некъаша схьаяьккхира Пала пачхьалкх, ткъа Пратихарийн йоккху пачхьалкх екъаелира кегийчарна. Уьш хилира дуьххьарлера раджпуташ — 1947 шарахь ХӀинди Йоккха Британих мукъаяллалц эзар шо гергга лаьттира олаллаш. Дуьххьарлера девзаш долу раджпутийн олаллаш VI бӀешарахь Раджастханехь гучудевлира, цул тӀехьа раджпутийн кӀезиг некъаша куьйгалла дира Къилбаседа ХӀиндехь. Чаухан некъера раджпутех цхьаъ волу, Притхвирадж Чаухан гӀаравелира цӀий Ӏанош девнаш хиларца тӀелетачу исламан султанаташца. VII бӀешеран юккъера XI бӀешо доладаллалц болчу муьрехь хӀинцалерчу ОвхӀанан а, къилбаседа Пакистанан а, Кашмиран а декъехь паччахьалла дара Шахи некъашкахь. Харши паччахь велча йоккха цхьа пачхьалкх йолу ХӀинди юьйхира къилбаседехь, иза юха кхолла гӀиртира къилбехахь.

Бадами коьрта шахьар а йолуш йолу Чалукья импери яра ХӀиндин къилба а, юккъерачу а декъехь 550—750 шерашкахь, тӀехьуо 970 — 1190 шерашкахь — Кальяни хӀинцалерачу штатехь Карнатакехь. Оцу хенан гергачу муьрехь къилбехь куьйгаллехь бара Канчиера Паллавийн некъий. XII бӀешарахь Чалукья импери гӀелъелча, цуьнан куьйга кӀелара Хойсалаш Халебидура, Какатиеш Варангалара, Ядаваш Девагириера, Калачури къилба гано йийкъира йоккха Чалукья импери шайна юкъахь. ТӀехьа, къилбаседа Тамил-Надухь кхоллаелира Чола пачхьалкх, ткъа Кералехь — Чера пачхьалкх. 1343 шо долалуш и пачхьалкхаш юьйхира, церан махкахь кхоллаелира Виджаянагар импери.

Къилба-ХӀиндин пачхьалкхаш баржийра шайн Ӏаткъам ХӀиндонезие кхаччалц, доладан буьйлабелира Къилба-Малхбален Азин хӀордан дехьарчу даккхийчу махкашна. КъилбахӀиндин портан гӀаланаш жигара юкъаозийна яра йохк-эцарна малхбузехь Европаца, ткъа малхбалехь Къилба-Малхбален Азица. Классикан муьрехь, уггар чӀогӀа къегира меттигерчу меттанашкахь йолу литература а, архитектура а. XIV бӀешо кхаччалц лаьттира иза, оцу хенахь къилбахӀиндин пачхьалкхашна тӀелетира Делин султанат, иза оцу хенахь чӀогӀа чӀагӀъеллера коьрта шахьар Дели йолчу ХIиндин субконтинентан къилбаседехь. Виджаянагаран импери юьйхира тӀеххьара цара ницкъбар бахьнехь.

Бусалбачара ХӀиндин шира лулахо Перси иэшийча тидаме эцна коьрта объект хилира ХӀинди, оцу хенахь хьалдолу классикан цивилизаци, дуьненаюкъара йохк-эцар лелош, дуьненахь цхьаъ бен йоцу алмазийн маьӀданашдохийла йолуш. Масех бӀешарахь къилбаседахӀиндин пачхьалкхашан агӀора дуьхьалонаш хиллачул тӀехьа, ХӀиндин субконтинентан къилбаседехь кхоллаелла цхьа могӀа исламан импери (султанат), уьш лаьттира масех бӀешарахь.

Ислам чударжале хьалха а, къилбахӀиндин бердашца, коьртаниг Керале, кхечира шортта бусулбанийн йохк-эцаран юкъараллаш, цига бусулбанийн кӀезиг йолу тобанаш оьхура ХӀиндин океанера йохк-эцаран некъаш тӀехула, коьртаниг Ӏаьрбийн ахгӀайрен тӀиера. Цара шайца деира ислам — ИбрахIиман дин, иза хьакхаделира регионан дхармин индуизман оьздангаллица. ТӀехьуо, малхбузехь къегира деканан султанаташ а, Бахмани султанат а.

XII—XIII бӀешерашкахь Ӏаьрбий а, тюркаш а, овхӀанаш а тӀелетира Къилбаседа ХӀиндина, ткъа XIII бӀешо долалуш кхоьллира Делин султанат. Делин Гулямий некъаша схьадаьккхина Къилбаседа ХӀиндин дукхаха долу дакъа, уьш хийцина Хальджи некъаша. Султанатийн заманахь хилла ХӀиндин оьздангалла тоялар. Кхоллаелла хӀиндо-бусулбанийн оьздангалло шайна тӀехьа йитира архитектурехь, музыкехь, литературехь, динехь, духарехь синкретин иэсаш. Меттигерчу пракрит лелочара персийн, тюркийн, Ӏарбойн мухажирашца къамелаш деш кхоллабелла урдул хьалха хилла болу хӀиндави мотт.

Делин султанат хӀиндо-исламан цхьа импери ю, ХӀиндин исторехь Ӏарш тӀе зуда-паччахь хаийна йолу — Разия Султан (1236—1240).

ХӀиндехь болу гражданийн тӀамах дерг хиина, тюркийн-монголийн баьчча волчу Тимара 1398 шарахь тӀом болийра оцу хенахь куьйгаллехь хиллачу Насируддина Махьмуд султанан дуьхьала, иза вара делин Туглакидийн некъех. 1398 шеран 17 декабрехь султанан эскар ийшира. Тимар Дели чувеира, массанхьа талораш дина, шайолу гӀала йоха а йина.

Виджаянагаран импери я Виджаянагара — 1336 шерера XVII бӀешо юккъе даххалца лаьттина, Кришна хин дехьара Къилба ХӀиндин индуистийн империи хилла. Кхоллаелла Къилба ХӀиндиера хӀиндусаша Делин султанатера бусулбачаьрца латтийначу къийсамашкахь. Пачхьалк уггар чӀагӀъелла паччахь Деварайе II (1422—1446) волуш, цуо латташ дохуш тӀемаш бина Бирмехь а, Цейлонехь а.

Сийлахь Моголийн империн заманахь, коьрта политикан ницкъ бара моголийн император а, цуьнан бартхой а, ткъа тӀехьуо — пачхьалкхаш-верасаш, оцу юкъахь ю гӀелбеллачу Моголийн некъашца тӀом беш йолу Маратха конфедераци а.
Моголаш дукха хьолахь къизалла латтайора шен империн тергоярхьама, цара кхин а хӀиндуистийн оьздангалле интеграци яран политика лелайора, цуо куьйгалла дар боккхачу аьттонца дира, кӀезиг лаьттанчу Делин султанат а. Сийлахь воккху Акбар I хилла уггар говза векал моголийн паччахьех, уьш билгалбевлла бара шайн собарца кхечу динашна а, оьздангаллашна а. Масала, Акбара ца магийна дийнат дер джайнизман динан Ӏийдан деношкахь, дӀаяьхна керстачарна тоьхна налогаш а. Моголийн императорш меттигерчу элийн зударий балабора, меттигерчу махараджийн бартхой хилара, синкретизм ян гӀертара шайн тюркийн-персийн оьздангаллин ширачу хӀиндин оьздангаллица, оцу балхо кхоьллира хӀиндо-сарасенан архитектура. Акбаран тӀеххье Ӏарш тӀе ваьллачу Аурангзеба, хьалха хиллачу императорех къаьсташ, цаеза, сийсаздаран политика керстачу бахархошна тӀехь, оцунна хӀиндусаш чӀогӀа реза ца хилара.

Моголийн импери йоьхначул тӀехьа юккъера а, къилбаседера а ХӀиндустанехь хьалхе лелориг маратхийн пачхьалкх хилира. ХӀиндин историн оцу заманан аматех дара могӀа кегийра, регионан пачхьалкхаш кхоллаялар а, тӀехь-тӀехьа чӀагӀлуш йолу европан яккхийчу пачхьалкхийн жигаралла а. Маратхийн пачхьалкх кхоьллина Шиваджис. XVIII бӀешарахь цунах йоккха империи хилла пешвийн куьйгаллица. 1760 шарахь империно дӀалоцура хӀиндин субконтинентан доккхаха дакъа. Географин экспанси чеккхенга кхечира 1761 шарахь маратхаш Ахьмад Шах Iабдали коьртехь волчу овхӀанан эскарал Панипатера кхоалгӀа тӀамехь эшча. ТӀеххьара Пешва, Баджи Рао II, эшна британийн эскарел КхоалгӀа ингалса-маратхийн тӀамех.

Къилба ХIиндиехь хӀиндуистийн Виджаянагаран импери йохале хьалха, 1400 шарахь Водеярийн некъаша кхоьллира Майсуран пачхьалкх, Виджаянагар хийцира цуо. Водеярийн олалла хадийра Хьайдар Iалис шен кӀантаца Типпу Султанца. Церан куьйгаллехь, Майсуран пачхьалкха масех тӀом бира ингалсашца а, Йоккха Британин а, Маратхийн а цхьаьнатоьхна эскаршца. Иштта, 1591 шарахь Къилба ХӀиндиехь Голкондиера Къутб Шахин некъаша кхоьллира Хьайдарабад. Моголийн кӀезигчу хенан куьйгаллел тӀехьа, моголийн сардала Асаф Джаха 1724 шарахь дӀалецира Хьайдарабад. Низамийн силсила 1948 шо кхаччалц куьйгалла дира Хьайдарабадехь. Майсур а, Хьайдарабад а Британийн ХӀиндин олаллин пачхьалкхаш хилира.

ХӀинцалерачу Пенджабан меттехь кхоллаелира сикхийн пачхьалкх. Британийн куьйга кӀела яханчу хӀиндин субконтинентан тӀеххьарчех регионех хилира иза. Сикхийн импери юьйжира цхьа могӀа ингалсан-сикхийн тӀемашкахь.

XVIII бӀешарахь Горкхан куьйгалхоша кхоьллира Непал пачхьалкх, шен историн йохаллехь цуьнан аьтту белира шайн къом а, мохк а Ӏалашбан.

Португалин хӀордахочо Васко да Гамас керлачу дӀабиллинчу Европера ХӀинди боьдучу хӀордан некъо дӀайолийра юкъалеларш боцу хӀиндо-европин йохк-эцар. Португалхоша кхоьллира йохк-эцаран колонеш Гоахь, Даманехь, Диухь, Бомбейхь. 1619 шарахь малхбузан бердйистехь портан Сурат гӀалахь йохк-эцаран пост йиллина царна тӀеххье баьхкира голландхой, данихой, ингалсаш. Царал тӀехьа баьхкира французаш. ХӀиндин пачхьалкхашна юкъара чоьхьара дар-дацарш европин совдегарийн аьтту бира тӀехь-тӀехьа политикан Ӏаткъам бан а, латташ эца а. Европин пачхьалкхийн XVIII бӀешеран дохаллехь таро хилира тайп-тайпана ХӀиндин регионаш шайн куьйга кӀела латто, тӀехьуо церан дийзира и латташ ингалсхошна дита, французийн форпосташ Пондишерри а, Чандернагор а, голландин портан гӀала Коромандель (1825 шо кхаччалц), португалин колонеш Гоа, Даман , Диу йоцурш.

Британин Ост-ХӀиндан компанис монополи йира Бенгалехь йолчу йох-эцарех. Ингалсхоша юкъаялийра латтан налогийн «гуттаренна охьаховшар» цӀе тиллина башха система, цуо хӀоттийра неофеодалан юкъараллин хӀоттам. 1850 шо долалуш Ост-ХӀиндан компанис доладеш дара хӀиндин субконтинентан доккхах долчу декъана, оцу юкъахь яра хӀинцалера Пакистан а, Бангладеш а. Ингалсхоша шайн колонин политикехь нах бекъаран принцип лелайора, ХӀинди пачхьалкхашна екъаелла хилар бахьна долуш, тайп-тайпанчу олаллашна, социалан а, динан а тобанашна юкъахь девнаш хилар бахьна долуш.

ХӀинди паргӀатъяккаран, малбузан кепара демократи хӀотторан хьалхе хилира британин вице-паччахьан администрацехь хӀиндин хьехамчаш хӀиттабар. 1920 шарахь дуьйна Махатма Ганди санна болу тхьамданаш йолийра британин колонин правительствон дуьхьала яккхийра кампанеш. 1929 шеран ноябрехь къам паргӀатдаккхаран болам бохо Ӏалашо йолуш, Йоккха Британин парламенто ХӀиндин Британин империн доминионан бакъонаш елира. Шайолу хӀиндин субконтинентехь болабелира британин куьйгаллин дуьхьала революцин болам, цуо 1947 шарахь паргӀатъяьккхира субконтинент Британин имперех.

ПаргӀатдовлар лаарца цхьаьна, дуккха а шерашкахь куьуш бара буламалла хӀиндусийн а, бусулбанийн а бахархошна юкъахь. Бусулбанаш, даиман а кӀезиг болу, кхерара хӀиндуистийн Ӏедал кӀелахь бисарна, ларлуш хьоьжура паргӀатоне. Уьш цхьатерра тешаш бацара хӀиндуистийн Ӏедалх а, британин колонин правительствох а. 1915 шарахь Махатма Ганди хьалхавелира ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран боламан, кхайкхира шине агӀоне цхьаалле. Цуьнан тхьамдалло тӀеххьара а ХӀинди паргӀатоне кхачийра.

Гандис ХӀиндин боккха Ӏаткъам бира паргӀатонан къийсамашкахь, халкъан массийн боламца ницкъ ца барца некъ лелоран, иза дуьненан исторехь уггар дикачу тхьамданех цхьаъ вира. ХӀиндахоша цӀе тиллира цунна махатма аьлла, санскритера гочдича «сийлахь са» хуьлу иза.

Британин ХIиндин махкана паргӀато елира 1947 шарахь, цул тӀехьа ХӀинди йийкъира ХIиндин Союзна а, Пакистанан доминионан а. Пенджаб а, Бенгали а екъар бахьнехь цӀий Ӏанор нисделира хӀиндусашна а, сикхашна а, бусулбанашна а юкъахь, цигахь кхелхира 500 000 сов стаг. ХӀинди екъаро дуьненахь уггар йоккха бахархойн миграци йира — 12 миллион гергга хӀиндусаш, сикхаш, бусулбанаш дӀасабекъабелира хӀинцца кхоьллинчу ХӀиндин а, Пакистанан а пачхьалкхийн махкашка.

Дуккха къаьмнаш а, динаш а долуш хиларе терра, паргӀато яьккхинчул тӀехьа, ХӀиндиехь хилира девнаш а, къийсамаш а динан, социалан бух тӀехь пачхьалкхан маьӀ-маьӀнехь. ТӀаккха а, ХӀинди хилира таро йолуш либералан демократин дуьненан хӀуман пачхьалкхан статус латто, цхьа боца 1975—1977 шерашкара мур боцург, оцу хенахь премьер-министро Ганди Индирас кхайкхийра къаьсттина хала хьал хилар гражданийн бакъонаш гатъеш.

XX бӀешеран шолгӀачу декъехь ХӀиндин рожехь къийсамаш хилара луларчу пачхьалкхашца дозанан къийсамаш бахьнехь. Цийца болу къовсам хӀинци а берзийна бац, 1962 шарахь цунах боцца тӀом а хилира (Цийн-хIиндин дозанера тIом). Пакистанца ХӀиндис тӀом бира кхузза: 1947, 1965, 1971 шерашкахь. ТӀеххьара дов ХӀиндиний, Пакистананний (Каргилан тIом) юкъахь хилира 1999 шарахь, Кашмир штатехь.

ХӀинди Къилба Азиехь ю. Пачхьалкх дуьненахь ворхӀалгӀа меттигехь ю майданан барамца (3 287 590 км², оцу юкъахь, латта: 90,44 %, хин майда: 9,56 %) а, шолгӀа меттиг бахархойн барамца (1 220 800 359 ст.). ХӀиндин латтан тӀехула доза ду Пакистанца малхбузехь, Цийца, Непалца, Бутанца къилбаседа-малхбалехь, Бангладешца а, Мьянмица а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин ду хӀордан доза Мальдивийн гӀайренашца къилба-малхбузехь, Шри-Ланкица къилбехь, ХӀиндонезица къилба-малхбалехь. Джамму а, Кашмир а штатан къовсамечу мехкан доза ду ОвхӀанца.

ХӀинди федерацин республика ю, иза лаьтта ткъе исс штатех, ялх бертан махках, Къоман столицан Дели гуох. Массо штатийн а, шина бертан мехкан (Пондичерри а, Къоман столицан Дели гуо а) а шайн хоржу правительство ю. Бисина пхеа бертан мехкашна тӀехь куьйгалла до центран Ӏедало хӀотточу администраторо, цундела уьш ХӀиндин президентан дуьххьара урхаллехь бу. 1956 шарахь хӀиндийн штаташ юхакхоьллира меттан билгалонашца. Цигара дуьйна, административан структура башха хийца а ца елла.

Массо штаташ а, бертан мехкаш а бекъна бу административан а, правительствон а дакъошна, царех олу гуонаш. ХӀиндиехь бу 600 сов гуо. Гуонаш бекъало кегийчу административан дакъошна талукашна.

ХӀиндин доккхаха долу дакъа лаьтта хьалхарчу кембрийн ХIиндостанан пилтан тӀехь ду, цуо вовшахтоьхна иштта цӀе йолу ахгӀайре а, къилбаседехь цунна тӀехӀоттаелла ХIиндо-Ганган акъари а, важа Австралийн пилтан декъехь ду.

ХӀинди билгалъяккхаран геологин процессаш йолаелла 75 млн шо хьалха, оцу заманахь хӀиндин субконтинент къилба суперконтинентан Гондванин дакъа хилла, иза лела доладелла къилбаседа-малхбуза агӀора оцу хенахь хилла а доцучу ХIиндин океан чухула — процесс, лаьттира 50 млн шо гергга. Цул тӀехьа субконтинент Ӏоттаелла Евразин пилтанца, цуьнан бухара субдукцис гучудехира Гималайш, — дуьненан уггар лекха лаьмнаш, оцара хӀинца гуо бина ХӀиндин къилбаседехь а, къилбаседа-малхбалехь а. Хиллаболчу хӀордан бух тӀехь, гучудевллачу Гималайшна къилбехьа, пилтанаш лелар бахьнехь меттиг чӀогӀа чутаьӀна, иза аллювис меллаша дуьзина, цунах хӀинцалера ХӀиндо-Ганган акъари хилла. Оцу акъарина малхбузехьа, юкъахь ломан Аравали дукъ долуш, яьржина Тар гӀум-аре. Хьалхалера ХӀиндостанан пилта йисина тахане кхаччалц ХӀиндостан ахгӀайре хилла, иза ХӀиндин шира а, геологехь уггар чӀогӀа дакъа ду, яьржина къилбаседера ломан даккъаш Сатпур а, Виндхья кхаччалц юккъерчу ХӀиндехь. Вовшенца нийсса догӀу малхбузера ломан даккъаш доьду Ӏаьрбийн хӀордан бердаца йолчу Гуджаратера тӀулгийн кӀорца бехаш болчу Джаркхандера Чхота Нагпур чӀаплам тӀе малхбалехь. ХӀиндостан ахгӀайрен юкъара дакъа дӀалоцу Декан чӀаплаьмнаш, уьш доьхна охьакхийсаршца кхуллуш лоха а, юккъера а локхалла йолуш. Лаьмнаш ду шера баххьаш долуш, шуьйра чӀапа я егна ю акъари, царна тӀехула айаделла гунаш а, текхан лаьмнаш а ирх басеш а йолуш. Малхбузехь а, малхбалехь а Декан чӀаплам айабелла бу кхолладелла, Малхбузан а, Малхбален а Гаташ. ХӀордан тӀедирзина Гатийн басеш — Ӏункар ду, ткъа Декане дирзинарш — легӀана ду, хин тогӀенаш хедийна а ду. Декан чӀаплам тӀехь ду ХӀиндин уггар шира лаьмнаш, цхьадолчера хан 1 млрд шо сов ю. Деканехь шорта эчиган, цӀестан, марганцан, вольфраман, бокситан, хромитан, слюдан, дешин, алмазийн, дезамехаллин тӀулгийн, кӀоран, маьхкдаьттан, газан маьӀданаш доху меттигаш ю.

ХӀинди экваторан къилбаседехьа ю 6°44' а, 35°30' а къилбаседа шораллин юкъахь и 68°7' и 97°25' восточной долготы

Бердан сизан бохалла 7,517 км бу, царех, 5,423 км ХӀиндин континентан бу, 2,094 км — Андаманан, Никобаран, Лаккадиван гӀайренийн бу. ХӀиндин континентан бердйистан хӀара амал ю: 43 % — гӀамаран пляжаш, 11 % тӀулгийн а, тархийн а берд, 46 % ватташ я ишалан берд. КӀезиг чолхе, лоха, гӀамарийн бердийн аьтту болуш Ӏаламан гаванаш яц, цундела яккхий порташ лаьтта охьадоьдучу хийн хикхочешкахь (Калькутта), я куьйгайина уьш (Ченнаи). ХӀиндостанан малхбузан бердйистан къилбех Малабаран берд олу, малхбален бердйистан къилбе — Короманделан берд.

ХӀиндин латтан тӀехула Гималаиш озийна ду Ӏадкепара маьхкан къилбаседера къилбаседа-малхбале, Ӏаламан доза хилла Цийца кхаа декъан тӀехь, уьш хададо Непало а, Бутано а, царна юкъахь Сикким штатехь лаьтта ХӀиндин уггар лекха бохь Канченджунга лам. Каракорум лаьтта ХӀиндин йисттерчу къилбаседехь Джамму а, Кашмир а штатехь, дукхах дерг Пакистано латтош йолчу Кашмиран декъехь. ХӀиндин къилбаседа-малхбален «йоьхь» тӀехь ду юккъера локхалла йолу Ассамо-Бирман лаьмнаш а, Шиллонг акъари а.

ХӀиндин чоьхьара гидрологи гайтина ю дуккха а охьадоьдучу хишца, уьш шайн хи схьадаларехь декъало «гималайнаш», хьийкъина ду даиман а, ийна луон-шан а, догӀанан а хишшах лаьтта, «декананаш», алсама догӀанан, муссонан хишшах лаьтта, цхьана эшшара доцуш, деста июнера октябре кхаччалц. Массо а даккхийчу хиш тӀехь аьхка цӀеххьана хин барам айбало, дукха хьолахь хи чу а хьодуш. Пачхьалкхан цӀе елла долу ХӀинд хи, Британин ХIинди екъначул тӀехьа доккхаха долу дакъа дисира Пакистанехь.

Гималайшкахь долалуш долу, доккхаха долу дакъа ХӀиндин махкахула охьадоьдуш долу уггар даккхий хиш ду Ганг а, Брахмапутра а; ший а кхета Бенгалин аймех. Ганган коьрта геннаш ду Ямуна а, Коши а. Церан лоха бердаш хӀора шарахь бахьна хуьлу зенаш а деш хи чухьадаран. ХӀиндостанан кхин ладаме хиш ду Годавари, Маханади, Кавери, Кришна, иштта Бенгалин аймех кхета, Нармада а, Тапти а кхета Ӏарбойн хӀордах — оцу хишшан лекха бердаш хи ца доржийту. Дукхах дерш цареш ладаме маьӀна долуш дух и дилларан. Даккхийра Ӏаьмнаш ХӀиндехь дац.

ХӀиндин уггар хаза бердйистан регионаш ю Йоккха Качан Ранн а Малхбуза ХӀиндехь, Сундарбан а — ХӀиндин а, Бангладешан а ишалаш хилла Ганган а, Брахмапутран а дельтанаш. ХӀиндин дакъа ду ши архипелаг: маржанийн гӀайренаш Лакшадвип Малабаран бердан малхбузехьа; Андаманан а, Никобаран а гӀайренаш, — Андаманийн хӀорд чура тӀепинган гӀайренийн зӀе.

ХӀиндин климатан боккха Ӏаткъам бо Гималайш а, Тар гӀум-ариено а, муссонаш еш. Гималайш пен бу шийлачу Юккъерачу Азин мехашна дуьхьал, цуо еш ю ХӀиндин доккхаха долчу декъехь климат йовха, и санна йолу дуьненан кхечу регионийн шораллашкахьчул. Тар гӀум-ариен ю коьрта роль тӀуьна къилба-малхбузан аьхкенан муссонийн мехаш хиларан, цара июнера октябре кхаччалц болчу муьрехь ХӀиндин доккхаха долчу декъа тӀехь догӀа латтадо. ХӀиндиехь йиъ коьрта климат ю: тӀуьна тропикийн, екъа тропикийн, субтропикийн муссонан, лекхалаьмнийн.

ХӀиндин доккхаха долчу декъехь билгалйолу кхоъ зама: йовха а, тӀуьна а алсама къилба-малхбузан муссон а (июнь — октябрь) йолуш; гӀеххьа шийло а, екъа а алсама къилбаседа-малхбален пассат а (ноябрь — февраль) йолуш; чӀогӀа йовха, екъа (март — май) йолуш а. ТӀуьначу заманахь шеран барамах 80 % йочанаш хуьлу. Уггара тӀуьна ду Малхбуза Гатийн а, Гималайн а (6000 мм шарахь) механ басеш, ткъа Шиллонг тӀапломан басешкахь ю Дуьнен тӀехь уггар дукха догӀа догӀу меттиг — Черрапунджи (12000 мм гергга). Уггар екъа кӀошташ — ХӀиндо-Ганган акъарин малхбуза дакъа (100 мм кӀезиг Тар гӀум-арие, бекъа мур 9-10 бутт) а, ХӀиндостанан юккъера дакъа (300—500 мм, бекъа мур 8-9 бут). Йочанийн барам чӀогӀа хийцало цхьацца шерашкахь. Акъари тӀехь январан юккъара температура лакха йолу къилбаседера къилбехьа +15 тӀиера +27 °C тӀекхаччалц, майхь массанхьа а +28…+35 °C хуьлу, наггахь +45…+48 °C а кхочу. ТӀуьначу муьрехь пачхьалкхан доккхаха долчу декъехь температура +28 °C хуьлу. Лаьмнашкахь, 1500 м лакхахь, январехь −1 °C, июлехь +23 °C хуьлу, 3500 м лакхахь −8 °C а, +18 °C.

ГӀуран коьрта центраш оледенения ю Каракорумехь а, Гималайшкара Заскар дукъан къилба басешкахь а. Шашшан хидалар хуьлу аьхкенан муссонаш йолучу хенахь оьхучу лайнех а, басешкара дарцо дӀакхоьхьу лайнех а. Лайн сизан юккъера барам лаха болуш бу 5300 м малхбузера 4500 м малхбалехь. глобалан йовхо бахьнехь шаш юхадовлуш ду.

ХӀинди ю ХӀиндо-Малайн зоогеографин областехь, уггар а тайп-тайпана биоресурсаш йолчех цхьа пачхьалк ю. ХӀинди — Даймохк бу 7,6 % кепара шадолу декха дийнатийн, 12,6 % массо а олхазарийн, 6,2 % массо а текхаргийн, 4,4 % массо а хи-лаьттан дийнатийн, 11,7 % массо а чӀерийн, 6,0 % массо а зезагийн ораматийн. Дукхах йолу экорегионаш, шола хьаннаш — къилба-малхбузан Гатийн догӀанан хьаннаш, лакхарчу тӀегӀанера эндемизман амал йолуш ю; массо а вовшахтоьхча, 33 % ХӀиндин ораматийн кепаш эндемикаш ю. ХӀинди мохк лелош болу эзар шераш девлчи, Ӏаламан ораматийн чкъор дукхах йолчу меттигашкахь ца дисина, амма, иза къаьста бес-бесара хиларца: Андаманан гӀайренаш тӀиера а, Малхбуза Гаташкара а, Къилбаседа-малхбузан ХӀиндиера а тропикийн догӀанан хьаннашкара Гималайшкара баганан хьаннашка кхаччалц. ХӀиндостанан чоьхьарчу кӀоштийн акъареш тӀехь алсама ю аккацех лаьтта шолгӀа саваннаш, шурбаьӀаш, пальманаш, баньянаш, лилха хьаннаш, антропогенан схьадалар долу Ӏиттало коьллаш. Лаьмнашкахь йисина муссонан хьаннаш тиках, сандалах, буту эрзах, терминалех, диптерокарпнашах лаьтташ йолу. АхгӀайренан къилбаседа-малхбалехь кхуьу гӀа охьадужу ийна хьаннаш салах ерш алсама а йолуш, ткъа мох болчу Малхбуза Гатийн басешкахь — гуттар сийна йолу ийна хьаннаш.

Малхбален бердан хӀордйистан аса цхьаццанхьа ишалаш долуш ю. Ӏаламан ораматан чкъор ХӀиндо-Ганган акъари тӀехь ца дисина, ткъа цуьнан ландшафташ хийцало малхбузера гӀум-аренаш тӀиера малхбалера гуттар сийначу ийначу хьаннашца. Локхаллин аса дика къастало Гималайшкахь а, Каракорумехь а. Малхбуза Гималайшан кӀажошкара лакха хьалаоьху терайш (1200 м кхаччалц), лакхахьо ю муссонан хьаннаш, юкъахь коьллаш йолу ломан зезан хьаннаш, юкъахь гуттар сийна а, гӀадужу а тайпана хьаннаш йолу таьӀнабазанан хьаннаш, ткъа 3000 м лакхахь долало бен лаьмнаш а, ломан аренаш а. Гималайшан малхбалехь тӀуьна тропикийн гуттар сийна хьаннаш кхочу 1500 м лакха, лакхахь хийцало ломан субтропикийн хьаннашца, таьӀнабазанан хьаннашца, бен лаьмнашца.

ХӀиндин коьртачу диттех ду ниим, шуьйра леладо аюрведин дарбанан препараташкахь. Деза лоручу баньянан дитт бухахь (хьаьжа Бодхи дитт), цуьнан сибат карийна Мохенджо-Даро мухарш тӀехь, Будда Гаутама серлоне кхаьчна боху дукха шерашкара медитацехь Бодх-Гаяхь.

Дукхах йолу хӀиндин кепаш, Гондвана суперконтинента тӀехь гучуевллачу таксонан тӀаьхье ю, ткъа цуьнан дакъа мацца а хилла хӀиндин субконтинент. ТӀехьарчу боламо хӀиндостанан пилта Лавразица Ӏоттаяларо тайпанаш иэдина. Амма, тӀапломан жигаралло а, климатан хийцамаш а 20 млн шо хьалха хилла болу, бахьана хилира дукхах йолу хӀиндин энлемикийн кепаш яларн. КӀеззиг тӀаьхьа, ХӀиндиехь гучуевлла декхаш долу экханаш, уьш даьхкира Азиера шина зоогеографин новкъа кхоллалуш долчу Гималайшан шина агӀора. Цуьнан тӀехьало, хӀиндин кепаш юкъахь 12,6 % декха дийнаташ а, 4,5 % олхазарш а бен дац эндемикаш, дуьстича текхаргашца 45,8 %, хи-лаьттан дийнаташ 55,8 %. Уггар башха эндемикаш ю Малхбуза Гаташкахь еха лангур Нилгири а, мокха Кералан бецан пхьид а. ХӀиндиехь 172 кеп ю, Ӏалам Ӏалашдаран дуьненан союзан хӀаллак хилан кхерамехь йолчеран испискин тӀехь, иза 2,9 % массо а кепашца дуьстича. Царна юкъахь ду Азин лом, Бенгалан цӀоькъалом, ткъа иштта Бенгалин сип, уьш лечара евлла дахкалуш долчу бежнийн дилх сов даарна, дарбанан лелийра диклофенак.

ХӀиндин бахархойн йоккха луьсталла а, Ӏаламан ландшафташ хийцаро а къен йина пачхьалкхан дийнаташ. ТӀеххьарчу иттаннаш шерашкахь, адамийн бахаман гӀуллакхан шордаро кхерам тесна пачхьалкхан экханна. Цунна дуьхьала йина цхьа могӀа къоман паркаш а, заповедникаш а, дуьххьарниг йира 1935 шарахь. 1972 шарахь ХӀиндиехь тӀеэцна «Экха Ӏалам лардаран Закон» а, «ЦӀоькъалом проект» а иза лардан а, лела меттиг Ӏалашъян а Ӏалашо йолуш; цунна тӀе, 1980 шарахь тӀеэцна «Хьаннаш Ӏалашъяран Закон». ХӀинца ХӀиндиехь 500 сов къоман парк а, заповедник а ю, царна юкъахь 13 биосферан заповедник, йиъ царех ЮНЕСКОн биосферан резерватийн дуьненан машан декъера ю; официалан билгалъяьхна 25 хин-ишалан меттигаш Рамсаран конвенцис ларъеш йолу.

Бахархойн барамца (1,3 млрд стаг) ХӀинди дуьненахь шолгӀачу меттигехь ю Цийл тӀехьа. 70 % гергга хӀиндихой беха ярташкахь, амма тӀехьарчу иттех шарахь яккхийчу гӀаланашка йолчу миграцеш цӀеххьана тӀетоьхна гӀалин бахархой. ХӀиндин уггар яккхий гӀаланаш Мумбаи (хьалха Бомбей), Дели, Колката (хьалха Калькутта), Ченнаи (хьалха Мадрас), Бангалор, Хьайдарабад, Ахьмадабад ю. Оьздангалла, меттанаш, генетикан башхаллашца ХӀиндис дуьненахь шолгӀа меттиг боккху Африкан континентал тӀехьа. ХӀиндин бахархойн йоза хааран юккъера барам бу 64,8 % (53,7 % зударшна юкъахь, 75,3 % божаршна юкъара). Йоза хааран уггар лакхара тӀегӀа ду Керала штатехь (91 %), а самый низкий — в Бихаре (47 %). Боьрша-стен хӀоттаман амал ю божарий зударел алсама болуш. Божарийн бахархой 51,5 % бу, ткъа зударийн — 48,5 %. Махкара хӀора 944 зудчунна 1000 стаг кхочу. ХӀиндин бахархойн юккъера хан 24,9 шо ю, ткъа шарахь тӀекхета 1,38 % бахархой; хӀора 1000 стагана тӀе дуо 22,01 бер. 2001 шерахь бахархой дӀаязбаро дийцарехь, 14 шо кхачанза бераш бахархойх 40,2 % бу, 15-59 шо — 54,4 %, 60 шо а, бакхий а — 5,4 %. Бахархойн Ӏаламан тӀекхетар хилира 2,3 %.

ХӀиндин арахьа веха 38 миллион гергга хӀиндахо — уггар яккхий юкъараллаш ю АЦШ, Йоккха Британехь, Австралехь, Германехь, Японехь, Канадехь. Барам кӀезиг болуш хӀиндахойн юкъараллаш ю Россехь, Францехь, Къилба Корейхь, Аргентинехь, Цийхь.

ХӀинди даймохк бу хӀиндо-ариен меттанийн тобан (74 % бахархой) а, дравидийн меттан доьзалан (24 % бахархой) а. ХӀиндехь дуьцу кхин меттанаш ду австроазин а, тибето-бирман лингвистин доьзалера. ХӀинди мотт, ХӀиндехь уггар баьржина мотт бу, ХӀиндин правительствон официалан мотт бу. Ингалсан мотт, шуьйра лелабо бизнесехь а, администрацехь а, цуьнан «официалан гӀоьн мотт» статус ю; цуо йоккха роль лелайо дешарехь, алсама юккъерчу а, лакхарчу а дешарехь. ХIиндин Конституцис билгалбаьккхина 21 официалан мотт, бахархойн доккхаха долчу декъо буьцург я классикан статус ерг. ХӀиндехь ю 1652 диалект.

Сирла-цӀен басца билгалбина хӀиндоариен меттанаш, баьццарчунца — дравидийн, синачунца — цийн-тибетан, ткъа можачуьнца — австралоазин.

ХIиндин Конституци тӀеэцнера Кхолларан гуламца 1949 шо чекхдолуш, ХӀинди паргӀатъяллачул тӀехьа ши шо даьлчи, лела йолаелира 1950 шеран 26 январехь. Иза ю дуьненахь шен чулацамца уггар йоккха конституци. ХӀиндин конституцин преамбулехь билгалдоккха йозуш йоцу, социалистийн, дуьненан либерально-демократин республика хилар, вестминстеран парламентан кепаца болхбеш йолу шина палатан парламентаца. Пачхьалкхан Ӏедал декъна кхаа декъе: законашкхолларан, кхочушдаран, суьдан.

Пачхьалкхан Корта бу ХIиндин президент, иза хоржу электоратон коллегис пхеа шаран чолхе кхажтасарца. Правительствон корта бу премьер-министр, цуьнгахь ду коьрта кхочушдаран Ӏедал. Премьер-министр президента хӀоттаво, дукха хьолахь, хуьлу парламентан лахарчу палатехь алсама меттигаш долу политикан партица я политикан коалицица чӀагӀо йолу кандидат.

ХӀиндин законашкхолларан Ӏедал ду шина палатан парламент, иза лаьтта «Раджья сабха» (Штатийн Совет) олу лакхарчу палатех а, «Лок сабхи» (Халкъан палата) олу лахарчу палатех а. Даиман а цхьаьна хӀоттамехь йолу «Раджья сабха» лаьтта 245 декъашхочух, церан мандат 6 шарахь лела. Дукхах болу депутаташ хоржу чолхечу харжамашкахь хӀиндин штатийн а, мехканийн а законашкхолларан меженаша, бахархойн бараме хьаьжжина. «Лок сабхи» 543 депутат 545-х хоржу доьххьалчу массо а халкъан харжамашкахь 5 шеран. Важа ши декъашхо хӀоттаво президента ингалс-хӀиндин юкъараллера нагахь, юкъаралла парламентехь гайта ма-еззара гайтина яц аьлла президентан хетахь.

Кхочушдаран Ӏедалан дакъа лаьтта президентах, вице-президентах, премьер-министр коьртехь волу Министрийн Советах (министрийн кабинет цуьнан кхочушдаран комитет ю). ХӀора министр парламентан цхьаьна палатан декъашхо хила веза. ХӀиндин парламентан системехь кхочушдаран Ӏедал кӀелахь ду законашкхуллучун: премьер-министр а, Министрийн Совет а дуьххьара дӀа жоьпехь ю парламентан лахарчу палатан хьалха.

ХӀиндин унитаран кхаа тӀегӀан суьдан Ӏедал ду, иза лаьтта ХӀиндин лакхара суьдхо коьртехь волу Коьртачу суьдах, 21 Лакхарчу суьдах, шортта кегийчу суьдех. Коьрта суд хьалхарчу инстанцин суд ю адамийн коьрта бакъонех хьакхалучу процессашкахь, штаташна а, центран Ӏедална а юкъарчу къовсамашкахь, кхин а лакхарчу суьдашна тӀехь апелляцин юрисдикци а ю. Коьрта суд ю юрисдикцехь йозуш йоцуш, бакъо ю штаташна а, мехкашна а законаш кхайкхо я уьш дӀадаха нагшахь, уьш Конституцица догӀуш дацахь. Коьртачу суьдан ладамечух цхьа функции ю тӀеххьара Конституци тидар.

ХӀинди, федералан тӀегӀанехь, уггар дукха бахархой болу пачхьалкх ю. Ша йозуш йоцу демократин пачхьалкх йолчу хенан историн дукхах долчу декъехь, федералан правительство коьртехь ю ХӀиндин къоман конгресс. Штатийн тӀегӀанехь хьалха тайп-тайпана къоман партеш ю, масала, ХӀиндин къоман конгресс, «Бхаратия джаната парти» (ХӀиндин къоман парти, БДП), ХIиндин Коммунистийн парти (марксистийн), ткъа кхин а тайп-тайпана регионийн партеш. 1950 — 1990 шерашкахь, боца ши мур дӀабаьккхича, ХӀиндин къоман конгресс парламентан дукхалла яра. ХӀиндин къоман конгресс Ӏедалехь ца хилла 1977 — 1980 шерашкахь, оцу хенахь «Джаната» партис толам баьккхира харжамашкахь, бахьана дара оцу хенан премьер-министро Индира Гандис чолхе хьал кхайкхадарна къам реза ца хилар. 1989 шарахь, Къоман фронт коалицис Аьрру фронтан коалицица цхьаьнакхетна толам баьккхира харжамашкахь, амма Ӏедалехь хьие ца белира шина шарахь бен.

ТӀехьарчу шерашкахь ХӀиндис дӀакхоьхьу хаъал болх Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциациехь, Къилба Азин регионийн юкъаметтиг дӀакхехьаран Ассоциациехь, Дуьненаюкъара йохк-эцаран кхолламехь. ХӀинди Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан декъашхойх а, кхоьллинчарех а цхьаъ ю, жигара декъашхо ю цуьнан машаран белхашкахь: 55,000 сов хӀиндин салташа ткъе пхийтта операцехь дакъа лаьцна йеа континент тӀехь машар хулийтархьама. Емалъяре а, тӀеман санкцеш яре а ца хьоьжуш, ХӀинди даиман а куьгъяздан дуьхьал ю Ядеран талламаш цамагабаран барта а, Ядеран герз цадаржоран барта а кӀела, гӀоле хета шен ядеран программашна ша терго яр. ТӀехьарчу заманахь, арахьара политикан ариенехь ХӀиндин правительство ницкъаш хьажийна АЦШца, Цийца, Пакистанца юкъаметтиг тояре. Экономикан сферехь, ХӀиндин гергара юкъаметтигаш ю кхечу кхуьучу пачхьалкхашца Къилба Америкехь а, Азехь а, Африкехь а.

ХӀиндин тӀеман ницкъаш шен дукхаллин барамца дуьненахь кхоалгӀачу меттигехь бу, уьш лаьтта ХӀиндин эскарх, флотах, ТӀеман-хӀаваан ницкъех. ГӀоьнна эскаршна юкъара ду хӀиндин тӀеман дакъош, хӀиндин бердан ха, стратегин тӀеман баьччалла. ХӀиндин Президент тӀеман ницкъийн Коьрта баьчча ву. 2007 шарахь пачхьалкхан тӀеман бюджет хилира 19,8 млрд АЦШ-н доллар, иза ю 2,4 % ЧВС. ХӀинди — дуьненахь герзан коьрта импортёр ю, цу тӀе 3/4 ХӀиндин герзан импорт кхочу Россехара.

ХӀиндин башха гӀуллакххошна юкъайогӀу Цхьанатоьхна талламан комитет — «Joint Intelligence Committee» (JIC), Талламан а, анализан а дакъа — «Research and Analysis Wing» (RAW), Талламан бюро — «Intelligence Bureau» (IB), ткъа иштта Мохк ларбаран Министраллин талламан дакъош, Пачхьалкхан а, чоьхьарчу гӀуллакхийн а Министраллин Центран талламан бюро, Чоьхьарчу кхерамазаллин департаментан дакъош. ХӀиндин коьрта геополитикан мостагӀ ю Пакистан, Пакистанан а, цуьнан башха гӀуллакххошна а дуьхьал беш болу болх коьрта приоритет йолуш бу ХӀиндин башха гӀуллакххойн.

  

Шен историн йохаллехь паргӀато яьккхинчул тӀехьа, ХӀиндис дӀаяьхьира доларчу декъехь правительствос дакъа а лоцуш, социалистийн экономикан политика, луьра терго а яра пачхьалкхан арахьарчу йохк-эцаран а, инвестицийн а. Амма, 1991 шарахь дуьйна, ХӀиндис дӀабаьхьира либералан экономикан хийцамаш, шен базар а йиллина, экономикан сферера правительствон терго лагӀйина. 1991 шеран мартехь дешинвалютан резерваш тӀекхийтира 5,8 млрд АЦШ доллар тӀиера 304,2 млрд доллар кхаччалц 2013/14 финансан шо чекхдолуш. Бакъду, дешин дакъа цӀеххьана охьаделира — 7 % кхаччалц оцу хенахь
Иштта хаъал охьаелира федералан а, штатан а бюджетан къоьлла. Политикин дебаташ юкъахь дӀаяьхьира доларчу компанийн приватизаци, цхьайолу экономикан секторш бахархошка а, кхечу пачхьалкхашка а дакъалацийта дӀаеллар. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь долара дакъа чӀагӀдаларан гайтам бу пачхьалкхан арахьара декхаран дакъа охьадалар: 1990/91 финансан шарахь — 59,9 %, 2000/01 финансан шарахь — 44,1 %, 2010/11 финансан шарахь — 25,6 %. Дерриге чоьхьара сурсат АЦШ-н долларшкахь хӀинцалера валютан курсаца ду 1,089 трлн, оцу терахьо ХӀинди шийттолгӀачу меттиге йоккху дуьненан экономикехь. Нагахь эца таронан паритет дуьстича, ХӀиндин ду дуьненахь доьалгӀа ЧВС — 4,726 трлн доллар. Номиналан бахархойн цхьаьна синан кхочу са хуьлу 977 АЦШ-н доллар, цуо пачхьалкх хӀоттайо дуьненахь 128 меттиге оцу гайтамашца. Бахархой цхьаьна синан кхочу саца эцаран тарон паритетаца хуьлу 2700 доллар (дуьненахь 118-гӀа меттиг).

ТӀаьхьарчу ткъа шарахь шеран ЧВС тӀекхетаран юккъера барам хилира 5,5 %, цуо хӀиндин экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучех йира. ХӀиндехь дуьненан белхан ницкъийн шолгӀа барам бу — 516,3 млн стаг, 60 % царех болхбеш ву юьртабахамехь; 28 % хьашташ кхочушдарехь; 12 % Индустрихь. Коьрта юьртабахаман рицкъаш ду дуга, кӀа, бамба, джут, чай, шекаран эрз, картол. Юьртабахаман дакъа ду 28 % ЧВС; хьашташ кхочушдар — 54 %, промышленность — 18 %. Промышленностан коьрта отраслаш: автомобилашъяр, химин, цементан, электроника, юургкечйийриг, машенашъяр, пайден маьӀданаш дахар, маьхкдаьттан, фармацийн, металлкечдаран, текстилан. Сиха экономика кхиар бахьнехь энергийн ресурсаш иэшар тӀекхетна. Статистикан терхьашца, ХӀинди ялхолгӀа меттигехь ю мехкдаьтта дайарца, кхоалгӀа — тӀулган кӀора байарца.
ТӀаьхьарчу ткъа шарахь ХӀиндин экономика цхьатна эшшара айаелла, амма, тайп-тайпана социалан тобанаш, географин регионаш, юьртан гӀалин меттигаш юьстича, экономикан айаялар цхьабосса дацара. ХӀиндера са цхьатерра цахилар дукха йоккха а яц(2011 шарахь коэффициент Джини: 33.6), хӀетте а тӀаьхьарчу шерашкахь уьш а айалуш ю. ХӀиндехь бахархойн чкъоьраш чӀогӀа декъалуш ду, 2009 шеран терхьашца, 10 % бахархойн долахь 28,8 % къоман са ю. Хаъал экономикан прогресс йоллушехь, бахархойн доьалгӀа дакъа деха пачхьалкхо хӀоттийначу дахаран минимумал лахарчу барамехь, иза бу дийнахь 40 АЦШ-н доллар. Статистикан терхьашца, 2011 шарахь, 19 % бахархой бара къоьллин тӀегӀанал лахахь дийнахь 2 бен ца кхочуш.
ТӀаьхьарчу хенахь, ХӀинди, ингалс мотт буьйцу говзанчаш дукха хиларна, аутсорсинган меттиг хилла дукхах йолчу мультикъаьмнийн корпорацийн, гӀараяьлла меттиг а хилла «медицинин туризман». ХӀинди кхин а хилла хаъал йоккха программа латторан, ткъа иштта финансийн а, технологин а хьаштийн экспортёр. ХӀиндин коьрта Ӏаламан бахам бу оху латта, бокситаш, хромиташ, кӀора, алмазаш, эчиган маьӀда, кир-маьӀда, марганец, слюда, Ӏаламан газ, мехкдаьтта, титанан маьӀда.

Кхин а ХӀинди хьалхарчу меттигехь ю слюдан экспортехь (коьрта эцархой бу Ций, Япон, АЦШ).
Коьрта импорт — мехкдаьтта, машенин гӀирс, лаьттан туьха, химикаташ. ХӀиндин коьрта йохк-эцаран накъочтий бу АЦШ, Европин барт, Ций.

ХӀиндин арахьарчу декхаран бала чӀагӀбелира 1980-гӀа шераш чекхдовлуш, иза 83,8 млрд долларе кхаьчча (29 % ЧВС 1990/91 финансан шарахь), ткъа 1980/81 финансан шарахь иза хилира 23,5 млрд доллар (ЧВС 12 % кӀезиг). Цуьнца цхьаьна пачхьалкхан декхаран дакъа 59,9 % (1990/91 финансан шо) хилира. 2001/02 финансан шарахь хьал тоделира — пачхьалкхан декхар лагӀделира 43,6 млрд долларе кхаччалц, тӀаьхьарчу пхеа шарахь башха хийца а ца делира (46,3 млрд доллар 2005/06 финансан шарахь). Амма тӀехьа пачхьалкхан декхар цӀеххьана тӀекхета доладелира, 2010/11 финансан шарахь кхечира 78,2 млрд долларе. Шадолу арахьара декхар кхин а сиха тӀекхийтира: 92,9 млрд долларера 2005/06 финансан шарахь 227,7 млрд долларе 2010/11 финансан шарахь.

ХӀиндехь ю шайолу кепара транспорт: хин (хӀордан а, охьадоьдучу хин а), автомобилан, хӀаваан, цӀерпоштнекъан, биргӀанан.

ХIиндин цӀерпоштнекъан транспорто дӀасахьо массашкахь адамаш а, киранаш а. ЦӀерпоштнекъан машийн бохалла (2009 шо) — 63 эз. км сов, оцу юкъахь 18 эз. км электрификаци йина ду. Шарахь дӀасахьо 6 миллиард гергга адам а 350 миллион тонн киранаш а. Пачхьалкхан цӀерпоштнекъан 99 % киранашна тергоеш волу коьрта оператор ю Indian Railways. 1951 шарахь мехкара цӀерпоштнекъаш Ӏедало доладехира.

ХӀиндиехь кеманаш лела пайден ду хин лахешкахь Ганг, Кришна, Годавари, Кавери. И хиш леладо киранаш дӀасахьуш, 1950-гӀа шерашкахь 3/4 киранех дӀахьуора хиш чухула гатан кеманаш тӀехь.

ХӀинди паргӀатъяьллачу хьалхарчу шерашкахь дешин-валютан тӀехьло цӀеххьана охьаюьйжира 2,161 млрд долларера 1950/51 финансан шарахь 0,637 млрд долларе кхаччалц 1960/61 финансан шарахь, цул тӀаьхьа дуккха а лаьттира лахарчу тӀегӀанехь (0,975 млрд доллар 1970/71 финансан шарахь). 1970-гӀа шераш пачхьалкхана аьтту болуш хилира, цуо цӀеххьана айира дешин-валютан тӀехьло, иза 1980/81 финансан шарахь кхечира 6,823 млрд долларе. 1980-гӀа шерашкахь тӀехьло кхиар сецира: иза 1990/91 финансан шарахь хилира 5,834 млрд доллар. 1990-гӀа шерашкахь либерализаци йинчул тӀехьа дешин-валютан тӀехьло тӀекхийтира ворхӀазза сов барамехь — 42,281 млрд доллар 2000/2001 финансан шарахь. 2000-гӀа шерашкахь керла кхоссадалар кепара ворхӀазза тӀекхийтира тӀехьло — 304,818 млрд долларе кхаччалц 2010/2011 финансан шарахь. Билгалдаккха деза, 1990-гӀа шерийн дешин дакъа тӀехьлонехь охьаделира 51 % (1990/91 финансан шо) 6 % (2000/2001 финансан шо) кхаччалц. 2000-гӀа шерашкахь дешин дакъа тӀекхийтира 8 % (2010/2011 финансан шо) кхаччалц.

ХӀинди дуьненахь а хьалха ю тахьтанан мусковит деш, коьрта даккхар хуьлу Андхра-Прадеш штатехь, цигахь ю слюдан аса 25 км шуьйра а, 100 км еха а йолуш. чӀогӀа даьржина ца магийнашехь къайлаха къевлинчу шахташ чохь даккхар, наггахь берийн болх а лелош. В 2012—2013 году официально добыто 1255 тонн природной слюды на 32 месторождениях. Официалан хӀиндин слюда даккхар чӀагӀделира 1960-гӀа шерашкахь (7000 тонн 1961 шарахь), амма цул тӀехьа дуьйжира (1550 тонн 1988 шарахь), тӀаккха даккхаран барам цхьаьна эшшара хилира, 2000-гӀа шерашкахь шарахь 1100 тонн тӀиера 4500 тонн тӀекхаччалц листира.

Йозуш йоцучу ХӀиндин арахьара йохк-эцаран амалехь ду даиман а импорт экспортал дукха хилар. Хьалхарчу иттаннаш паргӀатонан шерашкахь арахьара йохк-эцар тӀекхеташ яра, амма меллаша: 2,5 млрд доллар 1950/51 финансан шарахь, 4,2 млрд доллар 1970/71 финансан шарахь. ТӀаккха цӀеххьана тӀекхийтира, 1980/81 финансан шарахь арахьара йохк-эцаран барам хилира 24,4 млрд доллар, ткъа 1990/91 финансан шарахь 42,2 млрд доллар. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь арахьара йохк-эцаран барам сихха тӀекхийтира, кхечира 95,2 млрд долларе 2001/02 финансан шарахь, 631,4 млрд доллар 2010/11 финансан шарахь. Хийцаелира хӀиндин импортан структура а, ялтан дакъа дӀаделира: 16,1 % импортан механ тӀиера 1960/61 финансан шарахь 0,03 % мехе кхаччалц 2009/10 финансан шарахь. ТӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь хийцаелла хӀиндин экспорт а: чайн дакъа доьжна 0,4 % кхаччалц 2009/10 финансан шарахь (1970/71 финансан шарахь хӀиндин чайн импорт экспорт 9,6 % яра), ткъа джутан а, джутан гӀирсаш а охьабевлира 21,0 % тӀиера 0,4 % кхаччалц 2009/10 финансан шарахь.

ХӀиндин оьздангалла чӀогӀа бесара ю, лакхарчу тӀегӀанера синкретизм йолуш ю. Шен историн йохаллехь, ХӀиндин таро хилира шира оьздангаллин гӀиллакхаш Ӏалашдан, цуьнца цхьаьна керла гӀиллакхаш а, ойланаш а шайгара мохк баьккхинчаьргара а, мухажирашкара а тӀеэца, шайн оьздангаллин Ӏаткъам Азин кхечу регионашкахь баржо а.

ХӀиндин юкъараллехь чӀогӀа лераме ду доьзалан мехаллаш а, гӀиллакхаш а, хӀетте а хӀинцалерчу гӀалийн доьзалшна гӀуоле хета нуклеаран доьзалан структура, дукхах дерг гӀиллакхера шуьйра доьзалан системо тӀебохку социалан-экономикан бехкамаш бахьнехь.

ХӀиндин архитектура ю цхьа область, шена чохь чӀогӀа къегина гайтина хӀиндин оьздангаллин дукхалла. ХӀиндин архитектуран иэсин доккхаха долу дакъано, оцу юкъахь ю чӀогӀа хаза монументаш Тадж-Махал а, кхин масалаш моголийн, Къилба ХӀиндин архитектураш, гойту шира а, тайп-тайпана а ХӀиндин регионийн меттигера гӀиллакхаш а, арахьара гӀиллакхаш а.

ХӀиндин музыкехь ю шуьйра гӀиллакхийн спектр а, регионийн оьмар а. ХӀиндин классикан музыкан чу йогӀу шиъ коьрта жанр — къилбаседахӀиндин хӀиндустанин а, къилбахӀиндин карнатин а гӀиллакхаш, церан тайп-тайпана регионийн халкъан музыкан кепера вариацеш а. ГӀараяьллачу музыкан меттигерчу оьмаран ю филми а, хӀиндин халкъан музыка а, царех уггар Ӏаткъам болуш йолчу кепех ю синкретин гӀиллакхаш баулаш.

ХӀиндин хелхарш иштта тайп-тайпана халкъан а, классикан а кепаш йолуш ду. Уггар девзаш долу хӀиндин халкъан хелхарш ду бхангра Пенджабехь, биху Ассамехь, чхау Малхбузан Бенгалехь, Джаркхандехь, Ориссехь, кхин а гхумар ду Раджастханехь. БархӀ хелхаран кепашна, шен хаамийн кепашца а, мифологин дакъошца а, хӀиндин классикан хелхарш статус елла ХӀиндин къоман музыкан а, хелхарийн а, драман а академис. Уьш ду: бхаратанатьям Тамилнад штатера, катхак Уттар-Прадеш штатера, катхакали а, мохини-аттам а Кералера, кучипуди Андхра-Прадешера, манипури Манипурера, одисси Ориссера, саттрия Ассамера.

ХӀиндин театро дукха хьолахь лелайо музыка, хелхарш, импровизацин диалог. Сюжеташ хӀиндуизман тексташкара а, ткъа иштта юккъерчу бӀешерийн литературан кхолламийн а, социалан а, политикан а керлачин мукъмийн бух тӀехь хуьлу. ХӀиндин театран цхьайолчу регионийн кепаш ю: бхавай Гуджарат штатера, джатра Малхбуза Бенгалера, наутанки а, рамлила а Къилбаседа ХӀиндиера, тамаша Махараштрера, терукутту Тамилнадера, якшагана Карнатакера.
ХӀиндин киноиндустри дуьненахь уггар йоккха ю. 2009 шарахь ХӀиндиехь яьккхина 2,5 эз. гергга фильм, царех 1280 исбаьхьаллин., Штаб-квартира Мумбайх йолу, Болливудо йоха хӀиндин маттахь коммерцин фильмаш, иза ю уггар дукха кинош йохург ю дуьненахь. ХӀиттина девлла кинематографин гӀиллакхаш ду хӀиндин кхечу меттанашкахь а: бенгали, каннада, малаялам, маратхи, тамилийн, телугун.

хӀиндин литературан уггар шира кхолламаш бӀешерашкахь барта дӀалуш бара, тӀехьуо дӀаязбира. Царна юкъайогӀу санскритан литература — Ведаш, «Махабхарата» а, «Рамаяна» а эпосаш, «Абхигьяна-шакунталам» драма, классикан санскритан поэзи махакавья, тамилийн литература Сангам. Керлачех цхьа яздархо ву, хӀиндийн меттанашкахь а, ингалсан маттахь а яздеш хилла волу Рабиндранат Тагор — 1913 шеран Нобелин совгӀатан литературехь лауреат хилла волу.

Дешар дукхах йолчу ХӀиндин ЛДМ ду ингалсан маттахь. Лакхара дешар махкахь ду европерчу ЛДМ программин тӀегӀанехь. Дешаран шеран мах — 15 000 АЦШ-н доллар гергга бу.

ХӀиндиехь болхбеш ю 2009 шеран терхьашца 504 ЛДМ (1950 шарахь уьш яра 27). ТӀеххьарчу масех итт шарахь шуьйра кхиина техникан областера дешар. Хъинца 185 ЛДМ кховдина аспирантура инженерехь а, техникан белхехь а.

ХӀиндин юург дукха бес-бесара ю регионийн оьмарш йолуш, чӀогӀа хаза дуу орамаш, бецаш, чамбийригаш лелош. Регионашкара коьрта даар дуга (алсама къилбехь а, малхбалехь а) а, кӀен сурсаташ (алсама къилбаседехь) ду. Уггар гӀараяьлла чамбийриг, хьалха дуьйна хӀиндин субконтинентехь хилла йолу, хӀинца дуьненахь массанхьа а лелон, Ӏаьржа бурч ю; ткъа, цӀен чкъоьргара бурч, шуьйра лелош болу массо ХӀиндиехь, лело баьккхина ХӀиндистан ахгӀайрен тӀехь португалхоша.

ХӀиндин тайп-тайпанчу регионашкахь леладо тайп-тайпана кепара хӀиндин духар. Цуьнан бос а, оьмар а йозу тайп-тайпанчу факторех, масала климат. ГӀарадаьлла ду духар тегна доцучу кӀадийн кескех, зударийн сари а, божарийн дхоти я лунги; иштта даьржина ду тегна духарш а, масала, зударийн пенджаби (шарбалш а, курта-пижама), божарийн европин оьмаран хечеш а, кучамаш а.

Дукхах долу хӀиндин Ӏиданаш динах девлла хуьлу, хӀетте а цхьадерш царех массо а хӀиндахоша даздо, кастане я дине ца хьоьжуш. Цхьадолу шуьйра Ӏиданаш ду Дивали, Ганеша-чатуртхи, Угади, Понгал, Холи, Онам, Виджая-дашами, Дурга-пуджа, Мархин Ӏид, ГӀурбан Ӏид, Рождество, Весак, Вайсакхи. ХӀиндиехь ду кхоъ пачхьалкхан Ӏид. Тайп-тайпанчу штаташкахь иштта даздо иссана тӀиера шийттане кхаччалц официалан меттигера Ӏиданаш. Динан Ӏиданаш хӀиндахойн дахаран дакъа ду, дӀахьо диллина а, дукха адамца а.

ХӀиндин къоман спорт ю беца тӀиера хоккей, ткъа уггар шуьйра спортан кеп — крикет. Цхьайолчу штаташкахь, масала, Малхбузан Бенгали, Гоа, Керала, шуьйра яьржина иштта футбол а. ТӀаьхьарчу хенахь гӀарадаьлла теннис. ХӀиндиера схьаевлла йолу шахматаш, чӀогӀа еза, хӀиндин гроссмейстерш тӀехь-тӀехьа тӀекхеташ бу. Спортан Ӏадатан кепаш ю, ша болчу махкахь яьржина кабадди, кхо-кхо, гилли-данда. ХӀинди кхин а даймохк бу йоган, ширахӀиндин тӀеман говзаллин, — Каларипаяттун а, Варма-калайн а.

ХӀиндин гулйинчу командо беца тӀиера хоккейх ловзуш уггар дукха мидалш яьхна Олимпийн ловзаршкахь.

ХӀиндин къоман кхерамазаллин кхерам бу терроризм, дукха Джамму а, Кашмир а штатехь, ХӀиндин къилбаседа-малхбалехь, ткъа XXI бӀешо долалуш — Делиехь а, Мумбаихь а. Масала ду 2001 шарахь террористаш Делиехь ХӀиндин парламентан тӀелатар. 2008 шеран гурахь террористаш тӀелетира пачхьалкхан уггар йоккхачу гӀалин — Мумбайн, 100 сов стаг вийра. ХӀиндиехь теракташ дукха делахь а, дукхахъерш царех нахана зулам ца деш чекхдовлу: 2001—2010 шерашкахь пачхьалкхехь дина 13001 теракт, цигахь байинарш 3986 вахархо а, 855 кхерамазаллин ницкъийн векалш бу.

Боккха бала бу иттаннаш шерашкахь коммунисташ-наксалиташ (дукхах берш маоизман некъехь берш) хьуш болу шуьйра масштабан партизанийн тӀом. ХӀиндиехь деш долчу террористийн акташ дукхах дерш цара деш ду: 2010 шарахь наксалиташ йина 2212 теракт, цигахь велла 1003 стаг.
Наксалитийн болам болабелла 1967 шарахь, тахана а цара тергоеш бу дукхах болу мехкаш Андхья-Прадеш, Малхбуза Бенгали, Бихар, Джаркханд, Орисса, Махараштра, Чхаттисгарх 200 млн вахархо волу штаташ. Наксалитийн коьрта кхолламаш: ХIиндин коммунистийн парти (марксистийн-ленинан) (1969 шарахь дуьйна), ХIиндин Маоистийн коммунистийн центр 1970-гӀа шераш дуьйлалучу хенара, Халкъан тӀеман тоба 1980 шарахь дуьйна. ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центро кхоьллина, ма-дарра аьлчи, шайн пачхьалкх халкъан суьдаш а йолуш (цара виеран кхел а йо), шайн правительство а, налогаш а йолуш, церан наха иштта дарбан цӀиенош до, ишколаш йо, буру туху. Наксалиташ тӀетевжина уггар къен бахархойн чкъоьран шуьйрачу гӀоьнна. Хаза факт: наксалиташ официалан террористаш кхайкхинашехь, цаьрца тӀом беш полицин ницкъаш бен дац (аьтту болуш а дац). ХIиндин тӀеман ницкъаш наксалиташна дуьхьала операцеш ца йо, кхайкхадо, шеш дуй шайн къомаца тӀом бийр бу аьлла ца биина олий.

Этносан терроризман кхерч бу керста динера бахархой болу Нагаленд. 1992—2012 шерашкахь штатехь тӀамехь кхелхина 3432 стаг (дукхах берш тӀемлой, баларш бакъоларъярхошна а, бахархошна а юкъахь дуккха а кӀезиг ду — 2003—2012 шерашкахь вийна кхерамазаллин ницкъийн 10 белхало).

Хьалха хиллачу Трипура олаллехь сепаратизм кхоллаялар бахьна ду Бангладешера бевдда мухажираш бахкар ду, иза бахьнехь меттигера ломан тайпанаш (трипури а, кхин дерш а) кӀезиг хилла мухажирел, церан консолидаци хилла 1979 шо долалуш оцуо этносан дов эккхийтина.




#Article 121: Ӏиракъ (102 words)


Iиракъ () () — lарбайн пачхьалкх ю. Коьрта гlалаъа а уггара мехк йоккха а шир гlала ю Багlдаад. 

Ӏиракъан гуонахь ду дозанаш: къилбседехьа — Туркойчоьца, къилбседехьа а малхбалехьа — ГӀажарийчоьца, малхбузехьа — Шемаца а Йорданаца а, къилбехьа — Саlуд-lарбойчоьца а Кувайтаца а, ГӀажарийн чукхет-lаьмнаца а.

Шир заманахь Iиракъан мохк боьвзаш хилла «Мисапотомийа» аьлла, дуьнан Iилманчаш дийцарехь дунен тIера дукха къемнаш хьа-доьвла меттиг ю бохуш язда. Ислам дин держуш хенахь, БагIдадан хилифат (الدولة العباسية) кхол йеллера 750 шаршкахь 945 а, 1124 шарш юкъехь 1258 а Iиракъехь, цигара Ислам дин дIаса держнера  Кавказехь, Юккъера-Ази, ГIежариймехка ХIиндмехк а Цийнмехка а кхин йолу малхбалехь Азера мехкашка. 




#Article 122: Иран (243 words)


Иранан Исламан Республика (гӀажар. ) — ДжомхӀури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н), доца — Иран, ГӀажарийчоь () —  Хьалхара Азера пачхьалкх ю, коьрта гӀала — ТехӀеран ю.

Малхбалехь ОвхӀан-пачхьалкхаца а, Пакистанаца а, Малхбузехь Ӏиракъаца доза ду. къилбасед-Малхбузехь Туркойчоьца а, Азербайджанац а, Эрмалойчоьца а, къилбасед-Малхбалехь Туркменица доза ду.

къилбаседехь Каспий-хӀорданца а, къилба-Малхбузехь ГӀаьжарийн чукхет-хӀорданац а, Ӏоманан чукхет-хӀорданац, къилба-Малхбалехь Ӏарбийн хӀорданац аре йолуш ю ГӀажарийчоь. Хьалх заман чохь дуьнахь дунен йовзаш хил ю Паьрсийн Пачхьалкх шен гуонахь къаьмнаш цхьан Пачхьалкх чу лаьцна хил мохк бу.

ГӀажарийчоьнан 67,5 % бахархой Ӏаш бу гӀаланашкахь. 2030 шарахь гергачу хьесапехь 80 % Ӏаш хира бу. Йокха гӀала ю — ТехӀеран гӀалахь 8,7 млн адам Ӏаш ду (14 млн в агломерации). ТехӀеранехь пачхьалкхан ахнал дукху индустрин ницкъаш бу, цу юкъахь ю — автомобилан, электронни, герзан, химин, кхача арахецар. Шен йоккхаллица шолгӀачу меттигехь ю — Мешхед, иза ю шиитий лараме гӀала.

Image:RezaShrine.jpg             | Мешхед  2 427 316
Image:Karaj dam.jpg         | Кередж1 602 350
Image:40sotoon.jpg                     | Исфахан1 600 554
Image:Panorama of Tabriz.jpg                  | Тебриз1 496 319
Image:Eram garden.JPG              | Шираз1 307 552
Image:Qom masjed-e-hazrat-masumeh.jpg  | Кум1 081 745
Image:Ahvaz Bridge.jpg                 | Ахваз832 969
Image:Darius I the Great's inscription.jpg             | Керманшах784 602
Image:Rayen Castle Kerman.jpg             | Керман721 374

ГӀажарийчоьнан коьрта административан дакъош ду останаш ( — ostān; мн.ч. — استانﻫﺎ — ostānhā), цера чохь ю шахрестанаш (), шахрестанийн чохь ю  — бахшаш (). Останан йокха гӀала дукху хьолехь коьрта гӀала хуьйла ( — markaz). ХӀора останан урхалла до губернаторс (остандарс — استاندار). ГӀажарийчоьнан ю 31 остан:




#Article 123: Канада (1846 words)


Кана́да ( ;  ) — Къилбаседа Американ пачхьалкх, латтан майданца дуьнехь шолгӀа меттигехь ю. Гуонахьа кхаа океанан хиш ду: Атлантикан, Тийна, Къилбаседа Шен океанийн, дуьненахь уггаре беха хин берд бу. Доза ду АЦШца къилбехахь а, къилбаседа-малхбузехь а, ткъа иштта хӀордаца доза ду Даница (Гренланди) къилбаседа-малхбалехь, Францица а (Сен-Пьер а, Микелон а) малхбалехь. Канадан а, АЦШ а доза дуьненахь уггаре деха доза ду шина пачхьалкхана юкъахь.

Канада — парламентан системица йолу конституцин монархи (паччахьалла) ю, цуьнан монарх ву Британин къаьмнийн доттагӀаллин монарх; Канада — шимотт буьцу а, дуккха оьздангаллин а мохк бу, цигахь ингалсан а, французийн а меттанаш официалан лаьрра федералан тӀегӀанехь. Технологин а, промышленни а кхиъна пачхьалкх, Канада ню дукха отраслан экономика, ехачу Ӏаламан ресурсашна а, йохк-иэцарна (масала АЦШ, цуьнца Канадас комплексца болх бо колонеш йолчу хенахь а, Конфедераци кхоьллинчу хенахь дуйна) а тӀехь бух болуш.

Кхоьллина 1534 шарахь французийн талламхочо Ж. Картьес, Канада дӀайолайо шен юьхьиг хӀинцалера Квебек йолчура французийн колони тӀиера, юьхьанца дехаш меттигера къаьмнаш бен дацара. Ингалсан колонизацин муьрал тӀаьхьа, кхаа британин колонийн бартах  (хьалха Керла Францин мехкаш хилла болу) хилира канадан конфедераци. Канада маьрша елира Цхьаьнатоьхна Паччахьаллех машаран процессан жамӀаца, бахбеллачу 1867 шерера 1982 шо кхаччалц.

Тахана Канада федеративан пачхьалкх ю, лаьтта исс провинцех а, кхаа мехках а. Французийн мотт буьйцурш алсама болу провинци — Квебек, йисинарш — дукхах дерг ингалсан мотт буьйцу провинцеш ю, царех иштта ингалсан Канада а олу Квебекца юстуш. Ингалсан мотт буьйцу исс провинцех цхьаъ йолу, Нью-Брансуик ю официалан шинаметтан канадин провинци. Юконан мохк официалан шинаметтан ю (ингалсан а, французийн а), ткъа Къилбаседа-Малхбузан мехкаш а, Нунавут мохк а лору цхьайтталгӀа, цаьрца цхьаьна биъ официалан мотт а (царна юкъахь иштта бу ингалсан а, французийн а).

Канада цӀе схьаяьлла kanata дашах, иза гочдича «эвла», «юрт», «латта», «мохк» хуьлу лаврентийн ирокезийн маттахь, и цӀе схьаэцна шеш Ӏадаьккхинчу юьртахь Стадаконехь (таханлера Квебекан йисттехь), — Жак Картьен дуьххьара индахой гина 1534 шарахь Гаспехь церан аьхкенан лагерехь. (дуста минго kanötayë’ «эвла, гӀала», ононд. ganatáje «гӀала» кхечу ирокезийн меттанашца.) ХӀинца Квебек гӀала йолчохь 1534 шарахь меттигерчу бахархоша и дош лелийра уьш Стадакона эвла хьажош. Картьен экспедицил тӀаьхьа тӀаьхьа лаврентийн тайпа тӀепаза дайра – археологин ахкарш дийцарехь гуронашна а, къилба ирокезашна а юкъарчу тӀамо хӀаллакбинчух тера ду. 

Картьес тӀаьхьа «Канада» дош и эвла билгалйоккхуш лелийна ца Ӏаш, меттигерчу тхьамдан Доннаконан куьйгакӀелара ерриг областах а элира. 1545 шарахь европин жайнаш а, карташ а тӀехь регион а, Сийлахь Лаврентий хин дерриг бердаш а «Канада» дашца билгалдехира. ТӀаьхьа и цӀераш яха йолийра дукхах йолчу луларчу Къилбаседа Американ мехкийн а, оцу хенахь Британийн империн куьйга кӀелахь хилла йолу.

Канадас дӀалоцу Къилбаседан Къилбаседа Америкин доккхаха долу дакъа. 75 % мохк — къилбаседа зона ю. Канадан юкъара латта тӀиера доза ду АЦШ-ца къилбехахь а, къилбаседа-малхбузехь а (Аляскан а, Юконан а юкъахь), яьржина Атлантикан океан тӀиера малхбалехь Тийна океан тӀе кхаччалц — малхбузехь, Къилбаседа Шен океан тӀе кхаччалц — мехкан къилбаседехь. Цуьнан хӀордан доза ду Францица (Сен-Пьер а, Микелон а) а, Даница (Гренланди) а. 1925 шарахь дуьйна Канадан долахь ду Арктикан дакъа 60˚ м-буза д. а, 141˚ м-буза д. а юкъара, амма и ммохк бац массара а къобал бина. Уггаре къилбаседехьара Канадан а, дуьненан а нах беха меттиг ю Алертехь (Нунавут), Канадан тӀеман ницкъийн базехь Элсмир гӀайрен (82,5˚ къ.-с. ш. 834 км — 450 хӀордан миль — Къилбаседа полюсан герга) къилбаседа йисттехь. Канада — мехкан барамца дуьненахь шолгӀа меттигехь ю.

Бахархойн луьсталла (3,5 стаг 1 км²) дуьненахь уггаре кӀезигчех ю. Уггаре дукха нах хевшина мехкан область — иза Квебек-Виндзор аса ю, Сий. Лаврентин аренан бердашца а, Даккхий Ӏаьмнийн къилба-малхбалехь а. Оцу областан къилбаседехьа лаьтта шуьйра Канадан щит, тӀаьхьарчу шенан муьрехь шено цӀанйина, дуьй латта дӀадаьккхина, шортта минералаш долу, Ӏаьмнашца а, эркашца а йолу тархийн регион. Канадехь Ӏаьмнаш дуьненан муьлххачу регионехьчул алсама ду, цуьнан ду дукха цӀена теза хиш.
Даккхий Ӏаьмнаш ду дуьненахь уггаре йоккха майда йолу теза хин гӀорош доцу хьост.

Канадан малхбалехь Сий. Лавренти хи кхочу Сийлахь Лаврентин аймане, цуьнан дуьненахь яккхийчех хикхоче ю, цигахь Ньюфаундленд гӀайре ю, ткъа Паччахь кӀентан Эдуардан гӀайре цунна къилбехьа ю. Нью-Брансуик а, Керла Шотланди а екъна Фанди аймано, иза гӀараяьлла ю дуьненахь уггаре лакха хӀорд тӀекхетарца. И хӀордаца йолу йиъ провинци ю Квебекан малхбалехьа. Онтарио а, Худсонан айма а лаьтта Канадан юккъехь, ткъа Манитобан тӀиера малхбузехьа Саскачеван а, Альберту а чухула яьржина шуьйра акъари канадийн прерийн Тархийн лаьмнаш тӀекхаччалц, цара къастабо уьш Британин Колумбех.
ХӀудзонан аймано шолгӀа меттиг боккху дуьненахь шен барамца Бенгалийн аймал тӀаьхьа.

 

Спир мара, уггаре малхбален тӀадам бу Канадан (Къилбаседа Америкин а), лаьтта Ньюфаундленд а, Лабрадор а провинцера Авалон ахгӀайрен тӀехь.

Ораматаш хийцало гӀаш долчу диттанийн хьаннаш тӀиера Онтарион къилбехьара ийна а, лаврентийн а хьаннашка кхаччалц, къилбаседехьа лагӀло тайган (къилбаседа хьаннаш я кӀохцалгийн аса) тӀиера тундре а, кхин дӀа Къилбаседан арктикан аренашка а кхаччалц. Полюсан гӀайренаш ду аьхка а дешаш доцу лайш а, шеш а къевлинчу зонехь. Баффинан латта а, Канадан къилбаседера бердашкара кхин гӀайренаш а къевлина тундро, цуо дӀалоцу Канадан материкан дерриг къилбаседа дакъа а, Худзонан айман малхбузан бердаца гуттар а къилбехьа чу а йоьду,  Лабрадор ахгӀайрен тӀе а кхочу. Кхузахь кхуьу вересканаш, шач, дакхан а, дакан а коьллаш. Тундран къилбехьа Тийна а, Атлантикан а океанашна юкъахь яьржина хьаннийн шира аса. Алсама ю баганан хьаннаш; коьрта тайпанаш — Ӏаьржа база малхбалехь а, кӀайн база малхбузехь (Маккензи хин тогӀенахь), зез, бага, туя, кхин а. КӀезиг яьржина йолу гӀаш долчу диттийн хьаннаш лаьтта акхтаргех, маъах, дакхах, даках. Даккхий Ӏаьмнийн кӀоштара хьаннаш башха бес-бесара ю (американ муьшдечиг, веймутан зез, канадан тсуга, наж, цӀабалг, поп). Тийна океанан бердаца яьржина баганан хьаннаш: дугласан а, ситхин а база, аляскан а, цӀиен а кедр; Ванкуверан уллехь кхуьу цӀазамийн дитт а, орегонан наж а. Атлантикан хӀордашна йисттерачу провинцешкахь кхуьу бальзамийн пихтан, Ӏаьржа а, цӀиен а баган акадийн хьаннаш; кхин а кедр, американ бага, можа дакх, поп.

Тундрин зонехь деха дийнаташ: къилбаседан сай, полюсан пхьагал, лемминг, кӀайн цхьогал оригиналан мускусан уьстагӀбугӀа. Къилбехьа дийнатийн тайпанаш бес-бесара ду — хьуьнан сай карибу, беркате кепара сай вапити, сай, лаьмнийн кӀошташкахь — стомма маӀан ка, лайн газа. Дикка шорта ду дехкий: канадан тарсал чикари, оьпатарсал, американ бирдолаг, чадахка, гӀамаран пхьагалан доьзалера кхийсалург, хин дахка, зудӀама — мехачо, байн а, американ а пхьагал, пищуха. Цицигийн экханех Канадехь деха канадан цӀокъ а, тархалом а. Цигахь ю берзлой, цхьогалш, сира ча — гризли, цициг-жIала. Салор кепарчарех — салор, пекан, хешт, чакорт, кхин а. Дукха бенаш беш долу дӀакхелха а, промыслан а олхазарш ду. Текхаргийн а, хилаьттанийн а фауна кӀезиг ю. Тезачу хиш чохь чӀара дукха бу.

Январан а, июлан а юккъера температураш къасталуш ю хӀора а областан. Ӏа хила тарло чӀогӀа буьрса цхьацца мехкан регионашкахь, беттан юккъера температураш кхачало −15 ˚С мехкан къилбан декъехь, ткъа наггахь −45 ˚С а чӀогӀа шийла мехашца. Канадехь мацца а цкъа хааелла температуран минимум, кхаьчна −63 ˚С (Юконехь). ХӀора шарахь лайн чкъор кхачадала таро ю масех бӀе сантиметр (масала, Квебекехь юккъера 337 см). Британин Колумбин берда йист, Ванкувер гӀайре муххале а, юкъара йолу, цигахь барамера климат хуьлу кӀеда а, догӀанаш оьхуш а Ӏаьношца. Аьхкенан температураш кхачало +35 ˚С, +40 ˚С, тӀуналлин индекс лоруш.

Орамера къаьмнийн археологин а, генетикан а талламаш бакъдира Юконан къилбаседехь адам 26 500 гергга шо хьалха дуьйна хилар, ткъа Онтарио провинцин къилба декъехь 9500 шо хьалха дуьйна.

Археологин объекташ Олд Кроу Флэтс а, Блуфиш а — Канадера уггаре хьалхара адаман (палеоиндахойн) хӀусаман ши археологин иэс ю.
Канадан индахойн ю бархӀ ша-тайпа дуьне кхолларах миф. Уьш ю: лаьттах, дуьне кхоьллинчух, схьадаларх, девнах, талорах, велларг денваларх, шина кхуллучух а, церан къовсамех а, ткъа иштта вежарех.

Канадин бухарчу къаьмнийн цивилизацин юкъайогӀура гуттаренна я гӀалин меттигаш, юьртабахам, юкъараллин а, историн а архитектуран иэсаш, чолхе социалан иерархи.

Оцу цивилизацех цхьаерш тӀепаза яйна гуттара а хьалха европахой охьаховшале (XV бӀешо чекхдолуш — XVI бӀешо долалуш), карийна археологин талламаш бечу хенахь.

Орамера бахархойн барам мах хадорехь хилира  тӀиера  стаг кхаччалц 1400 шо чекхдолуш.

Канадан Паччахьан орамера бахархойн могашалла ларъяран комиссино тӀеийцира терахь . Юх-юха хуьлуш йолу европин уьнан цамгарш, жӀаьлин ун, кхартанаш, морзгал  (царна индахойн Ӏаламан иммунитет яцара), европахошца хьакхаваларан кхечу эффекташца, жамӀ хилира 40 % - 80 % орамера бахархой балар.
Канадан орамера къаьмнашна юкъадоьду индахой, эскимосаш,
метисаш.
Метисийн оьздангалла кхоллаелла XVII-гӀа бӀешерийн юккъехь, индихой а, инуиташ а Европера кхелхинчаьрца иэлучу хенахь.
Инуиташ алсама дозадиттира европахойн мухажирашца йолчу юкъаметтигашна юьхьанцарчу муьрехь.

Дуьххьара европахой баьхкина, норвегийн викингаш Ньюфаундлендера Ланс О Меду 1000 шо хьалха охьахевшинчу хенахь, цу хенахь колонизаци ярах гӀуллакх ца хилча, 1497 шо кхаччалц севцца, италихой хӀордахо Кабото Джованнис (Кабот Джон) таллалц Канадан атлантикан бердйист Ингалсана.

ТӀаьхьуо, 1498 а, 1521 а шерашна юкъахь, тайп-тайпана португалихойн хӀордахоша теллира Канадан малхбален бердаш, кхоьллира регионехь чӀерий лоьцу гуттаренна а йолу эвланаш.

Масийттаза аьтту ца болуш гӀиртина (Лонг-Айлендера Керла Ангулем а, Флоридера Сент-Огюстен а) французаша кхоьллира паччахьо къобалйина хьалхара колонеш: Тадусак (Квебек) 1600 шарахь, Пор-Руаяль 1605 шарахь, Квебек 1608 шарахь. Ингалсхоша 1610 шарахь законаца кхоьллира Ньюфаундлендехь Сент-Джонс гӀала.
Французаш тесира чӀогӀа уьйр гергахь долчу индахойн къаьмнашца.

Амма европахойн талламчаша дукха лазарш деира, уьш сиха даьржира йохка-иэцаран новкъашкахула бухарчу бахархойн кӀорге, меттигаш яслуш яра. Французийн мухажираш, дукха хьолахь богӀура чӀогӀа могаш боцуш а, боьхачу кеманаш тӀехь а, кӀелхьара бовлура индахойн молханаш бахьнехь. Иштта, масала, цинган (доьлийн цамгар) дарбана, гуронаша кӀайн кедран чкъоьран чорпа малайо, цунах олу — анеда.

Мехкех, хӀордан базанех, цӀоканех, чӀара лацарех болу къийсамаш хуьлу тӀаьхь-тӀаьхьа морса, шортта тӀемаш лелха, царна юкъахь бара французаш, голландхой, ингалсхой, бертахь долу индахойн тайпанаш. ЦӀуоканаш йохкарна терго латторхьама хилла Францийн ирокезийн тӀемаш доьду ирокезийн конфедерацин, бартхошна юкъахь, уьш бара хьалха голландхой, ткъа тӀаьхьа ингалсхой, гуронаш, алгонкинаш, французийн бартхой. Франко-ирокезийн 1689 - 1763 шерашкахь хилла болу беа тӀамо йол-йолуш Ньюфаундленд, ткъа тӀаьхьа, Акади а ингалсхойн караяхара. Французийн мухажирашна а, британин Ӏедалшна а юкъахь гӀоьртина хьал нислора, масала, ерриг йохийна Пор-Руаяль, цул тӀаьхьа акадихой арабаьхна (гӀарадаьлла Доккха къаьхьа къурс) 1755 шарахь.

Керла Франци яьржина Тархийн лаьмнашна тӀиера Аппалачи лаьмнаш тӀекхаччалц. Ингалсхошна лаьа даха Огайо эркан атагӀе, Форт Дюкен (хӀинцалера Питтсбург) схьаяккха лууш. 1756 шарахь Францина а, Ингалсан а юкъара Америкера ВорхӀ шеран тӀамехь схьаехира гӀаланаш Квебек - 1759 шарахь, Монреаль - 1760 шарахь. ВорхӀ шеран тӀамехь толам баьккхинчул тӀаьхьа, 1763 шеран Парижан бартаца Йоккха Британис чеккхенца схьатуху Акади, Канада, Луизианан малхбален дакъа (Миссисипин а, Аппалачашна а юкъара).

Американ революцин чеккхенгахь Цхьаьнатоьхна импери  гергга лоялисташ кхелха Квебеке, Керла Шотланде, Принц Эдуардан гӀайрен а, Ньюфаундлендан а тӀе.

Уьш Керла Шотландехь биеза хьеший ца хиларна, Нью-Брансуик дӀакъаьста оцу колонех 1784 шарахь. ТӀаьхьа ингалс мотт буьйцу лоялисташ дӀатарбар Ӏалашо йолуш Канада колони 1791 шеран Конституцин актаца екъало шина тайп-тайпанчу колонин, Лакхара Канадан а, Лахара Канадан а, хӀоранна а бакъо йолуш харжа шайн Законанкхолларан гулам.

Ткъех шо даьлчи Канадо ловзайо ладаме роль АЦШ а, Цхьаьнатоьхна паччахьалла а екъначу 1812 шеран тӀамехь. Цуьнан дуьхьалоно ло цунна ладаме ехачу хенан таро, цунна юкъахь Къилбаседа Америкин Британин бахархойн синмехаллин марталла а, къомалла а. Йоккха Британин а, Ирландин а массийн иммиграци Канаде йолало 1815 шарахь. 1891 шо кхачале Канаде кхелхина деа декъан тӀиера кхаа декъе кхаччалц европахой, белира уьнан цамгарех. Цхьа могӀа бинчу барташа, даладо тӀаьххьара Канадан а, АЦШн а юкъарчу бехачу машаран муьре, иза бохабо наггахь хуьлу доцачу фенийн тӀелетарша.

Законаш хӀитто а, налогаш яха а Лахара Канадан парламентан ницкъ ца хиларо, социалан чолхенаш, кӀезиг болчу франкийн мотт буьйцучарна Ӏотталуш долу хӀумнаша Патриотийн гӀаттаме дуьгу. Папино Луи-Жозефан куьйгаллийца кхайкхайо Республика Канадан маршо. И шайн урхалла дан лаам къиза охьатаӀабо британин эскаро, цуо ягайо, талораш до Монтережин дуккха а эвланашна. Дукхаха болу гӀовттамхой ирх оьхкина, цхьаберш хьовсийна Австрале, кхин берш бевдира Цхьаьнатоьхначу Штаташка.




#Article 124: Цийн Халкъан Республика (6934 words)


Цийн-мохк (), официалан цӀе — Цийн Халкъан Респу́блика (ЦХР) () — Малхбален Азин социалистийн пачхьалкх ю.

Дуьнен тӀехь уггаре а дукха халкъ долу пачхьалкх ю (1,36 млрд гергга, дукхаха долу къам — этнически цийш бу, шайн цӀе — хань йолуш); кхоалгӀа меттехь ю шен майданца, шелла а дукха латта Российхь а, Канадехь а бен доцуш.

Йоккха пачхьалкх ю, потенциалан онда пачхьалкх ю, экономикан онда пачхьалкх ю, КЪЦКХ-н Кхерамазаллин Кхеташонан даиман а йолу декъашхо ю.
Дуьненахь космосан белхан пачхьалкхехь коьртехь йолчарех цхьаъ пачхьалкх ю, ядеран герз ду, дуьнен тӀехь уггара доккха эскар а ду.

Цийн-мохк дуьненюкъара кхоллараш юкъах бу: КЪЦКХ, ЙГӀА (АТЭС), G20, Дуьненаюкъара йохкэцаран кхоллар (ДЙКХ; 2001 шеран декабрехь дуьйна), кхин тӀе ШОС а, БРИКС а.

Цийн истори шатайпа бесбесара шира тептаршкара схьаэцна ю, и тептарш а, археологин карийна тоьшаллаш а цхьана тоьхча, меттахоттало политически дахар а, социальни кхиамаш а, кӀорггера шира заманчура дуьйна. Шира Цийн динан-философин а, историн а чулацам болу, динехь деза лерина долу тептарша, — Конфуцийн Ӏилма дуьйцурш шатайпа — цийн цивилизаци кхин дӀа кхоллаяларна а, цийн къоман дуьнегарна а гӀодора.

Конфуций заманахь дуьйна Цийн цивилизацийн хӀора стагана аматехь яра лакхара социальни а, политикан а жигаралла, иза хьажийна яра дуьненахь ирс, аьтту хилийта — цу тӀе къадар делера а цахуьлийтара цара, ткъа шайн ницкъашца кхоьллина лорура.

Цийн цивилизаци — дуьненахь уггаре а шираниг ю. Цийн Ӏилманчаша дийцарехь, цуьнан хан пхи эзар шо хила мега, цу тӀе долуш долу язбинчу бух тӀехь дӀакъовлу мур 3500 шо сов. Генара заманара йолу административан урхаллин система, хийцалушйолу династешца туолуора, дуккха а тӀехьабисинчу лулахой-даьхнашца лелашболчаьрца а, ламанхошца а дуьстича, церан экономика лаккхара латталелоран бух тӀехь лаьтташ яра, цуо гушболу аьттонаш бора цийн пачхьалкхана. Кхин а чӀагӀйелира цийн цивилизации Конфуцийн идеологи пачхьалкхан идеологии (I бӀешо вайн эрал хьалха) яро а, йозан цхьа система хоттаяро а (II бӀешо вайн эрал хьалха).

Политикан агӀора хьаьжча Цийн-мохк масех эзар шарахь чекхбелира юх-юха хийцалуш болучу политикан цхьааллин а, къастаран а муьрашкахула, цхьацца хенахь цхьа дакъа я шаболу мохк кхечу пачхьалкхийн дакъа хуьлура (масала, Юань империи а, Цийн) импери а. Цийн-махкана сих-сиха арахьара тӀелетара, амма дукхаха болу тӀелетарш хьалха, я тӀехьа ций хуьлий цийн этносах дӀаиэлора, ткъа церан пачхьалкхан латта дукхахьолахь Цийн-махкана юкъатохура. Таханалера цийн пачхьалкх а, халкъ а дукха бӀешерашкахь гонахьара дуккха а долу азин къаьмнашца (дукха миллионаш адамаш иэлуш, бӀешерашкахь хань къомо ассимиляци йина) оьздангаллин а, политикан а дӀаиэдаларан, уьйранаш латтаяран жамӀ ду. Цу тӀе лара деза, цийн историйийцаро юкъаялайо кхечу къаьмнийн йозуш йоцу пачхьалкхаш (монголийн а, маньчжурийн а) Цийн-махкан династийн терхьийн историн юкъа, оцу къаьмнийн шайн историн Ӏадаташ тергал а цадеш, церан пачхьалкхаш Цийн-мехкан дакъош долуш санна.

Юьхьанца династех «Цзинь» (金 «деши») олура, Цзинь империи цӀарах — хьалха шайха маньчжураш бевлла йолу чжурчжэни хиллайолу пачхьалкх. 1636 шарахь цӀе хийцина хилла «Цин» (清 «цӀена») аьлла. XVIII бӀешера хьалхарчу декъехь цинийн куьйгалхойн аьтту белира пайдехьа нисдан пачхьалкхан куьйгалдар, оцу белхан цхьа жамӀ ду оцу бӀешарахь уггара чехка темпашца айаделира Цийн-махкара халкъ дебар. Цинийн гуоно лелайора ша дӀакъастаран политика, тӀехьа XIX бӀешарахь Цин империн юкъабогӀуш хилла Цийн-мохк нуьцкъала дӀабиллира Малхбуза пачхьалкхаш.

ТӀехьарлера Малхбуза пачхьалкхашца долу гергарлонаш аьтту бира династийн Тайпинийн г1аттамах кӀелхьараяла, гӀеххьачул аьттонца модернизаци ян, ткъа иза бахьанехь XX бӀешераш доладаллац латта, амма иза бахьана дара маньчжураш цабезар айадалар.

Монархи йоьжначул тӀехьа, Монголин Богдо-хан республикан куьйга кӀел ца веара, цуо кхайкхийра, шен пачхьалкхо маньчжурийн династин суверенитет къобал йора, ткъа Цийн республикин ца йо аьлла. 1912 ш. 3 ноябрехь бартбаран кехат хоттийра Монголино Российца. Цийн-махкахь юкъара къийсамаш беш Ӏашшехь, Ингалсо Тибетехь шайн позицеш чӀагӀйира, уьш гӀевттира къам мукъадаккхаран къовсаме, Цийн гарнизонан араяла йийзира пачхьалкхера. Оцу хенахь дуьйна Цийно Тибет дӀалацалц, иза йозушйоцу пачхьалкх яра. Росси резахилира Тибет Ингалсо доладо мохк лара, ткъа Ингалсо лерира оьрсийн Ӏалашонаш йозашйоцучу (Арахьара) Монголи.

Хьалхара дуьненан тӀом болабелча цийн правительство кхайкхадо шеш нейтральни хилар, доьху тӀемаш дечу агӀонашцка Цийн дозан тӀе тӀом цабаккхар, оцун декъахь ду аренде схьэцна латтанаш а. Амма 1914 шеран 22 августехь Японо кхайкхийра шеш Германица тӀеман хьолехь хилар, Шаньдун провинцехь немцойн колонин центр йолу Циндаон къилбаседехьа охьадоссийра 30 эзар долу эскар. Шина беттан тӀеман кампанехь Японо дӀалецира Шаньдунехь германин латтанаш, иштта куьйга кӀелалецира шайолу провинци.

Юань Шикай веллачул тӀехьа Цийхь кхоллабала буьйлабелира, тайп-тайпана милитаристийн тобанийн, дуккха а тӀеман-феодальни мехкаш. Уггара йоккханиг яра бэйянийн тоба, тӀехьа екъаеллайолу фынтянан тобане шен куьйгаллехь хьалха хунхузийн жоьлкийн тобан корта Чжан Цзолинь волуш, чжилийн тобане коьртехь инарла Фэн Гочжан волуш, аньхойн тобане коьртехь инарла Дуань Цижуй волуш.
 
Фэнтянан тобан карахь яра Хэйлунцзян, Гирин, Фэнтянь провинцеш, чжилийн — Шаньдун, Цзянсу, Чжэцзян, Фуцзянь, Цзянси, Хунань, Хубэй провинцеш, Чжили провинцин дакъа а. Фэнтянан а, аньхойн а тобанашна финанс латтадора Японо, чжилийн — Ингалсо а, Америко (АЦШ) а. Ли Юаньхун вара къилба-малхбузан милитаристаш хоттийна. Вице-президент инарла Фэн Гочжан Ингалсан а, Американ (АЦШ) а новкъа вара, ткъа премьер-министр инарла Дуань Цижуй лаьттара японан агӀора. 1917 шарахь Япон Дуань Цижуйн даккхийра декхарш дала йолаелира, царех керл-керла агӀонаш юьтуш, оцу декъахь Маньчжурера концесси а.

Масех тӀеман операци йинчул тӀехьа 1927 шере гергадахача Гоминьданан эскаро доладешдара Цийн доккхаха долчу декъан тӀехь.

Оцу халачу хенахь цхьанахенахь кхаа мостагӀца тӀомбан бийзира Чан Кайшин: арахьара японан агрессица а, меттигашкара цхьаболу милитаристийн спорадически гӀаттамашца а, пачхьалкхехь Ӏедал дӀалаца герга болчу ЦКП тӀеман ницкъашца а. Цуо хаьржира японашца компромиссан политика, милитаристашца гӀуллакхаш леладора тароне хьаьжжина, коммунисташца цхьан а компромисс хуьлийла йацара. 1934 шарахь ЦКП коьрта ницкъашна гуо бира Цзянси провинцехь. Оцу гуон юкъара ЦКП куьйгалло аьтту белира арабовла, масийтта баттахь некъ бина эскар пачхьалкхан Къилбаседа-Малхбузе далийра. Цунах олура «башха кӀошт», коьрта гӀала Яньань яра; и хилла хӀуманаш ЦКП историна юкъа дахана «Боккха некъ» аьлла. Чан Кайши дагахь вара цигахь а коммунисташца тӀомбан, ткъа оццахь бунт гӀаттийра цуьнан цхьа могӀа инарлаш, царна гӀолехь хетара коммунисташца берта а бахана, цхьана японан агрессица тӀомбар. «Сианан инцидентан» жамӀашца барт хилира ЦКП а, Гоминьданан а цхьанатоьхна фронт ян.

Чан Кайшин Правительствон Веймарски республика хенахь дуьйна кхочура тӀеман гӀо Германера. Ӏедале Гитлера веъча гӀо алсамдаьккхира коммунисташца тӀом байтархьама. Цийхь лицензии йолу немцойн герз деш заводаш йира, германийн хьехамчаша Ӏамабора белхалой, Ций чукхоьхьура шлемаш, Gewehr 88 а, 98 олу винтовкаш, Mauser пистолеташ. Цийн кхочура кӀеззига Henschel, Junkers, Heinkel, Messerschmitt кеманаш, Rheinmetall а, Krupp гаубицаш, танкандуьхьал а, ломан а яккхийн тоьпаш, масала, Pak 35/36, латтайора кхин а PzKpfw I олу яй танканаш.

И политика яра тӀехьа «веана къуйтоба» дӀа а яьккхина Ӏедале веанчу Дэн Сяопина сийсаза йина. ЦК ЦКП 11 кхайкхаран III Пленумехь (1978 шеран декабрь бутт) ши система ийна йолу социалистийн базаран экономикан некъ дӀакхайкхийра. И системаш яра: планаца дӀасаекъаран а, базаран а (кхечу пачхьалкхийн инвестицеш декъаялош, предприятешна алсама бахаман паргӀато луш, юьртахь доьзалан подряда юкъабалор, экономикехь пачхьалкхан секторан дакъа лагӀдеш, паргӀата экономикан зонаш дӀайоьллуш, къоьлла дӀайоккхуш, Ӏилма а, техника ойъуш.

Дэн Сяопин волуш пачхьалкхан арахьара политика, Маон хене хьаьжчи, пассивни яра. 1980-гӀа шераш чекхдовлуш 1990-гӀа шераш долалуш Цийн аьтту белира бахархойн юург латтаяран проблема дӀаяккха, ВЧП а, промышленни гӀирсашбаран а лакхара темпаш айъа, халкъан дахаран барам айъа.

Хийцамаш аьттонца дӀабаьхьира иза хийцинчу Цзян Цзэмина (1993 ш. дуьйна), Ху Цзиньтаос (2002 ш. дуйна), Си Цзиньпина (2012 ш. дуьйна).

Цийн Халкъан Республика — унитарни республика а, халкъан демократин диктатуран социалистийн пачхьалкх а ю. Пачхьалкхан коьрта закон ду 1982 шарахь тӀеэцна конституци. Пачхьалкхан Ӏедалан лакхара меже — цхьана палатех лаьтташ болу, меттигашкарачу халкъан векалийн гуламаш 5 шаран хоржуш болу, 2979 депутат юкъахь волу, Шайолуцийн Халкъан Векалийн Гулам (ШХВГ) бу. ШХВГ сесси кхойкху хӀора шарахь. Сессешна юкъахь цуьнан бакъо дӀакхоьхьу Халкъан Векалийн Гуламан Шайолуцийн Гуттарен Комитето.

Харжамашна юкъабуьту Цийн Коммунистийн парти депутаташ а, Цийн Халкъан политикан консультативни совет (ЦХПКС) юкъайогӀу кхин а барх демократийн ю олушйолу парти а. Шайн законкхолларан Ӏедалан меженаш болхбеш ю лерринайолу административан кӀошташ Гонконг а, Макао а.
 
ШХВГ массо а депутат ву коммунистийн а, демократийн а блокан векал.

Пачхьалкхан корта — ЦХР председатель волу (Си Цзиньпин ву ()). Иза ву пачхьалкхан куьйгалхойн пхоьалгӀа голан векал.

Ӏедал оцу голан дӀадалар доладелла 2002 шарахь, Ху Цзиньтао ЦКП ЦК генеральни секретаран даржера Цзян Цзэминас хийцинчу хенахь. 2003 шеран мартехь Ху Цзиньтао хаьржира ЦХР Председатель, ткъа 2004 шеран сентябрехь — ЦКП ЦК Центральни ТӀеман Советан Председатель (ЦТӀС). Хьалха и даржаш карахь дара Цзян Цзэмина. 2005 шеран 8 мартехь цийн парламентан сессехь (Шайолуцийн Халкъан Векалийн Гулам) тӀеийцира ЦХР Центральни ТӀеман Советан Председатель даржера Цзян Цзэминан дӀавалийтаран дехар. ТӀехьуо и дарж дӀалецира Ху Цзиньтаос а, цуьнца чекхъелира пачхьалкхан лакхарчу куьйгаллехь Ӏедал хийцаран процесс.

ЦХР Центральни ТӀеман Совет кхоьллинера 1982 шарахь. Цуьнан хьалхара председатель хилира Дэн Сяопин, 1990 шарахь оцу даржехь иза хийцира Цзян Цзэмина. ЦК ЦКП ЦТӀС а, ЦХР ЦТӀС а председателийн даржаш хӀинцалерачу Цийн политикан системехь, цхьана стагехь ду.

ТӀеман совето а, цуьнан куьйгалхочо а цийн политикан системехь коьрта васт ловзайо. Иштта, 1989 шарахь оцу хенахь партийн а, пачхьалкхан а лакхара даржашкара дӀаваьллачу цу даржехь волу Дэн Сяопина, омар дира майданара гӀаттам охьатаӀабе аьлла Тяньаньмэнь ().

Пачхьалкхан кхочушдаран Ӏедалан Лакхара меже ю Пачхьалкхан Совет (Центральни халкъан правительство), цу юкъабогӀу премьер, цуьнан гӀовсаш, Пачхьалкхан Советан декъашхой, министарш, комитетийн председателаш, генеральни ревизор, жоьпаллийн секретарь.

Лакхара суьдан инстанци ю Лакхара Халкъан Суд. Хьалхара инстанци суьдаш кассационни суьдаш — халкъан суьдаш. Прокурорийн терго йо Лакхара Халкъан Прокуратуро а, халкъан прокуратурийн меттигерчу меженаш а.

Пачхьалкхан Ӏедалан меттигера меже ю халкъан векалийн гулам, меттигера даиман болх беш йолу меженаш — гуттарен комитеташ (волосташкахь яц), меттигера кхочушдаран-омардаран меженаш ю меттигера халкъан правительство.

Ций ю Малхбален Азехь. Малхбале агӀора Тийна океанан хӀордийн хиш ду. Къилбаседа-малхбалехь доза ду КХДР а, Российца а, къилбехьа — Монголийца, къилбаседа-малхбузехьа — Российца а, Кхазакхстанца а, малхбузехь — Кхиргизица, Таджикистанца, Авх1анца, къилба-малхбузехь — Пакистанца, ХӀиндица, Непалца, Бутанца, къилбехьа — Бирмаца, Лаосца, Вьетнамца. Цийн латтан майда ю 9,6 млн км². Ций уггара а йоккха пачхьалкх ю Азехь, ткъа дуьненахь кхоалгӀа ю, шела а йоккха Росси а, Канада а бен йоцуш. Цийн цхьаъйолу сахьтан аса — UTC+8.

Цийн берданйист йогӀу къилбаседанехьара Къилбаседа Корейн дозанера къилбехьа Вьетнаме кхаччалц, йохалла 14 500 км ю. Цийн бердашца Малхбален-Цийн хӀорд, Корейн залив, Можа хӀорд, Къилбан-Цийн хӀорд бу. Тайвань гӀайре къастийна материках Тайванан шинахинъюкъо.

Цийн топографи чӀогӀа бес-бесара ю, цуьнан латташ тӀехь ду лекха лаьмнаш, тӀамлаьмнаш, таьӀна меттигаш, гӀум-аренаш, шуьйра акъареш. Дукха хьолахь билгалйоккху кхоъ яккхийчех орографин регион:

Йоккха Цийн акъари а, Хуанхэ хин тогӀе а, Янцзын хикхочийла а, вовшехкхета хӀордан бердйистехь, иза яьржина къилбаседера Пекин тӀиера къилбехьа Шанхай тӀекхаччалц. Жовхарийн хин майда (цуьнан коьрта Сицзян генца цхьана) ю Цийн къилбехь, иза Янцзы хин майданах къастийна Наньлин лаьмнаш а, Уишань (Цийра Дуьненан тӀехьен ткптара тӀеяздина) дукъо а.

Малхбузера малхбалехьа цийн рельефо кхоъ тӀиэгӀа йо. Хьалхарниг царех — Тибетан лаьмнаш, цигахь алсама ю локхаллаш хӀордан барамалла 4000 метарал лекха. ШолгӀа тӀиэгӀа йо Сычуани лаьмнаш а, Юккъера Цийн лаьмнаш а, цуьнан локхалла 1500 — 3000 м ю. Кхузахь ораматаш цӀеххьана хийцало, юьстича дукха йоккха а йоцучу меттигехь Ӏаламан зонаш хийцало лекхалаьмнийн шийла яьсса аренаш тӀиера субтропикийн хьаннаш тӀекхаччалц. ТӀеххьара тӀиэгӀа ялталушйолу акъареш ю, уьш 1500 м хӀордан барамал лахахь ю.

Цийн климат чӀогӀа бес-бесара ю — къилба-малхбалера субтропикийн тӀиера къилбаседа-малхбузера цӀеххьана-континентальни (аридни) кхаччалц. Къилбера бердаш тӀехь хенан-хӀоттам билгалбоккху муссонашца, уьш хуьлу тайп-тайпана лаьттан а, океанан а дӀахударан аматаш бахьанехь. Шерачохь лела хӀаваиэхь а, мехашца а аьхкен заманчохь хуьлу дукха тӀуналла, ткъа Ӏай дикка декӀа хуьлу. Муссонаш тӀеяро а, юхъяларо а доккхаха долчу тӀегӀанехь билгалдоккху барам а, пачхьалкхехь йочанаш дӀасаекъар а. Шораллица а, йохаллица а, локхаллица а йолу Цийр яккхий башхаллаш кхолладо тайп-тайпана температуран а, метеорологин а низам. Иза ду дукхахдолу пачхьалкхан дакъа ду юккъерабараман климатан областашкахь хиларе ца хьаьжина.

Пачхьалкхан 2/3 декъал сов ломан даккъаш, лаьмнаш, тӀамлаьмнаш, гӀум-аренаш, ахгӀум-аренаш ю. 90 % гергга бахархой 10 % пачхьалкхан майдан тӀехь — хӀордйистера кӀошташкахь, даккхий хиш йисташкахула (Янцзы, Хуанхэ (Можа хи), Перл) беха. И меттигаш ю гӀочу экологин хьолехь, бахьана — дуккха а заманахь лелош ду латтанаш юьртабахаман хьашташна а, промышленни хьашташна (жамӀ ду Ӏалам бехдар).

Цийн къилбаседехь йолу провинци Хэйлунцзян ю юккъерабараман климатан областехь, Владивостокан а, Хабаровскан а климатах тера ю иза, ткъа къилбехьара Хайнань гӀайре тропикехь ду. Температурийн башхаллаш оцу регионашна юкъахь Ӏаьнан заманахь яккхий ю, амма аьхка башхаллаш кӀазгло. Хэйлунцзянан къилбаседехь Ӏай температура охьайолу −38 °C, ткъа январан юккъера температураш −16 °C гергга ю. Июлера юккъера температура оцу областехь ю 20 °C. Гуандун провинцин къилбехьа юккъера температура лесташ хуьлу январехь 10 °C июлехь 28 ° кхаччалц.

Йочаллин барам хийцало йоккхачу тӀегӀанехь температурел а чӀогӀа. Циньлин лаьмнийн къилбен басешкахь дукха догӀнаш оьху, максимум хуьлу аьхкенан муссонаш йолуш. Лаьмнашна къилбаседехьа а, малхбузехьа а таьӀчи догӀнаш лагӀло. Пачхьалкхан къилбаседа-малхбуза кӀошташ уггаре екъа ю, цигахь йолчу (Такла-Макан, Гоби, Ордос) яьсса аренашкахь йочанаш яц ала мегарду.

Цийн къилбера а, малхбалера а областаш дукха хьолахь (шарахь 5 гергга) балахьоьгуш ю гӀишлош йохочу тайфунашца, кхин а хихьадаршца, муссонашца, цунамешца, йокъаллица. Цийн къилбаседа кӀошташкахь хӀора бӀаьста хуьлу можа ченан мехаш, уьш кхоллало къилбаседа яьсса аренашкахь, мехаш схьаяхьа Корей а, Японан а агӀора.

Цийхь дукха тайп-тайпана ягоран а, буьйда минералин а ресурсаш ю. Доккха маьӀна долуш ду лаьттахь дохку маьхкдаьтт, кӀора, эчиган тӀулгаш, механ деза эчигаш.

Цийхь лаьттах дохкуш ду дуккха а пайдехь рицкъаш. Цийра коьрта энерги йоккха гӀирс кӀора бу, цуьнан лаьттах болу барамца Ций дукха пачхьалкхашал тӀехьа ца юьсу, ткъа иза баккхарехь дуьненахь хьалхара меттиг бу — 2013 шарахь . Гулахь лаьттахь рицкъ доллу меттиг, дукхахъерг Къилбаседа Ций ю. Яккхий ресурсаш ю иштта Къилбаседа-Малхбуза Цийхь. Цаьрца къие ю кхин кӀошташ, алссама къилбехьара. Доккхах долу дакъа тӀулгийн к1ора бу. КӀора боллу меттигаш дукхахаерш Къилбаседехьара а, Къилбаседа-Малхбалехьара а Цийхь ю. Уггара а дукха кӀора болла меттиг ю Шаньси провинци (30 % ресурсех) — Датунски а, Янцюаньски а кӀорин шахташ. Ций кхин а кӀора эцарехь хьалхара меттигехь ю дуьненчохь — 2013 шарахь ЦХР чубеъна .

Кхин коьрта энергоресурсаш яхаран гӀирс маьхкдаьтта ду. Цийхь лаьттах доллу маьхкдаьттан барамца дикахчу меттигехь ю Юккъера, Малхбалера, Къилба-Малхбалера Азин пачхьалкхашлахь. Маьхкдаьтта доллу меттигаш гучаевлла тайп-тайпана кӀошташкахь, амма алссама ю уьш Къилбаседа Цийхь (Сунгари-Нонни акъари), хӀордайисташкахула, Къилбаседа Цийн шельф тӀехь, кхин а цхьайолу юккъерачу кӀошташкахь — Джунгарски охьатаь1начехь, Сычуани.

Ций ю дуьненахь яккхийчарех деши доккху пачхьалкх 2007 шарахь дуьйна. 2013 шарахь Цийхь доккхучу дешийн барам 6,23 % совбаьлла 2012 шерца дуьстича, иза хуьлу 428 тонн. Цийра компанеш жигара керла рудникаш дӀайоьллуш ю шайн пачхьалкхехь а, дозанал арахьа а.

Пачхьалкхехь чӀогӀа дукха лаьттахйохку сланцаш, царех яккхало сланцийн газ. 2015 шарахь Цийхь 6,5 млрд кубометр сланцийн газ яккха барам тӀелаьцнера. Шаболу Ӏаламан газ яккхаран барам пачхьалкхехь айъалур ду 6 % хӀинцалерчуьнца дуьстича. 2020 шаран барам хоттийна 60-100 млрд кубометр сланцан газ яккха хӀора шарахь.

Цийхь дукха хиш ду, уьш цхьана тоьхчи дохал 220 000 км хирдара. 5000 сов царех охьа хьо шайн хиш, хӀорамма а 100 км² сов майдана тӀиера. Цийн хиш кхуллу чоьхьара а, арахьара а системаш. Арахьара хиш — Янцзы, Хуанхэ, Хэйлунцзян (Амур), Чжуцзян, Ланьцанцзян (Меконг), Нуцзян, Ялуцангпо, церан ю араволийла Тийна, ХӀиндин, Къилбаседа Шабина океанаш чу, цара хи схьаоьцу майда пачхьалкхан 64 % гергга ю. Чоьхьара хишшан, барам кӀезга бу, алссама вовшен генахь а ду, дукхах долу меттигашка лекъна а ду. Уьш кхета Ӏаьмнаш чу чоьхьарчу кӀошташкахь, я дов гӀум-аренашкахь а, дуьра ишалаш чохь; церан хи гулдо майда пачхьалкхан 36 % гергга ю.

Цийхь дукха Ӏаьмнаш ду, цара дӀалоцу майда 80 000 км² гергга ю. Эзарнаш шаьш кхоьллина Ӏаьмнаш а ду — хилатторийлаш. Цийхь Ӏаьмнаш а декъа мегар ду арахьара а, чоьхьара а аьлла. Арахьарниш аквадааршца дехаш долу теза Ӏаьмнаш ду, масала Поянху, Дунтинху, Тайху. Чоьхьарниш ду дуьра Ӏаьмнаш, угар а боккханиг царех Цинхай Ӏам бу. Чоьхьара кӀоштийн Ӏаьмнаш юкъахь дукха ду лекънарш, масала Лоб-Нор а, Цзюйянь а.

Цийхь кхуьу 500 сов тайпана буто эрз, царах лаьтта шайолу хьаннех а 3 % хьаннаш. Буто эрзийн хьаннаш ю 18 провинцехь — уьш дукхахайолу акхарой еха меттиг хилла ца Ӏа, уьш механ беза гӀирс схьаболу меттиг а ю. Церан дечиг хилла чамхалгаш шуьйра лелайо промышленностехь.

Цийн Халкъан Республико административан терго латтайо 22 провинцехь (); цул сов ЦХР правительство Тайвань шайн 23-гӀа провинции лору. Уьш йоцуш, ЦХР юкъайогӀу кхин а, Цийра кегийра къаьмнаш деха 5 автономни кӀошт (); 4 центран куьйга кӀелхьарчу гӀаланийн дарж долу муниципалан кхолламаш (), 2 билгалъяьккхина административан кӀошт ().

ЦХР конституци тӀехь де-юре билгалъяьккхина кхотегӀайолу административан екъаялар: провинци (автономин кӀошт, центран куьйга кӀелара гӀала), уездаш, волосташ. Амма де-факто материк тӀиера Цийхь меттигерчу Ӏедалан пхиъ тегӀа ю:

Пекин гӀала ю Къилбаседа-Цийн аркъарин къилбаседа-малхбуза агӀора. Малхбузехь а, къилбаседехь а лаьмнийн зӀе ю, царех тӀехь-тӀехьа акъарий хуьлу, цу тӀиера къилба-малхбузехь охьане ю Можа хӀордехьа (Бохайн айма). Пекинехь юккъерабараман-континентан климат ю, дика къаьсташ шеран заманаш а ю.

Тяньцзинь Къилбаседа Цийхь ю, Бохайн заливаца йохалла лаьтта, Хуанхэ а, Янцзы хишца зӀе йолчу Доккха цийн татолан къилбаседа чеккхенгахь а ю. Къилбаседехь а, къилбехь а, малхбузехь а доза ду Хэбэй провинцица, Пекинца — къилбаседа-малхбузехь. Тяньцзинан малхбалехьа Бохайн заливан хиш ду. 96 км генахь йолу Пекинца Тяньцзинь вовшехтесна дукха масса болу цӀерпоштнекъаца.

Янцзы хинан чеккхенан хьалхарчу декъа тӀехь, 31 град. 14 мин. къ.-с. ш., 121 град. 29 мин. м.-бал. й. лаьтташ ю. Малхбалехь Малхбален-Цийн хӀордан хиш ду, къилбехьа — Ханчжоувань заливан хиш ду, малхбузехь Цзянсу а, Чжэцзян а провинцешца доза ду, ткъа къилбаседехьа Янцзы хинан чеккхе ю. Шанхай лаьтта пачхьалкхан хӀордийн бердашца нисса юккъахь. Цуьнан аьтту болуш транспорт ю, шуьйрра чоьхьара майда ю, шен латтар стратегин меттигехь ю, яккхийчарех хинан а, хӀордан а порташ ю цигахь.

Цийн юккъехь йолу Центран куьйга кӀелара гӀала ю, оцу кепара Цийн йеа субъектех, майданца уггара а йоккхаха ерг ю иза. Бахархой 7,5 млн стаг (32,75 млн стаг Чунцин административан округехь (терахьаш 2009 ш.). Дукхаха долу дакъа беха гӀалел арахьа. ЧВБ (ВВП) 2004 шеран терахьашца 266,5 млрд юань я 8540 юань цхьана синна (24-гӀа а, 20-гӀа а меттигаш бу пачхьалкхехь).

ЦХР правительство Тайбэй Цийн юкъахь йолу автономин провинци Тайвань столица лору. Дукхаха йолчу пачхьалкхаш Тайбэй йозаш йоцачу пачхьалкхан Цийн Республикан столица лору.

Бахархой — 2 625 756 (2006).

Гонконг я Сянга́н — Цийн Халкъан Республикан башха административан кӀошт ю, Азехь а, дуьненахь а яккхийчарех цхьаъ финансийн центр ю. Бахархой 7 млн стаг.

Макао я Аомы́нь — Цийн Халкъан Республикан юкъара автономни латта ду. Хьалха Португалин колони хилла.
Бахархой — 541 200 стаг (2009). Ӏедалан мотт: португалхойн а, цийн а.

Цийн административан кхоллам:

ДВФ терахьашца 2014 шеран 1 эхашарахь ЦХР чоьхьара валови бахам ЭКП лерича хьалхара жамӀашца лерича Америкин Цхьаьнатоьхна Штател хьалхаяьлла, цул сов дакъа а, барам а шо чекхдолуш 16,48 % а, 17,632 трлн доллар Цийн хилира, 16,28 % а, 17, 416 трлн доллар АЦШ-н доьхьала.

Конституцига ладоьгӀчи ЦХР социалистийн пачхьалкх ю, амма пачхьалкхан предприятеш бешболу ЧВБ тӀехь-тӀехьа лахлуш бу: 1998 шарахь 55 %, 2008 шарахь 41 %, 2011 шарахь 30 % в кхаччалц. 2004 шарахь Конституцехь бинчу хийцамашца, долахь болу бахам «хьебеш бац». ХӀинцалерачу экономикан хоттамах ЦХР официально олу «Цийн специфика йолу социализм яр». Цийн экономикин кепийн маххадор, цхьаболчу экономистийн чӀогӀа бес-бесара бу. 40-сахьтан белхан кӀира юкъадаьккхина 1995 шарахь пачхьалкхан декъехь, ткъа шеран отпуск (5-15 де стаже хьаьжжина) юкъаяьккхина 2007 шарахь. И белхан гарантеш 2010-гӀа шерашшана лелаш яц ахархошна а, долахь йолчу предприятешна а.

Официальни терхьашца, 2003 ш. Цийн ЧВБ айабелла 10 %, амма, эксперташ бахарехь, ЧВБ тӀекхета там бара 10-12 %. Арахьара йохк-эцаран барам 2005 шарахь кхечира 23 %.

Цийхь базаран экономика кхоллар дӀахьуш ду Коммунистийн партин куьйгаллица пхеа шеран планийн бух тӀех. Экономико ца йойу шен мехалла. Лакхара дакъа кхечу пачхьалкхийн инвестицеш йоллушехь, 80 % гергга оцу инвестицеш ЦХР экономике чуеанчу инвесторех дозанал арахьа бехаш болу этнически цийш (хуацяо) бу. Бес-бесара маххадорехь Ций АЦШ-н тӀехьакхиа еза 2015—2021 шарашкахь кхин тӀе АЦШ-лла а кхузза совъяла еза 2040 шарахь. Были и скептики, полагающие, что этого не случится.

XXI бӀаьшераш дуьйлалуш Ций хилла дуьненан хьалхара индустриальни пачхьалкх промышленни рицкъ дарехь а, космосан а, ядерни а гӀуллакхехь.

Ций дуьненахь хьалха ю дукхаха йолу позицешкахь: пайден лаьттах йохкурш яхарехь (кӀора, аьчган, марганцан, дашан-цинкан, сурьман, вольфраман тӀулгаш, кхин а дечиг), кхин а гӀеххьа масштабашкахь доккху маьхкдаьтта, газ, кӀезгалаьттахдохку металлаш, уран. Ций дуьненахь дукхаха долу промышленни рицкъ дечарех яккхийчарех пачхьалкх ю. ЦХР ю дуьненахь яккхийчарех автоярхо, хӀора шарахь арахоьцу автомобилаш АЦШ а, Японо а вовшехтоьхначул алсама.

Цийхь цемент яр коьртаниг шайн гӀишлошъяре йоьдуш ю, АЦШ-ал 80 сов а йо. Цийх АЦШ-н метта дуьненан хьалхелелориг хилла йинчу а, еш йолчу а тӀехлекхачу гӀилошъярех. 2013 шарахь Чаншехь йина ялар ларъеш ю карайирзинчу чехкачу технологица ешйолу керла уггара а дуьненахь лекха (838 метр) 220 тӀекӀалйина тӀехлекха гӀишло «Стиглара ГӀала» (Sky City).

Цийн ТӀПК до массо а кепара герз, ядерни а, термоядерни а, атоман хинан бухахулалела тӀехь баллистически ракеташ йолу кеманаш а, континенташ юкъара баллистически ракеташ а. Цийс дина чекхдаьккхира далаза Украинера эцна авиалелориг, цигара доладелла кхин а масех авиалелориг дар.

Цийс пачхьалкхан базови дуарган тоамхилийтараг некъ дӀахьо шен рогӀехь, цуо и барам латтабо 90 % сов. ТӀаккха дуарган кхерамазаллин хало, Дуьненан бахархойн пхоьалгӀа дакъа 9 % дуьненан охачу латташ тӀехь кхобуш долу, аьттонца дӀайолу.

Ций экономика тояларан бахьанех цхьаъ ду паргӀата экономикан зонаш хилар. ХӀинца ЦХР ю 4 леррина йолу экономикан зона (кӀошт) — Шэньчжэнь, Чжухай, Шаньтоу, Сямэнь, паргӀата (пошлина йоцу) йохк-эцаран 14 зона, лакхара а, керла а технологийн 53 зона (оцу декъахь йоккха а, керлазаманан шайн долахьйолу «силиконан тогӀи»), кхечу пачхьалкхашкахь дешначу говзанчашна йина 70 сов Ӏилманан-техникан зона, экспорте дерзийнадолу рицкъ деш йолу 38 зона.

Масалин дало мегарду Шэньчжэнь регионан терахьаш, царна доьххьала 1980 шеран августехь официальни паргӀата экономикан зонан статус елла. Башха экономикан регион (БЭР) Шэньчжэнь — уггара чехка толушйолу зона ю: 1979—2008 шерашкахь хӀора шеран ЧВБ юккъара айам хилира 31,2 %. ГӀала Цийхь хьалха ю арахьара йохк-эцаран барамашца.

Цийн Йеаннах кхоъ Лерринайолу Экономикан Зона (ЛЭЗ) — Шэньчжэнь, Чжухай, Шаньтоу — Гуандун провинцехь ю. Цхьана декъана иза бахьанехь, Гуандун провинцийс хьалхе латтайо материкан Цийхь электронан гӀирсашбарехь, кӀадийдарехь, юурган рицкъ дарехь, фармацийн рицкъ дарехь хӀусаман техника ярехь.

Провинцехь ю машенаш вовшехтосу заводаш Nissan, Honda, Toyota; маьхкдаьттан а, маьхкдаьттахимин а отраслашкахь хьалхе лелош ю цийн корпораци Sinopec; электроника йечарех билгалъяккха мегар ю цийн корпорацеш BBK Electronics, TCL; регионехь кхин а ю Guangzhou Pharmaceutical (GP) — Цийн баккхийчарех цхьаъ аптекийн маша.

Валютан эцаран говзаллица леринаболу ЧВБ, Ций хӀинца дуьненахь шолгӀа ю АЦШ тӀехьа. ЦӀеххьана тӀекхетна валютан резерваш.

Пачхьалкхан малхбалера хӀордйистера провинцеш дукхаха долчу декъана индустриальни ю, ткъа дукхахайолчу чоьхьарчу ЦХР регионашкара бахархой царал а къен Ӏаш бу. Уггара а къенчарех пачхьалкхан цхьа регион ю Тибет.

Пачхьалкхан экономикан айаман лакхара гайтамаш бу энергигӀирсаш байар. Иштта, масала, Цийхь тӀеххьара 40 шарахь 1960-гӀа шерашкахь дуьйна маьхкдаьтта дайар алсамдаьлла ткъе пхоьазза сов. ЦХР Пачхьалкхан статистикан урхаллин терахьашца 2005 шарахь 300 млн тонне кхаьчна. IEA терахьашца 2013 шарахь Цийс дайара дийнах 13,62 млн баррель. 2013 шарахь ЦХР шайн маьхкдаьтта даккхар ю 208 млн тонн. Кхин а 269 млн тонн маьхкдаьтта Цийс чудахьара 2013 шарахь. Цийхь маьхкдаьтта даккхар айа ресурсан база яц, цуо тӀехь-тӀехьа алсамйоккху иза импортах йазар. Цуьндела хила мега 2000—2010 шерашкахь энергетико маьхкдаьтта дайар 20,2 % тӀиера 17,6 % кхаччалц охьадалар. Хуьлуш болу экономикан айам гушболчу Цийн говзанчийн прогнозашца, 2020 шарахь импортан маьхкдаьттан эшам кхочурбу 450 млн тонне. 2025 шарахь ЦХР маьхкдаьтта дайаран шеран барам хир бу 710 млн тонн.

Цийн маьхкдаьттан компанеш, Sinopec санначара, аьтту лоьху ЦХР арахьара газ а, маьхкдаьтта а доллу меттигашна тӀекховда, масала Россехь, Кхазакхстанехь, Африкан пачхьалкхашкахь, Латинийн Америкехь.

Ций хьалхара меттигехь ю электроэнергии йоккхуш а, йойуш а. 2012 шарахь ЦХР яьккхира 4985 млрд кВт⋅с электроэнерги, иза дуьненахь йоккхучуш 22 % ю. Дуьненахь яккхийчарех ГЭС-аш ю, иштта йоккха программа а ю АЭС-аш ян. 2000—2010 шерашкахь гидро а, атоман а, механ а энергетика лелор айаделла 2,2 % тӀиера 3,7 % кхаччалц.

Иштта доллушехь цхьайолу Къилбаседа а, Къилба а Цийн кӀошташ балахьоьгуш ю электроэнергии ца тоьуш.

Цийн валюта ду дуьненахь а коьртачарех. Церан ю дуьненан ах валютан резерв.

Цийн банкан система лаьтта Центральни банках а, «политикан» (аьлчи а коммерцин йоцу) банкех а, пачхьалкхан коммерцийн банкех а, акционерийн банкех а, гӀалийн коммерцийн банкех а, банк юкъара йоцучу финансийн кхолламех (гӀалийн а, яртийн а кредитийн кооперативаш) а, инвестицийн траст-компанех а.

Цийн ахча — Юань ().

Цийн маттахь «юань» муьлхха а валютах олу, масала, АЦШ-н доллар — «мэй юань». Амма дуьненаюкъара контекстехь оцу дашуо билгалдоккху ЦХР-н юань — я, кӀезгачу хьолехь, цийнмоттбуйцучу пачхьалкхийн (регионийн) валютех — тайванан доллар, гонконган доллар, Макаон патака.

ЦХР-н юань — Цийн ахчан жэньминьби (民币, пиньинь: Rénmínbì (RMB)  я мадарра гочдича «халкъан ахча») системан базан цхьа дакъа ду. Валютан дуьненанъюкъара билгалдаккхар ISO 4217 — CNY.

Цхьа юань декъало 10 цзяон, ткъа иза шен декъан декъало 10 фэнан (фэнь лелаш дац ала мегар долуш ду). Масала, 3,14 юань олуш хилча 3 юань 1 цзяо 4 фэнь олу.

Хабарехь мах билгалбоккхуш «юань» дешан меттана леладо «куай» дош, ткъа «цзяо» меттана — «мао».

Юань лела кехат ахчана кепара а, эчиган ахчана кепара а. Цул сов, лелош ду керла а, шира а кепара купюраш.

Цийн эксперташна моттарехь, валюта тускарах тасаро дуьненан экономикан конъюктуран сема хулийтур ду иза, амма цуьнца цхьана, пачхьалкхан финансийн система латтаран кхераме хир дац иза.

Ций план йолуш ю юанах резерван валюта дан.

Цул сов, таможнин статистике хьаьжчи, Ций дуккха а шерашкахь кӀадинаш, бедарш, мачаш, сахьташ, велосипедаш, бедарш тоьгу машенаш, кхин а болх алсам бан беза рицкъаш экспорт дарехь хьалха ю.

Цийх хилла йаккхийчарех цхьаъ ловзархо Европин а, Российн а базаршкахь.

Автонекъийн дохаллийн барам (юрташкара а цхьаьна) 4,1 млн км хуьлу. Керла шорттаасанийн автострадийн дохала 2013 шо чекхдолуш кхечира 104,5 эзар км (2013 шарахь дехкира 8,26 эзар км автострадаш). Шадолу юкъаралелош долчу автонекъийн дохалла 2009 шарахь 3860 эзар км дара (1990 шарахь 1028 эзар км бен дацара). ЦХР некъаш дахкаран гӀар еара 2000—2005 шерашна, оцу хенахь юкъаралелош долчу автонекъийн дохалла айаделира 1402 эзар км тӀиера 3345 эзар км, тӀехьа некъаш дахкаран масалла лагӀъелира.

ЦӀерпоштнекъийн машийн China Railways бохаллийн барам 2013 шо чекхдолуш кхечира 103,1 эзар км (2010 шарахь тӀекхийтира 4 эзар км некъаш). 1990 шарахь ЦХР дара 57,9 эзар км цӀерпоштнекъаш.

Цийн лекха лаьмнашкара цӀерпоштнекъаш — чехкачарна а, тӀехчехкачарна а юкъа догӀу: модернизаци йина цӀерпоштнекъийн асанаш а, леррина тӀехчехка цӀерпошташ лелийта ехкина керла асанаш а, ткъа иштта дуьненахь дуьххьалара магнитан гӀайбана тӀехула лела коммерцийн асанаш.

Технологин планехь тӀехчехка цӀерпошнекъаш дахкар хуьлу кхечу пачхьалкхера шайн цӀе айиначу Бомбардье, Алстом, Кавасаки фирманаш технологеш дӀаяларан барт бар бахьанехь. Кхечу пачхьалкхийн технологеш схьаоьцуш Ций церан бух тӀех шайн технологех ян гӀерта. Цуьнан масала ду CRH-380A сери йолу, 380 км/с сов чехкалла йолу цӀерпошташ дар, царна тӀехь Цийн тӀехчехка некъийн рекорд хоттийна, 500 км/с гергга. Уьш 2010 ш. дуьйна лелош ду. Иштта хаам бу, керла цӀерпошт Пекин — Шанхай йийр ю Цийн компанис Шагун Рейл Виклз, 2012 ш. кхачале арахоьцур ю.

Хин транспорт юкъайогӀу хӀурдан арахьара йохк-эцаран а, чоьхьара мохь дӀасакхехьаран а, даккхийчу чоьхьарчу хиш чухула мохь кхехьаран а транспорт. Хин транспорт гулйина къилба-малхбален хӀурдйистехь а, къилбан кӀошташкахь а. Цуьнан дакъа мохьлелорехь айаделла 1980 шарахь хиллачу 42 процентера 2001 шарахь 53,2 проценте кхаччалц. Цийн чоьхьара хишшан дохалла 110 эзар км сов ю, ткъа кеманаш лела фарватерий йохалла — 7,8 эзар км ю. 2008 шо чекхдолуш хиллачу хьолехь ЦХР хӀурдан йохк-эцаран флотехь дара 20925 кема, шайолу тоннаж 44 млн тонн а йолуш, ткъа чоьхьара хин транспорт — 230 эзар гергга кема шайолу тоннаж 50 млн тонн сов йолуш. 1994 шарахь кхечу пачхьалкхашкара инвестораш битира хӀурдан мохьлелоре, 1998 шарахь чоьхьарчу мохьлелоре. 2000 шарахь бакъо елира кеманашлеларехь йолу кхечу пачхьалкхий предприятеш кхолла.

ХӀаваан транспорт. XX бӀаьшо чекхдаллалц цийхойн кеманахь хахкавалар даржехь хиларан а, вехаш хиларан а билгало яра. ХӀинца гӀаланаш юкъара рейсаш тӀекхеташ ю. Иштта, Пекинера Шанхай хӀораденна 40 рейс сов хуьлу. Граждански аэропорташ кхолларан гӀар хилира 1990—1995 шерашкахь, оцу хенах церан барам айабелира 94 тӀиера 139 кхаччалц, цултӀехьа сецира, 2005 шарахь пачхьалкхехь 135 граждански аэропорт бен яцара, амма 2005—2009 шерашкахь церан барам айабелира 165 кхаччалц. Пассажирийн авиарейсийн терахь а лесташ дара шерашкахь: 1990 шо — 138,27 млн, 1995 шо — 59,68 млн, 2000 шо — 185,76 млн, 2005 шо — 192,51 млн, 2009 шо — 230,52 млн.

Цийхь телефонаш яхкаран барам 1991 шарахь 1,29 % бен яцара, ткъа 2002 шарахь иза кхечира 30 %. 2013 шеран январь чекхболуш серийн зӀен абонентийн барам кхечира 280 млн, иза дуьненахь уггара а дукхаха бу.

Мобильни зӀе. Мобильни телефонан зӀен абонентийн терахь, 1990 шарахь 18 эзар бен хилла доцу, 2013 шеран январь чекхболуш айаделира 1,12 млрд каччалц, дуьненахь уггара а дукха хилира иза.

Юьртан бахаман коьрта кепаш

XX бӀаьшеран 90-гӀа шерашкахь дуьйна Ций дуьненахь хьалхарчу меттигехь ю ялта кхиорехь (2010 шарахь кхиийна 546 млн тонн ялта), жижиг даккхарехь, бамба баккхарехь, рапсан хӀу даккхарехь, стоьмаш кхиорехь, гӀан тонка даккхарехь, шолгӀа ю — чай кхиорехь а, тӀаргӀа баккхарехь, кхоалгӀа я йоьалгӀа коьш а, шекаран эрз а, джут акхиорехь. Амма юккъерчу синбарам лаьрчи и рицкъан барам дукха ца хуьлу.

Цийхь дукха тайпана лаьттан ресурсаш ю, амма лаьмнаш дукха ду, ткъа акъари кӀезга ю. 43 % пачхьалкхан лаьттан майданах акъари ю. 2010 шеран терахьашца Цийн дуьйш долу лаьттан майдано дӀалоцу 155,7 млн га. 1990—2000 шерашкахь Цийн юьртан бахам толуш яра шакепара — меттигаш яра интенсификацин (латта тодеш рицкъан барам айар) мур экстенсивни кхиоран (рицкъ айар латташ дер алсамдохуш) муьрца хуьйцуш. 1990—1995 шераш — интенсивни кхиоран хан ю: ЦХР латташ дуьй майда лахаяьлла 113,5 млн га тӀиера 110,5 га кхаччалц, ткъа лаьттах тоьхна латта тодаран хими айана 25,9 млн тонн тӀиера 35,4 млн тонне кхаччалц. Оцу муьрехь айаделира юьртан бахаман рицкъ, алссама бешийн майданаш 5,2 млн га тӀиера 8,1 млн га кхаччалц шоръяр баханехь. 1995—2000 шераш — интенсификаци лагӀъелла экстенсивни кепаш айаелла хан ю: оцу хенахь цӀеххьана айаелира ялтадеран майданаш 110,1 млн га тӀиера 156,3 млн га кхаччалц, цу тӀе тоьхна латта тодаран химин шеран барам айабелира кӀеззиг 35,4 млн тонн тӀмера 41,5 млн тонне кхаччалц. Иштта 1995—2000 шерашкахь цӀеххьана лагӀбелира юьртан бахамехь къахоьгурш — 916,8 млн стаган тӀиера 479,6 млн стаге кхаччалц.

Цийн дукха йоккха хӀурдйистан аса ю. Цуьнан гомха хи долу чӀерийн меттигаш дӀалоцу 1500 эзар км², иза дуьненан гомха хин майданийн доьалгӀа дакъа ду.

Ций хьалха заманахь дуьйна аграрни пачхьалкх ю, амма 1950-гӀа шерашкахь дуьйна иза тӀейоьлла шуьйра масштабийн индустриализаци ян. 80-гӀа шераш долалуш ЧВБ юьртан бахаман дакъа хилира 32 % гергга, амма цул тӀехьа кӀезг-кӀезга охьаделира, 2001 шарахь охьадуьйжира 15,2 %. Юьртара къинхьегамхойн барам 70,5 % 1978 шарахь хиллачул охьабелира 50 % кхаччалц, хӀинца уьш бу 365 млн стаг гергга.

Ахархой ялта кхиорехь жигаралла айархьама, 2004 шеран мартехь ЦХР Пачхьалкхан кхеташоно дӀакхайкхийна юьртан бахаман налог 5 шаран дӀаяккхарехь хилла барт.

ЦХР арахьара туризман юьхьиг йолало 1983 шарахь, оцу хенахь бахархошна пурба делира шайн четах Гонконгера гергара нах болчу баха. 1990 шарахь пурба делира Сингапуре, Малайзи, Таиланде шеш баха, ткъа 1997 шарахь тӀекхийтира Австрали а, Керла Зеланди а. 2002 шарахь цийшна пурба делира 22 пачхьалкхе баха, 2005 шарахь — 66 пачхьалкхе, 2013 шарахь — 114 пачхьалкхе. 2008 шарахь туристашна баха магийра АЦШ. Дукха хенахь дозанал арахьа бахар тобанашца бен дацара, амма 2003 шарахь магийра шеш-шайна тураш (Гонконге а, Макао а бен дацара). 2007 шарах магийтира туристийн тобанашца Тайване баха, деккъа 2012 шарахь гӀайре тӀех хилира 2,42 млн стаг ЦХР.

Малхбузера пачхьалкхаш луьйш хуьлу Цийн арахьара политикина КХДР гӀолецарна. Дуьненан политикехь шайн меттиг чӀагӀъяран арахьара политика лелайо ЦХР, кхин тӀе цхьан а агӀора меттиг ца лоцу.

ЦХР 1971 шарахь дуьйна Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолу декъашхо ю. Амма 1982 шарахь бен ца йолаелла ЦХР цунна финансаш яла, ткъа дуьххьарлера цийн тӀеман хьовсархой 1990 шарахь бен ца бахийтина цига. 2003 шеран мартехь дозанал арахьа эскарехь вара 111 цийра машархо, ткъа 2011 шеран сентябрехь ЦХР машаран контингент (2018 «сийна каска», царна юкъахь 1892 стаг тӀеман персонал) хьалхара меттигехь яра КЪЦКХ Кхерамазаллин кхеташонан даиман а йолчу декъашхошна юкъахь, 15-гӀа яра дуьненахь.

Оцу пачхьалкхашна юкъахь шина агӀора дипломатин юкъаметтиг хоттийначу хенахь дуьйна — 1979 шеран 1 январь — ткъе итт сов шо даьлла. Оцу заманахь американ-цийн юкъаметтиг гергара а, доьвне а яцара. Оцу юкъаметтиган аматийн бес-бесара цӀераш ю: «аьшпийн накъосталлин юкъаметтиг», «доттагӀ вац я мостагӀ вац», «цхьана меттахь бийшина тайп-тайпана гӀенаш гар».

Пекино, Вашингтоне а ца хьоьжуш, Иранца а, КХДР контрактийн бехкамаш кхочушбо герзлатторехь а, технологешца а, шалхо а йоцуш, ондда позици латтайо Тайванан баланехь. Пачхьалкхийн юкъаметтигехь цхьа проблема ю, Цийра АЦШе йолу эмиграцин масштабаш.

Американ-цийн юкъаметтигийн коьрта лазам бу Тайванан бала. Юьйцашъерг ЦХР суверенитет хилла ца Ӏа, дуьйцург азин-тийнаокеанан регионехь (АТР) цхьана машар а, дахар цхьанаэшшара хилар а ду. Ша лазам бу АЦШ а, Цийн а юкъахь лаьтта энергетикан кхерамазаллин хеттарийн комплекс.

XXI бӀаьшарахь дуьйна Вашингтонан а, Пекинан а коьрта къийсамаш лаьтта АТР. Иза доьзна, хьалхарчу рогӀехь, Барак Обамас шен «тийнаокеанан» стратеги йолаяр бахьанехь, цуьнан Ӏалашо ю Америка АТР чагӀъяла гӀертар. Вашингтоно мел дийриг а, и Ӏалашо кхочушъярхьама ду, Ций регионера арататтарна чӀоггӀа дуьхьало йо Пекино. Иштта, Вашингтон ловза гӀиртира Цийний Къилба-цийн хӀурдан кхечу пачхьалкхашний юкъара лаьттан къийсамашца. Амма башха пайда эца цкъачунна аьтту ца хилла. Тахана оцу регионехь хьал чагӀлуш ду, бахьана, масала, гуш ду Цийно а, АЦШ а дӀаболийначу герз совдаккхаран къийсамехь.

Иштта делахь а, XXI бӀаьшераш дуьйлалуш йолуш ю Экономикан хеттаршна йолу стратегин диалог, агӀонаш сих-сиха вовшех а кхета, коьрта лазамаш а буьйца.

Цийн бу дуьненахь баккхийчарех т1еман ницкъаш. Ядерни а, ракетан а пачхьалкх ю иза.

Партийн куьйгалхоша баланс латтайо экономикан кхиамашна а, тӀаман харжаш алсамъяхаран а темпашна юкъахь. «Тхо декъахь дац герз совдаккхаран къийсамехь, цхьанна а пачхьалкхана тӀеман кхерам а бац тхойгара», — билгалдаьккхира цийн коьрто Ху Цзиньтаос 2011 шарахь ша АЦШ вахча.

XXI бӀаьшарах Цийн тӀеман харж цхьанаэшшара айалуш ю: 2004 шарахь, масала, Цийн тӀемагӀуллакхан бюджет тӀукхетна 11,6 % 2003 ш. дуьстича. Говзанчаша хадийначу мехаца, 1992 ш. Цийс Россигара герз эцна $10 млрд гергга. 2004 ш. Ций кхечира 50 % гергга российн тӀеман экспорт ($2,8 млрд гергга).

Тахана Цийн тӀемалойн ойланаш тӀехь-тӀехьа дӀатаьӀаш ю башхалла доцу герз гулдар тӀиера тӀеман-хаамийн технологеш кечъяре.

Цийн Халкъан-парг1атонан эскарехь (ЦХПЭ) 2,5 млн стаг ву. ЦХПЭ барам охьабаккха дагахь бу хьалхарчу рогӀехь дӀахиттина лаьтташ доцучу дакъошкарий, дуккха а йолчу Ӏилманан-талламаш бечу институташкарий. 2005 шарахь эскарера дӀабевлла 200 эзар тӀемангӀуллакххой.

Хуттуш лаьттачу дуьненахь ЦХПЭ тӀеман-хӀурдан флотехь ду 60 сов эсминцаш а, фрегаташ а, 60 дизель-электрически а, 10 атоман хинбухахула лела кеманаш а, 1 авиалелориг а.

Эскаран реформа еш Ӏалашо хоттайо, дуккха а тӀехьайисина ЦХПЭ дуьненан хьалхарчу пачхьалкхийн тӀеман ницкъашна тӀехьакхиян. Американ эксперташна моттарехь, керладаьлла герз а, техника а эскаран латторехь ЦХР тӀехьайисина АЦШ-ал 15—20 шо.

Иза бахьанехь Цийс кхочушъеш ю эскаре керладаьлла, тӀехнийса герз латторан программа, коьрта терго ракетийн эскарашна а, иштта тӀеман-хӀурдан ницкъашна а, тӀеман-хӀаваан ницкъашна а.

Цийс кечдина хӀаллакдаран кеманийн доьалгӀа чкъор, оцу юкъахь стелс- хӀаллакдаран кеманаш, кхуллуш ду пхоьалгӀа чкъор а. 2011 шеран 11 январехь дуьххьала хиндолу пхоьалгӀа чкъоьран хӀаллакдаран кема J-20 хӀаваэ айаделла.

Цийс эцна Украинера а, Россера а авиалелориг, масех дизель-электрически хинбухахула лела кема, ткъа иштта шиъ эсминец «Таханлера» класс йолу, кхин а масех деш ду российн верфашкахь. Цхьанне жигара барамехь кхуллуш ду шайн авиалелориш, хинбухахула лела кеманаш (царна юкъахь атоман баллистикан ракеташ ерш), эсминцаш, тӀехь таханлера радарийн а, зенитни-ракетийн системаш а йолуш.

ЦХР чехка тӀехьакхуьуш ю тӀеман гӀуллакхехь лулахошна — Российна, Японан, Къилба Корейна, ХӀиндина, ткъа иштта Тайванан. Цуо сингаттам латтабо, хьалхарчу рогӀехь, регионехь политикан-экономикан хьалхе къуьсучу Японан а, иштта Тайванан а.

Эксперташ ларарехь, ЦХР къилбера провинцешка дӀа а хиттийна, Тайванан тӀе а ерзийна тактикийн ракетийн барам, даиман а тӀекхеташ бу, эзарна тӀекхочуш лаьтта. ЦХПЭ тӀеман-хӀаваан кеманийн барамца совйолу Тайванан агӀо — бакъ ду, дукхаха долу кеманаш шайн тӀеман аматашца тӀаьхьадисина ду. 2010 ш. ЦХПЭ ойланехь ду тӀехсов ницкъ гулбан Тайванан тӀеман ницкъашна дуьхьала хӀваэхь а, хӀурдан тӀехь а.

Регионера ницкъий баланс йохо там бу Евроцхьанакхетаралло ЦХР-н герздохкаран эмбарго дӀайоккхар хиларо. Эмбарго яьккхинера 1989 ш. Пекинехь Тяньаньмэнь майданахь студенташ меттахбовларехь хилларг бахьанехь. Коьрта европийн пачхьалкхаша, Франци, Германи, Итали, хӀинцалера реза хилла санкцеш дӀаяха, АЦШ къобал ца дешшехь.

Шайн минанаш яр долийна, оцу декъахь бу дистанцера минанаш хиттаяран гӀирс а, дистанцера минанаш схьайоху гӀирс а, Ций дуьненахь яккхийчарех экспортёр хилла гӀашлошна дуьхьала минанаш юхкуш. Цийн пачхьалкхан компани NORINCO кхиамашца къийсало оцу базарехь европийн компанешца.

Цийн леррина службаш беш разведкан белхаш бу, оцу декъахь тӀеман разведка (ЦХПЭ КШ КРУ).

ТӀеман бюджет 2006 шарахь 14,7 % айаелла, 284 млрд юане кхаьчна (35,5 млрд долл.)

Цийхь деха кхузткъа гергга къам, царех Ӏедало лоруш ду 56 — хӀора а шайн Ӏадаташца, къоман духаршца, дукхаха дерш шайн маттаца. Амма шайн бес-бесаре, гӀиллакх-оьздангалле ца хьаьжжа и къаьмнаш пачхьалкхера бахархойн 7 % гергга бен дац, коьрта дакъа ду цийш, шайха «хань» олу цара. Юкъараллин модернизацино а, къаьмнаш юкъара доьзалаш кхолларо а кӀелхьара ца бовлуьйтуш этнически тобанийн юкъара башхаллаш дӀайоху, тӀаккха а дукхахболчара дозалладо шайн къаьмнех, шайн гӀиллакхашна а, дина а тешаме хуьлу. Хаза гӀиллакхаша а, Ӏиданаша а дозанал арахьара хьеший тӀеийзабо.

Бахархой 1,3 миллиард стаг сов хиларна ЦКП чӀогӀа гӀайгӀанехь ю ЦХР бахархой тӀекхетарна, иза буьрса доьзалан планированин политика лело гӀерта. Цуьнан жамӀаш бес-бесара ду.

Правительствон бахархойн тӀекхетар цхьанаэшшара даран политика хьажийна а ю, дӀахьуш а ю «цхьа бер цхьана доьзална» бохучу кхайкхамца. Амма оцу хаттарна тӀевогӀу меттигерачу хьоле хьожжий: барамлелор дӀаделла меттигерчу Ӏедалашка, церан бакъо ю меттигерчу хьоле хьаьжжина низам лагӀдан. ШолгӀа бера хила йиш ю, нагахь дай-наной кегий къаьмнех далахь я церан ваша-йиша дацахь, кхин тӀе ярташкахь бехачу доьзалашна, нагахь хьалхарниг йоӀ ялахь я бер заьӀап далахь. Мел къаьста бердаран барам лелоран политика ЦХР провинцешка хьаьжжина, гойту тӀехьадогӀучу масалша. Синьцзян провинцехь 2002 шарахь дуьйна лелаш ду хань къомана доза хоттийна долу Низам: цхьа бер гӀаларчу бахархойн доьзалашна, ши бер юьртан бахамехь къахьоьгучу доьзалашна. Синьцзянан доьзалашкара дех-ненах цхьаъ кегийчу къаьмнех валахь, бакъо луора ши бер хилагӀалахь, кхоъ юьртан бахамехь къахьоьгучарна. Хаало дукха буткъа барам «шолгӀачу беран бакъо» кегий къаьмнаш юкъахь: масала Хэйлунцзян провинцехь 2001 шарал тӀехьа арадаьлла «Халкъабахархойн а, бераш даран доза тохаран а низам», цуо хила тардолийта нанайцийн, орочонийн, киргизийн, эвенкийн, даурийн шолгӀа бер хьалхарчуьнан диъ шо кхаьчначу хенахь. Амма, нагахь оцу бехкамех цхьан а кхочуш ца бинехь а, хӀора «совнаха» берах пачхьалкхан гӀуда охьадиллича могийта (дукхах болу хьалдолу доьзалаш иштта шиъ а, кхин сов а бераш до).

ТӀеххьара шерашкахь бердаран барам лелоран политика кӀадйина: Шайолуцийн халкъан векалийн гуламан Даиман а йолу комитетан Постановленица 2013 шеран 28 декабрехь бакъо елла шиъ бер хила, нагах дайх-нанойх цхьаъ мукъане а шайн доьзалехь цхьа бер хиллехь.

Пачхьалкхо лелуо политикан доьхьалойо ярташкахь, шайна белхан ницкъ безарна а, Ӏадаташкахь кӀант гӀоле ларарна а (цхьа хан яьлчи уьш тӀаьхье хинйолундера). Политика йохош болчу доьзалша дукха хьолахь аьшпаш бутту бахархой дӀаязбечу хенахь. Официальни правительствон политика дуьхьала ю стерилизацин я бер дӀадаккхаран, амма дерг бер даран доза тухуш меттигерчу Ӏедалша и бахьнаш леладо, хӀунда аьлчи даккхий гӀуданаш туху лара ца белчи бахархой тӀекхетаран барамца.

Цийн бахархойн сте-боьрша барам — 106,74:100. Иза кӀеззиг лакхара бу дуьненан юккъара барамал — 101,44:100. Халкъан сте-боьрший барам 4 шере кхаччалца дикка лакхара бу 119:100 кхочу. Хьаьжчи зударийн дукха беха божарел а. Тахана Цийн бахархойн хеташ болу юккъара вахаран барам — 71 шо бу.

ГӀалара бахархойн дакъа 2011 шарахь дуьххьала 50 % сов а баьлла 51,27 % кхаьчна. Дукхаха долу бахархойн дакъа ца деха шаьш даиман а тӀеяздинчу меттигехь (дукхахаберш ахархой бу, гӀаланашка болх бан баьхкина) — 2010 шеран бахархой дӀаязбаран терахьашца уьш 261 млн стаг вара (19,6 % пачхьалкхан бахархой), царех 175 млн стега регистраци даиман а бехачу провинцехь яра, ткъа 86 млн цулла а араха. Урбанизаци сецайо 1950 шерашкахь дуьйна йолу тӀеязбаран система (хукоу): цхьа стаг регистрации йина хила йиш ю цхьана бахархойн пунктехь. ТӀаккха а регистраци янза гражданийн барам даиман а тӀекхеташ бу — 2000 шеран бахархой дӀаязбарехь уьш 144,4 млн стаг вара (10,8 % ЦХР бахархой). Цул сов, хукоу система йохаяр схьадогӀу дуккха а шерашкахь: 2010 шеран бахархой дӀаязбарехь 21,6 млн ЦХР гражданаш ца бехара шеш тӀеязбинчу меттигехь 5 шо а сов.

Урбанизацин барам х1инца а к1езга бу, сов белхан ницкъ юьртахь шорта бу. XX б1аьшеран 90-г1а шерашкахь Цийн г1алийн бахархой процент шо-шере мелдолу айалора юккъера барам 0,91 % болуш. Хетарехь и барам XXI б1аьшо долалуш а буьсур бу. Къаьмнаш Цхьанакхетна Кхолламан (ООН) прогнозашца, Цийн г1алийн бахархой 2030 шарахь кхочур бу 884 млн. Вуьшта аьлчи, уьш 59,1 % пачхьалкхан бахархойх хира бу, оцу хенахь дуьненан юккъара бараме кхочур бу. Уггар а марзо йолу меттиг ю къилбан провинци Гуандун — 2010 шеран бахархой д1аязбаран терахьашца цигахь беха дукхаха болу гражданаш, т1еязбар ЦХР кхечу провинцешкахь долуш болу (21 млн стаг сов), цунна т1ехьайог1у  Чжэцзян (12 млн стаг гергга), Шанхай (9 млн стаг гергга), Цзянсу (7 млн стаг сов), Пекин (7 млн стаг гергга), Фуцзянь (4 млн стаг сов), Тяньцзинь (3 млн стаг гергга)). Российца доза долу Хэйлунцзян провинци кхечу регионашкарчу мигрантийн марзо к1езга йолуш ю (церан барам регионехь к1езга бу), цигара мелхо а д1аоьхуш бу бахархой.

Доьзалан барам лелоран политико лар йитина доьзалан дахарехь — 1981 шеран 1 январехь юкъадаьлла «Зудайалоран закон», цуо лакхара хенан доза хоттийна зудаялорехь, мареяхарехь (22 шо божарашна, 20 шо зударшна). 2003 шо кхачале зудаялошберш, маребоьлхурш ца лаахь а чекхбовла безаш бара медицинех (хӀинца маьхаза а, лаахь а бен дац психиатрах, наркологах, дерматологах, фтизиатрах чекхвалар). ТӀехьарчу шерашкахь билгалдаьлла и законан низам аттонга даккхар — 2005 шарахь дуьйна бакъоелла студенташна зудаяло а, маребаха а.

Полигами луьра магош яц, ткъа 2001 шарахь дуьйна ца магадо цхьана баха зудчух, майранех цхьаъ кхечу доьзалера боцучу зударшца, божарашца.

Иттаннах бархӀ меттиг ю таханлера ций дай-наной зудаялор, мареяхар шайн дас-нанас хаьржжинчу бахана. Тахана гӀаланашкахь беха къона цийшан хьалхе хиана боьршаний, стений вовшен мах. 2001 шарахь дуьйна законо чӀагӀдина зудаялор Ӏедало регистраци йар, хӀетте а даьржина 1едалах къайлаха зудаялор. КъотӀалгӀа дина бераш а, доьзалехь дина бераш а цхьабосса лору. 2001 шарахь пачхьалкхехь юкъабаьккхина «зудаялоран барт», оцу тӀехь билгалбоккуш дӀаяздо тӀедогӀург а, «цхьана гулбина болу» бахам а.

Даьржина 1едалах къайлаха зудаялор а, уьш регистрации яле масийттаза хийцар а. Зудайитар, ХХ бӀаьшераш кхачале ойлаян а ца бахьара, хӀинца — цецвала хӀума дац. Ткъа махбанза лелар шуьйра даьржина, Ӏедало а дийцадаьккхина иза законех ца хилар юридически кечдар.

Хетарехь доьзалийн Ӏадаташна гӀуочу агӀора болхбо цхьа доьзал — цхьа бер политико, цуо балабо бераш хьарцхьара а кхуьий.

Ханьцы къоман бу шайн хабарца а, йозанца а болу цийн мотт, иза лелабо пачхьалкхехь а, арахьа а. Цийн маттахь къамел до 1 миллиард сов стага.

Цийра 55 кегийчу къаьмнех дукхаха долчера шайн меттанаш ду. Пачхьалкх мукъаяккхале, дукха хьолехь Цийн мотт буьйцу хуэй (дунганаш), маньчжураш и шэ къаьмнаш доцуш, шайн къоман маттахь къамел а дора, яз а дора монголаш, тибетцаш, уйгураш, корецаш, кхазакхаш, сибош, тайш, узбекаш, киргӀизаш, гӀезалоша, оьрсаша. Шайн йоза дара наси, мяо, цзинпо, лису, ва, лазу, амма иза шуйра лелош дацара. Йисина 34 этнически тоба къоман йоза ца хилла.

ЦХР кхоьллинчул тӀаьхьа правительствон программица кхоьллина, нисбина йозан меттанаш 10 этносийн тобана, уьш ю чжуан, буи, мяо, дун, хани, ли, кхин а, тодина йоза уйгури, кхазакхи, цзинпо, лаху, тай. Лингвистин классификацийца, 29 мотт цийн-тибетийн, 17 — алтайн, 3 — къилбаазин, 2 — хӀхӀинди-европин доьзалера бу. Тайванехь баьржина болу гаошань мотт ХӀиндонезин доьзалера бу. Цхьа мотт мичара бу хӀинца а хууш дац.

Цийн йоза иероглифех ду, схьадогӀу Шан династин (16—11 бӀаьшо вайн эрал хьалха) дехкина хӀуманийн суьрташ (дешнаш хийцина йолу символаш, лелайора хин дерг хаархьама) долу палтосу даьӀахкашкара. Йозан гӀирс хийцабеллехь а, цийн иероглифаш ширачу заманахь хийцамаза дисина. Газет деша 3000 сов иероглиф хаадеза, ткъа дешана стегана 5000 сов иероглиф йовзаеза. 1913 ш. дуьйна Цийн Ӏедалан къамелан мотт бу путунхуа (мандарин) диалект, кхин а лаххара а 7 регионийн цийн меттан диалекташ ю, къамел юкъахь яккхийра башхаллаш йолуш, цуьндела къамелехь Цийн маьӀ-маьӀнера бахархой ца кхета дуьйцучух. Уьш вовшахтуху иероглифийн системан йозано.




#Article 125: Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ (122 words)


 |Мах хадина шо             = 2013
 |Бахархой ларарца  = 4 106 000
 |Бахархой лерина шо           = 2005
 |Луьсталла     = 65
 |Луьсталлина меттиг       = 110
 |ДЧС (НЭТ)              = 271,1 млрд
 |ДЧС (НЭТ) лерина шо   = 2012
 |ДЧСн (НЭТ) меттиг     = 49
 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) = 150 549,584 
 |ХӀораннан а сина ДЧС (НЭТ) меттиг = 6
 |ДЧС (мах)           = 384,196 млрд 
 |ДЧС (мах) лерина шо = 2012
 |ДЧСн (мах) меттиг  = 30
 |ХӀораннан а сина ДЧС (мах) = 71 637,554 
 |ХӀораннан а сина ДЧС (мах) меттиг = 5
 |АДКМ           = 0,818
 |Лерина шо АДКМ           = 41
 |АДКМ меттиг     = 2013
 |Локхалла АДКМ           = лакхара
 |Ахча                  = Дирхам ӀЦЭ (AED, код 784)
 |Доменаш                  = .ae, امارات.
 |Телефонан код          = 971
 |Сахьтан асаш          = +4




#Article 126: Пакистан (191 words)


Пакистан (урду: پاکِستان‎), я еха цlе: Исламан Республика Пакистан (Urdu: اِسلامی جمہوریہ پاکِستان‎), мохк бу къилб Азехьа. Дунен тlехьа 6-гl меттигехьа админ дуккхаллаца а, 212,742,631 бахархош бехаш. Латта доккхаллаца 33-гl меттигехьа ю дунен тlехь 881,913 кв. км. йолаш. Пакистанан доза ду къилбехьа  lарбойн хlорданца а lуманан чукхет хlорданца а 1,046 километр хlорд йистош а, Хlинди Республикаца малхбалехьа, Гlежарийчоьца къилб-малхбузехьа, Чин Халкъан Республикаца къилбседа-малхбалехьа а. Пакистанан доза Таджикистанаца къаста до къилбседехьа Овхlанмохкан Вахан олу чlожан каридоро, хlордаца доза ду lуман мохкаца а.

Мехк чоьхьар барт иегlайна тlемаш хилла пакестанхойша юкъехьа,  Хlинди юкъе гlоьртин 1971 шарахь,  Малхбала-Пакестан олуш кlошт Пакистанаха дlа-къастина кхуьллира Бангладеш олу маьрша мохк. 
 

Пакистанан цlе «цlена я без мохк» бохуг ду Урдуй а Гlежарий матташкахь. Дошбух хlоттам бу 'пак' цlена я беза Гlежарийн а Пуштуйн метташкахь, тlкъа дошан чекхи  ـستان (- стан) гlежарийн метта латта я мохк бохуг ду. Мехк цlе хил йеза Пакстан аьлла хьахина 'Пакестан Пачхьалкха Кхолла' олу чу тобан гуламхочо Чоудхlри Рахьмат lали 1933 шарахь, Хlунца я Цlанцlа олучу шена яздаршкахь , пачхьалкхан цlе дошхlоттам бира цуо 'ПАКСТАН' хlокх меттигашкара цlераши хьалхара аьлпашца: Пунжаб Авхlаной, Кашмир, Синдхlи а Балучистан. Тlкъа и юкъе дигна ПАК'И'СТАН ала атта хилайта.




#Article 127: СаӀудийн Ӏаьрбийчоь (378 words)


Паччахьалла СаӀудийн Ӏаьрбийчоь () — Азера Ӏаьрбийн ахгӀайренан йоккха пачхьалкх ю. Мехкдаьтта доккхуш а, хьал долуш а бу СаӀудийчоьнан мохк. Къилбаседа-малхбалехьа ГӀажарийн аймаца гуо баьккхина бу, малхбузера — ЦӀен хӀорданца а.

Наггахь СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан цӀе йоккху: «Шина маьждиган мохк» олий, хӀунда аьлча, цигахь исламан коьрта сийлахь-еза ши гӀала ю: Макка а, Мадинат а.

Ӏаьрбийн маттахь мехкан йоцца цӀе: () ю. СаӀудийн Ӏаьрбийчоь хӀинцалерачу хенахь — дуьненан кхаа пачхьалкхех цхьаъ ю, шен урхаллин СаӀудийн династин цӀе лелош йолу.

Къилбседехь Урданца а, Ӏиракъца а доза ду. Малхбалехь Кувейтца, Къатарца, Бахрейнца, Цхьаьнакхетта Ӏаьрбийна Эмираташца а доза ду. Къилбехь Йеменца, Ӏоманца доза долуш бу. Малхбалехь ГӀажарийн чукхет-хӀорданца а, малхбузехь ЦӀен хӀорданца а аре йолуш мохк бу.

Ӏаьрбийн ахгӀайрехь VII-чу бӀешаран юххехь Маккахь дӀадоладелла хилла Мухьаммад бин ӀабдуллахӀин пайхамаралла, маккин деланийхоша харцвина хилла иза. 13 шо чекхдаьлча иза Мадинате (Ясрибе) дӀакхелхина, цигахь Ӏаш хилла Ӏаьрбий а, жуьгтий а. ТӀаьххьарчаьрца машаре барт берзийна хилла. Цуьнан лархой хуьлуш массо а Ӏаьрбийн ахгӀайренан Ӏаьрбий хилла.

СаӀудийн Ӏаьрбийн империн паччахь хилла Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд, 1893-чу шарахь эккхийна хилла иза, Кувайтахь хилла иза. 1902-чу шарахь 22-шо долуш волу Ӏабдул-Ӏазиза дукха эскар гулдина Рияд схьаяккха. 1912-чу шарахь Ӏабдул-Ӏазиза ерриге Неджд схьаяьккхина хилла. 1925-чу шарахь Макка а, ерриг Хьиджаз а схьаяьккхина цо. Иза схьаяьккхина бахьанехь цара кхоьллина Недждан а, Хьиджазан а Паччахьалла.

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан пачхьалкхан дӀахӀоттам билгалбина бу Паччахьаллин Коьрта законца, цунах олу СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан урхаллин коьрта низам, 1992-чу шарахь тӀелаьцна иза. Цо ма-бохху СаӀудийн Ӏаьрбийчоь абсолютни монархи ю, хьалхара паччахьан Ӏабдул-Ӏазизан кӀенташца а, церан берашца а урхалла деш йолу. Церан законаш исламан шарӀаца кхоьллина ду.

Пачхьалкхан куьйгалхо паччахь ву. ХӀинцалерачу хенахь СаӀудийн Ӏаьрбийчохь куьйгалла деш верг мохк биллинчунна кӀант Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз ву, СаӀудийн династера ву иза. Церан бакъонан массо а гаьннаш паччахьан муьтӀахь ду.

СаӀудийн зуламан бакъонаш шарӀаца кхоьллина ю. Церан махкахь кхерамца магийна дац алкоголь а, наркотикаш а, марзлуш долу ловзарш а лело.

Къола дича тӀара (куьг) доккха. Зина дича валлалц шед а етта, тӀулгаш а детта. Гомосексуализм дича валлалц таӀзар до.

Цхьаъ вийча а, холмачалла дича а, иштта вен суд йо.

СаӀудийн Ӏаьрбийчохь йолу климат чӀогӀа йокъо хӀуттуш ю. Ӏаьрбийн ахгӀайре — иза аьхка даим 50 °C хьалайолуш дуьненахь йолчу кӀеззиг меттигех цхьаъ ю. Наггахь ло догӀу Джазан олучу лам тӀехь. Уггаре лахара температура 8 °C ю.

СаӀудийн Ӏаьрбийчоь 13 административни округах екъна ю ():




#Article 128: Туркойчоь (140 words)


Туркойчоь, Турци, шира цӀе Хункар-Мохк () — къилба-малхбуз Азера мохк бу, жимма лаьттан дакъа Европина чохь а долуш. Туркойчоь кхоллаелла 1923 шарахь Ӏосманан Пачхьалкх дӀайоьхначуллтӀехьа, цулла хьалха Ӏосманан Пачхьалкх аьлла йоьвзаш хилла Туркойчоь. Туркойчоьнан пачхьалкхан мотт — туркойн мотт.

Туркойчоьнан 14 лаььтахулара доза ю.
Туркойчоьна дозанийн максимум дохалла малхбузера малхбале 1565 км, къилбаседера къилбе — 550 км. Туркойчоьнан дозанийн лаьттахулара дохалла — 2753 км. Малхбузехьа Болгарица (269 км), Желтойчоьца (212 км), къилбаседа-малхбалехьа — Гуьржийчоьца (318 км), Эрмалойчоьца (308 км), Азербайджанца (14 км), малхбалехьа — Иранца (454 км), къилба-малхбалехьа — Ӏиракъаца (331 км), Шемаца (877 км.).

ХӀинлерачу Республика Туркойчоьх () йоккхуш йолу цӀе, схьаяьлла ширафранцузийн маттера , ткъа иза схьаяьлла юккъерчу бӀешерийн латинан Turchia, Turquia кепах а, грекийн —  кепах а. 1299—1922 шерашкахь хиллачу Хункар-мохк олучу хенахь а, оцу хенахь хилачу наха а олура Туркойчоь я Туркойн импери. Пачхьалкхан оьрсийн цӀе — «Турция» — кхоллаела полякийн маттера Turcja керлалатинан маттера Turcia цӀарах.




#Article 129: Филиппинаш (740 words)


Филиппи́наш (, , ), официалан цIе — Респу́блика Филиппи́наш (, , ) — Къилба-Малхбален Азин гIайренан пачхьалкх. 2015 шарахь мах хадорца, бахархой 102 921 200 стаг ву, мохк — 299 764 км² бу. Бахархойн барамца дуьненахь шийтталгIа меттигехь ю, майдан барамца 72-гIа ю.

Коьрта шахьар — Манила, уггаре йоккха гIала — Кесон-Сити. Официалан мотт — ингалсан а, филиппинийн (тагалан).

Унитаран пачхьалкх, президентан республика. 2016 шарахь 30 июнехь дуьйна президентан даржехь ву Дутерте Родриго, вице-президентан — Робредо Лени. Екъало 81 провинцин.

Филиппинаш лаьтта Тийна океанан малхбузачу декъехь ХӀиндонезин а, Тайванан а юкъахь, цунна чудогIу 7641 гIайре. ГIайренаш декъало кхаа тобане: Лусон, Висайн гIайренаш, Минданао.

Динехь болчеран до́ккхаха долу дакъано католицизм дин леладо.

Динамикаца кхуьуш йолчу экономикийца индустрин мохк бу. 2016 шарахь ДЧС чухоам хилира  (2978 АЦШ доллар гергга бахархойн цхьаьна синан). Ахча — филиппинийн песо.

Филиппинашна цIе тиллина Испанин паччахьан Филипп II-гIачун (1527—1598) лерамна. Испанин талламхочо Руи Лопес де Вильялобоса шен экспедицехь 1542 шарахь цIе тиллина гIайренна «Филиппины Лейте а, Самар а» () оцу хенахь хиллачу Астурийн паччахьан кIента цIарах. ТIаьхьа «Филиппинийн гIайренаш» цIе лелайора ерриг архипелаган цIе санна. Цул хьалха царех олура «Малхбузан гIайренаш» () я Магеллана елла цIе — «Сан-Ласаро».

Архипелаган цIе заман йохаллехь хийцира масийттаза. Филиппинашкара революци хенахь конгрессо кхайкхийра мохк «Республика Филиппинаш» («República Filipina» я «Philippine Republic») аьлла. Филиппино-американ тIамехь (1899—1902) Америко толам баккхалц а, юха маьрша мохк кхайкхабаллалц махках олура «Филиппинан гIайренаш» («Philippine Islands»). 1898 шарахь Парижан барт баллалц архипелагах олура «Филиппинаш» («Philippines»). ШолгIа дуьненан тIом чекхбаьлчу хенахь дуьйна архипелаг ю «Республика Филиппинаш».

Филиппинийн пачхьалкхо дIалоцу Малайн архипелаган дакъа долу Филиппинийн гIайренаш. Филиппинийн долара 7100 сов гIайренех уггаре даккхийнарш: Лусон, Минданао, Самар, Панай, Палаван, Негрос, Миндоро, Лейте, Бохоль, Себу. Филиппинийн архипелаган къилбаседера къилбехьа йохалла 2000 км гергга, малхбузера малхбалехьа — 900 км. ГIайренан малхбузехьа Къилба-Цийн хIорд бу, малхбалехьа — Филиппинан хIорд бу, къилбехьа — Сулавеси хIорд, къилбаседехьа Филиппинийн гIайренаш Тайвань гIайренах къастийна Баши хидоькъено. Филиппинийн гIайренийн уггаре къилбаседан меттиг — гIайре Батанес ю. Уггаре къилбаниг — гIайре Сибуту. Уггаре малхбузаниг — гIайре Балабак, ткъа уггаре малхбалениг — гIайре Минданао. Бердан асан йохалла 36,3 эз. км. ГIайренийн ерриг майда — 299,7 эз. км².

ГIайренийн рельефехь коьртаниг лаьмнаш ду, уггаре лекханиг царех — тIаплам Апо (2954 м) — лаьтта Минданаон гIайрен тIехь. Ломан даккъаш — тIапломан кепара ду, хIунда аьлчи архипелаг лаьтта материкан а, океанан а литосферан экъанаш хIитталучохь, лаьтта Тийнаокеанан цIеран хIоз юкъахь, ткъа цигахь лакхара сейсмолла а, тIапломалла а ю. ХинкIорген апариш а, тIапломан гIайренаш а — Филиппинийн башха амал ю. Минданао гIайренашна уллехула чекхйолу 10 830 м  кIорга йолу Филиппинийн апари — дуьненан океан чохь уггаре кIоргачех.

Филиппинашкахь тропикан хIордан климат, иза йовха а, тIуьна а ю. Шо кхаа замана доькъу: таг-инит я таг-арав — йовха, екъа хан (аьхке), лаьтта мартера май кхаччалц, таг-улан — догIан зама, лаьтта июнера ноябрь кхаччалц, таг-ламиг — шийла екъа зама, лаьтта декабрера февраль кхаччалц. Майра октябрь кхаччалц хуьлу къилба-малхбузан муссон, цунах «хагабат» олу, ноябрехь – апрелехь  хуьлу «амихан» — къилбаседа-малхбален екъа муссон. Температура хийцало 21 °C тIиера 32 °C кхаччалц, амма, иза оцу гуранчура ара а яла тарло йоцучу заманна. Уггаре шийла бутт бу январь, ткъа уггаре бовханиг — май.

Шеран юккъера температуран барам 26,6 °C бу. Температура меттиге хьаьжина хийца кIезиг ло. ГIайренийн къилба дакъа хуьлда иза, я къилбаседа, я малхбуза — температура массанхьа тера йогIу. Боккха Iаткъам бо хенан хIоттаман хIордан сизал локхалло. ХIордал 1500 метр лакхахь йолу Багион шеран температуран юккъера барам — 18,3 °C гергга бу, цуо и меттиг чIогIа гIараяьккхина.

Июлера октябрь кхаччалц кхузахь догIнаш оьху, хIунда аьлчи цигахь тайфунийн асан хан хуьлу. Шеран йочанийн барам хийцало шарахь 5000 мм (200 дюйм) йиллинчу меттигехь, масала, малхбален бердаш, 1000 мм (39 дюйм) ораматаш йолчу атагIашкахь. Архипелаг тIиера уггаре тIуьна циклон хилла 1911 шеран июлехь, оцу хенахь цхьаьна дийнахь деира 1168 мм (46 дюйм) догIа. Багио — Филиппинашкара тропикан циклонийн мур.

Мехкан къилбаседа кIошташкахь сих-сиха тайфунаш хуьлу, цунами а хила тарло.

Филиппинийн ах гергга мохк тIехь тIуьна тропикан хьаннаш ю, алсама ду пальмаш, каучуконосаш, баньян, апитонг, майяпис, лауан, дукха хаало буту эрз, орхидейш, корица. 1200 м хIордал лакхахь кхуьу коьллаш, ду байнаш.

Филиппинийн гIайренаш тIехь деха дийнаташна юкъахь алсама хаало сай, мангуст, нал. Мехкан дийнатийн амалехь ду дукха кепара олхазарш а, текхаргаш а. Хин бердашца дукха кепара чIара а, моллюскаш а ю, тIаьхьарчарна юкъахь чIогIа билгалъевлла жовхIардийриш — моллюскийн таро ю жовхIар дан.

Филиппинаш — президентан республика ю шина палатан парламентца а, маьрша суьдан системица а.

Президент хоржу бахархоша 6 шеран, Сенат (24 меттиг) — иштта хоржу 6 шеран, Векалийн палата (240 меттиг) — 3 шеран.




#Article 130: Чили (1917 words)


Чи́ли (, официалан цӀе — Респу́блика Чи́ли ( )) — Къилба Американ къилба-малхбузера пачхьалкх, дӀалоцу Тийна океанан а, Андашна а юкъара еха готта лаьттан аса.

Малхбузехьа Тийна океан ду, малхбалехьа доза ду Аргентинаца, къилбаседехьа — Перуца, къилбаседа-малхбалехьа — Боливица.

Чили бердйистан аса ю 6435 км йохаллехь, эксклюзиван бакъо ю уллехь лаьтта хӀордан аренан, цунах олу Чилин хӀорд, цунна чуйогӀу йиъ область: мехкан хиш (), уллера зона (), юкъараяьккхина экономикан зона (), бердаца йолу континентан шельф ().

Историка де Акоста Хосес ма-дийцара, «Chile» бохург кечуа маттахь «шийла» я  «доза» бохург ду. Кхечу версица иштта олура Чилин махкарчу коьрта тогӀенах.

Чилин истори йолало оцу регионе нах хевшинчул тӀаьхьа 13 000 шо гергга хьалха.

Испанхой Чилин къилбаседа декъе чубаьхкале, цигахь дехара индихойн къаьмнаш кечуа а, аймара а, юккъерчу декъехь — мапуче, къилбехахь — алакалуфаш, яганаш, она.

XIII бӀешо чекхдолуш — XIV бӀешо долалуш Чилин къилбаседа дакъа (Мауле эрк тӀекхаччалц) схьадаьккхира инкаша. Мауле эркан къилбехьа мапучен тайпанаш къар ца делира инкашка, чӀогӀа дуьхьало йира цара.

де Сантильян Фернандо ву 1558 шарахь Чилехь юкъаяьккхинчу гӀараяьллачу  () автор. Уьш дара испанхойн а, мапуче а къаьмнашна юкъара юкъаметтигаш нисъен дуьххьарлера законаш. Уьш хӀиттийнера бахархой кхалхар бахьнехь кӀезиг бисарна а, испанхой индихошца тӀех гӀуо хиларна а.

Колонизаци йолалуш Чилин махкахь вехара 1 миллион гергга стаг, 1590 шеран гергахь индихойн барам охьабелира 549 эзаре кхаччалц, тӀемаш, цамгарш, лайн белхаш бахьнехь.

Испанхошна ца карийра Чилехь алсама мехала металлийн маьӀданаш, колонизаци йирзира юьртабахаман амале, XVII—XVIII бӀешерашкахь испанин къиечу Эстремадура провинцера а, кхин баскийн а мухажираш чубаржар бахьнехь.

Чилин юккъерачу декъехь Ӏаламан хьолаш тера дара испанерачух. Цигахь ден долийра кӀа, мукх, кӀуомал, кемсаш. Иштта лелон долийра бежнийн а, уьстагӀий а.

XVIII бӀешарахь доккха маьӀна хилира цӀеста даккхаран. Иштта, колонин муьрехь бух биллира таханлерачу Чилин экономикан.

Оцу муьрехь къаьмнаш иэн доладелира. XIX бӀешо долалуш метисаш бахархойх 80 % гергга бара.

XIX бӀешо долалуш (1810—1823) Бернардо О’Хиггинс а, Родригес Мануэль а коьртехь волуш чилин къомо Испанин колонин Ӏедалах маршо яьккхира.

Чилин ШолгӀа дуьненан тӀом болабаллалц хилла кхиамаш боьзна бара хьалха селитра а, цӀеста а даккхарца, цул тӀаьхьа баккха болийра кӀора, даккха долийра дети. Пайден маьӀданаш даха долоро хаъал айира Чилин экономика.

Уггаре бес-бесара мах хадабо 1970—1988 шерийн муьро, иза боьзна бу президентан Альенде Сальвадоран правительствон гӀуллакхца а, инарла Пиночет Аугустон тӀеман хунтан хийцамашца а.

Коьртехь хаьржина (амма абсолютан дукхалла ца хилира) президент Альенде Сальвадор волу, Ӏедале блок «Халкъан марталла» (цхьаьнатоьхна аьрру а, аьрруцентристийн а партеш, кхолламаш) еиначул тӀаьхьа, 1970—1972 шерашкахь махкахь бира аьрру блокан цхьа комплекс социалан-экономикан хийцамаш: предприятеш а, банкаш а къоме ерзор, аграрийн хийцамаш, социалан программаш кхочушъяр, белхалошна гӀоле долчу агӀора белхан законаш хийцар. Оцу хенахь зийра пачхьалкхан экономикан компьютеран урхалла (проект Киберсин), хилира ийна жамӀ юханехьа йолу зӀе меллиша хиларна. Альенден политика Ӏоттаелира консервативн финансийн, промышленностан а, латифундин а гуонийн кхуьучу дуьхьалонца махкан чоьхьахьа а, кхечу мехкийн корпорацийн Ӏаткъамца арахьа а. Цуо кхачийра экономикан халонашка, тӀаккха цунах хилира экономикан бохам. Лакхара инфляцис а, сурсатан къоьлло а айира социалан Ӏаткъам, цуьнца цхьаьна аьтту оппозицин ахчанех йира забастовкаш, урамашкахь низамаш дохийра, аьтту терроризм йолаелира. Ражах зие хиллачеран а, гӀурт юкъахь беллачеран а барам хууш бац.

Экономикан хьал кхин а иэшийра, американ а, дуьненаюкъара а яккхийчу банкийн агӀора, Чилин йина кредитан бойкото. Президент Альенден гуттаренна а Ӏаткъам бора цхьаьна агӀора аьррурадикалаш, цара сиха хийцамаш бие, дехьадовла арахецар къоме ерзорна тӀиера капиталистийн доларниг юьззина экспроприаци яре; ткъа кхечу агӀора — аьттушан, цара бохура хийцамаш сацабие, йита кхайкхийна социалан гарантеш.

ЦТУ финансаш латтийра оппозицин массийн хаамийн гӀирсашна, политикашна, кхолламашна, гӀо дира кампанин махкара хьал эрча доккхуш. Альенден правительствос доху законаш чекх ца довлийтара «Халкъан марталлин» юкъара йоцучу парламентан дукхалло. Парламентан харжамаш 1973 шеран мартехь тӀечӀагӀдира юкъаралла екъаялар. 1973 шеран 26 майхь Лакхара Суьдо бехке йира Альенден раж махкара законаш дохадарна. 1973 шеран 22 августехь Къоман конгрессо тӀеийцира резолюци, цуьнца правительство законехь яц аьлла кхайкхийра, Альенде бехке вира конституци йохаярна. Факт хилира, «Барто» кхойкхура тӀеман ницкъашка Ӏедалан дуьхьала бовларе, уьш «законан новкъа боллалц». Оппозицин дацара Альенде Ӏедалера дӀаваккха оьшу 2/3 дакъа аьзнаш. 1973 шеран сентябрехь пачхьалкхан Ӏедалан агӀо сецира.

Лакхара инарлатето сацам бира тӀеман харцам бан. Харцам беш президентан гӀала йоккхуш Альенде Сальвадор вийра (ширачу хаамашца) я ша шен вийра (и верси елира 2011 шарахь Альенден дакъа схьадаьккхина теллинчул тӀаьхьа). Махкахь хӀоттийра Правительствон Хунтин коьртехь инарла Пиночет Аугусто волу диктатура.

Конституци лелар сацийра, дӀасахийцира Чилин Къоман Конгресс, законехь йоцуш кхайкхийра ерриг аьрру а, аьрруцентристийн а партеш а, кхолламаш, Халкъан марталлин юкъайоьдурш а, ца йоьдурш а, ца магийра Белхалойн марталлин профцентр (CUT), хӀаллакйира Киберсин проект, аьтту партийн болх «сацабар» кхайкхийра, ткъа 1977 шарахь иштта маггане а ца магийра. ТӀаьхьа кхоьллира керланаш, тӀеман ражан тергонехь йолу можа профсоюзаш.

Харцам бича хӀоттийна официалан хьал («Гуо лаьцна хьал»), лаьттира 11 сентябрал тӀаьхьа баттахь. Оцу муьрехь Чилехь вийра 30 эзар сов стаг.

Ӏедалан мостагӀий хӀаллакбар дӀадаьхьира мехкал арахьа а. ГӀараелира политикан эмигранташ дӀабоху Операци «Кондор», иза йира Къоман талламан урхалло (ДИНА), Латинан Американ кхечу диктатурийн баха гӀуллакхашца цхьаьна. Масала, «Коломбо» операцино «Чилера араваьккхина» 119 стаг вийра. Цуьнца цхьаьна Пиночетан ражо европин ультрааьтточаьрца оцу гӀуллакхна юкъаметтигаш латтийра.

Инарла Пиночетан урхаллин мур политикан агӀора гражданийн а, политикан а бакъонаш, оппозици къиза охьатаӀъяран бух тӀехь яра. Репрессеш, лецарш, ницкъбар лаьттира диктатура чекхъяллалц. ГӀараваьллачех репрессин кӀела вахнарг вара Чилин йишлакхархо-бард Хара Виктор.

Пиночета политикан тӀаьхье бахархойн социалан-экономикан бахаман къийсаме болх бу. Аьрручарна хетарехь, хаъал юхаяьлла правительство болийна неолибералан контрхийцамаш бахьнехь (хийцамашна юьххьехь мехаш айаделира цхьаццанхьа 18—20-за, ткъа коьрта дааран сурсаташна, масала, бепиг, шура, жижиг, — 4-10-за), иза бахьнехь тахана 20 % гергга бахархой (официалан хаамашца) беха къоьллехь, ткъа приватизацех пайда эцна ша диктаторо, цуьнан доьзалша, кхин ражан гӀуллакххоша.

Аьттучара а, неолибералийн авторша иштта хиламийн интерпретаци къовсаме юьллу, ткъа тешаллин балабо Пиночетан экономикан политикан куьйгаллица бина болу ладаме экономикан кхиамаш. Тахана Чилин ю уггаре эффектан экономика ерриг Латинан Америкехь, адаман потенциал кхиаран индексца лаьтта 44-гӀа меттигехь, юкъайоьду чӀогӀа лакхара адаман потенциал йолчу мехкашна. Transparency International  рейтингца мехкан кхин а ю уггаре лахара коррупцин тӀегӀа — 2013 шарахь 20-гӀа меттиг.

Говзанчаша, 1980 шеран конституцин бух тӀаьхь, мах хадабо Чилин пачхьалкхан-бакъонан хӀоттаман демократин а, диктатуран а юкъара компромисс санна, хӀунда аьлча цунна чохь ю гражданийн Ӏедалан эскарна терго ян таронан доза туху механизмаш, цуо ло преференцеш хилачу тӀеман ражан гӀуллакххошна.

Аналитикийн хаамашца, хӀинца Чилис боккху 1-ра меттиг конкурент хила таро хиларан интегралан гайтамца Латинан Американ мехкашна юкъахь (27 меттиг дуьненан рейтингехь), юкъайоьду хӀума иэца таро хиларан рейтингехь ткъе итт мехкан; рейтинг-агенталло Standard  Poor's риск-мехкийн классификацехь елла лакхара A категори.

Чилехь лела 1981 шеран 11 мартехь референдум йинчул тӀаьхьа тӀеэцна Конституци. Конституцин чудиллира Пиночета кхин а 8 шарахь урхаллехь вуьсур хилар, ткъа конституцин дукхаха йолу нормаш совцийра 1990 шо кхачале.

Пачхьалкхан корта — президент, изза — правительствон корта. Хоржу бахархоша 4 шаран, юха харжа бакъо а йоцуш.

Президентан бакъо ю векалш, правительствон декъашхой хӀитто, билгалбаха Лакхара а, Апелляцин а суьдийн декъашхой, дерриг тайпана тӀеман ницкъашна баьччаш хӀитто, Къоман полицин хьаькам хӀотто. Иштта президентан бакъо ю законаш юкъа а дохуш, парламенте уьш тӀеэцаре кхийдор.

Лакхара законаш кхолларан меже — шина палатан Къоман конгресс:

Къоман Конгресс 1990 шарахь дехьаяьккхира Сантьягора Ӏедалан децентрализаци ян Ӏалашо йолуш Вальпараисо гӀала.

Махкара Лакхара суьдан тӀегӀа ю Чилин Лакхара суд, цунна куьйга кӀела ю лахара суьдаш, царна юкъахь Апелляцин суд.

Блокашкахь боцурш — 1 сенатор а, 3 депутат а;

Чили екъало 16 областан, ткъа уьш 56 провинцин а, 348 юкъараллин а.

Чилин араволийла ду Тийна а, ткъа иштта Атлантикан а океанан.
Чилин къилбаседера къилбехьа йохалла ю 4630 км (2880 миль), малхбузера малхбалехьа 430 км (265 миль).

Чилин климат хийцало тропикан гӀум-арен тӀиера къилбаседехь, океанан барамера тӀекхаччалц къилбехахь.

Юккъера температура:

Уггаре лекха меттиг — Охос-дель-Саладо лам, 6893 м

Пайден маьӀданаш — цӀеста, эчиг, марганцан маьӀданаш, дети.

Промышленностан коьрта отрасль ю маьӀда даккхар (цӀеста а, кхин металлаш а), Чили дуьненахь яккхийчех цӀестан экспортёр ю, иза доккху, лаладо къоман CODELCO предприятис. Кхечу промышленностан отраслашна юкъахь — металлургин, дечигтодаран, юурган, текстилан. Юьртабахамо, цунна юкъахь чӀара лацар а, хьаннаш лелор а, ло 7 % ЧКЪС (13 % болх бийриш), кхиина ду даьхнийлелор, кхиадо кӀа, кемсаш, кхоьш, шекаран буракъ, картол, стоьмаш. Чили — яккхийчех цхьаъ экспортёр ю стоьмийн, ткъа иштта чӀеран, дечиган сурсатийн. 1994 шарахь ЧКЪС хилира $97,7 млрд. (ЧКЪС бахархойн синна — $7010), 2008 шарахь иза кхечира $169,6 млрд (бахархойн синна — $14,9 эз. ИТПца).

ДЧС бахархойн синна ИТПн тӀегӀанца, 90-гӀа шераш долалуш, Чили совъелира Латинан Американ юккъерчу тӀегӀанал. И гайтам айаран тенденци дӀаяхара тӀаьхьа а, 2013 шарахь Чилин ю уггаре лакхарчех бахархойн синна са Латинан Америкехь (Уругвайца цхьаьна могӀарехь).

Коьрта махлело мехкаш: Цийчоь, АЦШ, Япон, Бразили. Ахча — чилин песо (1 чилин песо (Ch$) юкъахь 100 сентаво ду). ЦӀерпоштнекъан бохалла — 7 766 км, автонекъийн − 79 025 км, чоьхьара хин некъаш — 725 км. Мехкан ладаме порташ: Икике, Вальпараисо.

Экспорт 66,46 млрд долл. (2008 шарахь) — цӀеста, стоьмаш, чӀара, кехат, химин сурсаташ, чагӀар.

Коьрта иэцархой (2008 шо): Цийчоь — 14,2 %, АЦШ — 11,3 %, Япон — 10,4 %, Бразили — 5,9 %, Къилба Корей — 5,7 %, Нидерландаш — 5,2 %.

Импорт 57,61 млрд долл. (2008 шарахь) — мехкдаьтта а, мехкдаьттан сурсаташ а, химикаташ, электроника, промышленностан сурсаташ, автомобилаш, газ.

Коьрта сурсаташ латторхой (2008 шарахь): АЦШ — 19,1 %, Цийчоь — 11,9 %, Бразили — 9,3 %, Аргентина — 8,8 %, Къилба Корей — 5,6 %, Япон — 4,6 %.

ГӀоле дерш: дуьненахь уггаре цӀеста дийриг. Стоьмийн экспорт. Яккхий кхечу мехкашкара инвестицеш бина экономикан айам. Лакхара тӀегӀанера кредитан тешам, чилин песо а, финансийн базар а цхьаьнаэшшара хиларна, пачхьалкхан декхар ца хилира 5,2 % шеран ДЧСх (2008 шарахь; 2004 ш. — 12,8 %) — дуьненахь 121 меттиг. Кхиина ду чагӀардаккхар а, чӀерий кечдар а.

ГӀийла агӀонаш: дуьнанан базарахь цӀестан мах чӀогӀа охьабожаро цхьацца хенахь 40 % зие до экспортан. Арахьарчу мехкдаьтта латточарах чӀогӀа йозуш хилар (90 % дерриг дойу мехкдаьттах). Американ мах лелочарех йозуш хилар. Кхечаьрца дуьстича гӀийла валюта (хийцаран курс 2008 шарахь 1 долларах  509 песо, амма 2004 шарахь 609 песо дара). Инфляци 8,7 % — 2008 ш. мах хадор (2007 ш. 4,4 %).

Индекс Джини — 54,9 2003 ш. (дуьненахь 14 меттиг), 57,1 2000 ш. ЦӀера бахамаша хьаште хьажор (2006 ш.): уггаре мискачара 10 % хьаште хьажадо 1,6 %, ткъа 10 % уггаре хьалдолчара — 41,7 %. Къоьллин тӀегӀа 18,2 % (2005 ш.).

Коьрта гӀалийн агломерацеш (ст):

Колонин мур болуш Чилин махка баьхкина, охьахевшира 100 - 150 эзар европахо, коьртаниг испанихой. Цул тӀаьхьа, XIX бӀешеран 70 — 90-гӀа шерашкахь мехкан юккъерачу декъан къилба кӀошташка кхелхира 20 эзар гергга немцой. 1880—1890-гӀа шерашкахь Чиле кхелхира 75 эзар керла гражданаш, царех 44 эзар испанхой, 19 эзар италихой а, французаш а, 12 эзар швейцарихой.

XX бӀешарахь Чилин иммигрантийн барам кхечира 600 эзар сов стаге, коьртаниш испанихой, италихой, немцой, хорваташ, Ӏаьрбий. Таханлерачу дийнахь Чилехь веха, дозанал арахьа вина болу, 800 эзар сов стаг.

 стаг (2018 ш. июль).

Адаман дахаран юкъара барам — 79,1 шо.

ГӀалан бахархойн дакъа — 87,6 %.

Чилехь килс дӀакъастийра пачхьалкхах 1925 ш. конституцица, бахархойх 80 % сов бу Руман-католикийн килсанах. Дукха хьолахь килс наггахь бен ца гӀертара мехкан политикан дахарна юкъа, амма 1960-гӀа шераш чекхдовлуш, социалан белхана лерина папин энцикликашна тӀаьхьа дозуш, ткъа иштта европин католицизман социалан боламийн Ӏаткъам бахьнехь, чилин килса йолаелира ладаме роль ловзо махкахь социалан хийцамаш барехь, социалан жигара динан белхалойн барам хаъал тӀекхийтира. Цхьаболчу динан гӀуллакххоша гӀо дира Керсталлин-демократин партин Ӏаткъам сов боккхуш.

Католикаш боцуш, Чилехь ю онда тобанаш протестантийн а (1992 шеран бахархой багарбаран терхьашца, уьш бахархойх 13 % бара), яхӀудийн а.

Протестантийн килсан ладаме Ӏаткъам кхетало Йоккха Британино чӀогӀа гӀолацарца а, махкахь Къилбаседа Американ динан кхолламаша кхоьллина цхьа могӀа дешаран меттигаш а, социалан институташ а хиларца.

Пачхьалкхан телекомпани — TVN (Televisión Nacional — «Къоман телевизион»), шена чохь ду иштта цӀе йолу телеканал, коьллина 1969 шарахь.

Чилехь хӀоттийна 15 официалан Ӏидан де, царех исс динан ду, ялх — дуьненан. Цул сов Ӏидан лору плебисцит, президентийн я парламентан харжамийн, официалан бахархой багарбаран денош.




#Article 131: ПалестӀина пачхьалкх (256 words)


ПалестӀина Пачхьалкх (, ) — Юхерчу Азехьар Мохк бу, Малхбалехь Йорданац а, Малхбузехь Жуьктийн Мохкац Миср-Мохкац а, Къилбседехь Либнан мохкац Шама мохкац а, Къилбехь СаӀудийн Ӏарбойн Мохкац а доза долуш бу Палистинан Мохк. Малхбалехь Чусадоц Ӏамац а , Малхбузехь Юкъерчу хӀорданац аре йолуш бу.

Тахан долу хьале хьежач Палестинан мохк бекъна бу, Хамас бохуш тобано куьгал деш ю ГӀаза бохуш йолу палестинан кӀошт, малх бузехь болу Палестинан мохк, Миср мохкац доза долуш, юкъерчу хӀорданца аре ю цуьна. Махьмуд Ӏаббас Ӏедало куьгал деш ю йорданан хин агӀорахь йолу Палестанан кӀошташ.

Палистинан истори хьалх заман чур дуьнахь йовзаш ю, Ӏосманан Пачхьалкх йохийна чул тӀехь Европан пачхьалкхаш массайт агӀор декънера Палистинан латт. Ингал мохко шен кер бахна чол тӀехь Палистинан мохк, палистинашкара латтанаш хьа дехна жуьктишна дӀас дел, цу латта тӀехь ша жуьктийн мохк «Израил» кхол йалла аьлла дунена дӀа кхайкханера.1948 шарахь ингалхош амеркахош накъостал деш жуьктийн мохк кхуьллина аьлла палестинан латтанаш тӀехь чӀагӀо йин жуьктийн мохк кхуьллина. Цигар дуьнахь жуьктийн гӀуллакх хьалха декхин палистианаш шайн латтанаш доцуш битна. Цу хен чу дуьнахь палистинхош шай мохк мокъ бакха луаш леттуш бу, цан тӀехь йеш йокх харцо жуьктиш и цера европер накъосташ палистинашка шай мокха ца кхолийт луаш. Америкъ Штаташ а, Ингалхош, Парансхош жуьктишан уоза безам беш Палистинан мохк маьрша мохк ца лору, кхин дӀа йолу дунан пачхьалкхаш Палистинан Мохк къаьстин маьрша мохка лоруш бу. Палистинан махкахь ю уггара йеза лерийн кхоълох гӀала Къудс-ГӀала (Йерусалим) Ислам дин чохь. Палистанан махкахь ду кхоъалгӀа деза междиг Масжид Аль-Акъса, кхиъ Къуббат Ас-Сохра бохуш долу междиг Хаттаб кӀант халиф Ӏумаро дайтин междиг ду из.




#Article 132: ГӀалгӀайчоь (1143 words)


Респу́блика ГӀалгӀа́йчоь (; йоцца цӀе: ГӀалгӀайчоь ) — Российн Федерацин субъект, Российн Федерацин юкъара республика. Къилбаседа-Кавказан федералан гуонан юкъайоьду, Къилбаседа-Кавказан экономикин кӀоштан дакъа ду.

Коьрта шахьар — МагӀас гӀала.

Малхбузехьа доза ду Къилбаседа ХӀирийчоьнца, малхбалехьа — Нохчийн Республикица, къилбехьа — Республика Гуьржийчоьнан Мцхета-Мтианети, мехкаца, циггахь ду Российн Федерацин Российн пачхьалкхан дозанан дакъа.

Кхоьллина 1992 шеран 4 июнехь.

Майданца Российн Федерацин уггаре жима регион, Федералан маьӀна долу гӀаланаш ца лаьрчи.

Республикин цӀе схьайолу нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанашкара къоман гӀалгӀай цӀарах (ткъа оьрсийн цӀе схьаяьлла гӀалгӀайн Ангушт эвлан тӀе гуьржийн суффикса -ети тоьхна, тӀаккха нисло «гӀалгӀай беха меттиг»). И этноним яьржина XVIII бӀешарахь. Къомо шайх ГӀалгӀай олу (). Цхьацца талламчаша боху гӏалгӏай дешан маьӀна «гӀаланашъярхо/бӀаьвнийн бахархой» ду, и версии юзуш, кхечу талламхоша термин гӀалгӀа йоьхку шумерийн меттара Шумеран бахархой билгалбохучу этнонимца. Иштта хьахайо ойла делаллера шира гӀалгӀайн делан  Гела я Гала цӀе а.

ГӀалгӀайчоь лаьтта Йоккха Кавказан дукъан (цуьнан юккъерачу декъехь) къилбаседа басешкахь  а, цунах кхетначу кегийра даккъаш тӀехь а, Теркан, Соьлжин, Тархийн. Къилбаседера къилбехьа яхъелла 144 км, малхбузера малхбалехьа — 72 км.

Къилбаседа кӀошташкахь рельеф буц-аренийн ю, къилбехахь — ламанийн, иза лаьтта атагӀиша а, чӀажаша а декъна даккъех. Къилбаседа кӀошташкахь лаьтта Соьлжин а, Ӏалханчуртан атагӀин дакъа, юккъерачу кӀошташкахь — Соьлжа а, Ӏаьсса а эркийн тогӀенаш ю, республикин къилба декъехь Кавказан лаьмнаш ду.

Уггаре лекха лам — Шан-лам (4451 м). Ламанан ГӀалгӀайчоьнан кхин лекха лаьмнаш: ЦӀен-лам (3171 м), Цхьорой-лам (3000 м). ГӀалгӀайчуьра Кавказан лаьмний дохалла — 150 км.

Климат континенталан, лекха лаьмнийн; йоьзна хӀордан тӀегӀанал локхаллех. Январан юккъера температураш — +3 …+10 °C, июлан — +21…+23 °C. Атмосферин йочанаш — шарахь 1200 мм гергга.

Юьззина я дакхошкахь Республика ГӀалгӀайчоьнан махкахь йолу гидрографин объекташ, цхьаьнаэшшара екъна яц, дикка къаьсташ ю шен физикин-географин хьолашца, иза доьзна ду ГӀалгӀайчоьнан рельеф чолхе хиларца — республикин цхьа дакъа дӀалоцу лаьмнаша а, гунаша а, ткъа цхьа дакъа — аренаша  а, чутаӀенаша. Рельефо билгалйоккху ГӀалгӀайчоьнан Ӏаламан областаш — къилбехьара къилбаседехьа уьш хийцало лекха ламанан тӀера бай-аренан тӀекхаччалц. Республикин хинан ресурсаш жигара лелайо адаман бахамехь, ткъа иштта гидротехникица тойо — ГӀалгӀайчоьнан къилбаседехьа ю кхиина хиш дохку система.

РФ Пачхьалкхан хинан реестрца ГӀалгӀайчоьнан дерриг эркаш юкъадогӀу Каспий-хӀордан шина эркан юкъан Теркан а, Ийдалан а эркан майданан (терхьийн код — 02), иза юкъайоьду Малхбузен-Каспийн майданан гуонан (терхьийн код — 07). ГӀалгӀайчоьнан правительствон хаамашца, республикин махкахь ю юккъера а, кегийра а эркийн 720 майда, дерриг эркийн цхьаьнатоьхна дохалла 1350 километр сов хуьлу, хӀора квадратан майданна юккъера барам 590 м эркан маша кхочу. И гидрографин гайтам бу РФ Къилбаседа-Кавказан федералан гуонан масштабехь уггаре лакхарчех цхьаъ .

Къилбаседа-Малхбален Кавказан уггаре доккха эрк ду Терк, амма, ГӀалгӀайчухула эрк чекхдолу къилбехьахула жимачу декъехь Къилбаседа ХӀирийчоьнан дозанца (охьадогӀу къилбехьара къилбаседехьа; ЖӀайрахан кӀошт). ГӀалгӀайчоьнан корта эркаш — Теркан га Соьлжа (коьрта хинан бахаман объект; охьадогӀу малхбузера малхбалехьа; Несаран а, Соьлжин кӀошташ, ткъа иштта гӀалин гуонаш МагӀасан, Несаран, Эльдархан-ГӀалин), Соьлжин га — Ӏаьс-хи (охьадогӀу къилбехьара къилбаседехьа; Соьлжин а, ЖӀайрахан а кӀошта). ОхьадогӀу кхин а эркаш: Марта, Армхи, Ачалкха, Жол, ГӀулой-хи, ХӀутта, ЧемалгӀа, ГӀалми. Эркийн юкъара майда ю 3073 км².

Республика ГӀалгӀайчоьнан латтанаш Ӏаьржа, хьена ду. Климат континенталан ю. Ӏаламан-климатан хьолаш дика ду юьртан бахам кхиорна. Юьртабахаман латтанаш дӀалоцу 60 % мохк, царех ах латта охана ду.

Минералан-аьргаллин база лаьтта мехкдаьтта долу меттигех (теллина промышленностан мехкдаьттан резерв ю 11 млн тонн гергга, прогнозан резерв — 60 млн тонн сов), Ӏаламан газ, мармар, доломиташ, кир-маьӀда-лахьорч, лакхара дикаллин кибирчиган сацкъар-латта, «Боржомин» тайпана термалан дарбанан а, минералан а хиш долу меттигех, цӀена ламанан шовданийн хиш. ГӀалгӀайчоьнан лаьттах дохкуш геологашна карийна наггахьлера металлаш. Дагардина минералан аьргаллин тайпанийн балансан резерван юккъера барам, 100—150 шо ду.

Мехкдаьтта а, газ а, ладаме пайден маьӀданаш ду, республикин ягорган-энергетикин комплексан бух бу. Республика ГӀалгӀайчохь мехкдаьтта доккху 1915 шарахь дуьйна, оцу хенахь карийра мехкдаьтта Маьлхбикан кӀоштахь. 1950—60-гӀа шерашкахь мехкдаьтта даккхар цӀеххьана тӀекхийтира лакхара сурсаталлин мехкдаьтта кардар бахьнехь. Мехкдаьтта а, газ а лахаран-талламан, мехкдаьтта доллу меттиг кечъяран белхаш дӀахьо ПУП «ГО Ингушнефтегазпром».

Республикин махкахула чекхйолу магистралан мехкдаьттан биргӀа Бакох-Новороссийск Махьмад-ХитӀера мехкдаьтта тотту станцехула (ММТС), ГӀалгӀайн махкара биргӀан йохалла 12,7 км, d = 700 мм. ММТС чухула мехкдаьтта таттаран барам бу 3 млн тонн гергга.

Ораматаш: къилбаседехь — хьуьнан а, хьун-аренан а, къилбехьа лаьмнийн (1800 метр локхалле кхачар) — шуьйра гӀа долу хьаннаш, лакхахь ду лаьмнийн цанаш. Лаьмнийн басешкахь башха, цигахь бен йоцу микроклимат йолуш ю. Къилбаседа Кавказехь дукха меттигаш яц лулахь оццул дукха ораматийн тайпанаш долуш. Ламанан кӀажошкахь (2200 метр кхаччалц) яьржина ю шуьйра гӀа долу а, баганан а дитташ долу хьийкъина хьаннаш.

Хьаннийн фондан лаьттан ерриг майда 84,4 эзар гектар ю, цунна юкъахь, хьаннийн орамаш долуш — 75,6 эзар гектар. Ийна шуьйра гӀа долу хьаннаша (поп, наж) дӀалоцу 140 эзар гектар майда. Ерриг дечиган резерв ю 11 млн м³.

ГӀалгӀайчохь еха 60 гергга тайпана декха дийнаташ, 150 тайпана олхазарш, 24 тайпана амфибеш, 8 кепара рептилеш. Уьш ерриш лулахь еха лаьмнашкахь а аренашкахь а. Текхаргаш а, цоьстурш а ю. Олхазарш — дарта, акха бедаш а, гӀезаш а, эркийн тогӀенашкахь — кавказан акха котам, ламанан цанашкахь — тилла гӀиргӀа, кавказан ламанан москал, кавказан сарсал. Лаьмнашкахь меттигаш ю тӀулгийн а, хьаннийн а салораш, боьра ча, нал, лу, хьуьнан цициг, безоаран бож, лайн цӀокъ, кхин а дийнаташ дехаш меттигаш. 2008 шарахь хӀоттийна ГӀалгӀайчоьнан ЦӀен жайна. Она содержит 136 видов исчезающих животных и 89 видов растений, которые находятся под охраной.

Вайн эрал I эзар шо хьалха дуьйна ГӀалгӀай хӀинца бехачу махкахь яьржинера шен цӀе Кобан эвланах схьаяьлла йолу Кобанан оьздангалла, цигахь карийна ширачу заманара археологин иэсах.

Антропологица кобанан оьздангалла лелориш кавказан тайпанан носители векалш бу.

Юккъера бӀешерийн муьрехь дара цхьаьнакхетта тайпанаш — дзурдзукаш. Дуьххьара хьахабо IX-X бӀешерашкара Ӏаьрбийн географаша.

XV бӀешарахь Нохчийчухула а, ДегӀастанахула а чудан доладелира ислам, амма чеккхенца иза чӀагӀ ца делира XIX бӀешарахь бен; и хан кхаччалц цӀуйн гӀиллакхаш а, Ӏадаташ лелара. Лаьмнашкахь еха гӀалгӀайн юкъараллаш, юхаерза юьйлаелира аренашка XVI—XVII бӀешерашкахь. Аренашка кхалхар, коьртаниг, чекхделира XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь.

.

Оццу шарахь гӀазакхаша юьйгӀира Несарин гӀап. Иза масийттаза юха а йира, чӀагӀ а йира — 1817 а, 1832 а шерашкахь.

ГӀалгӀаша дакъалецира Кавказан тӀамехь Российн агӀора а, имам Шемалан агӀора а. Цхьана хенахь лаьттира Шамилан исламан пачхьалкхан шиъ вилайат — Аьрштин а, Галашкин а.

Спорт кхиорах жоп луш ю республикин физикин оьздангаллин а, спортан а министралла. 1996 шеран 21 майхь тӀеэцна Республика ГӀалгӀайчоьнан «Физикин оьздангаллех а, спортах а лаьцна» цӀе йолу закон.

ГӀалгӀайчохь яра шайн футболан клуб «Ангушт», амма хӀинца профессионалан футболан юкъара яьлла. ГӀалгӀайн спортхоша яьхна дзюдох а, боксех а латарехь российн хьалхеяккхарш. 2002 шарахь дуьйна республико ахча спорте хьажор кхузза совдаьлла, кхаьчна 25 млн сов соьме.

Йина ворхӀ физикин оьздангаллин могашалла таяран комплекс, йиъ спортан ишкол. Хьалхе ю спортан ницкъан тайпанийн — желтойн-руман латаран, паргӀата кепара латаран, малхбален латарийн, боксан, дзюдон, еза атлетикин.

ТӀаьхьарчу шерашкахь республикехь гӀарайолуш ю ийна тӀеман говзаллаш. Иштта, ГӀалгӀайчохь болх беш ю масех ийна вовшахлатаран спортан клуб, масала, «Калой» (Несара гӀала), «Нарт» (Сипсо-ГӀала), «ТӀемло», кхин а. ДӀахьо республикин йиллина чемпионаташ.

Цул сов, 2012 шарахь дуьйна ГӀалгӀайчохь хӀора шарахь дӀахьо дуьненаюкъара ийна вовшехлатарех турнир «ТӀом лаьмнашкахь» (Mixfight), цигахь дакъалоцу меттигера спортхоша а, Российн регионийн а, дуьненан а гӀарабевллачу латархоша а.

 




#Article 133: Сент-Джонс (208 words)


Сент-Джонс () — Антигуа а, Барбуда а пачхьалкхан коьрта гӀала, уггаре йоккха гӀала а, коьрта порт а.

Пачхьалкхан коьрта шахьар лаьтта Антигуа гӀайрен тӀехь, аьтту болчу бухтехь. Оцу мехкан тропикан пассатан климат ю. Дерриг шарахь а температура хийцало +25 °С тӀиера +30 °С тӀекхаччалц уггаре бовхачу баттахь. ДогӀнаш оьху майра ноябрь кхаччалц, оцу хенахь 80 % йочанаш хуьлу юккъера шеран барам тӀиера, ткъа иза 1200 мм бу.

Сих-сиха хуьлу тропикан чӀогӀа мохо доккха зие до Сент-Джонсан бахаман. Эркаш гӀалин чохь а, гӀайрен тӀехь а дац. Мола хи латтадо артезианан буру тухуш, ткъа иштта 1970 шарахь хӀоттийначу хи таздаран гӀирсаца. Регион кхиаярехь доккха дакъа лецира ЦӀиечу жӀаран госпитало.

Ораматашца а, дийнаташца а коьрта гӀалан йисташ къиен ю, амма дукха тайпана  олхазарш ду, ткъа бердашца долчу хиш чохь дукха промыслан чӀара а, искогберш а ю.

ГӀалин бахархойн барам 31 000 стаг (2005) ву. Доккхаха долу дакъа царех африкан лайш бу, европара бевлла гӀалахой кӀезиг бу.

Официалан мотт ингалсан бу, амма бахархойн доккхаха долчу декъо буьйцу антигуан креолийн мотт, цуьнан бух ингалсан меттан бу. Иштта лела орамерачу бахархошна юкъахь тамашийна меттигера меттадакъа «патуа», иза лаьтта дуккха а ийна меттадекъех, жигара лелабо ламастан халкъан оьздангаллехь.

Дукхаха болу дин лелориш керстанаш бу, леладо англиканалла; хаало католикаш а, адвентисташ а, методисташ а, пятидесятникаш а.




#Article 134: Нассау (Багама) (211 words)


На́ссау (; ) — Багаман ГӀайренийн коьрта гӀала, махлелоран а, оьздангаллин а юкъ, ткъа иштта мехкан уггаре йоккха гӀала. Нассаун бахархойн барам 274 400 стаг ву (2016).

ГӀала лаьтта Нью-Провиденс гӀайрен тӀаьхь. Нассаун хаза гавань а, сийсаша хӀордан порт а ю. Багамийн тропикан климато а, Ӏаламан хазалло а Нассаух гӀараяьлла туристийн юкъ йина, паргӀата садаӀар дийнахь долуш, самукъа даккхар буса долуш.

Нассау кхоьллина XVII бӀешеран юккъехь ингалсхоша Чарльстаун () аьлла цӀе тиллина, амма Нассау аьлла цӀе хийцина Вильгельм III Оранан-Нассау сийнна 1695 шарахь. XVIII бӀешарахь Карибийн хӀордан талорхойн лочкъийла яра иза, ткъа царех уггаре гӀараваьлларг Ӏаьржа Маж цӀе йолуш вара. XVIII бӀешо чекхдолуш испанхойн тӀелетаран объект яра Нассау, ткъа 1776 шарахь иза цхьаьна хенан схьа а яьккхира американ революционераша. 1782 шеран майхь гӀайренаш а, коьрта шахьар Нассау а, дӀалецира испанхоша, амма 1783 шеран июлехь цкъа а герз ца кхуссуш юха а схьаяьккхина британин лоялисташа. Американ тӀом чекхбаллалц 7000 сов лоялист кхелхина цига АЦШ континентан декъера.

Парижан машарца гӀайренаш Британин кхечира, колони британин хилира 1973 шо кхаччалц. XIX бӀешо долалуш, Британехь лайш бохкар дӀадаьккхачи, кхуза бахка буьйлабелира хӀуӀаьржа бахархой — Америке доьду кеманаш тӀиера мукъа баьхна лайш.

ШолгӀа дуьненан тӀом болучу хенахь Нассаун тӀехь американ бердан хойн хӀордан кеманийн а, катерийн а база яра, цара дуьхьало йора Кригсмаринен хин бухахула лела кеманашна.




#Article 135: Брюссель (161 words)


Брюссель ( ,  ) — Бельгийн а, Брюсселан гlалийн кӀоштан коьрта гlала йу. Брусселехь йу Французийн а, Фломанцийн а, Фландрийн а йукъараллийн меттигаш. Иштта Брусселехь ду Еврокхетшон коьрта цlа, офис НАТО, Бенелюкс пачхьалкхийн секритариат а, Малхбузера Европин Кхетшо а.

Брюсселан кеп, нийса йоцу кеп лерина йу, кхаъ декъех хотта йелла: шуьйра къилбеседа, готта йукъера, кхин готта малхбале. Гlалийна Къилбседа агlор Лакен кӀошта йу, иштта цlе йолуш Пачахьан цlа лаьтташ. Гlалийн ширачу декъо бульварийн пхикlов кхуллу, хьалха тlеман чlагlонаш лаьттинчу меттехь. Брюссель Сенна хин тlехь лаьтташ йу, амма гlалийн дозанашкахь и хи гуш дац, XIX бхьей шарахь Анри Мо куьйгаллийца белгхойн инженераш хи дхьа къовлар бахьан долуш.

Гlалийн цlе bruoc (ширанедерл., «сацlар») а, sella (ширанедерл., «юрт») дешнех кхолла йелла. Гоч - «сацlар тlехь юрт».
Къoман дийцарехь, Брюссель VI бхьей шарахь Горикс (Сен-Жери) кхоьллина. Амма доьхьара Историхь Bruocsella цlе йолу юрт 996 шарахь хьахийна йу,  яздаршкахь. 977 - 979 шерашкахь Лахарлотарингийн Карло Сенна хин тlехь гlап а йоьгlна, юьртан гlала кхоллалуш гlулч яьккхира.




#Article 136: Лондон (100 words)


Лондон (, ) — Йоккха Британин коьрта  гlала а уггара йоккха а дукха  нах бехаш меттиг ю Британехь. Гlала ю Темза хин тlехь, къилба-малхбалехьа Британ Латтдакъ тlехь, Лондан-Гlала ю шир заман дуьйнахьа йоккха нах lаш меттиг, Жаьлтийн Пачхьалкхо йилина хила мег бохуш яздо ингалхойн lилманчаша шайн яздарехьа. Уггара хьалха Британ латт-дакъе тlе Лондон гlал лаьттачехь воьсна хилла жаьлти Лондинийум (Londinium) олуш цlе йолуш цу йилини Жаьлтийн Пачхьалкхан тlемницlан доза даржош Йевропехьа. Дунена тlехь Лондон гlала йоьвзуш 6-гl уггара йоккха нах беха меттиг аьлла а дешаран интституташка деша богlу дуьнена мосу меlнара а, кхин а дуьнан кеман некъ бу Лондонан айлакертехь.




#Article 137: Бадуев, СаьӀид Сулейманович (131 words)


Баду́ев, Саи́д Сулейма́нович (1903 шеран 28 август, Соьлжа-ГӀала — 1943 шеран 20 декабрь) — нохчийн яздархо а, поэт а, нохчийн литература кхоьллиначарех цхьаъ.

Саид Бадуев вина 1903 шеран 28 августехь Соьлжа-ГӀалахь. Цуьна да махбархо вара. Жима волуш да-нана доцуш висира иза. Иза Соьлжа-ГӀалин реальни училищехь доьшуш вара. Цигара иза дӀавеккхира цуьнан дешарах дӀадала ахча ца хилар бахьнехь. 1922 шарахь цо чекхъяккхира кооперацин курсаш Владикавказехь. 1938 шарахь Ӏедало цунна таӀазар дира. Веллачул тӀаьхь иза юхаметтахӀоттир.

Бадуевн хьалхара произведениш арахецна 1927 шарахь. 1920-гӀа шераш чекхдолуш — 1930-гӀа шераш долалуш хенахь цо язйира «Колодец», «Бешто», «Огненная гора»; дийцаре гулам «Ӏадаташ», повесть «Мацалла», пьеса «Не всегда мулле байрам». Шен книгаш тӀехь СаӀид Бадуевс гойта нохчийн дахар революци хилале. Иштта цо язйира пьесаш «ЦӀен бӀов» (Граждански тӀамах лаьцна, «Цаэбас зуда ялор», «Дашо Ӏам», «Политотдел», байтан гулам «Вайн беш».




#Article 138: Алимсултанов, Имам (122 words)


Алимсултанов, Имам — (1957 шо, ГӀиргӀазойн ССР — 1996 шеран 10 ноябрь, Одесса, Украина) — нохчийн эшархо, баллад-эшарийн автор а, эшархо а.

Имам вара — Хаси-Эвлара нохчий-Ӏовхо, цхьа шо кхаьчначу хенахь Сибреха Даймахка цӀа валийна. Соьлжа-ГӀалахь дешна ваьлла, кхин дхьа деша Ростовера политикан Университете деша хоьттира. Илли ала, Имам 1980 шерашкахь вола велар, цо къаьстан тидаме лаьцнарш дара, Нохчийн къоман гӀиллакхаш, Нохчийн къоман Маршонехьа болам, Кавказан тӀамехь гӀара бойла Нохчийн Турпалхой. Шен дешнаш а, халкъа дийцараш доцурш, Имам шена иллешкахь олур Ӏумар Ярычеван а, Мусa Гешаеван а дешнаш.

Доьхьара, Имам иллеш гӀара дойлира кассеташ тӀаьхь 1990 шерашкахь. Нохчийн — гӀаскхийн тӀом бола белча, Имам шена гитара эцна, Нохчийн Республика Нохчийчоьнан Сурхой бола — болче воьдуш, церан дог ойла ойъуш, тӀамах лаьцна иллеш ала вола велира.




#Article 139: Кадыров, Рамзан Ахматович (184 words)


Рамза́н Ахма́тович Кады́ров (5 октябрь 1976, Хоси-Юрт, Курчалойн кӀошт) — Российн пачхьалкхан а, политикин гӀуллаккхо а ву.

Нохчийчохь хьалхара тӀом боьдучу муьрехь цо дакъалаьцна федерацин эскарийн дуьхьала тӀеман гӀуллакх дарехь, нохчийн ШолгӀачу тӀамехь федерацин Ӏедалан агӀор дехьаваьлла иза.

Нохчийн Республикин кхерамзаллин гӀуллакхан куьйгалхочун болх бина цо, цул тӀаьхьа Нохчийн Республикин Ӏедалан председателан болх а бина. Полицин генерал-майор а ву иза.

Къадирин Ахьмадан воӀ Рамзан вина 1976 шеран 5 октябрехь Центарой эвлахь (оцу хенахь яра — Нохч-ГӀалгӀайн АССР).

Иза вара шолгӀа кӀант Ахмада Кадырован а, Аймани Кадырован а доьзалехь, жимаха волу кӀант а вар, цуьнан воккхах волу ваша вар Зелимхан (1974 — 2004 шеран 31 майхь кхелхина), кхин баккхий йижарий а бу: Зарган (1971) а, Зулай (1972) а. Кадыров бенойн тайпанах ву.

Кадыровхой уггаре а доккхачу Бенойн тайпанах бу. Динца йолу юкъаметтигашца Кадыровхой Кунта-Хьаьжин Шайхан вирдехь бу, суфийн исламан къадирийн гара дозуш бу уьш.

Нохчийн Хьалхара тӀом болчу хенахь шен деца нохчийн сепаратистийн (дӀасакъасторан) могӀаршкахь вара иза, Российн Герзан ницкъийн дуьхьал тӀом а бина.

Хьалхара тӀом чекхбаьлча, 1996-чу шарахь иза накъост а, шен да ларвархо а хилла, оцу хенахь Нохчийн Республикин Ичкерин муфти вара Ахьмад-Хьаьжа.




#Article 140: Cийлахь Нохчийн Мотт (105 words)


Хьомсара вежарий, йижарий!
Тоьар ду! Сийлахьчу Нохчийн Меттан вай хӀинццалц дайина сий, хӀораммо а, ваьшна ма луъу, цхьа дош нохчийн маттахь — кхо дош оьрсийн маттахь олуш бийцар, вай ненан мотт вай цӀена цабийцахь кхерам бу, вешан мотт боцуш вай дисарна.

ООН -ас, ЮНЕСКЕ-га таллам байтича — дийцаре даьккхина ду, нохчийн мотт белла барна, дуьненан юкъарчу, Гиннессийн жайни юкъахь, дукха хан ялале карорна кхерам бу, — аьлла.

Ца лаьар-кха Нохчийн Къам, Къилбаседа Кавказера: — Убайхаш, Абадзехаш, Натухайцаш, Шапсугаш — ишта кхин дӀа а кегий къаьмнаш санна, дуьненчуьра делла, лар йоцуш дӀадолуьйла!!!

Кхайкхам бу, тахна-тховса дуьйна, кхин дӀа йолчу ханна, Даймахках, цуьнан маттах доглозчара, бийца беза вайн вешан цӀена Ненан мотт.




#Article 141: Стигал (142 words)


Стигал — дуьненан тIоьхуле ю, йа кхин йолу шатакхийн тадж чуьра дуьненан, йа седан тIоьхуле. Мадарра аьлчи дуьненан лакхара ане, бхьерган гуш йерг, оцунах олу стигал, йа лакхар седарчашка хьожучу шатакхийн тадж турмал чухул хаьжчи гуш йерг.

Дуьненан стигалан буос хийцало, де ле буьсан хене хаьжина, шера хене хаьжина а, йа Iаламан хIотамах а. Стиглахь го мархаш а бутт. Дуьненан стигал буос хийцабелла го мохакеманчохь ведуш, буос хийцабелла гар дукхачу хьолехь бахьан хуьла догIа ле луо дарех дезна.

Динахь гуш йолу стигал — моха чIIор, малх балехьа а, малх бузехьа а дуьненан тIехул го сийно буос.

Малх хьакхетачу хенахь а, ишта малх чубузучу хенахь го стиглахь можа а, тIаьIан можа буос, ишта цIен буос.

Буьйса — буьйсан дуьненан стиглахь хуьлу тIаьIан сийна беснаш, бIаьран хетало и беснаш Iаьржачу басахь. Дика гуш хуьлу стиглахь бутт а, седарчи, ишта кхин йолу стиглара хIумнаш а,.




#Article 142: Айдамиров, Абузар Абдулхакимович (130 words)


Айдамиров, Абузар Абдулхакимович вина 1929 шарахь Нажи-Юьртан кӀоштерчу Мескитахь, ахархочун доьзалехь. Юьхьанцара школа шайн юьртахь чекхъяьккхина цо. Жимчохь дӀаболабелла Айдамировн къинхьегаме некъ. 1957 шарахь Мескитарчу школе нохчийн меттан, литературан, историн хьехархочун балха вахийтира иза. Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историко-филологически факультет чекхъяьккхира цо 1963 шарахь .

Дуьххьарлера цо язъина байт «Лермонтовн безамна» зорбане елира 1956 шарахь «Винчу лаьмнашкахь» цӀе йолу жайнийн тӀехь зорба тоьхна ю байташ: «Даймохк», «Винчу лаьмнашкахь», «Бералла», «Ясин тогӀехь», «Ненан мотт», «ХӀай, буьйса», «Бехк ма билла», дуккха а кхиерш а. Цо язъина цхьайолу стихаш халкъан эшаршка йирзина, масала: «Винчу лаьмнашкахь», «Ӏаьржа буьйса», «Езачу йоӀе», «Воккхачу стеган илли», «Хьайна лаахь», «Даймохк» иштта кхин а.

Яздархочун «Лаьмнашкахь серло», «Тхан эвлахь», «Лаьмнийн некъашкахула» цӀераш йолу книгаш тӀера дукхахйолу произведенеш а ю юьртан таханлера дахар гойтуш.

Абузар кхелхина 2005 шеран 27 майхь.




#Article 143: Ӏа (шеран зама) (270 words)


Ӏа — шеран заманах еаннах цхьаъ, гуьйренна а, бӀаьстенна а юкъахь.

Оцу шеран заманан коьрта хьесап — дукхаха йолчу Дуьнеан кӀошташкахь хӀоьттина лахара температура (Цельсин 0 градусал лахара), ло латта тӀе оьгу, лаьтта охьадуьллу.

Дуьнен тӀиера заманан хийцамаш боьзна бу планета Мелхан гуонаха шеран хьовзаран мурца а, орбитан экъане хьаьжна хьовзаран семан таӀарца а. 

Астрономин Ӏа планетан тӀехь лаьтта Ӏай малх цӀа кхачарца бӀаьста де-буьйса нисдаллалц, аьлчи а Дуьненан Къилбаседа эхигехь 22 декабрера 21 март кхаччалц, Къилба эхигехь 22 июнера 21 сентябрь кхаччалц. Цхьацца шерашкахь (Дуьнен тӀехь) и астрономин моменташ йогӀу тайп-тайпанчу хенашкахь (гайтинчу де-буьйсан чохь).

Нохчийчохь Ӏа — Ӏаламехь уггар шийла хан ю. Маца юлу Ӏаьнан чилла. Муха хуур ду Ӏа доьлча? Халкъо олуш ду: «Малх цӀа кхаьчча Ӏа дулу». Иза нийса ду. Де уггар дацделла хан хуьлу иза. Цул тӀаьхьа догӀуш долу масех де кхин хийца ца луш лаьтта.

И денош дӀадевлча, де дахдала долало. Ӏаьнан уггаре а шийла цхьа мур хуьлу. Цунах чилла олу. Чилла юлу Ӏа доьлла ткъа де даьлча. Иза шовзткъа дийнахь-бусий лаьтта. Чиллахь гӀайба санна тӀе ло диллина, массо а геннаш лаьтта хӀуттуш букар дахна хуьлу диттийн, коьллийн. Ӏаьнан хьун, хьежа ца кӀордош, исбаьхьа хуьлу. ХӀаваъ цӀена, садеӀа атта хуьлу.

Рузман Ӏа лаьтта кхаа баттахь: Къилбаседа эхигехь иза — декабрь, январь, февраль, ткъа Къилбахь — июнь, июль, август.

Ӏийса пайхамар  варан а, керла шеран а Ӏиданийн ламасташкахь а, Русехь Святкаш олуш хилла церан деланийн динан аналогашкахь а, Ӏа доладалар малх цӀа кхачаре дихкина.

XVIII бӀешо кхаччалц Москохан пачхьалкхехь Ӏа лорура Ӏийса пайхамар, ӀалайхӀи салам, винчу денна (25 декабрь) тӀиера Дика кхайкхоран де (25 март) кхаччалц. ХӀора шеран заманахь лорура 91 де 7 минот ах минот.




#Article 144: Терк (759 words)


Терк (лахенашкахь Аликазган,  (Тэрги); , ; ; ; ; ) — Къилбаседа Кавказера эрк. ОхьадогӀу шина пачхьалкхан мехкашкахула — Гуьржийчухула (лакхе) а, Российн Федерацехула а, ткъа цунна чохь тӀаьххьара йийцина 6 субъектан мехкашкахула. Ладаме хин бахаман маьӀна долуш ду. Теркан дельта ша лаьтта шуьйра 4000 км² гергга майда йолу, царех 500 км² сов ирригацин майданаша дӀалаьцна латта ду.

Эркан шира оьрсийн цӀе — Терка, цуо олу шира гидроним, тарло, тюркех схьаяьлла. Э. М. Мурзаевс дийцарехь, эркан цӀе схьаяьлла тюркийн меттанашкара, церан меттанашкахь терек — иза «талл» ду, ткъа эркан цӀе Терек су — «Таьллан эрк». Амма кхин гипотезаш а ю: масала, А. В. Суперанскаяс боху, гидрониман бух тӀехь ду хӀунну-булгарийн терек — «эрк». Талламхочо жамӀ до гидронимашкахь шуьйра даьржинчу терек лексемин бух тӀехь (Акх-Терек, Кхара-Терек, Уч-Терек, Иш-Терек, кхин а), ткъа кхин а оцу эркийн баккхий барамаш бахьнехь а. кхарачойн-балкхаройн маттахь «терк суу» маьӀна ду «чехка, сих ахи я эрк». Кхин а ойланаш ю эркан гӀебартойн-чергазийн цӀарах. Тэрч — «Серий лург» «ты» — далар; «чы» — серий. Серий (чы) дукха генара дуьйна, XIII бӀешо дӀадаллалц, ладаме гӀишлошъяран гӀирс бара чергазашна. Теркан шинне а бердаца яра юькъа яьлла хьун. 

Амма нохчийн маттахь талла а ца оьшуш эрк охьадоьду хих олуш ду. «Терк» маьӀна хуьлу «тӀе+эрк», аьлча а «ТӀе эрк», хӀинца ма-аллара хилча «Эрк тӀе». Сулейманов Ахьмадан белхо уьш вуно дика гойту.

Гуьржийн шира хьосташкахь («Картлийн Дахар» Леонти Мровели) Терках Ломеки олу, иза вайнехан маттахь «ламан хи» бохург ду.

Схьадолу басера Коьрта Кавказан дукъ Турсан чӀожера, Зилга-Хох шалам  тӀийра, 2713 м хӀордан тӀегӀанал лакхара. ОхьадогӀу Гуьржийчоьнан, Къилбаседа ХӀирийчоьнан, ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан, Ставрополан мехкан, Нохчийчоьнан, ДегӀастанан латтанаш тӀехула. Эркан дохалла — 623 км, хи гулдаран майда — 43 200 км². Каргалински гидрошед тӀиера дуьйна лелайо Керла Терк цӀе (наггахь литературехь лелайо Каргалинка цӀе а). Лахенашкахь олу Аликазган (цӀе, хетарехь, елла Аликазган эвланах, иза хилла хӀинцалерачу Крайновкин тӀай долчохь). Юккъера охьане 4,40 м/км.

Хьалхара 30 км охьадогӀу Коьрта а, АгӀонан а даккъашна юкъахула, цул тӀаьхьа доьрзу къилбаседехьа, АгӀонан (Теркан чӀожехула), Тархийн даккъаш а, Ӏаьржа лаьмнаш а хададой; БуритӀе гӀала йолчохь арадолу ломан кӀажошкара аренашка, цигахь цунах кхета дуьзина геннаш Гизельдон, Ардон, Урух, Малка (Баксанца). Малкан хикхочийлера дуьйна охьадоьду гӀамаран-сазлаттан харш чухула шортта гӀайренаш а, оьсигаш, гомхенаш а йолуш; Соьжин хикхочел лахахь декъало цхьа могӀа геннашна. Кхета Каспий-хӀордан Аграханан айманах, дельта а гулдеш (майда 4000 — 6000 км² гергга); дельтан декъехь коьрта харш масийттаза хийцаделла (1914 шарахь дуьйна доккхаха долу хи чекхдолу Каргалинскехь чухьаьдда даьккхинчу харш чухула). Эркан тиша харш ду, хӀинца татолаш дина эркаш, — Суллу-Чубутла, Шира Терк (Дельтин татол), Юккъера, Таловка, Куру-Терк, Кардонка, кхин а. 1957 шарахь «Каргалинскехь хи хьаьддачу меттигал» лакхахь бира Каргалински гидрошед, цуьнан гӀоьнца теркан шира геннашна чу хи тотту.

Эркан хи ийна ду, 70 % гергга хи догӀу бӀаьстенан а, аьхкенан а муьран. Терко дерриг шарахь дельте охьадахьа хи кхочу юккъера барам 11 км³, царех 4 км³ гергга дойу дельтехь хи дуьллуш, Ӏаьнаре долуш, Ӏаьмнаш дузуш, латто худуш, ткъа 6 км³ кхочу хӀорд чу. Уггаре дукха хи хуьлу июлехь — августехь, уггаре кӀезга — февралехь. Шарахь хи дайаран юккъера барам — 530 км хикхочел лакхахь (БуритӀе йолчохь) 34 м³/с, хикхочел 16 км лакхахь – 305 м³/с. Даьржина хилар 400—500 г/м³ (шозза сов ду Ийдалан хил). Шарахь Терко охьаяхьа 9 - 26 млн т хьаькхна латта а, гӀум а, тӀулгаш а. Шен раж цхьаьнаэшшара яц (ша цахӀутту луьра Ӏаьнашкахь бен).

Коьрта геннаш: аьрру — Ардон а, Гизельдон (Гизельдон кхета Ардонах 0.2 км хикхочел лакхахь, цундела дукха хьолахь хьахадо Теркан аьрру га санна), Урух, Малка, аьтту — Армхи а, Соьлжа.

Теркан дельтера коьрта транзитан га «лелаш» ду: керла га кхоллало 60—70 шо долуш, цу тӀе шираниг дукха хьолахь дӀадолу. Даьржа Каргалински гӀалин кӀоштахь, XX бӀешарахь и процесс адамо сацийра хьалха хилла бохамаш бахьнехь.

Эрк талла йина 7 гидрологин пост — БуритӀехь, Котляревскехь, Мазалкехь (Малка эркан хикхочел лахахь), Хьаьнгаш-Юртахь (Соьлжан хикхочел лахахь), Каргалински гидрошед, Аликазган, Дамба.

Теркан хи шуьйра леладо бахамехь. Цуьнан хиш дохку Теркан-ГӀуман а, Теркан-ГӀой-хин а чутаӀенашкахь масех эзар гектар декъа латташна. Хи дилла бина шиъ гидрошед — Павлодольски (цигахь долало Теркан-ГӀуман татол) а, Каргалински а (кхоъ татол — Дельтин, Новотеречни, Сулу-Чубутла), — ткъа кхин а даккхий татолаш — Ӏалханчуртан (долало Ӏалханчурт (Къилбаседа ХӀирийчоь) эвлана гергга), Куйбышевн цӀарах татол (Оьрза-ГӀалин) гергахь), Новран-Шелковски га (Оьрза-ГӀала), Дзержинскийн цӀарах (долало хьалха хилла Дзержинка кӀотаран кӀоштахь).

 

Акхболт-Юрт 
Хошгельдыотар 

Эрк тӀехь лаьтта Теркан ГЭС каскад: Дарьяли ГЭС, Ларси ГЭС (Гуьржийчохь), Эзмински ГЭС, Дзауджикауски ГЭС, Павлодольски ГЭС (Россехь); ерриг юьстина ницкъалалла 2018 шарахь хилира 185 МВт кхаччалц энергии, шеран юккъера барамца 904 млн кВт•сахьт гергга. Тарло кхин а цхьа могӀа ГЭС ян.

Лахенашкахь Теркан хиш чохь дукха чӀара бу (лосось, бакъ чӀара, саза, судак, яй, мекхашчӀара, кхин а).




#Article 145: Ламанхойн республика (569 words)


Ламанхойн республика — 1917 шарахь Къилбаседа Кавказан Цхьанакхетначу Берто Нохчийчоьнан, ДегӀастанан, Теркан Областан латтанаш тIаьхь кхайкхийна пачхьалхк.
Ламанхойн республикан йозуш цахилар къобал динера: Туркойчоь, Германи Австро-Мажарчоь, Болгари, Гуьржийчоь, Азербайджан, ГӀоба.

Иштта 1918-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 11-чу дийнахь Чермоев Iабдул-Межеда а, Бамматов ХӀайдара а, декларацина къелла куьйгаш а таӀийна, дӀакхайкхийра йозуш йоцу Къилбаседа Кавказан Ламанхойн Республика кхоллар.
Керлачу пачхьалкхана юкъадахара Ӏаьржачу хӀордан тӀера Таркхойн хӀордана тӀекхаччалц долчу латтанашна тӀехь дехаш долу къаьмнаш. И пачхьалкх, къобул а йина, тӀеийцира туркойн Ӏедалша. Оцу даггахь яра Германи а.

Цу гуламе хаьржина хуьлу массо а бусалба жамаӀаташкара векалш. Иза вовшахтоьхна болу нах уггар хьалха дагахь хуьлу Кавказехь имамалла кхолла а, Гоцински Нажмудин имам кхайкхон а.
Амма, оцу гуламан декъашхоша дитинчу тоьшаллаш гайтарехь, царна ма-моьтту гӀуллакх ца хуьлу цуьнах. Цхьаболу гуламан декъашхой дуьхьала хуьлу Гоцински имам кхайкхорна. Уьш махкахь Советан Ӏедал хӀотто лууш хуьлу. Цундела, гуламехь дов а доккхий, уьш цӀа боьлху. Виснарг хуьлу 5 эзар стаг. Амма уьш Веданахь совцу, Ӏаьндара цӀа баха аьтто боцуш, догӀанаш а ихина, ломара некъаш доьхна хилар бахьана долуш. Цига вогӀу Гоцински Нажмудин. Веданахь хиллачу гуламехь иза имам кхайкхаво.

И республика Петарбухехь дӀакхайкхо дагахь йолчу Россехь демократин Республикана юкъагӀура ю, аьлла, ойла а хуьлу ламанхойн куьйгалхойн. Иштта кеп-куц долу ламанхойн Ӏедал лаьтта эха шарал сов. Цу хеначохь цара кечйо Российн ханна долчу Ӏедалан куьйгалхо Керенски Александара реза хиларца тӀеэцна йолу конституци.

Цу хенахь леррина Кавказе ваийтина волчу Германин векло немцойн инарло фон Лоссовс цу Бертан куьйгалхошна хьалха хаттар хӀоттадо Ламанхойн Республика дӀакхайкхорах лаьцна долу. И пачхьалкх къобул ян мега Стигалкъекъа-баттахь Батумехь хир йолчу дуьненаюкъарчу конференцехь, бохуш, хуьлу Германин векал.
Стигалкъекъа-баттахь 11-чу дийнахь хиллачу конференцехь дӀакхайкха до Ламанхойн Республика кхоллар. Оццу дийнахь иза Туркойн-пачхьалкхо а, Германино а къобул йина, олий, хаам бо цу форумехь.
Амма Германино Ламанхойн Республика къобулеш бинчу бертан бух карийна бац цхьана а архивехь.

Стигалкъекъа-баттахь 11-чу дийнахь Ламанхойн Республико тӀеоьцу ша йозуш йоцуш хиаларх лаьцна йолу леррина Деклараци. Цу тӀехь, масала, аьлла ду:

Хьалхарниг. Кавказан Ламанхойн Цхьаьнакхетаралло сацам бо Оьрсийчоьнах дӀакъаста а, йозуш йоцу пачхьалкх кхолла а.
ШолгӀаниг. Керлачу пачхьалкхан Къилбаседехьара дозанаш хир ду хьалха Российн имперехь ДегӀастанан а, Теркан а, Ставрополан а, ГӀубанан а мехкийн хилларш а, Малхбузехь — Ӏаьржа хӀорд а, Малхбалехь Каспий-хӀорд. Къилбера доза къастор ду Къилба Кавказерачу пачхьалкхашца барт бинчулла тӀаьхьа.

Ламанхойн Республико ша йозуш йоцуш хиларх лаьцна дипломатан хаам хьажабо Москох. Иза арахьарчу гӀуллакхийн халкъан комиссариате дӀакхачабо Германин Москох волчу векло графа Мирбаха.
Стигалкъекъа-беттан 15-чу дийнахь Советан Ӏедало дӀахьедар до шаьш Ламанхойн Республика къобул ян реза дац, олий. Москохо официала далийна долу бахьана хуьлу Къилбаседа Кавказехь дехачу къаьмнаша хӀинцале а сацам бина шаьш Оьрсийн Республикана юкъадогӀуш хиаларх лаьцна, олий.
ЦултӀаьхьа Ламанхойн Республикан куьйгалхочо Чермоев Ӏабдул-Межеда (Тапас) кхайкхам бо туркойн Ӏедалшка шайна гӀо-накъосталла дахьара, олий. И гӀо цунна дан а до Туркойчоьно.
ГӀадужу-беттан 10-чу дийнахь Изет-Паша Юсуф коьртехь волчу эскарша дӀалоцу Дербент. Чермоевн Ӏедал дӀатарделлачу гӀишлонна тӀехула дӀатуху йозуш йоцучу Ламанхойн Республикан байркх.
Дукха хан яляле туркойн эскарша дӀалоцу Темирхан-Шура олу гӀала. ХӀинцалера Буйнакск ю иза. Ткъа Лахьан-беттан 8-чу дийнахь туркойн эскарш чудоьлху Порт-Петровскана (ХӀинжа-гӀалийна).
Азербайджанехь долу Ӏедалш а хуьлу Ламанхойн Республикана гӀо деш. И пачхьалкх хӀоттош Чермоев Тапин Ӏедална азербайджанхоша юхалург ло 60 миллион сом. Лахьан-беттан 27-чу дийнахь Чермоев Тапа а, цуьнан накъостий а Бакохахь цхьаьнакхета Малхбузерачу пачхьалкхийн векалшца.
Чермоевн Ӏедал цу регионехь низам хӀотто гӀертар шаьш дикачу агӀора тӀеоьцу а олий, Британин а, Францин а, Италин а, кхин йолчу а пачхьалкхийн векалша дӀахьедар до, Ламанхойн Республика йозуш йоцуш хилар Хьалхарчу Дуьненан тӀамехь толам баьккхинчу пачхьалкхийн Берлинехь хир йолчу конференцехь дийцаре дийра ду, олий.




#Article 146: Нохчийчоь (2437 words)


Но́хчийн Респу́блика, Но́хчийчоь () — Российн Федерацин субъект, цунна юкъара республика. Лаьтта Къилбаседа Кавказан малхбалехь. Майда — 16 165 км². Къилбаседехьара къилбехьа яхъелла 170 км гергга, малхбузехьара малхбалехьа — 100 км гергга. Доза ду РФ субъекташца: малхбузехь — ГӀалгӀайчоьнца, къилбаседа-малхбузехь — Къилбаседа ХӀирийчоьнца а, Ставрополан мехкаца а, къилбаседа-малхбалехь, малхбалехь, къилба-малхбалехь — ДегӀастанца; къилба-малхбузехь а, къилбехахь а НР доза ду маьрша пачхьалкхаца — Гуьржийчоьнца.

Юкъайоьду Къилбаседа-Кавказан федералан гуона, Къилбаседа-Кавказан экономикин кӀоштан дакъа ду.

Республикин корта — Р. А. Кадыров (2007 шарахь дуьйна), Парламентан Председатель — М. Х. Даудов (2015 шарахь дуьйна), Правительствон Председатель — М. М. Хучиев (2018 шарахь дуьйна). НР ю РФ юкъара суверенни республика.

Республикин нохчийн маттара цӀе, Нохчийн Республика я Нохчийчоь, йоьзна ю нохчийн эндоэтнонимца.

Нохчийн Республика лаьтта Европин Россехь къилбехахь — Къилбаседа Кавказан малхбален декъехь, регион наггахь билгал а йоккху Къилбаседа-Малхбален Кавказ олий. Нохчийн Республикин дозанийн дохалла ду 841 км. Республикин майда — 16 165 км², 2018 шо кхачале тайп-тайпана хьосташа лора тайп-тайпана хаамаш цуьнан майданах лаьцна, хӀунда аьлча, чаккхенца хӀоттийна доза дацара Нохчийн Республикан а, Республика ГӀалгӀайчоьн а юкъахь, масала, 2017 шарахь арахецна ЙОьЭ гойтура 15,6 эз. км². 2018 шеран 26 сентябрехь ГӀалгӀайчоьнан коьрто Ю.-Б. Б. Евкуровс а, Нохчийчоьнан коьрто Р. А. Кадыровс а куьйгаш яздира республикашна юкъахь дозанаш хӀитторан барт кӀелахь, цул тӀаьхьа майданаш нийса гайта йолийра. Къилбаседехьара къилбехьа Нохчийчоь яхъелла 170 км гергга, малхбузехьара малхбалехьа — 100 км гергга. Доза ду РФ субъекташца: малхбузехь — ГӀалгӀайчоьнца (153 км 400 м), къилбаседа-малхбузехь — Къилбаседа ХӀирийчоьнца (13 км 300 м) а, Ставрополан махкаца (119 км 300 м) а, къилбаседа-малхбалехь, малхбалехь, къилба-малхбалехь — ДегӀастанца (471 км); къилба-малхбузехь Нохчийн Республикан доза ду маьршачу пачхьалкхаца — Гуьржийчоьнца (84 км).

Геоморфологин агӀора Нохчийн Республикан мохк билгала боккху кхаа йоккхачу структураца (къилбаседехьара къилбехьа) — Хьалхара Кавказ, Ломан кӀажош, Йоккха Кавказ; кхин а дика гойту рельефан амал деа декъе екъча — Теркан-ГӀумин чутаӀе, Теркан-Соьлжин лакхиэ, Нохчийн аре, Ломан Нохчийчоь.

Геологин агӀора Хьалхара Кавказан чутаӀен дакъа, тӀехула дуьзина ду Каспий-хӀордан морскими отложениями Каспийского моря. Ломан даккъаша, лаьмнашна юкъара атагӀаша а, боьранаша а дӀалоцу 35 % гергга Нохчийн Республикин мохк. Бисина мохк — аренаш ю дукхаха долчу декъан чӀогӀа хедийна лакхиэнашца. Лаьмнаша дӀалоцу республикин дерриг къилба дакъа, асан шоралла 30-50 км.

НР къилбаседан дакъа — республикин къилбаседан дозанера Теркан тогӀане кхаччалц — аре ю, иза Теркан-ГӀуман атагӀин къилба дакъа ду (кхузахь ду НогӀийн аренан къилба дакъа), ткъа иза, шен рогӀехь, шуьйра дакъа ду Кавказал хьалхара аренан. Нийса экъа цхьаьнаэшшара охьатаьӀа малхбалехьа — Каспийн гуонахьара акъарин агӀора, цунна кӀеззиг «тӀейолу» республикин къилбаседа-малхбален маьӀиг (и маьӀиг Дуьненан океанан тӀегӀанал лахахь ю). Теркан-ГӀуман акъарин къилбехахь лаьтта Теркйистан гӀамаран массив, цуьнан рельефехь алсама бу гӀамаран баьрзаш, уьш дахделла шораллехь, нисло алсама долучу мехашца.

Теркан къилбехьа НР махкахула дахделла Теркан-Соьлжин дукъан доккхаха долу дакъа, иза лаьтта шина антиклиналан лохачу раьгӀнийн хебаршах, уьш дахделла шораллийн агӀора — Теркан а, Соьлжин а (разделены узкой Алханчуртской долиной) даккъех. Теркан дукъан малхбален декъах БоргӀанан дукъ олу, кхин а малхбалехьа, Гуьмсан дукъ; Соьлжин дукъан малхбален декъах Соьлжа-ГӀалин дукъ. Дерриг даккъаш ду кӀеда, гоьрга кепара.

Теркан-Соьлжин а, Кавказан хьалхара даккъашна а юкъахь лаьтта хьена Нохчийн аре — Нохийн Республикин уггаре луьста бахархой болу, караберзийна мохк  (иза дакъа ду Теркан-Соьлжин аренан, цунна малхбузехьа, НР арахьа, къаьста ГӀалгӀайн/ХӀирийн аре). Аре тӀаьхь-тӀехьа лахло къилбаседа-малхбален агӀонхьа 350 м тӀера 100 м кхаччалц, аре хедийна дуккха а эркийн тогӀенаша, эркаш охьадогӀу меридианаца; чутаьӀна меттигашкахь а, эркийн тогӀенашкахь а кӀеззиг хьаннаш.

Ламанан Нохчийчоь олуш долу, НР къилба дакъа, лаьтта Йоккха Кавказан (ламанан махкахь — Кавказан лаьмнаш) системин къилбаседа басен декъехь. Цуьнан амалехь ду, ерриг Кавказан къилбаседа басенан санна, орографин декъадалар — диъ коьрта дукъ (кхин а шортта меттигера ламанийн геннаш), дахделла Доккха Кавказан дукъанна параллелаца къилбаседехьа; хьалхара кхоъ — Хьалхара даккъаш — Хьаннийн (Нохчийчохь девза Ӏаьржа лаьмнаш цӀерца), Байданийн а, Тархийн. Республикин къилба доза доьду доьалгӀачу параллелан дукъан декъан тӀехула — АгӀонан дукъ (НР Гуьржийчоьнца доза а, РФ пачхьалкхан доза а цхьаъ ду, кхузахь лаьтта Малхбузен Кавказан уггаре лекха бохь — ТӀуьли-лам, 4492 м), ткъа кхин а Ӏаьндийн дукъ (Доккха Кавказан дукъ) тӀехула — къилбаседа-малхбален агӀора (НР ДегӀастанца доза). Даккъаш дукхачу меттигашкахь хедийна ду чохь сиха эркаш долу кӀоргачу Ӏаннаша.

Майданца йоккха а йоцу республика къаьста тайп-тайпана Ӏаламан зонашца: къилбаседехьара къилбехьа ландшафт хийцало гӀум-аренашна тӀера бай-арене, лаьмнашна гергахь, хьун-арене; кхин а къилбехьа йолало ламанийн хьаннийн аса, хьуьнан дозанал лакхахьа ламанан бай-аренан зона ю, ткъа кхин а лакхахь ду ламанан даккъаш, уьш лакха довлу лайн асанал — нивалан асанал, кхузахь баххьаш къевлина шалаьмнаша, гуттаренна а долу лайша а. Вертикалан зонаш, гайтина ламанан басешкара Ӏаламан ландшафташ, кӀажошкара баххьаш тӀекхаччалц хийцаяларо, — амален васт ишттачу ламанан регионийн (бахьна ду локхаллица хӀаваан температура, тӀуналла, йочанаш тӀекхетар).

ГӀум-арено дӀалоцу Теркан-ГӀуман чутаӀе, Теркан тогӀенера къилба дакъа доцург. Климат кхузахь йокъонан ю (шеран йочанаш 300—350 мм), тӀех йовха а, тевне а ю (июлан беттан юккъера температурин барам +24— +25 °C), амалехь ду Кхазакхстанера хьоькху декъа мехаш. Аьхкенан лакхара температуро а, хӀаваан бекъа мехо а охьаяьхкина йочанел а, Ӏаьнаралла совйоккху. Ӏай ло кӀезиг хуьлу, дахло — биъ бутт гергга (январан юккъера температура −3— −3,5 °C). Къилбаседехьара а, къилбаседа-малхбалехьара а хӀаваъ деича хуьлу лайн буранаш, дӀадукъарш, гӀоролаш −32 °C кхаччалц. Сих-сиха йояларца гӀоролаш йогӀу, тӀаккха ша хьокху.

Бай-аренан зонан юкъайоьду Теркан аьрру бердан аса, Теркан-Соьлжин акъарин малхбален дакъа а, Нохчийн аренан къилбаседа йист а. Йочанаш хуьлу 400—450 мм шарахь, аьхке йовха — июлан юккъера температура +23— +24 °C. Ӏа кӀеда, январан юккъера температура −3,5— −4 °C.

Хьун-аренан зонин юкъадоьду Нохчийн аренан доккхаха долу дакъа а, Теркан-Соьлжин акъарин малхбуза дакъа а. Йочанаш хуьлу 500—600 мм шарахь, хьун-аренашкахь йочанаш сов йовлар доьзна ду лаьмнаш гергахь хиларх. Цигахь температурин хаъал Ӏаткъам бо тайп-тайпана локхаллаш, июлан юккъера температура — +21…+23 °C, январан — −4— −5 °C.

Ламанан-хьаннийн зонин юкъадоьду Хьаннийн дукъ а, Байданан а, Тархийн а, АгӀонан а даккъийн лахара дакъош а. Асанан лакхара доза — 1800 м, цхьаццанхьа 2000—2200 м лакха долу. Оцу зонин климат хийцало локхаллега хьаьжжина, иза билламе екъа мегар ду шина асане: лахара (1200 м кхаччалц) а, лакхара (1200—1800 м) а. Лахара асанехь 600 – 900 мм шеран йочанаш хуьлу, июлан юккъера температураш хийцало +18 °C тӀера +22 °C тӀекхаччалц, ткъа январан — −1 °C тӀера −12 °C тӀекхаччалц. Лакхара асанехь йочанаш алсама хуьлу — шарахь 900 мм, июлан температура — +18 °C, январан — −12 °C.

Ламанийн бай-аренийн зона екъало кхаа асане: лаьмнийн цанийн бухара (1800—2700 м), лаьмнийн цанийн юккъера (2700—3200 м), субнивалан (3200—3800 м). Оцу зонера климат бараме-шийла ю, аьхке салкхене, йочанаш хуьлу шарахь 700—800 мм. Зонин лахара дозанера июлан юккъера температура ю +14 °C, ткъа лакхара — +4 °C. Ӏа деха а, лайне а ду. Лаьмнийн цанийн бухара асанехь йочанаш алсама ю юккъера асанехьчулла, амма лаьмнийн цанийн бухара асанехь 500 мм кӀезиг йочанаш йолу меттигаш нисло (Тархийн а, Ӏаьндийн а даккъийн къилба басенашкахь.

НР махкахь нивалан зонин юкъадоьду АгӀонан дукъан баххьаш. Иза лайнийн а, шабаран а область ю, кхузара климат шийла ю, сих-сиха хьоькху чӀогӀа мехаш, ло-дарц а дахьаш. Йочанаш хуьлу дукхах дерг ло кепара. ХӀора шарахь ло алсама догӀу, ткъа дашар кӀезиг хуьлу, совдаьлла ло зонера охьадоьду лайн хьаьтт я шенан кепара. Юккъера шеран температура — 0 °C гергга.

Теркан-ГӀуман чутаӀенехь, масала Теркан гӀамаран массивехь, даьржина ду сирла-каштанан латта, иза йовха климат а, бекъа мох а бахьнехь чӀогӀа декъа ду. Кхузара латташ ду тайп-тайпана кхиаран тӀегӀанехь, ю тайп-тайпана кепаш — латта кхиа доладаланза ала мегар долу Ӏена гӀамарш тӀера, кхиина евлла шорта гумус йолу гӀамарийн латтанашка кхаччалц. Ладаме роль ю церан механикин хӀоттаман а: иштта сацкъар-латтан тайпанашна екъа климатан хьолашкахь туьха дуьллу (царна тӀехь кхоллало латта а, ораматаш а гӀум-аренан тайпанашна гергара), ткъа гӀамарчун туьха ца хаало (царна тӀехь латтанаш а, ораматаш а герга ду бай-аренан тайпанан). Малхбален декъехь, ДегӀастанан дозанна гергахь, хуьлу сирла-каштанан дуьро латтанаш,  кӀайн лаьттан тӀедарчашца, ткъа Теркан тиша харшца — байн а, байн-уьшалан а дуьро латтанаш.

Аренашкахь алсама ду байн латтанаш. Жимма лакхахь — Ӏаьржа латта, эркийн тогӀенашкахь — уьшалан-байн латта, лаьмнашкахь — ламанан-хьаннийн а, ламанан байн а латтанаш.

Нохчийчоьнан пайден маьӀданех коьрта тайпанаш ду мехкдаьтта а, Ӏаламан газ а. Меттигера бахархоша генара схьа дуьйна леладора Ӏаламе арадаьлла мехкдаьтта бахаман хьашташна — серлонна а, вордан чӀургашна хьокхуш а. Республикин коьрта мехкдаьтта долу а, газ йолу а меттигаш ю Теркан-Соьлжин акъарин тӀехь.

Юьхьанца мехкдаьтта доккхура кайнозойн ӀаӀарехь. Амма 1956 шарахь талламан буру тухуш карийра мезозойн породашкара ӀаӀар. Шен хӀоттамца республикин мехкдаьтта дара алсама парафин а, бензин а долуш.

Нохчийчоьхь ю гӀишлошъяран материалаш йохку меттигаш. Органан тогӀенехь Ярашмардан гергахь дохкуш карийна дукха мергель тӀулг, иза цеманц яран мехала аьргалла ю. 1974 шарахь оцу меттиган базин тӀехь йина Чуьйри-Эвлан цеманцан завод.

Шуьйта а, Итон-Кхаьлла а эвланашна юкъахь ю Къилбаседа Кавказехь уггаре дукха гипс. Теркан-Соьлжин акъарин тӀехь а, Ӏаьржа лаьмнашкахь а йохкуш ю гӀишлошъяран гӀамарш, ткъа иштта цӀена кварцан гӀум, цунах до ангали. Нохчийн аренехь дукха жагӀа боллу, кибирчигийн а, гераган а сацкъар-латта. Шуьйтан кӀоштахь дохку минералан басарш (охра, колькотар).

Республикехь ду дукха Довха хиш, уьш лелон мега хӀусамаш йохъеш, теплицин бахамашкахь. Соьлжа-ГӀалахь советийн заманахь йиллинера довхачу хьостийн йовхо лелон теплицин комбинат.

Республикин мехкара эркаш цхьаьнаэшшара декъна дац. Ламанан декъехь луьста геннашка бекъабелла эркийн маша бу, Теркан-Соьлжан акъарин тӀехь а, Теркал къилбаседехьара кӀошташкахь а эркаш дац. Дерриг ала мегар долуш Нохчийчоьнан эркаш Теркан майданах ду. Юкъара дохур вай Яьсси, Ястий, Ивги. Уьш ГӀурийн майданан эркийн системера ду.
Республикин мехкара эркаш цхьаьнаэшшара декъна дац. Ламанан декъехь луьста геннашка бекъабелла эркийн маша бу, Теркан-Соьлжан акъарин тӀехь а, Теркал къилбаседехьара кӀошташкахь а эркаш дац. Дерриг ала мегар долуш Нохчийчоьнан эркаш Теркан майданах ду. Юкъара дохур вай Яьсси, Ястий, Ивги. Уьш ГӀурийн майданан эркийн системера ду.
Нохчийн Республикера уггаре даккхий эркаш ду Терк (НР чохь 218 км), Соьлжа, Орга, церан хиш схьадовлу шешкара, деста аьхкенан заманахь. Дукхаха долу эркийн дестар хуьлу бӀаьста а, аьхка догӀанаш даьхкича.
Коьрта эркаш:

ШолгӀа нохчийчуьра тӀом болабаларца кхоьллира российн агӀора Нохчийн Республикан администраци. Цуьнан коьрте хӀоьттира, 1997 шарахь дуьненаюкъара эмиссараш Нохчийчохь ваххӀабизме орамаш тасийтича, цунна дуьхьала ваьлла волу муфтий Кадыров Ахьмад. 1998 шеран 25 июлехь цуо кховдорца дӀаяьхьира Къилбаседа Кавказан бусалбачеран Конгресс, цуьнан декъашхоша агӀо лецира Нохчийчоьнан муфтийн, емал йира динан экстремизман кепара йолу ваххӀабизм. А. Кадыровн жигара а, тӀаьхьий-хьалхий хила ма-деззара ваххӀабизман дуьхьала динчу белхаша, и идеологи тӀе ца ийцира дукхаха болчу Нохчийчоьнан бахархоша. Нохчийн юкъаралла цхьаьнатоьхна, кхолла а, республика кхиаян а Ӏалашо йолуш, тӀом сацорхьама Нохчийн Республикан хенан администрацин корта хӀоттийра Российн президентан 2000 шеран 12 июнан Омарца Кадыров А. А.. Цуьнан оьшу лерам бара бахархошна, къаношна, динан гӀуллакххошна юкъахь. Цуо кховдийра, Российн Президенто а, Правительствос а, нохчийн юкъаралло – пачхьалкхан Ӏедалийн а, меттигера шайн урхаллин а меженаш, нохчийн социалан институтийн тхьамданаш къобал йина республика машарца юхаденъяран программа. Законехь боцу тӀеман кхолламех, тӀемлойх гӀуо ойла кхуллуш, бакъо ларъяран меженашна гӀо дира, меттигера юкъараллаш.

Кхузахь сахьт Москваца нийса лелаш ду. Сахьтан аса ю UTC+3.

Республикан коьрта гӀала ю Соьлжа-ГӀала, цуна ю республикан муьтӀахь аьлла статус. Административано Нохчийчохь ю 2 гӀалин гуо а 15 муниципалан кӀошт а. Соьлжа-ГӀалал тӀехьа республикан муьтӀахь ю — Орга а Гуьмсе а.

Нохчийчуьра ислам бусалба динан чура схьаэцна тайп-тайпана некъаш хилла. ХIунда аьлчи, регионехь хьалха боккха Iаткъам болуш яккхий пачхьалкхаш хилла, масала, шиIийн Иран а, суннийн Iусманан империи а. ХIора а оцу пачхьалкхехь шен Iаткъам баржош яра Къилбаседа Кавказехь, уггаре хьалха, исламан динан гIоьнца. 

Тахана нохчаша шеш ШафиIийн мазхIабера суннийн охIлара бусалбанаш лору. Амма ала деза, церан динан хаамашкахь дуккха а дисина шиIийн Iаткъамах. Масала, нохчийн фольклорехь Мухьаммад пайхIамаран сахьабехь алсама хеставо Турпал-Iела, аьлчи а Iали бин Абу-ТIалиб. Цул сов, шайн динан а, дуьненан а Iедалан коьртехь болчарех, нохчаша халифаш ца олура, ткъа шиIийш санна имамаш олура. Иштта нохчийн къоман динехь башха меттиг дIалоцу дуьне духуш имам МаьхIди вогIур хиларо, шиIийш а доккха маьIна ло оцунна.

Оцу массо а хIумано гойту, нохчашца консерватизм йогIуш ца хилар, уьш бусалбанаш цхьанатохаран агIончаш хилар, ислам партешна декъаран дуьхьала хилар, ПайхIамаран ма-лаъара. Амма нехан ницкъ ца тоьу динан юкъараллаш цхьаьнатоха цхьаьна куьйга кIела ца хилчи. Нахана бусалбан къам цхьаьнатоха лаарах спекуляци йина, дуьненахь дуккха а нах бевлла шеш имамаш бу бохуш, халкъ Iинан йистте теIош. Нохчийчоь а дацара оцу хьокъехь дика масала. Харц «имамаш» цIа кхоьссина ца Iа нохчий йоккхачу Российн империн бага. 

Ишттачу кхерамечу хьолехь, нохчийн этнос хIаллакхилла дIаялан кхераме долчу хенахь, къам кIелхьара даккхаран роль кхечира суьпийн шайхашна:  Кишиев Кунта-Хьажийн, Хантиев Iусман-Хьажийн, Дебиров Элах-Моллин, Гайсумов Соип-Моллин, Хантиев Кана-Шайхан. Цара халкъе олуш хилла: «ГIеза-Махьма, Шемал, ГоцIийн Нажмуддин бакъ имамаш ца хилла, цундела шайн халкъ хIаллакдина, ткъа бакъ имамо бусалбанаш толаме кхачо беза дерриг дуьнен тIехь».

Нохчашна юкъахь ислам дин дисар а, даржар а суьпийн болх бу. Ислам дин даржоран юьхьигехь дуьйна суфизмо АллахIан дин кхайкхадаран болх, иза халкъе дIакхачадаран болх а жигара дIакхоьхьура. Пачхьалкхашкахула лелаш суьпийш, генна бусалба мехкашна дIакхачадора АллахIан дош.

Нохчийчоьнан оьздангалла ша-кепара ю, эзарш шерийн историца. Цунна чохь ю цивилизацин къаьмнийн хуьлу, ерриг тайпана жанраш, цунна Ӏаткъам бина географин хьоло а, этносан оьздангаллин  гуоно а.
Нохчийн фольклор гайтина жанрашца: мифологи, турпахойн эпос, туьйранаш, легендаш, эшарш (Ӏадатан, къинхьегаман, аганан, кхин а), кицанаш, берийн фольклор, динан фольклор (назманаш), жухаргийн а, тӀуьйлигин кхолларалла. Нохчийн къоман мифологи йисина дакъошца.

Нохчийн литература кхоллаялар доьхку цара йоза леладарца, хьалха лелийна гуьржийн а, византийн желтойн йоза. Нохчийн маттара уггаре шира йозанан иэс ю тептар — нохчийн тайпанийн хроникаш. 1866 шарахь араяьлла И. А. Бартоломейн «Нохчийн абат», иза хӀоттийнера кириллицица. ХӀинцалера нохчийн маттара йозанан литература кхоллаелла XX бӀешеран 20-гӀачу шерашкахь: 1923 шарахь араболу Нажаев Ахьмадан «Эшарш а, дийцарш» гулам, 1925 шарахь арахоьцу «Серло» газет нохчийн маттахь Дудин Ӏабди, Ш. Сагаиповн, М. Сальмурзаевн, кхечеран а дийцарш а, байташ а йолуш. 1930-гӀа шерашкахь юкъайолу поэтийн  Айсханов Шамсуддинан а, Музаев Нурдинан а, Мамакаев Ӏарбин а кхолларалла. XX бӀешеран 1930-гӀа шераш чекхдовлуш — 1940-гӀа шераш долалуш арайолу Мамакаев Ӏарбин поэма «Нохчийчоьнан лаьмнашкахь». 1980-гӀа шерашкахь кхоллало нохчийн яздархойн керла чкъор: Бексултанов Муса, Ахмадов Муса, Нунуев Сайд-Хьамзат, кхин а. Таханлера нохчийн литература гайтина дуккха а яздархоша а, жанраша а.

Ший а библиотека Соьлжа гӀалахь ю.

Халкъан драмин ламасташ (жухургийн а, тӀуьйлигийн театраш) йолушехь, Нохчийчохь театран коллективаш юкъайовлу XX бӀешеран 20-гӀачу шерашкахь. Оцу хенахь кхуллу дуьххьарлера къоман пьесаш: С. Шадиевн а, М. Гайсановн а «Мурид», Эльдархан Ӏийсан а, Бадуев СаӀидан а «Дайн Ӏадат», Шерипов Данилбекан «Зандакъара Ӏелабаг-Хаьжи»,кхин а

Нохчийн музыкин оьздангалла екъало:

Локхура мерзболу, Ӏадхьокху, зурманийн, тохаран музыкин гӀирсашца, XIX бӀешарахь царна тӀекхийтира кехат-пондар, баян, аккордеон. Нохчийн музыкин башхаллин амалех билгалйоккху, масала, халкъан эшарш квартица чекхйовлар, охьабоьдучу боламехь цхьаьнаэшшара секвенцикепара хӀоттор, триолаш а, дуолаш а хийцар, кхаа озаца олу эшаран коьрта узам юккъерачу озаца алар. Дукхаха йолу халкъан эшарш йолало септиме дехьаоьккхарца, церан амалехь ду эшаран юьххьера узаман цхьаьна озехь сацар.

Хореографин оьздангаллин векал ю, 1939 шарахь кхоьллина, къоман хелхаран пачхьалкхан ансамбль «Вайнах», цуо яьхна дуьненаюкъара фестивалашкахь гран-приш (Туркойчохь 1998 шарахь, Италехь 1999 шарахь, Францехь 2002 а, 2007 а шерашкахь, Италехь а, Испанехь а 2003 шарахь, кхин а). Кхин а ю Республикин берийн эшаран а, хелхаран а Алиев Хьасанан цӀарах ансамбль «Башлам», кхоьллина 1967 шарахь, российн а, дуьненаюкъара а къийсамийн декъахо а, лауреат а, дуьненаюкъара фестивалийн шортта гран-приш яьхна.

Ерриг театраш ю Соьлжа-ГӀалахь.

Нохчийн Республикехь музейн гӀуллакх кхиор долийна 1924 шарахь Соьлжа-ГӀалахь Нохчийн Республикин Къоман музей елларца. 1961 шарахь дӀайиллина сурт дилларан говзаллин Захаров Петран цӀарах музей. XX бӀешо чекхдолуш Нохчийн Республикин музейш Къилбаседа Кавказехь уггаре яккхийчех лорура.




#Article 147: Путин, Владимир Владимирович (672 words)


Пу́тин Влади́мир Влади́мирович (вина 1952 7 октябрь, Ленинград, ССРС) — российн пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакххо, 2012 шеран 7 майхь дуьйна волу Российн Федерацин президент а, Российн Федерацин ТӀеман ницкъийн лакхара коьрта баьчча а.

Хьалха а лаьттина президентан даржехь 1999 шеран 31 декабрера 2008 шеран 7 май кхаччалц, 1999—2000 а, 2008—2012 шерашкахь лаьттина Российн правительствон председатель.

Чекхъяьккхина Ленинградан пачхьалкхан университетан (ЛПУ) юридически факультет. 1977 шарахь дуьйна болх бина контрталламан агӀора ПКхК Ленинградан урхаллера талламан декъехь. 1985 - 1990 шерашкахь гӀуллакхехь хилла советийн арахьара талламан резидентурехь ГДРехь, болх бина Дрезденехь ССРС — ГДР доттагӀаллин цӀийнан директоран даржехь къайлаваьлла. Ленинграде цӀавирзича болх бина ЛПУ ректоран дуьненаюкъара гӀуллакхийн агӀора гӀоьнча, цул тӀаьхьа Ленинградан гӀалин совета председателан Собчак Анатолийн хьехамча. 1991 шеран 20 августехь подполковник волуш ССРС ПКхК мукъаваьлла.

Пачхьалкхан хьалхара юьхь хилира 1999 шеран 31 декабрехь, оцу хенахь Российн президентан Ельцин Борисан сацамца хӀоттийра РФ президентан декхарш кхочушдийриг — Российн хьалхара президента дарж мукъадаккхар бахьнехь. Российн президент дуьххьара хаьржина 2000 шеран 26 мартехь. Пачхьалкхан коьртан дарже юхахаьржира 2004, 2012, 2018 шерашкахь. 2012 шеран харжамел хьалха президентийн бакъонийн хан тӀетуьйхира 4 шеран тӀера 6 шере кхаччалц.

Российн Федерацин Конституцин хийцамаш лелабевлча бакъо хилира дакъа лаца керлачу президентан харжамашкахь 2024 шеран мартехь.

Мукъа ваьккхина полковник (1999). Российн Федерацин бакъболу пачхьалкхан 1 классан хьехамча (1997). Экономикин Ӏилманийн кандидат (1997). Самбо (1973) а, дзюдо (1975) а латарехь спортан говзанча, дзюдох латарехь Ленинградан чемпион (1976), самбох латарехь Российн хьакъ долу тренер (1998). Дика буьйцу немцойн мотт.

Бахархой багарбечу хенахь ша деллачу жоьпаца,  къоман оьрсий.

Да — Путин Владимир Спиридонович (23.02.1911 — 02.08.1999), вина Тверан областан Калининан кӀоштара Поминово эвлахь, 1933—1934 шерашкахь гӀуллакхехь хилла хин бухарчу флотехь, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъахо, эскаре кхайкхина Ленинградан областан Петергофан КӀТӀК. БАЦӀЭхь — 1941 шеран июнехь дуьйна, ЦӀечу эскаран  дивизин 330-гӀа кхийсархойн полкан тӀемло, Неван кӀажа ларбеш, 1941 шеран 17 ноябрехь чӀогӀа чов йира гераг кхетта аьрру настарна а, когана а. «ТӀеман гӀуллакхашна», «Ленинград ларъярна», «Германин тӀехь толам баккхарна» мидалшца. 1941 шарахь дуьйна ЕКП(б) декъахо. ТӀом чекхбаьлча — Егоровн цӀарах заводехь пхьар. 1985 шарахь совгӀат дина Даймехкан тӀеман 1-ра тӀегӀанан орденца.

Нана — Путина Мария Ивановна (ден фамили Шеломова) (17.10.1911 — 06.07.1998), схьаяьлла Тверан областера Калининан кӀоштара Заречье эвлара, цигахь йовза а евзира иза Владимир Спиридоновична, иштта болх бира заводехь, чекхъелира Ленинградан гуо латторах. ЦӀБФ штабо совгӀат дина «Ленинград ларъярна» мидалца.

Деда — Путин Спиридон Иванович (19.12.1879 — 8.03.1965), схьаваьлла Тверан областан Калининан кӀоштара Поминово эвлахь, 12 шо долуш иза дӀавелира «юургуш ян Ӏамо» Тверан трактире, ша дика а гайтина, кхечира петарбухан ресторан, ялийра шен эвлахо Чурсанова Ольга Ивановна (марехь Путина), кулинар болх бира Горохови урамехь «Асторехь». Хьалхара дуьненан тӀамехь хьажийра фронте. Революцел тӀаьхьа, гӀалин мацаллех кӀелхьара довлуш, доьзалца кхелхира Поминово; цул тӀаьхьа Москоха кхелхира. Юургаш еш болх бира Горкашкахь, юург кечйора Крупска Няадеждин, Мариян а, Дмитрий а УльяновгӀарна уьш баллалц. 1940 шарахь хилира лакхара юург кечйийриг Москохан гӀалкоман партин «Ильичёвскин» Ильинскин пансионатан коьрта юург кечйийриг а хилира. Цигахь юург кечйора оьздангаллин министран Фурцева Екатеринин, Москохан ГӀК хьалхарчу секретарашна Гришин Викторна, Капитонов Иванан, Хрущёв Никитина, ткъа цуьнан нанас, болх бира дезткъа шо кхаччалцт.

Путинан ден а, ненан а агӀора гергарнаш (ПутингӀар, ШеломовгӀар, ЧурсановгӀар, БуяновгӀар, ФомингӀар, кхин а) уггаре а кӀезиг 300 шарахь ахархой хилла Тверан уездехь. Путинан уггаре хьалхара вевзаш волу да хьахийна 1627—1628 шерашкахь Тверан уездан  йозанан жайнин тӀехь — иза Никитин Яков ву, паччахьан Михаил Фёдоровичан ненавешин бояринан Романов Иванан долара Тургиново эвлан килсан, Бородино эвлан латта доцу ахархо.

Вина 1952 шеран 7 октябрехь Ленинградехь, Маяковскийн урамехь В. Ф. Снегирёвн цӀарах бер ден цӀахь. ЖӀар тоьхна Спасо-Преображенски килсахь.

Путин Владимир доьзалехь кхоалгӀа кӀант хилла — цуьнан хилла шиъ воккха ваша, уьш белла иза дуьненан тӀевалале: Виктор (1940—1942) а, Альберт (велла Сийлахь-Боккха даймехкан тӀом болабалале). Виктор велла дифтери лазарх Ленинградан гуо латточу хенахь, дӀавоьллира Пискарёвн мемориалан кешнашкахь.

ПутингӀеран доьзал Ӏаш бара Ленинградехь Басков урамалган (12-гӀачу цӀийнан лакхарчу пхоьалгӀачу гӀотехь) коммуналан квартирера цхьаьна чохь, оцу квартирехь Путин вехира ССРС ПКхК болхбан волаваллалц. Дачехь Тоснохь ишколхочун Путинан чохь лаьттара советийн тӀеман таллам кхоьллинчех цхьаъ волу Берзин Янан сурт. Президент хиллачул тӀаьхьа, Путина дуьйцура, бераллехь дуьйна хьоьжура советийн талламчех фильмашка, сатуьйсуш вара пачхьалкхан кхерамзаллин меженашкахь болх бан.




#Article 148: Сардалова, Зулай Махмудовна (135 words)


Сардалова Зулай Махмудовна (1936 шеран 5 май, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС — 2005 шеран 15 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — гӀаръяьлла нохчийн хелхархо, «Вайнах» ансамблин солист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъа артист, РСФСР Сийлахь артист яра.

Иза йина 1936 шеран 5-гӀа майхь. Цуьна да школан директор хиллера. Иза «халкъан мостагӀ» ву аьлла хӀаллаквинера Ӏедало. Цуьна нана шен кхаа бераца йисира. Нохчий цӀера бохуш Зулай бархӀ шо кхаьчча яра. Кхазакхстанехь Зулай а, цуьна доьзал а цхьана гӀаскхийн хуьсамо тӀелецира.

Вайн дериг а халкъо санна, цера хӀусамо дукха халонаш лайра: нана чӀогӀа цомгуш хилира, къело бахьнехь бераш берий цӀеношка дӀасадекъа дийзира, юха а шайн гергарнаш лоьхуш цара дукха хан а, ницкъ байира.

Цунна елла яра сийлахь цӀераш:

Иза кхелхина 2005 шеран 15-гӀа ноябрехь.

Цуьна цӀийнда вара нохчийн гӀарваьлла артист Шита Эдисултанов. Уьш цхьана 40 шарахь бехира. Цера кӀант висна.




#Article 149: Багалова, Зулейхан Мутушевна (104 words)


Зулейхан Мутушевна Багалова (1945 шеран 16 ноябрь) — нохчийн артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Хьалкъа артист (1981 шо), РСФСР Сийлахь артист (1991 шо), юкъараллийн гуӀллакхо.

Йина 1945 шеран 2-гӀа июнехь. 1963 шерахь Нурадиловн цӀерах йолу Нохчийн паччалкхан драмин театрехь йолу школа-студия чекхъеккхира. 1977 шерахь ГИТИС чекхъеккхина. ГИТИСехь цуьнан хьехархо Соломон Михоэлс йоӀ Нина Михоэлс яра.

Зулай кхуза хаьржина яра Соьлжа-ГӀалин Советан депутат а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Коьртачу Советан депутат.

Цунна елла «Силаллий белгало» аьлла орден (1971 шо), мидалш «Ленинна 100 шо кхачарна», «Нохч-ГӀалгӀа АССРна 60 шо кхачарна», «Къинхьегаман ветеран» (1984 шо).

Цуьна цӀийнда гӀарваьлла нохчийн артист Юсуп Идаев вара. Зулай ши кӀант, цхьа йоӀ, ши йоӀ йоӀ ю.




#Article 150: Талхигова, Роза Шахидовна (130 words)


Роза Талхигова (1965 шеран 3 июль, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн поэтесса а, Нохчийн яздархойн союз декъашхо а (1996 шо), Российн яздархойн союз декъашхо а (2002 шо), Российн журналистийн союз декъашхо а ю (2003 шо).

Йина 1965 шеран 3-гӀа июлехь Соьлжа-ГӀалахь. Дуьххьара байт цо итт шо кхаьчча язйина. Цо Нохчи-ГӀалгӀайн республикан литературан къийсамашкахь дакъалоцар, даимма а лакхара меттигаш йохара. 1983 шарахь Саид Бадуев цӀарах болу къийсамехь шозлугӀа меттиг яккхира цо. Кест-кеста цо язйина байташ республикера журналашка а, газеташка а тӀейокхура. Цкъаццкъа иза радиос а, телевиденис а йистхила кхойкхура.

Цо школа чекхйаккхинчулатӀехь 1984 шарахь цуьна байташ къоначу тобанан цхьанатоьхна арахоьцушйолу «Ӏуренна аз» цӀе йолу байташан гуламан юкъаяхара. 1985 шарахь араелира цуьна шозлугӀа сборник «ОрамаштӀе хьалвахар».

Цо язйина байташца яккхина эшарш лоькхуш бу масийтта бевзуш болу нохчийн а, российн а эшархой.




#Article 151: Окуев, Шима Хамидович (153 words)


Шима Окуев (1937 шеран 6 ноябрь, Соьлжа-ГӀала — 1986 шеран 16 декабрь, Соьлжа-ГӀала) — нохчийн яздархо, Нохч-ГӀалгӀай АССРн а, ССРСн а яздархойн тобаний декъашхо.

Шима вина 1937 шеран 6 ноябрехь.

Цуьнан да Хьамид Нохч-ГӀалгӀайн обкоман белхало вара. Цо чӀогӀа дакъа лоцура цу хенахь эдало бешболу хийцамашкахь. 1937 шарахь иза «халкъан мостагӀ» ву аьлла чувоьллира. Хьамид 1952 шарахь Алма-Атахь шен доьзулах дӀакхеттачултӀехь кхелхира.

Нохчий цӀера бохучу хенахь Шима ворхӀ шо долуш вара. 1954 шарахь ворхӀ класс чекхъеккхинчул техь иза шахте вахара. Цигахь цо цӀа верзалца болх бира. 1957 шарахь иза цӀавирзира. Цу хенахь иза язъя волавелира. Нохч-ГӀалгӀайн паччалкхан педагогически институтан филологически факультет чекхъеккхира цо. Арми дӀавиггалца цо «Ленинхо» аьлла районны газетахь болх бира.

Армера цӀа веанчул техь цо чекхъеккхира Лакхара партийн школехь йолу советски белхалой кечбеш йолу курсаш. Цул техь цо болх бира райкомехь, школашкахь, редакцишкахь.

ТӀаьххьара ши роман автор веллачул техь араялла.

Ахмадов Муса. Так течет и Аргун… Журнал «Вайнах», № 11, 2007, с. 12-15.




#Article 152: Нохчийн Википеди (159 words)


Нохчийн Википеди () — нохчийн маттахь Википедин дакъа ду.

Болх бан йолаелла 2005 шеран 28 февралехь. 2013 шеран 16 февралехь Нохчийн Википедехь 1604 яззам бара. Керла яззамш беш, я йолуш ерш таяш болх чӀогӀа гӀийла боьдуш бара. Хицамаш яш ерш дукха хьолахь боташ яра. Нохчийн Википеди чохь болх дӀацабоьду аьлла резабоцуш берш бара. Амма 2006 шарахь декабрехь Нохчийн Википеди дӀацакъовлуш юту аьлла сацам бинера.

ТӀаьхьа болх денбелира. 2013 шеран 6 июнехь яззамийн дукхалла 2200 тӀекхечира. ХӀинца Википедин чохь   бу оьцу барамца Нохчийн Википеди  меттигехь ю.

Нохчийн Википедин   ду.

Sarah Bernhardt
Marlene Dietrich
Marilyn Monroe
Pablo Picasso
Ingmar Bergman
Walt Disney
Sergei Eisenstein
Stanley Kubrick
Charles Darwin
Albert Einstein

Galileo Galilei
Gottfried Wilhelm Leibniz
Carl Linnæus
James Clerk Maxwell
Dmitri Mendeleev
Isaac Newton
Max Planck
Erwin Schrödinger

Sigmund Freud
Georg Wilhelm Friedrich Hegel

Jean-Paul Sartre
Ludwig Wittgenstein

Simón Bolívar

Winston Churchill
Genghis Khan
Che Guevara
Vladimir Lenin
Peter the Great
Joseph Stalin

Augustine of Hippo
African Union

United States of America




#Article 153: Хасимиков, Салман Алхазурович (117 words)


Салма́н Алхазу́рович Хасими́ков (1953 шеран 5 апрель) — гӀарваьлла нохчийн паргӀат кепар латархо, рестлер, 4-за СССР чемпион, 3-за Европин чемпион, 4-за Дуьнен чемпион, Дуьнен Кубок яккхинарг, СССР Сийлахь спортан говзанча.

Салман вина Кхазакхстанехь 1953 шеран 5 апрелехь. 1957 шарахь цуьна хӀусум цӀа йирзина. 16 кхаьчча Дэги Багаев волчахь лата Ӏама волавелла. Цхьа шо даьлча юниорашн юкъахь дуьнен чемпион хилира иза. 1976 шарахь Москва дӀавахара.

Доьуза СССР чемпион хилира иза, кхуза Европин чемпион, доьуза Дуьнен чемпион, Дуьнен Кубок яккхира цо. 1976 а, 1980 а шарашкахь Олимпиде вахар ца нисделера цуьна травмаш бахьнехь. 1984 шарахь политика бахьнехь СССРн спортхой Лос-Анджелесехь хилла йолу Олимпиаде ца багӀар.

Спорт йитунчултехь Япони а вахан, рестлер хилира Салман. 1993 шарахь рестлингехь Дуьнен чемпион хилира иза.




#Article 154: Сайтиев, Бувайсар Хамидович (176 words)


Бувайсар Хамидович Сайтиев (1975 шеран 11 март, Хаси-Эвл, ДегӀаста, РСФСР, СССР) — нохчийн паргӀата кепар латархо, 5-за Российн чемпион, 6-за Европан чемпион, 6-за дуьненан чемпион, 3-за Олимпиадан чемпион, 7-за Красноярскехь хуьлучу Иван Ярыгин цӀарах йолу турниран чемпион, Российн Сийлахь спортан говзанча (1995 шо).

Вина Хаси-Эвлахь 1975 шеран 11 мартехь. Лата Ӏама волавелла 6 шо кхаьчча (1982 шо). Цуьна тренерш бара Гашимов С. Р., Ирбаехан В. И. Цунна 13 кхаьчча цуьна да машенахь велира. Цуьна нена дизи шашх виъ кӀант, кхо йоӀ хьалкхиаян. 1989 шарахь СССР спортан мастер хилира и. 1990 шарахь иза деша вахара Новокузнецкехь ойлу спортивны интернате. 1991 шарахь цо беккхира толам СССРн таьххьара кегирхой чемпионатехь.

Хаси-Эвлахь школа чекхйекхича Красноярске вагӀара иза. Цигахь цуьна тренераш бара Миндиашвили Д. Г., Бахтуридзе Г. Л., Хачикян С. Г. 6-за дуьненан чемпион хилира иза (1995 шо, 1997 шо, 1998 шо, 2001 шо, 2003 шо, 2004 шо). Европин чемпионаташкахь толам беккхина цо 1996—2001 шарашкахь а, 2006 шарахь а.

Олимпийски чемпион волуш волу Сайтиев Адам цуьнан жима ваша ву.

Цуьна кхо кӀант, цхьа йоӀ ю. Россиин эскаран подполковник ву иза. Иза 183 см лекха ву.




#Article 155: Эльдарханов, Таштемир Эльжуркаевич (334 words)


Эльдарханов Таштемир Эльжуркаевич (1870 шеран 1 апрель, ГихтӀа, Нохчийчоь, Российн импери — 1934 шеран 14 ноябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн серлонча, яздархо, юкъаралин а, политикан а, пачхьалкхан а белхало, Российн империн Хьалхара а, ШозлугӀа а Пачхьалкхан Думи депутат.

Таштемир Эльдарханов вина 1870 шеран 1 апрелехь ГихтӀахь. Цунна дешар дезар хьалхи гучаделира. ВорхӀ шо кхаьчча иза Нохчийчоьхь цхьаъ бе йоцу Соьлжа-гӀалахь хилчу нохчийн школе дӀавелира. Школа чекхйекхича иза деша вахара Владикавказехь реальны училище. 1893 шарахь Тифлисера хьехархойн институт чекхйекхира цо. Дешна ваьлча пхеа шарахь Майкопехь болх бира цо, цул техьа — Соьлжа-ГӀалахь.

Ша студент волчу хенахь иза волавелира Тифлисехь а, Владикавказехь а нохчийн дицарш гулда. 1900 шарахь арахецна «Кавказан меттигаш а, къаьмнаш а дуьйцуш гулам» чохь дара цо яздина масийтта нохчийн дицар орсийн маттахь. 1911 шарахь Тифлисехь арахецна цо язйина хьалхара нохчийн абат.

Цуьна хьехаман а, юкъараллин а болх нисбелла нах меттахбаларц. Иза пачхьалкхан чохь хуьлучунна тӀаьхьакхиа гӀерташ вара, меттигашкахь дакъалоцуш вара. Ша юрташка кхаьчча нахан демократи хьоьхура. Цундела иза школера дӀавекххира «политически тешам цахилар» бахьнехь.

Терски областан депутат ву аьлла иза хержира Хьалхара Думичу. Цуьна Ӏалашо яра массо а къамне къинхьегамхой цхьана тогӀа паччахьан дуьхьал.

ШозлагӀа Дума дӀакъойлинчул тӀехь Соьлжа-гӀали веара иза. Амма эдало ца магийра цунна Терски областан школашкахь болхба. Таккха цуьна Баку ваха дийзира. Цигахь цо школашкахь болхбира 1917 шеран Февральски революци кхаччалц. Таккха цо Нохчичу веан революцин болх болабира. Цуна хетара Кавказан халкъашна кӀане революцин Россица йозна ю аьлла.

Иза вара большевикашан гӀо деш, салташна юкъахь болх беш. Цуьни, цуьна накъостий болх бахьнехь Петроград хьаяккха тӀейоду «Акха дивизи», Корнилов эскарехь коьрта дакъа, цхьаа топ ца кхуссуш сацинера.

Бичераховцаш эшиначултӀехь Нохч-ГӀалгӀайчу деара Деникин эскир. И эскир сов хилар бахьнехь ЦӀе эскир Соьлжа-гӀали, Владикавкази йита дийзира.

Граждански тӀом чекхбеллачул тӀехь Нохч-ГӀалгӀайчохь хакъан гуламш хилира. Цигахь наха Совет эдалан шаьш реза хилар хаитира. Кавказски фронтан председатель Г. К. Орджоникидзес аьлла, Нохчийн ревкоман председатель Эльдарханов хӀоттинера.

Эльдарханов вара VIII, X, XI, XII Ерригроссийски Советан гуламан делегат, Ерригроссийски Коьрта Исполнительны Комитетан 10, 11, 12 созыван дакъашхо, СССРн Коьрта Исполнительны Комитетан 1, 2, 3 созыван Нохчийн автономны областера дакъашхо.




#Article 156: Ахмадов, Муса Магомедович (166 words)


Ахма́дов, Муса́ Магоме́дович (1956 шеран 28 январь, ГӀиргӀазойчоь, СССР) — гӀарваьлла нохчийн яздархо, поэт, драматург, Нохчийн яздархойн бертан дакъашхо, Нохчийн Республикан культуран Сийлахь белхало, Нохчийн Республикан Халкъан яздархо, Кавказан яздархой клубан вице-президент, литературан исбаьхьалли «Вайнах» журналан коьрта редактор, 2006 шарахь «Дато бухӀа» совгӀатан лауреат.

Муса Ахмадов вина 1956 шеран 28 январехь. 1979 шарахь цо чекхъяккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Цул тӀехьа хьехархо болхбина, книжни издательстван редактор, «СтелаӀад» журналан коьрта редактор, «Орга» боху литературан исбаьхьли журналан коьрта редактор, культур Министерстван методически центран отделан куьгалхо, Нохчийн пачхьалкхан университетан хьехархо. 2000 шо дуьна 2002 шо кхаччалц «Дуьненан лоьраш» аьлла Францера организацехь этнопсихолог болхбина. 2004 шо дуьна тахналлац «Вайнах» богӀу литературан исбаьхьли журналан коьрта редактор ву иза.

Цо язйина «Берзлой» боху пьеса арахецна Парижехь 2002 шарахь французи маттахь. Оцу пьесица хоттина спектакль «Дом восточно-европейской пьесы» театрехь 2005 шарахь.

Вузашна а, школашна а лерина цо язйина нохчийн маттан, этикин, культурин методически пособиш а, доьша программаш а.

Цо язйина книжкаш арахецна оьрсийн а, балкарийн а, французийн а, японийн а, немцойн а матташкахь.




#Article 157: Нохчий (343 words)


Но́хчий, ширалехь Нахчий — Къилбаседа Кавказан къам, нохчий бехаш бу Къилбаседа Кавказехь, дукхаберш Нохчийчохь. Кхин ДагIестанан Хаси-Эвлан, Ӏовхойн, Казбековн, Бабаюртан, Кизилюртан, ГӀизларан кӀоштанашкахь, ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан а Малхабекан кӀоштанашкахь, Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитетехь. Берриге нохчий — 1 550 000 стаг.
Антропологийца, Кавкасионан тайпан, Европиодхойн раси йукъа богIуш бу нохчий.

ХӀинца йолу хана къаьсттина дукхахболу нохчий Ӏаш бу Российн Федерацехь, мадарра аьлча — Нохчийн республикехь. Нохчийн къоман исторехь масийттаза хилла дӀасакхалхар.

Кавказан тӀом чекх баьлла чул тӀаьхьа 1865-чу шарахь 5 000 нохчийн доьзал Хункар-махка кхелхира, оцу кхалхарах аьллар мухаджиралла. Тахан лерчу дийнахь Туркойчохь, Шемехь а, Урданехь а йолу нохчийн диаспор ю оцу хенахь кхелханчу нохчийн тӀехье.

Дуьххьара а, шолгӀа а тӀом бахьнехь дукху нохчий Малхбузен Европе а, Туркойчу а Ӏаьрбийн пачхьалкхашка а бахара. Иштта Российн Федерацин регионашкахь йолу диаспорш алсам елира.

Хьалха нохчийн хӀусамаш Ӏаьндари уллора лаьмнашкара Каспий-хӀорда тӀе кхаччалц яьржина яра, амма цара гребенски а, донан а гӀазакхийн даьхний, говраш дӀалохкуш (лечкъайеш) дукха зулам дарна, 1718 шарахь царна тӀе масех эзар донан гӀазакхий бӀо бахийтира, цара церан латта дасдира, дукха нах байира. Ткъа биснарш юха а лаьмнашкахь хӀусамаш йина 1722 шарахь
российн куьйга кӀела баьхкира. Царна тӀехь куьйгалладо цхьаболу къаноша, Персех боьзна а боцуш, хьалха шамхалах боьзна хиллаболу. Цуьндела пайда оцу латта тӀиера лахьабора шамхала, амма иза кӀезга бара, кӀеззиг уьстагӀий а, кхин даьхний а, и бахьана долуш пачхьалкхана оцу латах цхьан а пайда ца хуьлу. ХӀинца церан бахам даьхнийлелор бу, мотт гӀезалойниг буьйцу, бусулба динехь бу суннийн охлара.

Кхечу къаьмнаш нохчех шайн маттахь цIе йоккху, масалла оьрсаш «чеченцы» олу, амма иза гIебартлоша олуш долу «шашан» тIера схьа догIуш ду. Цхьа долу хьосташ ма аллара, «чеченцы» алар Чечен тIера схьа даьлла.

Нохчийн Iилманчаш оьрсийн маттар «чеченцы» Чечан юртах схьа даьлла хилар къобал ца до. Iаьрби Вагаповс боху, оьрсий Кавказе бахкалe дуккху хьалха лулар къаьмнаш олуш хилла нохчех «чеченцы».

Нохчий — (цхьаллийн терахьехь нохчо) Нохь пайхмаран (а.с.в.) тӀаьхьенах, Нохьас (а.с.в.) бийцина мотт буьйцуш къам ду. Таханлерчу дийнахь дуьйна Ӏилманчаш шеко йоцуш мукӀарло а деш билгалла даьккхина ду Нохчийн къам а, къоман цӀе нохчий шира хилар. Масалла нахчаматьяне кепехь нохчий хьахийна бу VII бхьей шарахь «Эрмалойн географи» йукъахь.




#Article 158: Соьлжа (хи) (213 words)


Соьлжа (, ) — Къилбаседа Кавказан малхбален декъера эрк, Теркан аьтту га.

Дохалла — 278 км, бассейнан майда — 12 000 км². Хьост — Доккха Кавказан дукъан къилбаседа басе 1200 м лакхахь. Хин даржаран юкъара барам 3800 г/м³: шарахь хино охьахьо 12,2 млн тонн латта а, гӀум а. Леладо аренашна хи дуьллуш.

Соьлжа долало ломан Ушкорт массиверчу шешкара, цигара Учхутан ломан рагӀ йоькъуш, шина Сугулта а, Соьлжа-корт а ломан чӀоже кхочу. Кхин дӀа ГӀалгӀайчухула къилбаседехьа доьду 37 км гена. Эккажакъоьнгий-Юрт уллехь Соьлжа арадолу масех генца, 12 км охьадоьду Эльдархан-ГӀала кхаччалц. Кхузахь хи малхбалехьа доьрзий Заки-Эвла кхаччалц охьадоьду, ткъа цигара 85 км охьадахчи Терках кхета.

Соьлжан чохь хи даиман а шорта хуьлу. ЧӀогӀа а, дукха а догӀнаш даьхкичи хи дестий 4 м кхаччалц хьаладала таро ю. Хи деста апрель-май беттанашкахь, Ӏаьнан лайнаш дешачу хенахь а, алсама догӀнаш догӀучу хенахь а.
XIX-XX бӀешерашкахь хи гӀорадора, дерриг аьлча санна, цхьаццанхьара хи чехка долу меттигаш йоцурш. Масалаш ду, оьрсийн эскарш шан тӀехула артиллерица а, безачу мохьца а Соьлжех довлуш, амма тӀаьхьарчу хенахь хи гӀорош дац, Кавказехь климат кӀадъялар бахьнехь. 

XIX бӀешарахь нохчаша Соьлжин бердаш йисттера хьун хьокхий, бӀаьста хи дистича охьайохьуьйтура ГӀизлара йохка.
Соьлжан хи леладо аренашна хи дуьллуш, чӀара лоцуш.

Аьрру геннаш: Хьач-хи.
Аьтту геннаш: Ӏасс, Валарг-хи, Гиха, Марта, ГӀой, Орга, Бас, Гумс.

Соьлжан тӀехь ю:




#Article 159: Бернар, Сара (515 words)


Сара Бернар (фр. Sarah Bernhardt; Бакъ цӀе Генриетт Розин Бернар, фр. Henriette Rosine Bernard; 1844 шеран 22 октябрь, Париж, Франци — 1923 шеран 26 март, Париж) — французийн актриса ю. XX бӀешо долалуш цунах олура «исторехь массарелла гӀаръялла актриса». Дуьххьара дӀа цуьнан цӀе ягӀара Европехь 1870-гӀу шерашкахь. Цул тӀаьхьа цуьнан гастролеш триумфаца дӀаягӀара Америкехь. Цо дукхахьолехь ловзийра ладаме драматически ролеш.

Сара Бернар йина 1844 шеран 22 октябрехь Парижехь. Цуьна нена цӀе Юдифь (тӀаьхьа Юлия) яра. Юдифь да жуьгти коммивояжер Мориц Барух Бернардт вара, нана Сара Гирш (1797—1876) яра.

Франце кхаччалца Юдифьс модистка болхбина, амма Парижехь иза куртизанка хилла. Хаза юхьасибаташ а, кечъяла хаар а бахьнехь иза дика ехаш яра хьалдолу божари чоьтех. Цуьнан йоӀ сакъоьруш лела новкъа яра цунна. Цундела Юдифьс иза Англи дӀахьажинера. Хьалакхиалц цигахь йиса мегаш яра Сара. Амма дола да цхьа а уллехь воцуш хенахь иза пешахь йогучу цӀеран дукха улле ягӀанера. Цуьнан кучах цӀе елира. ТӀе нисбелча лулахойша кӀелхьара яккхира иза. Нанас Европера хьаеана шеца Париже дӀайигира Сара. Амма дукха хан ялале юха а дӀаяхара иза, шен йоӀ кхоьчу няница а йитина.

ЦӀахь сингаттаме хилара бахьнехь Сара азъеллера, дог аьшна яра. Цхьана динахь охьайожна цо ког а, куьг а кагдира. Таккха нанас иза юха а ша йолчу дӀайигира.

Сара язда а, деша а, дагарда а хууш яцара. Иза дӀаелира мадам Фрессардан школе. Цигахь цо шина шарах дийшира. Доьшуш хенахь цо дуьххьара спектаклехь дакъалецира. Школехь цкъа спектакль дӀайодучу хенахь цуьнан нана чуьеара ше йоӀе хьажа. Эццехь холчу хӀоттина Сарина шен роль йицйелира. Цу хенахь дуьйна сценех кхоьруш юсу иза.

Жима йолуш Сара чӀогӀа оза яра, даимма йовхарш яттара цо. Лоьраш олура иза кестта туберкулез бахьнехь лийра ю. И бахьнехь цунна дагар ялар дӀацадолура.

Цхьана дийнахь Сара «Комеди Франсэз» спектакле йоду. Эццахь цуьнан театрехь болх ба дог-ойла хилира.

Театран киса меллиша хьаладаханчултӀехь а суна хааделира кхетам а дӀаболуш санна. Ала мегирду, оцу минотехь сан дахаран киса хьаладахара.

Театрера дӀаяханчул тӀехьа хала зама еара цуьна. Цул тӀехьа деа шарах лаьцна хууш дукха хӀума дац. 1864 шеран 22 декабрехь цо кӀант вира. Шени, шен кӀантани рицкъ даккха езаш йолу дела иза балха дӀахутту «Одеон» цӀе йолу театре. Цо левзина масийтта роль хьовсархойша тидам боцуш йитира. ТӀаьххьара критикаш хасти цуьна Кодели роль «Король Лир» спектаклехь. Цул тӀаьхьа хилла «Кин» боху спектакль нахана чогӀа хазахеташ тӀеийцира.

Сарас болхбира «Комеди Франсез», «Жимниз», «Порт-Сен-Мартен», «Одеон» театрашкахь. 1893 шарахь цо ийцира «Ренессанс» боху театр, 1898 шарахь — «Насьон» театр. Оцу театран наха «Сара Бернар театр» аьлла цӀе тиллира.

Станиславскийс олура Сара Бернар кхолларалла ду кхачамалла кеп. Кхоьчу бевзаш болчу заманхоша олура Бернарах похӀма дац. Цуьнан кхиамийн бахьанаш царна гора газеташ иза кхайкхаярехь, цуьна цӀера хӀумнаш дийцарехь.

Цуьнан тоьлла ролеш яра: донья Соль («Эрнани» Гюго), Маргарита Готье («Камелиш йлу зуда» Дюма-кӀант), Теодора (иштта цӀе йолу Сардус язйина пьеса), принцесса Грёза, герцог Рейхштадтский (иштта цӀе йолу пьесехь а, «Аьрзун кӀорни» а Ростанс язйина), Гамлет (иштта цӀе йолу Шекспирс язйина трагеди), Лорензаччо (иштта цӀе йолу Мюссес язйина пьеса). 1880-гӀа шерашкахь цуьна гастролаш хиллера Европина а, Америкина а дукха пачхьалкхашкахь, Россиехь а (1881, 1892, 1908—1909).

Иза елира Парижехь 1923 шеран 23 мартехь жимашийн цамгар бахьнехь. Лечу хенахь иза яра 78 шо кхаьчна. Пер-Лашез кешнашкахь дӀайоллина Сара Бернар.




#Article 160: Чаплин, Чарльз (1573 words)


Ча́рльз Спе́нсер (Ча́рли) Ча́плин (англ. Charles Spencer «Charlie» Chaplin; 1889 шеран 16 апрель — 1977 шеран 25 декабрь) — америкин а, ингалсан а киноактёр, сценарист, композитор, режиссёр.

Чарли Чаплин винера 1889 шеран 16 апрелехь Лондонехь. Цуьна да а, нана а мюзик-холлан артисташ бара. Нана, Ханна Чаплин, яра хелха йолуш а, эшараш локхуш а тайп-тайпана театрашках. Да, Чарльз Чаплин-вокхаверг, вара 1880-гӀу шерашкахь Лондонера мюзик-холашкахь гӀарваьлла эшархо. Масийттаза иза гастролешка ваханера Европе а, Нью-Йорке а. Цо локхуш йолу эшаршан юккъехь цхьаераш цо ша язйина яра. Амма иза мала волавелира. 1901 шеран 9 майхь 37 шо кхаьчча волуш иза велира.

Чарли дуьххьара сцени тӀе велира 1894 шарахь, пхи шо кхаьчна волуш, мюзик-холл программехь ше ненан меттан. Легашан цамгар бахьнехь тӀаьххьаре цуьна ненан аз дайра. Чарлис эшар локхуш дукха чогӀа хазахетта нах цунна ахчанаш кхисса буьйлабелира. Эшар локхучур сецна иза ахча гулда волавелир. Гулдин велча югӀа а сцени тӀе хьала а ваьлла цо эшар чекхъяккхира. Иза яра Чарлин хьалхара концерт а, цуьнан ненан тӀаьххьарниг а.

Майра веллачул тӀехьа Чарлин нана чӀогӀа цомгуш хилира. Ханна Чаплин а, цуьна ши кӀант а къинхьегамхойн цӀачу кхечира. Ши къант, Сидий, Чарлий дӀавелира боберийн а, къен бохкучу нехан школе. Цера дийзира шайна рицкъ даккха. 1896 шарахь цера нана кхетам чуьра ялла психиатрин больнице дӀайигира.

Чаплин наггахь бе школе ца воьдура. Дукха хьолехь цо меъ-меънехь болх бора, амма цхьанхьа ца хьелура хенан жима хилар бахьнехь.

Масийтта шарахь цо варьетехь болхбира. 16 шо кхаьчна дуьна цо шена чӀондар Ӏамо лууш хӀора дийнахь 4-16 сахьтехь болхбора, шена бойзучаргара урокаш оьцуш.

Мак Сеннет кинопродюсерна Чаплинс бешболу болх хазахетта цо иза шен «Кистоун» киностуди кхайкхинера. 1913 шеран 23 сентябрехь Чаплинс «Кистоунца» контракт язйинера хӀора къирнах 150 доллар алапан.

Цкъа хьалха къоначу актеран халадара кинематографан тӀедилларшца тарвала. Чаплинс дакъалецна хьалхара фильм якхинчула тӀехь Сеннетс аьллера Чаплин балха эцара шен гӀалат дара.

Мак Сеннетс халонца Чаплине кхидӀа болхба йишъелира. Амма кхоно къона актер дакъалоцу фильмаш са яла йолаелира. ТӀаьххьаре Чаплин киностудийн тоьлла артист хилира. Чаплин сценарист а, режиссер а болх беш йолу Мэйбл Норман куьйга кӀел вахара. Амма Чаплин вараш шен фильмаш ша я лууш. Кино йоккхучу хенахь цера девнаш дуьйлура. Амма цера юкъаметтигаш ца телхира.

Цкъа хьалха Чаплин Сеннетс йоккхуш йолу фильмий хатӀ лело гӀертара. Амма и хатӀ йитчи бе иза гӀар ца волу. Кестта иза гӀарваьлла киноактер хилира. Чаплин шен экранан васт шаръя волавелира. Дуьххьара цуьна персонаж тӀехьаьжна къух тервара. Амма тӀехь-тӀехьа жим-жималца цуьна дикалла а, лиризм а совйолура.

Кхерстанча дуьххьара гучуволу 1914 шеран 7 февралехь премьера хилла «Берийн машений сихалла» комедехь. И васт муха схьаялла Чаплинс дуьйцура:

Суна ца хаьара муха грим я еза. Со сайн куцан резавацар. Костюмерны чуьвоьдуш суна цӀеххьана дагадеара шуьра, кхозуш хеча тӀейоха, чӀогӀа яккхи мачаш а, котелок а, кера Ӏаса эца а. Суна леара сан бедарш цхьана ца йогӀуш хила: дукха шуьйра хеча а, готта костюм а, жима котелок а, яккхи мачаша а. Суна ца хаьара со жима хила веза, я воккху хила веза. Амма суна дагадеара со Сеннетна дукха жима хетар. Цун дела аса сайна жима мекхаш тӀелатийра. Суна хетара и мекхаш бахьнехь со воккху хетар ву, ама цара са мимика къайла йоккхур яц аьлла. Кечлуш хенахь суна ца хаьар хӀун амал хила еза оцу вастан тӀехьа, амма со кеч ма велла сан костюмс а, гримс а схьаэлира сога хила еза васт. Со павильончу веача сан персонаж кхоллаелира.

Кхерстанча дукха хууш а, цхьана ца йогӀу амалаш йолуша а вара. Шен цӀенга хьаьжна а воцуш, цуьна амалаш эхӀ-аьлла ю, джентельменан бедар а, дикалла а ю. Оцу вастахь дукха дакъанаш Чаплинел хьалха пайда эцнера кхоьчу комикаш. ӀасантӀе а вазвелла дӀахӀоттар Чаплинс шен дегара хьаийцира — иза гинера цун цхьана цӀера суртан тӀехь. «Верстина» Арбаклс лелайора шен вастаца йогӀуш йолу жима котелок а, нана йоккху хеча а. Честер Конклинс ша комедийш йоккхуш лелайора фрак, Форд Стерлингс лелайора 47-гӀа барам болу мачаш, Мак Суэйнс леладора жима мекхаш. Амма и массо хӀума цхьанатоьхча а, шегара цхьацца хӀуманаш тӀетоьхча а (Чаплинс аьрру мача аьтто кога тӀеюхура, аьтто мача аьрру кога тӀеюхура), цуьнга кхоллаелира шатайпа Кхерстанчи васт.

Жим-жимма кино яккхар массо агӀонаш шена Ӏамча, Чаплинан кхачаме ца хетара актер болх бе ша беш ца хилча. Цо Сеннетегара шена бакъо яккхира ша кино яккха. Кестта Чаплин кхийтира Сеннетан ша болх мел бо ша паргӀат хира воци. Цундела иза «Кистоунера» балхара дӀаволу.

Цхьа хан ялча Чаплинан шен кхолларалехь паргӀато язна. 1919 шарахь цо хьайиллина «Юнайтед Артистс» студи. И хьайоллуш цунна гӀо деш бара Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбенкс, Дэвид Гриффит. Царна лаьара кинопрокатчикий а, финансистий а куьйга кӀелара бовла. Студи йиллиначултӀехь Чаплине йиш хилира шена ма луа фильмаш. Чаплинс болх бира «Юнайтед Артистс» студехь ша 1950-гӀа шарашкахь Амеркира дӀаваггӀалц.

Массо а Чаплинс шен студехь яхна фильмаш юззина метраж йолуш яра. Хьалхарниг яра «Парижанка» аьлларг (1923 шо). Иза Чаплинан кхолларалин тайпаналин йоцу психологически драма яра. Оцу фильмехь Чаплин ша цкъай бен гучуцавелира камео ролехь. «Парижанка» башха хаза а ца хийтира хьовсархошна. Амма критикаш а, кинематографисташ а реза хилира цунна.

Цул тӀаьха цо яккхира «Дешин хорша» а (1925 шо), «Цирк» а (1928 шо).

Кино чохь аз дуьххьара 1927 шарахь юкъаделира, амма кхиа итт шарахь Чаплинс аз доцу фильмаш йоккхура. Чаплинс дуьххьара аз долуш яккхина фильм яра 1940 шарахь яккхина «Сийлахь-воккху диктатор». Иза яра тӀаьххьара фильм чохь Кхерстанча а волуш.

Америкехь маккартизм йолаелча Чаплин американ дуьхьал болх беш ву аьлла бехкева болабелира. Иза къайлах коммунист ву аьлла шекбойлера. ФБР куьйгалхо Эдгар Гувер омра йинера Чаплинах лаьцна досье гулъяш беш болу болх чӀагӀбе аьлла. И досье гулдеш болх 1930-гӀа шарашкахь болабина бара. Цул совнах Гувер гӀертара Чаплин Америкера араваккха. ФБРс Чаплин хьийзавар совделир Чаплинс 1942 шарахь шозлугӀа фронт хьаялларгахьа кампани йиначулатӀехь. 1940-гӀа шараш чекхдолуш хенахь конгрессменаш бара Чаплин конгрессе кхайкха гӀерташ. Амма цара иза ца дира, схьахетарехь, цо шайх лаьцна цхьа кхардам баккхарна кхоьруш.

ТӀаккха Чаплин Швейцарехь йолу Веве аьлла гӀалахь Ӏа волавелира.

Хьлахара дуьненан тӀом болу хенахь Америкин эдалан дехарца пачхьалкхан облигациш яржош дакъа лоцуш вара. И бахьнехь иза а, Мэри Пикфорд а, Дуглас Фэрбенкс а леррина гулйина митингашкахь бистхуьлура.

Чаплинс «Керла зама» аьлла фильм яккхича ФБРс иза тидаме ийцира.

Чаплинс «Сийлахь-воккху диктатор» фильм йоккхуш хенахь Чаплинега олура цуьна фильм цензурехь чекхъера яц. Цуьнга олура и фильм ма яккха, иза цкъаа Америкехь я Англехь гойтура яц.

Германи СССРн тӀекхеттачултӀехь эдил Чаплин хьийзочура сецира, амма хьовсархойгара кхерамаш туьйсуш кехаташ аьха доладелира. Цхьа долчу кехаташчохь яздора «Диктатор» гойтуш хенахь зал чу садукъдо газ йолуш бомбанаш кхуьссур ю аьлла а, экранах герз даьттарду аьлла а. Чаплин барт ба гӀиртира портан грузчики профсоюзан хьаькимца кинотеатраш ларъяран.

Чаплин цкъа а ца хилла Америкен гражданин. «Месье Верду» фильм цензурас чекх ца йолитара. Иза чекх ялийтир кхи цхьаъ монтаж йиначул тӀехь. «Месье Верду» гойтуш хенахь цунна дуьхьалонаш йора. Газеташкахь Чаплинан дуьхьал хӀумнаш язйора. Коммунист ву аьлла Чаплинан бехк биллар совнах, цунна бехк буьллура иза Америке гражданин вац аьлла.

Чаплин Америкера дӀаваханчул тӀехь Америкера налоган департамент Европехь Чаплинс гайтина йолу «Рампин серло» фильман тӀера 1955 шо кхаччалц налог яккхина. Америкен налоган департаментс Чаплин Америкин гуттарлера вахархо лоруш вара. Чаплин йиш ца хилира америкен суде дехар да шен бакъонаш ларъя.

Швейцарехь Чаплинс язйира эшар шен аздоцу фильмашна, «Дешин хорша» фильман аз дира.

Ша яккхина «Паччахь Нью-Йоркехь» аьлла фильмехь (1957 шо) и ша левзира коьрта роль.

Чаплин безамна Женевин Ӏаьмна йистехь хӀоттина хӀоллам.

Чаплинс йоаза зуда ялийра, цунах 12 бер диснера. Царех цхьаберш г1иртира артисташ хила, амма евзуш артист Джеральдина Чаплин бен ца хилира.

Чаплин Ӏаламат чӀогӀа гӀарвалар бахьнехь дукха нах гӀиртира цунах тарбала. «The Сandy Kid» (1917) фильмехь Билли Уэстс схьаицира Чаплинан амалш. Цхьадолу иштта лелараш бахьнехь цакхетараш нислора. Масала, «Чаплинс яккхина ю» аьлла «Пропеллер тӀехь волу стаг» боху 1922 шарахь Москвахь гайтина фильм прессехь йицира Алексей Ганс.

Ша йица мегир ю Чаплине а, цо кхоьллинчу Кхерстанчи вастан а ХХ бӀешеран хьалхара эха исбаьхьалли боламанаш тӀе. Иштта, евзуш ю «Чаплин — ялха суртехь трагигротеск» аьлла пьеса (1924 шо, Мелхиор Фишер), «Чаплиниада» аьлла «кино-поэма» (1920 шо, Иван Голль).

Чаплинехь лаьцна Владимир Маяковскийс язйира «Киноповетрие» аьлла байт (1923 шо):

Молчи, Европа, дура сквозная!
Мусьи, заткните ваше орло.
Не вы, я уверен, —
не вы, я знаю, —
Над вами смеется товарищ Ша́рло.

Кхерстанчи сурт дуьллура бойзушбола художникаш, царна юкъахь Фернан Леже а, Марк Шагал а. Шагал 1927 шарахь интервью луш элира:

Суна хазахийтира Германехь хилла экспрессионизман триумф, Фрацехь сюрреализм йолаялара, экрантӀехь Чарли Чаплин гучувалара. Чаплин кинохь да гӀерташ ву со сайн сурташ тӀехь да гӀертараг. Тахана иза цхьаъ бе воцу художник ву суна юкъара мотт карорболуш.

Иштта Чаплинан исбаьхьаллин мах лакхара хадора Илья Эренбургс:

Шарло вайн ву, керла, ФУТУРИСТ. Амма иза куьйгалле хӀоьттинаг кхетачера а, хуучера кружокаш яцара. Иза хьалхара куьйгалле хӀоьттира динна халкъашна.  Вайна го — Шарло дог-ойлан артист вац, дог ирахӀоьттин комик вац, амма къовламе КОНСТРУКТОР ву, леррина массо а леларан схема хоттош юккъерчу бӀешерен жонглер санна. Цо нийса ФОРМУЛИЦА самукъадоккху.

Чаплинца доьзна исбаьхьалли ойланех лаьцна, цуьна кхолларах а лаьцна деша мегирду Юрий Цивьянс язбина болхтӀехь «О Чаплине в русском авангарде и о законах случайного в искусстве» (2006).

Аздоцу кино меттан аздолушъерг еанехь а, Чаплин кхолларалли йоккха Ӏаткъам яра дукха комедин арстисташна. Къаьстина иза гуш ю Жак Тати боху французан артисти кхолларалехь. Цо йохучу аздолу фильмаш чохь боккху кхиамца лелайора аздоцу кинохь хуьлушйолу кепаш (масала, «Юло боху элин каникулаш»). Кхерстанчи васт къестина гуш ю советски клоун Карандаш кхолларалехь.

Ша тайпа Чапланан лархо лара мегирду Гонконгера актер а, латар говзанча а Джеки Чан. Цо лелайо шера трюкан говзалла динна самукъане ситуаций чахчаре кхоллархам.

Чаплин аьттехьа комически актер вац. Иза клоун ву, шена тӀараш доьттитуш верг ву. Россиехь Чаплине кхиам хуьлуьла дац. Иза таьх вон, гома ву, исбаьхьалли вац. Макс Линдер а, Пренс а, Паташон а, Андре Дид а вайн дуккха а цулла гергара бу, кхета атта а бу.

Массо фильм арахецна 1914 шарахь:




#Article 161: Дитрих, Марлен (565 words)


Марле́н Ди́трих (нем. Marlene Dietrich [maɐˈleːnə ˈdiːtʁɪç], йича тиллин цӀе Мария Магдалена Дитрих (нем. Marie Magdalene Dietrich); 1901 шеран 27 декабрь — 1992 шеран 6 май) — немцойн а, америкин а актриса а, эшархо а. Цо кхоьллина киночохь зудчуна тоьллачарах васт.

Иштта а Дитрих йисина исторехь гӀаръялла эшархо санна а.

Мари Магдалене Дитрих йина 1901 шеран 27 декабрехь Шёнеберг (1920 шо дуьна — Берлинан дакъа) гӀаланахь. Цуьна да хилла Луи Эрих Отто Дитрих (вина 1868 шарахь), нана яра Вильгельмина Джозефина Фельзинг (1876 шо). Цхьаболчара олу Марлен 1904 шарахь йина. Марленс ша олура ша 1900 шарахь йина.

Цуьна да хилла улан эскирехь. Цуьна йоӀ ечу хенахь иза вара полицин лейтенант. Нана яра хьалдолчу сахьташ духкучу хӀусамера. Шен гергарниш невцан реза боцушехь иза ягӀара цьунга маре 1898 шарахь. Марлен яли цхьа шо хьалха йинера цуьна йоккху йиша Элизабет.

Марлен 6 шо кхаьчна йолуш цуьна да велира. И валали цхьа шо хьалха дай-наний дӀасакъестинера, цундела Марлен шен да дагавогӀуш яцара.

Марлен Берлинера школе оьхура 1918 шо кхаччалц. ТӀом а, инфляци а, эпидеми а бахьнехь нах хала бохкух бара. Цундела нанас шен йоӀ Ӏалашъеш иза Веймаре яхийтира. Цигахь Марленс фрау фон Штайн школехь доьшара а, скрипка а Ӏамайора.

Дитрих Веймаре кхьаьчча хенахь цигахь хьайоллу Баухаус. Цу чохь гулбеллера дукха похӀме архитектораш а, художникаш-авангардисташ а: И. Иттен, Л. Мохой-Надь, П. Клее, В. Кандинский, Л. Фейнингер, О. Шлеммер, Г. Маркс, Ю. Шмидт, Г. Штёльцль. Баухаус кхоьллинчера дика юкъаметтиг яра фон Штайн школийца, цундела Марленан царехь дукхаберш бевзара. Нанас ша юха а Берлине дӀайигаллалц Марлен скрипка Ӏамош яра.

ЦӀа кхаьчча Марленс скрипка йита дийзира. Цхьа бахьан дара цуьна куьг лазар. ШозлугӀа — ахча даккха дезар. Иза аздоцу фильмашна аккомпанемент яшйолу оркестре балха яхара. Цундела цунна аьтто белира массо а фильме масийттуза хьажа. Амма цуьна хазалло кхиболу музаканташ болхба ца буьтура. Цундела цхьа бутт белча иза балхара дӀаяккхира. ТӀаккха иза йолаелира вокал урокаш эца цхьана Берлинехь тоьлчах волу хьехархогара. Марлен аз чӀогӀа ца хиллехь а, массарна хаалора цунна эшар лакха хаьи.

Дитрих болхбора Рудольф Нельсон кабарехь. Цигахь иза яра якхоьча йоӀаришца хелха а йулуш, эшар а локхуш. Цу хенахь хиира цунна ша гӀаръяла лууш юй. Иза гӀерта йолаелира шен ма хуьллу оцу Ӏалашон тӀекхача.

Цхьа шо даьлча Джозеф фон Штернберган гира иза цуьна ревюхь. Цо кхайкхира иза «Сина малик» аьлла фильмехь дакъа лаца. И фильм бахьнехь Дитрих дуьненахь гӀаръялла артист хилира. Фильм ша оцу хенахь яра немцо киноматографан коьрта фильм. Цуьна премьера хиллера 1930 шеран 31 мартехь. Критикаш фильман баш реза а ца хиллехь, хьовсархой чутаттабелира кинозалаш чу. И фильма бахьнехь Дитрих америкера кино йоккхучарна евзира.

Штернбергца цхьана бешболу болх сецча Марленс ша дукха фильмашкахь дакъа лецира. Иза гӀертара Штернбергс йина вастахь дакъаста, амма и да гӀоьртача критикаш цунна реза ца хуьлура.

Маларах а, лазар дӀадокху молханех а доьзна хилара бахьнехь тӀаххьара шарашкахь иза шен Парижер квартирера ара ца йолура. Дуьненца зӀе цо телефонца латтайора. ТӀаьххьара 11 шо цо меттахь даьккхира, шен гуттар гергарниш бен тӀе ца лоцуш.

Марлен Дитрих елира 1992 шеран 6 майхь шен Парижера квартирехь. Цунна кадам бан веара кхо эзар ларамхо. Цуьна гроб тӀе Америкин флаг йиллина дӀайихьира Берлине. Цигахь шен ненан каш уллехь дӀайоллира иза.

Марленс чӀогӀа лардора шен дахарца доьзна массо а хӀума. Дукха хӀумнаш а, сурташ а цо латтайора лерина йина компанешкахь. Цигахь уьш латтайириг дукха ахча долура. Иза еллачул тӀехь и массо а хӀума цхьана гулйинера (25 эзар хӀума а, 18 эзар сурт а). Царех дукхаериг Берлинера кинон музейчу даӀелира, цхьаериг — Сотбис аукционехь йохкира.




#Article 162: Монро, Мэрилин (582 words)


Мэрили́н Монро (, Бакъ цӀе Норма Джин Мортенсон, , жӀара оьллича тиллина цӀе Норма Джин Бейкер, ; 1926 шеран 1 июнь, Лос-Анджелес — 1962 шеран 5 август, циггахь) — Америкин киноактриса а, эшархо а.

Норма Джин Бейкер йина Лос-Анджелесехь 1926 шеран 1 июнехь. Иза яра шен доьзаллехь кхозлугӀа бера. Цуьна нана яра Мексикехь йина киномонтажник Глэдис Пёрл Бейкер (маре ягӀали — Монро, 1902 шеран 27 май — 1984 шеран 11 март). Цуьна ненан нана яра Делла Монро, иза Ирландера яра. Ненан да вара Отис Монро, иза веанера Шотландера. Мэрилин да мила ву хууш дац.

Цхьа болчара олу Норма Джин Мортенсон цӀе тиллина цу хенахь хилла шина гӀаръялла актрисин цӀарах: Норма Толмадж а, Джин Харлоу а. Амма Мэрилин йиначу хенахь Джин Харлоу цӀе яра Харлин Карпентер. Цо цӀе хийцира 1928 шарахь, Норма Джин ши шо кхаьчна йолуш хенахь.

Шен бераллехь Мэрилин дукха хан яккхина неха доьзаллашкахь а, берий тӀеоьцаллашкахь а. Иза ши къира кхаьчна йолуш хенахь нанас иза дӀаеллера лулара доьзаллачу — Ида а, Альберт а Болендерш. Цаьгахь Норма ехира ворхӀ шо кхаччалц. 1933 шарахь нанас иза шеца дӀайигира шен цӀачу. Бераллехь даьхна сурташ тӀехь Норма Джин месаш хьийзина цӀен-боьмаша ю.

Шен нана больнице йиллича Норма шен доттагӀа Глэдис Бейкер а, цуьна доладийраг Грейс Макки а йолчахь Ӏа йолаелира. Макки 1935 шарахь маре яхара. ТӀаккха Норма берийн цӀа чу дӀаелира. 1937 шарахь Грейсас Норма юха дӀайигира. Цул тӀаьхьа Норма Джин дукха доьзаллашкахь Ӏийна. 1941 шарахь иза юха а Грейс Годдарт доьзалле хьакхечира.

Маре яханчула тӀехь дукха хан ялали шен карьерин ойла я йолаелира Монро. И карьера бахьнехь цуьна маре юхира. 1946 шарахь иза шен майрица дӀасакъестира.

Мэрилин бераш дезаш яра, амма цуьна бера дар ца хуьлура.

Мэрилин Монро секретарь а, доттагӀ а Патрисия Ньюкомб ма дийцара, шегара тӀаьххьара интервью оьцуш Мэрилинс репортерига дохура шех лаьцна статья иштта чекхъяккха: «Дуьненна а боккъала оьшург гергалло ю. Массо а: гӀарбойла нах а, белхалой а, Ӏаьржаниш а, жуьгти а, Ӏарбой а — вай массо а вежари бу. Со ладамза ма гайта нахан. Интервью чекхйоккхуш со тешаш ериг язде».

Монро яра Элла Фитцджеральд боху Ӏаржа джазан эшархон доттагӀ. Монрос гӀо дора цунна. Кхоно Эллас дуьйцура: Со боккъула декхарехь ю Мэрилин Монрон. И бахьнехь со йолаелира «Mocambo» бохучу 1950-гӀа шерашкахь гӀаръялла клубехь болхба. Цо ша телефон туьхуьра оцу клубан дега. Цо элира шена лаьа Элла оцу клубе балха эца. Нагахь санна иза балха эцахь ша хьалхара стол лоцур яра оцу клубехь хоӀра буьсан. Цо элира ша бахьнехь пресса хьера ера ю. Клубан да реза хилира. Мэрилин хӀора суьранна хуьлура оцу клубехь. Цул тӀаьхьа сан цкъаа ца дийзира жимачу клубашкахь болх бан. Иза шен тайпа зуда яра, шен хенан хьалха ехаш яра иза. Цунна шена ца хаьара иза.

Юнис Маррис, Монрон Ӏуналхо, элира, шен 3:30 цуьна дӀайужу чохь серло гинера. Кхераелла цо телефон туьхуьра Монрон психиатре Ральф Гринсоне а, цуьна лоьре Хайман Энгелберге а. Гринсон 3:40 хьавеара. Цунна карийнера Монро елла. Ялар бахьан экспертизо гайтинера «дӀовш далар, схьахетарех барбитураташ бахьнехь». Полицин отчетехь яздира: «Тера ду ша шен ер».

Цуьна маьнгин уллехь дара деса гӀутакх набкхоьтиту молхнех. 14 кхидолу гӀутакх дара стол тӀехь. Монрос цхьа а йоза ца дитанера. ЭтӀайича лоьраш элира Монро набкхоьтуьту молханех дӀовшдаьлла елла. И бахьан дукха дуьцара америкин прессехь. И дукха дицар бахьнехь масийтта бӀе стага цо санна шеш байира.

Иза дӀайоллира 1962 шеран 8 августехь Вествудан кешнашкахь.

The Guardianс яздарехь, Монрох лецна язйина 300 книга а, диссертаци а, и к. д.. Хьахара а, и дийна йолуш цхьаъ бен йоцург а зорба тохар ду 1961 шарахь арахецна йолу «Мэрилин Монро» аьлла Морис Золотовс язйина книга.

Оьрси маттахь:




#Article 163: Абу Нувас (991 words)


Абу́ Нува́с аль-Хасан бен Хани аль-Хаками (араб. أبو نواس الحسن بن هانئ الحكمي‎‎; VIII бӀешеран юккъ — 813—815 шераш) — Гарун-аль-Рашид а, аль-Амин а хенахь Ӏийна гӀарваьлла Ӏарбойн поэт ву.

Абу Нувас вара къе азатхон доьзалера. Цуьна да вара цкъа Ӏарбош лецна лай вина. Амма тӀаьхьа цунна паргӀато елира. Иза тӀаьххьара Омейяди халиф Марван II эскерахь салти вара.

Абу Нувас нана гӀажари яра. Цо рицкъ доккхура эханг йуьттуш. Абу Нувас вина Хузистана Ахваз юртахь. Цуьна вина шо тайп-тайпана яздо: 747 шера дуьна дӀа 762 шо кхаччалц. Шен жималла хан цо яккхинера Басрехь. Иза хаза хоьжа йолу бецаш йохкархон туькнахь бецаш гулъяш вара.

Абу Нувасан шен да вевзуш вацара. Цхьаболчара олу Абу вина меттиг Басра ю, вукхара хьехош ериг Дамаск я Ахваз ю. Абу Нувас вахара Багдаде. Кесста и нахана вевзира шен самукъане поэзи бахьнехь. Цо шен байташкахь йуцура гӀум-аре а, гӀалахь долу дахар а, къеркъа малар а, таллар а. Иштта цо хестабо шен гӀолоцурш. Цунна хазахетара нах цецбохуш, цундела цо исламехь ца могуьйту хӀумнаш яздора.

Исмаил бен Нубахт аьллера цунах лецна: «Суна цкъа а ца гинера Абу Нувасел дешна стаг, цунчул дукха книгийн шкафаш йолуш, цунчул дукха книгаш йолуш».

VIII—IX бӀешерашкахь Басра яра Ӏарбой филологийн коьрта меттиг. Кхузахь Абу Нувасин бойзира филологаш-Ӏилманчаш. Цара гӀодира цунна цу хенахь хиллачух тоьлла образовани яккха. Кхузахь цунна вевзира Валиба ибн аль-Хубаб. Абу Нуваси аьтто белира Валибис ша дешархо хьаэцна. Валибас язйинарг цуьна вина гӀалин Куфан дуккха генахь евзуш яра. Кхузахь цуьна йиш яра шен хьехархон байташ ладогӀа а, дӀаязъя а, поэташан къовсамехь хила а.

Иштта а Валибис юкъавалира Абу «дашо кегирхойн» тобане юкъа. Оцу тобанехь йоккхура цо хан цкъа хьалха Басрехь а, цул тӀехьа Куфехь а, халифатан коьрта гӀалахь — Багдадехь а. Кхузахь иза тидаме ийцира а, шена тӀе а уьйзуьра гӀарвелла поэзин гӀолоцушволу халифас Харун ар-Рашид. Халифан уллу волуш цо Абу Нувасас язйора халиф а, цуьна гергарниш а, кхиболу а даржехь болу нах хестош байташ.

Амма Абу Нувас даимна а сакъоьруш вацар. Цуьна байташкахь дуьнен харцо а юцу, адамашна гушйолу халонаш а. Цо ойланаш ю дуьненахь самукъадолуш а, валарах лаьцна дуьйцуш гӀила а. Оцунна бахьан цуьна шен дог-ойла бе доцург, юкъерчу бӀешерашкахь хилла поэзина билгало ю. Цу хенахь поэт цхьана болх бора тайп-тайпана жанрашкахь. Цо язйора дуьненах дог диллина элегиш а, дӀовше сатираш а, безам а, къерка а хаьстош байташ а.

Цхьаболчу юккъербӀешарашкара критикашна дуьххьара дӀа цуьна стиль хазахератара. Царна юкъахь вара гӀарвелла прозаик а, филолог а Аль-Джахиз. Цо олура: «Суна цхьа стаг ца гина Абу Нувасал дик мотт хууш а, цо санна говза уьш вовшах хоттош а, цул дика цатамехь хазарах ларлуш а». Вукхарна хазахетар дуьххьара дӀа керла а, ша-тайпа а поэзин идейш.

Абу Нувас вара вуно атта вехаш. Шен гӀолоцурш ша ларвахь а, во леларна бахьнехь дукхазза набахте чувуллура иза. Абу Нувас язйина байташ дукха нахан евзара — уьш кхета атта а яра, сирла васте а яра, царна чохь шира а, кхета хала долу а дешнаш дацара. Цуьна заманхой буьцу — цхьа болчара реза а болуш, вукхара реза а боцуш — цуьна халкъега бола безам.

И хан яра Ӏарбой культуран а, Ӏилманан а дашо хан. Багдад яра дуьненахь массарелла а йокху гӀала. Абу Нувас, схьахетарехь, керла халиф щеца дика хилийта лууш вара. Керла халиф дешна стаг лоруш вара наха.

Абу Нувас хенахь Багдадера хьалдолу нахана юкъахь исламс къеркъа цамагийтар дицдина дара. Харун аль-Рашид а, аль-Амин а шайн цӀахь гӀовгӀане тойнаш йора. Царех тарбала гӀерташ цера гергарниш а, хьал долу нах а бохкур. Къеркъа духку туьканаш мархин баттахь бен дӀа ца къовлура.

Харун аль-Рашидас шел хьлха хилла халиф Бармекид вийнера. Абу Нувасе Египте вада дийзира цо Бармекидаш хастош байташ язйинчултӀехь. Абу Нувас юхавеара Багдаде 809 шарахь Харун аль-Рашид веллачултӀехь. Абу Нувас аьтто хилира керла халиф аль-Амин хоьттина. Иза вара 22 шо кхьачна Абу Нувасас Ӏамийна Харун аль-Рашид кӀант. Шен гӀаръялла Касида аьлла байт Абу Нувасас язйира аль-Амин сай деш.

Шен тӀаьххьара шераш Абу Нувас даьккхира Багдадехь аль-Амин уллера поэт хилла. Поэтан заманхой, цуьна харцхьахиларна реза боцушшехь, неха тидам хьажора цуьна дешна хилартӀе, цунна кӀорге медицина а, астрономи а, кхидолу Ӏилманаш хаарна.

Амма Абу Нувас чувоьллинера аль-Аминан цуьна малар а, талхар а кӀординчултӀехь. Схьадийцарехь, Абу Нувас я чувоьллинчохь велира, я Исмаил бен Абу Сахельс дӀовш малийна винера.

Цхьаболчу цуьна заманхош дуьйцура набахтехь Абу Нувас дохко а велла дин тӀе вирзинера аьлла. Вукхара бохура цо язйина дохквелла байт шен халифига гечдайтархьам язйина.

Абу Нувас лоруш ву Ӏарбой литературан сийлахь-воккха векал. Цуьна Ӏаткъар хаалуш ю кхоьчу тӀехьабехкина Ӏарбой яздархойн а, поэтийн а кхолларалехь. Царна юкъахь бу Омар Хайям а, Хафиз Ширази а. Абу Нувас забаре сурт гучудолу «Эзар а, цхьаъ а буьйса» аьлла туьйранашкахь.

Цо вуно дукха байташ язйина. Цо язйина байташ массо а жанрашкахь ю. Цул совнах иза лоруш ву талламан байти жанр кхоьллинарг — тардийят. Абу Нувасал хьалха цхьаа вацар иштта байташ язъяш.

Цо шена хетарг маьрша олура, цхьадериг цо аьлларг исламца догӀуш дацара. Цуьна произведениш паргӀата лелаш яра нахан юкъахь ХХ бӀешо кхаччалца. 1932 шарахь Каирехь арабелира цензурех чекхъбелла цуьна байти гулам.

Багдад истори язъяш волу Аль-Хатиб аль-Багдади яздо, Абу Нувас Багдадехь Шинизи кешнашкахь дӀавоьллина аьлла. Оцу гӀалехь ю масийтта меттиг цуьна цӀе тиллина. Абу Нувас цӀарах урам бу Тигр малхбалехьара берд йистехула боьдуш. Иштта а Багдадехь йолуш ю цуьна цӀарах беш.

Вуно дукху Абу Нувасас язйина байташ хӀинца а Ӏарбо маттара гочдаз ю. Ингалс матта а беккхина бац цуьна коьрта балхаш бе. 1933 шарахь арахецна йолу Ингармсас («Abu Nuwas in Life and Legend» («Абу Нувасе дахар а, цунах лецна дийцараш а»)) язйина биографин талламчохь Абу Нувасехь лаьцна хуушдерг кхаа дакъе декъна ду: цуьна дахар а, къайленаш а, кхоьллина хӀумнаш а.

Иштта а болуш бу кхи шиъ лараме Абу Нувасех лецна болх: Рейнольд Никольсон (Reynold A. Nicholson) «A Literary History of the Arabs» («Ӏарбой литературан истори», 1 ред. — 1907; 2 ред. — 1930); Филипп Хитти (Philip K. Hitti) «The History of the Arabs» («Ӏарбой истори», 1937; 8-гӀа ред. — 1963). Оцу шинна книгехь гуш ю цьуна заманхой Абу Нувасех лецна хетараг.

Евзуш ю Джеймс Критчек (James Kritzeck) язйина книга «Anthology of Islamic Literature from the Rise of Islam to Modern Times» («Ислам кхоьллинчу дуьна дӀа таханлера деношка кхаччалца Исламан литературан истори», 1966).




#Article 164: ВаларгтӀе (112 words)


ВаларгтIе — Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштан  эвла ю. Бахархой — 8023 лерина 2010 шарахь.

Иза ю ВаларгтIе юьртан меттиган административан центр.

Эвла ю Валарг-хи олучу хийистехь, ТIаьхьа-Мартанан къилба-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбааседехьа ю — Заки-Эвла, Къилбаседа-малхбалехьа ю — Хаьмбин-Ирзе а, ГӀулара а, Къилбаседа-малхбузехьа ю — ШаӀми-Юрт, къилбехьа ю — Таьнги-Чу, къилбаа-малхбузехьа ю — Нитти-КӀотар а, Шалажа а, къилбаа-малхбалехьа ю — Роьшни-Чу, малхбалехьа ю — ГихтӀа, малхбузехьа ю — Котар-Юрт.

Генарчу заманахь Ӏаьржачу лаьмнашкахь лаьттачу Валарг-кӀотаран  бахархоша шайн ялташ дуьйчу меттигашкара Валарг-хи. татол а даьккхина. дерзийна Шалажан чу, оцу меттигах олу «Валгхуоша хи чутеснача». .

Юртахь Ӏаш доллу тайпанаш:

Гайтукаева, Бана Мустафаевна — нохчийн поэтесса, Нохчичоьна а, Российн а яздархойн союзашан декъашхо.




#Article 165: Ӏалхан-Юрт (101 words)


Ӏалхан-Юрт, ширцlе Курчала   — Нохчийчоьнан Хьалха-Мартанан кӀоштан эвла ю. Бахархой — 8 860 леррана 2010 шарахь.

Иза ю Ӏалхан-Юртан юьртан меттиган административан центр.

Юрт ю Соьлжа-ГӀалина 15 км къилбаседа-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Октябрьски эвла ю, къилбаседа-малхбузехьа — Іалхан-ГІала, ГIуларе а Хьамби-Ирзу а эвланаш ю, къилба-малхбузехьа —  Хьалха-Марта гӀала а ГихтӀа эвла а ю, къилба-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю.

Шир заман чохь, 1826-1840 шарашкахь lалханюрт йоьвзаш хилла Курчала олуш, уггара хьалха цигахь хоьвшина баха нохчий тайпана курчалой, цул совноха курчалой шир кешнаш ду эвлан юкъехь, кхиъа совнох дукхох болу бахархой бу уьша. Из гойту юха эвла йилна нохчаша.




#Article 166: Эсамбаев, Махмуд Алисултанович (236 words)


Махму́д Алисулта́нович Эсамба́ев (1924 шеран 15 июль, Йоккха АтагӀа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, СССР — 2000 шеран 7 январь, Москва, Росси) — советски нохчийн балетан артист, эстрадан хелхархо, хореограф, актёр, СССР Халкъан артист (1974 шо), Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (1984 шо) ву.

Махмуд Эсамбаев вина 1924 шеран 15 июлехь Йоккхачу АтагӀахь. Иза тайпан ишхо вара. Жима волчу дуьна иза дика хелхавуьлуш вара. ВорхӀ шо кхаьчча дуна дӀа иза ловзарашках хелхавуьлура. 1939—1941 шарашкахь Соьлжа-ГӀалара хореографин училищехь дишира. 15 шо кхаьчча Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хелхаран а, эшеран а ансамблехь хелхавала волавелира, 19 шо кхаьчча — эшеран комедин Пятигорскан театрехь. ТӀема хенахь иза фронт концертан бригадийца хелхавуьлура госпиталешкахь а, фронтехь а, дуьхалон яшйолу гӀишлошкахь а.

ЦӀера арадехначу хенахь, 1944—1956 шарашкахь Махьмуд вара Бишкекехь йолу Операн а, балетан а ГӀиргӀизан театрехь солист. Цигахь иза хелхавуьлйра «ГӀургӀезан хӀорд» а, «Бахчисарайн фонтан» а, «Наб кхетта хаза йоӀ» а аьлла балеташкахь коьрта партиш.

Гастролеш чекхъялча Махьмудас шен тоба кхоьллира. Цо кхоьллира «Дуьненан къамний хелхараш» аьлла СССРх хьалхара цхьаммо дӀакхоьхьушйолу хелхаран программа. Цо дукха тайп-тайпана халкъий тайп-тайпана хелхараш дира: «Бежа Ӏу» (вайнехан, узбекан), «ТӀемало» (башкиран), «Дашо дела» (индусан), «ЦӀеран хелхар» де Фальи мукъаман Ӏадатан хелхар, «Ла-коррида» (испанхойн), «Арсашца хелхар» (таджикан), и. к. д.

Эсамбаев хоьржара Нохч-ГӀалгӀайн АССРн а, РСФСРн а, СССРн а Лакхара Советашна депутат. Иза вара Халкъашна юкъара эстрадан исбаьхалли белхалой бертан президент, Халкъашна юкъара хелхаран академин академик. Цо гӀодеш Соьлжа-ГӀалахь йина керла цирк а, драматически театр а.

Махьмуд кхелхира 2000 шеран 7 январехь. Иза дӀавоьллина Москвахь Даниловски бусулба кешнашкахь.




#Article 167: Ле Корбюзье (251 words)


Ле Корбюзье (; бокъул цӀе Шарль-Эдуар Жаннере-Гри (); 1887 шеран 6 октябрь, Ла-Шо-де-Фон, Швейцари — 1965 шеран 27 август, Рокебрюн — Кап-Мартен, Франци) — Швейцарехь вина французийн архитектор, модернизман пионер, художник, дизайнер.

Ле Корбюзье ву ХХ бӀешеран вокхучарах архитектор. Цьуна цӀе йоккху Фрэнк Ллойд Райт а, Вальтер Гропиус а, Мис ван дер Роэ а цӀарашна уллехь. Иза, уьш санна, архитектуран реформатор вара.

Корбюзье гӀарвелла шен башха проекташ бахьнехь а, шен исбаьхла публицистика бахьнехь а.

Цьуна проекташца дуьне мадду гӀишлош йина — Швейцарехь а, Францехь а, Германехь а, Америкехь а, Аргентинехь а, Японехь а, Россиехь а, Индехь а, Бразилехь а.

Ле Корбюзье архитектуран билгалонаш яра — лаьттан тӀоьхула айбина блокаш; царна бухаш паргӀата летта колоннаш; шера тхойнаш-терассаш («тховтӀехь йолу бешаш»); чекх са гуш фасадаш («паргӀат фасадаш»); гӀоргӀа, тӀехуле кеч ца йина бетон; шорта паргӀат меттиг йолу этажаш. Цкъа маццахь цуьна шен йолу кепаш, хӀинца уьш таханлера архитектурехь массара лелош хӀумнаш ду.

Цуьна кхоларалла дуьне мадду даржар бахьанш ду цуьна боламе универсаллала а, цуьна ойлане юкъариллина чулацамца а. Цу юкъаеккхира архитектурехь паргӀата кепаш. Цуьна проекташ а, гӀишлош а бахьнехь архитекторий дог-ойла хицаелла. Цундела паргӀат кепаш архитектурехь дуьне мадду ержира.

Иза ша-тайпа стаг вара: мистик а, юкъараллин лидер а, Халкъан юккъера вайн хенан архитекторин конгрессаш вовшахтохархо а, нахах лечкъаш Кап-Мартен мысехь долу шен жима цӀахь Ӏаш волу халбатхо а, пайден боламе апологет а, цуьна заманехь Ӏийна архитекторашна цхьа а пайда боцуш хетна гӀишлош йина архитектор а.

Цуьна доладийрашна юкъахь бара Андре Мальро а, Джавахарлал Неру а.

Цо даимна лелайора таьӀна костюм а, галстук-полла а, горга маьӀа куьзганаш а.




#Article 168: Ахьмад-Юрт (151 words)


Ахьмад-Юрт.

Хуосийн-Юьрт йиллина волу Хуоса ша цӀонтаро а, Ӏальбиг-горах а, Ойсхар йиллийна болучу цӀонтаройн тӀехьенах а, цӀера оцу Ойсхарара а хилла. 1840 шарахь массо нохчаша Росси-паччхьалкхан дуьхьал гӀаттам бина Шемал куьгаллехь волуш. Оцу хенахь Шемалан Мичкан виллайатехь наиб хилла волчу цӀонтаройн Мухьаммад-хьаьжийн кӀанта ШуӀайба биначу кхайкхамна жоп луш ГӀачалкхан рагӀан къилбседехьа йолучу ярташкахь бехаш болу нохчий дуккхах берш шайн ярташ Ӏад йуьтуш ГӀачалкхан регӀах бовле, Мичкаца йолучу ярташка баха охьа ховшу. Царех цхьаъ ву Ӏумхан кӀант Хуоса а. Иза Оки-Юьртахь ваха сецна. Цигара гергарчу хенашца дийцича 1841—1842 шершкахь Хуоса Оки-Юьртара Пхьоне хин Ӏинчохь кӀотар йуьллий ваха хуу.

Нохчийнчоь паччахьан эскаро дӀалаьцначул тӀехьа, Шемал Россей Ӏедал кара вахале массех бутт хьалха, паччахьан Ӏедалан векалша пурба а лой, гонахьар кӀотаршкара бахархой а, БӀачи-Юьртара а, Оки-Юьртара цӀонтарой тӀе а кхойкхе Мичкан уллохь юьрт йуьллу Хуосас. Юьрт йиллийна чул тӀеха 18 шарахь юьрт-да лаьттина иза. Хуосийн цӀийнан, тӀехьенах, пхиъ фамилий ю-Адалаевхар, Бачаловхар, Пашаевхар, Тамаговхар, Хосаевхар.




#Article 169: Бена-Юрт (146 words)


Бе́на-Юрт — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан юрт.

Бено-Юртан юьртан меттиган административан центр ю.

Юрт лаьтта Теркан аьтту бердаца, кІоштан центр йолчу ЧӀулга-Юртан 5,5 км малхбузехьа а, 12 км цІерпошт станцин Ишорен а. Уллора ярташ: къилбаседа-малхбалехь — Ишоре гІала а, Рубежни, къилба-малхбузехь — ярташ Ӏелин-Юрт а, НогӀамирзин-Юрт а, малхбузехь — Гуьлгани гІала (Ставрополан мохк). Дуьххьара Бено-Юртан, НогІа-Мирза-юртан, Іелин-юртан дозанаш билгалдаьхна 1863 шеран сентябрехь-октябрехь.

Бена-Юьртан микротопоними:

ЦӀе йоьзна ю, революци хилале Теркйистехь баьхна хьоладай МазаевгІара Петра а, Федора а, латта лелош болчу ЧӀулггІара а жимма бахьана доллушехь дӀадуьгуш хилла нохчийн ярташкарчу бахархойн даьхни, дӀалуш а ца хилла доккха гІуда ца текхча ялташ хӀаллакдарна.

Юьрт йиллинарш, меттигерчара дийцарехь, лору нохчмахкахойн тайпа Беной, иза гойту ша юьртан цӀаро - Бена-Юрт.

 

Юьртарчу кешнашкахь СангІарин-моллин зиярт ду.

Юьртахь ю Бена-Юртан юккъера юкъарадешаран ишкол, пошта, оьздангаллин цӀа, масех туька, кафе, Кадыров Ахьмад-Хьаьжийн цӀарах берийн беш, поликлиника, рузбан маьждиг а, жамаӀат маьждиг а.

Юьртара тайпанаш:




#Article 170: Лакха Невре (141 words)


Лакха Невре — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштан  эвла ю. Бахархой — 5441 лерина 2010 шарахь. Меттигерчу бахархоша Лаха а, Лакха а Невре цӀераш йоьхку туьйранашкахь дуьйцучу наьртах Новрах. Юьртан къилбехахь бердах доьдуш ша даьлла Ӏуьрг ду - Новр-ор (Новр-Ӏуьрг). ХӀинца а дуьйцуш ду наьртех Новрах, ГӀоьжакъех а, церан йиезаршах Сатех а, Белшех а.

Иза ю Лакха Неврен юьртан меттиган административан центр. Лакха Неврен юьртан меттиган юкъа йогӀу Эмасуле кӀотар.

Лакха Невре лаьтта 12 км малхбалехьа кӀоштан центр йолчу ЧӀулга-Юртан, 20 км гена цӀерпоштнекъан Ишорен станцин, Лаха Неврен малхбузехьа, Теркан аьтту бердаца.
Лулара нах беха меттигаш: къилбаседехь — Алпату юрт, къилбаседа-малхбузехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбалехь — Новр-ГӀала а, Лаха Невре а, къилба-малхбалехь — ярташ Макан-КӀотар, Минеральни, къилба-малхбузехь — ГӀулоз.

Юьртахь шиъ ишкол, оьздангаллин цӀа, пошта, туьканаш, берийн беш, заправкаш ю. Юьртахь рузбана маьждиг а, 6 жамаӀата маьждиг а ду.

Юьртахь беха нохчий лахарчу тайпанашкара:




#Article 171: Аьчка-ХитӀе (161 words)


Аьчка-ХитӀе, кхин цӀерш Аьчган-Хитlе, Аьчкашка, Зибир-Юрт (, ) — Нохчийчоьнан Теркан кӀоштара эвла.

Аьчка-ХитӀан юьртан меттиган административан центр ю.

Лаьтта Теркан дукъан къилбаседан басешкахь, Соьлжа-ГӀалан къилбаседа-малхбузехьа а, кӀоштан центр йолчу ЧӀулга-Юртан къилба-малхбалехьа. 
Гергара ярташ: къилбаседа-малхбузехьа — Лаха Невре, Лакха Невре, Минеральни, къилбаседа-малхбалехьа — Макане 20 км генахь, Макан-КӀотар, къилба-малхбузехьа — Бартхой а, Керла-Юрт а, къилбехьа — Долински, къилба-малхбалехьа — Радужни а, Победински а.

Аьчка-ХитӀан йисташкахула лахара топонимаш ю:

Юьртахь деха тайпанаш:

Аьчка-ХитӀе Ӏалароша йиллина олу.

Дени-Шайх (Деда) Арсанов (1851— 27 декабрь 1917) — исламан Суьпаллин агӀора Накъшбандин тӀарикъатера авлияъ. Энганойн тайпанара хилла.

Масхадов, Аслан Алиевич (Халид) (1951 шеран 21 сентябрехь, Шокай, Карагандан область, Кхазакхийн ССР, ССРС — 2005 шеран 8 мартехь, Девкар-Эвла, Нохчийн Республика, Российн Федераци) — Нохчийн Республикан Ичкерин (НРИ) къобалъянза йолчу тӀеман а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. 1990-гӀа шерашкахь дакъалецира НРИ тӀеман ницкъаш кхуллуш, тӀемлошна куьйгаллехь вара тӀемехь федералан ницкъашна дуьхьала; 1997 январера 2005 март кхаччалц — НРИ президент. 
Вийна 2005 шеран 8 мартехь ФКХГӀ леррина операцехь. Тайпана Ӏаларой вара.

 




#Article 172: Макане (134 words)


Макане — Нохчийчуьра Теркан кӀоштара юьрт ю.

Маканен юьртан меттиган административан центр ю.

Лаьтта Теркан аьтту бердаца, кӀоштан юкъ йолчу ЧӀулга-Юртан 28 километр къилба-малхбалехьа, Лаха Неврена а, Макан-КӀотарна а юкъахь.

Лулара ярташ: къилбаседа-малхбузехьа — Макан-ГӀала, Лаха Невре, Чернокозово, Новр-ГӀала, къилбаседа-малхбалехь — Савельевски гӀала, къилба-малхбалехь — Макан-КӀотар а, Гал-ГӀала а, къилба-малхбузехьа — Минеральни, малхбузехьа — Лакха Невре, малхбалехьа — Новотерски.

Маканен гуонаха дукха микротопонимаш ю:

ЦӀе уьйр йолуш хила тарло гӀалагӀазкхийн Теркан аьрру бердаца йолчу Макан-ГӀалица. Нохчийн юьртан а, гӀазакхийн гӀалийн (Макане, Макан-ГӀала)  а этимологи кхетош яц хӀинци а. XVII бӀешарахь дуйна архиван документашкахь хаало – Мекене меттиг. Хила тарло, этноним ялар Мака + ане шина орамех, аьлчи а «Мака» боьршачу стеган цӀе ю, ткъа «ане» - нийса меттиг. Уллорчу Лаха Неврехь беха МакаевгӀар, церан дайшкара яьлла а хила тарло юьртан цӀе.

Юьртахь деха тайпанаш:




#Article 173: Лаха Невре (1042 words)


Лаха Невре (, Нижний Наур) — Нохчийн Республикан Теркан кӀоштара юрт.

Лаха Неврен юьртан меттиган административан центр. Цунна юкъайогӀу Минеральни а.

Лаьтта Теркан аьтту бердаца, 20 километр генахь кӀоштан центр йолчу ЧӀулга-Юртан, 28 км цӀерпоштнекъан станцин Ишорен.

Уллора ярташ а, гӀаланаш а, кӀотарш а: малхбузехь — Лакха Невре (8 км), къилбаседа-малхбалехь — гӀаланаш Макан-ГӀала а, Савельевски а, къилбаседа-малхбузехь — Новр-ГӀала, къилбехь — кӀотар Минеральни, малхбалехь — Макане (8 км) а, Макан-КӀотар а.

Юьртахь а, гуонаха а хӀара микротопонимиш ю.

 

Теркаца лаьттачу юьртахь беха хӀума хаалууш, шайн юьрт, мохк, нах дукха безаш бахархой. Лаха Невре кӀоргера орамаш долуш ю. Иза кхоллаяларан истори XVIII бӀешераш долалучу заманера ю, Российн историца уьйр йолуш а ю.

Дийцарехь, иза дуккха а хьалха кхоллаелла дисинчу документашкахьчул а, цара боху гихтӀахой охьахевшира кхуза 1779 шарахь. Ткъа Ӏаларойн тайпанара нах шеко йолуш бац шайн дай дуьххьала Теркан тогӀи чу охьаховшарх. Изза боху нижалоша а. Ший а тайпа Лаха Неврехь уггар доккхах дерш ду, ткъа церан орамаш XVIII бӀешере кхочу. Уггар гӀарабевлларш а, йоккха силсил ерш а хилла элий ТӀурлогӀара. Цара йиллина лору XVIII бӀешераш чекхдовлуш ший а Невре.

Олуш дара, гӀазакхийн Новр-ГӀала йоьгӀна Теркан аьрру берда тӀехь нохчийн, шен цӀе туьйранашкара наьртан Новран цӀарах тиллинчу юьртан Лаха Неврен дуьхьала. Дийцаршкахь наьрт даьхна теркаца, Лакха Неврехь хӀинци а долчу Новр-Ӏуьрг чохь.  П. А. Востриков дийцарехь, Новр-ГӀалан цӀе кхьаьчна «кхуза гӀазакхий бахкале хиллачу нохчийн эвланах». Историка Исаева ТӀауса яздо: «XVII бӀешарахь, ойла ян еза, хилла Теркаца юьрт Нойри (хӀинцалера Лаха Невре). Архиван документашца, меттигаш Мекень а, Наур (Ноур) а хьахайо 1642-1643 шерийн кехаташ тӀехь. Ткъа гӀазакхийн гӀала Наур хилла 1645 шарахь а.

Амма Теркаца йолу нохчийн эвланаш а, гӀазакхийн гӀаланаш а, Соьлжан къевлинчу меттигца цхьаьна, ягийра 1653 шеран мартехь «Кызылбашан талораш» долуш гӀажарийн эскаро, гӀодеш боргӀаной а, гӀумкий а болуш. Оцу хенара документаш дуьйцу: «Соьлжан къевлина меттиг гӀумкаша маьӀ-маьӀнехь ягийра, амма ерриг ца ягийра, Терк хица йолу гӀазакхийн гӀаланаш а дукхах ерш ягийра. Оцу хенахь хӀаллакйина ярташ юха туо ца йира дуккха а шераш девлчий бен. ХӀоранза а шира нохчийн аренашкара ярташ хан хене мел йолу хӀаллак йора тӀемашкахь, ткъа бисина бахархой лаьмнашка шайн тайпанин эвланашка дӀаболхара. ТӀаьхьа, маьрша зама еачи, адамаш дика латташ долчу аренашка бахам лело охьабагӀара.

Хьосташца, юха Невре охьаховшар хилира XVIII бӀешераш чекхдовлуш. 1748 шеран документашкахь  «Наверене» а, «Мекень» а (аьлчи а «Невре», «Макане») хьехайо.  1769 шарахь Теркан аьрру бердаца охьаховшу гӀалагӀазкхий.

Теркан аьтту бердаца охьаховша болало маьрша нохчий. П. Г. Бутковн белхашкахь карадо хӀара тешалла: «Нохчий, …шайн элий хилла болу, уьш лаьхкира, шайн олаллех бехира. ТӀаккха и элий цхьаберш юхабирзира шеш баьхккинчу Аксай а, Ӏаьндаре а; кхин берш, российн хьаькамийн пурбанца, ехкира керла ярташ аренашкахь Соьлжан а, Теркан аьтту бердан а юкъахь, гребенски а, мазалкан а гӀазакхийн гӀаланашна дуьхьала. Нагахь Бутковс Лакха Невре а, Лаха Невре а йиллина терахь  1784 шо ларахь, тӀаккха Ӏаббас-Кули-АгӀа Бакихановн «Гюлистан-и Ирам» жайнин академика З. М. Буниятовс динчу маьӀнашца жайнахь доьшу: «1782 ш. ТӀурлугӀара кхелхира Новр гӀалан дуьхьала Теркан аьтту берд тӀехь шеш йиллинчу эвла».

Ткачёв Георгийс дош дашера а ца доккхуш Бутковн ойланца ву: «1760 шарахь Гермачигара а, Шелара лаьхкинчу Довт-ГиригӀарна, правительство бакъо елира дӀалаца оьрзгӀалан гӀазакхийн Мелчу хин хьостуш долучара «Шира-юрт», цара бух биллира таханлерачу йоккхачу эвлана Ширчу-Юртана. 1783 ш. царна тӀаьхьа баьхкира ТӀурлугӀара. Уьш арабаьхнера Топлера, охьахевшира оьрсашкара бакъо яьккхина Лаха а, Лакха а Неврехь гӀазакхийн гӀалана Новрана дуьхьала».

ГӀараваьлла дегӀастанан этнографа Б.К. Далгата (1870-1934) яздо: «1783 ш. Потёмкина таӀзардира нохчашна, цара массара а (аренашкарчара) байӀат дира. Лаьхкина элий юхаберзийна оьрсийн лаамца, амма дукха ца лаьттира; тӀаьххьаре а цара йитира Нохчийчоь, дӀабахара Соьлжан аьрру бердан тӀе, Соьлжан а, Теркан а юккъехь кхоьллира эвланаш Лакха а, Лаха а Невреш; царна тӀаьхьа шайн лаамца бахара масех бӀе нохчий, царех маьрша нохчий олура». Далгатан йоӀа – Уздията, дас дуьццург дуьйцу: «Лакха а, Лаха а Невре санна яккхий эвланаш ехкина нохчаша Соьлжа а, Терк а хишна юккъехь 1783 ш. оьрсашца Ӏиттабелча»

Цхьаьна версица, дуьххьала юьрта охьахиинарг Устарха лору. XIX бӀешо долалуш, Сесана эвлара Устарха кхелхира Девкар-Эвла. Устарха хилла гӀараваьлла таллархо («БӀаьрг нийса топ туха Устарха» олуш хилла цунах). Оцу мехка доладеш хиллачу эла ТӀурлос кхайкхина охьахиина Устарха шен кӀенташца Касийца а, Яндархийца а (хӀинца а бу церан тӀаьхьенаш КасаевгӀар а, ЯндаровгӀар а Неврехь) оцу латта тӀехь. XIX бӀешо чекхдолуш Касас латт эцна Теркан дукъан кӀоштахь, шен кӀенташца цига охьахиина. Йиллина цигахь Касин кӀотар. Дукха даьхний, говраш, уьстагӀий хилла цуьнан. РСФСР Къилбаседа-Кавказан мехкан ЦСУ (гӀ. Ростов, 1925 ш.) терхьашца Касин кӀотарахь хилла 20 цӀа, 53 стаг, 47 зуда, вериг а 100 стаг.  
Лаха Невре а, Лакха Невре а цӀераш тахкар бахьана ду, Лакха Невре Теркаца лакхахь хилар, ткъа Лаха Невре – лахахь хилар.

КӀоштара дуьххьара ишкол йиллира 1923 шарахь Лаха Неврехь. Дуьххьарлера хьехархо - Базаков Ӏабдул-Муслим Керзуевич. Изза ву дуьххьарлера Халкъан дешаран гуонан отделан хьаькам.  1934 шарахь А-М.К.Базаков Москоха деша вохуьйту а Халкъан дешаран белхалойн квалификаци ойу Центран Институте. Къилбаседа Кавказера уьш шиъ бен вацара. Халкъан хьехархочо Базаковс валлалц бира и болх. Цуьнан цӀе ю НГӀАССР Дешаран Министраллин сийн жайнин тӀехь. 1926 шеран 8 мартехь кхоьллина Теркан кӀошт центр Лаха Неврехь а йолуш. 1965 шарахь бен дӀа ца яьхьина иза ЧӀулга-Юрта.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш немцой Теркан аьрру бердашка кхечира. Лаха-Неврехь Теркан кӀошт ларъяран штаб яра. Цундела цига масийттаза бумбанаш туьйхира немцойн авиацис. Кхин тӀе Лаха Невре хӀора дийнахь яккхий тоьпаш еттара. Оццу хенахь дукхаха болу юьртара кегий нах, советийн-германийн фронтан массо а дакъошкахь къинхетам ца беш хӀаллакбеш бара мостагӀий. Царна юкъахь бара Эдиев Дикалу, Султанов Ӏабдул–Хьалим, МамакаевгӀар Паша а, Ахьмад а, Такаев Лема, Тасуев Мохьди, Довлетукаев Ӏарби, Чалаев Ӏийса, Саралиев Ӏела, Базаков Хьамид, кхин дуккха а.

Висаитов Мовлад - Советийн Союзан Турпал, полкан баьчча, Советийн Эскаран полковник, 1945 шарахь дуьххьала Эльба хин тӀекхаьчначарех хьалхарчех цхьаъ, цигахь дуьхьалкхетта бартхойн эскаршна, цунна АЦШ Президентан Трумэнан омарца АЦШн лакхара пачхьалкхан Сийн легионорден елла.  Иштта яздина цунах лаьцна АЦШн Президента Трумэн Гаррис: Полковника Висаитовс гайтина турпалалла Германин дуьхьала бартхоша цхьаьна операци еш. Цуо гайтина хьекъале, майра тӀеман баьчча хилар. Баьччаллин говзалла, майралла, лакхарчу тӀегӀанера шен тӀемлочун декхар кхочушдар полковника Висаитовс, хилира коьрта фактор цуьнан декъо аьттонца тӀом бар.

Гитлеран Германин тӀехь толам баккхарехь нохчийн тӀемлоша лаьцна доккха декъе ца хьоьжуш, 1944 шеран 23 февралехь дерриг нохчийн къам арадаьккхира Кхазакхстане а, Юккъерчу Ази а.

Оцу юкъара ца бевлира лахановрхой а, уьш кхечира Кхазакхстанан Карагандан областе. Лаха-Невре, оьрсий ховшийра, юьртан цӀе хийцира «станица Надтеречная» аьлла.

Юьртахь ю Ӏарби Мамакаевн литературан-мемориалан музей а, кӀоштан оьздангаллин цӀа а.

Юьртахь деха тайпанаш:




#Article 174: Леонардо да Винчи (998 words)


Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (1452 шеран 15 апрель, Винчи гӀалин уллехь Анкиано юрт, Флоренцин генахь йоцуш, Итали — 1519 шеран 2 май, замок Кло-Люсе, Амбуазан уллехь, Турень, Франци) — Италера художник, скульптор, архитектор, Ӏилманча, анатом, кхоллархо, яздархо, Дендаларан исбаьхьаллина гӀарвелла векал, «универсальни адаман» сирла масалла.

Ни одно человеческое исследование не может называться истинной наукой, если оно не прошло через математические доказательства. И если ты скажешь, что науки, начинающиеся и заканчивающиеся в мысли, обладают истиной, то в этом нельзя с тобой согласиться, …потому, что в таких чисто мысленных рассуждениях не участвует опыт, без которого нет никакой достоверности.

Огромное литературное наследие Леонардо да Винчи дошло до наших дней в хаотическом виде, в рукописях, написанных левой рукой. Хотя Леонардо да Винчи не напечатал из них ни строчки, однако в своих записях он постоянно обращался к воображаемому читателю и все последние годы жизни не оставлял мысли об издании своих трудов.

Уже после смерти Леонардо да Винчи его друг и ученик Франческо Мельци выбрал из них отрывки, относящиеся к живописи, из которых был впоследствии скомпонован «Трактат о живописи» (Trattato della pittura, 1-е изд., 1651). В полном же виде рукописное наследие Леонардо да Винчи было опубликовано только в XIX—XX веках. Помимо громадного научного и исторического значения оно имеет также художественную ценность благодаря сжатому, энергичному слогу и необычайно чистому языку. Живя в эпоху расцвета гуманизма, когда итальянский язык считался второстепенным по сравнению с латынью, Леонардо да Винчи восхищал современников красотой и выразительностью своей речи (по преданию он был хорошим импровизатором), но не считал себя литератором и писал, как говорил; его проза поэтому — образец разговорного языка интеллигенции XV века, и это уберегло её в целом от искусственности и велеречивости, присущей прозе гуманистов, хотя в некоторых пассажах дидактических писаний Леонардо да Винчи мы находим отзвуки пафоса гуманистического стиля.

Даже в наименее «поэтических» по замыслу фрагментах слог Леонардо да Винчи отличается яркой образностью; так, его «Трактат о живописи» оснащен великолепными описаниями (например, знаменитое описание потопа), поражающими мастерством словесной передачи живописных и пластических образов. Наряду с описаниями, в которых чувствуется манера художника-живописца, Леонардо да Винчи дает в своих рукописях множество образцов повествовательной прозы: басни, фацеции (шутливые рассказы), афоризмы, аллегории, пророчества. В баснях и фацециях Леонардо стоит на уровне прозаиков XIV века с их простодушной практической моралью; а некоторые его фацеции неотличимы от новелл Сакетти.

Более фантастический характер имеют аллегории и пророчества: в первых Леонардо да Винчи использует приемы средневековых энциклопедий и бестиариев; вторые носят характер шутливых загадок, отличающихся яркостью и меткостью фразеологии и проникнутых язвительной, почти вольтеровской иронией, направленной по адресу знаменитого проповедника Джироламо Савонаролы. Наконец, в афоризмах Леонардо да Винчи выражена в эпиграмматической форме его философия природы, его мысли о внутренней сущности вещей. Художественная литература имела для него чисто утилитарное, подсобное значение.

На сегодняшний день от дневников Леонардо уцелело около 7000 страниц, находящихся в разных коллекциях. Сначала бесценные заметки принадлежали любимому ученику мастера, Франческо Мельци, но когда тот умер, рукописи исчезли. Отдельные фрагменты начали «всплывать» на рубеже XVIII—XIX вв. Поначалу они не встретили должного интереса. Многочисленные владельцы даже не подозревали, какое сокровище попало к ним в руки. Но когда учёные установили авторство, выяснилось, что и амбарные книги, и искусствоведческие эссе, и анатомические зарисовки, и странные чертежи, и исследования по геологии, архитектуре, гидравлике, геометрии, боевым фортификациям, философии, оптике, технике рисунка — плод одного человека.
Все записи в дневниках Леонардо сделаны в зеркальном изображении.

Из мастерской Леонардо вышли такие ученики («леонардески»), как:

Свой многолетний опыт воспитания молодых живописцев прославленный мастер обобщил в ряде практических рекомендаций. Ученик должен вначале овладеть перспективой, исследовать формы предметов, затем копировать рисунки мастера, рисовать с натуры, изучить произведения разных живописцев, и только после этого приниматься за собственное творение. «Научись прежде прилежанию, чем быстроте», — советует Леонардо. Мастер рекомендует развивать память и особенно фантазию, побуждая всматриваться в неясные контуры пламени и находить в них новые, удивительные формы. Леонардо призывает живописца исследовать природу, дабы не уподобиться зеркалу, которое отражает предметы, не обладая знанием о них. Учитель создал «рецепты» изображения лица, фигуры, одежды, животных, деревьев, неба, дождя. Помимо эстетических принципов великого мастера, его записки содержат мудрые житейские советы молодым художникам.

В 1485 году, после страшной эпидемии чумы в Милане, Леонардо предложил властям проект идеального города с определёнными параметрами, планировкой и канализационной системой. Миланский герцог Лодовико Сфорца отклонил проект. Прошли века, и власти Лондона признали план Леонардо совершенной основой для дальнейшей застройки города. В современной Норвегии находится действующий мост, созданный по проекту Леонардо да Винчи. Испытания парашютов и дельтапланов, выполненных по эскизам мастера, подтвердили, что только несовершенство материалов не позволило ему подняться в небо. В римском аэропорту, носящем имя Леонардо да Винчи, установлена исполинская, уходящая в небо статуя учёного с моделью вертолёта в руках. «Не оборачивайся тот, кто устремлён к звезде», — писал Леонардо.

Среди всех фильмов о Леонардо «Жизнь Леонардо да Винчи» (1971) режиссёра Ренато Кастеллани, возможно, лучший образец, в котором найден компромисс между развлекательным и познавательным.
Фильм начинается сценой смерти Леонардо на руках у Франциска I. А затем диктор (прием, используемый режиссёром, чтобы дать исторические пояснения, не нарушая общей канвы фильма) прерывает последовательность рассказа, дабы поведать нам, что это не что иное, как художественная версия «Жизнеописаний» Вазари. Таким образом, уже прологом фильма Кастеллани затрагивает проблему мистической загадки личности, неимоверно богатой и многогранной («Что же, в конце концов, мы знаем о жизни такого известного человека? Очень мало!»)
Критическими моментами биографического фильма Кастеллани стали сцены, когда Леонардо делает набросок человека, повешенного за участие в заговоре Пацци в 1478 г. повергая в шок своего друга Лоренцо ди Креди, и другой эпизод, где Леонардо препарирует труп в больнице Санта-мария Нуови, чтобы выяснить «причину легкой смерти», — оба эпизода поданы как метафора неуемной жажды познания художника, не знающего каких-либо моральных препон даже перед лицом смерти.
Первые годы жизни в Милане отмечены проектами для Навигли и невероятно увлеченной работой над так и не написанными трактатами по анатомии, но были и немногие творения искусства, среди них — изумительная «Дама с горностаем», изображенная так убедительно. В том Леонардо, который организовывал пышные празднества и пустые прославления иль Моро, мы видим участь художника (похоже, именно на это намекает Ренато Кастеллани) — и вчера, и сегодня — быть вынужденным гнать халтуру или делать то, что требуется от услужливого придворного, чтобы иметь возможность заниматься тем, что хочется самому художнику.




#Article 175: Чурт-ТогӀи (102 words)


Чурт-ТогIи я Чурт-тогӀи — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан эвла ю. Бахархой — 4303 леррана 2010 шарахь.

Иза ю Чурт-тогӀин юьртан меттиган административан центр.

Эвла ю Соьлжа-хи олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина къилбаседа-малхбалехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Бамат-Юрт ю, къилбехьа ю — Беркат-Юрт, малхбузехьа ю — Ӏалхан-Чурт, къилба-малхбалехьа ю — Баса-ГӀала, малхбалехьа ю — Мелчхе, къилбаседа-малхбузехьа ю — Девкар-Эвла.

Чур-Тогlе йилина ю нохчаша Шикъара олу эвлара охьа бахна уггара хьалха, орьсаша 1862 шарахь «Чуртугаевская»  олуш йовзаш хилла хьалха эвлан цlе , цlула тlехьа оьрсаш эвла юуха-йина маьтта хlоттайна хенахь цигар нохчий хlаллак бина дlа баьхна гlалгlаскхий хоьвшина цига тlкъа цигар хьа-йена Петропавловская аьлла.




#Article 176: Гёте, Иоганн Вольфганг фон (3064 words)


Иога́нн Во́льфганг фон Гёте ( ; 1749 шеран 28 август, Майн-тӀера-Франкфурт, Германи — 1832 шеран 22 март, Веймар, Германи) — Немцойн поэт, яздархо, пачхьалкхан белхало, ойланча, Ӏилманча.

Известно его письмо, написанное на следующий день возлюбленной, в котором он сообщает ей о подарке — паре белых перчаток, полученных во время обряда инициации.

Гёте был горячим сторонником масонства до последних дней жизни, сочиняя для своей ложи гимны и речи. Обладая высочайшими степенями посвящения в системе строгого масонства, он тем не менее содействовал реформе Шредера, направленной на восстановление примата первых трёх универсальных степеней ордена. В 1813 году у гроба покойного брата Виланда поэт произнёс в масонском храме знаменитую речь «В память брата Виланда».

Первым значительным произведением Гёте этой новой поры является «Гёц фон Берлихинген» (первоначально «Gottfried von Berlichingen mit der eisernen Hand»), (1773) — драма, произведшая на современников огромное впечатление. Она выдвигает Гёте в первые ряды немецкой литературы, ставит его во главе писателей периода «Бури и натиска». Своеобразие этого произведения, написанного прозой в манере исторических хроник Шекспира, не столько в том, что оно реабилитирует национальную старину, драматизируя историю рыцаря XVI в., — так как уже Бодмер, Э. Шлегель, Клопшток, а в конце XVII в. Лоэнштейн («Арминий и Туснельда») обращались к древним периодам германской истории, — сколько в том, что эта драма, возникая за пределами литературы рококо, вступает также в противоречие с литературой Просвещения, наиболее влиятельным доселе течением культуры. Образ борца за социальную справедливость — типичный образ литературы Просвещения — получает у Гёте необычную интерпретацию. Рыцарь Гёц фон Берлихинген, печалящийся о положении дел в стране, возглавляет крестьянское восстание; когда же последнее принимает острые формы, отходит от него, проклиная переросшее его движение. Установленный правопорядок торжествует: пред ним равно бессильны революционное движение масс, истолкованное в драме как развязанный хаос, и личность, пытающаяся противопоставить ему «своеволие». Гёц находит свободу не в мире людей, но в смерти, в слиянии «с матерью-природой». Значение символа имеет заключительная сцена пьесы: Гёц выходит из темницы в сад, видит безграничное небо, его окружает оживающая природа: «Господь всемогущий, как хорошо под Твоим небом, как хороша свобода! Деревья распускают почки, весь мир исполнен упований. Прощайте, дорогие! Корни мои подрублены, силы меня оставляют». Последние слова Гёца: «О, какой небесный воздух! Свобода, свобода!»

Он — антипод Прометея, и всё же Вертер — Прометей конечные звенья одной цепи образов Гёте периода «Бури и натиска». Их бытие в равной мере развёртывается под знаком обречённости. Вертер опустошает себя в попытках отстоять реальность вымышленного им мира, Прометей стремится увековечить себя в создании «свободных», независимых от власти Олимпа существ, создаёт рабов Зевса, людей, подчиненных выше их стоящим, трансцендентным силам.

Ифигения — героиня одноимённой драмы — спасает своего брата Ореста и его друга Пилада, которых как чужестранцев ждёт смерть на берегах Тавриды, тем, что предаёт свою и их судьбу в руки Тоанта — царя Тавриды, отказываясь от иных, предложенных Пиладом, путей спасения. Этим поступком она снимает с рода Тантала тяготеющее над ним проклятие. Своеволие Тантала искуплено Ифигенией, отрекающейся от своеволия. Наряду с Ифигенией Орест — глубоко знаменательная фигура. В начале драмы он, гонимый фуриями, объят зловещим беспокойством. Всё его существо охвачено смятением, неистовством; конец драмы приносит ему исцеление. В его душе, обновленной Ифигенией, воцаряется мир. Орест, подобно Гёцу и Вертеру, надеялся найти освобождение в смерти; подобно Прометею, он видел в олимпийцах существ, враждебных человеку; подобно многим персонажам эпохи «Бури и натиска», он не в силах был нигде обрести «отдыха и покоя» [ср. стихотворение «Jägers Nachtlied» — «Ночная песнь охотника» («никогда, ни дома, ни в поле, не находит ни отдыха, ни покоя…»)]. Ифигения исцеляет его. В финале пьесы он действует как ей подобный. Орест — двойник Гёте, преодолевающего «Бурю и натиск».

Центральный образ «Элегий» — поэт (Гёте), преисполненный языческой радостью жизни, приобщающийся к миру античной культуры («Здесь я у древних учусь… На этой классической почве нынешний век и минувший понятнее мне говорят», V элегия), видящий мир глазом скульптора («Гляжу осязающим глазом, зрящей рукой осязаю», там же). Он отдаётся радостям чувственной любви, но любовь теперь истолковывается не как сила, сближающая человека со смертью, но как явление, свидетельствующее о прочности земных связей. Герой «Элегий» берёт у жизни всё, что она может ему дать, не порывается к недоступному.

Фоном для трагедии «Эгмонт» служит борьба Нидерландов с испанским господством. Однако Эгмонт, поставленный в положение борца за национальную независимость, не охарактеризован как борец, любовника в нём заслоняет политик. Живя мгновением, он отрекается от посягательства на волю судьбы, на волю истории. Такова эволюция образа борца за лучшую действительность в творчестве Гёте. На смену умеющему бороться и ненавидеть Гёцу является Эгмонт, предоставляющий жизни идти своим установленным путем и погибающий в результате своей беспечности.

В 1790 Гёте заканчивает драму «Torquato Tasso» (Торквато Тассо), в которой показано столкновение двух натур: поэта Тассо (в образе которого частично оживает Вертер), не умеющего подчинить себя законам окружающей среды (обычаям и нравам Феррарского двора), и придворного Антонио (статс-секретаря герцога Феррары), добровольно следующего этим законам, нашедшего душевный мир в отказе от посягательств на нормы придворного быта. Попытки Тассо противопоставить воле двора волю своего независимого «я» оканчиваются потрясающей Тассо неудачей, которая вынуждает его в финале пьесы признать житейскую мудрость Антонио («…я крепко за тебя хватаюся обеими руками. Так за скалу хватается пловец, которая разбить его грозила»). Драма вводит нас в психический мир самого Гёте — бывшего штюрмера, подчинившегося законам веймарского двора.

Сын зажиточных бюргеров Вильгельм Мейстер отказывается от актёрской карьеры, которую он было избрал как единственно позволяющую бюргеру развить все его физические и духовные дарования, стать независимым в условиях феодального окружения, даже играть заметную роль в жизни страны [На подмостках образованный человек (бюргер) такая же блестящая личность, как и представитель высшего класса (дворянства)]. Он отказывается от своей мечты и кончает тем, что, преодолев свою бюргерскую гордость, отдаёт себя всецело в распоряжение некоего тайного дворянского союза, который стремится сплотить вокруг себя людей, имеющих основания бояться революционного переворота (Ярно: «Наша старая башня даст начало обществу, которое может распространиться по всем частям света… Мы взаимно гарантируем друг другу существование на тот единственно случай, если государственный переворот окончательно лишит кого-нибудь из нас его владений»). Вильгельм Мейстер не только не посягает на феодальную действительность, но даже готов рассматривать свой сценический путь как некоторое «своеволие» по отношению к ней, поскольку он пришёл к театру, окрыленный стремлением возвыситься над этой действительностью, развить в себе желающего господства бюргера.

Очень знаменательна эволюция, происшедшая с образом Прометея, который вновь возникает в творчестве Гёте в начале XIX в. («Пандора»). Некогда мятежный противник Зевса изображается теперь лишённым своего былого бунтарского пыла, он уже только искусный ремесленник и мудрый покровитель людских ремёсел, его дополняет Эпиметей, являющийся центральным персонажем пьесы, созерцатель, человек, решительно сторонящийся борьбы, бунта. В «Пандоре» встречаются слова, столь типичные для мировоззрения Гёте веймарского периода: «Величаво вы начинаете, титаны, однако только богам дано вести к вечно доброму, вечно прекрасному, предоставьте им действовать… ибо с богами не должен равняться ни один человек». Установленный порядок торжествует, личность должна отречься от посягательств на него, она должна действовать в строго очерченных, предуказанных ей пределах. В эпоху «Бури и натиска» Гёте любовался мятежной дерзостью своих героев. Теперь он любуется их терпением, их готовностью к самоограничению, к отречению от «произвола». Мотив отречения становится основным мотивом в произведениях зрелого и старого Гёте. На отречение, на умение ограничивать свои стремления Гёте и его персонажи смотрят как на высшую добродетель, почти как на закон природы. Характерен подзаголовок романа «Годы странствований Вильгельма Мейстера» — «Отрекающиеся», намекающий на «союз отрекающихся», к которому принадлежит основная масса действующих лиц романа (Мейстер, Ленардо, Ярно-Монтан и др.). Члены союза обязуются отречься от посягательств на существующий политический строй («Непременное обязательство… — не касаться никаких форм правления… подчиняться каждой из них и не выходить из пределов её власти»), они учатся обуздывать свои порывы, добровольно принимая на себя выполнение различных обетов. В своих произведениях веймарского периода Гёте точно стремится исчерпать все возможные виды людского отречения: он показывает религиозное отречение («Признания прекрасной души», VI гл. «Годов учения»), любовное отречение («Избирательное сродство» — роман, в котором атмосфера жертвенного отречения достигает высокой напряжённости, «Мариенбадская элегия») и др.

Самым грандиозным созданием Гёте бесспорно является его трагедия «Фауст», над которой он работал в течение всей жизни.

Основные даты творческой истории «Фауста»:

В «Прафаусте» Фауст — обречённый бунтарь, напрасно стремящийся к проникновению в тайны природы, к утверждению власти своего «я» над окружающим миром. Только с появлением пролога «на Небе» (1800) трагедия усваивает те очертания, в которых привык её видеть современный читатель. Дерзания Фауста получают новую (заимствованную из Библии — Книга Иова) мотивировку. Из-за него спорят Бог и сатана (Мефистофель), причём Бог предсказывает Фаусту, которому, как и всякому ищущему человеку, суждено ошибаться, спасение, ибо «честный человек в слепом исканьи всё ж твердо сознает, где правый путь»: этот путь — путь неустанных стремлений к открытию действительно значительного смысла жизни. Подобно Вильгельму Мейстеру, Фауст, прежде чем обнаружить конечную цель своего существования, проходит ряд «образовательных ступеней». Первая ступень — его любовь к наивной мещаночке Гретхен, кончающаяся трагически. Фауст покидает Гретхен, и та, в отчаянии убив родившегося ребёнка, погибает. Но Фауст не может поступить иначе, он не может замкнуться в узкие рамки семейного, комнатного счастья, не может желать судьбы Германа («Герман и Доротея»). Он бессознательно стремится к более грандиозным горизонтам. Вторая ступень — его союз с античной Еленой, который должен символизировать жизнь, посвящённую искусству.

Фауст, окружённый аркадскими рощами, на время находит успокоение в союзе с прекрасной гречанкой. Но ему не дано остановиться и на этой ступени, он всходит на третью и последнюю ступень. Окончательно отказываясь от всяких порывов в потустороннее, он, подобно «отрекающимся» из «Годов странствований», решает посвятить свои силы служению обществу. Задумав создать государство счастливых, свободных людей, он начинает на отвоёванной у моря земле гигантскую стройку. Однако вызванные им к жизни силы обнаруживают тенденцию в сторону эмансипации от его руководства. Мефистофель в качестве командующего торговым флотом и начальника строительных работ, вопреки приказаниям Фауста, уничтожает двух старичков земледельцев — Филемона и Бавкиду, живущих в своей усадьбе возле древней часовенки. Фауст потрясён, но он, всё же продолжая верить в торжество своих идеалов, до самой смерти руководит работами. В конце трагедии ангелы возносят душу умершего Фауста на небо. Заключительные сцены трагедии в гораздо большей степени, чем другие произведения Гёте, насыщены пафосом творчества, созидания, столь характерным для эпохи Сен-Симона.

Трагедия, писавшаяся в течение почти 60 лет (с перерывами), была начата в период «Бури и натиска», окончена же в эпоху, когда в немецкой литературе господствовала романтическая школа. Естественно, что «Фауст» отражает все те этапы, по которым следовало творчество поэта.

Первая часть находится в ближайшей связи со штюрмерским периодом творчества Гёте. Тема покинутой возлюбленным девушки, в приступе отчаяния становящейся детоубийцей (Гретхен), была весьма распространена в литературе «Бури и натиска» (ср. «Детоубийца» Вагнера, «Дочь священника из Таубенгейма» Бюргера и пр.). Обращение к веку пламенной готики, книттельферсу, насыщенный вульгаризмами язык, тяга к монодраме — всё это говорит о близости к «Буре и натиску». Вторая часть, достигающая особенной художественной выразительности в «Елене», входит в круг литературы классического периода. Готические контуры уступают место древнегреческим. Местом действия становится Эллада. Очищается лексика. Книттельферс сменяется стихами античного склада. Образы приобретают какую-то особую скульптурную уплотнённость (пристрастие старого Гёте к декоративной интерпретации мифологических мотивов, к чисто зрелищным эффектам: маскарад — 3 картина I акта, классическая Вальпургиева ночь и т. п.). В заключительной же сцене «Фауста» Гёте уже отдаёт дань романтизму, вводя мистический хор, открывая Фаусту католические небеса.

Подобно «Годам странствований Вильгельма Мейстера», вторая часть «Фауста» в значительной степени является сводом мыслей Гёте о естественных науках, политике, эстетике и философии. Отдельные эпизоды находят своё оправдание исключительно в стремлении автора дать художественное выражение какой-нибудь научной либо философской проблеме (ср. стихотворение «Метаморфозы растений»). Всё это делает вторую часть «Фауста» громоздкой и — так как Гёте охотно прибегает к аллегорической маскировке своих мыслей — весьма затруднительной для понимания. Согласно записям поэта в дневнике, «главное дело» всей жизни было завершено в середине июля 1831 года. Поэт поставил точку во второй части «Фауста» 22 июля, а в августе рукопись была запечатана в конверт, с указанием раскрыть и опубликовать её только после его смерти. В начале марта 1832 года, во время прогулки в открытой карете Гёте простудился: катар верхних дыхательных путей, предположительно, инфаркт и общее ослабление лёгких привели к кончине 22 марта в 11.30 1832 года. Вторая часть «Фауста» вышла в том же году 41-м томом в Собрании Сочинений.

Отношение современников к Гёте было очень неровным. Наибольший успех выпал на долю «Вертера», хотя просветители в лице Лессинга, отдавая должное таланту автора, с заметной сдержанностью приняли роман, как произведение, проповедующее безволие и пессимизм. «Ифигения» же не дошла до штюрмеров, в 1770-е гг. провозглашавших Гёте своим вождём. Гердер весьма негодовал, что его бывший ученик эволюционировал в сторону классицизма (см. его исполненную выпадов по адресу классицизма Гёте и Шиллера «Адрастею»). Большой интерес представляет отношение к Гёте романтиков. Они отнеслись к нему двояко. Погруженному в классический мир Гёте была объявлена жестокая война. Эллинизм, подсказывавший Гёте резкие выпады против христианства (в «Венецианских эпиграммах» Гёте заявляет, например, что ему противны четыре вещи: «табачный дым, клопы, чеснок и крест»; в «Коринфской невесте» христианство трактовано как мрачное, противное радостям земной жизни учение и пр.), был им враждебен. Зато автору «Гёца», «Вертера», «Фауста», сказок (сказка из «Бесед немецких эмигрантов», «Новая Мелузина», «Новый Парис») и особенно «Годов ученья Вильгельма Мейстера», Гёте-иррационалисту они поклонялись с исключительным благоговением. А. В. Шлегель писал о сказках Гёте как о «самых привлекательных из всех, какие когда-либо нисходили с небес фантазии на нашу убогую землю». В «Вильгельме Мейстере» романтики видели прообраз романтического романа. Техника тайны, загадочные образы Миньоны и Арфиста, Вильгельм Мейстер, живущий в атмосфере театрального искусства, опыт введения стихотворений в прозаическую ткань романа, роман как коллекция высказываний автора по различным вопросам — всё это находило в их лице восторженных ценителей. «Вильгельм Мейстер» послужил исходной точкой для «Штернбальда» Тика, «Люцинды» Фридриха Шлегеля, «Генриха фон Офтердингена» Новалиса.

Писатели «Молодой Германии», подходя к Гёте как к мыслителю и не находя у него (особенно в зрелом творчестве) либерально-демократических идей, сделали попытку развенчать его не только как писателя (Менцель: «Гёте не гений, а лишь талант»; Винбарг: «Язык Гёте — язык придворного»), но и как человека, объявив его «бесчувственным эгоистом, которого могут любить только бесчувственные эгоисты» (Л. Бёрне) [ср. с этим мнение К. Маркса, в противоположность Менцелю и Бёрне, сделавшего попытку объяснить мировоззрение зрелого Гёте: «Гёте не был в силах победить немецкое убожество, наоборот, оно победило его, и эта победа убожества над величайшим немцем есть лучшее доказательство того, что немецкое убожество не могло быть побеждено „изнутри“» (из статьи К. Маркса о книге Грюна «Гёте с человеческой точки зрения», 1846)]. Гуцков в памфлете «Гёте, Уланд и Прометей» восклицает, обращаясь к Гёте и Уланду: «Что можете вы делать? Гулять при свете вечернего солнца. Где ваша борьба для водворения новых идей?» Гейне, исключительно высоко ценивший Гёте как писателя, сравнивая в «Романтической школе» произведения Гёте с прекрасными статуями, заявляет: «В них можно влюбиться, но они бесплодны. Поэзия Гёте не порождает действия, как поэзия Шиллера. Действие есть дитя слова, а прекрасные слова Гёте бездетны». Характерно, что столетний юбилей Гёте в 1849 прошёл по сравнению с шиллеровским (1859) весьма бледно. Интерес к Гёте возрождается лишь в конце XIX в. Неоромантики (Ст. Георге и др.) возобновляют культ, кладут основание новому изучению Гёте (Зиммель, Бурдах, Гундольф и др.), «открывают» позднего Гёте, которым почти не интересовались литературоведы истекшего столетия.

В России интерес к Гёте проявился уже в конце XVIII в. О нём заговорили как об авторе «Вертера», нашедшего и в России восторженных читателей. Первые переводы на русский язык сделаны в 1781 году (переводчик Ф. Галченков, переизданы в 1794 и 1796 гг.) и в 1798 году (переводчик И. Виноградов). Радищев в своём «Путешествии» признаётся, что чтение «Вертера» исторгло у него радостные слезы. Новиков, говоря в «Драматическом словаре» (1787) о крупнейших драматургах Запада, включает в их число Гёте, которого характеризует как «славного немецкого автора, который написал отличную книгу, похваляемую повсюду — „Страдания молодого Вертера“». В 1802 появилось подражание роману Гёте — «Российский Вертер». Русские сентименталисты (Карамзин и др.) испытали на своём творчестве заметное влияние молодого Гёте. В эпоху Пушкина интерес к Гёте углубляется, ценить начинают также творчество зрелого Гёте («Фауст», «Вильгельм Мейстер» и др.).

Романтики (Веневитинов и др.), группировавшиеся вокруг «Московского вестника», ставят своё издание под покровительство немецкого поэта (который прислал им даже сочувственное письмо), видят в Гёте учителя, создателя романтической поэтики. С кружком Веневитинова в поклонении Гёте сходился Пушкин, благоговейно отзывавшийся об авторе «Фауста» (см. книгу Розова В. Гёте и Пушкин. — Киев, 1908).

Споры, поднятые младогерманцами вокруг имени Гёте, не прошли в России незамеченными. В конце 1830-х гг. появляется на русском языке книга Менцеля «Немецкая литература», дающая отрицательную оценку литературной деятельности Гёте. В 1840 Белинский, находившийся в это время, в период своего гегельянства, под влиянием тезисов о примирении с действительностью, публикует статью «Менцель, критик Гёте», в которой характеризует нападки Менцеля на Гёте как «дерзкие и наглые». Он объявляет вздорным исходный пункт критики Менцеля — требование, чтобы поэт был борцом за лучшую действительность, пропагандистом освободительных идей. Позднее, когда его увлечение гегельянством прошло, он уже признает, что «в Гёте не без основания порицают отсутствие исторических и общественных элементов, спокойное довольство действительностью как она есть» («Стихотворения М. Лермонтова», 1841), хотя и продолжает считать Гёте «великим поэтом», «гениальной личностью», «Римские элегии» — «великим созданием великого поэта Германии» («Римские элегии Гёте, перевод Струговщикова», 1841), «Фауста» — «великой поэмой» (1844) и т. п. Интеллигенция 1860-х гг. не испытывала к Гёте особых симпатий. Шестидесятникам была понятна нелюбовь младогерманцев к Гёте, отрёкшемуся от борьбы с феодализмом. Характерно заявление Чернышевского: «Лессинг ближе к нашему веку, чем Гёте» («Лессинг», 1856). Для писателей XIX в. Гёте — неактуальная фигура. Зато, помимо уже упомянутых поэтов пушкинской поры, Гёте увлекались Фет (переведший «Фауста», «Германа и Доротею», «Римские элегии» и др.), Алексей Толстой (перевёл «Коринфскую невесту», «Бог и баядера») и особенно Тютчев (перевёл стихотворения из «Вильгельма Мейстера», балладу «Певец» и др.), испытавший на своем творчестве очень заметное влияние Гёте. Символисты возрождают культ Гёте, провозглашают его одним из своих учителей-предшественников. При этом Гёте-мыслитель пользуется не меньшим вниманием, чем Гёте-художник. В. Иванов заявляет: «В сфере поэзии принцип символизма, некогда утверждаемый Гёте, после долгих уклонов и блужданий, снова понимается нами в значении, которое придавал ему Гёте, и его поэтика оказывается в общем нашею поэтикою последних лет» (Вяч. Иванов, Гёте на рубеже двух столетий).

В честь Гёте названы кратер на Меркурии и минерал гётит. В честь героини поэмы Гёте West-östlicher Diwan назван астероид , открытый в 1905 году. В Санкт-Петербурге установлен бюст литератора. В Швейцарии, в городе Дорнах, построено здание, названное в честь Гёте — Гётеанум, являющееся центром Антропософского движения, названного исследователем наследия Гёте и основателем антропософии, Рудольфом Штейнером «гётеанством 20 века», и объявленное памятником архитектуры.

У Иоганна Вольфганга Гёте и его супруги Кристианы родилось пятеро детей. Дети, родившиеся после старшего сына Августа, не выжили: один ребёнок родился мёртвым, остальные умерли в течение нескольких дней или недель. У Августа родилось трое детей: Вальтер Вольфганг, Вольфганг Максимилиан и Альма. Август умер за два года до смерти своего отца в Риме. Его супруга Оттилия Гёте родила после смерти мужа от другого мужчины дочь Анну Сибиллу, которая умерла спустя год. Дети Августа и Оттилии не вступали в брак, поэтому род Гёте по прямой линии прервался в 1885 году.

         Фридрих Георг (род 1657) (ещё 8 братьев и сестёр)
                           |
                     Иоганн Каспар Гёте
               + Катарина Элизабет Текстор
             ______________|_______________________

    Иоганн Вольфганг          Корнелия    невыжившие дети
    + Кристиана Вульпиус         |
            |____________________________________________ 
            |                                            |
         Август        четыре невыживших ребёнка 
    + Оттилия фон Погвиш
            |_______________________________

         Вальтер         Вольфганг         Альма




#Article 177: Гомер (1489 words)


Гоме́р () — иллешкахь вуьйцу ширачу Грецера поэт-илланча. Цо язйина аьлла дуьйцу «Илиада» а (схьахетарехь, иза ю малхбузан литературан массарелла а шира книга) «Одиссея» а. Карина ширачу Желтойчоьнан папирусах ах гергга Гомери байташ тӀехь йолуш ю.

 Данное слово в своей ионийской форме Ομηρος — практически наверняка реальное личное имя».

Совокупность проблем, связанных с авторством «Илиады» и «Одиссеи», их возникновением и судьбой до момента записи, получила название «гомеровский вопрос».

Легенды этого времени утверждали, что Гомер создал свой эпос на основе поэм поэтессы Фантасии времён Троянской войны.

До конца XVIII века в европейской науке господствовало мнение, что автором «Илиады» и «Одиссеи» является Гомер, и что они сохранились примерно в том виде, в котором были им созданы (впрочем, уже аббат д’Обиньяк в 1664 году в своих «Conjectures académiques» утверждал, что «Илиада» и «Одиссея» представляют собой ряд самостоятельных песен, собранных воедино Ликургом в Спарте VIII века до н. э.). Однако в 1788 году Ж. Б. Вилуазон опубликовал схолии к «Илиаде» из кодекса Venetus A, которые по своему объёму значительно превосходили саму поэму и содержали сотни вариантов, принадлежащих античным филологам (преимущественно, Зенодоту, Аристофану и Аристарху). После этой публикации стало ясно, что александрийские филологи считали сомнительными или даже неподлинными сотни строк гомеровских поэм; они не вычеркивали их из рукописей, но помечали специальным знаком. Чтение схолиев также приводило к выводу, что имеющийся у нас текст Гомера относится к эллинистическому времени, а не к предполагаемому периоду жизни поэта. Отталкиваясь от этих фактов и других соображений (он полагал, что гомеровская эпоха была бесписьменной, и посему поэту было не под силу сочинить поэму такой длины), Фридрих Август Вольф в книге «Пролегомены к Гомеру» выдвинул гипотезу, что обе поэмы очень существенно, радикально изменялись в процессе бытования. Таким образом, согласно Вольфу, невозможно говорить, что «Илиада» и «Одиссея» принадлежат какому-то одному автору.

Формирование текста «Илиады» (в её более или менее современном виде) Вольф относит к VI веку до н. э. Действительно, согласно сообщению ряда античных авторов (в том числе Цицерона), поэмы Гомера были впервые собраны воедино и записаны по указанию афинского тирана Писистрата или его сына Гиппарха. Эта так называемая «писистратова редакция» была нужна, чтобы упорядочить исполнение «Илиады» и «Одиссеи» на Панафинеях. В пользу аналитического подхода свидетельствовали противоречия в текстах поэм, наличие в них разновременных слоёв, пространные отступления от основного сюжета.

О том, как именно сформировались поэмы Гомера, аналитики высказывали различные предположения. Карл Лахманн полагал, что «Илиада» была создана из нескольких песен небольшого размера (так называемая «теория малых песен»). Готфрид Германн, напротив, полагал, что каждая поэма возникли путем постепенного расширения небольшой песни, к которой добавлялся все новый материал (так называемая «теория первоначального ядра»).

Оппоненты Вольфа (так называемые «унитарии») выдвигали ряд контраргументов. Во-первых, подвергалась сомнению версия о «писистратовой редакции», так как все сообщения о ней достаточно поздние. Эта легенда могла появиться в эллинистические времена по аналогии с деятельностью тогдашних монархов, которые заботились о приобретении различных рукописей (см. Александрийская библиотека). Во-вторых, противоречия и отступления не свидетельствуют о множественном авторстве, так как неизбежно встречаются в больших произведениях. «Унитарии» доказывали единство автора каждой из поэм, подчеркивая целостность замысла, красоту и симметрию композиции в «Илиаде» и «Одиссее».

Предположение о том, что поэмы Гомера передавались устно, поскольку автор жил в бесписьменное время, было высказано ещё в древности; поскольку имелись сведения, что в VI веке до н. э. афинский тиран Писистрат дал поручение выработать официальный текст гомеровских поэм.

В 1930-е годы американский профессор Милмэн Пэрри организовал две экспедиции для исследования южнославянского эпоса с целью сравнить эту традицию с текстами Гомера. В результате этого масштабного исследования была сформулирована «устная теория», называемая также «теорией Пэрри-Лорда» (А. Лорд — продолжатель дела рано умершего М. Пэрри). Согласно устной теории, в гомеровских поэмах присутствуют несомненные черты устного эпического сказительства, важнейшей из которых является система поэтических формул. Устный сказитель каждый раз создает песню заново, но считает себя только исполнителем. Две песни на один сюжет, даже если они радикально отличны по длине и словесному выражению, с точки зрения сказителя — одна и та же песня, только «исполненная» по-разному. Сказители неграмотны, так как представление о фиксированном тексте губительно для импровизационной техники.

Таким образом, из устной теории следует, что текст «Илиады» и «Одиссеи» приобрел фиксированную форму при жизни их великого автора или авторов (то есть Гомера). Классический вариант устной теории предполагает запись этих поэм под диктовку, так как при устной передаче в рамках импровизационной традиции их текст радикально изменился бы уже при следующем исполнении. Впрочем, существуют и другие объяснения. Созданы ли обе поэмы одним или двумя авторами, теория не объясняет.

Кроме того, устная теория подтверждает античные представления о том, что «было много поэтов и до Гомера». Действительно, техника устного эпического сказительства является результатом длительного, очевидно, многовекового развития, и не отражает индивидуальные черты автора поэм.

Неоаналитики не являются современными представителями аналитизма. Неоанализ — направление в гомероведении, которое занимается выявлением более ранних поэтических слоев, которые использовал автор (каждой из) поэм. «Илиада» и «Одиссея» сравниваются с киклическими поэмами, которые дошли до нашего времени в пересказах и фрагментах. Таким образом, неоаналитический подход не противоречит господствующей устной теории. Виднейший из современных неоаналитиков — немецкий исследователь Вольфганг Кульманн, автор монографии «Источники Илиады».

Одна из важнейших композиционных особенностей «Илиады» — «закон хронологической несовместимости», сформулированный Фаддеем Францевичем Зелинским. Он состоит в том, что «У Гомера никогда рассказ не возвращается к точке своего отправления. Отсюда следует, что параллельные действия у Гомера изображаемы быть не могут; поэтическая техника Гомера знает только простое, линейное, а не двойное, квадратное измерение». Таким образом, иногда параллельные события изображаются как последовательные, иногда же одно из них лишь упоминается или даже замалчивается. Этим объясняются некоторые мнимые противоречия в тексте поэмы.

Исследователи отмечают связность произведений, последовательное развитие действия и цельные образы главных героев. Сравнивая словесное искусство Гомера с изобразительным искусством той эпохи, нередко говорят о геометрическом стиле поэм. Впрочем, о единстве композиции «Илиады» и «Одиссеи» высказываются и противоположные мнения в духе аналитизма.

Стиль обеих поэм можно охарактеризовать как формульный. Под формулой при этом понимается не набор штампов, а система гибких (изменяемых) выражений, которые связаны с определенным метрическим местом строки. Таким образом, можно говорить о формуле даже тогда, когда некое словосочетание встречается в тексте лишь однажды, но можно показать, что оно являлось частью этой системы. Кроме собственно формул встречаются повторяющиеся фрагменты из нескольких строк. Например, при пересказе одним героем речей другого, текст может воспроизводиться вновь полностью или почти дословно.

Для Гомера характерны составные эпитеты («быстроногий», «розоперстая», «громовержец»); значение этих и других эпитетов следует рассматривать не ситуативно, а в рамках традиционной формульной системы. Так, ахейцы «пышнопоножные» даже в том случае, если они описываются не в доспехах, а Ахиллес «быстроногий» даже во время отдыха.

В середине XIX века в науке господствовало мнение, что «Илиада» и «Одиссея» неисторичны. Однако раскопки Генриха Шлимана на холме Гиссарлык и в Микенах показали, что это неверно. Позднее были открыты хеттские и египетские документы, в которых обнаруживаются определенные параллели с событиями легендарной Троянской войны. Дешифровка слоговой микенской письменности (Линейное письмо Б) дало много информации о жизни в эпоху, когда происходило действие «Илиады» и «Одиссеи», хотя никаких литературных фрагментов этой письменностью найдено не было. Тем не менее, данные поэм Гомера сложным образом соотносятся с имеющимися археологическими и документальными источниками и не могут использоваться некритично: данные «устной теории» свидетельствуют об очень больших искажениях, которые должны возникать с историческими данными в традициях подобного рода.

Сложившаяся к концу классической эпохи система образования в Древней Греции была построена на изучении поэм Гомера. Они заучивались частично или даже полностью, по её темам устраивались декламации и т. д. Эта система была заимствована Римом, где место Гомера с I в. н. э. занял Вергилий.
В послеклассическую эпоху создавались большие гекзаметрические поэмы на гомеровском диалекте в подражание или в качестве соревнования с «Илиадой» и «Одиссеей». Среди них можно назвать «Аргонавтику» Аполлония Родосского, «Послегомеровские события» Квинта Смирнского и «Приключения Диониса» Нонна Панополитанского. Другие эллинистические поэты, признавая достоинства Гомера, воздерживались от крупной эпической формы, полагая, что «в больших реках мутная вода» (Каллимах), то есть, что только в небольшом произведении можно достичь безупречного совершенства.

В литературе Древнего Рима первое сохранившееся (фрагментарно) произведение — перевод «Одиссеи», выполненный греком Ливием Андроником. Главное произведение римской литературы — героический эпос «Энеида» Вергилия представляет собой подражание «Одиссее» (первые 6 книг) и «Илиаде» (последние 6 книг). Влияние гомеровских поэм можно усматривать практически во всех произведениях античной литературы.

Западному средневековью Гомер практически не известен из-за слишком слабых контактов с Византией и незнания древнегреческого языка, однако гекзаметрический героический эпос сохраняет в культуре большое значение благодаря Вергилию.

В Византии Гомер был хорошо известен и тщательно изучался. До настоящего времени сохранились десятки полных византийских рукописей гомеровских поэм, что беспрецедентно для произведений античной литературы. Кроме того, византийские ученые переписывали, компилировали и создавали схолии и комментарии к Гомеру. Комментарий архиепископа Евстафия к «Илиаде» и «Одиссее» в современном критическом издании занимает семь томов. В последний период существования Византийской империи и после её крушения греческие рукописи и ученые попадают на Запад, и эпоха Возрождения заново открывает для себя Гомера.

Данте Алигьери помещает Гомера в первый круг Ада как добродетельного нехристианина.

В честь Гомера назван кратер на Меркурии.

Фрагменты из Гомера переводил ещё Ломоносов, первый большой стихотворный перевод (шесть книг «Илиады» александрийским стихом) принадлежит Ермилу Кострову (1787). Особенно важен для русской культуры перевод «Илиады» Николая Гнедича (закончен в 1829), который был выполнен с оригинала с особенной тщательностью и очень талантливо (по отзывам Пушкина и Белинского).

Также Гомера переводили В. А. Жуковский, В. В. Вересаев и П. А. Шуйский («Одиссея», 1948, издательство Уральского Университета, тираж 900 экз.), М. Амелин.




#Article 178: Толстой, Лев Николаевич (4249 words)


Лев Никола́евич Толсто́й (1828 шеран 28 август (9 сентябрь), Ясни Поляна, Тулин губерни, Российн импери — 1910 шеран 7 ноябрь (20 ноябрь), Астапово станци, Рязанан губерни, Российн импери) — массарал вевзашволучарах цхьаъ оьрсийн яздархо а, ойланча а. Цхьаболчара и лоруш ву дуьненахь массарал воккху яздархо ву санна. Севастополь ларъяран (1854—1855) декъашхо. Серлонча, публицист, динан ойланча. Цуьнан ойланаш бахьанехь «толстовство» олу керла дин доладелла. Паччахьан Ӏилманан академин Член-корреспондент (1873 шо), исбаьхьа йозан сийлахь академик (1900 шо).

Вехачу хенахь иза лерина оьрсийн литературан тхьамда. Цуьна кхолларалло йолийна оьрсийн а, дуьненан а реализмехь керла мур. Цуьнан кхолларала хилира XIX бӀешеран классикийн романан а, XX бӀешеран юкъахь шатайпа тӀай. Цо бина европера гуманизмана а, дуьненан литературехь йолчу реализман ламастана боккха Ӏаткъам. Цуьнан произведенишца дукха филмаш яьхна СССРхь а, кхечу пачхьалкхашахь а, цуьнан пьесаш дукха хIиттийна дуьненан сценашкахь.

Цуьнан къаьсстина евзаш йолу произведениш ю «ТӀом а, машар а», роман «Анна Каренина», трилоги «Бералла», «Кхиина валар», «Къоналла», повесть «Крейцеран соната», «Севастополан дийцараш» аьлла цикл, и. к. д.

Толстойн дайш бара оьрсийн элий. Уьш исторехь буьйцуш бара 1351 шо дуьйна. Цуьнан дайх цхьаъ, Пётр Андреевич Толстой, вевзаш ву Пётр I кӀант Алексей Петровичца доьзна гӀуллакх таллар бахьанехь. И гӀуллакх цо кхочушдарна иза Къайлах канцелярин коьрта хӀоттийра.

Пётр Андреевичан кӀента кӀантан амалаш Л. Н. Толстойс елира «ТӀом а, машар а» романехь чӀогӀа кӀеда, бӀегӀийла воцу къена Ростов графан. Илья Андреевичан кӀант, Николай Ильич (1794—1837) вара Лев Николаевич Толстойн да.

Николай Ильичс Наполеонан дуьхьала походехь а, «халкъийн тӀамехь» а дакъа лецира. Иза французийн керахь а хиллера, амма цуьнан вада аьтто белира. ТӀом чекхбелча иза полковникан даржехь волуш отставке вахара. Кеста цуьна чиновник белха ваха дизира шен ден декхараш бахьнехь ша чуцаволлийта. И бахьнехь цуьнан Ӏалашо хилира шен лаамехь шен доьзалца цхьана маьрша Ӏар. Шен гӀуллакхаш тадархьам Николай Ильичс зуда ялийра. Цуьнан зуда яра Волконски тайпар. Цера дахар ирсе хилира. Цера вара виъ кӀант: Николай, Сергей, Дмитрий, Лев и дочь Мария.

Толстойн ненан да вара генерал Николай Сергеевич Волконский. «ТӀом а, машар а» романехь волу къанвелла эла Болконскехь тера вара иза. Толстойн нана цхьадолу хӀумнаш дара «ТӀом а, машар а» романехь йолу княжна Марьяхь тера. Иза говза дийцархо яра.

Волконски боцурш, Л. Н. Толстойн гергалло дара кхоьчу а элий тайпанашца: Горчаков а, Трубецкой а, кхибераш а.

Лев Толстой винера 1828 шеран 28 августехь Тульски губернин Крапивенски уездехь, шен ненан мохкахь — Ясни Поляна. Иза 4-гӀа кӀант вара; цуьнан кхоъ воккха ваша вара: Николай (1823—1860), Сергей (1826—1904), Дмитрий (1827—1856). 1830 шарахь цуьнан нанас Мария (1830—1912) йоӀ йинера. ЙоӀ йиначултӀехь нана елира. Толстой цу хенахь ши шо кхачаза вара.

Дисина берийн лела йолаелира цера гена гергара зуда Т. А. Ергольская. 1837 шарахь Толстойн доьзалла Москва дӀакхелхира. Воккха кӀант вара университете ваха кечам бан безаш. Кеста цера да дӀавелира. Цо чекхдаккхаза дукха гӀуллакхаш диснера. Цундела кхаа жима беран юха а Ясни Поляне дӀадаха дийзира. Цигахь цера дола деш яра Ергольская а, графиня А. М. Остен-Сакен а. Графиня яра берийн доладийриг хӀоттина. Лев Толстой Ӏийра Ясни Полянехь 1840 шо кхаччалц. Цу шарахь Остен-Сакен елира. Бераш Казане дӀадахара. Цигахь Ӏаш яра цера керла доладийриг — де йиша П. И. Юшкова. ЮшковгӀера цӀа Казанехь уггара самукъанечарех лоруш дара.

Толстойн чӀогӀа новкъа дара эхь хетар а, хаза ца хилар а. Коьрта дахаран хаттарш дара цуьнан дагахь: Дела, ирс, вахар, валар, безам. Толстойс шен книгашкахь Иртеньеван а, Нехлюдован а шай шардаларех лаьцна хӀумнаш Толстойс шен жима хенах хилла дахарех аьцна хӀумнаш ду. И ойланаш бахьнехь Толстойн марзделира даимна оьздингалех лаьцна ойланаш яр.

Цкъа хьалха иза Ӏамош вара Францера гувернёр Сен-Тома́ («Отрочество» повестехь St.-Jérôme сурт цунах диллина ду). Иза веанера Ресельман цӀе Ӏолу немцан метте. «Бералла» цӀе йолу повестехь Толстойс гайтира иза Карл Иванович цӀе йолуш.

Дешеран хьалхара шарахь цхьайолу предметашца иза ларош вацар. ШозлугӀа курсе волуш цуьнга экзаменаш дӀацаялаелира. Юха а хьалхара курс чекхъяккха дезаш вара иза. Иза юха а ца Ӏамаярхьам иза юридически факультете велира. Амма оцу факультетехь а иза цхьайолу предметашца ларош вацара. 1846 шарахь шозлугӀа курсе волуш экзаменаш цо дӀаелира (цо деккхира цхьа пхиъ, кхо диъ, диъ кхоъ). Иза шозлугӀа курсе велира.

Юридически факультетехь Толстойс ши шо бен ца деккхира: «Цунна даимна хала дара наха тӀедиллина хӀума Ӏамада. Шен дахарех цо маьл Ӏаминарг — цо ша Ӏамира, цеххьана, чехка, чӀогӀа къахьегна», — яздо Толстаяс шен книгехь «Толстойн биографин материалаш». 1904 шарахь цо яздира: «…хьалхара шарахь аса хӀумма а ца дора. ШозлугӀа шарахь со деша волавелира … цигахь вара профессор Майер. Цо белира суна болх — Екатеринас язйина „Кост“ а, Монтескьё язйина „Esprit des lois“ дустар. … оцу балхас со тӀеуьзира, со юрте дӀавахара, Монтескьёс яздинарг деша волавелира. Оцу дешарас суна шуьйра ана гучудеккхира; со Руссос яздинарг деша волавелира. Аса университет йитира сайна деша луу дела».

Казанехь госпиталехь волуш дневник лело волавелира иза. Оцу дневник тӀехь, Франклинс санна, цо шен ша шарваран Ӏалашонаш хӀоттайора, шен кхиамаш а, бохамаш а дӀаязбора, шен во агӀонийн а, шен ойланийн а, диначун а бахьанаш лоьхура.

Цо шена дукха Ӏалашонаш хӀиттайора, амма царех цхьаераш бен кхочуш ца ялора цуьнга. Кхочуш йинчарна юккъехь — ингалсан мотт а, музыка а, юриспруденци а Ӏамаяр. Амма цуьнан дневник тӀехь а, кехаташ тӀехь а дуьцуш дац цо гӀоьналлан а, педагогикан а болх болабар. 1849 шарахь цо схьайиллира ахархойн берашан лерина школа. Коьрта хьехархо вара гӀапло Фока Демидыч. Толстойс ша а кест-кеста лора урокаш.

Петарбухехь 1849 шеран февраль цо К. А. Иславинца цхьана сакъоьруш беккхира («Иславинца долу сан доттагӀалас талхира сан Петарбухехь дахаран 8 бутт»). БӀаьстенна Толстой волавелира юриспруденцин кандидатан экзаменаш дӀаяла. Шо экзамен цо дӀаелира. КхозлугӀниг дӀа а ца луш юрте дӀавахара иза.

ТӀаьхьа иза Москва вохура. Цигахь цо кест-кеста хан йоккхура кехатах ловзуш. Уьш бахьнехь цунна наггахь чӀогӀа ачхан зе хуьлура. Цу хенахь иза чӀогӀа музыка езаш вара. Иза ша а вара дика рояль локхуш, наха а шена еза эшар локхуш чӀогӀа самукъа долура цуьна. Музыка дукхаезаран цо язйира «Крейцеран соната».

Толстойн уггара дукха безаш болу композитораш бара Бах а, Гендель а, Шопен а. 1848 шарахь цунна вевзира кхоно шен «Альберт» дийцарехь гайтина волу немцойн музыкант. Оцу цхьанакхетаро Толстойн музыкен безам совбаларна чӀогӀа гӀо дира.

Цо университет йитинчултӀехь диъ шо даьлча и волчу веара Кавказехь армехь волуш волу цуьнан воккха ваша Николай. Цо иза шеца Кавказе дӀакхайкхира. Лев ойла ян волавелира. Амма кехатах левзина доккха декхар хьерчира цунна. И декхар бахьнехь сихвала дизира цуьна. Николай дика хьехамаш бора шен жима а, лела хууш воцу а вешан. Да-нана доцуш уллехь, воккха ваша вара Толстойн доттагӀ а, накъост а, хьехамча а.

Вевзуш воцу авторан куьйгайоза арахийцира оцу шеран сентябрехь. «Заманхо» журналехь арахецна «Бералла» чӀогӀа хазахийтира нахан. Цуьнан автор хӀоттавора цу хенахь хилла гӀарбевла яздархойн улле: Тургеневан а, Гончарован а, Григоровичан а, Островскин а.

Толстой волавелира шен тетралогин кхи дӀа язъян. Амма оцу тетралогин тӀаьххьара дакъа — «Къоналла» — яздара ца нисделира цуьна.

Толстойс ша яздархо ца лорура. Цо дакъа ца лоцура литературин тобанийн къиссамашкахь, литературех лаьцна къамелашах цуьнан самукъа ца долура. Цунна хазахетара динах а, гӀиллакхах а, нехан юкъаметтигах а лаьцна къамелаш.

Толстойс ши шо деккхира Кавказехь. Цьунан йогӀуш яра Георгийн жӀара, амма иза цунна ца елира. Крыман тӀом болу хенахь, 1853 шарахь иза вахара Дунайн эскаре. Цигахь цо дакъа лецира Ольтеницехь а, Силистрехь а хиллачу тӀамтӀехь. 1854 шеран ноябрь дуьйна 1855 шеран август чекхбаллалц иза вара Севастополехь.

Дукха хенахь иза вехира 4-гӀа бастионехь. Оцу бастионан кест-кеста мостагӀий тӀелетар. Цо батарейн куьйгалла дора Ӏаржа хин уллехь хилла бола тӀамтӀехь а, Малахов Курган схьайоккхуш дакъа а лецира. Оцу тӀеман а, халонашна а юккъехь цо яздора шен дийцараш: Кавказехь шен битамаш буьйуш «Хьун хьакхар» а, кхаа «Севастополийн дийцарех» хьалхарниг а — «Севастополь 1854 шеран декабрехь». И дийцар цо «Замахо» журнале дӀадахьийтира. Иза сиха арахийцира. Ерриг Россехь цо инзарбоккху битам бира тӀеман къизалла ша ма-ярра гойтуш. И дийцар хазахийтира Российн императоран Александр II; цо омра дира похӀме эпсар Ӏалашве аьлла.

Севастополь ларъяран Толстойн елира Силаллийн Аннин орден а, «1854-1855 шерашкахь Севастополь ларъяран» мидал а, «1853-1856 шерашкахь хилла тӀеман» мидал а. Кхоно цунна кхиъ шиъ мидал елира «Севастополь ларъяран 50 шо кхачарна».

Толстой вевзуш вара майра эпсар ву аьлла а, похӀме яздархо ву аьлла а. Цуьнан аьтто бара карьера ян. Амма цо шен аьтто бохийра. Цо язйира масийтта сатиран эшар. Царех цхьаъ яра оьрсийн генерал Реад Севастополин тӀамтехь эшаваран. Оцу эшарехь цо дукха оьрсийн инарлийн сий дойъар.

Оцу шеран сентябрехь иза вахийтира Петарбухе. Цигахь цо язйира «Севастополь 1855 шеран майхь» а, «Севастополь 1855 шеран августехь» а. Уьш арахийцира 1856 шеран «Заманхо» журналан хьалхара номерехь. Толстойс цуьнан куьйг таӀийра шен юззина цӀарца. «Севастополин дийцараш» гайтира иза керла литературан чкъоран похӀме векал хилар. 1856 шарахь цо тӀеман гӀуллакх дитира.

Петарбухехь Толстой дика тӀелецира литературан тобанашкахь. Цуьна доттагӀала тасделира Иван Сергеевич Тургеневца. Цара цхьа хан яккхира цхьана петарех. Тургеневс вевзийтира иза «Заманхо» журналехь. Цигахь цуьнан гергарло тасделира дукха бевзуш болу оьрсийн литераторашца: Некрасов, Гончаров, Панаев, Григорович, Дружинин, Соллогуб.

Цу хенахь цо язйира «Дарц» цӀе йолу дийцар а, «Ши гусар» цӀе йолу повесть а, «Севастополь августехь» а, «Жималла» а, «ГӀалгӀазакхи» повесть а яра язъяш.

Амма самукъане дахар кӀординера цунна. Цу хенахь цуьна бевзуш болу яздархошца барт боха болабелира. ТӀаьххьаре а, «нах кӀординера цунна, ша а шена кӀординера цунна» — цундела 1857 шарахь цхьаа дагахбалам боцуш иза Петарбух а йитина кхоьчу пачхьалкхашка вахара.

Хьалха вахча иза Париже вахара. Цигахь иза Ӏадавира Наполеонан I вазвар («Зуламхо вазвар инзара ирча ду»). Иштта иза оьхара балашка а, музейшка а. Иза цецволура «юкъараллин маршонан синхаамах». Амма гильотиница стаг вер гича цуьнан дог чӀогӀа дуьхуьра. Иза Париж а йитина вахара французийн яздархоца а, ойланчаца а Руссоца йоьзна меттигашка — на Женеван хӀорде. 1857 шарахь И. С. Тургеневс юцара шен Парижехь Толстойца цхьанакхетара:

Малхбуза Европе вахарас — Германи, Франци, Англи, Швейцари, Итали (1857 а, 1860—61 шерашкахь) дог дохинера цуьнан. Европан дахарех безам бар цо гайтира шен дийцарехь «Люцерн». Оцу безам бар бахьан бара цунна гина хаза Европан культура арахьара чкъоран бухахь чӀогӀа къастам хьал долчу а, къечу а нахана юкъахь.

Толстой волавелира «Альберт» цӀе йолу повесть язъян. Наггахь цо цхьацца тамашена хӀуманаш дора: 1857 шарахь П. В. Анненковс яздора Толстой Росси маьл йолу хьун ен еза бохуш ву аьлла; цхьана шен кехатехь Толстойс бах шена чӀогӀа хазахета ша литератор воций. Иза вара «ГӀалгӀазакхи» повесть чекхъяккха гӀерташ. Цул совнах, цо яздира «Кхо валар» цӀе йолу дийцар а, «Доьзаллан ирс» роман а.

ТӀаьххьара роман арахийцира «Оьрсийн вестникехь». «Заманхо» журналаца 1852 шо дуьйна цхьана бина болх чекхбелира 1859 шарахь. Толстойс дакъа лецира Литературан фонд кхуллуш.

Европе юха а вахча, иза вара дукха хьолех халкъан дешар тидаме оьцуш. Германехь а, Францехь а иза вара специалисташца къамел деш. Германин бевзуш болу нехах цунна массарелла а хаза хийтира Бертольд Ауэрбах. Иштта цунна бевзира немцойн хьехархо Адольф Дистервег а, Швейцарера Пьер Жозеф Прудон а, Лелевель а. Лондонехь цуьна хилира Герценца цхьанакхетар. Иштта иза вахара Диккенсан лекцехь.

Францин къилбе воьдуш хенахь Толстойн карахь туберкулёз бахьнехь велира цуьнан ваша Николай. Иза чӀогӀа халахитира цунна.

Цу шарахь Каралык дукха хаза хаьтта, Толстойн дага деара цигахь шена керла латта эца. 1872 шарахь цо динна аьхке яккхира цигахь шен доьзалца. Шен керла меттехь цо «Анна Каренина» романан дукха дакъанаш яздира. Толстойс и роман чекхъяккхира 1877 шарахь.

Толстой Россие цӀа вирзира ахархойн маршо еллачултӀехь. Иза волавелира Ясни Полянехь а, еррига а Крапивенски уездехь а школаш ян.

Ясни Полянехь хилла школа ша-тайпа яра. Толстой вара школехь дисциплина хиларна дуьхьал. Цуьнан ойланца, школехь массо а хӀума ша-тайпа хила деза: хьехархо а, дешархо а, цера юкъаметтиг а. Толстойн школехь бераш Ӏара шайн луучехь а, шайн ма-лаьа а. Билгалъяккхина программа яцара. Хьехархон цхьаъ бен йоцу Ӏалашо яра — берийн деша дог даита. Дешар дика дӀадоьдар. Хьехам беш верг Толстой ша а, балхе эцна хьехархой а, Толстойн накъосташ а бара.

Кеста цо бераш Ӏамадар дитира. Цо зуда ялира, цуьна шен бераш хилира, иза «ТӀом а, машар а» цӀе йолу роман язъян волавелира. И хӀумнаш бахьнехь цуьна хьехархон болх бита дизира. 1870-гӀа шераш дуьлалуш иза волавелира шен «Абат» хӀоттаян. 1872 шарахь цо иза арахийцира. Цул тӀаьхьа цо «Керла абат» а, йиъ «Оьрсийн ешарна язйина книгаш» а арахийцира. Халкъан дешеран министерствос чӀогӀа хала къобал йира уьш хьалхара дешеран заведенишна. Юха а доладелира дешар Ясни Полянехь йолучу школехь.

Ясни Полянера школас боккха Ӏаткъам бинера кхоьчу российн хьехархошна. Масала, 1911 шарахь шен школа оцу кепехь ян гӀерташ вара С. Т. Шацкий.

Толстойс зуда ялинчул тӀехь 12 шарахь цо язйира «ТӀом а, машар а», «Анна Каренина» а. 1862 шарахь цо чекхъяккхира «ГӀалгӀазакхи» цӀе йолу повесть.

Оцу романан юкъара кийсиг араелира «Оьрсийн хаамча» журналехь «1805 шо» цӀе йолуш 1865 шарахь. 1868 шарахь араделира романан кхо дакъа, цул тӀаьхьа дисина шиъ а арахийцира.

Оцу романан хьалхара йиъ том сиха дӀасаийцира. Цундела роман шозлӀуга арахеца дийзира 1868 шарахь. ПхиулгӀа а, ялхулха а томаш цхьана арахийцира алсама тиражца.

Толстойс гайтира шен романехь а динна Александр I паччахь маьл хилла хилла йолу юкъараллин массо а класс, императорашна тӀера салташна тӀекхаччалц; массо а тайпан амалаш; баккхинарш а, кегирхой а.

Толстойн керла дог-ойла гучуелира цуьнан произведенишикахь «Исповедь» (1879—1880, арахецна 1884 шарахь) а, «Со стенах теша?» а (1882—1884). Безамех лаьцна ю Толстойс язйина «Крейцеран соната» (1887—1889, арахецна 1891 шарахь) а, «ШайтӀа» а (1889—1890, арахецна 1911 шарахь). В 1890-гӀа шерашкахь цо язйира трактат «ХӀун ю исбаьхьалла?» (1897—1898). Амма цу хенара коьрта цунан болх бара роман «Дендалар» (1889—1899). Цуьнан сюжет ю боккъула хилла долу дов бух болуш.

Толстой керста динан дукха леран бахьнехь иза Синодас динах дӀакъастира 1901 шарахь. 1900-гӀа шерашкахь цо язйира повесть «Хаджи-Мурат» а, драма «Дийна дакъ» а. «Хаджи-Муратехь» Толстой реза вац Шамиль а, Николай I къизаллин. Оцу повестехь Толстой хастадира доьналла, майралла, дахар дезар, яхь. «Дина дакъ» пьесас гойту Толстойн керла исбаьхьаллин лехамаш.

Л. Н. Толстойс дакъа лецира Москвахь 1882 шарахь хилла ларарехь. Цо яздора: «Суна леара и ларар Москвахь йолучу къоьла барам хаитахьам ян еза аьлла, нахан гӀуллакхаца а, ахчанца а гӀодарна а, Москвахь къе нах ца хилита а».

Толстойн ларар чӀогӀа пайден хӀума хетара. Цо олура ларар юкъараллин куьзга ду. Оцу куьзганчу лаахь а, ца лаахь а массо а хьажа дезаш ву. Цо хержира шена ларар ян уггара чолхе меттиг, Проточный урам. Цигахь яра къе нах буьйса йоккху меттиг. Ларар йолале масийтта де хьалха Толстой шен делла дакъе хьожуш чекхвелира. Кхано шен оцу дакъантӀехь гиначунах цо язйира гӀаръялла статья «Москвахь хилла ларарех лаьцна». Оцу статьяхь цо яздира и ларар социологин талламан йина аьлла.

Оцу ларарин Толстойс юцу дика Ӏалашонаш хиллехь а, нах чӀогӀа шек болуш тӀелецира иза. Цо дуьйцу: «Нах дӀасакъасташ буй хиъча, оха цӀин дега ков дӀакъовла а аьлла, нах болча а дахан цаьрга ларарехь дакъа лаца деха дуьладелира».

Толстой вара хьал долчу нахегахь къинхетам самабаккха, ахча гулдан, оцу гӀуллакхан гӀо дан луу нах гулбан, ларараца массо а къен нах Ӏаш болу меттигах чекхвала. Ларарехь дакъа лацаран сов, иза вара къечу нахаца дагавала, цера хьашташна тӀаьхьакхиа, царна ахчанца а, белхаца гӀо дан, цера бераш школашка дӀанисда, баккхи нах кӀелхьарадолийлашкахь дӀанисбан.

Толстой Москва веара 150-за сов. Толстойн дахарца а, кхолларалаца а доьзан дукха цӀенош дисна долуш ду хӀинца а. Шен зудчуна доьзал Ӏаш йолу Кремле вогӀура иза кест-кеста. Толстойн хазахетара гӀаш волалуш Москвахула. ТӀаьххьара иза Москва веара 1909 шарахь.
 
Цул совнах, Воздвиженка урамехь, 9-гӀа цӀа чохь дара Толстойн де ден цӀа. Толстойн де да вара князь Николай Сергеевич Волконский. Цунна и цӀа 1816 шарахь доьхкинарг яра Прасковья Васильевна Муравьёва-Апостол, И. М. Муравьёв-Апостолан цӀе йолу сенаторан зуда.

Толстойс гайтира Николай Сергеевич «ТӀом а, машар а» романехь къена Ӏела Болконскин сибаташкахь. И цӀа дара Волконскин долахь пхеа шарахь. Цундела и цӀа девзуш ду Москвахь «Болконскин цӀа» аьлла цӀе йолуш. Л. Н. Толстойс гайтира и цӀа Пьер Безухован цӀа долуш санна.

Толстойн и цӀа дика девзуш дара — иза кест-кеста вогӀура кхуза жима волуш Прасковья Щербатован тӀехьийзаш хенахь. Прасковьян сибаташ цо делира «Анна Каренина» романехь йолу Кити Щербацкин.

Толстойс кест-кеста ша шега олура: «Дика ду, хира ду хьоьгахь 6000 десятина латта Самарски губернехь — 300 говра, тӀаккха хӀун дан воллу хьо?»; литературехь: «Дика ду, хира ву хьо Гоголел а, Пушкинел а, Шекспирал а, Мольерал а, дуьненахь массо а яздархол а вевзуш — тӀаккха?». Бераш кхиарех йоланаш ян волавелча, цо хоттура шега : «ХӀунда?»; неха дахар тодаран ойланаш яш хенахь, цо ша шега хоттура : сан хӀун гӀуллакх ду?

Цунна хетара шен дагахь маьл долу хӀума хӀаллак хуьлуш санна. Цунна дагаоьхура ша вен.

Шен дагахь болу баланашна жоп кардан лууш иза керста дин Ӏамо волавелира. 1891 шарахь цо арахийцира Женевехь «Исследование догматического богословия». Иза мозгӀарашна а, баккхий нахана а тӀеоьхура, церца къамелаш а дора, динах лаьцна трактаташ а йошура. Керста дин кӀорге Ӏамадархьам цо шира грекийн а, шира жуьгтийн а меттанаш Ӏамабира. Иштта иза молоканаш а, штундисташа бечу хьемашна тӀехьакхиа гӀиртира. Дахаран меӀанан тӀехьакхиархьам цо философи а Ӏамайора, Ӏилманан талламашна а терго йора. Иза вара шен дахарара шен ма-хуьллу совнах хӀумнаш дӀадаха гӀерташ, Ӏаламан улле хила лууш.

Цхьа жим-жиммалц Тостойс хьал долчу нехан совнах хӀумнаш дитира. Цо дукха болх бора, беркъа бедарш лелайора, жижиг даар дитира, шен доьзале дӀаделира шен дерриг даьхне, шен литературан хьалан бакъонаш йитира. Оцу бух тӀехь кхоллабелира цуьнан литературан белхан кхозлугӀа мур. Оцу мурехь иза дуьхьула велира массо а йолуш йолу пачхьалкхан а, юкъараллин а, динан а дахарен агӀонан.

Александр III паччахь дӀахӀуттуш хенахь Толстойс кехат яздинера цуьнга, цуьнан да вина нах бекъам ца беш бита бохуш. 1882 шеран сентябрь дуьйна цунна тӀехьа къайлах тӀехьажар хӀоттира. 1883 шарахь цо суьдан векалан болх тӀе ца лоцу шена и болх шен дог-ойланца бохуш бац аьлла. Цу хенахь Тургенев веллачул тӀехьа цунна Тургеневн кошан тӀехь вист хила бакъо ца елира. Цхьа жим-жиммала цуьнан ойланаш нахан юкъахь яржа йолаелира. 1885 шарахь цхьа стаг тӀеман гӀуллакхан болх тӀе ца лецира иза Толстойн ойланашца бохуш бац аьлла. Толстойн ойланийн доккха дакъа Россиехь кхайкхо йиш яцар, цундела цуьнан ойланаш юззина арахийцира кхоьчу пачхьалкхашахь.

Цу хенахь Толстойс язйина хӀумнаш цхьабоса тӀе ца оьцура наха. Цхьаболчара олура оцу хенахь язйинарш Толстойн тоьлла книгаш ю. Кхоьчара олура Толстойс тӀаьххьара язйина книгаш исбаьхьаллин книгаш яц, хьехам беш книгаш ю. Цо язйина «Крейцеран соната» цензурас ца магийтира. Иза арахийцира Толстойн зуда Александр III тӀекхаьчча цуьнга дехар дарна бахьнехь. Цундела «Крейцеран соната» яцйина, Ӏедалас ца магийтина хӀумнаш дӀа а деккхина, арахийцира. Амма цо язйина «Бодан Ӏедал» чӀогӀа хазахийтира нахан. Иза дуьнена массо сценаш тӀехь боккха кхиамца гайтира.

Шен тӀаьххьара «Дендалар» цӀе йолу романехь Толстойс вон дуьцу суьдан болх а, хьал долчу неха дахар а, динан гӀуллакххой а.

Трактат «Царство Божие внутри вас…» Толстойс язйира 3 шарахь гергга: 1890 шеран июль дуьйна 1893 шеран май кхаччалц. Цензура бахьнехь и трактат, Россиехь арахеца йиш яцара, цундела иза дозанал дехьа арахийцира. И книга къайлах Ӏаламат дӀасаяржаелира Россиехь. Россиехь иза арахеца магийтира 1906 шарахь, амма цул тӀаьхьа а юхкушйолучура Ӏедало схьайоккхуш меттигаш а хуьлура. Трактат юкъаяхара 1911 шарахь арахецна Толстойн произведенийн гуламе Толстой веллачул тӀехь.

Цхьаболу критикаш олура Толстойс шен тӀаьххьара заманехь язйина книгийн исбаьхьаллин мах лахбелла цуьнан кхолларалехь теорин Ӏалашонаш хьалха яларна бахьнехь. Цара бохура Толстойн шен кхолларала оьшу шен динах а, юкъараллинех а йолу ойланаш кхайкхадархьам. Амма кхоьчара, масала, Владимир Набоковс бохура: «Толстой-ойланчан дагахь ши ойла бен яцара: Дахар а, Валар а. Оцу шина цхьанне а художникийн водуьйла дац».

Цхьаболчара олура Толстойс шен произведенехь «Исбаьхьалла хӀун ю?» лахара мах хадо гӀерта Дантен а, Рафаэлин а, Гётен а, Шекспиранн а («Гамлет» спектаклехь иза чӀогӀа холча хӀоттира и «харц исбаьхьаллин произведенин сурт» бахьнехь), Бетховенан а кхолларалин. Цо нийса дӀабоху «вай хазаллин тӀехь дукха мел довлла, вай дикаллин гена довла».

Жима волуш хенахь, шен заманехь Ӏаш болу дукха нах санна динца башха тӀера вацара Толстой. Амма 1870-гӀа шераш юккъе кхаьчча иза керста динан тӀевоьрзу: «динах лаьцна сайга ешалуш ерг массо хӀума яшна ваьлла со, … динас хьоьхуш дерг массо хӀума лардеш цхьана шерахь вехира со». Динах дӀакъаставечу агӀоне дирзира дериг 1879 шарахь. 1880-гӀа шерашкахь цуьнан Ӏедало хьоьхачу динах тешам байнера. Цхьайолу Толстойс язйина хӀумнаш магийтина яцара Ӏедалан а, динан а цензурас. 1899 шарахь араелира Толстойн роман «Дендалар». Оцу романехь Толстойс гойтара шен гуш долу массо а юкъараллин классан дахар; динан гӀуллакххой бара сиха а, бен доцуш а динан хьашташ дӀакхоьхьуш. Оцу романехь гайтина волу сийсаза Топоров нахана хийтира цу хенахь хилла волу Сийлахь-еза Синод обер-прокурор К. П. Победоносцевах тера.

Толстойс билгалъяккхира пхиъ парз, цунна хетарехь, Ӏиса ПайхӀамарс нахана дитинарш а, наха кхочуш дан дезарш а. Доц аьлча уьш ду: оьгӀаза ма гӀо; хьара ма хила; чӀагӀонаш ма е; вочунна дуьхьало ма е; нийса болчарца а, боцучарца а цхьабоса дика хила. Шен хьехам цо дуьххьара дӀа ша кхочуш бора. Толстой вацар килс лоруш; цунна Ӏедал нийса ца хетар цо ша бохург нуьцкъулха тӀедожош долу дела.

Килсан историн доктор Георгий Ореханован ойланца, Синодан сацамс гойту Толстой керста динахь дӀакъаставар Толстойн шен ша дӀакъаставаран лаамца дохуш хилар. Цул совнах, Синодан сацамас боху Толстой юха а керста динан юкъавуьтур ву иза ша лелочох дохковалахь.

Толстойн хьал дика доций хууш, цунна тӀекхача гӀерташ дукха нах бара, амма уьш цунна тӀе ца буьтура. 1910 шеран 23 ноябрехь Л. Н. Толстой дӀавоьллира Ясни Полянехь.

Толстойс 1862 шеран 23 сентябрехь ялира Софья Андреевна Берс. Цу хенах Толстой вара 34 шо, цуьнан зудчуна — 18 шо.

Цхьана заманехь иза ирсе вара зудчунца болу барт а, чохь рицкъ хиларна а, дуьненахь гӀарвелла хиларна а бахьнехь. Цуьнан зуда яра цуьна массо гӀуллакхехь цуьнан накъост. Масала, секретарь воцучу хенахь цо масийттуза юха язйира цуьнан черновикаш. Амма кеста цера барт боха болабелира. ТӀехь тӀехьа цера барт ца хилара гена долара.

Толстойс хӀоттира шен доьзалан «дахаран план». Оцу планца, шен рицкъахь цхьадолу дакъа къечу нахан а, школашна а дӀасадекъа дезаш дара; шен доьзалана дахарех совнах хӀумнаш дӀаяха езара: фортепиано, мебель, бедарш, пайтонаш. Цуьнан зуда оцу планан реза яцара. Цера чӀогӀа дов делира. 1892 шарахь Толстойс шен массо рицкъ зудчуна а, берашна а дитира, рицкъан да хила ца лууш. Амма иза шен зудчунца ахбӀе шов гергга цхьана Ӏийра.

Софья Андреевна яра Иван Тургеневн йиша. Иштта Толстой Тургеневн гергара хилира.

Лев Толстойн а, Софья Андреевнан а 13 бера дара. Царех пхиъ кеги долуш хенахь делира.

Толстойс язйинчунах йисина 174 цуьнан исбаьхьаллин произведени, царна юккъехь чекхъяккхазъераш а, черновикиш а. Толстойс ша чекхъяккхина лоруш яра 78 произведени. Уьш бен яцара иза динахь волуш арахоьцуш а, цуьнан произведенийн гуламийн юкъайодуш а. Кхийолу 96 цуьнан архивехь яра. Толстой веллачул тӀехь бен уьш нахан юй ца хиира.

Хьалхара цуьнан арахецна болх — 1852 шарахь арахецна «Бералла» цӀе йолу повесть. Цуьнан хьалхара арахецна книга — 1856 шарахь Петарбухехь арахецна «Граф Л. Н. Толстойн тӀеман дийцарш». Цу шарахь иштта арахийцира цуьнан шозлугӀа книга «Бералла а, кхиъна валар а». Цуьнан и дина волуш тӀаьххьара арахецна исбаьхьаллин произведени — исбаьхьаллин очерк «Баркалле латта»; и очерк дуьххьара арахийцира 1910 шарахь «Речь» цӀе йолу газетехь. Ша валале цхьа бутт хьалха Толстой вара «Дуьненахь баьхке нах бац» цӀе йолу повесть язъеш.

Цул совнах цуьнан произведенийн гуламаш масийттуза юха арахийцира: 1951—1953 шерашкахь арахийцира «14 том йолу сочиненийн гулам» (Москва, изд. «Художественная литература»); 1958—1959 шерашкахь «12 том йолу сочиненийн гулам» (Москва, изд. «Государственное издательство художественной литературы»); 1960—1965 шерашкахь «20 том йолу сочиненийн гулам» (Москва, изд. «Художественная литература»); 1972 шарахь «12 том йолу сочиненийн гулам» (Москва, изд. «Художественная литература»); 1978—1985 шерашкахь «22 том йолу сочиненийн гулам (20 книга йолу)» (Москва, изд. «Художественная литература»); 1980 шарахь «12 том йолу сочиненийн гулам» (Москва, изд. «Современник»); 1987 шарахь «12 том йолу сочиненийн гулам» (Москва, изд. «Правда»).

Российн имперехь Октябрьски революци хиллалц арахийцира Толстойс язйина 10 миллион книга 10 маттахь. СССР йолучу хенахь Советски Союзехь арахийцира 60 миллионал сов книга 75 маттахь.

Россиехь ю Толстойн дахаран а, кхолламан а лерина йина йиъ музей. Ясни Полянех цун уллера хьуннаш а, байнаш а, бешаш а цхьана йина музей-заповедник. Ӏедало Ӏалаш яш ю Москвахь йолу Толстойн цӀа-керт (Лев Толстойн урам, 21). Цунах Ленинан омарца йина мемориалан музей. Иштта музей йина Толстой велла Астапово станцехь долу цӀенох (тахана Московско-Курско-Донбасски эчиг некъан станци Лев Толстой). Толстойн йоккхачу музейх цхьаъ а, цуьнан дахаран а, кхолларалан а Ӏилманан-талламан белхан а центр ю Москвахь йолу Л. Н. Толстойн Пачхьалкхан музей (Кропоткинан урам, 11).

Яздархон цӀе тиллин Россиехь йолу дукха школашна а, клубашна а, библиотекашна а, кхоьчу культуран учрежденишна а. Цуьнан цӀе тиллина Липецки областехь йолу эчиг некъан станцин (хьалха хилла Астапово); Калужски областехь йолу район а, районан центр а; Толстой жима волуш Ӏийна Нохчичоьхь йолу юртан а (хьалха хилла Старый Юрт). Российн дукха гӀаланшкахь ю Толстойн цӀе тиллина майданаш а, урамаш а.

Россиехь Лев Николаевич Толстойн памятникаш хӀиттина дукха гӀаланашкахь: Москвахь, Тулехь (Тульски губернехь вина аьлла), Пятигорскехь, Оренбургехь.

Нохчийн Республикехь ю Толстойн памятник а, бюст а Шелковски кӀоштан Старогладовски станицехь. Цул совнах, Толстойн сурт ду Театран а, концертан а залан мемориалан галерей тӀехь. 1995 шарахь тӀом болабале Толстойн цӀе йолу скверехь хӀоттинера Толстойн цӀе йолу скверехь. Амма тӀом болабелча иза хӀаллак хилира.

Белорусехь Толстойн памятник хӀоттина Полоцкехь, Толстойн цӀарахь йолу гӀалин берийн библиотекан уллехь (Пётр I хилла цӀа)).

Дуьххьара Толстойн памятник хӀоттаяр дагадеанера Францехь Толстой дийна волуш хенахь. Амма заказхон а, кхочушдархон а барт ца хилар бахьнехь и памятник ялаза йисира

Парижехь хӀоттина ю Н. Л. Аронсонс йина Толстойн бюст.

Канадехь хӀоттина Ю. Л. Черновс йина Толстойн памятник.

Толстойн памятник схьайиллина Американ университетехь (Вашингтон) 2012 шеран 15 ноябрехь. Цуьнан скульптор ву Григорий Потоцкий.

 номинал 10 коп., 1935 шо
Файл:Rus Stamp-Lev_Tolstoy-1935-20.jpg|СССР почтан марка,  номинал 20 коп., 1935 шо
Файл:The Soviet Union 1956 CPA 1968 stamp (Leo Tolstoy and Scene from War and Peace).jpg|СССР почтан марка,  1956 шо
File:1960 CPA 2489.jpg|СССР почтан марка,  номинал 20 коп., 1960 шо
File:Stamp of USSR 2490.jpg|СССР почтан марка,  номинал 40 коп., 1960 шо
File:1960 CPA 2491.jpg|СССР почтан марка,  номинал 60 коп., 1960 шо
File:SU Leo Tolstoi stamp.jpg|СССР почтан марка, 1978 шо
Файл:Stamp of Moldova md621.jpg|Молдавин почтан марка,2003 шо

Лев Толстойн кхоллараллех кхетар массо яздархон а, массо а пачхьалкхахь ша-тайпа дар. Иза дар хӀора пачхьалкхан истрин а, исбаьхьаллин кхиаре хьаьжжина. Масала, французашна хитира Толстойн кхолларалла натурализман дуьхьул йолуш а, дахар ма-дарра гойтуш а, цӀена гӀиллакхца догӀуш. Ингалсан яздархош лелайора цуьнан кхолларалла шайн викториански моттагӀарнашца къийсамехь, царна гора цуьнан кхолларалехь исбаьхьалин майралла. АЦШ Толстойн кхолларалла хилир ира социальни тема ойбуш болу яздархойн гӀортор. Германин яздархошна гира цуьнан кхолларалехь тӀеман дуьхьул Толстойс беш болу хьехам. Славянийн яздархойн хаза хетара цуьна кегийн къаьмнех къахеташ дог лазар.

Толстойс боккха Ӏаткъам бина Европера гуманизман а, дуьненан литературехь реализман ламастан а. Францехь цуьнан Ӏаткъам хаалуш бу Ромен Ролланан а, Франсуа Мориак а, Роже Мартен дю Гаре кхолларалехь; АЦШ Эрнест Хемингуэй а, Томас Вулф а кхолларалехь; Англехь Джон Голсуорси а, Бернард Шоу а кхолларалехь; Германехь Томас Манн а, Анна Зегерс а кхолларалехь; Швецехь Август Стриндберг а, Артур Лундквист а кхолларалехь; Австрехь Райнер Рильке кхолларалехь; Польшехь Элиза Ожешко а, Болеслав Прус а, Ярослав Ивашкевич а кхолларалехь, Чехословакехь Мария Пуйманова кхолларалехь, Китаехь Лао Шэ кхолларалехь; Японехь Токутоми Рока кхолларалехь.

Цхьаболу малхбузе яздархойс Толстойс бохачун ладугӀура (Ромен Роллан, Анатоль Франс, Бернард Шоу, вежари Генрих а, Томас а Манн).




#Article 179: Дюрер, Альбрехт (565 words)


А́льбрехт Дю́рер (, 1471 шеран 21 май, Нюрнберг — 1528 шеран 6 апрель, циггахь) — немцойн живописец а, график а, Европехь тоьллачарех ксилографин говзанча, малхбузу Европехь Ренессансан гӀарвелла говзанча. Къилбаседера Европера художникан юкъахь хьалхара теоретик.

Сохранилось около 970 рисунков Дюрера: пейзажи, портреты, зарисовки людей, животных и растений. Дюрер неустанно упражнялся в компоновке, обобщении частностей, построении пространства. Графическое наследие Дюрера отличает высокое мастерство исполнения, наблюдательность, верность натуре. Свои штудии он использовал в гравюрах и картинах, неоднократно повторял мотивы графических работ в крупных произведениях.

С 1507 года художник начал работу над созданием учебника живописи. В сохранившихся рукописях остался план этого труда, судя по нему, Дюрер намеревался написать книгу, по полноте охвата проблем, стоящих перед живописцем, не имевшую аналогов. Возможно, именно из-за своей обширности, замысел так и не был воплощён в жизнь, тем не менее, Дюрер создал несколько трактатов, которые стали первыми на севере Европы работами, посвящёнными теоретическому систематизированию знаний об искусстве. Помощь в работе над этими книгами оказали друзья художника из числа учёных.

Ещё в 1500 году венецианский художник Якопо Барбари, работавший в то время в Нюрнберге, по словам Дюрера, показал ему фигуры, нарисованные при помощи измерений, однако не пожелал объяснить способа их создания. Дюрер начал собственные исследования, которые продолжал до конца жизни. Серия многочисленных рисунков показывает его опыты в построении человеческой фигуры, занимался он также изучением пропорций лошади. Вначале Дюрер использовал указания Барбари и Витрувия в комплексе с принятым в средневековье построением человеческого тела на основе геометрических фигур (позднее он отказался от сочетания этих методов). Так, на обороте рисунка «Адам» (1507, Альбертина, Вена) изображена фигура человека, созданная с помощью дуг, окружности, квадратов. Один из результатов исследований художником строения тела человека — известная гравюра «Адам и Ева» (1504). Более ранняя «Немезида» демонстрирует тип женщины, далёкой от классических канонов красоты, её фигура, тем не менее, судя по подготовительному рисунку (1501—1502, Британский музей, Лондон), построена по Витрувию — полный рост человека равен восьми головам.

Известен план более краткого варианта книги, в котором Дюрер собирался рассмотреть пропорции человеческого тела, животного (лошади) и ряд вопросов, имевших прямое отношение к работе художника. В 1512—1513 годах и этот план был им пересмотрен: Дюрер решил начать с описания пропорций человека, а позднее перейти к «другим вещам». Свой труд он завершил лишь в последние годы жизни, а в свет «Четыре книги о пропорциях» вышли уже после смерти художника.

Вслед за Альберти для измерения человеческой фигуры Дюрер во второй книге использует шкалу, подобную так называемой «эксемпеде Альберти». Однако, в отличие от Альберти, Дюрер обмеряет не фигуру, близкую к идеальной, а различные её варианты (всего восемь). В третьей книге трактата он описывает способы построения реальной фигуры человека с применением искажений пропорций.

Часть других разделов краткого плана (проблемы изображения архитектуры, перспективы и светотени) вошла в трактат «Руководство к измерению циркулем и линейкой» (Vnderweysung der messung mit dem zirckel vnd richtscheyt, издан в 1525, второе издание с поправками и дополнениями Дюрера вышло в 1538).

В последние годы жизни Альбрехт Дюрер уделяет много внимания усовершенствованию оборонительных укреплений, что было вызвано развитием огнестрельного оружия, в результате которого многие средневековые сооружения стали неэффективными. В своем труде «Руководство к укреплению городов, замков и теснин», выпущенном в 1527 году, Дюрер описывает, в частности, принципиально новый тип укреплений, который он назвал бастея. Создание новой теории фортификации, по словам самого Дюрера, было обусловлено его заботой о защите населения «от насилий и несправедливых притеснений». По мнению Дюрера, сооружение укреплений даст работу обездоленным и спасёт их от голода и нищеты. В то же время он отмечал, что главное в обороне — стойкость защитников.




#Article 180: Кало, Фрида (106 words)


Фри́да Ка́ло де Риве́ра (), я Магдале́на Карме́н Фри́да Ка́ло Кальдеро́н (; Койоакан, Мехико, 1907 шеран 6 июль — 1954 шеран 13 июль), — мексикан художник, шен автопортреташ бахьнехь евзуш йолу.

Цуьна кхолларалан хаалуш Ӏаткъам йина мексикан культурас, Колумбан хьалхара хилла Американ халкъаший искусствос а. Цуьна исбаьхьаллин хатӀахь цкъаццкъа олу фолк-арт. Сюрреализман бухбиллархо Андре Бретонс Фрида Кало сюрреалист ю олура.

Фриди могшалла даимна ледар яра. Иза ялх шо кхаьчна йолуш цунна полиомиелит хилира. Цул тӀехьа иза машен тӀекхетта лазайинера. Авари бахьнехь цунна дукха операциш я йизира. Цара цуьна могшалла галъяккхира. 1929 шарахь иза маре яхара Диего Ривера цӀе йолу художнике. Шен майра санна, иза коммунистий партина гӀодеш яра.




#Article 181: Матисс, Анри (1097 words)


Анри́ Мати́сс (; 1869 шеран 31 декабрь, Ле-Като-Камбрези, Нор, Франци (ШозлугӀа францин импери) — 1954 шеран 3 ноябрь, Ницца, Франци) — французийн художник а, скульптор а, фовистийн боламан лидер. Вевзуш ву шен эмоциш кепца а, босца а дӀагайта гӀерташ бина лехамаш бахьнехь.

На деньги, заработанные от продажи своих картин русским предпринимателям и коллекционерам Сергею Ивановичу Щукину и Ивану Абрамовичу Морозову, художник смог, наконец, окончательно преодолеть материальные затруднения.

В 1909 году Матисс оставил резиденцию на набережной Сен-Мишель в Париже и переехал в Исси-ле-Мулино, где купил дом и построил студию. В течение длительного времени члены его семьи служили для него моделями и исполняли все просьбы художника, например, дети должны были молчать во время еды, чтобы не нарушать концентрированности отца.

После посещения большой выставки исламского искусства в Мюнхене, во время его второго путешествия в Германию в 1910 году, Матисс провел два месяца в Севилье, на юге Испании, изучая мавританское искусство. В 1911 году он отошёл от педагогической деятельности и полностью посвятил себя творчеству.

В 1912 году состоялась первая выставка Матисса в США, организованная Альфредом Штиглицом в Галерее 291, в Нью-Йорке. Уже в следующем году несколько картин Матисса попали на выставку  в Нью-Йорке, и вызвали бурю негодования у консервативной американской публики. Тем не менее, произведения художника продолжали выставляться в США Уолтером Пачем, казначеем Армори Шоу, с 1914 по 1926 год.

Примерно в это же время, некоторые композиции Матисса, по мнению многих критиков, были созданы художником под влиянием кубизма. Это связывали с его дружбой с Пабло Пикассо. Матисс говорил, что оба художника, во время их встреч и бесед, много дали друг другу. При этом Пабло Пикассо брал на себя роль «адвоката дьявола», выискивая в произведениях Матисса слабые стороны.

С 1911 по 1913 год художник дважды побывал в Марокко. Результатом этих путешествий, последнее из которых он осуществил совместно с художником Шарлем Камуаном, стало появление ярких, излучающих свет ландшафтов и фигурных композиций, краски которых резко контрастировали друг с другом, как, например, в картинах Бербер (1913) и Арабская кофейня (1913).

Летом 1914 года Матисс в третий раз посетил Германию, на этот раз Берлин. В том же году с началом Первой мировой войны немолодой художник обратился с просьбой принять его добровольцем в действующую армию, но ему отказали по состоянию здоровья. Мать осталась на оккупированных противником территориях, брат попал в плен, сыновья и друзья воевали на фронтах. Только жена и дочь остались возле художника.

В 1916 году Матисс по совету врачей из-за обострений последствий бронхита некоторое время провёл в Ментоне, а зиму 1916—1917 года в Симье, пригороде Ниццы, в номере отеля Бо-Риваж, откуда переехал в отель Медитерран. В 1921 году он поселился в двухэтажной квартире на площади Шарль-Феликс в Симье. С мая по сентябрь художник регулярно возвращался в Исси-ле-Мулино, где работал в своей мастерской.

В 1918 году в галерее Гийом прошла совместная выставка Матисса и Пикассо. В Ницце он познакомился с Огюстом Ренуаром и Пьером Боннаром.

Это было время невероятно интенсивного внутреннего развития: новой угловатой геометрии и нового колорита с преобладанием жемчужно-серого и чёрного. Расслабляющая атмосфера юга Франции вдохновила его на создание чувственной серии Одалиски. В ней Матисс изобразил облачённых в экзотические наряды женщин на декоративном фоне. В Ницце он написал множество интерьеров, в которых внутреннее и внешнее пространства неизменно разделены между собой. При этом художник прибегал к синтезу природных и орнаментальных узоров и красок.

В 1920 году по просьбе Сергея Павловича Дягилева он создал эскизы костюмов и декораций для балета «Соловей» на музыку Игоря Фёдоровича Стравинского в хорегографии Леонида Фёдоровича Мясина. Позднее, в 1937 году им также были сделаны эскизы декораций для балета «Красное и чёрное» на музыку Дмитрия Дмитриевича Шостаковича в хореографии всё того же Леонида Мясина.

В 1920-е годы имя художника приобрело всемирную известность. Его выставки прошли во многих городах Европы и Америки. В июле 1925 года Матисс получил звание кавалера ордена Почетного легиона. В 1927 году его сын, Пьер Матисс, ставший галеристом, организовал выставку отца в Нью-Йорке, и в том же году художник получил премию Института Карнеги в Питтсбурге за картину Компотница и цветы.

В конце 1920-х годов Матисс активно сотрудничал с другими художниками, и работал не только с европейцами — французами, голландцами, немцами и испанцами, но и с американцами и американцами-эмигрантами. Он вернулся к занятию скульптурой, которое оставил в предыдущие годы.

В 1930 году Альберт Барнс, коллекционер из США, заказал Матиссу настенную декорацию для своего частного музея. В том же году художник приехал на Таити, где работал над двумя вариантами декоративных панно для фонда Барнса. При создании панно Танец II (1932) Матисс впервые применил цветную бумагу, из которой вырезал нужные формы.

На обратном пути с Таити в сентябре 1930 года, он посетил Альберта Барнса в Мерионе, пригороде Филадельфии, в США и принял его заказ на создание триптиха Танец II(1932—1934). В 1933 году в Нью-Йорке у художника родился внук, Поль Матисс, сын Пьера Матисса.

Во время масштабной работы по росписи фонда Барнса Матисс нанял в секретари молодую русскую эмигрантку, Лидию Николаевну Делекторскую (1910—1998), служившую для него также моделью. Но жена художника настояла на её увольнении, и она была уволена. Однако, супруга все равно подала на развод. Матисс остался один, и попросил Лидию Делекторскую вернуться к обязанностям секретаря.

С началом Второй мировой войны родственники пытались убедить Матисса эмигрировать в США или Бразилию. Но он остался во Франции, в Ницце, которую не покидал уже до самой смерти.

В эти годы им были созданы эскизы для гобеленов, книжные иллюстрации. Матисс написал сцены из Одиссеи для романа «Улисс» Джеймса Джойса. В октябре 1931 года была издана первая книга с иллюстрациями художника. Им стал сборник поэзии Стефана Малларме.

В своих многочисленных работах того периода Матисс раздвигал границы картин, формы уходили в пространство за рамкой. Примером тому могут служить его картины Музыка II (1939) и Румынская блуза (1940).

В 1941 году Матисс перенёс тяжелую операцию на кишечнике. Ухудшение здоровья вынудило его упростить свой стиль. Чтобы сберечь силы, он разработал технику составления изображения из обрезков бумаги (так называемые Papiers decoupes), которая давала ему возможность добиться долгожданного синтеза рисунка и цвета. В 1943 году он начал серию иллюстраций к книге «Джаз» из раскрашенных гуашью обрезков (закончена в 1947). В 1944 году его жена и дочь были арестованы гестапо за участие в деятельности Сопротивления.

В период 1946—1948 годов краски написанных Матиссом интерьеров снова стали крайне насыщенными: такие его работы, как «Красный интерьер, натюрморт на синем столе» (1947) и «Египетский занавес» (1948), построены на контрасте между светом и темнотой, а также между внутренним и внешним пространствами.

В 1947 году Матисс познакомился с доминиканским священником Пьером Кутюрье, в разговорах с ним возникла идея возведения небольшой капеллы для небольшого женского монастыря в Вансе. Матисс сам нашёл решение её художественного оформления. В начале декабря 1947 г. Матисс определил план работы, в согласии с доминиканскими монахами, братом Рейссинье, и с отцом Кутюрье.

Освящение Капеллы Чёток состоялось 25 июня 1951 г.

Белхан галерей




#Article 182: Синан (144 words)


Сина́н (1489 шеран 15 апрель, Агырнас юрт (Кайсери уллехь) (эрм. Մաժակ, Мажак) — 1588 шеран 7 февраль, Истмала) — массарелла вевзуш волу Хункар-мехкан архитектор а, инженер а. Цуьна юззина цӀе ю Абдульменна́н огӏлу́ Синанедди́н Юсу́ф (), иштта и вевзуш ву Ходжа́ Мима́р Сина́н Ага́ ( цӀарца — эла хьехархо архитектор Синан), я Мима́р Сина́н ( — архитектор Синан). 1538 шо дуьйна дӀа коьрта османийн архитектор а, инженер а даржехь цо байтина гӀишлош яш белхаш Сулейман I а, Селим II а, Мурад III паччахьаш болу хенахь.

Цо куьйгул деш йина дукха гӀишлош — маьждигаш, исламан хьалхара школаш (мектеб), акведукаш, чӀагӀонаш, тӀайнаш, тӀема хенахь хилла походашкахь дехьавалараш. Цо хӀоттийна проекташца йина Роксолана банеш а, цуьна мавзолей а. Синанан дешархо Седефкар Мехмет Ага хӀоттийра Истмалехь дина Сийна маьждиган проект. Кхоьчу дешархош йира Мостарехь (Босния а, Герцеговина а) долу Шира тӀай. Сирийн архитектор Устада Иса Ханс хӀоттийра Сийлахь-баккхи Моголан имперехь йина Тадж-Махалан проект.




#Article 183: Байрон, Джордж Гордон (132 words)


Джордж Ноэл Гордон Байрон, 1798 шо дуьна 6-й барон Байрон, дукха хьолахь цунахь олу лорд Байрон (, ; 1788 шеран 22 январь, Дувр — 1824 шеран 19 апрель, Миссолунги, Ӏосманан Желтойчоь) — ингалсан поэт. Цо дина Европан ойла кераярзийра шен «бодане эгоизмаца». П. Б. Шелли а, Дж. Китс а, Байрон а цхьана бу ингалс романтикан жима чкъор. Цо кхоьллина Чайлд-Гарольдан васт хили дукха Европин романашкахь турпалхойн прототип. Байронизман мода Байрон веллачултӀехь а дӀацаелир. Цо дакъалецир Желтойчоьнан революцехь, цундела Желтойчохь иза лоруш ву халкъан турпал.

Хала ду карда цкъаа Байрон байташна шен агӀонашкахь меттиг ца карина оьрсийн литературан журнал. Дукха оьрсийн поэташ Байрон байташна гочдина. Амма и гочдина байташ дукха журналашкахь яржин яра, цундела уьш лаха халадара. Н. В. Гербельс массо а дика гоч гулдина, С.-Петербургехь 1864—1867 шаршкахь арахийцира 5 том. Цера цӀе яра «Байрон в переводе русских поэтов».




#Article 184: Чехов, Антон Павлович (3869 words)


Анто́н Па́влович Че́хов (1860 шеран 17 январь (29 январь), Таганрог, Екатеринославан губерни (хӀинца Ростовн область) — 1904 шеран 2 июль (15 июль), Баденвайлер) — сийлахь воккху оьрсийн яздархо, драматург, лор. Императоран Ӏилманий Академин исбаьхьалли йозан сийлахь академик (1900 шо—1902 шо). Дуьнена литературан классик. Цо язйина пьесаш бӀе шарахь сов дуьненан дукха театрашкахь хӀоттош ю, къестина «Беллийн беш». Дуьненахь вевзушволу драматургашна юкъара лоруш ву иза.

Антон Павлович производил работу не спеша, иногда в его действиях выражалась как бы неуверенность; но всё он делал с вниманием и видимой любовью к делу, особенно с любовью к тому больному, который проходил через его руки.  Душевное состояние больного всегда привлекало особенное внимание Антона Павловича, и наряду с обычными медикаментами он придавал огромное значение воздействию на психику больного со стороны врача и окружающей среды. Затем он работал в Звенигороде, где некоторое время заведовал больницей.

[24 декабря 1879 года], будучи студентом первого курса, Чехов поместил в журнале «Стрекоза» рассказ «» и юмореску «». Это был его дебют в печати.

В последующие годы Чехов писал рассказы, фельетоны, юморески — «мелочишки» под псевдонимами «Антоша Чехонте» и «Человек без селезёнки» или их вариантами, или совсем без подписи, в изданиях «малой прессы», преимущественно юмористических: московских журналах «Будильник», «Зритель» и др. и в петербургских юмористических еженедельниках «Осколки», «Стрекоза». Чехов сотрудничал с «Петербургской газетой» (с 1884 года, с перерывами), с суворинской газетой «Новое время» (1886—1893) и с «Русскими ведомостями» (1893—1899)

В 1882 году Чехов подготовил первый сборник рассказов «Шалость», но он не вышел, возможно, из-за цензурных трудностей. В 1884 году вышел сборник его рассказов — «Сказки Мельпомены» (за подписью «А. Чехонте»).

Чехов прислушался к этим советам. С 1887 года он всё меньше сотрудничал с юмористическими журналами; было прервано сотрудничество с «Будильником». Его рассказы становились всё длиннее и серьёзнее. О важных изменениях, происходивших тогда с Чеховым, говорит ещё и появившееся желание путешествовать. В том же, 1887 году он отправился в путешествие на юг, в родные места; позже он ездил по «гоголевским местам», в Крым, на Кавказ. Поездка на юг оживила воспоминания Чехова о проведённой там молодости и дала ему материал для «», первого его произведения в толстом журнале — «Северный вестник». Дебют в таком журнале привлёк большое внимание критики, гораздо большее, чем к какому-либо предыдущему произведению Чехова.

Осенью 1887 года в письмах Чехова появились упоминания о работе над романом «в 1500 строк». Она продолжалась до 1889 года, когда Чехов, тяготившийся работой такого большого размера, наконец отказался от своего замысла. «Я рад,— писал он в январе Суворину,— что  тому назад я не слушался Григоровича и не писал романа! Воображаю, сколько бы добра я напортил, если бы послушался (…) Кроме изобилия материала и таланта, нужно ещё кое-что не менее важное. Нужна возмужалость — это раз; во-вторых, необходимо чувство личной свободы, а это чувство стало разгораться во мне только недавно».

Очевидно, именно недостатком этих свойств был недоволен Чехов в конце 1880-х, что и побудило его путешествовать. Но он остался недоволен и после этих поездок; ему было нужно новое, большое путешествие. Вариантами его были кругосветное путешествие, поездка в Среднюю Азию, в Персию, на Сахалин. В конце концов он остановился на последнем варианте.

Но несмотря на собственное недовольство Чехова собой, его слава росла. После выхода «» и «Скучной истории» внимание критики и читателей было приковано к каждому его новому произведению. 7(19) октября 1888 года он получает половинную Пушкинскую премию Академии наук за вышедший в предыдущем, 1887 году, третий сборник — «В сумерках». В соответствующем постановлении академической комиссии было написано, что «рассказы г. Чехова, хотя и не вполне удовлетворяют требованиям высшей художественной критики, представляют однако же выдающееся явление в нашей современной беллетристической литературе».

В конце 1880-х годов в манере Чехова появилась особенность, которую одни современники считали преимуществом, другие недостатком, — нарочитая бесстрастность описания, подчёркнутое отсутствие авторской оценки. Особенно этой чертой выделяются «Спать хочется», «Бабы» и «Княгиня».

Решение поехать именно на Сахалин было окончательно принято, очевидно, летом 1889 года, после обсуждения этого намерения с артисткой К. А. Каратыгиной, путешествовавшей по Сибири и Сахалину в конце 1870-х годов. Но Чехов долго скрывал это намерение даже от самых близких; сообщив о нём Каратыгиной, он попросил держать это в тайне. Раскрыл он эту тайну только в январе 1890-го, и естественно, это произвело большое впечатление на общество. Усиливалось это впечатление ещё и «внезапностью» принятого решения, ведь уже весной 1890-го Чехов отправился в путешествие.

Путь через Сибирь занял несколько месяцев, за которые Чехов написал девять очерков, объединённых под общим названием .

На Сахалин Чехов прибыл 11 (23) июля. За несколько месяцев пребывания на нём Чехов общался с людьми, узнавал истории их жизней, причины ссылки и набирал богатый материал для своих заметок. Он провёл настоящую перепись населения Сахалина, собрав несколько тысяч карточек о жителях острова. Администрация острова строго запретила общаться с политическими заключёнными, но он нарушал этот запрет.

Возвращался Чехов осенью и зимой 1890-го, по Индийскому океану через Суэцкий канал, посетив по дороге остров Цейлон. 7(19) декабря родные встречали его в Туле.

В следующие 5 лет Чехов писал книгу . Что касается художественного творчества, путешествие на Сахалин, по собственному признанию Чехова, оказало огромное влияние на все его последующие произведения.

В 2005 году на Сахалине впервые в России опубликованы в одном издании «Быть может, пригодятся и мои цифры…» материалы сахалинской переписи А. П. Чехова. В издании опубликованы все 10 тысяч опросных карт, заполненных респондентами Чехова во время его путешествия на остров Сахалин в 1890 году.

С 1890 по 1892 год, по возвращении в Москву из поездки по Сахалину, Чехов поселился в небольшом двухэтажном флигеле на Малой Дмитровке. Здесь он работал над книгой «Остров Сахалин», рассказами «Попрыгунья», «Дуэль», «Палата № 6», а также встречался с писателями В. Г. Короленко, Д. В. Григоровичем, В. А. Гиляровским, П. Д. Боборыкиным, Д. С. Мережковским, В. И. Немировичем-Данченко, известными актёрами А. П. Ленским и А. И. Южиным, художником И. И. Левитаном. Флигель сохранился до нашего времени и отмечен памятной доской с барельефом А. П. Чехова.

С 1892 по 1899 годы Чехов проживал в подмосковном имении Мелихово, где сейчас работает один из главных чеховских музеев. За годы «мелиховского сидения» было написано 42 произведения. Позднее Чехов много путешествовал по Европе. Последние годы Чехов, у которого обострился туберкулёз, для поправления здоровья, постоянно живёт в своём доме под Ялтой, лишь изредка приезжая в Москву, где его жена (c 1901 года), артистка Ольга Леонардовна Книппер, занимает одно из выдающихся мест в труппе образованного в 1898 года МХТ (Станиславского). В 1900 году, при первых же выборах в Пушкинское отделение академии наук, Чехов был избран в число его почётных академиков. В 1902 Чехов вместе с В. Г. Короленко отказался от звания академика после распоряжения Николая II аннулировать избрание Максима Горького в почётные академики.

В истории болезни Чехова, которую вёл в клинике лечащий врач писателя Максим Маслов, записано, что в гимназические и студенческие годы Чехов болел туберкулёзным воспалением брюшины, но «теснение в грудине» чувствовал ещё в 10-летнем возрасте. С 1884 года Чехов страдал кровотечением из правого лёгкого.

Одни исследователи считают, что роковую роль в жизни писателя сыграло путешествие на Сахалин — была распутица и ехать пришлось тысячи километров на лошадях, в сырой одежде и насквозь промокших валенках (сам Чехов и его близкие связывали заболевание именно с поездкой). Другие причиной обострения туберкулёзного процесса называли частые переезды из Ялты в Москву в самое неблагоприятное для здоровья время.

Летом 1904 года Чехов выехал на курорт в Германию. Из-за резкого обострения болезни, с которой ему не удалось справиться, писатель скончался  года в Баденвайлере, Германия. Развязка наступила в ночь с 1 на 2 июля 1904 года. По свидетельству жены Ольги Леонардовны, в начале ночи Чехов проснулся и «первый раз в жизни сам попросил послать за доктором. После он велел дать шампанского. Антон Павлович сел и как-то значительно, громко сказал доктору по-немецки (он очень мало знал по-немецки): „Ich sterbe“. Потом повторил для студента или для меня по-русски: „Я умираю“. Потом взял бокал, повернул ко мне лицо, улыбнулся своей удивительной улыбкой, сказал: „Давно я не пил шампанского…“, спокойно выпил всё до дна, тихо лёг на левый бок и вскоре умолкнул навсегда».

Гроб с телом писателя был доставлен в Москву в вагоне с надписью «Устрицы». Кто-то воспринял это как насмешку над великим писателем, однако в начале XX века немногие вагоны были оборудованы холодильными установками. 9 (22) июля 1904 года и состоялись похороны. В Успенской церкви Новодевичьего монастыря прошло отпевание. Погребён Чехов был тут же за Успенской церковью на монастырском кладбище, рядом с могилой своего отца. На могиле был поставлен деревянный крест с иконкой и фонариком для лампадки. В годовщину смерти А. П. Чехова 2 (15) июля 1908 года на могиле был открыт новый мраморный памятник, выполненный в стиле модерн по проекту художника Л. М. Браиловского.
В 1933 году, после упразднения кладбища на территории Новодевичьего монастыря, по просьбе О. Л. Книппер состоялось перезахоронение Чехова на кладбище за южной стеной монастыря. 16 ноября 1933 года в присутствии немногочисленных родственников и близких знакомых, могила была вскрыта и гроб на руках перенесён на новое место. Вскоре сюда были перенесены и оба надгробия — А. П. Чехова и его отца (при этом захоронение П. E. Чехова было оставлено на старом месте).

Своеобразие пьес Чехова замечалось его современниками при первых постановках. Сначала оно воспринималось как неумение Чехова справиться с задачей последовательного драматического движения. Рецензенты говорили об отсутствии «сценичности», о «растянутости», о «недостатке действия», о «беспорядочности диалога», о «разбросанности композиции» и слабости фабулы. Театральная критика всё больше упрекала Чехова в том, что он вводит в свои пьесы излишние подробности быта и тем самым нарушает все законы сценического действия. Однако для самого Антона Павловича воспроизведение сферы быта было непременным условием — иначе для него терялся смысл всего замысла. Чехов говорил:

В драматургии Чехова, вопреки всем традициям, события отводятся на периферию как кратковременная частность, а обычное, ровное, ежедневно повторяющееся, для всех привычное составляет главный массив всего содержания пьесы. Практически все пьесы Чехова построены на подробном описании быта, посредством которого до читателей доносятся особенности чувств, настроений, характеров и взаимоотношений героев. Подбор бытовых линий осуществляется по принципу их значимости в общем эмоциональном содержании жизни.

Нередко Чехов использует так называемые «случайные» реплики персонажей. При этом диалог непрерывно рвётся, ломается и путается в каких-то совсем посторонних и ненужных мелочах. Однако подобные диалоги и реплики в общем сценическом контексте у Чехова осуществляют своё назначение не прямым предметным смыслом своего содержания, а тем жизненным самочувствием, какое в них проявляется.

К. С. Станиславский и Вл. И. Немирович-Данченко заметили наиболее существенный принцип в драматическом движении чеховских пьес, так называемое «подводное течение». Именно они впервые раскрыли за внешне бытовыми эпизодами и деталями присутствие непрерывного внутреннего интимно-лирического потока и приложили все усилия, чтобы донести новую интерпретацию чеховской драмы до зрителя. Благодаря Станиславскому и Немировичу-Данченко заражающая сила пьес Чехова стала очевидной.

Как и всякий писатель-юморист, Чехов пользовался десятками всевозможных псевдонимов. До сих пор они раскрыты далеко не полностью, поскольку и сам Чехов при подготовке собрания сочинений для А. Ф. Маркса не мог припомнить принадлежности всех своих ранних рассказов. Функция псевдонима юмориста состояла не столько в сокрытии подлинного авторства, сколько в забавлении читателя, желании его заинтриговать (отсюда вариативность, нарочитая запутанность — читатель должен был попытаться сам угадать авторство рассказа). Зачастую псевдоним — необходимый элемент композиции конкретного рассказа, часть литературного фарса и не может быть правильно раскрыт вне его контекста. В редких случаях подоплёка того или иного псевдонима Чехова могла быть известна лишь узкому кругу его знакомых и требовала дополнительной расшифровки. Ниже приводится список из 42 псевдонимов писателя, известных чеховедению к концу прошлого века:

По настоянию А. С. Суворина свои «серьёзные» произведения в «Новом времени» Чехов начинает публиковать за полной фамилией, продолжая одновременно традицию литературного псевдонима в юмористической журналистике.

Чехов создал новые ходы в литературе, сильно повлияв на развитие современного рассказа. Оригинальность его творческого метода заключается в использовании приёма под названием «поток сознания», позже перенятого Джеймсом Джойсом и другими модернистами и отсутствия финальной морали, так необходимой структуре классического рассказа того времени. Чехов не стремился дать ответы читающей публике, а считал, что роль автора заключается в том, чтобы задавать вопросы, а не отвечать на них.

В 1896 году, после провала «Чайки», Чехов, написавший уже к тому моменту несколько пьес, отрёкся от театра. Однако, в 1898 году, постановка «Чайки» Московского Художественного Театра, основанного Станиславским и Немировичем-Данченко, имела огромный успех у публики и критики, что сподвигло Антона Чехова на создание ещё трёх шедевров — пьес «Дядя Ваня», «Три сестры» и «Вишнёвый сад».

Именно Чехов в своих рассказах впервые в русской литературе ярко продемонстрировал образ провинциального обывателя, лишенного всякого кругозора, жажды деятельности, благих стремлений, потребности действия. Чехов, как никто другой, показал, насколько опасным для личности и для общества является такое социальное явление, как обывательщина («Ионыч», «Учитель словесности»).

Чехов был одним из первых писателей-классиков, кто всецело обличал пошлость, нежелание жить полной, насыщенной жизнью. В чеховских произведениях мы видим нравственный призыв к внутренней свободе человека, духовному очищению. Его поздние рассказы насквозь пронизаны внутренним душевным криком: «Так больше жить невозможно!». М. Горький писал о значении творчества Чехова: 

Чехов узаконил рассказ , как одно из самых влиятельных направлений эпоса.

На медицинский факультет Московского университета Чехов поступил в 1879 году и окончил его в 1884 году. Он был весьма добросовестным студентом, посещавшим лекции профессоров Бабухина, Захарьина, Клейна, Фохта, Снегирёва, Остроумова, Кожевникова, Эрисмана, Склифосовского. Уже с 1881 года он начинает практику врача при докторе П. А. Архангельском в Чикинской земской лечебнице Звенигородского уезда Московской губернии. По собственному свидетельству, он «не раскаивается, что пошёл на медицинский факультет».

Окончив университет, Чехов попытался занять вакансию педиатра в одной из детских клиник, однако по неизвестной причине этого назначения не произошло.

Получив диплом врача, Чехов на дверях своей квартиры поместил табличку «Доктор А. П. Чехов», он продолжает лечить приходящих больных и посещать тяжёлых на дому. «Медицина у меня шагает понемногу. Лечу и лечу. Каждый день приходится тратить на извозчика более рубля. Знакомых у меня очень много, а стало быть, немало и больных. Половину приходится лечить даром, другая же половина платит мне пяти- и трехрублёвки». — 31 января 1885 года М. Г. Чехову.

Однако от предложения занять постоянное место в Звенигородской больнице Чехов отказался, замещая в то же время заведующего земской больницей на время его отпуска, производя всю рутинную работу уездного врача: судебно-медицинские вскрытия, показания на судах в качестве судебно-медицинского эксперта и т. п. Наступает время, когда Чехов начинает колебаться в окончательном выборе своего призвания. Медицина становится одновременно и помехой литературе, и неиссякаемым источником для чеховских сюжетов.

В это время он ещё готовился к экзаменам на степень доктора медицины, для чего собирал материалы по истории врачебного дела, однако задуманного не довёл до конца, и уже в 1887 году он снял вывеску врача. Неизбежные неудачи лечащего врача с одной стороны и Пушкинская премия Академии наук за сборник «В сумерках» определили его окончательный выбор. Отныне медицинская практика отодвигается на второй план, хотя приватные врачебные занятия Чехов не оставляет вплоть до отъезда в Ялту в 1897 году.

В глубине души врач никогда не умирал в Чехове: «Мечтаю о гнойниках, отёках, фонарях, поносах, соринках в глазу и о прочей благодати. Летом обыкновенно полдня́ принимаю расслабленных, а моя сестра ассистирует мне, — это работа весёлая» — В. Г. Короленко, май 1888 года. Одним из мотивов поездки на Сахалин было желание «хотя бы немножко заплатить» медицине. Обследование санитарного состояния тюрем, лазаретов, бараков, местной педиатрии потрясло Чехова. Результаты его собственной работы в книге «Остров Сахалин» позволили ему сказать: «Медицина не может упрекать меня в измене. Я отдал должную дань учёности».

Мотив «измены» медицине многократно варьируется Чеховым в эти годы. То он казнит себя, называя «свиньёй» перед ней, то обыгрывает следующую антитезу: «Медицина — моя законная жена, а литература — любовница. Когда надоедает одна, ночую у другой». Но врачебная среда вовсе не упрекала Чехова в отходе писателя от медицины. В 1902 году члены Пироговского съезда врачей в Москве единодушно отблагодарили писателя за его литературную деятельность, за создание реалистичных образов медицинских деятелей в русской литературе.

А в середине 1890-х годов Чехов ещё мечтает о собственном курсе частной патологии и терапии в университете. Для чтения его необходима учёная степень и защита диссертации. Антон Павлович предполагает в качестве таковой использовать «Остров Сахалин», но получает отказ декана факультета как в защите, так и чтении курса лекций.

Чехов добровольно принимает участие в борьбе с последствиями голода и эпидемией холеры в 1891 — 1892 годах, но постепенно практическая медицина даже в ограниченных размерах начинает тяготить писателя.

Широко известны его признания А. С. Суворину: «Ах, как мне надоели больные! Соседнего помещика трахнул нервный удар, и меня таскают к нему на паршивой бричке-трясучке. Больше всего надоели бабы с младенцами и порошки, которые скучно развешивать». (Письмо от 28 августа 1891 года). А до этого: «Отвратительные часы и дни, о которых я говорю, бывают только у врачей» — письмо от 18 августа того же года. Настроение его не меняется и в следующем году, он пишет: «Душа моя утомлена. Скучно. Не принадлежать себе, думать только о поносах, вздрагивать по ночам от собачьего лая и стука в ворота (не за мной ли приехали?), ездить на отвратительных лошадях по неведомым дорогам и читать только про холеру и ждать только холеры и в то же время быть совершенно равнодушным к сей болезни и к тем людям, которым служишь, — это, сударь мой, такая окрошка, от которой не поздоровится» (письмо от 16 августа 1892 года). «Нехорошо быть врачом. И страшно, и скучно, и противно. Молодой фабрикант женился, а через неделю зовет меня „непременно сию минуту, пожалуйста“: у него  а у красавицы молодой  Старик фабрикант 75 лет женится и потом жалуется, что у него „ядрышки“ болят оттого, что „понатужил себя“. Всё это противно, должен я Вам сказать. Девочка с червями в ухе, поносы, рвоты, сифилис — тьфу!! Сладкие звуки и поэзия, где вы?» — тому же адресату, 2 августа 1893 года. Ещё один пример «чеховской тоски»: «Я одинок, ибо всё холерное чуждо душе моей, а работа, требующая постоянных разъездов, разговоров и мелочных хлопот, утомительна для меня. Писать некогда. Литература давно уже заброшена, и я нищ и убог, так как нашёл удобным для себя и своей самостоятельности отказаться от вознаграждения, какое получают участковые врачи» (письмо от 1 августа 1892 года). «Уж очень надоели разговоры, надоели и больные, особенно бабы, которые, когда лечатся, бывают необычайно глупы и упрямы». (И. И. Горбунову-Посадову, 20 мая 1893 года).

Но даже в годы литературного признания и отхода от врачебной практики Чехов ощущал свою связь с миром медицины, его интересуют успехи науки в этой области, он хлопочет за медицинские журналы «Хирургическая летопись», «Хирургия», страдавшие от недостатка средств, долгие годы он был читателем газеты «Врач» и публиковался в ней. В 1895 году он принял участие в съезде московских земских врачей, собравшихся в земской психиатрической больнице в селе Покровском.

На самом деле, Чехов-врач и Чехов-писатель непротиворечивы, просто внутри «медицинского» сознания писателя происходит смещение акцентов от частного к общему: «Кто не умеет мыслить по-медицински, а судит по частностям, тот отрицает медицину. Боткин же, Захарьин, Вирхов и Пирогов, несомненно, умные и даровитые люди, веруют в медицину, как в Бога, потому что они выросли до понятия „медицина“» — Суворину от 18 октября 1888 года. В применении к самому Чехову это означало стремление уяснить за частными симптомами неблагополучия отдельной личности сущностные причины, ведущие к возникновению условий, которые порождают эпидемии, преждевременное старение, социальную асимметрию.

Чехов начинает тяготеть к психиатрии. Такие произведения, как «Палата № 6», «Припадок» и «Чёрный монах» мог написать не просто любой пишущий врач, а именно «медицински мыслящий» в понимании Чехова писатель. И. И. Ясинский в «Романе моей жизни» свидетельствует, что Чехова «крайне интересуют всякие уклоны так называемой души». По его мнению, он стал бы психиатром, если бы не сделался писателем.

Благодаря «медицинскому» ви́дению Чехова литература обязана появлению в ней галереи неповторимых чеховских образов врачей (зачастую грубых, невежественных, равнодушных, но и чутких, ранимых, бесправных), фельдшеров, неврастеников, чеховских «хмурых людей». Его рассказы — это не «записки врача» в узком смысле, это диагноз несовершенному обществу. В качестве практикующего доктора Чехов получил обильный материал для художественных обобщений, наблюдая изнутри жизнь самых разных социальных слоёв. Как наблюдательному и умному художнику ему оставалось лишь сделать самостоятельные выводы.

Парадокс состоял в том, что изображая врачей большей частью карикатурно, в чём-то самоиронично, Чехов настаивал на гуманной сущности медицинской профессии, призывая врачей к внимательному и терпимому обращению с пациентами. Во многом благодаря Чехову в русской и мировой литературе возник литературный архетип интеллигента-врача, врача-гуманиста и подвижника.

Файл:HameleonChehov.jpg|thumb|right|А. П. Чехов. Хамелеон. Самая маленькая книга в мире. Размер: 0,9 x 0,9 мм
Был награждён медалью «За труды по первой всеобщей переписи населения».

Имея украинские корни и много общаясь со своей бабушкой, украинкой Ефросиньей Шимко, и родившимся на Харьковщине отцом Чехов в дальнейшем на протяжении всей жизни относил себя к украинцам, даже в переписи указав национальность «малоросс». Такое самоопределение национальности писателем подтверждается во многочисленных письмах, где он неизменно называет себя малороссом (или общеупотребительным в то время синонимом — «хохлом»), к примеру в письме Л. А. Сулержицкому:

Ф. Д. Батюшкову:

А. С. Суворину:

А. А. Тихонову:

и другим.
Сильное влияние оказали на его творчество проведенные в украиноязычной среде детство и юность — дома и в гимназии братья Чеховы не раз ставили для друзей и родственников домашние постановки украинских пьес, где Антон с удовольствием исполнял разные роли. Об этом вспоминали братья Чехова и сестра. М. П. Чехов, например, писал.
Имея сильную тягу к Украине Чехов не только с удовольствием там жил и путешествовал, но и не раз приглашал друзей отдохнуть с ним в тех местах:

Нарушая законы Российской империи, Чехов рассылал друзьям и знакомым зарубежные выпуски украинской литературы, запрещенные в России Эмским указом:
Хотя не известно ни одного произведения Чехова, написанного им на украинском языке, сам писатель весьма одобрительно отзывался о переводах своего творчества на украинский язык, в частности выполненных женой Михаила Грушевского: 

Сурт:The Soviet Union 1959 CPA 2292 stamp (Anton Chekhov and Scene from his Works).jpg|СССРн почтан марка, 1959 год
Сурт:The Soviet Union 1960 CPA 2391 stamp (Anton Chekhov and Moscow Residence).jpg|СССРн почтан марка, 1960 год
Сурт:The Soviet Union 1960 CPA 2392 stamp (Anton Chekhov and Yalta Residence).jpg|СССРн почтан марка, 1960 год
Сурт:Stamp Anton Chekhov.jpg|Чехов вина 150 шо кхаьчна аьлла арахецна Российн почтан блок
Сурт:Stamp Anton Chekhov-2.jpg|Российн почтан блок, 2010 шо: Чехован произведениш

К шестнадцати годам он уже успел поработать на сахарном заводе; затем побыть погонщиком скота, а в Таганроге его приняли в купеческую лавку. В 1856 году Павел Егорович сумел скопить 2500 рублей, вступил в третью купеческую гильдию. В 1857 он открыл торговлю, написав на вывеске своей лавки «Чай, сахар, кофе и другие колониальные товары».

Старшее поколение Чеховых были чрезвычайно набожными людьми, соблюдавшими все посты и праздники. Чеховы усердно посещали службу и совершали паломничества. В церкви, знакомый певчий научил Павла Егоровича нотной грамоте и даже играть на скрипке. Павел увлекся хоровым пением и в 1864 году стал регентом кафедрального собора. Из-за пристрастия к «протяжному» стилю исполнения псалмов, практикуемого монахами с Афона, его службы тянулись слишком долго, и в 1867-м году его уволили. Тогда Павел Егорович перешел в греческий монастырь, где собрал хор, в котором пели Александр, Николай и Антон. Павел Егорович обучал хор под скрипку и был регентом. Это давало почетное положение в городе, а хор его приезжали слушать даже из Ростова и других городов. Александр Павлович пел сначала дискантом, потом басом; Николай, хороший скрипач, помогал отцу и особенно много пел, что отразилось на его здоровье и, возможно, послужило причиной его болезни. Антон пел альтом. Семья жила очень дружно. Антон Павлович был смиреннее всех. У него была очень большая голова, и его звали «Бомбой», за что он сердился.

Торговые дела Павла Егоровича, начавшиеся относительно успешно, вскоре пошли на убыль. В лавке было грязно, продавался недоброкачественный товар и к тому же обсчитывали прислуживающие мальчики. Там могли продать собранный в трактирах евреями, высушенный и подкрашенный спитый чай или лекарство против беременности «гнездо», в составе которого были: нефть, ртуть, азотная кислота, стрихнин и т. п. «Много, вероятно, отправило на тот свет людей это „гнездо“», — вспоминал Антон Чехов, уже получив медицинское образование.

В 1874 году дела пошли совсем плохо и Павел Егорович стал падать в долговую яму, через два года он вынужден был тайно уехать из Таганрога, 25 апреля 1876 года он приехал в Москву, где его уже ждало всё семейство Чеховых, за исключением Антона, оставшегося доучиваться в гимназии. Жил он в то время с людьми, которым достался семейный дом, занимался репетиторством с сыном нового хозяина, «оплачивая» этим проживание. Со временем Антон подружился со своим подопечным.

После полутора лет скитаний и бедственной жизни в долг Павел наконец нашел себе работу. 10 ноября 1877 года он устроился младшим приказчиком в амбар к И. Гаврилову за 30 рублей в месяц, стол и квартиру при магазине. 14 лет трудился Павел в амбаре, работая с утра до ночи и редко видясь со своей семьей.




#Article 185: Диккенс, Чарльз (1323 words)


Ча́рльз Ди́ккенс (; 1812 шеран 7 февраль — 1870 шеран 9 июнь) — ингалсан яздархо. Дийна волучу хенахь массарелла а вевзуш яздархо. ХӀинца а ву иза дуьненан литературан классик, XIX бӀешеран воккхучарах прозаик. Цуьна кхолларалла реализман тоьллачарех лоруш ю, амма цуьна романашкахь цул совнах догкӀедалла а, туьйраналла а ю.

Цьуна массарелла а евзуш романаш: «Пиквик клубан дӀаяллачултӀехь арахецна яздарш», «Оливер Твистан лелараш», «Дэвид Копперфильд», «Баккхи сатийсамаш», «Шина гӀаланах лецна повесть».

Диккенс был среднего роста. Его природная живость и малопредставительная наружность были причиной того, что он производил на окружающих впечатление человека низкорослого или, во всяком случае, очень миниатюрного сложения. В молодости на его голове была чересчур экстравагантная, даже для той эпохи, шапка каштановых волос, а позже он носил тёмные усы и густую, пышную, тёмную эспаньолку такой оригинальной формы, что она делала его похожим на иностранца.
Прежняя прозрачная бледность лица, блеск и выразительность глаз остались у него; «отмечу ещё подвижный рот актёра и его экстравагантную манеру одеваться». Честертон пишет об этом:
Он носил бархатную куртку, какие-то невероятные жилеты, напоминавшие своим цветом совершенно неправдоподобные солнечные закаты, невиданные в ту пору белые шляпы, совершенно необыкновенной, режущей глаза белизны. Он охотно наряжался и в сногсшибательные халаты; рассказывают даже, что он в таком одеянии позировал для портрета.

За этой внешностью, в которой было столько позёрства и нервности, таилась большая трагедия.

Потребности членов семьи Диккенса превышали его доходы. Беспорядочная, чисто богемная натура, не позволяла ему внести какой бы то ни было порядок в свои дела. Он не только перетруждал свой богатый и плодотворный мозг, заставляя его чрезмерно работать творчески, но будучи необыкновенно блестящим чтецом, он старался зарабатывать приличные гонорары лекциями и чтением отрывков из своих романов. Впечатление от этого чисто актёрского чтения было всегда колоссальным. По-видимому, Диккенс был одним из величайших виртуозов чтения. Но в своих поездках он попадал в руки каких-то сомнительных антрепренёров и, зарабатывая, в то же время доводил себя до изнеможения.

Но все это не так важно, как обуревавшая Диккенса меланхолическая мысль о том, что, по-существу, серьёзнейшее в его трудах — его поучения, его призывы к совести власть имущих — остаётся втуне, что, в действительности, нет никаких надежд на улучшение того ужасного положения, создавшегося в стране, из которого он не видел выхода, даже глядя на жизнь сквозь юмористические очки, смягчавшие резкие контуры действительности в глазах автора и его читателей. Он пишет в это время:
С каждым часом во мне крепнет старое убеждение, что наша политическая аристократия вкупе с нашими паразитическими элементами убивают Англию. Я не вижу ни малейшего проблеска надежды. Что же касается народа, то он так резко отвернулся и от парламента, и от правительства, и проявляет по отношению и к тому, и к другому такое глубокое равнодушие, что подобный порядок вещей начинает внушать мне самые серьёзные и тревожные опасения. Дворянские предрассудки, с одной стороны, и привычка к подчинению — с другой, — совершенно парализуют волю народа. Все рухнуло после великого XVII века. Больше не на что надеяться.

Диккенс нередко самопроизвольно впадал в транс, был подвержен видениям и время от времени испытывал состояния дежавю.

О другой странности писателя рассказал Джордж Генри Льюис, главный редактор журнала «Фортнайтли ревью» (и близкий друг писательницы Джордж Элиот). Диккенс однажды рассказал ему о том, что каждое слово, прежде чем перейти на бумагу, сначала им отчетливо слышится, а персонажи его постоянно находятся рядом и общаются с ним.

Работая над «Лавкой древностей», писатель не мог спокойно ни есть, ни спать: маленькая Нелл постоянно вертелась под ногами, требовала к себе внимания, взывала к сочувствию и ревновала, когда автор отвлекался от нее на разговор с кем-то из посторонних.

Во время работы над романом «Мартин Чезлвит» Диккенсу надоедала своими шуточками миссис Гамп: от неё ему приходилось отбиваться силой. «Диккенс не раз предупреждал миссис Гамп: если она не научится вести себя прилично и не будет являться только по вызову, он вообще не уделит ей больше ни строчки!», — писал Льюис. Именно поэтому писатель обожал бродить по многолюдным улицам. «Днем как-то можно еще обойтись без людей, — признавался Диккенс в одном из писем, но вечером я просто не в состоянии освободиться от своих призраков, пока не потеряюсь от них в толпе».

Меланхолией и безысходностью проникнут и социальный роман Диккенса «Тяжёлые времена». Роман этот явился ощутимым литературно-художественным ударом, нанесенным по капитализму XIX века с его идеей неудержимого промышленного прогресса. По-своему грандиозная и жуткая фигура Баундерби написана с подлинной ненавистью. Но Диккенс не щадит в романе и лидера забастовочного движения — чартиста Слэкбриджа, готового на любые жертвы ради достижения своих целей. В этом произведении автор впервые подверг сомнению — неоспоримую в прошлом для него — ценность личного успеха в обществе.

Конец литературной деятельности Диккенса ознаменовался ещё целым рядом значительных произведений. За романом «Крошка Доррит» (Little Dorrit, 1855—1857) последовал исторический роман Диккенса «Повесть о двух городах» (A Tale of Two Cities, 1859), посвящённый французской революции. Признавая необходимость революционного насилия, Диккенс отворачивается от него, как от безумия. Это было вполне в духе его мировоззрения, и, тем не менее, ему удалось создать по-своему бессмертную книгу.

К этому же времени относятся «Большие надежды»(Great Expectations) (1861) — роман с автобиографическими чертами. Герой его — Пип — мечется между стремлением сохранить мелкотравчатый мещанский уют, остаться верным своему середняцкому положению и стремлением вверх к блеску, роскоши и богатству. Много своих собственных метаний, своей собственной тоски вложил в этот роман Диккенс. По первоначальному плану роман должен был кончиться плачевно для главного героя, хотя Диккенс всегда избегал катастрофических развязок в своих произведениях и, по собственному добродушию, старался не расстраивать особо впечатлительных читателей. По тем же соображениям он не решился привести «большие надежды» героя к полному их крушению. Но весь замысел романа наводит на мысль о закономерности такого исхода.

Новых художественных высот достигает Диккенс в своей лебединой песне — в большом многоплановом полотне, романе «Наш общий друг»(Our Mutual Friend)(1864). В этом произведении как бы угадывается желание Диккенса отдохнуть от напряжённых социальных тем. Увлекательно задуманный, наполненный самыми неожиданными типами, весь сверкающий остроумием — от иронии до трогательного незлобивого юмора — этот роман должен был по замыслу автора, вероятно, выйти легким, милым, забавным. Трагические его персонажи выведены словно полутонами и в значительной степени присутствуют на заднем плане, а отрицательные персонажи оказываются или надевшими на себя злодейскую маску обывателями, или настолько мелкими и смешными личностями, что мы готовы им простить их вероломность; а порой настолько несчастными людьми, которые способны возбудить в нас вместо негодования всего лишь чувство горькой жалости. В этом романе заметно обращение Диккенса к новой манере письма: вместо иронического многословия, пародирующего литературный стиль викторианской эпохи — лаконичная манера, напоминающая скоропись.
В романе проводится мысль об отравляющем действии денег — их символом становится мусорная куча — на общественные отношения и бессмысленности тщеславных устремлений членов общества.

В этом последнем завершенном произведении Диккенс продемонстрировал все силы своего юмора, заслоняясь чудесными, весёлыми, симпатичными образами этой идиллии от овладевавших им невеселых мыслей.

По-видимому, мрачные размышления должны были вновь найти выход в детективном романе Диккенса «Тайна Эдвина Друда» (The Mystery of Edwin Drood).
С самого начала романа просматривается изменение творческой манеры Диккенса — его стремление поразить читателя увлекательным сюжетом, погрузить его в атмосферу тайны и неопределенности. Удалось бы ему это в полной мере — остается неясным, так как произведение осталось незаконченным.

Слава Диккенса продолжала расти после его смерти. Он был превращён в настоящего идола английской литературы. Его имя стало называться рядом с именем Шекспира, его популярность в Англии 1880—1890-х гг. затмила славу Байрона. Но критика и читатель старались не замечать его гневных протестов, его своеобразного мученичества, его метаний среди противоречий жизни.

Они не поняли и не хотели понять, что юмор был часто для Диккенса щитом от чрезмерно ранящих ударов жизни. Наоборот, Диккенс приобрёл прежде всего славу весёлого писателя весёлой старой Англии.

На русском языке переводы произведений Диккенса появились в конце 1830-х годов. В 1838 году в печати появились отрывки «Посмертных записок Пиквикского клуба», позднее были переведены рассказы из цикла «Очерки Боза». Все его большие романы переведены по несколько раз, переведены и все мелкие произведения, и даже ему не принадлежащие, но правленные им как редактором.

Среди дореволюционных переводчиков Диккенса:

В 1930-е гг. новые переводы Диккенса были сделаны Густавом Шпетом, Аркадием Горнфельдом, работавшими в соавторстве Александрой Кривцовой и Евгением Ланном. Эти переводы подвергались позднее критике — например, Норой Галь — как «сухие, формалистические, неудобочитаемые». Некоторые ключевые произведения Диккенса были в 1950-60-е гг. заново переведены Ольгой Холмской, Натальей Волжиной, Верой Топер, Евгенией Калашниковой, Марией Лорие.




#Article 186: Достоевски, Фёдор Михайлович (599 words)


Достое́вски Фёдор Миха́йлович (, Москох, Российн импери — , Петарбух, Российн импери) — оьрсийн яздархо, ойланча, философ а, публицист а.

Яздархочун хьалхара кхолламаша, масала повесть «Записки из Мёртвого дома» (Деллачу цӀа чуьра кехаташ), психологин прозин жанр юкъаяккхаран гӀо дира.

Веллачул тӀаьхьа Достоевски къобал вира оьрсийн литературан классик а, дуьненан маӀна долу уггаре дикачех цхьаъ романист а ву аьлла, лору персонализман хьалхара векал Россехь. Оьрсийн яздархочун кхолларалло Ӏаткъам бира дуьненан литературин, масала Нобелан литературера совгӀатан лауреатийн цхьа могӀа кхоллараллин, философийн Ницше Фридрихан а, Сартр Жан-Полан а, ткъа кхин а экзистенциализм а, фрейдизм а когахӀоттаран.

Уггаре ладаме яздархочун кхолламех ю «доккха пхеа жайнара» романаш. Романаш «Зулам а, таӀзар а», «ЦӀармат», «ШайтӀанаш», «Вежрий КарамазовгӀар» юкъатоьхна 2002 шеран Норвегин жайнин клубан 100 уггаре дика жайнашна. Дукхаха долу гӀарадевлла Достоевскин кхоллараш дуккха а экранан тӀедаьхна, театрехь сценаш хӀиттийна, балеташ а, операш а хӀиттийна.

ДостоевскигӀеран тайпа схьадолу бояринах Данила Иванович Иртищевх (Ртищевх, Ртищевичах, Иртищевичах, Артищевичах), 1506 шеран 6 октябрехь цунна делира Пинскан уездан Поречски волостан «Достоев» меттиг, иза лаьтта Пинскан къилбаседа-малхбузехьа. Фамили схьаяларан талламхой тешна бу, берриш ДостоевскигӀар  Иртищев Данилин тӀаьхьенаш хиларх. Меттигера легендашца, «Достоево» цӀе схьаяьлла полякийн «dostoinik» — даржхо, паччахьан гергарниг. «Достойникаш» боьлуш олура элин хьадалчаш хоржу юьртан бахархойх. Иза кхетадора, хоржу нах «хьакъ долуш» хиларна оцу гӀуллакхан. Белоруссин Брестан областехь йисина Достоево эвла. Ртищев Данила Ивановичан дайшах, талламхошна хетарехь, хилла историн хьосташкахь хьехийна гӀезало Аслан-Челеби-мурза, цуо 1389 шарахь йитина Дешин Орда, москохан эло Дмитрий Донскойс керста дине православе валийна. Оцу гӀезалочун кӀантах олура Шуьйра бат (Широкий Рот), ткъа цуьнан тӀаьхьенех хилира РтищевгӀар. РтищевгӀеран хӀост тӀехь биллина ах бутт, ялх са болу седа, шиъ герзашца волу гӀезало, цуо гойту тайпа православера доций.

ТӀаьххьара фамили «Достоевски» чӀагӀъелира Данила Ивановичан кӀентан берашкахь, церан тӀаьхьенех хан мел ели хуьлу шляхтин хьадалчаш. ДостоевскигӀеран Пинскан га шина бӀе шарахь хьехадо тайп-тайпанчу документашкахь, амма хан мел ели дӀаийра польшин-литванан пачхьалкхаца, дайира олалла. XVII бӀешеран шолгӀачу декъехь тайпа кхелхира Украине. Оцу хенахь цӀеххьана лагӀделира историн кехаташкахь фамили хьехор. Талламхошна ца карийра яздархочун, тайпа коьллинчу Данила Иртищевца, шеко йоцу зӀе. Билггала хууш ду, яздархочун хьалхара баккхийнарш XVIII бӀешеран хьалхарчу декъехь Волынехь бехаш хилар. Масех чкъоьран силсил хадар дӀадаккхархьама талламхоша лелийра реконструкцин хьесап. Яздархочун дедех, Достоевски Андрей Григорьевичах а бац ниса хаамаш. Хууш ду, иза вина хилар 1756 шо гергга долуш Волынехь, жима латта долчу шляхтичан доьзалехь. 1775 шарахь деца а, вежаршца а кхелхира Брацлаван воеводалле, иза Речь Посполити ШозлагӀа екъарца юкъаяхара Российн империн юкъа. 1782 шарахь дуьйна Достоевски Андрей вара мозгӀар Войтовцы эвлахь.

Шех лаьцна цӀена хаамаш болу дуьххьарлера Достоевски, яздархочун да, Достоевски Михаил Андреевич ву. Карийначу документашца, Достоевски Михаил вина 1789 шарахь Войтовцы эвлахь, 1802 шарахь дӀахӀоьттира син-мехаллин семинаре Шаргородера Николайн килсахь. 1809 шеран августехь Александр I омар делира Императоран медикан-хирургин академин билгалваккха кхин тӀе 120 стаг син-мехаллин академешкара а, семинарешкара а. Достоевски Михаила экзаменаш дика дӀаелира, 1809 шеран 14 октябрехь академин Москохан декъан Ӏедалан медицинин декъан кхиорхошна юкъавахара. 1812 шеран Даймехкан тӀом болуш 4-гӀа классан студент Достоевски хьалха хьажийра «цомгашнаш а, чевнаш йинарш лело», ткъа тӀаьхьа тифан уьнца тӀом бира. 1813 шеран 5 августехь цунах Бородинон гӀашлойн полкан 1 декъан дарбанча хилира, 1816 шеран 5 августехь цунна делира штаб-дарбанчин дарж.

Достоевски Фёдор Михайлович вина 1821 шеран  Москохахь Керла Божедомка урамехь Мариински мискачеран дарбанцӀийнан аьтту агӀора, Москохан кхеташ-кхиоран цӀенна чохь. ДарбанцӀийнан Петран а, Павелан а килсехь «Бинарш дӀаябен тептарахь…» йоза дисина: «Бер дуьненан тӀедаьлла, мискачеран дарбанцӀийнан цӀа чохь, штаб-дарбанчан Достоевски Михаила Андреичан, — кӀант Фёдор. ДуӀа дина мозгӀара Ильин Василийс». Фёдор цӀе хаьржира, биографашна хетарехь, ненан ден цӀарах — совдегаран Нечаев Фёдор Тимофеевичан. 4 ноябрехь Достоевскин жӀар туьйхира. ЖӀаран да-нана хилира штаб-дарбанча кертан хьехамча Маслович Григорий Павлович а, сту Козловская Прасковья Трофимовна, деда Нечаев Фёдор Тимофеевич а, Куманина Александра Фёдоровна.




#Article 187: Публий Овидий Назон (155 words)


Пу́блий Ови́дий Назон (; вайн зама тӀекхачали 43 шо в. з. т. 20 март, Сульмо — 17 шо я 18 шо, Томис) — дукха жанрашкахь болхбина Шира Риман поэт. Цо дукха хӀумнаш язйина, амма массарелла евзуш ериш ю ши поэма — «Метаморфозаш» а, «Безаман говзалла» а.

Цо безамах лецна дуьйцург Август император доьзуллийца доьзна политикица догӀуш цахилар бахьнехь из Ример аравеккхина Малхбуза ӀаьржахӀордан бердатӀе хьажийна. Цигахь иза итт шарахь ваьхна.

Цо Ӏаламат боккху Ӏаткъам бина Европера литературан а, цу юкъа вохуш волу Пушкинан а. Пушкинс 1821 шарахь Овидийн лерина байташ язйина.

Петр I заманахь Валериан Отфиновскийс дина гочдарах шозза оьрсийн матта еккхира Овидийс язйинарш, амма уьш ара ца хийцира. Латинийн, оьрсийн комментарийшца долу И. Е. Срезневскийс 1795 шарахь арахецна «Тристий» А. В. Подосиновс российн литературехь бина боккху болх лору. Н. Осиповс арахийцир «Овидиевы любовные творения, переработанные в Энеевском вкусе… СПб, 1803. 81 стр.».

Овидийн хержина байташ Россиехь масийттуза арахийцира XIX бӀешарахь а, XX бӀешо дӀадолалуш а.

Кхолларий гуламаш:

Хьалхара произведениш:

ТӀеххьара произведениш:




#Article 188: Моцарт, Вольфганг Амадей (183 words)


Во́льфганг Амаде́й Мо́царт, юззина цӀе Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг  Мо́царт ( ; 1756 шеран 27 январь, Зальцбург — 1791 шеран 5 декабрь, Вена) — австрихойн композитор, капельмейстер, скрипач-виртуоз, клавесинист, органист. Моцарт лоруш ву дуьненахь гӀарвеллачарех композитор. Цо цу хенахь хилла массо а музыкин жанрашкахь болх бина, массо а жанрашкахь цуьна тоьлла кхиамаш хилла.

В музыкальном плане, как отмечает Т. Н. Ливанова, «в дуэте и хорах жрецов из первого акта заметно большое сходство с простым и довольно строгим гимнически-бытовым характером масонских песен Моцарта, их типичным диатонизмом, аккордовым многоголосием».

Основной тональностью оркестровой увертюры является тональность ми бемоль мажор, имеющая в ключе три бемоля и характеризующая добродетель, благородство и покой. Эта тональность использовалась Моцартом нередко и в масонских композициях, и в поздних симфониях, и в камерной музыке. Кроме того, в увертюре настойчиво повторяются три аккорда, что снова напоминает о масонской символике.

Существуют также иные точки зрения на взаимоотношения Моцарта и масонства. В 1861 году была опубликована книга немецкого поэта Г. Ф. Даумера, сторонника теории масонского заговора, который полагал, что изображение масонов в «Волшебной флейте» является карикатурой.

Внимание! Музыкальные фрагменты в формате Ogg Vorbis

 Оркестровая музыка 

 Вокальная музыка 

 Фортепианная музыка 

 Камерная музыка 

 2006 год




#Article 189: Высоцкий, Владимир Семёнович (100 words)


Влади́мир Семёнович Высо́цкий (1938 шеран 25 январь, Москва, РСФСР, СССР — 1980 шеран 25 июль, циггахь) — оьрсийн поэт, композитор, эшархо, яздархо, советан актёр, РСФСРн Сийлахь артист (1986 шо — веллачул тӀехь), СССРн Пачхьалкхан совгӀатан лауреат (1987 шо — веллачул тӀехь).

СССРн юкъайогӀуш хилла пачхьалкхашкахь хӀоттина ю 20 сов памятник, кхиъ оццул мемориалан у; кхиъ 4 памятник хӀоттина ю кхоьчу пачхьалкхашкахь.

Высоцкий памятникаш хӀоттниа ю Барнаулехь, Воронежехь, Калининградехь, Москвахь, Новосибирскехь, Самарехь, Покачахь, Набережны Челнахь), Украинехь (Мелитополь, Одесса, Мариуполь), Черногорехь (Подгорица). 2013 шарахь Дон-тӀера-Ростов гӀаланехь бух биллина кхиъ цхьана памятникан.

Высоцкий сий деш арахецна 2 мидал, 2 проездной жетон, 4 ахча, царехь шиъ — кхоьчу пачхьалкхачша.




#Article 190: Хан-ГӀала (124 words)


Хен-кхаьлла я Хан-ГӀала  () — Соьлжа-ГӀалин юкъа йогӀуш эвла ю, шин тӀамехь юхийн хил ю ХангӀала. ХӀинц нах Ӏаш бац оц юрт чохь, оьрсийн тӀем сурхойн лаьтташ меттиг ю из.

Хен-Кхаьлла нохчийн цlе ю, Ахьмад Сулеймановс билгал докх из нохчийн шир дешах хьа-хил хилар, «хен» а «кхаьлла» ха деш гlап бохуг ду аьлла. Оьрсийн метта гал декхан хиллар гойту Ханкала тюркийн метта хьа-хилла из тюркийн дош хилла а бохуш, тlкъа цун бух ца хилар. Тахан лера Шин-суьйра-юкъе эвла лаьттачехь хилла Хен-кхаьлла, цигахь хьалха заман чохь Шинасуьйра-Юкъера тогlа ларош гlап хилла, из цигар хьа-аьлла ха деш гlап хиллар Хен-кхаьлла мостагlех ларош нохчийн шера аренаш.

Соьлжа хин аьтто берд тӀехь, Соьлжа-ГӀалина малхбалехь ю Хан-ГӀала. Лулар ярташ:  малхбалехь  Орга-ГӀала ю, къилбседа - малхбузехь Соьлжа-ГӀала , къилбехьа Шинасуьйра-юкъ




#Article 191: Васко да Гама (2205 words)


Ва́ско да Га́ма (португалхойн алар Ва́шку да Га́ма, ; 1460 я 1469 — 1524 24 декабрехь) — Сийлахь-Баккхий географин белламийн муьран Португалин хӀордахо. Дуьххьала хӀордан чухула Европера ХӀинди кхачна экспедицин баьчча. Видигейран граф (1519 шарахь дуьйна). Португалин ХӀиндин губернатор, ХӀиндин вице-паччахь (1524).

Васко да Гама вина 1460 (по другой версии — в 1469 году) Синиш гӀалан алкайдан португалин рыцаран Эштеван да Гамин (1430—1497) а, Изабель Содрен а () доьзалехь. Васко да шайн доьзалера пхеаннах кхоалгӀа кӀант вара: Паулу да Гама, тӀаьхьа дакъалецира ХӀинди воьдучу экспедицехь Васкоца, Жуан Содре (ненан фамили лелош хилла), Васко да Гама, Педро да Гама, Эйрес да Гама.

Хууш ду цхьаъ бен йоцу йоӀ хиллий Эштеванан а, Изабелан а — Терезе да Гама. Да Гама тайпа паччахьаллехь уггаре девзаш дерг дацахь а, амма дикка шира а, хьакъ долуш а дара — иштта, церан дайшах цхьаъ, Алвару Анниш да Гама, Реконкиста йолчу хенахь гӀуллакх деш вара паччахьан Афонсу III-гӀачун, къаьстира Ӏаьржа Ӏарбашца тӀамехь, цунна рыцаран дарж делира. Васкон да дон Эштеван къоналлехь гӀуллакхехь вара Фернандун, Визеу герцоган цӀахь, Сантьягон рыцарийн орденан декъашхо а вара.

ХӀинди боьду хӀордан некъ лахар Португалин бӀешеран Ӏалашо хилла. Мохк бара оцу хенан йохк-эцаран новкъашна генахь, шен боккха пайда болуш дуьненан йохк-эцарехь дакъа ца лацалора. Экспорт жима яра, ткъа Малхбалера мехала сурсаташ, масала чамбийриш, португалхоша оьцура чӀогӀа лакхарчу мехех, ткъа мохк Реконкистал а, Кастилица хиллачу тӀемнел тӀаьхьа къиен бара, финансийн таронаш яцара.

Амма Португалин географин хьал чӀогӀа дика дара Африкан малхбуза бердашца керла мехкаш карабан а, «чамбечеран мехка» хӀордаца некъ карабан а.
И ойла кхочунъян аравелира португалин инфант Энрике, исторехь вевза Генрих ХӀордахо цӀарца. 1415 шарахь Сеута дӀалаьцначул тӀаьхьа Энрике волавелира цхьаъ кхечун тӀаьхьа хьажош хӀордан экспедицеш хьежо африкан бердашца къилбехьа. ТӀаьхь-тӀаьхьа гена бовлуш, цара Гвинейн бердашкара дахьара деший а, балабора лайш а, кхуллура карийначу латташ тӀехь тӀетовжаман меттигаш.

Экспедици лерина кечйинера. Леррина цунна паччахь Жуана II-гӀа дийна а волуш, куьйгаллехь хьалха Африкан гонхьара некъ теллина, цигарчу хиш чохь хӀун кепара кеманаш деза хууш зиеделларг волу къайлаха векал Бартоломеу Диаш а волуш, диъ кема дира. «Сан-Габриэл» (флагманан кема, капитан Гонсалу Алвариш) а, «Сан-Рафаэл» баьччаллехь Васко да Гамин, ваша Паулу волу, «нау» олуш долу — даккхий кхаамачтан 120—150 тонн чу хи хоьа, деакӀуон гатанашца, дай а, дика доьрзуш а долу каравелла-кема «Берриу» лач гатанашца (капитан — Николау Коэльо), юург-мерг дӀаяхьа транспортан кема куьйгаллехь Гонсалу Нуниш а волуш. Экспедицехь дара уггар дика карташ а, навигацин гӀирсаш а. Коьрта штурман хӀоттийнера хьалха Диашца Дикане Догдохийлан мере вахана гӀараваьлла хӀордахо Перу Аленкер. Хиновкъа хӀордахой бевлла ца Ӏаш, бахара мозгӀар, йозанча, астроном, Ӏаьрбийн а, экваторан Африкин цигарчу меттанийн масех талмаж. Ерриг экипажан барам, тайп-тайпана мах хадорца, бара 100 - 170 стаг. 10 царех хан тоьхна зуламхо вара, уьш уггар кхераме болх бала дагахь бигнера.

Хинекъ бахлур болундела кеман трюмаш чу ма-диллало хи а, юург а йиллира. Оцу хенахь геначу хиновкъа бевллачу хӀордахойн даар дара: сухарш, кхоьшах я хьозийн кхоьш дина худар. Кхин а хӀора декъашхочун денна дала дезара ах фунт дакъийна жижиг (мархийн деношкахь хуьйцура новкъахь лоцучу чӀераца), 1,25 литр хи, ши зӀока чагӀар, кӀеззиг къонза, зайтдаьтта. Наггахь, даар хийца лора хох, боь, нехча, хьач.

Дуург, мерг, духар доцуш, хӀора хӀордахочун дала дезара алап — 5 крузаду новкъан хӀора баттахь, ткъа кхин а хӀонцӀан билгала декъан бакъо яра. Эпсаршна а, штурманашна а, хууш ма-хиллара, алсама кхочура.

Португалхой максимум ладаме хьевсира экипажан герзе а. Флотилин хӀордахошкахь дара тайп-тайпана шийла герз: гӀад долу герз, гоьмукъ, алебарда, секхаӀад, лардалархьама лелайора неӀаран тӀон, эпсарша а, салтийн цхьаьна декъо а эчиган кирасаш. ХӀоъ я чаччамаш туху герз хилар хьахийна дац, амма артиллерица армада дика кечйина яра: жимачу «Берриу» тӀехь а хӀоттийнера 12 йоккха топп, «Сан-Габриэла» а, «Сан Рафаэла» хьуш яра 20 деза герз, фальконет йоцуш.

Португалхой максимум ладаме хьевсира экипажан герзе а. Флотилин хӀордахошкахь дара тайп-тайпана шийла герз: гӀад долу герз, гоьмукъ, алебарда, секхаӀад, лардалархьама лелайора неӀаран тӀон, эпсарша а, салтийн цхьаьна декъо а эчиган кирасаш. ХӀоъ я чаччамаш туху герз хилар хьахийна дац, амма артиллерица армада дика кечйина яра: жимачу «Берриу» тӀехь а хӀоттийнера 12 йоккха топп, «Сан-Габриэла» а, «Сан Рафаэла» хьуш яра 20 деза герз, фальконет йоцуш.

Генрих ХӀордахо велира 1460 шарахь. Оцу хенахь португалхойн кеманаш шайн аьттоне хьаьжна ца Ӏаш экваторе а ца кхаьчнера, ткъа Энрике веллачулла тӀаьхьа цхьана ханна экспедицеш севцира. Амма 1470 шо чекхдаьлчи юха а йолийра, Сан-Томе а, Принсипи а гӀайренашка кхечира, ткъа 1482—1486 шерашкахь Диогу Кана европахошна дӀайиллира Африкан бердан йоккха аса экваторан къилбехьа.

Оццу хенахь Бартоломеу Диаша дӀабиллира Дикачу сатийсаман мара, Африкан гуотесна ХӀиндий океан чу а кхечира иза, цуьнца цуо гайтира, Ӏилманчашна ма-моьттура, Африка полюс тӀекхаччалц йоций. Диашан флотилин хӀордахой, кхин дӀа ца боьлхуш юхабирзира, иза бахьнехь хӀордахо ХӀинде ца кхочуш Португали вухверзавийзира.

Диашан а, Ковильянан а хаамашца паччахьан лиира керла экспедиции хьажо. Амма тӀаьхьарчу масех шарахь цуьнан кечам ца хилира, хила тарло, цӀеххьана бохам хилла паччахьан Ӏаршан когаметтаволу  хьомен кӀант валар бахьнехь, паччахь сингаттаме а воьжна, пачхьалкхан гӀуллакхаш дӀатасар. 1495 шарахь Жуан II-гӀаниг веллачул тӀаьхьа Ӏарш кхечира Мануэл I-чунна, ХӀинде йоьду хӀордан экспедицин кечам ладаме карлабаьккхира.

Ноябрь чекхболуш флотили масех дийнан шторм дӀаяьлчи хала дехьа бевлира Дикачу Сатийсаман мерал, цул тӀаьхьа саца дийзира кеманаш тодан Мосселбай бухтехь. Киран кема чӀогӀа дохийнера, толур а доцуш, цунлера (кхин а оцу хенахь хӀордахойн цхьа дакъа деллера цингах, деа кеман тӀехь некъ бан адамаш ца тоара) сацам бира иза даго. Сурсаташ вукха кеманаш тӀе а доьттина, шеш а дехьабевлира дисинчу кхаа кеман тӀе. Кхуззахь меттигера нах гина, португалхоша цаьргара провиант (аьлчи а юург, я провизи) ийцира, пийлан даьӀахкех дина совгӀаташ а хийцира шайца деанчу сурсаташца. ТӀаккха флотили яхара кхин дӀа къилбаседа-малхбале африкан бердашца.

Дикачу Сатийсаман маран дехьабевлла, португалхой чубаьхкира масех бӀешарахь ХӀиндин океанан йохк-эцаран некъийн дакъа долчу меттигашка. Ӏарбийн йохк-эцархой Африкан къилба-малхбален бердашца массанхьа а бара. Церан политикан а, экономикан а Ӏаткъам бара меттигерчу султанашна. Васко да Гама тӀевитира меттигерчу Мозамбикан султанна, амма португалхойн сурсаташ ца тайра меттигерчу йохк-эцархошна. Шайха португалхойх султан шеквелира, Васко да Гаман сихонца новкъа вала вийзира. Хьошалла ца леладарна, Васко да Гамас омар делира бердаш йисттерачу эвланашна яккхий тоьпаш тоха аьлла. Февраль чекхболуш флотили кхечира портан гӀала Момбасе, цу тӀе Гамас хӀорда чохь схьалецира Ӏарбийн доу, талораш дира цунна, лолла (йийсаре) лецира 30 стаг.

Африкан бердашца некъбеш, Васко да Гама кхечира Малинди. Меттигерчу шайхо дика тӀелецира Васко да Гама, хӀунда аьлчи иза вара Момбасаца девнехь. Цуо бартбира португалхошца юкъарчу мостагӀчунна дуьхьала. Малиндехь португалхошна дуьххьара гира хӀиндин совдегархой. Девзаш доцучу ХӀиндин океан чухула валавезий кхеташ, Васко да Гама гӀиртира Малиндехь зиеделла лоцман лаца. ЧӀогӀа хала Малиндин урхалчин гӀоьнца лоцман карийра. Ехачу заманахь оьрсийн а, кхечу пачхьалкхийн а историкашна юкъахь иза Ахьмад ибн Маджид хилар лорура. Амма хӀинца историкаш тӀебаьхкина, Ахьмад ибн Маджид Васко Да Гаман лоцман хуьлийла дац бохучу ойлане.

Лоцмана къилбаседа-малхбален агӀора некъ лецира, новкъаца йолу муссонца, кеманаш ХӀинде дӀакхачийра. 1498 шеран 20 майн сарахь португалхойн кеманаш Каликут (хӀинца Кожикоде) гӀалан дуьххьала хӀорд чохь севцира.

Каликутан заморина португалхой ларамца тӀеийцира — 3000 салтийн тӀеман парад а хӀоттош, Васко да Гаман аудиенци а еш. Цуо дӀаделира заморинан совгӀаташ, амма цара иза цец ца ваьккхира. Заморинан кертахь болчу бусалба йохк-эцархоша гайтира, европан урхалчин совгӀаташ иштта хила ца дезар, ткъа Васко да Гама паччахьан векалел хӀордан талорхох алсама тера хилар. Заморина португалхошна бакъо елира йохк-эцаран фактореш дӀаелла, амма церан мах ледара хуьлура. ХӀиндахошца къийсамаш бевлира португалхошкара йоьху налог бахьнехь. Дохковаьлла, Васко да Гама Кожикодера дӀавахара, шеца нуьцкъала ткъех овхо а вуьгуш.

ЮхабогӀуш новкъахь португалхоша дӀалецира масех йохк-иэцаран кема. Шен рогӀехь, Гоан урхалчан лиира чу а балийна, эскадра схьалаца, церан кеманаш лулахошца тӀамехь лелорхьама. ХӀордан талорхой юхабетта бийзира. Африкан бердашка кхаа баттахь бина новкъаца, царна йовхо а, экипажан цамгарш а лаьттира. 1499 шеран 2 январехь хӀордахошна гира хьалдолу гӀала Могадишо. КӀезиг а, гӀелъелла а йолчу тобанца охьабисса ца баьхьна, да Гамас омар делира «кхеро» гӀалин чу яккхий тоьпаш тоха аьлла.

Паччахьо Васко да Гама цӀа веачи титул елира «дон», эла веш, пенси а хӀоттийра 1000 крузаду. Амма иза гӀертара шех Синиш гӀалан сеньор вайта. ГӀуллакх дахдаларна, паччахьо цӀе езачу новкъахочун пенси тӀетуьйхира, ткъа 1502 шарахь, шолгӀа новкъа валале, «ХӀиндин океанан адмирал» дарж делира, ерриг сийлаллашца, гӀолешца. Синиш гӀалан Ӏуналла деш Сантьягон Орден яра. Паччахьан лаахь а, Орден дуьхьала яра, Васко да Гама Синишан сеньорварна. Хьал оьгӀазе дара Васко да Гаман, хӀунда аьлчи иза оцу орденан рыцарь вара. 1507 шарахь, тӀаьххьара Синиш бахьнехь Сантьягон Орденца дов даьккхина, Васко да Гама дӀакхийтира цуьнца къовсаеллачу Ӏийсан Орденах.

ХӀиндера юхавирзинчул тӀаьхьа дукха хан ялале Васко да Гамас ялийра Алворан алкайдан йоӀ Катарина ди Атаиди. Да Гамин зуда яра гӀарабаьллачу Алмейдан доьзалера, ди Алмейда Франсишку цуьнан шича вара.

ХӀинди некъ карийначул тӀаьхьа сихха португалин паччахьалло хӀора шеран экспедицеш кечъян йолийра ХӀинде. Коьртехь Педру Алвариш Кабрал волчу, 1500 шеран экспедицис (Португалин 2-гӀа ХӀиндин армада), йохк-иэцаран барт бира Каликутан заморинца, кхоьллира цигахь йохк-иэцаран фактори. Амма португалхой девне бевлира Каликутера Ӏаьрбийн совдегархошца, фактори ягийра, Кабрал гӀалара дӀавахара цунна яккхий тоьпаш а тоьхна. Каликутаца боца хилла барт хийцабелира тӀамца.

ХӀиндехь дуккха а хенан чӀагӀо кхоьллина и мохк къарбан, 1502 шарахь Мануэл паччахьо хьажийра коьртехь Васко да Гама волу эскадра. Экспедици новкъа делира ткъа кема, царех ХӀиндин океанан адмирало баьччал дора иттанна тӀехь; пхиъ новкъарло ян езаш дара ХӀиндин океан чохь Ӏарбойн йохк-иэцарна, ткъа кхин а пхиъ, адмиралан вешин кӀант Эштеван да Гама коьртехь волу, лерина дара йохк-иэцаран фактореш ларъян. Экспедици араелира 1502 шеран  10 февралехь.

Новкъахь Васко да Гамас кхоьллира гӀапаш а, фактореш а Софалехь, Мозамбикехь, Ӏаьрбийн эмир Килва къарвина, тӀе ясакх йожийра. Ӏаьрбийн кеманаш леларца къиза белхаш болийра, цуо омар делира Малабаран берда тӀиера хьаьжцӀа боьлхурш тӀехь болу кема дагаде аьлла.

Иштта дуьйцу Коррейра Гаспара: «Португалхоша дахийтира цига кегий кеманаш, дийнахь сарралц кхийхьира цигара мохь португалхойн кеманашна тӀе, церан кема дасдаллалц. Капитан-бӀаьччо кеман тӀиера мавраш бало ца магийра, тӀаккха омар делира кема дагаде аьлла. Кеман капитана низа хиича, цуо элира:

Ткъа капитан-бӀаьччо жоп делира:

Дукхах болу зударий дӀасауьдура, шайн кегий бераш куьйгаш тӀехь хьалауьйуш, тхойга схьакхийдош, гӀертара тхуна къахьетийта оцу тӀехь къадоцучарах.»

Иштта дерзадо Гаспар Коррейрас шен дийцар: «Мавра шнека дора тхуна гуонаха, ткъа тхайчара кегий кеманаш тӀехьа а хоьхкуш цамзанашца бойура уьш. Ишттаниг хилира, хи тӀехь нека дечу мавран цамза карийра хин чохь. Цуо хьала а кхоссалуш иза кеман агӀора ма ластало ластийра. Цамза кхетта ца хӀордахо вийра. Иза чӀогӀа тидаме хилам хилира. Аса дӀаяздира иза».

Гаспар Коррейрас иштта дуьцу цунах лаьцна: «Берриг индусашца изза дича, цуо омар дира церан когаш вовшех дехка аьлла. Церан куьйгаш дацара бастабала, ткъа цергашца шеддаш ца бастийта, омар делира багара цергаш черманаш тӀиера хьостамашца кегъе аьлла. ТӀаккха кеман тӀебоьттина царех оьла йира. Царна тӀехула адмирала черташ а, пальман гӀаш а тасийтина, гатанаш айина, кема мехца берда тӀе хьажийра, ткъа ша омар дира герз тоха аьлла. Цу тӀехь вара бархӀ бӀе сов мавр. ТӀехь цӀу а, дерриг лергаш а, куьйгаш а долу жима кема а хьажийра гатанца берда тӀе, цунна герз тоха ца магийра. Кеманаш сихха берда тӀекхечира, ткъа цигахь уьш дийна берш цӀерах кӀелхьара баха доладелира адам, чӀоггӀа белха а боьлхуш».

И. Можейкон «Пираты, корсары, рейдеры» цӀе йолчу жайнахь авторо иштта мах хадабо Васко да Гамас динчуьн: «Оцу заманахь Испанехь а, Нидерландашкахь а йогучу инквизицин цӀерца, испанхоша инкаш а, майяш а хӀаллакбарца дуьстича а, и болх чӀогӀа инзаре цӀармат бу. Иза цӀа екъна чӀир яцара, ткъа шийла политика яра. Васко да Гаман белхаш бакъ бан йиш яц дин агӀора я ислам ца дезарна. Хууш ду, иза дика юкъаметтигаш йолуш вара Малиндин урхалчица, Кочинера а, Кананорера бусалбачаьрца, аьлларг дан кийча болчу. Цуьнан цабезам хаьржина бара, цундела цхьа синхаамаш бийца оьшуш дац. Цкъа, Васко да Гаман каравеира масех хӀиндахо, цуо царех дийна секхаӀад туху гӀакх йира, йийсархой Ӏункара рейш тӀе когаш тӀиера хьала а бихкина. Гаман тӀе а ведда цхьаьна эпсаро элира, и нах мавраш муххале а бац, индусаш а бац, уьш португалхоша чӀогӀа лехна керстанаш бу аьлла. Васко да Гамас мозгӀаре кхайкхийтира, балале хьалха исповедани яйтира. Каликутан заморина Кочине векалш бахийтира, португалхойн бартхойн бӀаьргаш делла, португалхоша уьш дӀакхачале лийцира, лергаш а, марош а дӀахедийна, церан метта жӀаьлинаш а тегда юхахьовсийра».

Ши де даьлчи Васко да Гамас юха тоьпаш туьйхира Каликут чу, хӀордан керла декъий а делира. Заморин ведира йохийначу гӀалара. Каликутан тӀебоьду некъ къовла куьйгаллехь Содре Висенте волу ворхӀ кема а дитина, да Гама вахара Кочине. Кхузахь кеманаш тӀедуьзина, йитира керлачу гӀопахь гарнизон. Заморина Ӏаьрбийн совдегаршца йоккха флотили вовшахтуьйхира, иза 1503 шеран 12 февралехь юха а Каликутан тӀекхочучу португалхошна дуьхьалаелира. Амма кеманийн артиллерица дайн кеманаш довдийтира.

ШолгӀа ХӀиндера цӀа веанчул тӀехьа Васко да Гама ХӀиндех колони яран план йоккхуш вара, хьоьхура паччахьан цигахь хӀордан полици кхоллар. Паччахьо тидаме ийцира цуьнан хьехам ХӀиндех долчу шийтта документехь (омаршкахь). 1505 шарахь паччахьа Мануэла, Васко да Гаман хьехарца, кхоьллира дарж ХӀиндин вице-паччахь. Вовше хуьйцуш д’Алмейда Франсишкус а, д’Албукерки Аффонсус а къизаллийца чӀагӀдора Португалин Ӏедал ХӀиндин латта тӀехь а, ХӀиндин океан чохь а. Амма 1515 шарахь Албукерки веллачул тӀаьхьа, цуьнан меттаберш сутара а, пайден а ца хилира.

ТӀехь-тӀехьа кӀезиг са хуьлу Португалин керла паччахьо Жуан III-гӀачо сацам бира шолгӀа вице-паччахь 54 шо долу буьрса а, вохкалур а воцу Васко да Гама хӀотто. 1524 шеран апрелехь адмирал новкъавелира Португалера. Васко да Гамица цуьнан ши кӀант вара — Эштеван да Гама а, Паулу да Гама а. ХӀинде схьакхоччушехь, Васко да Гамас колонийн администрацин зуламашна дуьхьала луьра болхбира. ХӀордахо велира 1524 шерана 24 декабрехь Коччехь (ХӀинди) хоршах. 1539 шарахь Васко да Гаман даьӀахкаш дӀаяьхьира Португале, Видегейра графалле (Алентежу), ткъа 1880 шарахь схьа а яьхна юха дӀайоьхкира Лиссабонан гергара Санта-Мария-де-Белен кӀоштара иеронимийн килсахь.

Васко да Гаман а, цуьнан зудчун Катарина ди Атаидин а ялх кӀант а, цхьа йоӀ а хилла:

Да Гаман тайпа божарийн агӀора 1747 шарахь хьакхаелла зударийн агӀора Видигейра граф титулах хьакхаелла.




#Article 192: Шела (171 words)


Шела — Нохчийчоьнан гӀала, Шелан кӀоштан административан центр. Бахархойн дукхалла  эзар стаг ( шо).

ДӀахӀоттийна ю къилбера декъан Нохчийн аренгахь, Джалка хи доьду чохь.

  
Шела йиллина 14 бӀешаран чеккхехь, Тамерланан эскар дӀадаханчу хенахь а Нохчийчура Дагестанан феодалийн Дашо Ордан хӀоттийнарш ара баьхча. Шела йиллина терахь 14 бӀешаран чеккхе лоруш елахь а (1378 я 1384 шо),  делахь а монголаш тӀеккхетале а цул тӀехьа Тамерлан тӀеккхетале а кхузахь гӀала хилла, иза гергарчу хьесапехь йиллина вайн эра тӀеяле I бӀешарахь вуьшта аьлча 2100 шо хьалха, гӀала йиллинарш бу Нашхара схьабевлла нах.

XIX бӀешарахь Шела Йоккхачу Нохчийчоьнан юккъера а лараме йоккха гӀала хилла, цуна 9-эзар бахархой хилла. Иза юккъехь хилар бахьнехь тӀом болучу хенахь Шамилан эскар гуллуш хилла Шелахь вуьшта аьлча Российн тӀекхетта йохуьтуш йолу массо а яккхий партеш гуллуш хилла гӀалахь, , цул совнаха кхузахь гулла белла Йоккха а Жима а Нохчийчура нохчий.

Нохчийн Республикехь тӀом чеккхбаьллачул тӀехьа лараме а политикийн а хиламаш хилла, ЧР конституци тӀеоьцуш референдум йина. Ахмат Кадыров Нохчийн Республикан президент хаьржина, дӀадоладелла тӀом машаре дӀаберзор, экономика хьалаяьлла, социалан дахаран хийцамаш хилла.




#Article 193: Склодовски-Кюри, Мари (139 words)


Мари Саломеа Склодо́вски-Кюри́ (, ; Бакъ цӀе Мария Саломея Склодовская, ; 1867 шеран 7 ноябрь, Варшава, Польша, Российн импери — 1934 шеран 4 июль, Санселльмоз уллехь, Франци) — полякийн а, французийн а Ӏилманча-экспериментатор (физик, химик), педагог, юкъараллин гӀуллакххо. Шозза Нобелин совгӀатан лауреат: физикан а (1903 шо) химин а (1911 шо), исторехь хьалхара шозза Нобелин совгӀатан лауреат. Цо кхоьллина Институт Кюри Парижехь а, Варшавехь а. Склодовская-Кюри цӀе тиллина Варшавехь йолу институтан. Иза яра Пьер Кюри зуда. Цара цхьана болхбира радиоактивность толлуш. Иштта цу шинна карийра радий а, полоний а (латинийн маттахь Польшин цӀарах догӀуш ду иза. Polōnia — М. Склодовская даймохк ларар бахнехь).

Шиъ Нобелин совгӀат доцург, цунна еллера:

Иза яра 85 Ӏилманан юкъараллин сийлахь декъашхо. 1911 шо дуьна дӀа цо дакъа лоцара сийлахь лору Сольвейн физикан конгрессехь. 12 шарахь иза яра Къамнийн лигин интеллектан цхьанакъахьегаран Хьалкъан юкъаралин комиссин белхало.




#Article 194: Ширча-Эвла (459 words)


 
Ширча-Эвла, кхин йоккху цӀерш Ширча-Ӏовх (оьрсийн шира хьосташкахь хьехош ю «Старый Окох» цӀарца, (1944 ш. дуьйна эвлан цӀе ю Калининаул) — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара нохчийн эвла. Халкъан депутатийн III Гуламан сацамца, Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а меттахӀоттош йолучу Ӏовхойн кӀоштан юкъа яха езаш ю.

ДегӀастанан историкаш дийцарехь Ширча-Эвлан истори ширачу тептаршкахь йолалуш ю 5 бӀешарахь дуьйна. Ширча-Эвла хилла нохчийн пачхьалкхан коьрта гӀала XVI—XVII бб. оьрсийн документашкахь иза евзаш ю Ӏовхойн латта «Окоцкая земля» цӀарца. Тахана лерачу дийнахь эвлахь дехаш ду нохчийн-Ӏовхойн тайпанаш: Бийтарой, Ваьппий, Ноккхой, ЧӀаьнтий, Чонтой, Шинрой, Ӏаккой.

Ширча-Эвла ГӀурий хина аьтту агӀора ю, Сал-хи цуьнах кхетачехь, Пхьарчхошка эвлан дуьххьала, Хаси-Эвлан 18 км къилбехьа, Нохчийчоьна дозана гена йоцуш.

Уллера нах беха меттигаш:  къилбаседехьа ю — Пхьарчхошка, къилбехьа ю — Алмакх, малхбузехьа ю — Гилна а, Зандакъ а, малхбалехьа ю — Дылым.

Эвлахь бехаш бу — 4,4 эзар 74 %  суьйлий а, 24 % — нохчий а (2002 ш.).

ХӀинцалерачу талламхошна эвла йиллина зама ца евза. Эвла йилина дуккха хан хилар гойту эвлан цӀеро — Ширча-Эвла. Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэто А. С. Сулеймановс чӀагӀдора, аренан хаамашца, цхьаьна могӀара Пхьарчхошка эвланца, юккъера бӀешерера Ширча-Эвла яра уггаре шира Ӏовхой хевшина меттиг. Бахархой тӀекхетар бахьнехь нисса кхузара дӀасабаьржина ГӀой-хин, Теркан кӀошташка, Каспий-хӀорд тӀекхаччалц. ДегӀастанан историкаш дийцарехь Ширча-Эвлан истори историн документашкахь йолалуш ю 5 бӀешарахь дуьйна.

XVI—XVIII бӀешерашкахь Ширча-Эвла яра ломан кӀажера ГӀой-хин тӀиера Яьсси тӀекхаччалц уггаре яккхийчех Ӏовхойн эвла. Нохчийн Ӏилманчо, и.Ӏ.к. А. А. Адилсултановс дийцарехь, оцу муьрехь а эвлахь хилла ийна тайпанаш. Ширча-Эвла хьахайо XVII—XVIII бӀешерийн оьрсийн документашкахь йоккха эвла «Старый Окох» (Шира Окох) аьлла.

Ширча-Эвла (Ширча-Эвлан сельсоветца) 1944 шо кхаччалц Ӏовхойн кӀошт юкъахь яра. 1944 шарахь Юккъера Ази нохчий арабаьхначул тӀаьхьа церан меттана охьаховшийра луларчу  Алмакх эвлара жӀайхой.

Масех шо даьллачул тӀаьхьа Ӏовхой шайн хӀусамаш жӀайхошкара эца буьйлабелира.

Нохчий цӀабирзинчул тӀаьхьа дуьйна нохчаша а, жӀайхоша а цхьаьна маьждигехь ламаз а ца до, ткъа иштта цхьаьна Ӏиданаш а ца до.

Тахана йоьду Ӏовхойн кӀошт меттахӀотторан процесс, гӀазгӀумкий кхалхош бу Новолакски кӀоштара Хинжа-ГӀалан герга, жӀайхой реза хилла ца кхалха нохчашца цхьана баха меттахӀоттийначу кӀоштахь.

Ширачу эвлан юкъахь ду ХХ бӀешеран юьххьехь дина болх беш долу маьждиг, иза Ӏовхойн архитектуран иэс ю.
Баккхийчара дийцарехь маьждиг юха дина, хьалха буьйда кибирчагех дина хилла маьждиган меттехь, керланиг дийзира бахархой тӀекхетар бахьнехь, эларчу бахархоша маьждиг дуттуш мехах белхалой лелийра.

Кибирчигаш йира даккхийчу гӀамаран тӀулгех, уьш меттигерчу бахархоша бахьара Гебек-кхала ломан кӀожашкара говран ворданаш тӀаьхь, тӀулгаш деира цхьацца, тӀаккха тодира. Кибирчиг юттуш лелийра котаман хӀоьаш тоьхна киран берам, цуо дуккхаза а чӀагӀйора бераман микродакъолгаш, маьждиган монолитан чӀагӀо а лора.

Уггаре доккха дакъа лаьцна эвлара бахархойн лерамна кечйира тайп-тайпана бустамаш дехкина, Ӏаьрбийн маттахь церан цӀераш язйина кибарчигаш.
Маьждиган шиъ коьрта неӀ ю, цхьанна тӀехула говр а, турца лаьхьа буьйш бере а, ткъа шолгӀачу неӀаран нартол тӀехь Давудан Седа а, лоьман сурт а ду.

Эвлахь Ӏаш ду Ӏовхойн тайпанаш:




#Article 195: ГаланчӀожан кӀошт (154 words)


 ГаланчӀожан кӀошт — Нохчийчоьнан кlошт.
КӀоштин коьрта пхьа Акха-Басса. Яьсса кIошт лерина ю нах ца-Iаш тахана-ъа, кIошт 2-з юха-маьта хIоттайна ю. Хьалха  Итон-Кхаьллан кӀоштани, ТӀехьа-Мартанан кӀоштани а Соьлжан кӀоштани (ГIалгIайчоь) юкъехь йекъна хилла кIошта.

Кӏоштан дозанашца ю: къилбседехьа Хьалха-Мартанан кӀошт а, ТӀехьа-Мартанан кӀошт а, малхбалехьа — Итон-Кхаьллан кӀошт а, Шуьйтан кӀошт а, къилбехьа Гуьржийчоь, малхбузехьа ГӀалгӀайчоь.

КӀошт кхоьллина 1925 шарахь Нохчийн автономин область чохь, цул тӀехьа дукха ца лаьтташ 1929 шарахь дӀа-йекхина. Юха хьал-маьтта хӀоттайна ю 1935 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республикан чохь. 1944 шарахь нохчий къам дӀа-духа дина хенахь, кӀошт юха дӀа-йекхина, ТӀехьа-Мартани Соьлжани а Итон-Кхаьллани кӀоштанаш юкъе йекъна кӀошт, нохчий къам дӀадуха дина шена мехк цӀа дирзича ламанца дай баьхна ярташка баха Советан Ӏедало ца магдарах тера нах шера аренашкахь йолу ярташкахь Ӏа хоьвшина. 1992—1997 шаркахь кӀошт маьтта-хӀоттайна амма тӀом баьлла нах ламанца шай ярташ маьтта хӀотто ца кхибира. 2014 шарахь кӀошт юха маьтта хӀоттайна ю амма наха Ӏаш бац цигахь.




#Article 196: Итон-Кхаьлла (195 words)


Итон-Кхаьлла, Итон-Кхелли () — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кIоштан юрт, административан центр. Кхуллу Итон-Кхаьллан юьртан меттиг.

Эвла лаьтта Орган шина бердаца, цунна чу аьтту га Хьелдихойн-эрк кхетачохь, Шуьйтан 24 км къилба-малхбузехьа, Соьлжа-ГӀалан 75 км малхбузехьа.

Гергара эвланаш: Ведуча къилба-малхбалехьа, Кхокхада къилбаседехьа, Тас-ГутӀе малхбалехь.

Итон-Кхаьллан къилба йистехь, эвлан гергахь дуккха а юккъера бӀешеран иэсаш — тайпаний бӀаьвнаш, кешнаш а,  маьлхан кешнаш а ду. Шира эвла Шулкаг, хӀинца Итон-Кхаьллан дозан тӀехь ю, иза хила тарло М. Ю. Лермонтовн «Ломан эвла гар» суьртан тӀаьхь ерг .

 Зазмерк эвлан гергахь, чуволучехь диллина ду Башан-кхеллахь дерг санна тӀай, некъ араболу арене, лаьмнаш агӀонашка дӀасахуьлу, садаӀа атта хуьлу. Сихха гучудовлу Итон-Кхаьллан тӀулгийн саьккалш. Евдокимовн чӀагӀо лаьтта цуьнца цхьаьна асанехь, кӀеззиг аьттухьа, Органан аьтту бердаца. Цунна тӀекхачале, дезара кхин цхьаъ кхозу тӀайн тӀехула довла, иза долчохь говрара дисса дезара. 

Итон-Кхаьллара болало Нохчийн Республика Ичкерис болийна автонекъ Итон-Кхаьлла — Шатили.

ШолгӀа нохчийн тӀом болуш, 2000 шеран 10 февралехь Итон-Кхаьлла каралецира федералан ницкъаша.

Дукхаха долу цӀенош доьттина шарбанза тӀулгах, поппар хьаькхна, кир тоьхна, хуьлу йиллина уче. ЦӀеношна уллера декъан гуо бо лохачу тӀулгийн кертах. Юьртахь ду тодина маьждиг.

Цхьаьна меттехь хӀоттийна Российн Турпалхочун Узуев Мохьмадан бюст. Циггахь лаьтта Орган дозан тобан Узуев Мохьмадан цӀарах дозанера гӀап.




#Article 197: Шелковски (119 words)


Шелко́вски, Мохне () — гӀала, Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан административан юкъ. Кхуллу Шелковскан юьртан меттиг.

ГӀалан цӀе схьаяьлла дарин заводах (оьрсийн маттахь «шелк» олу дарех), иза йиллина 1718 шарахь Терк эркан тӀехь эрмалойн совдегархочо Васильев Сафара. Заводан гуонаха кхоллаелира гуьржийн-эрмалойн эвла, цӀе тиллира Сарапан аьлла, иза гуьржийн маттахь дари бохург ду, цул тӀаьхьа хийцира Шелковски гӀала аьлла.

Эвла лаьтта Теркаца, Мазалк-ГӀизлар новкъаца. Соьлжа-ГӀалина 71 км къилбаседа-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа ю — Гребенски а, Воскресеновски а, къилба-малхбалехьа ю — Харьковски, къилба-малхбузехьа ю — Шелкозаводски, къилбаседа-малхбузехьа Коби.

Шелковски ю Ставрополь—Крайновка трассин тӀехь; малхбалехьо ду Теркан тӀехула долу Гребенскан тӀай, цуна тӀехулла Шелковскан кӀоштера Хаси-Эвлан кӀоште дехьа гӀо. Эвлахь ю аьчка некъан станци Шелковски Къилбаседа-Кавказан аьчка некъ.

Шелковскехь йиллина керла автостанци.




#Article 198: Нажи-Юрт (119 words)


Нажи-Юрт — Нохчийчоьнан Нажи-Юьртан кӀоштан административан центр. Бахархой — 5062, леррана 2002 шарахь.

Иза ю Нажи-Юьртан юьртан меттиган административан центр.

Эвла ю Нохчийчоьнан малхбален дакъан тӀехь, Соьлжа-ГӀалина къилба-малхбалехьа 111 километрехь ю, ДегӀаста дозанан гена йоцуш ю, Хаси-Эвлан къилба-малхбузехьа 30 километрехь ю, Ястий хинайистехь ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа ю — БуланхитӀа, къилбаседа-малхбузехьа ю — Бетти-Мохк, къилбаседа-малхбалехьа ю — Кешен-Эвла а, Бони-Эвла (Дагестан) а, къилбехьа ю — Билта а, МехкаштӀехьа а, къилба-малхбузехьа ю — Ишхой-Отар, малхбузехьа ю — Айти-Мохк а, СоврагӀа а, Ӏалара а, къилба-малхбалехьа ю — Чуьрча-Ирзе а, Гилна а, Зандакъ а.

Эвла йиллина 1810 шарахь.

Нажи-Юьртахь ю кибарчигийн завод. 1994 шарахьхиллачу ШолгӀа нохчийн тӀамехь завод йохийнера, 2006 шарахь меттахӀоттийра. Заводан арахецаран нуьцкъалла — 8 миллион кибарчигаш шарахь.




#Article 199: Новр-ГӀала (804 words)


Новр-гIала () — Нохчийчоьнан юрт, Невран кӀоштан центр. Кхуллу Новр-ГӀалан юьртан меттиг.

Юьрт лаьтта Соьлжа-ГӀалан 48 км къилбаседа-малхбузехьа (дуьхьала хилча), Наурски цӀерпоштнекъан станцин 4 километр къилба-малхбузехьа.

Юьрт Теркан-Куман акъарин тӀехь, Теркан аьрру бердаца ю, хин харшан 1,5 км къилбаседехьа. Теркан йисттехула кхуьу юькъа хьун, вукха агӀора юьртан гуо бина дуьй-дерзош долчу латташа.

Цхьаьна версица, дуьххьара Новр-ГӀала хьахийна 1642 шарахь. Цу тӀе, оцу хенахь иза лаьттина Теркан аьтту бердаца. 1715 шарахь Пётр I-чун омарца гӀала дехьаяьккхина аьрру бердан тӀе, ткъа оцу меттигехь тӀаьхьуо йиллина нохчийн эвла Лаха Невре.

Хаало чӀагӀдарш, гӀала йиллина нохчийн эвла лаьттинчохь. Елизаветпольскан гӀалан училищан хьехархочо П. А. Востриковс яздо цунах лаьцна:
 «ТӀеман чухьолхуш гӀалагӀазкхаша бросимся на уръ! олуш хилла; цундела керла йиллина гӀазакхийн гӀалах нохчаша а, гӀазкхаша а цхьаьна бертахь Наур элира: гӀало лело йолийра ша лаьттачу меттиган цӀе. Амма бакъ хета, гӀалан цӀе схьаяьлла хилар, гӀазакхий кхуза бахкале хиллачу нохчийн эвлан цӀарах».

 оьрсий-туркойн тӀамехь куьйгаллехь гӀирман ханийн тайпанара калга Шахбаз Герай волу гӀирман гӀезалойн, гӀебартойн цхьаьнатоьхна эскарш, дӀахьажийна долу Хункар-мохк агӀо лаьцна (фактаца оцу хенахь гӀирман Ӏарш тӀехь вара Сахьиб II Герай, оьрсийн агӀора волу), гӀирман хан хиллачу Девлет IV Герайс, вериг а 8 эз. стаг, аьттехьа деира Мазалкан, амма гӀопан штурм ян ца хӀиттира, тӀелетира  Новр-ГӀалан.

ГӀала ларъеш яра куьйгаллехь мазалкан гӀазакхийн хьаькам атаман И. Д. Савельев волу, теркан гӀазакхийн тобано (хьалха ийдалан хиллачу гӀазакхаша), иза дика къевлина яра — гӀалин гуонаха латтан вал бара, доьттина пенаш дара, яккхий тоьпаш а яра.

Иза бакъдолуш турпалийн тӀом бара, хӀунда аьлчи гӀалин коьрта ницкъаш — могӀарера гӀазакхий — оцу хенахь тӀаме бахна бара, ткъа цӀахь бисинера баккхий нах, зударий, бераш, жима легионан тоба. Шайн гӀала ларъян арабевлира Новр-ГӀалан зударий, цӀиен пхьуьйш доцу кучамаш а йоьхна, цара майранашца а, вежаршца а цхьаьна могӀара юхатухура тӀелетарш. Юьхьанца зударшна декхар деллера цӀе яго, силам бохбан, и пенаш тӀиера чубитта тӀелетачарна. Дуьцу, делкъен чорпа йийриш а гӀап ларъян хӀиттира. Цу тӀе зударий белаш тӀе белаш тоьхна къеначу ийдалан гӀазакхашца юха тухуш бара мостагӀий, мангалашца а, марсашца а вал тӀебевлларш.

ЧӀагӀонехь яра чуьйна яккхий тоьпаш, уьш хьоле хьаьжжина адамашна тӀехь дӀасатекхош яра. ТӀелетачарна баккхий иэшамаш хилира (800 стаг). Байинчарна юкъахь хилла гӀараваьлла ламанхойн эла Каргока Татарханов, цу тӀе цуьнан дакъа дӀа а ца даьхьнера юхабовлучара. Оцуо тешалла до тӀелетарш дика кхерийна хиларх, хӀунда аьлчи церан сийлахь декхар дара беллачеран декъий тӀеман аренара арадаккхар, куьйгалхо хьала а, охьа а.

Новр-ГӀалара тӀом лаьттира дерриг дийнахь, новр-гӀалахой орцане ладугӀуш бара, амма иза ца кхечира. Ерриг а шовзткъа чаккхарма гергахь яра Оьрза-ГӀала, амма цуьнца хаам бацара. Кхин а дуьйцу, Оьрза-ГӀалахь яккхий тоьпийн гӀовгӀа хазара, амма гӀалахь лаьттачу гӀашлойн полкан баьччана моьттира новр-гӀалахойн цхьа деза де ду фейерверкашца а, герз деттарца а, иштта даздар чӀогӀа хазахеташ вара къена полковник Савельев Иван. Иштта чекхделира де.

Сатасарца, шолгӀачу дийнахь, юха а етта йолийра гӀазакхийн яккхий тоьпаш, амма цӀеххьана мостагӀа юхавала вуьйлира гӀалин гергара. Дуьйцу, гуо бастаран бахьана хилира гӀазакхи Перепорх, цуо калган хӀоттам болу барз тӀехьажийна йоккха тоьпо цуьнан вешийн кӀант вийра. Оцунца калган гӀуо тӀаьхьало гира, кхин ца лиира цигахь виса. Дукха зударшна, Новр-ГӀала ларъярна, мидалш елира. ТӀаьхьа, и хилам дагабогӀий, гӀазакхаша лерамца олура цунах «и зударийн деза де»..

Россера гражданийн тӀом чекхбаьлчи 1920 шеран мартехь 1860 шарахь дуьйна шена юкъахь Неврен кӀоштан лаьтташ долу Теркан область, дӀаяьккхира.

Амма, 1928 шарахь, рогӀера хийцамаш беш Невран кӀошт дӀаяьккхира. 1930 шарахь дӀабаьккхира Теркан гуо а.

Орджоникидзен мохк немцойн-фашистийн махкбаккхархошах мукъабаьккхинчул тӀаьхьа 1943 шарахь Ворошиловск гӀалан шен Ставрополь цӀе юхаерзийра, ткъа Орджоникидзен мехках — Ставрополан мохк бира.

Цу тӀе, оцу хенахь абсолютан дукха болу оьрсийн лааме а ца хоьжуш,, кӀошт дӀаелира, хӀинцалера Шелковски кӀоштан мехкаца цхьаьна, меттахӀоттийначу ЧИАССР юкъа.

МеттахӀоттийначу Нохч-ГӀалгӀайн АССР мехкан яра дикка хийцаелла, йохочу хене хьаьжча (1944 шеран 7 мартехь). Масала, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀошт юха ца ерзийра республикан юкъа, дӀаелира Къилбаседа ХӀирийн АССР. Кхин а ца магийра ховша арадахале Ӏийначу ГаланчӀожан, ЧӀебарлойн, Шаройн кӀоштийн мехкашка, Итон-Кхаьллан а, Шуьйтан а кӀоштийн цхьацца меттигашка. Иштта ша-тайпа НГӀАССР дайна мехкаш меттахӀиттош, НГӀАССР юкъа делира оьрсий а, кхин вайнеха доцу къаьмнаш деха  Невран, Каргалинскин, Шелковски кӀоштийн мехкаш, хьалха Ставрополан мехкан юкъахь хилла.

 

Советан Ӏедал долуш кхиана бара юьртабахам, коьртаниг — чагӀар даккхар а, бошмаш лелор а. ГӀалахь яра масех мутт доккху а, консервийн сурсатийн а комбинат. Тахана кемсаш алсама ерш хӀаллакйина, комбинаташ цхьан а болх беш яц.

Болхбеш ю кхузара фермерийн бахаман ассоциаци, цера долахь 8 эзар гектар латта ду.

ГӀалахь теркан гӀазакхийн а, нохчийн а колллараллин коллективаш ю (берийн хор «Наурские казачата»). КӀоштан библиотекехь 2015 шеран хьолашца 50 эз. сов жайна ду. Новр-ГӀалан юккъерачу ишколан шен истории ю 1911 шерера дуьйна йогӀуш (Невран кӀоштахь йиллина хьалхара ишкол).

Хьост  (кхин дерг ца гайтинехь).

Ший а ловзуш яра КЪФО футболъезархойн лигехь.

Новр-ГӀалахь йисина хӀинца а гӀазакхийн шира хӀусмаш, ишкол, дарбанан цӀа 1912 шеран, советийн муьрера клуб. Иштта сийлаллашна юкъа тоха мегар ду гӀалан гуонахьара ножан хьаннаш Теркан йисттехула йолу. ГӀалахь ю паркан зона, мотодром, шиъ стадион.

Юьртара бахпархой къоман хӀоттам 2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран терхьашца:




#Article 200: Хьакка (320 words)


Хьакка () — Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштан эвла ю.

Шуьйтан юьртан меттиган юкъайогӀу.

Эвла ю ЧӀаьнта-Орга хина аьрро агӀона йистехь.

Уллера нах беха меттигаш ю: къилбаседехьа — Лакха-Варанда, къилба-малхбалехьа — Шуьйта, къилбехьа — Вашандара, малхбузехьа — Суьжа.

Нохчийн тайп Хьаккой ду Шуотой тукхамна юкъа догӀуш. Дуккха а болу яздархоша яздарехь Хьаккой а Шуотой цхьаъ бу.
Хьаккой баха охьахоьвшина эзар шо хьалха Хьаккой мохк олучу латтана дозана тӀаьхь. Хьаккой тайпана ю цӀенна нохчийн тайпана хила хьакъ йолу билгалонаш — бӀоьвнаш, латта, ламан аре — Хьаккой лам. Ше бахаллехь бу Хьаккой лам Шуьйтара охьа Дочу-Борзе кхаччалца беха, шинна а агӀора ду охьадогӀуш хиш — ЧӀаьнта-Орга аьрру агӀонагахь ишта аьтту агӀонагахь Шара-Орга.

Дайшкара дийцарехь Хьаккой хилла Орстхой тукхамца тӀеман барт юккъахь, ишта олуш хилла цара Хьаккой баьхкана Шема олучу меттера схьа.

Хьаккой тайпана меттигаш ю Шуьйта гӀала а Хьакка а, Нохчийчоьнан Шуьйтан кӀоштахь, ламанчоьнна юкъахь а йолуш.

Ламанчоь ю уггаре а еха туогӀе Кавказехь, иза ю Нохчийчоьнна юккъахь.

Ширчу заманахь хилла Ламанчоь йоккха некъан зӀе. Цу юккъола лелаш хилла дуккха а пачхьалкхашкара нах Гуьржи махка, Суьйлий махка, ишта ХӀири махка а.
Къаьстана Шуотой аре хилла, Дарялехь санна, некъан зӀе латташ Европера Азе ишта Оьрсичура Кавказ ара. Оьрсийн пачхьалкха хьадалчий ишта мах лело нах а лелаш хилла XVIII векехь тӀаьххьалца.

Шуотой хилла къаьсташ оьзда гӀиллакхца, къинхетамца, хьаша-да тӀеэцарца, шаьш делла дош лардарца а.

Вайнаха дайшкахь дуьйна Шуотойх олуш хилла Эли.

Кавказ тӀом чекхбала герга кхаьчначу хенахь, тӀеман юьхь бӀе шарашкахь карош а йоцучу заманчохь, къизаллин барам боцу гяур мостагӀ, массо а Дала чу са кхоьллина хӀума тарца а цӀарца а йийна дӀа йоккхуш, ишта хьаннаш а хьоькхуш кхаьчна Ламанчоьнна герга схьа.

Инглис пачхьалкха истори яздархочо Джон Фредерик Баддели ше книжки тӀаьхь «Оьрсаша Кавказ яккхар 1720—1860» аьлла нохчех лаьцна:

Хьун мел лаьтта, лаьттана Нохчи къар цалуш… Нохчаша духкуш цахилла мостагӀашна шай сий.»

Барам боцу Евдокимовн эскаро Ламанчоьн коьвне тӀом болийначу хенахь, Хьаккой тӀемалошна догӀуш дара инглис истори яздархочо аьлла дешнаш.

Язйина Ӏуьллучу истори тӀера схьа ишта «Нохчийчоь Кавказан тӀеман чаккхенгахь» цӀе йолу книжки тӀера:




#Article 201: Гребенски (173 words)


Гребенски — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан эвла ю. 

Иза ю Гребенскан юьртан меттиган административан центр.

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, 3 километ къилбаседа-малхбалехьа кӀоштан юкъан Шелковски гӀалин, 4 километр къилбехьа Воскресеновски эвлан.

Къилба-малхбалехьа лаьтта Теркан тӀехула диллина Гребенски тӀай, цунна тӀехула болу гӀалара дегӀастанан Хаси-Эвл боьду автонекъ. ТӀай дохийра 1996 шарахь, Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом болуш, тодина 2007 шарахь.

Новогладковски гӀала йиллина 1740 шарахь гӀазакхаша ногӀийн Яна-кхала я Янкхала эвла хиллачехь, ногӀийн цӀе нохчийн маттахь «Керла гӀала» хуьлу, ткъа Старогладовски гӀала кхоьллина 1725 я 1735 шарахь. Новогладковски юкъайоьдура Кавказан асанан гӀазакхийн эскаран Гребенски гӀазакхийн полкан. 1841 шарахь гӀала Теркан бердаш тӀиера 1—2 чаккхарма дехьаяьккхина. Юкъайоьдура Теркан областан ГӀизларан декъан. 1908 шарахь Новогладковски гӀалин цӀе хийцина Гребенски аьлла.

Тахана кхузахь беха нохчий, гӀезалой, гӀумкий, оьрсий, ногӀий. Нохчашна юкъахь бу Ӏалларойн, зандакъойн, бенойн, ширдийн, даттахойн, чӀаьнтийн, энганойн тайпанийн векалш.

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 1926 шеран Ерригсоюзан бахархой багарбаран хаамашца :

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2002 шеран а, 2010 шеран а Ерригроссийн бахархой багарбаран хаамашца:

Гребенскехь дикка дукха гребенски гӀезалой бехаш хиларна, 2001 шарахь гӀалахь кхоьллина ГӀезалойн оьздангаллин юкъ.




#Article 202: Оьрза-ГӀала (365 words)


Оьрза-ГӀала ( — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан эвла. Кхуллу Оьрза-ГӀалан юьртан меттиг.

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, Соьлжа-ГӀалан (новкъахула) 38 километр къилбаседа-малхбалехьа,  Ставрополь—Крайновка новкъаца. Оьрза-ГӀалара болало автонекъ  Оьрза-ГӀала—Соьлжа-ГӀала, чекхболу Оьрза-ГӀалан Теркан тӀехула диллинчу тӀайн тӀехула (лаьтта къилба-малхбузехьа эвлан). Червлённая цӀе йолуш Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан станци а ю. Масех километр къилбаседа-малхбалехьа, Оьрза-Эвлан кӀоштахь, ю Ӏаламан иэс — Арнаутан зезан боьлак, цуьнан республикан маьӀна долу башха Ӏалашбе Ӏаламан мохк статус ю.

Оьрза-ГӀала цхьацца талламхоша юьйцу уггаре хьалхарчех теркан гӀазакхий хевшина меттиг бохуш. Иза йиллина, цхьаьна хаамашца, 1567 шарахь, кхечу — 1711 шарахь (гӀазакхий Теркан а, Соьлжан а, Теркан-ГӀой-хин юкъ тӀиера кхелхинчул тӀаьхьа). Ткъа А.Сулеймановс дийцарехь, гӀала, йиллина гӀазакхаша ногӀийн эвла Ораз-кхала лаьттинчохь. Хьалхарчу версин агӀончаша (кхоллаялар XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь) гӀалан цӀе схьайоккху Рязанан олаллера Червлёни Яр меттигах, мухажираш цигара схьабевлла хуьлийта цара. Дуккха а шерашкахь гӀалан бахархойн ладаме дакъа шираламастхой бу.

Кавказан тӀеман декъашхочо эла А. М. Дондуков-Корсаковс яздина оцу муьрехь Оьрза-ГӀалах:

Гуттаренна а тхан асан хьалха болуш, хӀора дийнахь аьлчи санна мостагӀ тӀелетара царна, амма гребенхой къаьстара башха майраллийца; шеш гӀазакхийн зударий, наггахь боьлхура ара а, Теркан бердаца лаьтта бошмашкара кемсаш схьагулъян а, даиман шайн белаш тӀехь лелайора пхоьазза йолу топ. КӀезиг яцара меттигаш, божарашца цхьаьна, ткъа наггахь цара шешша а, цара юхатухура кемсийн бошмашкахь тӀелета нохчий; дукха гора чевнаш йина гӀазакхийн зударий куьйгаш дӀадоьхкий, чов ерзале шайн белхаш дӀахьуш».

ГӀала юкъайодара Теркан областан ГӀизларан декъан.

Оьрза-ГӀалахь дикка ладаме оьрсийн юкъаралла хиларна, гӀалахь кхоьллина ГӀазакхийн къоман оьздангаллин центр.

Кхузахь беха нохчий коьртаниг схьабевлла Нажин-Юьртан, Веданан, Шуьйтан кӀошташкара. Оьрза-ГӀалара гӀазакхий, кхечу гӀалийн гӀазакхий санна нохчашца йохк-иэцаран экономикан уьйр латтайора. ГӀазакхашна юкъахь бу нохчех бовлара долу гӀазакхий а: ГуноевгӀар, ЗакаевгӀар, ГулаевгӀар, ТиткингӀар, РосламбековгӀар, БугаевгӀар. Дукха гунойн тайпан векалш чӀагӀдо, Оьрза-ГӀала йиллинарг гунойх схьаваьлла Оьрза ву бохуш.
.

Социалан инфраструктуран объектех Оьрза-ГӀалахь ду: декъан дарбан цӀа а, аптека а, шиъ юккъера ишкол, берийн беш, Оьздангаллин цӀа, берийн библиотека, Бахаман цӀа, дуккха туьканаш, поштан дакъа, кӀоштан электрозӀен дакъа, электроподстанци. ГӀалахь рузбанан а, жамаӀатан а маьждигаш ду, 2 иэс ю.

Экономикан потенциалах Оьрза-ГӀалахь ю: чагӀаран завод (болх беш яц), агрокомбинат, автотранспортан предприяти, пачхьалкхан унитаран некъаш-леладаран предприяти. ГӀалан йисташкахула ду 4 довха хин буру (3 — дика хьолахь, 1 — гӀочу хьолехь).

Ткачёв Г. А. Станица Червлённая. Исторический очерк. Вып. 1. — Владикавказ, 1912.




#Article 203: Коби (Нохчийчоь) (324 words)


Ко́би (, ) — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан эвла. Кхуллу Кобин юьртан меттиг.

Эвла лаьтта 4 км малхбузехьа кӀоштан юкъ йолчу — Шелковски гӀалан,  Ставрополь—Крайновка некъан къилбаседехьа; кхин а эвлан къилбехьахула чекхйолу Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан аса (сацаран пункт 23-гӀа км).

Эвла лаьтта ма-дарра дийцича Шелковскан кӀоштан ахгӀум-аренан зонехь, амма цигахь луьста даьхна хи дуьллу татолаш ду. Къилбехьа а, къилба-малхбузехьа а чекхдовлу Невран-Шелковскан га, Шелковскан коллектор, Щедринан татол, Червлённийн коллектор татолаш. Кхин а къилбехьа, хьена латта долу Теркан тогӀи чохь, лаьтта йоккха хьун — Парабочан заказник. Цуьнан къилбаседа йисттехь лаьтта республикан маьӀна долу башха Ӏалашъен Ӏаламан меттиг «Карьеран Ӏам», кхоьллина иштта цӀе йолчу хилоттийлин бух тӀаьхь.

Къилбаседехьа а, къилбаседа-малхбузехьа чекхдовлу Къилбаседа коллектор а, Куйбышевн цӀарах татол а. Юьртан кӀоштахь (Кобин къилбаседехьа муххале а) лаьтта тайп-тайпана локхалла йолу шортта баьрзнаш. Уггаре ладаменаш лаьтта эвлан къилбаседа-малхбалехьа — баьрзнаш Ши Ваша (25,5 м) а, Филимонов (21,6 м).

Уггаре гергара нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехь — Каршыга-Эвла, малхбалехь — Шелковски гӀала, къилба-малхбалехь — Шелкозаводски гӀала а, Парабоч поселок а, къилба-малхбузехь — Новощедрински а, Старощедрински а гӀаланаш.

Юрт йиллина 1913 шарахь хӀираша — иштта цӀе йолчу Кобиэвлара кхелхина болу мухажирша. Гуьржийчуьра эвла лаьтта Теркан бердаца ТӀеман-Гуьржийн новкъа тӀехь, ЖӀаран лам баккхарна къилбаседа-малхбалехьа, Кобин боьрахь (я Кобин чӀожехь), Турсан чӀожан йисттехь (Российн империн Тиблисан губернин Душетин уезд, хӀинца Гуьржийчоьнан Казбегин муниципалитет). Лекха лаьмнашкара аренашка кхалха Ӏедалера пурба делира 1907 шарахь. Цхьацца бакъбина боцучу хаамашца, Коби юьллуш хӀинцалерачу Шелковскан кӀоштахь йолуш яра хӀирийн юкъараллаш (XIX бӀешарахь дуьйна; масала, хьехабо, хьалха Старогладовски гӀалахь а баьхна, ткъа цул тӀаьхьа хӀинцалерачу Кобин гена йоцуш кӀотар йиллина болу хӀирий БизиковгӀар).

Кобин бахархой, шеш православин хиларна, луларчу Шелковски килсе, так как собственной церкви в селе не было богӀура.

УьстагIий дажош жима кIотара хилла. Шена цIе, Коби цIе йолуш хIири жаIу хилла цигара наха ахч луш циг валош тIкъа из цигахь Iаш ца хилла, цуьн цIерах тилна эвла цIе.

Кобин иэсан 2008 шеран августехь Къилбаседа ХӀирийчохь, Архонски гӀалан гена йоццуш, Кобин хиллачу бахархоша, часовня йиллина везачу доккха Ӏазапхочун Георгийн Толамбахьачун сийнна.




#Article 204: Воскресеновски (Нохчийчоь) (100 words)


Воскресе́новски — Нохчийн Республикера Шелковскан кӀоштан эвла. Кхуллу Воскресеновски юьртан меттиг.

Лаьтта Теркан аьрру бердаца. Эвлахула чекхболу некъ  Ставрополь—Крайновка; къилба-малхбалехьа, новкъаца  Гребенски—Хаси-Эвл, лаьтта Теркан тӀехула диллина Гребенски тӀай, цуо уьйр латтайо Шелковскан кӀоштан ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштаца. Малхбузехьа чекхйолу Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан аса.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседехьа — Старогладовски гӀала, къилбехьа — Гребенски гӀала, къилбаседа-малхбалехьа — ярташ Ургалай а, Убийхьажиотар а (ДегӀаста), малхбалехьа — ИбрехӀимотар эвла (ДегӀаста), къилба-малхбалехьа — эвланаш Уцмиюрт, Гребенски Мост, Дзержински (ДегӀаста).

Эвлан 2-3 км къилбаседа-малхбузехьа лаьтта гидрологин Ӏаламан иэс Буц-аренан хазна меттиг.

Воскресенски эвла йиллина 1895 шарахь. 1900 шарахь 8 кер яра, коьрта бахархой — оьрсийн, молоканаш.




#Article 205: Парабоч (262 words)


Парабоч — Нохчийн Республикин Шелковскан кӀоштара эвла. ЮкъайогӀу Шелкозаводскин юьртан меттиган.

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, Парабочан заказникан дозанехь, цуьнан малхбален агӀора. Эвлан малхбузехьа, хьуьнан къилбаседа йистехь, лаьтта башха Ӏалашбен республикин маьӀна долу Ӏаламан мохк «Карьеран Ӏам», иза кхоллабелла иштта цӀе йолчу хи латтийлин бух тӀехь. 

Парабочин заказник ю Теркан аьрру бердаца йолу ерриг географин кӀошт, Старощедрински гӀалин тӀийра малхбузехь цӀерпоштнекъан тӀекхаччалц. Муьлхха а кепара таллар магийна дац цигахь. Къилба-малхбалехь доза ду БоргӀанен заказникца.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехь — Шелкозаводски гӀала, къилбаседа-малхбузехь — Коби эвла, къилбехьа — Азамат-Юрт, малхбалехьа — Харьковски эвла, малхбузехьа — Новощедрински а, Старощедрински а гӀаланаш, къилба-малхбалехь — Первомайски (ДегӀаста), къилба-малхбузехь — Хьаьнгаш-Юрт.

Кашман эрк чекхдолу эвлан къилбаседа йистехула.

Эвлан цӀеран бух биллира, кхузахь кемсийн бошмаш йоьгӀначу, чагӀаран завод йиллинчу, Парабочиевн фамилис. 

Эвла дуьххьара хьахийна 1794 шарахь мехкада волчу Калустовс Сенатан инарла-прокурор хиллачу эла А. А. Вяземскийн когаметтайолчуьнгара оьцучу хенахь. Оцу хенахь ГӀизларан уездан юкъахь яра; 1832 шарахь дӀатоьхна Гребенски гӀазакхийн полках.

Шен заманахь А. В. Хастатовн тӀаьхьенийн доларчу эвлахь М. Ю. Лермонтов хилла лору. Иза доьзна ду, цхьаьна декъана, эвлахь болх беш М. Ю. Лермонтовн музей хиларца, тӀечӀагӀдарехь, ХастатовгӀеран кертарчу цӀенна чохь. Цуьнца хьаьна, хаамаш бу, ХастатовгӀеран Шелкозаводскехь бен мохк ца хиларх, поэт а цигахь хуьлуш хилла. Ткъа Парабоч эрмалойн мехкадайн КалустовгӀеран мохк хилла — лаххара а, цуьнан бахархойх 1830-гӀа шерашкахь гӀазакхий хиллалц. Усадьба же Калустовых существовала здесь, по-видимому, до 1917—1918 годов. Цигара схьа, чохь М. Ю. Лермонтовн музей йолу элийн цӀа — КалустовгӀеран мехкан юккъера цӀа ду, цу тӀе Шелкозаводскера ХастатовгӀеран баринан цӀа ца дисина. Цхьацца хаамашца, XX бӀешо чекхдолуш эвлан къилбан йистера меттигах олура «КалустовгӀеран бошмаш».




#Article 206: Кенхи (437 words)


Кенхи (маьӀна — «кӀайн хи») — Нохчийчоьнан Шаройн кӀоштан эвла ю.

Иза ю Кенхин юьртан меттиган административан центр.

Ламанца Ӏуьллуш йолчу Шаройн кӀоштехь ю Кенхи юрт. Шара-Орга хина уллехь, ДегӀастанан дозанца ю иза. Кхунна гуонаха ю: ДегӀастанан республикера ГӀодобери, ГӀаигӀатла, ткъа дозанал сехьа БутӀи, ХӀима, Чадра, Кхиерие ярташ.

Кенхахь карина шира кешнаш а, хӀумнаш а, Орга-Соьлжан бассейнехь карош йолчарах терра.

Кенхи йиллина вайн эран V бӀерахь чейрой тайпана наха. Хан яхал Кенхахь бехаш болу чейрой дӀакъаьстина кхолладелла гар (га) — кенахой, тӀаьхьо цунах хила ша тайпа кӀенхой.

Эвла цӀе схьаяьлла Кенхи гидронимах, иза нохчийн маттахь «кӀан хи» бохург ду. Исторехь Кенхи — нохчийн тайпа ду.

ДӀаихначу шерашкахь тайп-тайпанчу округашна, республикашна юкъайоьдуш лаьттина Кенхи. 1924-гӀа шо тӀекхаччалц ДегӀастанан Ӏаьндийн округа юкъахь лаьттина, цул тӀаьхьа 1944-гӀа шо тӀедаллалц НГӀАССР-н Шаройн кӀоштана юкъайогӀуш хилла. Ткъа 1944-чу шарера 1957-гӀа шо кхаччалц ДегӀастанан ЦӀумадан кӀоштах дӀатоьхна лаьттина, ткъа цул тӀаьхьа НГӀАССР-н Шуьйтан кӀоштана юкъахь лаьттина. 1992-чу шарахь дуьйна, Шаройн кӀоштана юкъахь ю.

БӀешераш хьалха дуьйна а даьхни, латта лелорца хилла Кенхирчу бахархойн хене бовлар. Бакъду дӀаден пайдехь долу латтанаш кӀезиг ду ламанца, цундела оцу лаьттан пусар деш гӀишло а дӀаден мега долчу лаьтта тӀехь ца еш тӀулгаш тӀехь еш хилла гуттар а.

Дуьххьара 1929-чу шарахь Кенхи, Чадра-шина юьрта юккъехь Школхе олучу меттехь йиллина кхузахь ишкол. Нохчийн, суьйлийн, оьрсийн къаьмнех бара хьехархой. Вайнах махках баххалц болх беш яра и ишкол. 1937-чу шарахь йиллира колхоз, кӀоштехь хьалхарчу меттехь яра иза.

ТӀаьхь-тӀаьхьа толуш схьадогӀуш дара юьртан дахар, амма цӀеххьана цхьанна а цамоьттург хилира — Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болабелира. Оцу тӀаме 60 стаг вахара хӀокху юьртара, цхьаболчу доьзалшкара шишша-кхоккха а ваханера тӀаме. Масала, АбуевгӀеран доьзалера кхо ваша ваханера тӀаме, АлибулатовгӀеран, ДубаевгӀеран, МагомедхановгӀеран, ОмаровгӀеран, УмаровгӀеран, БаталиевгӀеран доьзалшкара шишша ваханера. Тайп-тайпанчу фронташкахь тӀемаш беш царах 38 бӀаьхо кхалха а кхелхира. Брестан гӀап ларъеш кхелхира Алибулатов Шихабудин, Гасанов МуртазӀели, Гошдадов Иман-Ахьмад, Исмаилов Сулейман, Салимов Анаб. Алссам нах бахара кхузара хӀетахь къинхьегаман эскарехь гӀуллакх дан а. 108 стагана «Сийлахь-боккха Даймехкан тӀамехь 1941—1945 шш. Сийлахь къинхьегаман» мидалшца совгӀаташ дира, ворхI стагана «Кавказ ларъяран» мидалш елира.

Карарчу хенахь Кенхехь 300 сов ков-керт а, 2000 гергга стаг а ву Ӏаш. Юьртахь юкъарадешаран 3 школа, 2 библиотека, 2 культурин цӀа, суьйлийн культурин туш, куьпан больница, дохнан лоьрийн учреждени ю.

Хьалха ледара хиллехь а, некъаш тодина хӀинца, Шарой-Орга хи тӀехула тӀайш а техкина, дика болх беш ю телефонан зӀе а.

ХӀинцалерчу лехамашца богӀуш болчу гӀирсашца кечйина ю школаш, культурин, медицинин учрежденеш.

Массанхьара санна кхузара а бевлла дика говзанчаш, пачхьалкхан гӀуллакххой. Царах ву медицинин Ӏилманийн доктор, профессор Абдулаев Алигаджи, Российн Федерацин юкъарчу дешаран сийлаллин белхахо, ДегӀаста республикин хьакъволу хьехархо Ражабова Хьава, Федеральни суьдхо Алимирзаев Агамирза, ДегӀаста Республикин хьакъйолу лор Сулейманова Сагират, Нохчийн Республикин хьакъволу хьехархо Магомедов Ахьмад, кхиберш.




#Article 207: Гал-ГӀала (168 words)


Гал-ГӀа́ла () — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан гӀала. Гал-ГӀалан юьртан меттиган административан юкъ (юкъайогӀу Гал-ГӀала, Козлов кӀотар, Постни кӀотар, Селиванкин кӀотар).

Эвлан цӀеран бух тӀехь долу дакъа «Гал», нохчаша Теркан аьтту бердаца йолчу Галнен дуьхьала йолу дера тиллина.

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, Соьлжа-ГӀала 32 километр къилбаседехьа. Гал-ГӀалан 5 километр къилбаседехьа лаьтта цӀерпоштнекъан станци Терк (Новотерски эвлахь), ткъа иштта чекхболу Мазалк-ГӀизлар cиламан некъ.

Гал-ГӀала кхолларан билгала терахь хууш дац. ГӀала дуьххьара хьахийна 1771 шарахь Азов-Мазалкан чӀагӀйина аса йиллинчул тӀаьхьа. ГӀала йиллале, и меттиг муьргийн луьста евллачу коьллех юьзина хилла. Дийцарехь Гал-ГӀала хьалха Теркан аьтту бердаца, хӀинца Галне йолчохь лаьттина. Оцу меттигехь нохчаша шайн керла юьрт йиллина.

Революци хилале Гал-ГӀала православин керстачеран а, шираламастхойн а динан юкъ хилла. Кхузахь ялх килс лаьттина. ГӀалахь бехаш бара тайп-тайпана халбатхой, мозгӀараш, лартӀахь боцурш.

Тахана иза ваха аьтту болуш эвла ю, юьртабахамехь къахоьгуш, шортта оьздангаллин, дешаран меттигаш йолуш, берийн бешаш йолуш.

Бахархой — 7988 стаг леррана 2010 шарахь.
Кхузахь беха нохчий, оьрсий, ногӀий.
Нохчий, коьртаниг Сибрехара цӀабоьрзуш шайн ломара эвланашка охьа ца ховшийтина тайпанаш ду: 




#Article 208: Алпатово (148 words)


Алпа́ту — Нохчийн Республикан Невран кӀоштан эвла. Алпатун юьртан меттиган административан центр ю (цунна чу йогӀу Алпату а, Свободни а).

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, Дон-тӀера-Ростов — Бакох цӀерпоштнекъан тӀех (цӀерпоштнекъан станци Алпатово Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан юкъара). Гергара эвланаш: малхбузехь — Ишоре гӀала, къилбаседа-малхбузехь — Рубежни эвла, Къилба-малхбалехь — Новр-ГӀала а, Чернокозово эвла а, къилба-малхбузехь — ЧӀулга-Юрт.

Эвла йилина 1925 шарахь цӀерпоштнекъан разъезд Алпатово аьлла. 1926 шарахь кхузахь 8 керт бен ца хилла, коьрта бахархой — великоруссаш. Административан агӀора юкъахь хилла Къилбаседа-Кавказан мехкан Теркан гуон Невран кӀоштан Новр-ГӀалан юьртан советан (юкъ — Новр-ГӀала).

Ислам дин тIеэцна Дмитрий (Яков) Алпатов цӀе йолу гIалагIазакхи хилла Кавказан тIамехь нохчийн агӀора дехьаваьлла, оьрсашна дуьхьала тIом бина. Нохчаша цунах обарг Яшка олуш хилла, нохчийн къоман доттагI лоруш а хилла, 1856 шарахь оьрсашна каравахна. Виеран кхел йина вийна цхьаьна барз тӀехь (тӀаьхьа цӀе елла Алпатовн барз).

Юьртахь доккха рузбан маьждиг а ду, жамаIатан маьждиг а ду.




#Article 209: Ишоре (177 words)


Ишо́ре () — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара гӀала. Ишорен юьртан меттиган административан юкъ (юкъайогӀу Ишоре гӀала, Дальни эвла а, Кречетово кӀотар).

ГӀала лаьтта Теркан-Куман аренахь, Теркан аьрру бердаца, кӀоштан центран Новр-ГӀалан 15 км малхбузехьа, Теркан кӀоштан центран ЧӀулга-Юртан 5 км къилбаседехьа, Алпатун 7 км къилба-малхбузехьа,  Нохчийн Республикан Ставрополан мехкаца долчу административан дозан 4 км гена.

Дальни эвла юкъайогӀу Ишорен юьртан меттиган административан юкъан. Лаьтта Ишоре гӀалан къилбаседехьа.

Ишоре йилларан билгала терахь хууш дац. Дуьххьара хьахийна 1771 шарахь, оцу хенахь кхоьллира Мазалкан гӀазакхийн аса, цунна юкъаяхара гӀала. 1772 шарахь Ишорехь хилла Пугачёв Емельян, иза гӀалагӀазкхаша алапа а, даар а деха хьажийра Москоха, амма Мазалкехь постехь Пугачёв лецира (тӀаьхьуо цуьнан аьтту белира хойх вада).

Беха Ишорехь нохчий а, гӀазакхий а, туркой а. Алсама бу нохчийн хьачарой, чӀинхой, чартой, шарой, зумсой, аьккхий тайпанийн векалш.

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2002 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца:

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца:

ГӀалахь ю цӀерпоштнекъан станци Ишоре, 2018 шарахь Теркан тӀехула керла тӀай  диллина, шираниг дӀа а даьккхина, чекхболу автотрасса Мазалк—ГӀизлар.

Кхузахь лаьтта Невран кӀоштан Пачхьалкхан некъаш лелоран урхалла.




#Article 210: Салт-ГӀала (200 words)


Салт-ГIала я Салтийн-ГIала () — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан гӀала. Салт-ГӀалин юьртан меттиган административан центр.

ГӀала лаьтта Теркан аьтту бердаца, Невр-Шелковски хидилларан татолан га Терках кхетачохь; ткъа и татол кхета Ленинан цӀарахчу татолах.

ГӀалан къилбаседехьа чекхболу Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан аса цӀерпоштнекъ Мазалк—Оьрза-ГӀала а, Ставрополь—Крайновка  некъ а.

Гергара нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехь — Керла Солкушино эвла а, Обильни кӀотар а, къилба-малхбалехь — Оьрза-ГӀала, малхбузехь (Теркан дехьа берд тӀехь) — Эха-Борзе эвла, къилбехахь (иштта Теркан дехьа берд тӀехь) — ТогӀи эвла.

Салт-ГӀала йиллина 1848 шарахь, Терка тӀехь «шаповалаш» гучубевлчи. Уьш бу 1847—1848 шерашкахь Кавказан асане малороссийн губернешкара кхалхийна гӀалагӀазкхий а, царна тӀеязбина ахархой  а. ГӀертара, церан чоьтах Гребенски гӀалагӀазкхийн полкан барам айа. Оьрз-ГӀалара гӀазакхаша «шаповалаш» тӀе ца эцчи, царна юьйгӀира шайна гӀала — Салт-ГӀала.

ГӀала юкъаягӀара Кавказан асанан гӀазакхийн эскар Гребенски гӀалагӀазкхийн полкан. 1874 шеран хьолера гӀалан амал: «Теркан аьрру бердаца, Соьлжа-ГӀала а, ДегӀастане боьдучу новкъаца», 189 цӀа, 1 325 вахархо (658 боьрша стаг а, 667 зуда стаг а), православин килс, поштан станци, гӀалан ишкол, Терка тӀехула тӀай, 2 базар (10 апрелехь а, 26 августехь а).

НГӀАССР Министрийн Советан № 109 1970 шеран 6 мартан сацамца мемориалан статус елира меттигера маьӀна долу историн иэс. ХӀинца цӀечу эскархочун сурт дӀадаьккхина, цуьнан меттана мемориалан пен бу.




#Article 211: Савельевски (Нохчийчоь) (188 words)


Савельевски — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан эвла ю. Бахархой — 2530 стаг, лерина 2019 шарахь.

Эвла Савельевскан юьртан меттиган административан центр ю.

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, къилба-малхбалехь кIоштан юкъ йолчу Новр-ГӀалан. Цу тIе эвла хин йисттехь яц, ткъа кIеззиг бердан гена ю — Терканний, эвланий юкъахь татолийн машанаш а, хьун а ю. Савельевскин къилбаседа йисттехула боьду автомобилан некъ  Ставрополь—Крайновка а, Къилбаседа-Кавказан цIерпоштнекъан аса (эвлахь ю цIерпошт соцу меттиг Калиновски). Эвлан къилбаседехьа доьду хи дуьллу Ленинан цIарах татол.

Гергара эвланаш: къилба-малхбалехь — Гал-ГӀала а, Новотерски а, 10 км къилбаседа-малхбузехь — Макан-ГӀала, малхбузехь, Теркан дехьа берда тIехь — Макане а, Лаха Невре а, малхбалехь — Ульяновски эвла, къилбаседехь — Мирни кIотар, къилбехьа, иштта Теркан дехьа берд тIехь — Макан-КӀотар.

Савельевски эвла кхоьллина 1886 шарахь, иза хилира Теркан гIазакхийн эскаран кхузткъе иттолгIа а, тIаьххьара а эвла. Кхоьллина иштта цIе хиллачу Гал-ГӀалан кIотаран меттехь. 1874 шарахь Теркан областан Соьлжа-ГIалан гуон гIазакхийн «Теркан аьрру бердаца ДегIастане новкъа лаьтта» Савельевски эвлахь дара 44 цIа, 205 вахархо (103 боьрша а, 102 стен а), бехара оьрсий (шираламастхой), дара ламазан шираламастхойн цIа.

Эвла юкъайогIура Теркан областан ГIизларан декъан.

Эвлан бахархойн къоман хIоттам 2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамIашца:




#Article 212: Магарамкент (144 words)


Магарамкент () — ДегӀастанан эвла. Магарамкентан кӀоштан а, Магарамкентан сельсовет юьртан меттиган административан центр.

Магарамкентан шен цӀе кхаьчна хӀокху меттиге дуьххьара, бун тоьхна хиинчу, Кубан провинцера Магарамера.

Кёппенан климатийн классификацица, Магарамкентан климат, герга ю субтропиканчун, довха, лаьтташ ло доцуш без Ӏаьнца а, тӀех йовха, екъа аьхкенца.

Эвла йиллина XIX бӀешо долалуш. Кубан гӀаттаман декъашхо хилла гӀаттамхойн кюрин тобан коьртехь волу Махьмуд-эфенди Магарамкентера. Оцу муьрехь Магарамкент лаьтташ хилла Кюрин ханаллин а, Кубан провинцин а юккъехь, шинне юкъах а ца йогӀуш. 1866 - 1928 шерашкахь Магарамкент Гюнейн наибаллин Кюрин гуон юкъахь хилла. Куйсун а, Тагиркент а эвланашца цхьаьна кхоьллина Магарамкентан юьртан юкъаралла. 1886 шарахь Магарамкентехь ваьхна 369 стаг. 1936 шарахь йиллина Магарамкентан № 1 йолу ЮДИ, ткъа 1964 шарахь йиллина Магарамкентан № 2 йолу ЮДИ, оцу хенахь юьхьанцалера ишкол яра иза. 1965 шарахь Магарамкенте кхелхира Кансавкент, Билль-Биль, Газер эвланашкара бахархой, амма уггаре дукха кхелхира Целегюн эвлара.




#Article 213: Ферми, Энрико (127 words)


Энри́ко Фе́рми (; 1901 шеран 29 сентябрь, Рим — 1954 шеран 28 ноябрь, Чикаго) — гӀарвелла италийн а, америкин а физик-теоретик а, экспериментатор а. Цо доккха дакъа лецна таханлера физика кхуллуш. Иза ву квантан физикан бухбиллинчарах цхьаъ. 1938 шарахь цунна делла Физикан Нобелин совгӀат. 1939 шарахь иза эмиграцийн вахара АЦШ. Деи Линчеи Халкъан академин декъашхо (1935 шо), кхоьчу пачхьалкхара АН СССР член-корреспондент (1929 шо). Цо кхоьллина бета-распадан теори а, нейтронаш меллиш яларан теори а. 1939 шарахь цо юкъаяккхира цепной реакци кхетам. Кхоно цо дакъалецира атоман проектехь.

Цуьна цӀе тиллина Ферми — Диракан дӀасадекъаран а, Томас — Ферми моделан а, фермий химин элементан а, и. к. д.

Фермис кхоьллина йоккха Ӏилманан школа. Цуьна дешархойн юкъахь хилларш Риман университетехь цо болх беш хенахь (1920-гӀа шераш — 1930-гӀа шераш):

иштта кхиберш а.

иштта кхиберш а.




#Article 214: Дербент (557 words)


Дербе́нт (от  Дарбанд — «Къевлина (дихкина) кевнаш», , , , , ) — Российн къилбехьара Республика ДегӀастанара гӀала, лаьтта Йоккхачу Кавказан Табасаранийн лаьмнийн генаш тӀехь,  Каспий-хӀорд йисттехь.

Дербентан кӀоштан административан юкъ (ша цунна юкъа а ца йоду). Республикан маьӀна долу гӀала, кхуллу гӀалин гуо статус йолу муниципалан кхоллам Дербент гӀала, ша цхьаьна нах бехачу меттигах лаьтташ йолу.

Хьалхара эвланаш кхузахь кхоллаелла борзанан муьрехь — вайн эрал 4 эзар шо чекхдолуш. Дуьххьара хьахийна Каспийн кевнаш — Дербентан уггаре шира цӀе — в.э. VI бӀешо хь.: иза даладо гӀараваьлла ширажелтойн географо Гекатей Милетийн. Таханлера гӀала йиллина 438 шарахь гӀажарийн гӀап санна, иза гу тӀехь лаьтта чӀагӀо (Нарын-гӀала) ю,  цунна тӀера хӀодан тӀе боьду шиъ тӀулгийн пен, цара къовлура готта (3 км) меттиг хӀордан а, Кавказан лаьмнашна а юкъара, къилбехьара а, къилбаседехьара а гӀала ларйора цара.

Дербент схьадаьлла  Дарбанд — «Къевлина (дихкина) кевнаш», тайп-тайпана къаьмнаш тайп-тайпана цӀераш еллера цунна.

Ширачу желтошна а, румхошна а Дербент Каспийн я Албанхойн кевнаш дара, оцу цӀарца гӀала евза гӀажарийн а, шемин а III—VI бӀешерашкара хьосташкахь. Броневский Семёна яздина:«Дербент гӀала йоьгӀна и юкъаметтиг, евзаш яра ширачу заманахь, цкъа pillae Caspiae цӀарца, юха pillae Albaniae цӀарца, аьлчи а Каспийн а, Албанхойн а кевнаш.».

Уггаре ширачех цхьа цӀе — Верóй-пахр — «Гуьржийн хой». (юккъерагӀаж. Wērōy-pahr, шем. ܘܪܦܐܗܪܓ Wirōpahrg, арм. Իւրոյ Պարհակ Iwroy Parhak желт. Ιβηρες).
Хьалхарчу эрмалойн хьосташкахь олуш хилла  Čor/Čoł.

Хьалхара юккъерабӀешерийн Чоьхьара Кавказан авторша олуш хилла Чорин (Джорин) кевнаш, чӀагӀо, ЧӀогӀа гӀала, Чол, гуннийн кевнаш, наггахь хӀордан кевнаш я Дарубанди (დარუბანდი), ткъа византийнчара — Тзор, Тзур (Цур) чӀагӀо.

ТӀаьхьо, схьагарехь VI бӀешарахь дуьйна гӀажарша ала долийра гӀаланах Дербент (дер — некъ, бенд — дуьхьало, хой), ткъа шемахоша — Торайе кевнаш, Ӏаьрбоша — Баб аль-абваб (кевнийн кевнаш), Баб ал-хьадид (аьчкан кевнаш), гуьржаша — Дегвис кари (хӀордан кевнаш), монголаша — Кахулга (кевнаш), тюркаша — Демир капы (аьчкан кевнаш), оьрсаша — Дербент.

Шира историкаш дийцарехь, Албанус а, Кассы а эркашна юкъахь лаьтта Албана гӀала, таро ю Дербенд хила; эркаш Албанус — Самур ду ала, ткъа Кассы — Манас ю ала, уьш охьадоьду Буйнакан (Шири-ГӀала) а, Таркхин а юкъахула.

Дербентан цӀе хийцира Баб-аль-Абваб (аль-Баб) аьлла VIII бӀешо долалуш Ӏаьрбоша схьаяьккхинчул тӀаьхьа. Оцу цӀарца лелла Ӏаьрбийн историкан-географин литературехь. И цӀе яьржира цхьана хенан иранан а, тюркийн а литературехь. Ӏаьрбийн Халифат йоьхначул тӀаьхьа, шеш йолу пчхьалкхаш кхоллаелча, регионехь гӀаланах ала долийра хьалха санна, Дербент.

Дербент — Российн Федерацин уггаре къилбехьара гӀала ю. Лаьтта Каспий-хӀордан малхбузан бед тӀехь, Суходол эрк тӀехь, Рубас эркан хикхочен къилбаседехьа, Йоккха Кавказан лаьмнаш Каспий-хӀордан уггаре герга доьдучехь, кхо километр готта аренан аса бен ца юьсуш. Иза къовлуш, гӀало кхуллура Дербентан я Каспийн дехьаволийла. Дербентан а, Дербентан дехьволийлин а роль ширачу заманахь йоккха хилла, иза лаьтта стратеги нагӀора ладамечу а, топографин агӀора аьтту болчу а меттигехь, Малхбузен Европа а, Хьалхара Ази а уьйр ечу гӀарабаьллачу Каспийнйистан новкъахь.

Дербентан климат — барамерачун тӀера ахъекъа субтропикийнчуьнга дехьаериг ю. Климатан Ӏаткъам бо Каспий-хӀордо, иза бахьнехь гуьйре еха а, йовха а хуьлу, ткъа бӀаьсте тӀехьаюьсу. Ӏа кӀеда ду, ло шарахь шина кӀирнах бен ца лаьтта, уггаре шийла бутт февраль бу. Аьхке еха а, йовха а хуьлу.

Шеран юккъера температура Дербентехь: +13,2 °C, февраль беттан юккъера температура +2,6 °C, июль беттан юккъера температура +25,2 °C (максимум +41 °C). Бовхачу муьран бохалла — 270 де ду. Йочанийн шеран юккъера барам 400 мм гергга бу; уггаре догӀанан бутт — октябрь. Шеран хӀаваан  тӀуналлин юккъера дустаран барам — 69,5 %, мохан юккъера сихалла — 6,0 м/с.

 




#Article 215: БуритӀе (305 words)


Бури́тӀе (нохч. ,  — Дзауган юрт) — Российн къилбехьара, Къилбаседа Кавказан юккъерачу декъера гӀала. Республика Къилбаседа ХӀирийчоь — Аланин коьрта гӀала. Кхуллу муниципалан кхоллам гӀалан гуо БуритӀе гӀала. 2007 шарахь БуритӀе гӀалан елла сийлахь цӀе ТӀемлойн хастаман гӀала.

Оьрсийн цӀе «Владикавказ» маьӀна долуш ю «Кавказан доладе» аьлла, гӀопан цӀе елла П. С. Потёмкина. «Лаьмнашка чудовлучехь омар делла аса сайна гиначу меттигехь гӀап йогӀа аьлла, цӀе Владикавказ а йолуш» — гӀап йогӀарх хаам бо шен рапортехь инарла-поручика П. С. Потёмкина 1784 шеран 25 апрелехь.

Император-аьзни Екатерина II-гӀачун 1784 шеран омарца: «Лаьмнийн кӀажошкахь омар до аса гӀала кхолла, суна гина билгалаяьккхинчу меттигехь, цӀе Владикавказ йолуш».

БуритӀе гӀалан советан даздаран цхьаьнатоьхна Пленуман 1931 шеран 2 сентябран № 7 йолчу протоколца, ССРС ЦКХК сацаман бух тӀе а таьӀна Владикавказан цӀе хийцира Орджоникидзе гӀала аьлла.
                                          
ССРС Лакхарчу Советан Президиуман 1944 шеран 28 февралан № 795 йолчу омарца Орджоникидзе гӀалан цӀе хийцира Дзауджикау гӀала аьлла.

ССРС Лакхарчу Советан Президиуман 1954 шеран 24 февралан (лоьмар яц) омарца Къилбаседа-ХӀирийн АССР гӀалан Дзауджикаун цӀе юха а хийцина Орджоникидзе аьлла.

Къилбаседа-ХӀирийн АССР Лакхарчу Советан 1990 шеран 20 июлан № 185 йолчу сацамца Орджоникидзе гӀалан цӀе хийцина Владикавказ гӀала аьлла.

ГӀала лаьтта Къилбаседа Кавказехь, Теркан шинне а бердашца, Теркан чӀажан 30 км генахь. БуритӀера болало ТӀеман-Гуьржийн некъ.

Климатан хьолаш: лаьмнашна гергахь хиларна кӀадйина барамера климатан аса. Ӏа кӀеда, аьхке еха, амма екъа, дукхах дерг тӀех йовха а йоцуш. Январан юккъера температуран барам: −1,9 °C. Июлан юккъера температуран барам: +20,7 °C. БуритӀехь 2010 шеран 5 декабрехь хилла Россехь уггаре Ӏаьнан довха де, хӀаваъ дохделла +27,1 °C.

Лелочу хенаца а, географин дохаллийца а юккъера маьлхан делкъе БуритӀехь хуьлу 12:01.

ГӀала кхоьллира, Теркан чӀаж чувоьдучехь, 1784 шарахь, оьрсийн гӀап санна. Иза доьзна дара Российн а, Гуьржийчоьнна а юкъара Георгийн трактат кӀела куьг яздарца, цул тӀаьхьа ТӀеман-гуьржийн некъ бан болабарца. ГӀап йиллира Теркан аьтту берд тӀаьхь, хӀирийн юьртан Дзауган гергахь.




#Article 216: Нальчик (1004 words)


Нальчик — ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан коьрта шахьар. Бахархой — 265 266 леррана 2012 шарахь.

Нальчикера лаьмнаш чӀогӀа хаза ду — къовладелла хьаннашца, уьш сийна, хьийзина ду, ткъа гурахь, яьлла цӀе санна, цӀарул-цӀен.

Геоморфологин агӀора гӀалин вай буьйцу мохк лору, лоха ламанан кӀажошкара таьӀна арене дехьайолу меттиг санна. Къилбехьара кӀоштан доза ду Хьаннийн даккъийн раьгӀнашца, церан локхалла ю 800—1000 метр хӀордан тӀегӀан тӀера. ГӀалин чура уггаре лекха меттиг ю Нартия лам 999,8 метр хӀордан тӀегӀан тӀера. Хьаннийн дукъан къилбаседехьа тӀелетта гунаш долу меттиг, иза хедийна дуккха а эркаша а, боьранаша а. Айаелла меттигаш кӀеда а, шера а ю. Лаьмнийн кӀажойн локхаллин юккъера барам бу 550—700 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь. Ламан кӀажош цхьаьнаэшшара дехьадовлу ГӀебартойн арене, цунна тӀехь ду гӀалин коьрта дакъа.

Нальчик лаьтта республикин юккъерачу декъехь, иштта цӀе йолчу Нальчик эркан (Теркан майда) шинне а бердан тӀехь, 43°29' шораллехь а, 43°37' дохаллехь а. ГӀалин гуонан майда — 131 км2, царех Нальчик гӀалин латтанаш — 67 км2.

Лелочу хенаца а, географин дохаллица а юккъера мелхан делкъе Нальчикехь хуьлу 12:06.

ГӀала лаьтта республикинломан кӀажошкахь. Малхбухехьа а, къилбехьа а, малхбалехьа а раьгӀнаш ю Хьаннийн дукъан къилбаседа басен. Дукъан къилбехьа Ӏункара берд бу, ткъа къилбаседехьа легӀана берд бу, цуо лан кепара гуо бо Нальчик гӀалин кхаа агӀора. Хьаннийн дукъан гунаш кӀеда а, шера а ду. Хьаннийн дукъан къилбаседехьа тӀелетта ю ГӀебартойн акъарин къилба-малхбузен йист, цуьнан рельеф тулгӀенашца таьӀна ю къилбаседехьа. ГӀалин дозанара юккъера локхаллаш хӀордан тӀегӀанал 512 метр ю. ГӀалин уггаре лекха меттиг ю Большая Кизиловка лам (849 м.), цуьнан локхалла минимум охьайолу гӀалин къилбаседехь 420 метр тӀекхаччалц.

ГӀалахула чекхдолу гӀалин цӀе йолу эрк Нальчик, ткъа кхин а эркаш Шалушка (гӀалин къилбаседа-малхбузехь) а, Декъа Шалушка (гӀалин малхбузехь) а. Нальчик эркан тогӀица гӀалин паркахь лаьтта 4 Ӏам, царех уггаре боккханиг бу Хьалхара Ӏам а, БоьалгӀа (Курортан) Ӏам а. ГӀалин къилбехьа лаьтта масех сунт бина Ӏам, уьш леладо Нальчик эркан хи цхьанаэшшара охьадаийтархьама. Кхин а гӀалин латтанаш тӀехь ду 18 тайп-тайпана дарбане физикин-химин хӀоттам болу хьост. Дерриг схьаэцчахь гӀалин латтанаш хих Ӏабна ду. Лаьттан бухара хиш дохку 3—5 метр кӀоргехь. Нальчик эрк – цхьаъ бен йоцу баьццара аса ю гӀалин лахара а, лакхара а дакъош доьхку.

Нальчик гӀала-курортан экологин хьал дерриг схьаэцчахь дика ду. ГӀалин латташ тӀехь йоккха гӀала бехъен предприяти цхьаъ бен яц — ЙАЮ «Гидрометаллург», цуо доккху вольфраман ангидрид а, молибденан концентрат а. Масех шо ду республикин Ӏаламан ресурсийн а, экологин а министралло заводан болх сацабе боху, суьдан къийсамаш дӀабоьлхуш бу.

ГӀалин климат ламанан кӀожан зонера ю. Коьрта Кавказан дукъ дикка герга хиларо хаъал Ӏаткъам бора гуонахьара латтанашкара климат ярна. Климат ярехь ладаме роль ловзайо лаьмнаша шийла хӀаваъ кхаа агӀора чу ца даийтаро. Амалех башхалла ю дийнахь-бусий техка хӀаваан температура, иза алсама хаало аьхкенан заманахь. И башхаллаш йоьзна меттигерачу лаьмнех а, тогӀенан мехех а (ламанан бризаш). ХӀаваан температурин юккъера гайтамаш техка +25°…+28° июлехь, −3°…-5°С январехь. ХӀаваан шеран юккъера температура 9,6°С ю. Уггаре лакхара хӀаваан температураш хаало июл чекхболуш, ткъа уггаре лахара — январан чеккхенгахь а, февралан юьххьехь а. Тарло  йохъяла +15°С а, кхин сов а хиллалц. Йочанийн шеран юккъера барам 600 мм гергга бу. Дустаран тӀуналла цхьаьна эшшара яц. ТӀуналлин шеран юккъера барам 78 % кхочу, максимум хуьлу Ӏаьнан заманахь 85-86 %, минимум — аьхка 68-69 %. Шарахь мох алсама хьоькху агӀонаш ю къилба-малхбузен, малхбален, къилбаседа-малхбален.

ГӀалин цӀе схьаяьлла Нальчик гидронимах, ткъа цуьнан этимологи кхеташ яц. Сецца бу гӀалин цӀеран бух гӀебартойн-чергазийн маттера нал — «лан» дашах схьадаларан кхетам, иштта хуьлу кхарачой-балкхаройн маттахь а, цхьацца хаамашца иза схьаэцна ГӀажарийн маттера. ГӀалин эмблема а ю лан. Бала хуьлу элемент -чик кхетамца. Иза хила тарло гӀебартойн щыч трансформаци — «схьадоккху» (лан латтах) я тюркийн жима даран формант чик — «жима лан».

Нальчик гӀап йиллина инарла Ермоловс 1818 шарахь (я 1822 шарахь; кхин а, цхьацца хаамашца, эвланах хьалхара хаамаш бу 1724 шарахь). Военное поселение при крепости было основано в 1838 году, преобразовано в слободу в 1871 году, в которой тогда проживало 3,5 тыс. человек. 1871 шерера 1901 шо кхаччалц, эвлан бахархой тӀекхийтира 5096 стаге кхаччалц.

Нальчикан гӀалин статус елира 1921 шеран 1 сентябрехь.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь 1942 шеран 28 октябрера 1943 шеран 3 январь кхаччалц Нальчик дӀалаьцнера немцойн-фашистийн эскарша (хьажа Нальчикан-Орджоникидзен операци (1942)), гӀала дикка йохийра. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь кхелхинчеран иэсанна, гӀалин паркехь йогу Гуттаренна ЦӀе; цул сов, оцу шерашкахь цӀий Ӏанош тӀемаш хиларан тешалла ган тарло гӀалин кхечу меттигашкахь — виадукан уллера элеваторан гергахь хӀоттийна иэс – танк Т-34; мохкбовзаран музей йолчохь иштта хӀоттийна йоккха топ; № 9 йолу юккъера ишколан кертахь, цу чохь тӀом болуш дарбанан цӀа хилла, шина салтийчун кешнаш ду. Нальчик мукъаяьккхина Чоьхьара Кавказан фронтан Къилбаседа тобанан 37-гӀа эскарша ГӀебартойн-Балкхаройн партизанашца цхьаьна.

ГӀала оккупацера мукъайоккхушехь иза меттахӀотто йолийра. Хьеран комбинат а, жижиган комбинат а сихха сурсаташ арахеца йолаелира. 15 мартехь тойина яьлла телефонан зӀе яра 13 кӀоштан яккъашкахь, тодина тӀайнаша а, некъаша а таро йира цӀерпоштнекъан болам дӀабелла Нальчик—Прохладни декъехь. 1943 шеран июнехь болх дӀаболийра ГӀебартойн драмин театро, дӀайиллира филармони, болх бан болийра ишколаш а, дарбанан кхолламаш а.

Машаре дахар меттахӀоттор дохийра балкхарой къоман исторера бохамо. 1944 шеран 8 мартехь и къам нуьцкъала махкахдаьккхира. 14 шалон тӀехь башха мухажираш дӀахьовсийра цӀерпоштнекъан Нальчик станцера хан билгалаяккъанза Кхазакхстане а, ГӀиргӀазойчоь а.

ГӀалин бу нисбина урамийн маша, коьртаниг 1950—1970-гӀа шерашкахь тӀекӀела дина дахаран а, административан а гӀишлош йолуш. 1960—1970-гӀа шерашкахь Нальчик тойира 1966 шарахь тӀеэцначу гӀала-курорт статусца йогӀу керла инарлин планаца. ГӀалин гӀишлошъяран къаьста башхалла яра тӀекӀела дина цӀенош долчу коьрта урамашна юкъахь дийна долара хӀусамийн куьпаш йисар, дукхаха ерш царех революцел хьалха йина а йолуш. Уьш лечкъийнача санна хуьлу, коьрта урамийн хазалла ца яйархьама.

ГӀалахь дӀакхайкхош ю 11 телестанци а, 7 радиостанци а. Ретрансляцин бӀов лаьтта курортан зонехь. Кхин а шуьйра кхиина бу кабелан дӀакхайкхаран маша «Зодиак» а, ЮгТелСет-TV (iptv) – 170 сов оьрсийн маттахь канал. 2012 шеран 24 сентябрехь долийна терахьан эфиран зиеран дӀакхайкхор DVB-T2 стандартехь 34 телевизионан дӀакхайкхоран каналашна тӀехь

Футболан клуб «Спартак-Нальчик» кхоьллина 1935 шарахь. ЦӀера матчаш ловзу «Спартак» стадион тӀехь. Российн чемпионатан Премьер-лигин командашна юкъахь левзира 2006 шарахь дуьйна. 2011/2012 шеран жамӀашца клубо тӀеххьара 16-гӀа меттиг яьккхина, лакхара дивизион йита йийзира. ХӀинца клуб ловзуш ю ПФЛ 1 тобанехь. Премьер-Лигера уггаре баккхий кхиамаш — 6-гӀа меттиг 2010 шарахь, ткъа кхин а 2007/08 шеран Российн кедан чийрикфинале ялар.




#Article 217: Менделеев, Дмитрий Иванович (147 words)


Дми́трий Ива́нович Менделе́ев (1834 шеран 27 январь (8 февраль), Тобольск — 1907 шеран 20 январь (2 февраль), Петарбух) — оьрсийн энциклопедхо а, химин Ӏилманча а, физикохимик а, физик а, метролог а, экономист а, технологин говзанча а, геолог а, метеоролог а, хьехархо а, прибораш кхуллуш верг а ву. Петарбухан университетан профессор а, Паччахьан Петербурган Ӏилманийн академин декъашхо-корреспондент а вара. Цуьна коьрта гучудаккхарна юкъахь — химин элементийн муьран низам а, Ӏаламан коьрта низамех цхьаъ.

 1934 шо.
Сурт:Stamp of USSR 1636g.jpg|СССРн Почтан марка, 1951 шо.
Сурт:The Soviet Union 1957 CPA 1978 stamp (Dmitri Mendeleev).jpg|СССРн Почтан марка, 1957 шо.
Сурт:The Soviet Union 1969 CPA 3761 stamp (Mendeleev and Formula).jpg|СССРн Почтан марка, 1969 шо.
Сурт:Dmitri Mendeleyev.JPG|Российн Почтан марка, 2009 шо.
Сурт:The Soviet Union 1969 CPA 3762 sheet of 1 (Mendeleev and Periodic Law).jpg|Муьран закон гучудаккхарн арахецна почтан блок
Сурт:First_Day_Cover_Mendeleev's periodic table.jpg|Марка йолу хьалхара дийна конверт — Менделеев валарна 100 шо кхачарна арахецна (2007 шо). Испани.




#Article 218: Макка (480 words)


Макка () — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан малхбузера гӀала ю, иза ю ЦӀен хӀордан 100 км. Бусалба наха зиярт даран центр ю иза (хьажа Хьаьж). Бусалба боцчунна Маккин чу бахка магош дац.

Макка — бусалбанийн сийлахь-еза гӀала ю. 630-чу шарахь бусалба наха Мухьаммад пайхамар  куьйгалла а деш Маккин чу баьхкина, цхьа а тӀом боцуш, бахархоша ислам дин тӀеийцира. Макка шен КаӀбатца динан центр хилла, а бусалба наха КаӀбатан тӀе а боьрзий ламаз до, миччахьа велахь а.

Маккин гӀалин юккъехь ду коьрта а, дуьненахь доккха а маьждиг Аль-Хьарам (Хьехаман, Доккха), чоьхьара кертахь дӀахӀоттийна ду исламан коьрта деза — КаӀбат (я ХьаьжцӀа).

Маккахь зияртхой дукха хуьлчу муьрехь кест-кеста тӀеттӀатаӀар хуьлу, цӀерш а, кхин йолу чевнаш хиллачаьрца а, беллачаьрца а инциденташ а хуьлу. Иштта, 1990-чу шарахь Маккина а, Минан а юкъахь 1,5 эзар гергга зияртхой белла.

Макка хӀордан сизца 227 метр лакхахь ю, герггарчу хьесапехь 80 километрашца ю ЦӀен хӀорд йистах. Юккъера Макка лаьмнашна юкъахь йолчу учехь ю, «Маккин Ӏин» олий сих-сиха цӀе йоккхуш йолу. Областо латтош ю Аль ТанӀим тогӀи а, Бакка тоги а, Абкар тогӀи а.

Шираллехь Маккахь хилла цхьадолу хин хьосташ, царех цхьа гӀу хилла Замзам олуш хи а долуш. Иштта Ӏайн Зубайда олуш шовда а хилла. Оцу шовдан хьосташ ду Джабаль СаӀад а, Джабаль Кабкаб а лаьмнаш. Лаьтта бухара тотолашца даьккхина хилла и хи. КхоалгӀа хьост догӀан хи хилла, гӀеххьа Ӏаьмнашца а, гӀунашца а гулдина долу. Йочанин къоьлле хьаьжна а ца Ӏаш, ширчу хенахь дуьйна хи тӀедаларан кхерамаш хилла.

ГӀалин бахархойн дукхаллин динамика:

Ӏаьрбаша цунах наггахь Баккат олуш хилла. Маккахь дуьххьара ваха хиинарг Адам пайхамар  а, цуьнан зуда Хьава а хилла. Цигахь вина хилла Шис пайхамар . Шис шен дахар мел ду Маккахь Ӏийна. Маккина гена йоцчу хьехахь дӀавоьллина ву иза

Макка а, Мадинате а бахар керста нахана дихкина ду. Къайлах ваха гӀоьртинчун корта боккху. Макка - Ӏаьржачу лаьмнаша екъна йоккха гӀала ю. Кхузахь Къурайшин тайпанах волчу ӀабдуллахӀан а, Мадинатара схьаялар хиллачу Аминатан а доьзалехь 570-чу шарахь Мухьаммад вина. Кху Маккара дӀа эмкалийн къепалца меха оьхуш хилла иза Йемене а, Шеме а, Мисаре а, Байтулкъуддасе (Иерусалиме) а. Хьалдолуш йолу Хадижат ялийначултӀаьхьа, совдегаралла а дитина, Маккина тӀехула схьагучу лома тӀехь холбатахь Ӏийна Мухьаммад, Далла тӀе ойла а ерзийна.

ИсмаьӀил карахь шен хӀусамнана йитина, хи лаха вахана хилла боху кхузахь ИбраьхӀим пайхамар. Иза схьавогӀург а ца хилла, хьогалла леш доллучу берана орца доьхуш, цигарчу лома тӀера вукху лома тӀе дӀасаидда боху беран нана. Кхин хи ца карош, дог а диллина, юхаеанчу нанна ИсмаьӀилна уллехь лаьтта бухара хьаладетташ хи гина. Зим-зим, зим-зим, — аьлла цо, оцу хино ИсмаьӀил верна кхераелла. Ӏаьрбашна Замзам бохург хӀун ду ца хаьа. Церан маттахь цуьнан маьӀна дан а ца ло. ХӀора хьаьжочунна парз хилла дӀахӀоьттина Сафа лам тӀера Марват лома тӀе дӀа а, юха схьа а ворхӀазза вахар.

Маккан климат — иза дуьненахь уггаре йовха меттигех цхьаъ ю. Юьззина минимум +10 °C, а юьззина тӀех йовха максимум +51,4 °C, ишттачу хьолехь ю. ГӀалахь шера-юккъера температура +30,7 °C иштта ю.




#Article 219: Аристотель (127 words)


Аристо́тель (; 384 в. з. к., Стагир — 322 в. з. к., Халкида, Эвбея г1айра) — грекийн философ. Платонан дешархо. 343 в. з. к. — Александр Македонскийн хьехархо. 335 цо йиллира Ликей ( Лицей, я перипатетикан школа). Классикан муьран натуралист. Ширачу заман диалектикашехь Ӏаткъаме цхьаъ; формальни логикан бухбиллинарг. Цо кхоьллина хӀинца а лелош йолу кхетаман аппарат а, ойла яран хатӀ а.

Аристотельс язъярах шеко йолу хӀумнаш билгал яхна седа хӀоттийна — *. Аристотельс ца язйина аьлла хетараш билгал яхна шина седийца — **.

Логика (Органон)

О природе

Метафизика

Этика и политика

Риторика и поэтика

Аристотелин ц1е тиллина:

Стандартное издание (Берлинское):

The works of Aristotle (Oxford), под редакцией У. Д. Росса:

В серии «Loeb classical library» сочинения изданы в 23 томах:

Обобщающие труды:

Метафизика:

Физика:

Логика:

Политика:

Этика:

Психология:

Педагогика:

Поэтика и эстетика:

Естественные науки:




#Article 220: Маркс, Карл (1358 words)


Карл Генрих Маркс (; 1818 шеран 5 май, Трир — 1883 шеран 14 март, Лондон) — немцойн философ, социолог, экономист, яздархо, политикан журналист, юкъараллин гӀуллакххо. Цуьна белхаш кхоьллира философехь диалектикан а, историн а материализм, экономикехь — тӀекхета механ теори, политикехь — классийн къиссаман теори. Оцу хьажамах хилира коммунизман а, социализман а идеологин бух. Цунна цӀе тиллира «марксизм». Иза ву «Коммунистан партин манифестан» а, (дуьххьара арахецна 1848 шарахь), «Капиталан» а (1867 шо) автор. Цхьаболу цуьна белхаш язбина бу Фридрих Энгельсца цхьана.

Карл Маркс вара кхозлугӀа бера Трирехь Ӏаш волу Генрих Маркс цӀе йолу жуьгтех ваьлла адвокатан. Иза вина цӀен адрес дара: Трир, Брюккергассе/Brückergasse, 664 (хӀинца Brückenstraße, 10. Тахана цигахь музей ю). 1819 шеран 15 октябрехь цера доьзулла Симеонштрассе/Simeonstraße, 8 адрес долу керла цӀеночу дахара. Тахана цигахь меморилан экъа йиллина ю.

Цьунан нана яра Генриетта Маркс, маре яхале Прессбург (я Пресборк, , ). Иза яра Нимвеген цӀе йолу гӀалера (тахана Неймеген, Нидерландаш).

Гимнази чекхъяккхинчул тӀехь Маркс университет вахара, цкъа хьалха Боннехь (цигахь цо шина семестрехь дийшира), тӀаккха Берлинехь (цигахь цо цкъа хьалха юриспруденци Ӏамийра, амма тӀаьхьо цунна истори а, философи а езаелира).

Маркс цу хенахь гегельянец-идеалист вара. Берлинехь иза дъакхитира младогегельянцийн тобанех (цу юккъехь бара Бруно Бауэр а, кхибераш а). Уьш бара Гегелин философех революцин жамӀаш ян гӀерташ.

Университет чекхъякхча Маркс Бонне дӀавахара цигахь профессор хила гӀерташ. Иза вара Бауэрца цхьана Боннан университетехь философи хьеха а, Людвиг Фейербахца цхьана журнал арахеца а, керста исбаьхьаллех лаьцна болх язба а лууш. Амма Ӏедалан реакционни политика бахьнехь Марксас Ӏилма дита дизира. Цу хенахь аьрру гегельянцашца уьйра йолу Рейнан буржуазин цхьаболу векалаш Кёльнехь кхоьллира оппозицин газета «Rheinische Zeitung». Иза арадала доладелира 1842 шеран 1 январехь.

Маркс дагахь вара Крёйцнахехь Арнольд Ругеца цхьане журнал арахеца. Оцу журналан коьрта Ӏалашо яра немцойн а, французийн а демократаш вовшахтохар. Уьш бара журнал Парижехь арахеца лууш.

Пруссин Ӏедал гӀортира Маркс эца, цунна болх белла. Амма иза реза ца хилира. 1843 шеран октябрехь Маркс шен доьзалца Париже дӀавахара. Цигахь Марксан Генрих Гейне а, Фридрих Энгельс а бевзира. Фридрих Энгельсца Марксас ша валлалц доттагӀалла а лелира, цуьнца цхьане болх а бира. Энгельсас хьажийра Марксан тидам белхан классан хьалтӀе.

Парижехь Маркс болх бан волавелира белхалойн организацишца а, французийн а, немцойн а эмигранташца а. Цигахь цунна вевзира Пьер Жозеф Прудон а, оьрсийн эмигранташ Михаил Александрович Бакунин а, Василий Петрович Боткин а. Цунна бевзира дукха французийн а, кхоьчу пачхьалкхашийн а Парижехь Ӏаш болу революционераш.

Газета дӀакъоьвлира Саксонехь а, Рейнан Пруссехь а, Къилбера-Малхбузера Германехь а гӀовттар эшайича а, Ӏедал газетан редакторашан таӀзараш дан доладелча а. 1849 шеран 19 майхь араелира цӀен басарца зорба тоьхна газетан тӀаьххьара номер.

Германера аравеккхича 1849 шеран 16 майхь Маркс шен доьзалца вахара Париже. Амма 13 июнехь цо демонстрацехь дакъа лаьцча иза цигара а аравеккхира. ТӀаьххьара Маркс шен доьзалца Лондоне вахара. Цигахь иза ша валлалц Ӏийра. Лондонехь цо кхоьллира шен коьрта экономикан произведениш, «Капитал» тӀехь.

Эмиграцехь ваха чӀогӀа хала дара. Маркс вехаш вара Энгельсас ахчанца деш долу гӀонца а, наггахь ша газеташкахь язъяшйолу статьяш бахьнехь а.

Лондонехь Марксас чӀогӀа юкъараллин болх бора. 1864 шарахь цо кхоьллира «Халкъашна юккъера белхалойн ассоциаци» (International Workingmen’s Association, тӀаьхьа цуьнан цӀе хийцира, Хьалхара Интернационал аьлла). Иза яра хьалхара массийн халкъашна юккъера белхалойн классан организаци. Оцу организацин секциш яра дукха Европан пачхьалкхашахь а, АЦШ а кхоьллира.

Хьалха организацин юккъе богӀуш бара анархисташ а, Британин тредюнионисташ а, Италин республиканцаш а. Кхано Марксан а, анархистийн куьйгалхон Михаил Бакунинан а коммунистан юкъараллех лаьцна, оцу юкъаралле тӀекхачаран некъашах лаьцна а барт ца хилар бахьнехь анархисташца барт буьйхира. 1872 шарахь Гааган конгрессехь анархисташ Хьалхара Интернационалера юкъара дӀабехира. 1872 шарахь Парижан коммуна эшайича Хьалхара Интернационал Нью-Йорке дӀаяхара. Амма 4 шо даьлча, 1876 шарахь Филадельфин конференцехь иза дӀаелира.

Пхеа шарахь юкъаралла меттахӀоттаян гӀертарех гӀуллакх ца хуьлура. Амма 1889 шарахь, Маркс веллачул тӀехь 6 шо даьлча, кхоллаелира ШозлугӀа Интернационал. Цунна юккъе йогӀуш яра Англин а, Францин а, Германин а, Испанин а, кхийолу Европан пачхьалкхийн а аьрру партешь.

Карл Маркс велира Лондонехь 1883 шарахь, 64 шо кхаьчна волуш. Иза дӀавоьллина Хайгейтан кешнашкахь.

Марксан белхаш кхоьллира философехь диалектикан а, историн а материализм, экономикехь — тӀекхета механ теори, политикехь — классийн къиссамийн теори.

Марксан коьрта ойланашах кхета лиъча хаа деза, Маркс шен хьалхара образованица а, ойланан кепаца философ вара. 1848 шо кхаччалц иза кхиъна философ а, журналист а санна. Политикан экономи иза Ӏамо волавелла 30 шо сов кхаьчча. Политикан экономи цо Ӏамайора философас санна.

Маркс философ хилира дукха хьолехь Гегелин белханийн Ӏаткъамца. Гегелин ойланин бухехь дара «субъектах долу са» а (къаьстина стаг), «лаамза са» а (нахан юккъехь долуш долу хьал а, бехкамалла а), «абсолютни са» а дуьхьалхӀоттор.

Гегелин хетара, стаг шен ойланца субъектан барамер абсолютни ойланин хетаре хьалавала йиш йолуш ву, лаамза долу дозанашах чекхволуш. Оцу ойлан леларах Гегельс олура «сан феноменологи», оцу леларан бакънашах а, логикех а — «диалектика».

Иштта, Марксан ойланашна боккху Ӏаткъам бира материализмас а, масала, Людвиг Фейербахан ойланаш. И Ӏаткъам гуш бу Марксас шира грекийн атомизамах лаьцна язйина диссертацехь. Гегелин идеализман реза воцуш, Маркс младогегельянцийн тобана юкъавахара. Цара олура Гегель «коьртан тӀера когаш тӀе хӀотто веза» — Гегелин диалектика дуьненан хӀуманшна тӀеярзо еза. Младогегельянцаш «субъектах долу сан» меттан билгала стаг къасто веза олура, оцу стаган лаамаш а, эмоциш а (М. Штирнер, «Единственный и его собственность»).

Маркс кхиъ гена вахара Гегелин хьехам табеш: цо «абсолютни сан» меттан хӀоттира билгала кхетамаш — юкъаралла а, пачхьалкх а, Ӏилма а, и. к. д.

Маркс а, Энгельс а лоруш дара адамаллин историн кхиарега бен талур дац нехан дахар: «Философаш дуьненан тайп-тайпан кхетораш лора, амма Ӏалашо ю дуьне хийцар» (Фейербахах лаьцна тезисаш, 1845, 11-гӀа тезис).

Кхоьчу дешнашца аьлча, Марксан а, Энгельсан а хетарехь, дацадаран коьрта бахьан ду долара хьал хилар а, цо кхуллуш болу классийн къиссам а.

Юкъараллин дуьхь-дуьхьал хилар а, меттанийн а, культурийн а башхалаш а, мехкан къаьстина хилар Марксас а, Энгельсас а къастацабира уьш лараме бахьанаш ду аьлла. Цера хенахь хилла экономикан а, юкъараллин а кхиаро гойтура и дуьхь-дуьхьал хилараш чехка а, атта а эшало. Амма классийн къиссамаш чехка чӀагӀлуш ю.

Беррига цуьнан тӀаьхьбогӀуш болу теорин а, практикан а болх бара юкъараллехь долара хьал бахьнехь кхоллалуш йолу дуьхь-дуьхьалонаш талларан хьажийна.

Шен гӀуллакх дӀадолуш хенахь а хаьара Марксан долара хьал законаца дӀаяккхича цхьа а сакхт доцуш юкъаралла кхоллалур йоци. Иза дан гӀоьртача долчул вон юкъаралла кхоллалур ю:

Марксан ойланаш юззина язйина цуьнан коьрта белхехь «Капитал. Политикан экономин критика».

Амма тӀехьа Марксан капитализм эшаярех лаьцна ойланаш хийцаелира. 1872 шарахь цо бахара:

Марксан белхийн тӀаьхьенаш Ӏаламат яккхи ю. Иза дин волуш хенахь кхоллаелира марксизм. Амма цьнан ойланашна тӀетевжина практикан политика кест-кеста Марксан йоланашца йогӀуш ца хуьлура.

Йолуш ю Карл Марксан шен а, цуьнан юкъараллин ролин а, цуьнан философин а, социологин а дилларан а шуьйра мах хадоран спектр.

Маркс дина волуш хенахь а цхьаболчара Марксан йойланаш похӀме ю оле кхайкхайора, кхоьчара царна къиза критика йора. Марксан шен дукха белхаш бу шен дуьхьалболчарца къиссаман лерина язбина. Къорге къаьмнийн хийцамашах чекхйойла, Марксан ойланаш хилира ХХ бӀешерийн революцин боламийн идейш. Цара бира боккху Ӏаткъам XIX—XX бӀешерийн дуьненан историн.

Долуш ду кхидолу а хетарш Ӏилманан исторехь цуьнан меттигах лаьцна, амма ала йиш ю цуьнан ойланаш Ӏаламат боккху Ӏаткъам бина дуьненан историн.

Марксан а, цьунан зудчунан Женни фон Вестфален дара 7 бера. Царех диъ жима долуш делира:

Иштта а, бохуш ду Маркс цера гӀуллакххо Хелен Демутс («Ленхен») 1852 шарахь дина беран да вара.

Карл Маркс вина гӀалехь, Трирехь, иза вина цӀина чохь Брюккергассе/Brückergasse, 664 (хӀинца Brückenstraße, 10) хӀинца музей ю.

Хьалха Машар беш волу Паччахьан пик Памирехь тиллира Карл Марксан пик аьлла цӀе.

ШозлугӀа дуьненан тӀом чекхбелча Марксан цӀе тилла болабелира кхоьчу социалистически пачхьалкхашахь йолу объекташна. ГДРхь йолу Хемниц гӀалин тиллира Карл-Маркс-Штадт цӀе. Берлинехь ю Карл-Маркс-Аллее цӀе йолу урам. Оцу урамехь иштта цӀе йолуш метрон станци а ю.

Дуьненахь хьалхара Марксан памятник хьайиллинера 1918 шеран 1 майхь Пензехь.

Керла памятникаш хиттош ю советан Ӏедал дӀаделча а, амма хьалха санна дукха ца хиттайо. 2003 шарахь Калугин администрацин хьалха хоттийра Лев Кербельс йина Марксан керла памятник.

Москохан метрон станцехь «Охотный ряд» летташ ю Марксан бюст (хьалха станцин цӀе яра «Проспект Маркса»).

 1943 шо
Файл:Stamp of USSR 1245.jpg|СССРн почтан марка,  1948 шо
Файл:Stamp Soviet Union 1948 CPA 1246.jpg|СССРн почтан марка,  1948 шо
Файл:Stamp of USSR 2150.jpg|СССРн почтан марка,  1958 шо
Файл:1958 CPA 2151.jpg|СССРн почтан марка,  1958 шо
Файл:1958 CPA 2152.jpg|СССРн почтан марка,  1958 шо
Файл:Stamp Soviet Union 1976 4607.jpg|СССРн почтан марка,  1976 шо
Файл:Stamps of Germany (BRD) 1968, MiNr 558.jpg|ФРГн почтан марка,  1968 шо
Файл:Stamps GDR, Fuenfjahrplan, 24 Pfennig, 1953-11-21.jpg|Почтан штемпельМарксан сурт тӀехь долуш 




#Article 221: Ӏаьндари (132 words)


Ӏаьндари — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштан эвла ю.

Иза ю Ӏаьндарин юьртан меттиган административан центр.

Эвла ю ГӀурий хина йистехь, Хаси-Эвлан къилбаседа-малхбузехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа ю — Тотурбийкала, къилбаседа-малхбузехьа ю — Алтмирзюрт а, ГӀан-Юрт а, къилбехьа ю — Дылым, къилба-малхбалехьа ю — ГӀозтала а, Инчха а, къилба-малхбузехьа ю — Пхьарчхошка а, Ширча-Эвла а, малхбалехьа ю — БайтогӀе, малхбузехьа — ГӀачалкъа.

Ӏаьндарехь Ӏаш болу гуенаш боху шаш кхузахь аборигенаш ду нохчийн Гуьнара схьаделлар долуш, уьш бу аренан тӀера дукху йолу эвлашкахь Ӏаш , ткъа тюменаш шаш кхерсташ лелаш болу ногӀий хилар билгал до.

Этнограф Н. Семеновс Теркан-ГӀой-хина юкъ юцуш билгалдо цигахь нохчийн а, ногӀийн а, гӀажарийн а куц долу нах Ӏаш хилар. Ӏаьндарин а лакхарчу аренан массо яртийн а бахархойн тӀе хьажча гуш ду уьш нохчий хилар боху цуо.

Лерана 2002 шарахь:




#Article 222: Македонийн Искандар (171 words)


Македонийн Искандар (Сийлахь воккху Александр III, , , бусулба хьалкъаш олу Искандер Зулькарнайн, 356 шо в. э. хь. 20 июль — 323 шо в. э. хь. 10 июнь) — Шира Македонин паччахь, баьчча, веллачул тӀехьа йоьхна йоккху пачхьалкхан кхолларалла. Малхбузан историографехь вевзуш Сийлахь воккху Алекса́ндр аьлла. Шира заманахь дуьйна исторехь лоруш болчу баккхичу баьччехь цхьаъ хилла иза.

Искандар Макидонийн пачхьалкьан паччахьи Филип II кIант ву, тIаккха  Аристотели Iамархо а хилла волуш, шиен да Филип II вийначул тIаьхь  ша-а  Макидонийн пачхьалкьан паччахь хилла в.з.к 336 шаран дуьйндахь.

Йoккха a, буьрса хилла йoлу ГIажарийн пачхьалкхан тIаьхь толам баккхарна бахьан долуш истораьхь вуьйцаш а вy.
Александрийна шие да вийначул тIаьхьa, де-х ницкъ болуш паччхьалкх йисан. ТIом барца говзалин эскар а долуш. 

ТIаккха шие да-с лелийна некъ лело ойла a йoлуш хилла.Оцу некъан цIе Панелленизм хилла: массо а грекийн кеги гIаланаш-паччхьалкхаш вовшах а тоьхна: цхьа паччхьалкх кхолларна Iалашо а йoлуш.Ша-а  оладан паччахь а волуш.

ехь йолу Лисиппан белхан тӀера Риман копи. Цхьаъ бен доцу Искандаран тӀехожуш диллина сурт. Массарелла юьхьасибат нийса гойту сурт.

Массарелла евзуш йолу фильмаш:




#Article 223: Октавиан Август (175 words)


Гай Ю́лий Це́зарь А́вгуст (, вича хенахь — Гай Октавий Фурин, ; в. з. к. 63 шеран 23 сентябрь, Рум — 14 шеран 19 август, Нола) — риман политикан гӀуллакххо, принципатан бухбиллинарг (в. з. к. 27 шеран 16 январера), Сийлахь-воккха понтифик (с в. з. к. 12 шо дуьйна), Даймехкан да (в. з. к. 2 шо дуьйна). Цезарин вешин кӀентан кӀант.

Иштта масийттаза Риман векал (консул) (в. з. к. 43 шарахь, 33 шарахь, 31 шо дуьйна 23 шо кхаччалц, 5 шарахь, 2 шарахь, трибун (в. з. к. 23 шо дуьйна), Цензор (в. з. к. 29 шо дуьйна).

Валале цуьна хилла юззина титул: Imperator Caesar Divi filius Augustus, Pontifex Maximus, Consul XIII, Imperator XXI, Tribuniciae potestatis XXXVII, Pater Patriae (Император, Дела нур санна Цезарин кӀант, Август, Сийлахь-воккха Понтифик, 13-за Консул, 21-за Император, халкъан трибунан Ӏедал кховдина 37-за, Даймехкан Да).

Таханлера дахарехь массарелла къаьстина Август виццаваран билгало ю 8 шеран беттан цӀе. Оцу беттан Риман сенатас август цӀе тиллира Октавиан Августан сий деш в. з. к. 8 шарахь. Оцу баттахь Октавианан дахарехь цо Ӏедал доккхучу хенахь къестина деза хӀумнаш хилира.

Дакъош:




#Article 224: Боливар, Симон (166 words)


Симо́н Боли́вар (юззина цӀе — Симо́н Хосе́ Анто́нио де ла Санти́сима Тринида́д Боли́вар де ла Консепсьо́н и По́нте Пала́сиос и Бла́нко (; Боливар дийна волуш хенахь цуьна фамили язйора ), 1783 шеран 24 июль, Каракас — 1830 шеран 17 декабрь, Санта-Марта, Колумби) — массарелла а Ӏаткъаме а, вевзуш волу а Америкехь йолу Испанин колонишан паргӀатъяакхаран тӀемашан куьйгалхо. Венесуэлин халкъан турпал. Генерал. Цо Испанехь паргӀат яккхира Венесуэла, Керла Гранада (тахана Колумби а, Панама а), Кито провинци а (тахана Эквадор). 1819 шо дуьйна дӀа 1830 шо кхаччалц Сийлахь йоккху Колумбин президент (и пачхьалкх кхоьллинера и массо а пачхьалкх вовшах тоьхна). 1824 шарахь цо Перу паргӀат яккхина Лакхара Перун латтан тӀехь кхоьллина Боливин куьйгалхо хӀоттира. 1825 шарахь оцу пачхьалкхан Боливар сий деш цьуна цӀе тиллира. Венесуэлин халкъан конгрессас иза (1813 шо) кхайкхавира ПаргӀатдаккхархо (El Libertador).

Испанехь Боливар масон хилира Кадисехь. 1807 шо дуьна иза вара Шотландин уставан юкъавоьдуш. 1824 шарахь Перухь цо кхоьллира масонан ложа «Къепе а, Маршо а» № 2.

Симон Боливаран цӀе тиллина 1911 шеран 19 мартехь карийна астероидан (712) Боливиана.




#Article 225: Гай Юлий Цезарь (184 words)


Гай Ю́лий Це́зарь ( ; в. з. к. 100 я 102 шеран 13 июль я 12 июль — в. з. к. 44 шеран 15 март) — Шира Руман пачхьалкхан а, политикан а гӀуллакххо, диктатор, эскаран куьӀгалхо, яздархо.

Цезарьс шорйира Рим Атлантикан океане кхаччалц. Цо Франци кераярзийра, Британин гӀайренаш хьаяха волавелира. Цезарин гӀуллакхаш къорге хийцира Малхбузе Европин культуран а, политикан сибат, тӀеха хьалкхиина неха дахарехь дӀа ца болу лар а битира. Цо а Гней Помпейца болира баккхи пачхьалкхан хийцамаш. И хийцамаш бахьнехь иза велачул тӀехь дӀахӀоттира Риман импери коьртехь цо хьалакхиина Октавиан Август волуш.

ТӀехьа дуккха паччахьашна лиира Цезарин улле хӀотта. Иштта юкъаделира немцойн «кайзер» а, оьрсийн «царь» а дешнаш. И дешнаш даьлла «Цезарь» дашах.

Цезарь был «школьным автором», и его «Записки о галльской войне» неоднократно издавались в России в конце XIX-начале XX века в оригинале.

Оьрсийн гочдарш:

Кхоьчу пачхьалкхашахь арахецнарш:

В серии «Loeb classical library» изданы «Галльская война» (№ 72), «Гражданские войны» (№ 39) и продолжатели Цезаря (№ 402).

В серии «Collection Budé»  «Галльская война» в 2 кн. и «Гражданская война» в 2 кн., а также  «Александрийской войны», «Африканской войны» и «Испанской войны».

Несохранившиеся или сохранившиеся во фрагментах сочинения:




#Article 226: ГӀебартойн-Балкхаройчоь (1521 words)


ГӀебартойн-Балкхаройчоь (Кабарди́но-Балка́рия; гIебар.-чергаз. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; кхарач.-балк. Къабарты-Малкъар Республика) —  Российн Федерацин республика, Российн Федерацин субъект, Къилбаседа Кавказан федералан гуон юкъа йогӀу. 
ГIебартойн-Балкхаройн республикан меттанаш гIебартойн а, балкхаройн а, оьрсийн а.

Коьрта гӀала Нальчик.

Дозанца лаьтта: малхбузехь — Кхарачой-Чергазийчоь, къилбаседехь — Ставрополан мохк, малхбузехь а, къилба-малхбузехь а — Республика Къилбаседа ХӀирийчоь, къилбехь — Гуьржийчоь.

Кхоьллина 1921 шеран 1 сентябрехь ГIебартойн автономин область аьлла. 1922 шеран 16 январехь — ГIебартойн-Балкхаройн автономин область. 1936 шеран 5 декабрехь йина автономин республика (ГӀебартойн-Балкхаройн АССР).

ГӀебартойн-Балкхаройчоьн республика ю Кавказан къилба макробасен юккъерчу декъехь. Республика екъна ю кхаа коьрта геоморфологин зонашна — ломан, ломан кӀажан, аренан. Ломан а, ломан кӀажан а зонаш дӀалоцу субъектан доккхаха долу дакъа.

Республикехула вовшенца нисса Йоккхачу Кавказан 5 коьрта рагӀ ю: Дежийлин (я Киран), Хьуьнан, Тархийн, АгӀонтӀиера, Коьрта (я Хидоькъу).

Республикера климат тайп-тайпана ю. Лаьмнашкахь хиларна, республикехь вертикалкепара асалла ю. Аренашкахь а, ломан кӀажошкахь а тӀуьна континенталан климат ю, иза лаьмнашкахь хийцало субарктикан климатца. Кхин дӀа лекхачу лаьмнашкахь хийцало альпийн кепара климатца. Январан температуран юккъера барам бу −2°С (аренашкахь), −12 °С (лаьмнашкахь), июлан 25°С а, 5°С а. Йочанийн шеран юккъера барам бу .

Республикан аренашкахь (масала Прохладнин кӀоштан Прохладни гӀалахь а, Майскин кӀоштахь) бараман континенталан климат ю семиаридан климатан амалашца.

Аренашкахь Ӏа шен абсолютан лахарчу температурашца шийла ду ломан кӀажошкахь йолчу ярташкахь, гӀаланашкахьчул (Нальчик), республикан минимум температурин рекорд хоттийна 2012 шеран 8 февралехь Прохладни гӀалахь, гӀалин метеостанцехь температура охьаелира −29.5 °C, оццу хенахь Нальчикехь температура охьа ца елира −27 °C лаха.

Аьхке аренашкахь чӀогӀа йовха хуьлу, шолгӀа дакъа тӀех йовха.

Июнь — уггар тӀуьна бутт бу, дукха йочанаш хуьлу, тӀех йовхо июнехь ца хаало (+37°С).

Июлан хьалхара дакъа июнан шолгӀачу декъах тера ду, амма декъо ду. Июлан шолгӀачу декъехь хаало лакхара температураш. Уггар бовха мур — июлан чеккхе — август. Аренашкахь июлан температура сих-сиха хьалайолу +38 °C сов, 2000—2016 шерийн муьрехь июлан температуран максимум хааелла Прохладнехь 2000 шеран 28 июлехь, оцу дийнахь +40.7°С яра. Нальчикехь оцу дийнахь хӀаваъ дохделира +38.3 °C кхаччалц.

Август — аренашкахь дукха хьолахь шеран уггар бовха бутт хуьлу, аренашкахь августехь йочанаш хаъал кӀезиг хуьлу, июлехь я сентябрехьчулла а. Аьхка йочанаш кӀезиг хилар бахьнехь татолийн система лелон езаш хуьлу юьртабахаман латташна хитохархьама. Августехь температурин максимум сих-сиха айало +38…+40 °C бараме. 21 бӀешарахь августан уггар лакхара температура хааелла 2006 шеран 8 августехь Прохладни гӀалахь — оцу дийнахь гӀалин метеостанцин максимум хилира +40.9 °C

Аренашкахь ду Iаьржа латта а, Ӏаьржа-боьмаша латта а, ломан басешкахь — ломан-байн.

Хьаннаш лоцу мехкан 1/10 дакъа. Хишшан тогӀенашкахь гӀадолу хьаннаш ю. 800—1600 м лакхахь — шуьйрагIадолу хьаннаш (алсама попан), 2200 м — баганан (алсама зоьзан). 2000 сов м лакхахь ю лаьмнийн цанаш (тайп-тайпана суланан а, кенийн а).

Екхашйолчех яьржина дийнаташ: цхьогал, чагӀалкх, борз, боьра ча, салор, лу, нал, сай, кавказан масар, дегIастанан хьех. Олхазарех уггар даьржинарш — цӀирцӀирхьоза, пеночка-весничка, акха котам, лекъ.

ГӀебартойн-Балкхаройчохь ю къоман парк «Приэльбрусье», ГIебартойн-Балкхаройчоьнан лекха лаьмнийн заповедник а, 11 пачхьалкхан заказник а.

Вайн заманан республик кхоллале, цуьнан латтан тӀехь яра шиъ историн области — ГIебарта а, Балкхаройчоь а. ГӀебарта лаьттара шина олаллех: Йоккха ГӀебарта а, Жима ГӀебарта а, цара лоцуш хилла таханлерчу республикан аренан а, ломан кӀажан а дакъа, ткъа иштта ломан а, лаьмнийн баххьашкара а зонаш Балкх хин а, цуьнан геннийн а лакхенашкара. Балкхаройчоь екъна хилла пхеа ламан тайпанашка, лоцуш хилла, коьртаниг, республикан ломан а, лаьмнийн баххьашкара кӀошташ.

ГIебартойн-Балкхаройн автономин область кхоьллира 1922 шарахь, 1936 шарахь цунах йира АССР.

Сийлахь Даймехкан тIом болуш ГӀебартойн-Балкхаройчохь кхоьллира Скорохода А. Ф. куьйгаллехь волу 115-гIа ГIебартойн-Балкхаройн дошлойн дивизи, цуо тӀом бира Кавказ яккхаран тӀамехь а, Сталинградан тӀамехь а. 1942 шарахь республикан доккхаха долу дакъа Нальчикца цхьаьна Германин куьйгакӀелахь лаьттира. 1943 шеран январехь ГӀебартойн-Балкхаройчоь шаерг мукъаяьккхира мостагӀчух. 1944 шарахь балкхарой махкахбахар бахьнехь цӀе хийцира ГIебартойн АССР аьлла, 1957 шарахь — юха а ГӀебартойн-Балкхаройн АССР хилира. 1992 шарахь — ГӀебартойн-Балкхаройн Республика.

Республика ню шен байракх, хӀост, шатлакхан илли.

ГӀБР Конституцехь хӀост дешийн (можа) эрзун сурт ду. Эрзун накхан тӀехь декъна турс ду, лакхахь — детийн (кӀай) шиъ бохь болу лам сийначу аренахь, лахахь — дешийн (можа) кхоъ дехуо гӀа баьццарчу арахь.

ГӀебартойн-Балкхаройн Республикан Пачхьалкхан байракхан кӀади ду цхьатерра доккха ана асанаш: лакхарниг — сийна, юккъерниг — кӀай, лахарниг — баьццара басахь. КӀадин юккъехь — гуо, хадийна сийна а, баьццара а асанца; сийна асан тӀехь — Эльбрус ламан сурт ду кӀайчу басахь.

ГӀебартойн-Балкхаройн Республикан Пачхьалкхан шатлакхан илли ю гӀебартойн а, балкхаройн а, оьрсийн а къаьмнийн эшарийн интонации а, беснаш а лелош коьллина йолу даккхийдеран музыка. Шатлакхан Иллехь дешнаш дац. Музыкан автор — Карданов Хьасан.

Росстатан терхьашца республикан бахархойн барам бу  ст. (). Бахархойн луьсталла —  ст./км² (). ГӀалийн бахархой —  % ().

 Билгалдаккхар: таблицехь гайтина 2010 шарахь 1000 сов стаг волу къаьмнаш.

 Билгалдаккхар2: кхин адыгаш санна дукха а гӀебартоша 2010 шеран дӀаяздаран компанехь гайтира шайн экзоэтноним — «чергази».

Божарий — 401 775 ст. (46,7 %). Зударий — 458 164 ст. (53,3 %).

Бахархойн юккъера хан — 35,3 шо. Бахархойн медианан хан — 32,8 шо.

Божарийн юккъера хан — 33,4 шо. Божарийн медианан хан — 30,8 шо.

Зударийн юккъера хан — 36,9 шо. Зударийн медианан хан — 34,9 шо.

Республикан муниципалан хӀоттаман гуран чохь, ГӀебартойн-Балкхаройнчоьнан административан-лаьттан дозанчохь кхоьллина муниципалан кхолламаш: 3 гӀалин гуо, 10 муниципалан кӀошт.

Республикан коьрта гӀала — Нальчик, иза иштта йоккха экономикан юкъ ю Къилбаседа Кавказан, пачхьалкхехь коьртачех цхьаъ курорт ю федералан маьӀна долуш.

Республикан экономикан бух — юьртабахам (ялташ (кIа, хьаьжкIа, борц), техникан ораматаш (маьлхан хӀуш, к1омал), даьхнийлелор (шуран-жижиган тайпана), ткъа иштта хьунхьакхар.

ГӀебартойн-Балкхаройн Республикан жима а, юккъера а предпринимательствон инфраструктура кхиоран гуран чохь ехкира цхьа маша бизнес-инкубатораш, церан Ӏалашо — ГӀБРан жима а, юккъера а предпринимательствон кечйина офисийн а, производственни а гӀишлош ялар мехах льготашца. Кхоьллина дика болх беш ю кхоъ бизнес-инкубатор: офисийн а, производственни а гӀишлош луш йолу Нальчик гӀалара пачхьалкхан урхалла ГӀебартойн-Балкхаройн бизнес-инкубатор, шиъ муниципалан офисийн бизнес-инкубаторш ю Прохладнехь а, Баксанан кӀоштахь а. 2012 шеран Республикан ВРП барам хилира 94,2 млрд сом.

Республикехь болх беш ю 200 сов промышленни предприяти. Майски гӀалахь ю Россехь коьртачех рентгенан гӀирс беш йолу ООО «Севкаврентген-Д».
Терк гӀалахь «Терекалмаз» заводехь деш ду шайн синтетикан алмазаш а, церан бух тӀехь лакхара нийса болу алмазан гӀирс а. Арахоьцучу продукцин юкъахь бу геолого-талламан а, ломанмаьӀданийн а предприятешна беш болу алмазан бурун гӀирсаш (баттарчий, сто, шорйийрирш); алмаз доьллина гӀирсаш (прецизионан фасонан роликаш, къоламаш, яхканаш, гуран чуьра алмазаш), машенашъяран а, металлтодаран а шаръяран алмазан гӀирс (нийса профилан АЧК гуонаш, кхин а); тӀулгтабаран а, гӀишлошъяран индустрин а алмазан хадоран а, шарбаран а, Ӏаламан тӀулг, бетон, асфальт къагоран (алмазан паста, кхин а) а гӀирс (хадон сегментийн тӀулгаш, фрезаш, аьлханаш, мешнийн херхаш, кхин а). Тырныауз гӀалахь ю йохк-эцаран GIPSELL маркан продукци ешйолу завод «Каббалкгипс», иза гӀишлошъяран гӀирс баран а, бохкаран а бух тӀехь лаьтта.

Кхуьуш ю электроэнергетика, регионехь болх беш ю масех гидроэлектростанци, 2010 шеран нуьцкъалла — 126,6 МВт, ток яккхар 478 млн кВт•с шарахь:

Наьртийн эпосан оьздангаллин тӀехьено дахьа доккха маьӀна республикан оьздангаллин. XX бӀешеран тӀеххьарчу итт шарахь республикан оьздангаллин политика йина Российн, федералан оьздангаллин а, искусствон а концепцех уьйр ца хаддош, тергоеш башхаллашна, дуккха а къаьмнаш долу ГӀебартойн-Балкхаройн къоман оьздангалла кхиаран халонашна. «Росси оьздангалла» цӀе йолчу федералан Ӏалашонан программо хаъал кхетам белла даймехкан оьздангаллин кханен.

XX бӀешеран чеккхенгахь ГӀБР айаделла шайн кхоллараллин хьашт, 90-гӀа шераш долалуш къоьлла дӀаяьлла, оьздангалла керлачу рынкан хьолах дола доладелла. Нагахь 1999 шарахь ГӀебартойн-Балкхаройчохь 1440 кружок хиллехь, 2001 шарахь церан барам совбелира 1560 кхаччалц, хаалора оьздангаллин-садаӀаран меттигаш алсама йовлар. Оьздангаллин-садаӀаран тайпа кхолламийн барамца ГӀБР 78 меттигехь ю Российн Федерацин субъекташлахь.
XX бӀешеран 90-гӀа шерийн ГӀБРан этносан музыкан оьздангалла кхиаран башхаллаш.

Дукхахйолчу ярташкахь Оьздангаллин цӀенош бен ца хилира шорта функцеш йолу оьздангаллин центраш, церан хьоло гайтора хӀокха, вукха яртийн оьздангаллин дахаран тегӀа. Таханлера къаьмнийн оьздангалла кхиоран болх — фольклоран этнографин центраш яхкар.

Доккха маьӀна долуш ду шайн кхолларалла лакхарчу тегӀанехь кхиор, 90-гӀа шерашкахь ГӀБРехь ца хеддаш дӀахьуш ю республикан эшарийн а, хелхаран а халкъан ансамблийн, адыгийн а, балкхаройн а халкъан иллиалархойн фестивалаш, къаьмнийн ловзарш, регионашкара говзаллаш хийцаран оьздангаллин фестивалаш, смотраш — хореографин искусствон, халкъан музыкан гӀирсийн оркестрийн къийсамаш, К. Каширгован цӀарахчу къоман пондар лакхархошна кечйира тематикан программа «Музыкан ГӀебартойн-Балкхаройчоь».

Муниципалан оьздангаллин кхолламийн белхашкахь кӀоштан социооьздангаллин специфика лоруш дика тенденцеш хилира мероприятеш ярехь. Баксанан кӀоштан оьздангаллин кхолламашкахь шуьйра даьржира фольклоран фестивалаш, смотраш, конкурсаш яр. Зольскан кӀоштехь хааделла фольклоран тобанаш а, ансамблаш а тӀекхетар. Урванан кӀоштан оьздангаллин отдело жигара баьккхина шайн болх фольклор Ӏалашъярехь а, кхиорехь а. Изза Ӏалашо хӀоттийра фольклоран Центран Псынабо юртахь. Теркан кӀоштахь дика терго йора берашций, кегийрхошций болчу балхана, Черекан кӀоштехь — жигарабаьлла гӀиллакхаш, Ӏадаташ дендарехь а, Ӏалашдарехь а болу болх, Чегеман кӀоштехь — дӀахьо къоман рузманан ловзарш, фольклоран коллективийн смотр-конкурсаш, халкъан эшарш лакхархойн фестивалаш.

Адыгин вокалан оьздангалла юхакхолларехь йоккха роль ю 1996 шарахь дуьйна дӀахьуш йолу ГӀебартойн-Балкхаройн халкъан артистан Х. Кунижевн цӀарахчу адыгийн халкъан эшарийн Республикан конкурсан. Конкурсан Ӏалашо: меттахӀоттор Ӏадатан эшаран кхолларалла; адыгийн эшар лакхаран оьздангалла Ӏалашъяр; гучубахар говза иллиалархой; кегийрхой а, бераш а кхоллараллин юкъаозор, церан говзалла айар; жанран шуьйра пропаганда; коллективийн а, шеш болу иллиалархойн а репертуар юзар.

ГӀБРан оьздангаллин баккхий векалш бу, ГӀБРан халкъан поэт, ССРСн, РСФСРн Ленинан а, Пачхьалкхан а премийн лауреат Кулиев Кайсын, ССРСн халкъан артист, ССРСн а, РСФСРн а Пачхьалкхан премийн лауреат Темирканов Юрий.

ГӀебартойн-Балкхаройн Республика, Конституцица — светан пачхьалкх ю. Динан гӀуллакхаш пачхалкхачех къастийна ду, законан хьалха цхьатерра а ду. Уггар даьржинарг шиъ дин ду: ислам а, православин керсталла а. Этносан бусулбанаш республикехь 70 % сов бу. Суннитийн кхетаман ислам хӀинцалерчу ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан лаьтта тӀехь ду, ГIебартахь иза чагӀделла XVIII бӀешарахь.

ГӀБРан правительствон 2013 шеран терхьашца, республикехь дӀаязбелла бу 176 динан кхоллам, оцу юкъахь:

ГӀБРехь болх беш ду 152 маьждиг, 20 православин килс, 1 монастырь-килс, 4 часовня-килс, 1 синагога, 27 протестантийн а, 3 риман-католикийнламазан цӀенош. Динан болх бо 137 бусулбаний, 23 православин, 2 риман-католикийн, 30 гергга протестантийн динан белхалоша, 1 жугтийн молла.




#Article 227: Жанна д’Арк (501 words)


Жа́нна д’Арк, Орлеанан йоӀ-стаг (совр. ; 1412 шеран 6 январь — 1431 шеран 30 май) — Францин халкъан турпал, БӀешеран тӀамтӀехь французийн эскаран куьйгалхох цхьаъ. бургундхойн кера яхача цара иза ингалсхойга дӀаелира. Ингалсхойш иза цӀера тӀехь ягийра холмачхо ю аьлла. ТӀаьхьа иза католикаш баьхказа яккхина язйира.

Суд йолаелла 1431 шеран 21 февралехь. Жаннин суд Iосаллех бехке йина килсано еш ялахь а, амма набахтехь ингалсаш ларъеш яра тIеман йийсархо санна. Суьдан коьртехь вара епископ Пьер Кошон, Францехь ингалсийн оьшучун луьра агIонча.

Ингалсан правительство лечкъа а ца дора шеш д’Арк Жаннин еш йолу суьдан декъахь хилар, оцу суьдан шеш луш долу ладамалла а. Цара шайн тIелецира ерриг харж а. Дисина долу а, Нормандехь зорбане даьхна долу а ингалсан хазналлин кехаташ гойту, и харж кIезиг ца хилар.

Венецихочун Морозинин хроникашкахь дуьххьала дIа аьлла ду: «Ингалсаша ягийна Жанна цуьнан аьттонаш бахьнехь, хIунда аьлчи французаш чIагIлуш бара, гуттаренна а чагIлуш лаьттара бу а моттара. Ингалсаша элира, и йоI лийр ю, аьтту кхин богIур бац дофинан». Суд йоьдуш хиира, Жанна бехкеян атта хир доций — суьдехь йоI латтара цецвоккхучу майраллица, дуккха а йина кIелонан гуонаха чекх а йолуш, галл ца йолуш дIататтара Iосаллех, шайтIанца берта яхарех буьллу бехк. Iосаллех болу бехк шайга тIе ца лацабалийтича, суд йолаелира тIетийжа деридар оьшуш доцу кхечу факташна — масала, божарийн духар леладар, Килса авторитет ца хетар, кхин а гIертара Жаннин хезна долу аьзнаш шайтIанера хезаш дара аьлла. Килсан суьдан низам дохош Жаннина бакъо ца елира Папега арздан а, тергал ца дира Жаннин дика долу Пуатьера процессан жамIаш.

Тутмакхан майралла яйархьама иза латтайо къизачу хьолехь, ингалсан хойша емалйо иза, 9 майхь лееш кхерамаш тийсира ницкъ бийрбу бохуш, амма мел дийриг а пайденна дацара — Жанна юхаерйолуш яцара, бехк тIе ца лоцура. Кошон кхетара цуо дери а ца деш ша Жаннин йиеран кхел яхь, тIаккха цуьнан гонаха бехказа йийначун ореол хир хиларх. 24 майх лечкъа а ца деш ямартло лелийра — тутмакхан гайтира иза ягийна йиен кечйина кийча цIе, цIеран уллехь дош делира иза ингалсан набахтера килсан набахте дехьаяккха, ткъа цигахь цуьнга дика хьовсур бу, нагахь цуо кехат тIехь куьг яздахь Iосаллех а, Килсане ла ца догIарх а дIахедар ю аьлла. Цу тIе деша хууш йоцучу йоьIан ешна текст йолу кехат, кхечунца хийцира, цу тIехь ша юьззина дIахеда шеен «Iехаяларх» аьлла дара, оцу кехат тIе Жаннас жIар йиллира. Хууш дара, Кошона ойла а ца йора шен дош кхочушдан, иза юха а хьалхалерачу набахте дIахьажийра.

Масех де даьлча Жаннас юха а божарийн духар доьхна аьлла (зударийнарг цуьнгара ницкъала схьадаьккхинера), иштта иза юха а «галъяьлла» аьлла трибунало йиеран кхел йира. 1431 шеран 30 майхь д’Арк Жанна дийна йоллушехь Руанера Ширачу Базаран майданахь ягийра. Жаннин коьрта тIе кехатан куй а тиллина «Iесаниг, мунафикъ, ширкаш дийриг» аьлла яздина, цIеран тIейигира. «Епископ, со леш ю хьо бахьнехь. Аса Делера кхел йоьху хьуна!» — лакхара мохь туьйхира Жаннас, дийхира шега жIар ялар. Чалтачо кховдийра жIар йина чIийш. ЦIаро яго йолийча цуо мохь туьйхира масийттаза: «Iийса!» аьлла. Берриш аьлча санна къахеташ боьлхуш бара. Цуьнан чим баржийра Сена тIехула. Шинон гIалан музейхь Iалашъеш ю дийцарехь Жаннах йисанарг, Iилманчийн талламаша уьш цуьнан яц боху.




#Article 228: Людовик XIV (150 words)


Людовик XIV де Бурбон, (вича цунна цӀе елира Луи́-Дьёдонне́ «Дала велла», ), иштта цунах олура «малх-паччахь» (), иштта Сийлахь-воккха Людовик (), 1638 шеран 5 сентябрь, Сен-Жермен-ан-Ле — 1715 шеран 1 сентябрь, Версаль) — Францин а, Наваррин а паччахь 1643 шеран 14 май дуьйна. Иза паччахь вара 72 шарахь — Европин исторехь массарелла а дукха.

Людовик XIV ву Александр Дюмас язйина «Кхо мушкетер» книган коьрта историн персонажах цхьаъ.

Цу хенахь хилларш гойту Нин Компанеецс 1996 шарахь яккхина жима сериалехь «Паччахьан некъ». Иза ю историн драма Франсуаза Шандернагор книги яккхина «Паччахьан аллей: Франсуаза д’Обинье, маркиза де Ментенон, Францин паччахьан зудчуна дагалецамаш». Людовик XIV ролехь вара Дидье Сандр.

ХӀинцалера российн кинематографехь Людовик XIV роль левзира Москохан Керла драматически театран артист Дмитрий Шиляев Олег Ряскован фильмехь «Паччахьан ялхо».

Людовик XIV лаьцна Францехь хӀоттина мюзикл «Малх-паччахь».

Людовикан амалаш а, ойланаш а йовза тоьллачарех хьост ю цо язйина «Oeuvres». Иза арахецан Парижехь «Grimoird а, Grouvelle а» издательствехь (П., 1806).




#Article 229: Мао Цзэдун (160 words)


Ма́о Цзэду́н (, Уэйд-Джайлз: Mao Tse-Tung; 1893 шеран 26 декабрь, Шаошань — 1976 шеран 9 сентябрь, Пекин) — XX бӀешеран Цийчоьнан пачхьалкхан а, политикан а гӀуллакххо, маоизман коьрта теоретик.

Да-нана:

Йижари а, вежари а

Три других брата Мао Цзэдуна и одна сестра умерли в раннем возрасте. Мао Цзэминь и Цзэтань погибли в борьбе на стороне коммунистов, Мао Цзэхун была убита гоминьдановцами.

Зударий

Бераш

Ян Кайхуйс бинарш

Хэ Цзычжэньс бинарш

Двое других детей оставлены в чужих семьях во время гражданской войны в 1929 и 1935. Предпринятые позже многократные попытки поиска ни к чему не привели.

Цзян Цинс бинарш

также предположительно несколько внебрачных детей.

Помимо политической прозы, в литературное наследие Мао Цзэдуна входит ряд стихотворений (около 20), написанных в классической форме времён династии Тан. Стихотворения Мао до сих пор пользуются популярностью в Китае и за рубежом. К самым известным из них относятся: Чанша (长沙, 1925), Великий поход (长征, 1935), Снег (雪, 1936), Ответ Ли Шу-и (答李淑一, 1957) и Ода к цветкам сливы (咏梅, 1961).




#Article 230: Пётр I (163 words)


Сийлахь-воккха Пётр I (Пётр Алексе́евич Рома́нов; 1672 шеран 9 июнь — 1725 шеран 8 февраль) — тӀеххьара Российн паччахь (1682 шо дуьйна), хьалхара Российн император (1721 шо дуьйна).

Петр I сий деш хӀоттина памятникаш Российн а, Европин а дукха гӀаланашкахь. Массарелла хьалхарниг а, гӀаръялларг а ю Петербургехь хӀоттина «ЦӀаста бере». И кхоьллинарг ву скульптор Этьен Морис Фальконе. И еш баьхкина 10 шарахь. Б. К. Растреллис йина Петр I памятник йина хьалха яллера, амма дӀахӀоттина Фальконе памятникал тӀаьха.

Массарелла йоккха памятник ю 1997 шарахь Москвахь хӀттина Зураб Церетелис йинарг. 2007 шарахь хӀоттина памятник Астраханехь, 2008 шарахь — Сочехь. 2009 шарахь «Москохан Сийлахь-воккха Петр цӀарах йолу ГӀалин Берийн ХӀордан центрехь» хӀоттина Петр I бюст.

Кроме того, в 1937—1938 годах Михаил Булгаков и Борис Асафьев работали над либретто оперы «Пётр Великий», которая так и осталась нереализованным проектом (либретто опубликовано в 1988 году).

Петрозаводскан 300 шо
Сурт:Марка России 2006г №1076-Н.Н.Ге. Петр I допрашивает царевича Алексея в Петергофе. 1871. ГТГ.jpg|Росси, 2006 шо: Николай Гес диллина сурт «Петр I Алексейга дов хоттуш ву Петергофехь»




#Article 231: Рузвельт, Франклин (126 words)


Фра́нклин Делано́ Ру́звельт (, МФА ; 1882 шеран 30 январь, Хайд-Парк, Нью-Йорк штатехь — 1945 шеран 12 апрель, Уорм-Спрингс, Джорджи) — 32-гӀа АЦШ президент, АЦШн куьйгал динарг дуьненан экономикан кризисан а, ШозлугӀа дуьненан тӀеман а хенахь. Цхьаъ бен воцу кхуза хаьржина американ президент.

Второй, экономический Билль о правах был списком прав, предложенных Франклином Рузвельтом в его ежегодном послании Конгрессу «О положении страны» 11 января 1944 года. Основные тезисы Билля Франклин Рузвельт озвучил нации в своем выступлении по радио, выступление также записывалось на кинопленку. Рузвельт утверждал, что «политических прав», гарантированных Конституцией и первым «Биллем о правах», «оказалось недостаточно, чтобы уверить нас в равенстве в погоне за счастьем». Средством Рузвельта было объявить «экономический билль о правах», который гарантировал бы:

Билль не был принят Конгрессом, а через год Франклин Рузвельт умер.




#Article 232: Сталин, Иосиф Виссарионович (170 words)


Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин (боккъула фамили — Джугашви́ли, ; 1878 шеран 18 декабрь (кхоьчу хьосташкахь 1879 шеран 21 декабрь), Гори, Тифлисан губерни, Российн импери — 1953 шеран 5 март, Волынское, Кунцевскан кӀошт, Москохан область, РСФСР, СССР) — российн революционер, советан политикан а, пачхьалкхан а, тӀеман а, партийн а гӀуллакххо. Хьалкъашна юккъера коммунистан а, белхалойн а боламан гӀуллакххо, марксизман теоретик а, пропагандист а, СССРн куьйгалхо 1920-гӀа шерашкар дуьйна 1953 шарахь валлалц.

Хьалхара зудчо динарш:
Яков Джугашвили — воккха кӀант.

ШозлугӀа зудчо динарш:

Василий Сталин — Советан тӀеман гӀуллакххо, авиацин генерал-лейтенант (1947 шо), Москохан эскаран округан ТӀеман-хӀаваан ницкъашан куьйгалхо (1947 шо—1952 шо).

Светлана Аллилуева — цхьаъ бен йоцу йоӀ. Филолог-гочдархо, филологин Ӏилманийн кандидат; мемуарист.

 (тоьпаш тоьхна), Ворошилов, Егоров (тоьпаш тоьхна); стоят: Будённый и Блюхер (хьалаьцна, Лефортан набахтехь велла Ӏазапаш бахьнехь)

Файл:Repression in the Red Army resolution for the execution of 138 people.jpg|thumb|250px|1938 шеран 26 июлехь эскаран коллегин кхел я езаш нехан список. Сталинс цу тӀехь яздина «Массо а 138 стаган тоьпаш тоха еза»

Файл:Gelya Markizova.jpg|right|250px|thumb|150px|«Берийн доттагӀ» цӀе йолу сурт. Суртан тӀехь ю Геля Маркизова. Цуьна дена-нанна тӀаьхьо таӀазар дира




#Article 233: Ӏумар бин аль-ХаттӀаб (2252 words)


Абу́ Хьафс Ӏумар ибн аль-ХаттӀа́б аль-Ӏадавий (; ,  — , ) — шолгӀа бакъ халиф (634—644), гӀараваьлла пачхьалкхан гӀуллакххо. Мухьаммад пайхамаран  асхьаб. Вевза Ӏумар ибн аль-ХаттӀа́б аль-Фарукъ () а, Ӏумар I цӀерашца.

Ӏумар къаьстара шен тайпана нахах лекха дегӀ хиларца — гуонаха мила велахь а, уллорчарал тӀехула хилара говрахь волуш санна. Ислам тӀеиэцале а, тӀаьхьа а Ӏумар буьрса а, жоьпаллин а вара. Хьосташ хоуьйту, иза къаьстара сирлачу чкъоьраца, хазчу юьхьца, маж басар йора гӀинаца хьаьрса басе. Ӏумара леладора дехий мекхаш; цхьана хӀуман дог даьттӀа волуш мекхаш хьийзадора. Ӏумаран болар сиха дара, аз — чӀогӀа онда дара. Иза чӀогӀа масса стаг вара, хьаькамаллин а, чӀогӀа сиха а. Малик ибн Анаса дийцарехь, Ӏумар цхьаьна хӀуман реза вацахь, «цуо шен мекхаш хьийзадора».

Цуьнан юьззина цӀе: Абу Хьафс Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб ибн Нуфайль ибн Ӏабд аль-Ӏузза ибн Кусай ибн Килаб ибн Мурра ибн КаӀб. Ислам тӀеоьцучу дийнахь Мухьаммад пайхӀамара  цӀе елира цунна аль-Фарукъ, иза «нийсаниг галваларх къасториг» бохург ду. Мухьаммад пайхӀамаран  аяташ диссийра, Ӏумаран Бадрехь лецна йийсархойх йолу, КаӀбан уллера ИбраьхӀиман макъаман тӀехьа ламаз дарех, вахоран маларш ца магорах, хьиджаб лелаярах, кхин ладаме хеттаршна йолу ойла нийса хилар гойтуш. Ӏумаран белхан лакхара мах хадийна  Мухьаммад пайхӀамара , цкъа цуо элира: «Нагахь шена тӀаьхьа пайхӀамар хир валхьара, иза хир вара Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб». Суннийн ламастехь Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб юкъавоьду ялсаманца кхаъ баьккхинчу иттанна.

Халиф волуш, Ӏумар ибн аль-ХаттӀаба лелайора титул амир аль-муъминин ( — муъмин неха паччахь). Оцу титуло гойтура халифан политикан а, син-мехаллин а Ӏедал. ШиӀийшна хетарехь, Ӏумарал хьалха и титул елла хиллера Ӏали ибн Абу ТӀалибан Мухьаммад пайхӀамар  дийна а волуш, цуьнан бен ян а яц иза.

Ӏумаран масех зуда а яра, шортта бераш а дара. Ислам тӀеиэцале а цуьнан кхоъ зуда яра; нийсонехь йоцу зуда яло ца магорах шена аят доссар хиича, Ӏумара схьа а гулбина шен зударий ислам тӀеиэца элира. Ӏумаран кхуьй а зудчо ислам тӀе ца лецира, уьш берриш а битира цуо. Ӏумаран уггаре вевзаш волчу кӀанта, ӀабдуллахӀа, ислам тӀеэцнера шен дел а ца шо хьалха, тӀаьхьа гӀараваьлла Ӏелам стаг хилла цунах. Кхечу кӀентийн цӀераш яра Ӏасим (Ӏумар ибн Ӏабдул-Ӏазизан ден да), ткъа кхаа зудчо вина кхаа кӀента цхьатерра цӀераш яра — Ӏабдурахьман. Ӏумаран иштта шиъ йоӀ яра, Хьафса а, Фатима а. Медината кхелхинчул тӀаьхьа Ӏумара Хьафса Мухьаммад пайхӀамаре  маре елира. ТӀаьххьара Ӏумаран зуда хилира Ӏали ибн Абу ТӀалибан а, Фатимийн а йоӀ — Умму Кульсум.

Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб вина 585 шарахь герга Маккахь. Цуьнан да хилла исторехь тайпанашна юкъара дов луьстуш хиллачу къурайшийн аль-Ӏади тайпанара аль-ХаттӀаб ибн Нуфайль. Маккахь ладамечу нахах волу Ӏумар ша а сих-сиха кхойкхуш хилла тайп-тайпана девнаш листа. Цуьнан ненан цӀе хилла Хинтама бинт ХӀашим. Шен дахарехь иза юьхьанца жаӀу хилла, цул тӀаьхьа йохк-иэцар лело волавелла.

Ӏумаран буьрса амал яра, 616 шо кхаччалц луьра мостагӀ вара исламан. Мухьаммад пайхӀамара  дуӀа дора, доьхуш: «Я, АллахӀ, чӀагӀдехьа ислам Ӏумар ибн аль-ХаттӀабаца»

Мухьаммад бахьнехь, цуьнан ден вашас, Хьамзата ша чӀогӀа човхор Ӏаьткъина, оьгӀазаллех вуьзна Абу ДжаьхӀль, бекхамна некъ лоьхуш хилла. Цуьнан йишин кӀант Ӏумар Ӏаламат доккхачу дегӀахь а, майраллех вуьзна а, доьналла долуш, чӀогӀа тӀахъаьлла стаг хилла, ханна ткъе ялх шо а долуш. Шен нена вешина Хьамзатана йинарг юьхьӀаьржо ю, ша иза дуьтур дац, олий чӀагӀо йо цо. Шен сибатца а, хотӀаца а дукха инзаре хилла Ӏумар, мел майра къонах а шех оза лур волуш. Цунна дагчу дижна, Мухьаммад волчу а вахна, иза хӀаллакван. Шеца дуккха а накъостий цхьаьна болуш а баьахьаш ца хилла мостагӀий Мухьаммад волчу баха. Ткъа Ӏумар ша цхьаъ цига кхача дагахь ара волу, бекхамна дукха хьере а хилла.

Воьдучу цунна новкъахь дуьхьал кхета Къурайшин тайпанах волу Нуайма ибн ӀабдуллахӀ. Иза хилла иман диллина, амма иза къайлахь латтош. Ша хьош болу некъ цуьнга буьйцу Ӏумара. Мухьаммадна болу кхерам ша муха буха тухур ца хууш, воьхна хьаьвзинчу Ӏаьрбочо олу Ӏумаре: «Мухьаммад а вийна цуьнан чӀир хьайна тӀелацале, хьо дикка хьажалахь, хьайна гергарчарна юкъахь а карор бу хьуна цуьнца цхьаьна динехь берш».

Гуттара а оьгӀаз ваханчу Ӏумара шен йиша яхана нуц ластавой лаьттах а тухий, некха тӀе ког буьллу, тӀетоха дагахь тур хьала а айдеш. Юккъе иккхинчу Аминатна юьхьа тӀе хӀума а тухий мела цӀий охьахоьцу Ӏумара.

Иштта Къуръанан сурат доьшу Ӏумара, тӀаккха АллахӀа ийманан нуьре вуьгу иза. Цул тӀаьхьа Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб вахара аль-Аркаман цӀа, Мухьаммад пайхӀамар  а, кхин бусалбанаш а болчу, царна хьалха шахӀадат даладо цуо.

Ӏумархадам боллуш а, Ӏалашоне а стаг. Маккара бусалбанашна новкъарло йора деланийхоша,  шайн дин диллина гайта ца лора цаьрга, амма Ӏумар сихха ислам тӀеэцначул тӀаьхьа вахара уггаре къизачу бусалба нехан мостагӀ, Абу Джахил волчу, цунна хаийтира ша ислам тӀеэцар. Цул тӀаьхьа Ӏумар хаийтира къайлаха ша ислам тӀеэцарх Маккахь уггаре эладитне волчу стаге, Ӏумарах лаьцна керланаш дукха сиха даьржира гӀалахь. Ӏумар бахьнехь, бусалбачара дуьххьала жамаӀат ламаз дира КаӀабан уллехь. Юккъерачу бӀешерашкара историко Ибн Хишама Мухьаммад пайхамаран  дахарех лаьцна дуьйцуш даладо Ибн МасӀудан дешнаш:

Ӏумарас ислам тӀеэцар дикачу агӀора дог ойуш хилира бусалбачарна. Маккахь долуш, иза уллера а ца волуш Мухьаммад пайхамаран , иза ларвира.

Ӏумар къасталора шен майраллийца. Бусалбанаш Маккара Меденате кхелхаш, дукхаха берш гӀалара къайлаха дӀаболхара, делахойн зуламах кхоьруш, амма Ӏумар ша кхалхар нахала а доккхуш дӀавахара, шен мостагӀех цхьаннех а ца кхоьруш.

Медената кхелхинчул тӀаьхьа Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб хилира Мухьаммад пайхамаран  уггаре гергарчех цхьа сахьаб, шен йоӀ цуьнга маре елира. Цуо жигара дакъа лоцура дерриге а ладаме гӀуллакхашкахь къуоначу бусалбанийн пачхьалкхехь.

Ӏумар ибн аль-ХаттӀаба дакъалаьцна бусалбанийн массо а тӀамехь, ша куьйгалла а дина цхьаьна рейдехь 30 стеган тобанан. Цуо дакъа лаьцна тӀемашкахь: Бадрехь, Ухьудехь, Хандакехь, Хайбарехь, кхечу тӀемашкахь а. Делахошна дуьхьал тӀом бечу хенахь цуо цкъан а ца гина майраллин а, турпалийн а масала гайтина, хакъ долуш хилла бусалбанийн пачхьалкхан коьртехь болчарех цхьаъ.

Ӏумар урхаллехь волуш бусалбанийн долара латташ Ӏаьрбийчуьра арахьа сиха шордала дуьйлира. Мехкаш дахаре лелар Ӏумар волуш аьттонца дӀадаьхьира. 633 шарахь юьйжира Къилба Палестина, тӀаккха Хира. 635 шеран сентябрехь ялх баттахь гуо латтийча схьаелира Димашкъ, ткъа кхин а шо даьлчи, византийхой Ярмук хи тӀехь эшчи, Шема караеира бусалбачеран. Шема схьаяккхаелира, ГӀажарчоьнца хиллачу тӀамо Византи гӀелъяр бахьнехь, цаьрга тоъал дозанахь эскар латтадан таро ца хиларо.

ГӀажарчохь а тера дара хьал: мохк гӀелбинера политикан а, динан а Сасанидийн некъийн къийсамаша, тюркаш а, хазараш а тӀелетаро, ткъа иштта Византица болчу тӀамо а. 636—637 шерашкахь хилира Ӏаьрбийн исторехь дукха боккха тӀом Кадисихь: бусалбанийн тобанаша толам баьккхира гӀажарийн эскарера. ТӀаьхуо юьйжира Мадаин (хӀинца Ӏиракъера Ктесифон), гӀажарийн паччахьан аьхкенан резиденци. Оцу толамаша мухар туьйхира ГӀажарчоь яккхарх. Оццу хенахь Ӏаьрбаша схьаяьккхира Мосулан кӀошт.

Амма оцу хенахь Ӏумарас ГӀажарчоь схьайоккху хан тӀе ца кхаьчна хетна сацийра Ӏаьрбий тӀемлой Малхбалехьа тӀелиетарш. ТӀаьхьа гӀажарша Ӏумар халифах олура узурпатор, ткъа иза вийна де даздора.

Шемара чубаьхкина Лакхара Месопотами яьккхинчул тӀаьхьа ши шо даьлчи, Ӏаьрбий тӀелетира ГӀажарийчоьнна, толам баьккхира Нехавендера тӀамехь (642). Сасанидийн некъех тӀаьххьара паччахь Йездигерд III-гӀа, юхавелира къилбаседа-малхбале, амма вийра Мервехь (651). Цуьнан когаметтаверг гӀиртира импери денъян, амма аьтту ца белира.

Билгалдаккха деза, Ӏумар эскарера а, баьхначу мехкашкара а цӀа кхайкхира уггаре гӀарабевлла бусалбанийн тхьамданаш: Халид ибн Валид а, СаӀад ибн Абу Ваккъас а. Вайга кхьаьчна уьш дӀабахаран бахьнаш теша хала долуш ду, политикан бахьнаш хила тарло цигахь.

Масийттаза Ӏумара схьабаьккхина хилла юкъараллин пайдана эхан тӀиера кханнах ши  дакъа кхаччалц провинцешна тӀехӀиттийначу куьйгалхойн баккхий бахамаш. Хууш ду иштта санкцеш ярах Халида ибн Валидан, СаӀад ибн Абу Ваккъасан, Ӏамр ибн аль-Ӏасан, Бахьрайнан, Йаманан, Маккан, кхечу а мехкийн куьйгалхошна.

Ӏумаран урхаллин заманахь хийцаелла бусалба пачхьалкхан амал. Мехкаш бахарна а, хьекъалца урхалла дарна а цунах хилира дукха къаьмнех лаьтта импери, цунна юкъахь Ӏаьрбийчуьра бевлларш доьалгӀа дакъий бен дацара. Схьаяьхна провинцеш халифатан политикан централ Хьиджазал социалан а, экономикан а кхиаран лакхарчу тӀегӀанехь хиларна, бусалбанийн аристократи кхалха йолаелира схьадаьхначу мехкашка. Схьадаьхначу латташ тӀиера куьйгалхой Ӏумар халифа ша хӀиттабора.

Схьадаьхначу мехкашкахь Ӏумара ян йолийра тӀеман лагерш (амсараш). Халифатан тайп-тайпанчу декъашкахь кхоллаелира керла тайпана гӀалин меттигаш, цигахь куп дӀалоцура цхьаьна тобанан тӀемлоша (дукхах дерг цхьаьна тайпанан нах). Иштта гарнизонаш яра Фустатехь (хӀинца КъахӀиран кӀошт), Куфехь, Мосулехь. Мисар, Шема, Ӏиракъ, ГӀажарчоь схьаяьккхинчул тӀаьхьа халифатах хилира дукха къаьмнийн, алсама берш кхечу динехь болу пачхьалкх.

Ӏумар бин аль-ХаттӀаб асхьабийн чӀогӀа лераме стаг вара. Цуьнан урхаллехь цкъан а ца хилла куьйгалхой дуьхьала бевлла. Цуо шен заманхошна йоккха маршо лора, ткъа цкъацца къайла а даккхара церан гӀалат.

ХӀоьттинчу хьоло Ӏумарега цхьа могӀа административан-фискалан аппарат кхоллийтира, яккхий санаш хьажоран хьесапаш а дайтира. Ладаме царех дара алапа далар, дааран сурсат (рицкъ) далар берриг асхьабашна, латташ а ца доькъуш. Дуьззина и система хӀотто аьтту белира 640 шарахь. Цуьнца цхьаьна барамаш хӀиттийра хараджан а, джизьян а. Иза волуш кхолло йолийра лаьттан кадастраш, цара латта доькъура масех кепара: юкъараллин а, долара а. Мисар схьаяьккхинчул тӀаьхьа Макка а, Медината а кӀа дан долийра цигара. Цуо чӀогӀа ладаме роль латтийра 639 шарахь Палестинан, Шеман, Ӏиракъан мацалла хӀоьттича.

Ӏумар бахьнехь биллина юридически системан бух, цхьа могӀа гӀаланашкахь суьдхой бара — къеданаш, цара шариӀатаца къастадора девнаш а, къийсамаш а.

Халифа кховдорца, гӀаланаш яр византийн хьесапашца хила деза: коьрта урамийн шоралла 40 дол (дол — 38-46 см), ткъа лахарчу тӀегӀанера — 20-30 дол. Халифа дукха терго йора пхьола а, йохк-иэцар а кхиарна. Цуо олура, махлелочун болх тӀеман гӀуллакхал атта бац, хӀунда аьлча «шайтӀа гӀерта цӀена совдегархо Ӏехо аттачу саца, оьцуш вверг Ӏеха а веш».

Мисар яьккхинчул тӀаьхьа Ӏумаран тӀедеира, оцу областе кхин йолу халифатан областашна кӀа латталур ду аьлла. Листа безаш ялта дӀасадахьаран бала бара. Халифан дагадаийтира, Траян император волчу хенахь (I—II бӀешераш хийцалучу хенахь) даьккхина Нил ЦӀен хӀордах туху татол. ТӀаьхьа и татол дӀатесна, дӀадуькъира. Ӏумара омар дира татолан харш цӀанде аьлла, нилан мехкан бепиг чухьаьдира Ӏаьрбийчу боцачу новкъа.

Ӏумар халиф волуш чеккхенца тӀеийцира хьаьжан рукнаш. ХӀора шеран хьаьж Ӏумар коьртехь хуьлура. Халифа тӀедилларца Мухьаммад пайхамаран  хилла секретара Зайд ибн Сабита гулдан долийра, пайхамара дуьйцуш дӀаяздина, къаьстина хилла Къуръанан тексташ. Къуръанан текст гулйина елира Ӏумар кхелхинчул тӀаьхьа.

Ӏумара халиф цӀеран тӀетуьйхира дарж амир аль-муъминин (муъминчарна омар дийриг). Иштта, Ӏумара кхоьллина Ӏедалан системах, ала мегар ду Ӏаьрбийн-бусалбанийн теократи. Бахархой бекъна бара шина декъе — урхалла деш болу бусалбанаш а, кхин динехь болу куьйгакӀелара нах а. Урхаллин хьесапаш аргумент Къуръан долуш яра я хьалха хилла бухца яра. Оцу дерригчо а латто езара умман динан марталла.

Ӏумаран шен дикалла, цуьнан говзалла, хаарца пачхьалкхан урхалла дар Ӏаьрбийн халифат баккхийчу кхиамашка кхачийра. Ярмукера, Къадисера, Нехавендера тӀемашкара толамаша таро йира хӀаллак бан буьрса мостагӀий Византи а, ГӀажарчоь а.

Цуьнан энерги хилла ца Ӏара, цунна долу хьал, адамаш, церан динан жигаралла пайденна ерзо хаара. Халиф Ӏумаран урхаллин хотӀах авторитаран ала мегар ду, амма сонталле иза ца кхечира. Иза вара буьрса, амма нийсо лелаеш урхалча вара.

Ӏумар доккха дакъа лецира ислам даржоран новкъахь. Цуо даьхна мехкаш бахьнехь ГӀажарчуьра Къилбаседа Африке кхаччалц нахана ислам а, бусалбанаш а бевзира. Мелла а хан яьлчи оцу къаьмнех дукхаха долчара ислам тӀеийцира.

Ӏумар кхин а Къуръанан маьӀна доккхуш вара, хьадисаш девзарг а, бусалбанийн бакъо (фикх) евзарг а вара.

Сунниийн историн ламасто лакхара маххадабо Ӏумаран белхан, иза гойту шел дика урхалча хир воцуш дика. Суннийшна хета иза беркате цӀена халбатхо, бусалбачаьрца нийса, мостагӀчуьнца къиза.

ШиӀийн ламасто гойту Ӏумар а, кхин кхоъ бакъ халиф, узурпаторш (бакъонза Ӏедал я нехан хӀума долаерзийнарг) санна. ШиӀийш дийцарехь, Мухьаммад пайхамаран  халиф гора шен шича Ӏали ибн Абу ТӀалиб, амма харцам бар бахьнехь Ӏедал кхечира хьалха Абу Бакран, ткъа цул тӀаьхьа Ӏумаран а, Ӏусманан а.

Ӏумар халиф волуш бусалбанийн эскарша Иерусалим яьккхира. Ярмук эркан гергара тӀамехь Аль-Джабия олучу тӀеман лагерехь Голанан локхаллаш тӀехь византихоша йитира Иерусалим Ӏарбашна. Бакъ халиф Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб ша гӀалин чувахара, цу тӀе наха леллош йолу оба а йоьхна. Меттигера бахархой цецбевлира шайн гӀала яьккхинчуьнан духарх — уьш боьлла бара византийн а, гӀажарийн а урхалчийн дезачу духарех. Ӏумарега шегга дӀаделира гӀалан догӀанаш грекийн православин патриархан Софронийн карара, цуо элира: «АллахӀан доьхьа… шун килсаш дийна лаьттар ю, бусалбачара дӀа а лоьцур яц, йохор а яц». Софронийс, халифан дехарца, гайтира цунна Ӏийса пайхамаран гробан килс, цигахь беркате сийлахь волчу бусалбанийн урхалчо дуӀа дира пайхамарна. Цул тӀаьхьа Ӏумарас хаьттира Софронега, Мухьаммад  стигала АллахӀ волчу хьалавахана (мирадж)  лам мичахь бу аьлла. Софронийн ца лаара меттиг сихха гайта, цигахь хьалха лаьттара сийлахь Иерусалиман килсанаш (хьалхара а, шолгӀа а), ткъа хӀинца нехаш юхку меттиг. Дукха юхагӀиртина, патриарха валийра Ӏумар оцу лам тӀе, цуьнан исторех лаьцна а дийцира. Халиф гола воьжна, нехаш дӀасатеттина, юха а ламаз дира. ТӀаккха хаьттира цуо Софронега, мичахь ю и килс аьлла. Патриархан дагадеира Ӏумар Ӏехо, тӀаккха элира ломан къилбаседа агӀора ю аьлла. Амма хьекъал долу халиф ца тийшира Софронийн дешнех, омар дира ломан къилба агӀора маьждиг догӀа аьлла, хӀинца а лаьтташ ду иза.

Ӏумар ибн аль-ХаттӀабан килс кара а йина, цигахь ламаз дарах дийцаран кхин вариант ю Ахьмад ибн Хьанбалан, имаман хьадисийн гуламехь (юхьиг а, юкъ а 9 бӀешеран). «Ӏубайд ибн Адам дуьйцура, шена хезира, Ӏумар ибн аль-ХаттӀаба КаӀба аль-Ахбаре хӀоттуш: „Мичхьа гӀоле шена ламаз дар?“ КаӀбас жоп делира: „Шена хетарехь, ахьа ламаз дан деза тархашна тӀехьа, ерриг Къудс хьан куьйга кӀела йолуш санна “. Ӏумар реза ца хилира: „Хьо тарлуш ву яхӀудех. Аса дийр дац иза. Аса ламаз дийр ду АллахӀан элчано динчехь“. Иза вирзира къибле, ламаз дира, тӀаккха юьстаха ваьлла шен оба охьатесна волавелира цу чу нехашгулъян, тӀаккха юьстаха велира шен палаш  охьаяржийна, волавелира, цунна чу нехаш а, волавелира  шена чу нехаш гулъян, наха а дира цуо диннариг».

Кхечу версица, бахьна дара ГӀажарчоьне хьажийна йолу Ӏумаран юха ца волу политика, иза ерриг хӀаллак йина яра Ӏаьрбийн халифатан эскаро. Ӏумаре чевнаш йинарг цӀеран гӀуллакх деш волу Абу Лула ву аьлчи, Ӏумар аьлла: «Хастам бу АллахӀан, сан валар бусалбачун карах ца хилийтинчу!». Цул тӀаьхьа Ӏабдуррахьман бин Ӏавфа сихха чекхдаьккхира Ӏуьйренан ламаз, ткъа цӀий оьхуш волу Ӏумар чуваьхьира шен хӀусаме. Ӏумар кхелхира кхо де даьлчи, 644 шеран 7 ноябрехь. Леш волуш, цуо хӀоттийра кхеташо, керла халиф харжархьама. Цуьнан тӀеххьара тӀедиллар хилира хин волчу халифан, ша хиттийна провинцешкара сардалаш цхьаьна шарахь дӀа ца бахар. Мухьаммад пайхамаран  уггаре къена ялх асхьабех лаьттачу кхеташонехь (шура), царна юкъахь бара: Ӏусман ибн Ӏаффан, Ӏали ибн Абу ТӀалиб, Тальха ибн ӀубайдуллахӀ, Зубайр бин аль-Ӏаввам, Ӏабдуррахьман ибн Ӏавф, СаӀад бин Абу Ваккъас, кхоалгӀа бакъ халиф хаьржира Ӏусман ибн Ӏаффан.




#Article 234: Астрономи (1165 words)


Астроно́ми — стигл Ӏалам толлуш долу Ӏилма. Астрономис толлу стиглара хӀуманийн а, царех хӀотталуш йолу системийн а дӀанисдалар, лелар, хӀоттам, схьадалар а.

Масала, астраномис толла Малх а, кхидолу седарчий а, Малхан системин планеташ а, цера спутникаш а, кхоьчу седарчийн системашкахь йолу планеташ а (экзопланеташ), астероидаш, кометаш, метеориташ, планеташна юккъера хӀума а, седарчишна юккехь йолу хӀума а, пульсараш, Ӏаьржа Ӏургаш, тачанаш, галактикаш, галактикашан гуламаш, квазараш, и. к. д.

Астрономи йолу дукха хан ю. Хьалха хилла культураш шайн тӀаьхьа йитина дукха астрономица йоьзна артефакташ, масала Шира Египтан монументаш а, Стоунхендж а. Вавилонцаш а, грекаш а, китайцаш а, индийцаш а, майяс а буьйсана стигалан терго йора. Телескоп юкъаялча астрономин кхиар чӀогӀа сихъелира. Астрономин юкъайогӀура астрометри, седарчашца навигаци, тидаме астрономи, календарьш кхоллар, астрологи.

XX бӀешарах астрономи шина декъа екъаелира: тидаме а, теорин а. Тидаме астрономи ю стигалан хӀуманах лаьцна тидаме хаамаш гулдар. Теорин астрономис астрономин хӀуманашна а, хиларшна а компьютеран а, математиан а, анализан а моделаш хӀоттайо. Оцу шина дакъас вовше тӀедуза: тидаме астрономис хаамаш гулдо, теорин астрономис оцу хаамашна бахьанаш лоьху.

.

Таханлера астрономи хӀотталуш ю масийтта вовшийца уьйра йолу декъах. Коьрта астрономин декъаш ду:

Оцу кхаа дакъанас кхочуш йо астрономин хьалхара Ӏалашо (стиглан хӀуманийн леларан таллар). Царех олу классикан астрономи.

Цхаьдолу астрофизикан дакъонаш къасталаш ду шайн белхан некъашца.

Оцу шина дакъашкахь толлу шозлугӀа астрономин Ӏалашо.

Оцу стигала хӀуманашах гулбина хаамаш тӀехь тӀаьххьара шина астраномин дакъанаш толлу астрономин кхозлугӀа Ӏалашо: стигалана хӀуманийн кхолларалла а, кхиар а.

ХХ бӀешарахь кхоллаелла археоастрономи. Цо толлу хьалха дуьненахь Ӏийна болу неха астрономех лаьцна хилла хаамаш. И хаамаш маца хоттаелла хиъча йиш ю шира исторехь хилла гӀишлонаш маца йина хаа.

Седарчий а, цера кхиар а таллар боккха маьӀан долуш ду Ӏаламах кхетаран. Астрономаш толлу седарчий тидаманца а, теорин моделашца а. Тахана оцу талламан некъашна тӀекхаьтта компьютеран моделаш хӀоттаяр.

Седарчийн кхолларалла доьду газан а, ченан а тачанашкахь. Тачан дукъа дакъонаш Ӏовдало гравитацин бахьнехь. Ӏовдалуш хенахь уьш йохло. Йовхо тоалла сов ялча цуьна ядрохь термоядеран реакци йолало — цунах седа хуьлу.

Массо а химин элементаш, водород а, гелий а йоцурш кхоллало седарчашкахь.

Астрономин коьрта Ӏалашонаш ю:

И Ӏалашонаш кхочуш ян оьшу эвсара талламан практикан а, теорин а некъаш. Хьалхара Ӏалашо кхочуш йо беха, шира хенахь болабелла тидамашца а, 300 шо хьалха хиъан стиглан механикин законашца а. Цундела оцу астрономин дакъехь дукха хӀумнаш хууш ду, къаьстина Дуьненна уллехь долу стигалан хӀманашахь лаьцна: Бутт а, Малх а, планеташ а, астероидаш а.

ШозлугӀа Ӏалашо кхочуш яр йиш хили спектран анализ а, фотографи а юкъаялча. Стигалан хӀуманийн физикан билгалонаш таллар доладелла XIX бӀешеран шозлугӀа ахехь, коьрта проблемийн таллар таьххьара шерашкахь бен ца доладелла.

КхозлугӀа Ӏалашо кхочуш ян оьшу тидаман хаамаш гулда. Таханлера динахь болу хаамаш тоьуш бац стигалан хӀуманийн кхолларах а, кхиарах а кхета. Цундела цкъачунна оцу агӀонехь гипотезаш бен яц.

ЙоалгӀа Ӏалашо кхочуш ян йолуш йолу физикан теориш тоьаш яц. Цундела кхолла езаш ю керла теори. Оцу теорис гайта еза уггара лакхар йовхалла а, таӀам а, луьсталла а йолуш хенахь хӀуманийн лелар.

Дукха зама хьалха адамаш тидам бира стигалан серлаллашан а, хенан хӀоттаман хийцамашан а юкъахь долу дазар. Цу хенахь астрономи астрологица чӀогӀа вовшахъэдина дара. ТӀаьххьара астрономи астрологех схьакъастира Дендаларан хенахь.

Астрономи кхоллаелла дукха зама хьалха. Иза кхоллаела адамийн хӀора денна хуьлу хьашташах. Седарчийн меттигашан хьаьжна ахархошна хаьара шеран заманаш хийцалуш. Нахана Маьлхе а, седарчийн а тӀехьожуш некъ карабора. Малх а, Бутт а лацар юх-юха хуьлий хууш дукха зама ю. Шира йозанан хьосташан тӀехь карош ю астрономин хиларашан суьрташ хӀоттор а, сирла стигалан хӀуманийн гӀаттар а, бузар а лоруш ларараш, хан лору а, календарь лелоран а некъаш.

Астрономи кхуьуш яра Шира Вавилонехь, Египтехь, Китаехь, Индехь. Китайн тептарш тӀехь буьцу в. з. к. 3 шо хьалха хилла Малх лацар. Лаьттаюккъера хӀордан уллехь йолу пачхьалкхашкахь яра Маьлхан а, Беттан а, планеташийн а лелар кхетош а, цера хирдолу лелар дуьйцуш а теориш. Иштта цу хенахь бара оцу балхан гӀодеш чоьлхе боцуш эвсара гӀирсаш.

Къестина баккхи кхиамаш бара Шира Грецехь. Пифагорас массарелла хьалха элира Дуьне горга ду. Аристархас элира Дуьне Маьлхан гонах хьийзаш ду. В. з. к. 2 эзар шо хьалха Гиппархас хӀоттийра хьалхара седарчийн каталог. Птолемейс в. з. к. 200 шо хьалха йицира Дуьне Ӏаламан юккъехь долу система (Ӏаламан геоцентрически система). И система яра 1500 шарахь массара а тӀеэцна.

XV бӀешарахь Улугбекас Самаркандан уллехь йира чохь тоьлла гӀирсаш болу обсерватори. Цо хӀоттийра Гиппархан тӀехьа хьалхара седарчийн каталог. XV бӀешарахь Европехь астрономи кхиам болало. Керла лехамаш гучубовлар бахьан дара махлелоран а, хикеманаш лелоран а астрономи оьшуш хилар.

Таханлера астрономи кхоллаелла лору Коперникас гелиоцентрически система юкъаяккхича (XVI бӀешо юккъе кхаьчча), Галилейс стигалан хӀуманаш телескопца талла волавелча (XVII бӀешо долалуш хенахь), Ньютонас Дуьненан тӀеозаран закон гучудаьккхича (XVII бӀешо чекхдолуш хенахь).

XVIII—XIX бӀешерашкахь астрономи космосехь лаьцна хаамаш гулбеш яра. Яккхи телескопаш юкъаевлича нахана хиира Малх Ча Такхийна Тача цӀе йолу галактикан юкъа боьдуш буй. XX бӀешо долалуш гучудели галактикаш шортта хилар. 1929 шарахь галактикашан спектраш толлуш Эдвин Хабблан гучудели «галактикаш дӀасаидар». ТӀехо оцу хаамаш бахьнехь кхоллаелира Ӏаламан шоръяларан теори.

XX бӀешарахь астрономи шина декъа екъаелира: тидаман астрономи а, теорин астрономи а.

XX бӀешарахь хилла йолу Ӏилманан-техникин революцис боккху Ӏаткъам бира астрономи кхиаран, къестина астрофизикан. Кхоьллинера оптикан а, радион а телескопаш, ракеташ а, искусствени спутникаш а. И кхиамаш бахьнехь астрономин дукха керла хаамаш Ӏаинера. Уьш бахьнехь гучуелира керла стигалан хӀуманаш: радиогалактикаш, квазараш, пульсараш, и. к. д. Кхоьллинера седарчийн а, Маьлхан системан а эволюцин керла теориш. XX бӀешаран къестина кхиам бара релятивистан теори кхоллар — динна Ӏаламан эволюцин теори.

Астрономин тергонашан доккха дакъа ду гушйолу серлонан а, кхоьчу хецаран а тидам бар а, анализ а. Астрономин тергонаш екъа йиш ю терго яш йолу спектран дакъонашца. Цхьадолу спектран дакъонашна Дуьнена тӀера терго ян йиш ю. Кхиераш лакхара атмосферехь я космосехь бен йойла дац.

Оптикан астрономи (наггахь цунах олу гушйолу серлонан астрономи) ю массарелла шира космос толлу кеп. Хьалха стиглуш гушдолу хӀумнашан куьйгаца сурт дуьллура. XIX бӀешо чекхдолуш хенахь а, ХХ бӀешарахь а талламаш бора фотографишца. Тахана сурташ доху цифрийн детекторашца. Гуш йолу серлонан диапазон 4000 Ǻ дуьйна 7000 Ǻ кхаччалца елахь а (400—700 нанометр), оцу диапазонехь лелош болу гӀирсаца терго яло ультрафиолетан а, инфрацӀен зӀенарашан.

ИнфрацӀен астрономис терго йо стигалан хӀуманийн инфрацӀен зӀенаршан. Оцу тулгӀенийн йохалла гучу серлонан зӀенарий йохаллан улле а елахь, инфрацӀен зӀенараш хӀаваас чӀогӀа худу. Цундела инфрацӀен обсерваториш лакахь атмосферехь я космосехь хила еза. ИнфрацӀен спектр дика ю дукха шила йолу хӀуманашан терго ян (масала, планеташ а, тачанаш а). ИнфрацӀен зӀенарш ченан марханашах чекхйолу, цундела йиш хуьла къона седарчийн терго ян.

Цхьайолу молекулаш чӀогӀа инфрацӀе зӀенарш йолуш ю. Цара гӀо до стигалан хӀуманийн химин хӀоттам талла (масала, кометашкахь хи лаха).

Ультрафиолетан астрономис терго йо 100 дуьйн 3200 Ǻ кхаччалц (10—320 нанометров) деха долу тулгӀенаш. И зӀенарш Дуьненан хӀаваас худу. Цундела оцу диапазонан терго яш болу гӀирс лакхахь атмосферехь я космосехь хила беза. Ультрафиолетан астрономи дика ю бовха седарчий (О а, В а классан) толлуш, хӀунда аьлча цера зӀенараш оцу диапазонехь хуьлу. Кхуза юкъайогӀуш ю кхоьчу галактикашкахь болу сина седарчий а, планетан тачанаш а, тӀаьхкерла седарчий а, и. к. д. Амма и зӀенараш седарчийн юкъара чено атта худу, цундела тергонаш яш иза тидаме эца деза.

Радиоастрономи ю космосан таллар 1 мм сов еха зӀенаршца. Радиодиапазонехь зӀенарш хоьцу дукха тайпан стигалан хӀуманаш: тӀехкерла седарчий, седарчийн юккъера хаваъ, пульсараш, галактикашан жигара ядраш.




#Article 235: Астероид (801 words)


Астеро́ид — Малхан гонах хьийза Маьлхан системин жима стигалан хӀума. Астероидаш дукха жима ю планеташел йозаллица а, барамца а, цера нийса йоцу кеп ю, цера атмосфера яц, амма цера спутникаш хила тарло.

Астероид ( — «седах тера», дош хӀотталуш ду шина грецийн дешнех  — «седа» а,  — «кеп») дош юкъадеккхина Уильям Гершельс. И цӀе цо тиллира уьш телескоп чу хьаьжца тӀадамаш сан гуш хиларна седарчий санна — телескоп чу хьаьжца планеташ гуш хуьлу дискаш санна. ХӀинца а билгал яккхина яц астероидашан нийса къастам. 2006 шо кхаччалц астероидашах олура жима планеташ.

Астероидаш къастаяш йолу коьрта билгало бу цера барам. Астероидаш лору 30 м сов диаметр йолу хӀуманаш. Оцу барамал жима хӀуманех олу метеороидаш.

Тахана Маьлхан системехь йовзуш ю масийтта бӀе эзар астероид. 2013 шаран 11 январехь уьш яра 97 853 768, царех 600 853 астероидан орбита лерин яра, царна номераш а еллера, 17 620 цӀераш техкинера. Схьахетарехь Маьлахан системехь 1,1 миллион тӀера 1,9 миллион тӀе кхаччалц хӀума ю 1 км сов барам болуш. Евзуш йолу астероидах дукхах ераш Марсан а, Юпитеран а юккъе астероидан гонехь ю.

Маьлхан системехь массарелла йокху астероид лоруш яра Церера. Цуьна барамаш бу 975×909 км гергга, амма 2006 шаран 24 август дуьйна иза лоруш ю жима планета. Шиъ важа йоккха астероид (2) Паллада а, (4) Веста ю 500 км гергга диаметр йолуш. (4) Веста ю астероидан гонехь цхьаъ бен йоцу бӀаьрган къеста астероид. Кхийолу астероидаш га тарло уьш Дуьненан улле йогӀучу хенахь (масала, (99942) Апофис).

Коьрта астероидан гонан массо астероидан йозалла лоруш ю 3,0—3,6 кг. Иза ю Беттан йозаллин 4 % гергга. Церерин йозалла ю 9,5 кг — массо а астероидан йозаллин 32 %. Йиъ массарелла а еза астероид цхьана (Церера, Веста (9 %), Паллада (7 %), (10) Гигея (3 %)) — 51 %. Кхочу астероидан йозалла чӀогӀа жима ю.

Хьалхара астероид Церера цахууш гучуяккхира Джузеппе Пиаццис 1801 шарахь. Кхиъ кхоъ астероид ((2) Паллада, (3) Юнона, (4) Веста) гучуяккхира ялх шарахь. ТӀаьххьара Веста гучуяккхира 1807 шарахь. Шовзткъа шарахь кхи керла астероидаш гучуяккхина яцар.

Карл Людвиг Хенкенс 1845 шарахь гучуяккхира (5) Астрея, хьалхара керла астероид 38 шарахь. Кхиъ кхо шо даьлча цо гучуяккхира (6) Геба. Цул тӀаьхьа кхиболу астрономаш болабелира астероидаш лаха. ХӀара шарахь керла астероидаш гучуйоккхура цара.

Хьалха астероидашан Шира Риман а, Грецин а мифологин турпалийн цӀераш тохкура. ТӀаьхьа астероидаш гучуяккхинчарна бакъо еллера шеш гучуяккхина астероидан шайн луу цӀе тилла — масала, шайн цӀе. Хьалха астероидашан зударийн цӀераш тохкура. Божарийн цӀераш тохкура ша-тайпа йолу астероидашан.

ХӀинца билгал орбита лерина йолу астероидан бен цӀе ца туьллу. Наггахь астероидан цӀе туьллу и гучуяккхинчул тӀехь масийтта шо даьлча. Орбита лараре цунна номер ло. ЦӀе тиллинчул тӀехь астероидан цӀе хӀотталуш я шина декъахь: номер а, цӀе а, масала (1) Церера.

Массарелла хьалхара астероидан барам буста гӀоьртира Уильям Гершель 1802 шарахь. Цул тӀаьхьа иза да гӀоьртира Иоганн Шрётер 1805 шарахь. Амма цера бустамаш чӀогӀа башха бара — уьш иттуза къесташ бара.

Тахана астероидаш юста лелош ю поляриметри а, радиолокаци а, спекл-интерферометри а, йовхон радиометри а, транзитан некъ а.

Массарелла атта а, дика а бу транзитан некъ. Астероидас наггахь седа дуьхьул хутта. Серлон жимъялар юстича а, астероидан геналла хиича а цуьна барам тоал нийса буста йиш ю. Иштта юстало Паллада санна яккхи астероидаш.

Поляриметри ю астероидан барам бустар цуьнан серлонега хьаьжна. Астероид йоккху мел хилла цо алсамо Маьлхан серло юхатугӀу. Амма астероидан серло цуьнан альбедога хьаьжина ю. Альбедо ю астероидан маьӀданашан хьаьжна. Масала, Веста астероидан альбедо йоккха хилар бахьнехь цо Церерелла доьазза алсам серло ло. Цундела Веста массарелла сирла астероид ю. Иза наггахь бӀаьрган къесташ хуьлу.

Альбедо юста атта ду. Астероидан серло къезга мел хили (цо мел къезга Маьлхан серло юхатуху) иза алсам йохло. Йохъелча цо инфрацӀен зӀенарш алсам туха.

Иштта поляриметрица астероидан кеп хаа йиш ю цуьнан серлонан хийцам бустуш иза хьизаш хенахь. Цул совнах оцу хьийзар чехкалла а юста йиш ю, цуьнан тӀехулехь йолу хӀумнаш къасто а йиш ю. Кхи тӀе а, инфрацӀен телескопаш гулбина хаамаш лелош ю йовхон радиометрица барам бустархьам.

Коьрта астероидан классификацин тӀейогӀа цера орбиташна тӀехь а, цера тӀоьхулонас юхатуху Маьлхан серлонан спектран тӀехь а.

Астероидаш цхьанатуху группашка а, тайпанашка а цера орбиташка хьаьжна. Группина оцу орбитехь хьалхара гучуяккхина астероидан цӀе туьллу.

ТӀаьхьа и список шорйира. Тахана а иза кхидӀа а шорлуш ю астероидашах лаьцна хаамаш сов мел болу:

Дуьххьара дӀа спектран классификаци хӀоттинера евзуш йолу астероидаш хӀоттош йолу материалаш хьаьжина:

Амма шеко ю и классификаци нийса хиларах. Цхьана спектран классехь йоцу астероидашан цхьабоса хӀоттам ца хиларх, цхьана классехь йолу астероидаш цхьана тайпа хӀоттам бу ала йиш яц. Цундела Ӏилманчаш тӀе ца лецийра спектран классификаци.

Астероидаш йоккха мел хилла цера дукхалло жимло.

Дуьне массо а евзуш йолу астероидал доккху делахь а, 3 км йоккха астероид Дуьненан тӀекхетахь массо адам хӀаллак хирду. Цул жима астероид тӀекхетахь (амма 50 метрал доккха) шортта адам лийра ду, экономикан доккха зен хирду.

Астероид йоккха а, еза а мел хилла иза кхераме ю. Амма тӀаккха иза гучуяккха атта ду. Массарелла а кхераме тахана лоруш ю Апофис цӀе йолу астероид. Иза ю 300 м диаметр йолуш. Иза Дуьненна тӀекхетахь цо йоккха гӀала хӀаллак ян тарло.




#Article 236: Комета (652 words)


Коме́та (Шира Грецин маттахь κομήτης — месаш йолу, месала) — Мьалхан чӀогӀа дӀасаоьзна орбитехула гонах хьийза бодане кеп йолу жима стигалан хӀума. Маьлхан улле кхочуш хенахь цуьна ченах а, газах а цӀога.

Схьахетареш, йоккха период йолу кометаш схьайогӀуш ю Оортан Мархан чура. Цигахь шортта кометан ядраш ду. Маьлхан системин гонах йола стигалан хӀуманаш хӀотталуш ю дӀайоду химин хӀуманех (хин ша, метанан ша, и. к. д.). Кометаш Маьлхан тӀекхочуш хенахь оцу шанех Ӏа хуьлу.

Тахана евзуш ю 400 сов йоцу период йолу комета. Царех 200 сов гина шозза а, сов а перигелийх чекхйолуш. Царехь дукхах ераш тайпашна юкъйодуш ю. Масала, дукхах ераш йоцу период йолу кометаш Юпитеран тайпан юкъахь ю. Оцу тайпанал жимма кезиг ю Сатурнан а, Уранан а, Нептунан а тайпан кометаш (тӀаьххьара тайпан юкъайодуш ю гӀаръялла Галлейн комета.

Кометаш гуш хуьлу бодане объекташ санна. Царна тӀаьхьа цӀога хуьлу наггахь масийтта миллион км деха. Кометан ядро хӀотталуш ду чӀогӀа дакъалгашах а, шенах а. Царна гонах хуьлу бодане чкъор. Оцу чкъорах олу кома. Массийта километр диаметр йолу кометан гонах хила тарло 80 эзар километр диаметр йолу кома. Маьлхан зӀенараш газан дакъалгаш коман юкъара юхатугӀу. И бахьнехь оцу дакъалгашах деха кометан цӀога хуьлу.

Кометан серло Маьлхан тӀекхачалц болу некъий хьаьжна ю. Массо а кометашех жима дакъа бен дац Маьлхан а, Дуьнен а бӀаьрган къасталла улле йогӀуш. Массарелла дика къесташ йолу кометашах олу «Йоккха комета».

Дукха нахан гуш йолу метеораш («охьааьгна седарчий») ю кометашах ялла. Уьш ю Дуьненна тӀейожца атмосферехь йогуш йолу кометас яйина дакъалгаш.

Кометашан ша-тайпа кепас нехан тидам дукха хенахь дуьйна тӀеузар.

Цера ша-тайпа кеп а, цӀаьххьана гучуйовлара а бахьнехь кометаш дукха хенахь доьгӀначух тешаран бахьан дара. Хьалха заманехь комета стиглахь гучуялча нахана тӀейогӀучу хала замана билгало хетар иза.

Дендаларан хенахь Тихо Браген къинхьегаман бахьнехь кометаш стигалан хӀуманаш лара йолаелира.

Кометашан цӀераш тахкаран бакъонаш масийттуза хийцира. XX бӀешо доладаллалц кометашна цӀе туьллура уьш гучуякхар шаран хьаьжна. Уьш цхьана шарахь масийтта гучуяккхича нисдаран хӀумнаш тӀетухуш. Амма Галлейс 1531, 1607, 1682 шерашкахь хилла комета цхьаъ ю аьлла тешалла диначул тӀехь а, 1759 шарахь иза юхайогӀура аьллачул тӀехь, оцу кометан Галлейн цӀе тиллира.

ШозлугӀчунна а, кхозлугӀчунна муьран кометашна Энкен а, Биэлин а цӀераш техкира цера орбиташ ягарйина Ӏилманчийн сий деш. ТӀаьхьа муьран кометашна уьш гучуяккхина Ӏилманчийн цӀераш тахка болабелира. Цкьа бен ца гина кометашна уьш хьалхар гина шаран цӀе туьллура.

ХХ бӀешо доладелча кометаш кест-кеста гучуйоккхура. Цундела керла кометан цӀе туьллу барт бинера. И барт хӀинца а бакъонехь бу. Кометан цӀе туьллу иза кхаа лааме тадамчан хааелча. ТӀаьххьара заманехь дукха кометаш гучуйоккху шорт наха лелош болу гӀирсашца. Иштта меттехь кометан и гучуяккхина гӀирсан цӀе туьллу. Масала, комета C/1983 H1 (IRAS — Араки — Олкока) гучуяккхира IRAS спутникас а, марзбелла астрономаш Гэнъити Араки а, Джордж Олкок а.

Хьалха цхьана астрономашан тобанас масийтта комета гучуяккхича оцу кометашан цӀерашан тӀе номер тухура, масала Шумейкераш — Леви 1-9 кометаш. Тахана цхаболу астрономан гӀирсаш шорта кометаш гучуйоккху, цундела и некъ дика ца хетар бахьнехь битина. Оцун меттина ша-тайпа кометашан цӀе тиллара лелайо.

Тахана кометан цӀарна юкъадоьду и гучуяккхина шо а, гучуяккхина беттан гойтуш элп а, оцу беттан эхахь хилла гучудаккхаран номер а. И система ю астероидашна цӀе туьллу системех тера. Иштта 2006 шаран февралан шозлугӀа эхехь гучуяккхина 4-гӀа кометан цӀе туьллу 2006 D4. Оцу цӀаран хьалха хӀоттайо кометан тайпа гойтуш префикс. Лелайо хӀара префиксаш:

Масала, Хейлан — Боппан кометан цӀе тиллира С/1995 ОӀ. ШозлугӀа перигелийх чекхъялчул тӀехь муьран кометашна номер ло. Галлейн комета хьлахара гина 1682 шарахь. Цу хенахь цуьна номер хила езара 1P/1682 Q1. Астероидаш ю моьттуш гучуяккхина кометаш шайн тиллина цӀе юсу. Масала, P/2004 EW38 (Catalina-LINEAR).

Маьлхан системехь кометийн а, астероидийн а спискехь йолуш пхиъ бен яц стигалан хӀума. Уьш ю 2060 Хирон (95P/Хирон), 4015 Уилсон-Харрингтон (107P/Уилсона — Харрингтона), 7968 Эльст-Писарро (133P/Эльста — Писарро), 60558 Эхекл (174P/Эхекл), 118401 LINEAR (176P/LINEAR).

Кометан коьрта газан хӀоттамаш

Ядро ду еррига гергга кометан йозалла гулдина чӀогӀа кометан дакъа. Кометашан ядрош тахана телескопашан тергон тӀекхачалуш дац. Уьш къайлодоху даиманна кхоллалуш йолу къега хӀуманас.

Тахана массара яржина Уиплан модельца кометан ядро хӀотталуш ду шах а, метеоран хӀуман дакъалгашах а («боьху лайн межиган» теори).




#Article 237: Галактика (1243 words)


Гала́ктика ( — шурин) — седарчах, седарчийн гуламах, седарчийн юккъера газах а, ченах а, къайлах материх а хӀотталуш йолу йоккха гравитацица йихкина система. Массо а галактикан юкъайогӀуш йолу объекташ дакъа лоцу юкъара массан центран гонах леларехь.

Галактикаш Дуьненна чӀогӀа генах ю. Царна тӀекхаччалц болу некъ мегапарсекашца бусту. Уьш генах хиларх бахьнехь бӀаьрган къесташ царех кхоъ бен яц: Андромедан тача (гуш ю къилбаседера эхигехь), Йокха а, Жима Магелланан Тачанаш (гуш ю къилбера эхигехь). XX бӀешо кхаччалц кхийолу галактикаш къасталуш телескопаш яцара. 1990-гӀа бӀешареш долалучу хенахь нахана евзуш яра 30 галактика. Оцу галактикашкахь цхьаболу седарчий бен къесташ бацара. «Хаббл» телескоп космосе яхитинчула тӀехь а, 10 метр йоккха Дуьненан тӀехь йолу телескопаш болх бан йолаелча а галактикашан дукхалла а, царна юкъахь къесташ болу седарчийн дукхалла а цеххьана сов белира.

Галлактикаш тайп-тайпана хуьлу: эллиптически, дискан спиралан, спиралан перемычкица, линзах тӀера, кеги, нийса йоцу кепахь, и. к. д. Цера йозалла ю 107 дуьна 1012 кхаччалц Маьлхан йозалла. Вайн галактикин йозалла ю 2х1011 Маьлхан йозалла. Галактикашан йоккхалла хуьлу 5 — 250 килопарсек (16 — 800 эзар серлонан шо). Вайн галактикан диаметр ю 30 килопарсек (100 эзар серлонан шо). 2012 шарахь евзуш хила массарелла йоккха галактика IC 1101 ю 600 килопарсек.

Ӏаьржа материн йозалла хила тарло галактикан йозаллин 90 % кхочуш, я цхьайолу жима галактикашкахь санна цахила а тарло.

Галактикаш цхьанабараме дӀасаяржина яц: цхьайолу метташкахь уьш шортта хуьлу, кхоьчу метташкахь уьш цхьаа ца хуьлу (иштта метташках олу войд). Массо а галактика маса ю хууш дац. Схьахетарех уьш цхьа бӀе миллиард ю (1011).

Существует также ряд сильно моделезависимых способов:

Основные наблюдаемые составляющие галактик включают:

Двойные звёзды в соседних галактиках не наблюдаются, но, судя по окрестностям Солнца, кратных звёзд должно быть достаточно много. Газопылевая среда и звёзды состоят из атомов, и их совокупность называют барионной материей галактики. В небарионную включается масса тёмной материи и масса чёрных дыр.

Под скоростью вращения галактики подразумевается скорость вращения различных компонентов галактики вокруг её центра. Данная скорость — это суммарная скорость, приобретённая в ходе различных процессов. Скорость вращения галактики следует отличать от круговой скорости Vc, которая обусловлена только силой гравитации и равна, по определению, необходимой скорости тела, движущегося по кругу под действием силы притяжения к центру. Скорость же вращения в общем случае обусловлена также радиальным градиентом давления P межзвёздного газа.

Здесь Φ — гравитационный потенциал, а ρg — плотность газа.

Для разных компонентов галактики скорость вращения оценивается по-разному. Для газа — по доплеровскому смещению эмиссионных линий. Для звёзд — по доплеровскому смещению абсорбционных линий звёзд. Схема получения скорости вращения следующая.

Непосредственно получаемая из наблюдений скорость — это сумма скорости движения галактики как целого и скорости внутреннего движения. Обычно скорость галактики в целом (V0) отождествляется со скоростью движения центральной области. Для далёких галактик эта скорость обусловлена хаббловским расширением Вселенной, собственная скорость пренебрежимо мала.

Скорость, получившаяся после учёта скорости движения галактики как целого, — скорость по лучу зрения (Vr), и чтобы вычислить скорость вращения галактики на данном расстоянии, необходимо учесть эффекты проекции. Для этого необходимо знать угол наклона оси галактики к лучу зрения i, а также угол φ между большой осью галактики и прямой, проходящей через центр галактики и наблюдаемую точку. Таким образом, чтобы перейти от Vr к Vφ, необходимо знать пять параметров: скорость движения галактики V0, углы i и φ, две координаты центра галактики (относительно любой точки изображения).

Если галактика выглядит осесимметричной, то задача упрощается, так как углы ориентации и положения центра можно вычислить по распределению яркости диска. И если щель спектрографа расположить вдоль её большой оси, можно получить:

 | author      = В. П. Решетников.
 | title       = Эти странные галактики с полярными кольцами
 | url         = 
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author     = R. Fux.
 | date = 1999-03-10
 | url        = 
 | title      = 3D self-consistent N-body barred models of the Milky Way: II. Gas dynamics
 | work = arXiv.org
 | accessdate = 2009-07-26

 | author=Phillipps, S.; Drinkwater, M. J.; Gregg, M. D.; Jones, J. B. | title=Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster | journal=The Astrophysical Journal
 | year=2001 | volume=560 | issue=1 | pages=201—206
 | url=

 | author      = McKee, Maggie.
 | date        = 07-06-2005
 | url         = 
 | title       = Galactic loners produce more stars
 | publisher   = New Scientist
 | accessdate  = 2009-08-04
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author      = Ricker, Paul.
 | url         = 
 | title       = When Galaxy Clusters Collide
 | publisher   = San Diego Supercomputer Center
 | accessdate  = 2009-08-04
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | title=The Origin of the Brightest Cluster Galaxies
 | journal=Astrophysical Journal | year=1998 | volume=502
 | issue=2 | pages=141—149
 | url=

 | title=Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters
 | journal=Annual review of astronomy and astrophysics
 | year=1988 | volume=26 | pages=631—686
 | url=

 | url         = 
 | title       = Interactions and Mergers of Cluster Galaxies
 | author      = Mihos, Chris.
 | date        = 05-2003
 | archivedate = 2011-08-11
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | date        = 2009-03-04
 | url         = 
 | title       = «Хаббл» сфотографировал галактическое «перетягивание каната»
 | publisher   = Lenta.ru
 | accessdate  = 2009-07-26
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | date        = 2009-01-05
 | url         = 
 | title       = В прошлом почти все галактики сталкивались с соседями
 | publisher   = Lenta.ru
 | accessdate  = 2009-07-26
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | date        = 2009-02-23
 | url         = 
 | title       = Астрономы столкнули Млечный Путь с другой галактикой
 | publisher   = Lenta.ru
 | accessdate  = 2009-07-26
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author      = С. Б. Попов (ГАИШ).
 | date        = 2000-12-09
 | url         = 
 | title       = Активные ядра галактик
 | publisher   = Научная сеть Nature Web.ru
 | accessdate  = 2009-07-26
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author        = Vakif K. Onemli.
 | date = 01-2004
 | url           = 
 | title         = Gravitational Lensing by Dark Matter Caustics
 | work = arXiv.org
 | accessdate = 2009-09-01
 | lang          = en

 | url         = 
 | title       = NASA/IPAC Extragalactic Database
 | publisher   = IPAC
 | accessdate  = 2009-07-26
 | lang        = en
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author      = В. Жаров, М. Сажин.
 | title       = Гравитационное линзирование в астрономии
 | url         = 
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | date=08-01-2007 | url = 
 | title = News from z~6—10 galaxy candidates found behind gravitational lensing clusters
 | publisher = Galaxy Evolution Across the Hubble Time
 | accessdate = 2009-07-31

 | author      = Ю. А. Насимович.
 | title       = Звёзды/Как рождаются звёзды
 | url         = 
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author      = John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr.
 | date        = 2005-06-07
 | url         = 
 | title       = Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies
 | work        = Annual Review of Astronomy and Astrophysics
 | accessdate  = 2009-07-31
 | doi         = 10.1146/annurev.astro.42.053102.134024
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author        = Ignacio Ferreras, Thorsten Lisker, Anna Pasquali, Sadegh Khochfar, Sugata Kaviraj.
 | date = 07-2009
 | url           = 
 | title         = On the formation of massive galaxies: A simultaneous study of number density, size and intrinsic colour evolution in GOODS
 | publisher     = MNRAS
 | accessdate = 2009-09-01
 | lang          = en

 | author      = Frommert, H.; Kronberg, C.
 | date        = August 25, 2005
 | url         = 
 | title       = The Milky Way Galaxy
 | publisher   = SEDS
 | accessdate  = 2007-05-09
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

    |автор=Засов А. В., Постнов К. А.
    |часть=
    |ссылка часть= 
    |заглавие=Общая астрофизика
    |ссылка=
    |викитека= 
    |ответственный=
    |издание= |место=Фрязино |издательство=Век 2
    |год=2006 |том = |страницы= |страниц=496
    |серия=
    |isbn=5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6 |тираж=3000
    |ref=Засов и Постнов



#Article 238: Сайрат (2183 words)


Сайрат я Сайракх (, кхи кеп  — «зератхо») — горги хиллал еза йолуш, амма термоядеран реакци йолаялла еза йоцуш а, шен орбитера планетезималеш дӀаяха ларийна йолу седан я цунах йисин бухадисинчунна гонах орбитехула хьийзаш йолу стигалан хӀума.

Термин «планета» — древний и имеет связи с историей, наукой, мифологией и религией. В текстах на русском языке встречается с XI века, когда это название в форме «планита» было упомянуто в «Изборнике Святослава» 1073 года, где также были указаны небесные тела, подходившие к тому времени под это определение: Слъньце (Солнце), Ермис (Меркурий), Афродити (Венера), Луна, Арис (Марс), Зеус (Юпитер), Кронос (Сатурн). Во многих ранних культурах планеты рассматривались как носители божественного начала или, по крайней мере, статуса божественных эмиссаров. По мере того, как научные знания развивались, человеческое восприятие планет изменилось в немалой степени и благодаря открытию новых объектов и обнаружению различий между ними.

В понимании учёных птолемеевской эпохи планеты вращались вокруг Земли по идеально круглым орбитам. Несмотря на то, что идея обратного — что на самом деле Земля подобно другим планетам вращается вокруг Солнца — выдвигалась не один раз, лишь в XVII столетии она была обоснована результатами наблюдений, с помощью первых построенных человеком телескопов, сделанных Галилео Галилеем. Благодаря тщательному анализу данных Иоганн Кеплер обнаружил, что орбиты планет не круглые, а эллиптические. Поскольку инструменты наблюдений улучшались, астрономы установили, что, как и Земля, планеты вращаются вокруг наклонённой к плоскости эклиптики оси и обладают такими особенностями, свойственными Земле, как полярные шапки из льда и смена сезонов. С рассветом космической эры близкие наблюдения позволили обнаружить и на других планетах Солнечной системы вулканическую деятельность, тектонические процессы, ураганы и даже присутствие воды.

Планеты можно поделить на два основных класса: большие, имеющие невысокую плотность планеты-гиганты, и менее крупные землеподобные планеты, имеющие твёрдую поверхность. Согласно определению Международного астрономического союза, в Солнечной системе 8 планет. В порядке удаления от Солнца — четыре землеподобных: Меркурий, Венера, Земля, Марс, затем четыре планеты-гиганта: Юпитер, Сатурн, Уран и Нептун. В Солнечной системе также есть по крайней мере 5 карликовых планет: Плутон (до 2006 года считавшийся девятой планетой), Макемаке, Хаумеа, Эрида и Церера. За исключением Меркурия и Венеры, вокруг всех планет обращается хотя бы по одному спутнику.

Начиная с 1992 года, с открытием сотен планет вокруг других звёзд, названных экзопланетами, стало понятным, что планеты можно обнаружить в Галактике везде, и многие их характеристики схожи с аналогичными особенностями планет Солнечной системы. В 2006 году Международный астрономический союз дал новое определение планеты, что вызвало как одобрение, так и критику со стороны учёного сообщества, продолжаемую некоторыми учёными до сих пор.
На октябрь 2012 года известно уже 843 экзопланеты в 665 планетных системах (в том числе 126 мульти-планетных). Размеры экзопланет лежат в пределах от более крупных, чем планеты-гиганты, до планет земной группы.

Первое подтверждённое открытие экзопланеты на орбите вокруг звезды главной последовательности произошло 6 октября 1995 года, когда Мишель Майор и Дидье Кело из Женевского университета объявили об обнаружении планеты около 51 Пегаса. Из более чем 500 известных экзопланет, большинство обладают массой, сопоставимой или много раз большей, чем у Юпитера, хотя известны и менее крупные. Наименьшие из открытых экзопланет до настоящего времени были обнаружены у остатка звезды, известного как пульсар, под обозначением PSR 1257+12. Известна, по крайней мере, дюжина экзопланет между 10 и 20 земными массами, как, например, те, что вращаются вокруг Мю Жертвенника, 55 Рака и GJ 436. Эти планеты иногда называют «нептуны», потому что по своей массе они близки к Нептуну (17 земных). Другая категория экзопланет называется «сверхземлями», возможно, землеподобные миры, более крупные, чем Земля, но меньшие, чем Уран или Нептун. На настоящий момент известно примерно 20 возможных сверхземель и в их числе: Глизе 876 d (примерно 6 масс Земли), OGLE-2005-BLG-390L b и MOA-2007-BLG-192L b, холодные, ледяные миры, обнаруженные при помощи гравитационного микролинзирования, COROT-7b, с диаметром около 1,7 земных (что делает её самой маленькой известной сверхземлёй из найденных), но с орбитальным расстоянием в 0,02 а. е., что, вероятно, означает наличие расплавленной поверхности с температурой около 1000—1500 °C, и пять из шести планет на орбите вокруг соседнего красного карлика Глизе 581. Экзопланета Глизе 581 d примерно в 7,7 раз массивнее Земли, тогда как Глизе 581 c массивнее Земли в 5 раз, и, как первоначально думали, мог быть первой землеподобной экзопланетой, расположенной в так называемой «обитаемой зоне» около звезды. Однако, более детальные наблюдения позволили установить, что планета слишком близка к звезде, чтобы быть пригодной для жизни, и самая дальняя планета в системе, Глизе 581 d, хотя и много холоднее Земли, могла бы быть потенциально пригодной для жизни при наличии в атмосфере достаточного количества парниковых газов.

До сих пор не до конца ясно, напоминают ли открытые экзопланеты газовые гиганты и планеты земной группы Солнечной системы, или же они не совсем похожи, и некоторые из них относятся к доселе теоретическим типам, как, например, аммиачные гиганты или углеродные планеты. В частности, множество недавно открытых экзопланет, известных как горячие юпитеры, обращаются экстремально близко к материнским звёздам, по почти круговым орбитам. Поэтому они получают значительно больше звёздной радиации, чем газовые гиганты в Солнечной системе, что ставит под вопрос, являются ли они одним и тем же типом планет. Существует также подкласс горячих юпитеров, называемый хтонические планеты, обращавшиеся на орбите вокруг материнских звёзд так близко, что звёздная радиация сдула их атмосферу. Несмотря на то, что немало горячих юпитеров находятся в процессе потери атмосферы, до сих пор подтверждённых хтонических планет обнаружено не было.

Более подробные данные наблюдений за экзопланетами требуют нового поколения инструментов, включая космические телескопы. В настоящее время COROT ищет экзопланеты на основании наблюдений за изменениями яркости у звёзд вызванного прохождениями экзопланет. Множество проектов в последнее время предполагают создание космических телескопов для поиска экзопланет, сопоставимых по размерам и массе с Землёй. Первый из них уже реализован NASA: Кеплер — первый телескоп созданный специализировано для этих целей. Пока не имеют точной даты реализации проекты Terrestrial Planet Finder, Space Interferometry Mission и НЦКИ (Франция) — PEGASE. New Worlds Mission может работать заодно с «Джеймсом Веббом». Однако программа финансирования многих из этих проектов пока не утверждена. В 2007 году был получен первый спектральный анализ экзопланет (HD 209458 b и HD 189733 b). Наличие достаточного количества землеподобных планет является важной составной частью уравнения Дрейка, которое может позволить оценить число разумных коммуникативных цивилизаций, которые существуют в нашей галактике.

Объект планетарной массы, ОПМ или Планемо — это небесное тело, чья масса позволяет ему попадать в диапазон определения планеты, то есть его масса больше, чем у малых тел, но недостаточна для начала термоядерной реакции по образу и подобию коричневого карлика или звезды. По определению все планеты — объекты планетарной массы, но цель этого термина в том, чтобы описать небесные тела, не соответствующие тому, что типично ожидается от планеты. Например, планеты в «свободном плавании», не обращающиеся вокруг звезд, которые могут быть «планетами-сиротами», покинувшими свою систему, или объекты, появившиеся в ходе коллапса газового облака — вместо типичной для большинства планет аккреции из протопланетного диска (их обычно называют субкоричневыми карликами).

Некоторые компьютерные модели формирования звёзд и планетарных систем предполагают, что определённые «объекты планетарной массы» могут покинуть свою систему и уйти в межзвёздное пространство. Некоторые учёные утверждали, что такие объекты уже нашли свободно блуждающими в космосе и их следует классифицировать как планеты, хотя другие предположили, что они могут быть и мало-массивными звёздами.

Звёзды могут образовываться посредством гравитационного коллапса газового облака, но меньшие объекты также могут сформироваться таким способом. Объекты планетарной массы, образовавшиеся таким способом, называют субкоричневыми карликами. Субкоричневые карлики могут находиться в «свободном плавании», как, возможно, Cha 110913-773444, или на орбите вокруг более крупного объекта, как, возможно, 2MASS J04414489+2301513.

В течение короткого времени в 2006 астрономы считали, что нашли двойную систему из таких объектов, Oph 162225-240515, которые исследователи описали как «планемо», или «объекты планетарной массы». Однако дальнейший анализ позволил установить, что их массы, скорее всего, больше 13 масс Юпитера, что превращает их в систему из коричневых карликов.

Некоторые крупные спутники сходны по размерам с планетой Меркурий или даже превосходят её. Например, Галилеевы спутники и Титан. Алан Стёрн утверждает, что местоположение не должно иметь для планеты значения, и только геофизические признаки должны быть приняты во внимание при присуждении объекту статуса планеты. Он предлагает термин планета-спутник для объекта размером с планету, обращающегося вокруг другой планеты. Аналогично объекты размером с планету в Поясе астероидов или Поясе Койпера также могут считаться планетами согласно Стёрну.

Согласно рабочему определению все планеты вращаются вокруг звёзд, что лишает статуса планеты любые потенциальные «планеты-одиночки». В Солнечной системе, все планеты обращаются по своим орбитам в том направлении в каком вращается Солнце (против часовой стрелки, если смотреть со стороны северного полюса Солнца). Хотя по крайней мере одна экзопланета, WASP-17b, вращается по орбите вокруг звезды в направлении противоположном её вращению. Период, за который планета обращается вокруг звезды, называется сидерическим или годом. Планетарный год в немалой степени зависит от расстояния планеты от звезды; чем дальше планета находится от звезды, тем большую дистанцию она должна пройти, и тем медленнее она движется, так как менее затронута гравитацией звезды. Поскольку никакая орбита не является совершенно круглой, расстояние между звездой и планетой на орбите варьируется в течение сидерического периода. Точку орбиты где планета ближе всего к звезде называют периастром (перигелий в Солнечной системе), тогда как самая дальняя точка орбиты называется апоастром (афелий в Солнечной системе). Поскольку в периастре планета ближе к светилу, потенциальная энергия гравитационного взаимодействия переходит в кинетическую и её скорость увеличивается подобно тому как брошенный высоко камень — ускоряется приближаясь к земле, а когда планета находится в апоастре, её скорость уменьшается, подобно тому как тот же брошенный вверх камень замедляется в верхней точке полёта.

Орбита любой планеты определяется несколькими элементами:

Планеты имеют различный наклон оси вращения к плоскости экватора планеты и к плоскости экватора материнской звезды. Поэтому количество света, получаемого тем или иным полушарием, меняется в течение года. С этим связан цикл климатических изменений — смена сезонов (времён года). Время, когда одно из полушарий находится ближе или дальше всего от Солнца называется солнцестоянием. По мере движения планеты по своей орбите случается два солнцестояния; когда одно из полушарий находится в летнем солнцестоянии, и день там самый длинный, и когда одно из полушарий находится в зимнем солнцестоянии, с его чрезвычайно коротким днём.

Осевой наклон Юпитера чрезвычайно низкий, и сезонные изменения там минимальны; Уран, в противоположность обладает осевым наклоном настолько экстремально высоким, что практически «обращается вокруг Солнца на боку», и одно из его полушарий либо постоянно под солнечным светом, либо постоянно находится в темноте во время солнцестояний. Что касается экзопланет, то их осевые наклоны неизвестны наверняка, однако, большинство «горячих юпитеров» обладают, по-видимому, чрезвычайно низким наклоном, что является результатом близости к звезде.

Помимо того, что планеты обращаются по своей орбите вокруг звезды, они ещё и вращаются вокруг своей оси. Период вращения планеты вокруг оси известен как сутки. Большинство планет Солнечной системы вращаются вокруг своей оси в том же направлении в каком обращаются вокруг Солнца, против часовой стрелки, если смотреть со стороны северного полюса Солнца, кроме Венеры, которая вращается по часовой стрелке и Урана, экстремальный осевой наклон которого порождает споры, какой полюс считать южным и какой северным, и вращается ли он против часовой или по часовой стрелке. Однако, какого бы мнения ни придерживались стороны, вращение Урана ретроградное относительно его орбиты.

Вращение планеты может быть вызвано несколькими факторами ещё на стадии формирования. Изначально угловой момент может быть задан индивидуальными угловыми моментами аккрецируемых объектов на ранних стадиях формирования планеты. Аккреция газа газовыми гигантами также может способствовать заданию углового момента планете. Наконец, во время последних стадий формирования, случайный процесс протопланетарного прироста может почти непредсказуемо изменить ось вращения планеты.
Есть большая разница между длиной дня у планет: если Венере требуется 243 земных дня для одного оборота вокруг оси, то газовым гигантам хватает нескольких часов. Период вращения для экзопланет не известен. Однако близкое расположение к звёздам горячих юпитеров означает, что на одной стороне планеты царит вечная ночь, а на другой вечный день (орбита и вращение синхронизированы).

Один из критериев, который позволяет определить небесное тело как классическую планету, — чистые от иных объектов орбитальные окрестности. Планета, которая очистила свои окрестности, накопила достаточную массу, чтобы собрать или, наоборот, разогнать все планетезимали на своей орбите. То есть, планета обращается по орбите вокруг своего светила в изоляции (если не считать её спутников и троянцев), в противоположность тому, чтобы делить свою орбиту с множеством объектов подобных размеров. Этот критерий статуса планеты был предложен МАС в августе 2006 года. Этот критерий лишает такие тела Солнечной системы как Плутон, Эрида и Церера статуса классической планеты, относя их к карликовым планетам. Несмотря на то, что этот критерий относится пока только к планетам Солнечной системы, некоторое количество молодых звёздных систем, находящихся на стадии протопланетарного диска, имеют признаки «чистых орбит» у протопланет.

Согласно текущему определению термина планета, которое дал МАС, в Солнечной системе находятся восемь классических планет и пять карликовых планет. В порядке увеличения расстояния от Солнца классические планеты расположены так:

Юпитер самый крупный — его масса равна 318 земным. Меркурий самый маленький, с массой всего лишь 0,055 от земной.
Планеты Солнечной системы можно разделить на 2 группы на основании их характеристик и состава:

Ясности в том, какие процессы идут при формировании планет и какие из них доминируют, до сих пор нет. Обобщая наблюдательные данные, можно утверждать лишь то, что:

Отправная точка всех рассуждений о пути формирования планет — газопылевой (протопланетный) диск вокруг формирующейся звезды. Сценариев, как из него получились планеты, существует два типа:

Окончательно формирование планеты прекращается, когда в молодой звезде зажигаются ядерные реакции и она рассеивает протопланетный диск, за счет давления солнечного ветра, эффекта Пойнтинга — Робертсона и прочих.

Вначале из пыли образуются первые планетозимали. Существует две гипотезы как это происходит:

По мере роста возникают доминирующие планетозимали, которые впоследствии станут протопланетами. Расчет темпов их роста довольно разнообразен. Однако базой для них служат уравнение Сафронова:




#Article 239: Дуьне (868 words)


 |шолгӀа космосан чехкалла      = 11,186 км/с
 |хьийзаран чехкалла            = 1674,4 км/ч (465,1 м/с)
 |хьийзаран мур                 = 0,99726968 де (23 сахьт 56 мин. 4,1 с)
 |семан охьатаӀар               = 23°26’21.4119
 |нийса тӀеялар                 = 
 |охьатаӀар                     = 
 |полюсан стигалан шоралла      = 
 |полюсан стигалан дохалла      = 
 |альбедо                       = 0,306 (Бонд)0,367 (геометрическое)
 |спектран класс                = 
 |гушйолу седан йокхалла        = 
 |юззина седан йокхалла         = 
 |сонан диаметр                 = 
 |тӀехулин температура          = yes
 |температура 1 цӀе             = Цельсий
 |температура 1 минимум         = −89,2 °C
 |температура 1 юккъера         = 14 °C
 |температура 1 максимум        = 56,7 °C
 |температура 2 цӀе             = Кельвин
 |температура 2 минимум         = 184 K
 |температура 2 юккъера         = 287,2 К
 |температура 2 максимум        = 329,9 К
 |атмосфера-ref                 = 
 |атмосферан таӀам              = 
 |локхаллин шкала               = 
 |атмосферан хӀоттам            = 78,08 % Азот (N2) 20,95 % Кислород (O2) 0,93 % Аргон (Ar) 0,039 % КӀорамуьсталлин газ (СO2)1 % гергга хин Ӏа (климате хьаьжжина)

 | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991
 | title=The Age of the Earth
 | publisher=Stanford University Press | location=California
 | id=ISBN 0-8047-1569-6

 | last        = Newman
 | first       = William L.
 | date        = July 9, 2007
 | url         = 
 | title       = Age of the Earth
 | publisher   = Publications Services, USGS
 | accessdate  = 2007-09-20
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-22

 | last=Dalrymple
 | first=G. Brent
 | title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved
 | journal=Geological Society, London, Special Publications
 | year=2001
 | volume=190
 | pages=205–221
 | url=
 | accessdate=2007-09-20

 | last        = Stassen
 | first       = Chris
 | date        = September 10, 2005
 | url         = 
 | title       = The Age of the Earth
 | publisher   = The TalkOrigins Archive
 | accessdate  = 2007-09-20
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-22

 |автор         = Войткевич В. Г.
 |часть         = Строение и состав Земли
 |заглавие      = Происхождение и химическая эволюция Земли
 |ответственный = под ред. Л. И. Приходько
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 57-62
 |страниц       = 168

 |автор         =     Ariel D. Anbar, Yun Duan1, Timothy W. Lyons, Gail L. Arnold, Brian Kendall, Robert A. Creaser, Alan J. Kaufman, Gwyneth W. Gordon, Clinton Scott, Jessica Garvin и Roger Buick
 |заглавие      = A Whiff of Oxygen Before the Great Oxidation Event?
 |язык          = en
 |издание       = Science
 |год           = 2007
 |том           = 317
 |номер         = 5846
 |страницы      = 1903-1906
 |doi           = 10.1126/science.1140325

 | last        = Barry
 | first       = Patrick L.
 | title       = The Great Dying
 | work        = Science@NASA
 | publisher   = Science and Technology Directorate, Marshall Space Flight Center, NASA
 | date        = January 28, 2002
 | url         = 
 | accessdate  = March 26, 2009
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2012-02-16

 | author=Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J.
 | title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation
 | journal=Bulletin of the Geological Society of America
 | year=2007
 | volume=119
 | issue=1–2
 | pages=140–156
 | url=
 | accessdate=2007-04-22 

 | author      = Mohr, P.J.; Taylor, B.N.
 | date        = October, 2000
 | url         = 
 | title       = Unit of length (meter)
 | work        = NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty
 | publisher   = NIST Physics Laboratory
 | accessdate  = 2007-04-23
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-22

 |автор         = Войткевич В. Г.
 |часть         = Радиоактивность Земли в настоящем и прошлом
 |заглавие      = Происхождение и химическая эволюция Земли
 |ответственный = под ред. Л. И. Приходько
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1973
 |страницы      = 63-64
 |страниц       = 168

 | first=Toshiro
 | last=Tanimoto
 | editor=Thomas J. Ahrens
 | year=1995
 | title=Crustal Structure of the Earth
 | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
 | publisher=American Geophysical Union
 | location=Washington, DC
 | id=ISBN 0-87590-851-9
 | url=
 | format=PDF

 | author      = Meschede, M.; Udo Barckhausen, U.
 | date        = November 20, 2000
 | url         = 
 | title       = Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center
 | work        = Proceedings of the Ocean Drilling Program
 | publisher   = Texas AM University
 | accessdate  = 02.04.2007
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-22

 | author      = Staff
 | url         = 
 | title       = GPS Time Series
 | publisher   = NASA JPL
 | accessdate  = 02.04.2007
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-22

 | last        = Pidwirny
 | first       = Michael
 | year        = 2006
 | url         = 
 | title       = Fundamentals of Physical Geography
 | edition     = 2nd Edition
 | publisher   = PhysicalGeography.net
 | accessdate  = 2007-03-19
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-22

 | last       = Cox
 | first      = Ronadh
 | year       = 2003
 | url        = 
 | title      = Carbonate sediments
 | publisher  = Williams College
 | accessdate = 2007-04-21 

 | author=FAO Staff
 | year=1995
 | title=FAO Production Yearbook 1994
 | edition=Volume 48
 | publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations
 | location=Rome, Italy

 | url         = 
 | title       = Cluster reveals Earth's bow shock is remarkably thin
 | author      = 
 | date        = 16 ноября 2011
 | work        = 
 | publisher   = European Space Agency
 | accessdate  = 
 | lang        = en
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2013-01-28

 | url         = 
 | title       = Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock
 | author      = 
 | date        = 11 мая 2011
 | work        = 
 | publisher   = European Space Agency
 | accessdate  = 
 | lang        = en
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2013-01-28



#Article 240: Кельвин (141 words)


Ке́львин (билгало: K) — СИ системехь температура юсту барам, СИ системехь коьрта барамех цхьаъ. Юкъаяккхина 1848 шарахь. Цхьаъ кельвин ю 1/273,16 дакъа термодинамикан температура. Шкала йолаялар (0 К) абсолютный нольца нислуш ю. 1968 шо кхаччалц оцу барамах олура Кельвинан градус.

Кельвинан температура Цельсийн градусашка яккхар: °С = K−273,15 (кхолха хин тӀедан температура — 0,01 °C).

И барам юкъабеххина Уильям Томсон цӀе йолу ингалсан физикс. Томсонан сий деш цунна Айрширар лорд Кельвин Ларгский цӀе йолу титул а елла, цо юкъабекххина барамна Кельвин аьлла цӀе а тиллина (Кельвин Глазго университетан лаьттахула чекхдолуш хин цӀе ю).

Уильям Томсонс шен балхахь «Об абсолютной термометрической шкале» («On an Absolute Thermometric Scale») яздира керла температура юста шкала оьшу аьлла. Оцуьна шкалахь ноль хила еза уггара чӀогӀа шелонца йогӀуш хила еза (абсолютный ноль), цхьана сизан мах цхьаъ Цельсийн градус хила беза. И абсолютный шкала тахана евзуш ю термодинамикан Кельвинан шкала аьлла.




#Article 241: Юпитер (1274 words)


Юпи́тер — Мелхан тӀиера пхоьалгӀа планета, Мелхан системехь массарелла йоккханиг. Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун лоруш ю газан гигант.

Однако молекулы водорода и гелия не имеют дипольного момента, а значит, абсорбционные линии этих элементов незаметны до того момента, пока поглощение за счёт ударной ионизации не станет доминировать. Это с одной стороны, с другой — эти линии образуются в самых верхних слоях атмосферы и не несут информацию о более глубоких слоях. Поэтому самые надёжные данные по обилию гелия и водорода на Юпитере получены со спускаемого аппарата «Галилео».

Что же касается остальных элементов, то при их анализе и интерпретации тоже возникают трудности. Пока что нельзя с полной уверенностью сказать, какие процессы происходят в атмосфере Юпитера и насколько сильно они влияют на химический состав — как во внутренних областях, так и во внешних слоях. Это создаёт определённые трудности при более детальной интерпретации спектра. Однако считается, что все процессы, способные тем или иным образом влиять на обилие элементов, локальны и сильно ограничены, так что они не способны глобально изменить распределения вещества.

Также Юпитер излучает (в основном в инфракрасной области спектра) на 60 % больше энергии, чем получает от Солнца. За счёт процессов, приводящих к выработке этой энергии, Юпитер уменьшается приблизительно на 2 см в год.
По мнению П.Боденхеймера (1974), когда планета только сформировалась, она была в 2 раза больше и её температура была значительно выше, чем в настоящее время.

Излучение Юпитера в гамма-диапазоне связано с полярным сиянием, а также с излучением диска. Впервые зарегистрировано в 1979 году космической лабораторией имени Эйнштейна.

На Земле области полярных сияний в рентгене и ультрафиолете практически совпадают, однако, на Юпитере это не так. Область рентгеновских полярных сияний расположена гораздо ближе к полюсу, чем ультрафиолетовых. Ранние наблюдения выявили пульсацию излучения с периодом в 40 минут, однако, в более поздних наблюдениях эта зависимость проявляется гораздо хуже.

Ожидалось, что рентгеновский спектр авроральных сияний на Юпитере схож с рентгеновским спектром комет, однако, как показали наблюдения на Chandra, это не так. Спектр состоит из эмиссионных линий с пиками у кислородных линий вблизи 650 эВ, у OVIII линий при 653 эВ и 774 эВ, а также у OVII на 561 эВ и 666 эВ. Существуют также линии излучения при более низких энергиях в спектральной области от 250 до 350 эВ, возможно, они принадлежат сере или углероду.

Гамма-излучение, не связанное с полярным сиянием, впервые было обнаружено при наблюдениях на ROSAT в 1997 году. Спектр схож со спектром полярных сияний, однако в районе 0,7—0,8 кэВ. Особенности спектра хорошо описываются моделью корональной плазмы с температурой 0,4—0,5 кэВ с солнечной металличностью, с добавлением эмиссионных линий Mg10+ и Si12+. Существование последних, возможно, связано с солнечной активностью в октябре-ноябре 2003 года.

Наблюдения космической обсерватории XMM-Newton показали, что излучение диска в гамма-спектре — это отражённое солнечное рентгеновское излучение. В отличие от полярных сияний, никакой периодичности изменения интенсивности излучения на масштабах от 10 до 100 мин обнаружено не было.

Юпитер — самый мощный (после Солнца) радиоисточник Солнечной системы в дециметровом-метровом диапазонах длин волн. Радиоизлучение имеет спорадический характер и в максимуме всплеска достигает 106 Янских.

Всплески происходят в диапазоне частот от 5 до 43 МГц (чаще всего около 18 МГц), в среднем их ширина составляет примерно 1 МГц. Длительность всплеска невелика: от 0,1—1 с (иногда до 15 с). Излучение сильно поляризовано, особенно по кругу, степень поляризации достигает 100 %. Наблюдается модуляция излучения близким спутником Юпитера Ио, вращающимся внутри магнитосферы: вероятность появления всплеска больше, когда Ио находится вблизи элонгации по отношению к Юпитеру. Монохроматический характер излучения говорит о выделенной частоте, скорее всего гирочастоте. Высокая яркостная температура (иногда достигает 1015 K) требует привлечения коллективных эффектов (типа мазеров).

Радиоизлучение Юпитера в миллиметровом — короткосантиметровом диапазонах имеет чисто тепловой характер, хотя яркостная температура несколько выше равновесной, что предполагает поток тепла из недр. Начиная с волн ~9 см Tb (яркостная температура) возрастает — появляется нетепловая составляющая, связанная с синхротронным излучением релятивистских частиц со средней энергией ~30 МэВ в магнитном поле Юпитера; на волне 70 см Tb достигает значения ~5 K. Источник излучения расположен по обе стороны планеты в виде двух протяжённых лопастей, что указывает на магнитосферное происхождение излучения.

Из наблюдений движения естественных спутников, а также из анализа траекторий космических аппаратов можно восстановить гравитационное поле планеты. В свою очередь, поле зависит от массы планеты, её экваториального радиуса и момента инерции. В общем виде гравитационный потенциал представляется в виде полиномов Лежандра высших порядков:

 |last = Guillot|first = Tristan
 |title=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System
 |journal=Science|year=1999|volume=286|issue=5437
 |pages=72—77|accessdate=2007-08-28
 |url=
 |doi=10.1126/science.286.5437.72

 |author = Burrows, A.; Hubbard, W. B.; Saumon, D.; Lunine, J. I.
 |title=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models
 |journal=Astrophysical Journal|year=1993|volume=406
 |issue=1|pages=158—71
 |url=
 |accessdate=2007-08-28 |doi = 10.1086/172427

 |first=Didier|last=Queloz
 |title=VLT Interferometer Measures the Size of Proxima Centauri and Other Nearby Stars
 |publisher=European Southern Observatory
 |date=November 19, 2002
 |url=

 | url         = 
 | title       = Jonathan's Space Report, No. 267
 | first       = Jonathan
 | last        = McDowell
 | publisher   = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics
 | date        = 8 декабря 1995
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | url         = 
 | title       = Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт
 | accessdate  = 2010-10-05
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 |last=Ingersoll |first=A.P.
 |coauthors=Dowling, T.E.; Gierasch, P.J. et al
 |title=Dynamics of Jupiter's Atmosphere
 |year=2004
 |editor=Bagenal, F.; Dowling, T.E.; McKinnon, W.B.
 |encyclopedia=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere
 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press
 |isbn=0-521-81808-7
 |url=
 |ref=Ingersoll

 | url         = 
 | title       = «Хаббл» зафиксировал, как Юпитер меняет свои полосы
 | description = «Hubble Catches Jupiter Changing Its Stripes» на сайте НАСА
 | accessdate  = 2010-10-05
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | url           = 
 | title         = Загадочное исчезновение южного пояса Юпитера
 | work          = infuture.ru
 | lang          = ru

 | author      = Dolores Beasley, Steve Roy, Megan Watzke.
 | date        = February 27, 2002
 | url         = 
 | title       = Jupiter Hot Spot Makes Trouble For Theory
 | work        =
 | publisher   = Chandra Press Room
 | accessdate  = 2010-09-20
 | lang        = en
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | url        = 
 | title      = Information about Planetary Radio Emissions and the RadioJOVE Jupiter Radio Telescope
 | publisher  = Jupiter Radio Astronomy
 | accessdate = 2010-10-05
 | deadlink   = 404

 | author      = Carolina Martinez.
 | url         = 
 | title       = New NASA Images Indicate Object Hits Jupiter
 | format      =
 | work        =
 | publisher   = Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, Calif
 | accessdate  = 23 июля 2009
 | lang        = en
 | description =
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author      =
 | url         = 
 | title       = Пятно на Юпитере подтвердило НАСА
 | work        =
 | publisher   =
 | accessdate  = 23 июля 2009
 | lang        = ru
 | description =
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author      =
 | url         = 
 | title       = В Юпитер врезалось неизвестное небесное тело
 | format      =
 | work        =
 | publisher   = lenta.ru
 | accessdate  = 04 июня 2010
 | lang        = ru
 | description =
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | author      =
 | url         = 
 | title       = Jupiter lights up on apparent contact with astral body
 | format      =
 | work        =
 | publisher   = One News Page
 | accessdate  = 22 August 2010
 | lang        = en
 | description =
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 2011-08-11

 | first=Jan Jakob Maria | last=De Groot | year=1912
 | title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism
 | work=American lectures on the history of religions
 | volume=10 | page=300 | publisher=G. P. Putnam's Sons
 | url=

 | first=Thomas | last=Crump | year=1992
 | title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan
 | work=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series
 | pages=39–40 | publisher=Routledge

 | first=Homer Bezaleel | last=Hulbert | year=1909
 | title=The passing of Korea | page=426
 | publisher=Doubleday, Page  company
 | url=



#Article 242: Марс (5754 words)


Марс — Маьлхан системехь Маьлхан тӀера 4-гӀа планета, йозаллина 7-гӀа планета; Марсан йозалла ю Дуьнена йозаллина 10,7 %. ЦӀе тиллина Шира Риман тӀеман делан цӀарах. Цкъацца Марсах олу «цӀен планета» цуьна тӀехулен цӀе бос бахьнехь. Иштта бос цуьнан бу Марсан тӀехь эчиган оксид хиларна.

m (при максимальном сближении с Землёй), уступая по яркости лишь Юпитеру (и то далеко не всегда во время великого противостояния) и Венере (но лишь утром или вечером). Как правило, во время великого противостояния, оранжевый Марс является ярчайшим объектом земного ночного неба, но это происходит лишь один раз в 15-17 лет в течение одной — двух недель.

Минимальное расстояние от Марса до Земли составляет 55,76 млн км (когда Земля находится точно между Солнцем и Марсом), максимальное — около 401 млн км (когда Солнце находится точно между Землёй и Марсом).

Среднее расстояние от Марса до Солнца составляет 228 млн км (1,52 а. е.), период обращения вокруг Солнца равен 687 земным суткам. Орбита Марса имеет довольно заметный эксцентриситет (0,0934), поэтому расстояние до Солнца меняется от 206,6 до 249,2 млн км. Наклонение орбиты Марса равно 1,85°.

Марс ближе всего к Земле во время противостояния, когда планета находится в направлении, противоположном Солнцу. Противостояния повторяются каждые 26 месяцев в разных точках орбиты Марса и Земли. Но раз в 15—17 лет противостояния приходятся на то время, когда Марс находится вблизи своего перигелия; в этих так называемых великих противостояниях (последнее было в августе 2003 года) расстояние до планеты минимально, и Марс достигает наибольшего углового размера 25,1 и яркости −2,88m.

По линейному размеру Марс почти вдвое меньше Земли — его экваториальный радиус равен 3396,9 км (53,2 % земного). Площадь поверхности Марса примерно равна площади суши на Земле.

Полярный радиус Марса примерно на 20 км меньше экваториального, хотя период вращения у планеты больший, чем у Земли, что даёт повод предположить изменение скорости вращения Марса со временем.

Масса планеты — 6,418 кг (11 % массы Земли). Ускорение свободного падения на экваторе равно 3,711 м/с² (0,378 земного); первая космическая скорость составляет 3,6 км/с и вторая — 5,027 км/с.

Период вращения планеты — 24 часа 37 минут 22,7 секунд (относительно звёзд), длина средних солнечных суток (называемых солами) составляет 24 часа 39 минут 35,24409 секунды, всего на 2,7 % длиннее земных суток. Марсианский год состоит из 668,6 марсианских солнечных суток.

Марс вращается вокруг своей оси, наклонённой к перпендикуляру плоскости орбиты под углом 25,19°. Наклон оси вращения Марса обеспечивает смену времён года. При этом вытянутость орбиты приводит к большим различиям в их продолжительности — так, северная весна и лето, вместе взятые, длятся 371 сол, то есть заметно больше половины марсианского года. В то же время, они приходятся на участок орбиты Марса, удалённый от Солнца. Поэтому на Марсе северное лето долгое и прохладное, а южное — короткое и жаркое.

Температура на планете колеблется от −153 на полюсе зимой и до более +20 °C на экваторе в полдень. Средняя температура составляет −50 °C.

Атмосфера Марса, состоящая в основном из углекислого газа, очень разрежена. Давление у поверхности Марса в 160 раз меньше земного — 6,1 мбар на среднем уровне поверхности. Из-за большого перепада высот на Марсе давление у поверхности сильно изменяется. Примерная толщина атмосферы — 110 км.

По данным НАСА (2004), атмосфера Марса состоит на 95,32 % из углекислого газа; также в ней содержится 2,7 % азота, 1,6 % аргона, 0,13 % кислорода, 210 ppm водяного пара, 0,08 % угарного газа, оксид азота (NO) — 100 ppm, неон (Ne) — 2,5 ppm, полутяжёлая вода водород-дейтерий-кислород (HDO) 0,85 ppm, криптон (Kr) 0,3 ppm, ксенон (Xe) — 0,08 ppm (состав приведён в объёмных долях).

По данным спускаемого аппарата АМС «Викинг» (1976), в марсианской атмосфере было определено около 1—2 % аргона, 2—3 % азота, а 95 % — углекислый газ. Согласно данным АМС «Марс-2» и «Марс-3», нижняя граница ионосферы находится на высоте 80 км, максимум электронной концентрации 1,7·105 электрон/см3 расположен на высоте 138 км, другие два максимума находятся на высотах 85 и 107 км.

Радиопросвечивание атмосферы на радиоволнах 8 и 32 см АМС «Марс-4» 10 февраля 1974 года показало наличие ночной ионосферы Марса с главным максимумом ионизации на высоте 110 км и концентрацией электронов 4,6·103 электрон/см3, а также вторичными максимумами на высоте 65 и 185 км.

По данным НАСА на 2004 год, давление атмосферы на среднем радиусе составляет 6,36 мбар. Плотность атмосферы у поверхности ~0,020 кг/м3, общая масса атмосферы ~2,5 кг.

В отличие от Земли, масса марсианской атмосферы сильно изменяется в течение года в связи с таянием и намерзанием полярных шапок, содержащих углекислый газ. Во время зимы 20-30 процентов всей атмосферы намораживается на полярной шапке, состоящей из углекислоты. Сезонные перепады давления, по разным источникам, составляют следующие значения:

В месте посадки зонда АМС Марс-6 в районе Эритрейского моря было зафиксировано давление у поверхности 6,1 миллибара, что на тот момент считалось средним давлением на планете, и от этого уровня было условлено отсчитывать высоты и глубины на Марсе. По данным этого аппарата, полученным во время спуска, тропопауза находится на высоте примерно 30 км, где давление составляет 5 г/см3 (как на Земле на высоте 57 км).

Область Эллада (Марс) настолько глубока, что атмосферное давление достигает примерно 12,4 миллибара, что выше тройной точки воды (~6,1 мб) и ниже точки кипения. При достаточно высокой температуре вода могла бы существовать там в жидком состоянии; при таком давлении, однако, вода закипает и превращается в пар уже при +10 °C.

На вершине высочайшего 27-километрового вулкана Олимп давление может составлять от 0,5 до 1 мбар (Zurek 1992).

До высадки на поверхность Марса посадочных модулей давление было измерено за счет ослабления радиосигналов с АМС Маринер-4, Маринер-6, Маринер-7 и Маринер-9 при их захождении за марсианский диск — 6,5 ± 2,0 мб на среднем уровне поверхности, что в 160 раз меньше земного; такой же результат показали спектральные наблюдения АМС Марс-3. При этом в расположенных ниже среднего уровня областях (например, в марсианской Амазонии) давление, согласно этим измерениям, достигает 12 мб.

Начиная с 1930-х годов советские астрономы пытались определять давление атмосферы методами фотографической фотометрии — по распределению яркости вдоль диаметра диска в разных диапазонах световых волн. Французские ученые Б.Лио и О.Дольфюс производили с этой целью наблюдения поляризации рассеянного атмосферой Марса света. Сводку оптических наблюдений опубликовал американский астроном Ж. де Вокулёр в 1951 году, и по ним получалось давление 85 мб, завышенное почти в 15 раз из-за помех со стороны атмосферной пыли.

Климат, как и на Земле, носит сезонный характер. Угол наклона Марса к плоскости орбиты почти равен земному и составляет 25,1919°, соответственно, на Марсе, так же, как и на Земле, происходят смены времён года. Особенностью марсианского климата также является то, что эксцентриситет орбиты Марса значительно больше земного, и на климат также влияет расстояние до Солнца. Перигелий Марс проходит во время разгара зимы в Северном полушарии, и лета в Южном полушарии, афелий — во время разгара зимы в Южном полушарии и соответственно лета в Северном полушарии. Соответственно, климат Северного полушария отличается от климата Южного полушария. Для Северного полушария характерны более мягкая зима и прохладное лето, в Южном полушарии зима более холодная, а лето более жаркое. В холодное время года даже вне полярных шапок на поверхности может образовываться светлый иней. Аппарат «Феникс» зафиксировал снегопад, однако снежинки испарялись, не достигая поверхности.

По сведениям НАСА (2004 год), средняя температура составляет ~210 K (−63 °C). По данным посадочных аппаратов Викинг, суточный температурный диапазон составляет от 184 K до 242 K (от −89 до −31 °C) (Викинг-1), а скорость ветра: 2—7 м/с (лето), 5—10 м/с (осень), 17—30 м/с (пылевой шторм).

По данным посадочного зонда Марс-6, средняя температура тропосферы Марса составляет 228 K, в тропосфере температура убывает в среднем на 2,5 градуса на километр, а находящаяся выше тропопаузы (30 км) стратосфера имеет почти постоянную температуру 144 K.

По данным исследователей из Центра имени Карла Сагана, в последние десятилетия на Марсе идёт процесс потепления. Другие специалисты считают, что такие выводы делать пока рано.

Существуют сведения, что в прошлом атмосфера могла быть более плотной, а климат — тёплым и влажным, и на поверхности Марса существовала жидкая вода и шли дожди. Доказательством этой гипотезы является анализ метеорита ALH 84001, показавший, что около 4 миллиардов лет назад температура Марса составляла 18 (±4) °C.

Начиная с 1970-х годов в рамках программы «Викинг», а также марсоходом «Спирит» и другими аппаратами были зафиксированы многочисленные пыльные вихри. Это воздушные завихрения, возникающие у поверхности планеты и поднимающие в воздух большое количество песка и пыли. Вихри часто наблюдаются и на Земле (в англоязычных странах их называют пыльными демонами — dust devil), однако на Марсе они могут достигать гораздо больших размеров: в 10 раз выше и в 50 раз шире земных. В марте 2005 года вихрь очистил солнечные батареи у марсохода «Спирит».

 гематита размером 1,3 см в марсианском грунте, снятое марсоходом «Оппортьюнити» 2 марта 2004 года, что свидетельствует о присутствии в геологическом прошлом воды в жидком состоянии

Две трети поверхности Марса занимают светлые области, получившие название материков, около трети — тёмные участки, называемые морями. Моря сосредоточены, в основном, в южном полушарии планеты, между 10 и 40° широты. В северном полушарии есть только два крупных моря — Ацидалийское и Большой Сырт.

Характер тёмных участков до сих пор остаётся предметом споров. Они сохраняются, несмотря на то, что на Марсе бушуют пылевые бури. В своё время, это служило доводом в пользу предположения, что тёмные участки покрыты растительностью. Сейчас полагают, что это просто участки, с которых, в силу их рельефа, легко выдувается пыль. Крупномасштабные снимки показывают, что на самом деле, тёмные участки состоят из групп тёмных полос и пятен, связанных с кратерами, холмами и другими препятствиями на пути ветров. Сезонные и долговременные изменения их размера и формы связаны, по-видимому, с изменением соотношения участков поверхности, покрытых светлым и тёмным веществом.

Полушария Марса довольно сильно различаются по характеру поверхности. В южном полушарии поверхность находится на 1—2 км над средним уровнем и густо усеяна кратерами. Эта часть Марса напоминает лунные материки. На севере большая часть поверхности находится ниже среднего уровня, здесь мало кратеров, и основную часть занимают относительно гладкие равнины, вероятно, образовавшиеся в результате затопления лавой и эрозии. Такое различие полушарий остаётся предметом дискуссий. Граница между полушариями следует примерно по большому кругу, наклонённому на 30° к экватору. Граница широкая и неправильная и образует склон в направлении на север. Вдоль неё встречаются самые эродированные участки марсианской поверхности.

Выдвинуто две альтернативных гипотезы, объясняющих асимметрию полушарий. Согласно одной из них, на раннем геологическом этапе литосферные плиты «съехались» (возможно, случайно) в одно полушарие, подобно континенту Пангея на Земле, а затем «застыли» в этом положении. Другая гипотеза предполагает столкновение Марса с космическим телом размером с Плутон.

Большое количество кратеров в южном полушарии предполагает, что поверхность здесь древняя — 3—4 млрд лет. Выделяют несколько типов кратеров: большие кратеры с плоским дном, более мелкие и молодые чашеобразные кратеры, похожие на лунные, кратеры, окружённые валом, и возвышенные кратеры. Последние два типа уникальны для Марса — кратеры с валом образовались там, где по поверхности текли жидкие выбросы, а возвышенные кратеры образовались там, где покрывало выбросов кратера защитило поверхность от ветровой эрозии. Самой крупной деталью ударного происхождения является равнина Эллада (примерно 2100 км в поперечнике).

В области хаотического ландшафта вблизи границы полушарий поверхность испытала разломы и сжатия больших участков, за которыми иногда следовала эрозия (вследствие оползней или катастрофического высвобождения подземных вод), а также затопление жидкой лавой. Хаотические ландшафты часто находятся у истока больших каналов, прорезанных водой. Наиболее приемлемой гипотезой их совместного образования является внезапное таяние подповерхностного льда.

В северном полушарии, помимо обширных вулканических равнин, находятся две области крупных вулканов — Фарсида и Элизий. Фарсида — обширная вулканическая равнина протяжённостью 2000 км, достигающая высоты 10 км над средним уровнем. На ней находятся три крупных щитовых вулкана — гора Арсия, гора Павлина и гора Аскрийская. На краю Фарсиды находится высочайшая на Марсе и в Солнечной системе гора Олимп. Олимп достигает 27 км высоты по отношению к его основанию и 25 км по отношению к среднему уровню поверхности Марса, и охватывает площадь 550 км диаметром, окружённую обрывами, местами достигающими 7 км высоты. Объём Олимпа в 10 раз превышает объём крупнейшего вулкана Земли Мауна-Кеа. Здесь же расположено несколько менее крупных вулканов. Элизий — возвышенность до шести километров над средним уровнем, с тремя вулканами — купол Гекаты, гора Элизий и купол Альбор.

По другим данным, высота Олимпа составляет 21287 метров над нулевым уровнем и 18 километров над окружающей местностью, а диаметр основания — примерно 600 км. Основание охватывает площадь 282 600 км². Кальдера (углубление в центре вулкана) имеет ширину 70 км и глубину 3 км.

Возвышенность Фарсида также пересечена множеством тектонических разломов, часто очень сложных и протяжённых. Крупнейший из них — долины Маринер — тянется в широтном направлении почти на 4000 км (четверть окружности планеты), достигая ширины 600 и глубины 7—10 км; по размерам этот разлом сравним с Восточноафриканским рифтом на Земле. На его крутых склонах происходят крупнейшие в Солнечной системе оползни. Долины Маринер являются самым большим известным каньоном в Солнечной системе. Каньон, который был открыт космическим аппаратом «Маринер-9» в 1971 году, мог бы занять всю территорию США, от океана до океана.

Внешний вид Марса сильно изменяется в зависимости от времени года. Прежде всего, бросаются в глаза изменения полярных шапок. Они разрастаются и уменьшаются, создавая сезонные явления в атмосфере и на поверхности Марса. Южная полярная шапка может достигать широты 50°, северная — также 50°. Диаметр постоянной части северной полярной шапки составляет 1000 км. По мере того, как весной полярная шапка в одном из полушарий отступает, детали поверхности планеты начинают темнеть.

Полярные шапки состоят из двух составляющих: сезонной — углекислого газа и вековой — водяного льда. По данным со спутника Марс Экспресс толщина шапок может составлять от 1 м до 3,7 км. Аппарат «Марс Одиссей» обнаружил на южной полярной шапке Марса действующие гейзеры. Как считают специалисты НАСА, струи углекислого газа с весенним потеплением вырываются вверх на большую высоту, унося с собой пыль и песок.

Весеннее таяние полярных шапок приводит к резкому повышению давления атмосферы и перемещению больших масс газа в противоположное полушарие. Скорость дующих при этом ветров составляет 10—40 м/с, иногда до 100 м/с. Ветер поднимает с поверхности большое количество пыли, что приводит к пылевым бурям. Сильные пылевые бури практически полностью скрывают поверхность планеты. Пылевые бури оказывают заметное воздействие на распределение температуры в атмосфере Марса.

В 1784 году астроном У. Гершель обратил внимание на сезонные изменения размера полярных шапок, по аналогии с таянием и намерзанием льдов в земных полярных областях. В 1860-е годы французский астроном Э. Лиэ наблюдал волну потемнения вокруг тающей весенней полярной шапки, что тогда было истолковано гипотезой о растекании талых вод и росте растительности. Спектрометрические измерения, которые были проведены в начале XX века в обсерватории Ловелла во Флагстаффе В. Слайфером, однако, не показали наличия линии хлорофилла — зелёного пигмента земных растений.

По фотографиям Маринера-7 удалось определить, что полярные шапки имеют толщину в несколько метров, а измеренная температура 115 K (-158 °C) подтвердила возможность того, что она состоит из замерзшей углекислоты — «сухого льда».

Возвышенность, которая получила название гор Митчелла, расположенная близ южного полюса Марса, при таянии полярной шапки выглядит как белый островок, поскольку в горах ледники тают позднее, в том числе, и на Земле.

Данные аппарата «Марсианский разведывательный спутник» позволили обнаружить под каменистыми осыпями у подножия гор значительный слой льда. Ледник толщиной в сотни метров занимает площадь в тысячи квадратных километров, и его дальнейшее изучение способно дать информацию об истории марсианского климата.

На Марсе имеется множество геологических образований, напоминающих водную эрозию, в частности, высохшие русла рек. Согласно одной из гипотез, эти русла могли сформироваться в результате кратковременных катастрофических событий и не являются доказательством длительного существования речной системы. Однако последние данные свидетельствуют о том, что реки текли в течение геологически значимых промежутков времени. В частности, обнаружены инвертированные русла (то есть русла, приподнятые над окружающей местностью). На Земле подобные образования формируются благодаря длительному накоплению плотных донных отложений с последующим высыханием и выветриванием окружающих пород. Кроме того, есть свидетельства смещения русел в дельте реки при постепенном поднятии поверхности.

В юго-западном полушарии, в кратере Эберсвальде обнаружена дельта реки площадью около 115 км². Намывшая дельту река имела в длину более 60 км.

Данные марсоходов НАСА «Спирит» и «Оппортьюнити» свидетельствуют также о наличии воды в прошлом (найдены минералы, которые могли образоваться только в результате длительного воздействия воды). Аппарат «Феникс» обнаружил залежи льда непосредственно в грунте.

Кроме того, обнаружены тёмные полосы на склонах холмов, свидетельствующие о появлении жидкой солёной воды на поверхности в наше время. Они появляются вскоре после наступления летнего периода и исчезают к зиме, «обтекают» различные препятствия, сливаются и расходятся. «Сложно представить, что подобные структуры могли сформироваться не из потоков жидкости, а из чего-то иного», — заявил сотрудник НАСА Ричард Зурек.

На вулканической возвышенности Фарсида обнаружено несколько необычных глубоких колодцев. Судя по снимку аппарата «Марсианский разведывательный спутник», сделанному в 2007 году, один из них имеет диаметр 150 метров, а освещённая часть стенки уходит в глубину не менее, чем на 178 метров. Высказана гипотеза о вулканическом происхождении этих образований.

Элементный состав поверхностного слоя марсианской почвы по данным посадочных аппаратов неодинаков в разных местах. Основная составляющая почвы — кремнезём (20—25 %), содержащий примесь гидратов оксидов железа (до 15 %), придающих почве красноватый цвет. Имеются значительные примеси соединений серы, кальция, алюминия, магния, натрия (единицы процентов для каждого).

Согласно данным зонда НАСА «Феникс» (посадка на Марс 25 мая 2008 года), соотношение pH и некоторые другие параметры марсианских почв близки к земным, и на них теоретически можно было бы выращивать растения. «Фактически, мы обнаружили, что почва на Марсе отвечает требованиям, а также содержит необходимые элементы для возникновения и поддержания жизни как в прошлом, так и в настоящем и будущем», сообщил ведущий исследователь-химик проекта Сэм Кунейвс. Также, по его словам, данный щелочной тип грунта многие могут встретить на «своём заднем дворе», и он вполне пригоден для выращивания спаржи.

В месте посадки аппарата в грунте имеется также значительное количество водяного льда. Орбитальный зонд «Марс Одиссей» также обнаружил, что под поверхностью красной планеты есть залежи водяного льда. Позже это предположение было подтверждено и другими аппаратами, но окончательно вопрос о наличии воды на Марсе был решен в 2008 году, когда зонд «Феникс», севший вблизи северного полюса планеты, получил воду из марсианского грунта.

В прошлом на Марсе, как и на Земле происходило движение литосферных плит. Это подтверждается особенностями магнитного поля Марса, местами расположения некоторых вулканов, например, в провинции Фарсида, а также формой долины Маринер. Современное положение дел, когда вулканы могут существовать гораздо более длительное время, чем на Земле и достигать гигантских размеров говорит о том, что сейчас данное движение скорее отсутствует. В пользу этого говорит тот факт, что щитовые вулканы растут в результате повторных извержений из одного и того же жерла в течение длительного времени. На Земле из-за движения литосферных плит вулканические точки постоянно меняли своё положение, что ограничивало рост щитовых вулканов, и возможно не позволяло достичь им высоты, как на Марсе. С другой стороны, разница в максимальной высоте вулканов может объясняться тем, что из-за меньшей силы тяжести на Марсе возможно построение более высоких структур, которые не обрушились бы под собственным весом. Возможно, на планете имеется слабая тектоническая активность, приводящая к образованию наблюдаемых с орбиты пологих каньонов.

Современные модели внутреннего строения Марса предполагают, что Марс состоит из коры со средней толщиной 50 км (и максимальной до 130 км), силикатной мантии толщиной 1800 км и ядра радиусом 1480 км. Плотность в центре планеты должна достигать 8,5 г/см³. Ядро частично жидкое и состоит в основном из железа с примесью 14—17 % (по массе) серы, причём содержание лёгких элементов вдвое выше, чем в ядре Земли. Согласно современным оценкам формирование ядра совпало с периодом раннего вулканизма и продолжалось около миллиарда лет. Примерно то же время заняло частичное плавление мантийных силикатов. Из-за меньшей силы тяжести на Марсе диапазон давлений в мантии Марса гораздо меньше, чем на Земле, а значит в ней меньше фазовых переходов. Предполагается, фазовый переход оливина в шпинелевую модификацию начинается на довольно больших глубинах — 800 км (400 км на Земле). Характер рельефа и другие признаки позволяют предположить наличие астеносферы, состоящей из зон частично расплавленного вещества. Для некоторых районов Марса составлена подробная геологическая карта.

Согласно наблюдениям с орбиты и анализу коллекции марсианских метеоритов поверхность Марса состоит главным образом из базальта. Есть некоторые основания предполагать, что на части марсианской поверхности материал является более кварцесодержащим, чем обычный базальт и может быть подобен андезитным камням на Земле. Однако эти же наблюдения можно толковать в пользу наличия кварцевого стекла. Значительная часть более глубокого слоя состоит из зернистой пыли оксида железа.

У Марса было зафиксировано слабое магнитное поле.

Согласно показаниям магнетометров станций Марс-2 и Марс-3, напряжённость магнитного поля на экваторе составляет около 60 гамм, на полюсе 120 гамм, что в 500 раз слабее земного. По данным АМС Марс-5, напряжённость магнитного поля на экваторе составляла 64 гаммы, а магнитный момент — 2,4·1022 эрстед·см2.

Магнитное поле Марса крайне неустойчиво, в различных точках планеты его напряжённость может отличаться от 1,5 до 2 раз, а магнитные полюса не совпадают с физическими. Это говорит о том, что железное ядро Марса находится в сравнительной неподвижности по отношению к его коре, то есть механизм планетарного динамо, ответственный за магнитное поле Земли, на Марсе не работает. Хотя на Марсе не имеется устойчивого всепланетного магнитного поля, наблюдения показали, что части планетной коры намагничены и что наблюдалась смена магнитных полюсов этих частей в прошлом. Намагниченность данных частей оказалась похожей на полосовые магнитные аномалии в мировом океане.

По одной теории, опубликованной в 1999 году и перепроверенной в 2005 году (с помощью беспилотной станции Марс Глобал Сервейор), эти полосы демонстрируют тектонику плит 4 миллиарда лет назад до того, как динамо-машина планеты прекратила выполнять свою функцию, что послужило причиной резкого ослабления магнитного поля. Причины такого резкого ослабления неясны. Существует предположение, что функционирование динамо-машины 4 млрд лет назад объясняется наличием астероида, который вращался на расстоянии 50—75 тысяч километров вокруг Марса и вызывал нестабильность в его ядре. Затем астероид снизился до предела Роша и разрушился. Тем не менее, это объяснение само содержит неясные моменты и оспаривается в научном сообществе.

Возможно, в далёком прошлом в результате столкновения с крупным небесным телом произошла остановка вращения ядра, а также потеря основного объёма атмосферы. Потеря легких атомов и молекул из атмосферы — следствие слабого притяжения Марса. Считается, что потеря магнитного поля произошла около 4 млрд лет назад. Вследствие слабости магнитного поля солнечный ветер практически беспрепятственно проникает в атмосферу Марса, и многие из фотохимических реакций под действием солнечной радиации, которые на Земле происходят в ионосфере и выше, на Марсе могут наблюдаться практически у самой его поверхности.

Геологическая история Марса заключает в себя три нижеследующие эпохи:

 (названа в честь «Ноевой земли», района Марса): формирование наиболее старой сохранившейся до наших дней поверхности Марса. Продолжалась в период 4,5 млрд — 3,5 млрд лет назад. В эту эпоху поверхность была изрубцована многочисленными ударными кратерами. Плато провинции Фарсида было вероятно сформировано в этот период с интенсивным обтеканием водой позднее.

Гесперийская эра: от 3,5 млрд лет назад до 2,9 — 3,3 млрд лет назад. Эта эпоха отмечена образованием огромных лавовых полей.

Амазонийская эра (названа в честь «Амазонской равнины» на Марсе): 2,9—3,3 млрд лет назад до наших дней. Районы, образовавшиеся в эту эпоху, имеют очень мало метеоритных кратеров, но во всём остальном они полностью различаются. Гора Олимп сформирована в этот период. В это время в других частях Марса разливались лавовые потоки.

Естественными спутниками Марса являются Фобос и Деймос. Оба они открыты американским астрономом Асафом Холлом в 1877 году. Фобос и Деймос имеют неправильную форму и очень маленькие размеры. По одной из гипотез, они могут представлять собой захваченные гравитационным полем Марса астероиды наподобие (5261) Эврика из Троянской группы астероидов. Спутники названы в честь персонажей, сопровождающих бога Ареса (то есть Марса), — Фобоса и Деймоса, олицетворяющих страх и ужас, которые помогали богу войны в битвах.

Оба спутника вращаются вокруг своих осей с тем же периодом, что и вокруг Марса, поэтому всегда повёрнуты к планете одной и той же стороной. Приливное воздействие Марса постепенно замедляет движение Фобоса, и в конце концов приведёт к падению спутника на Марс (при сохранении текущей тенденции), или к его распаду. Напротив, Деймос удаляется от Марса.

Оба спутника имеют форму, приближающуюся к трёхосному эллипсоиду, Фобос (26,6×22,2×18,6 км) несколько крупнее Деймоса (15×12,2×10,4 км). Поверхность Деймоса выглядит гораздо более гладкой за счёт того, что большинство кратеров покрыто тонкозернистым веществом. Очевидно, на Фобосе, более близком к планете и более массивном, вещество, выброшенное при ударах метеоритов, либо наносило повторные удары по поверхности, либо падало на Марс, в то время как на Деймосе оно долгое время оставалось на орбите вокруг спутника, постепенно осаждаясь и скрывая неровности рельефа.

Научные гипотезы о существовании жизни на Марсе в прошлом существуют давно. По результатам наблюдений с Земли и данных космического аппарата «Марс Экспресс» в атмосфере Марса обнаружен метан. В условиях Марса этот газ довольно быстро разлагается, поэтому должен существовать постоянный источник его пополнения. Таким источником может быть либо геологическая активность (но действующие вулканы на Марсе не обнаружены), либо жизнедеятельность бактерий. Интересно, что в некоторых метеоритах марсианского происхождения обнаружены образования, по форме напоминающие простейших бактерий, хотя они и уступают мельчайшим земным организмам по размерам. Одним из таких метеоритов является ALH 84001, найденный в Антарктиде в 1984 году.

Главные открытия сделаны марсоходом Curiosity. В декабре 2012 года были получены данные о наличии на Марсе органических веществ, а также перхлоратов. Те же исследования показали наличие водяного пара в нагретых образцах грунта. Интересным фактом является то, что Curiosity на Марсе приземлился в русло высохшей реки.

Свидетельства говорят о том, что планета ранее была значительно более предрасположена к наличию жизни, чем теперь. Согласно программе «Викинг», осуществлённой в середине 1970-х годов, была проведена серия экспериментов для обнаружения микроорганизмов в марсианской почве. Она дала положительные результаты, например, временное увеличение выделения CO2 при помещении частиц почвы в воду и питательную среду. Однако затем данное свидетельство жизни на Марсе было оспорено учеными команды «Викингов». Это привело к их продолжительным спорам с учёным из NASA Гильбертом Левиным, который утверждал, что «Викинг» обнаружил жизнь. После переоценки данных «Викинга» в свете современных научных знаний об экстремофилах было установлено, что проведённые эксперименты были недостаточно совершенны для обнаружения этих форм жизни. Более того, эти тесты могли убить организмы, даже если они содержались в пробах. Тесты, проведённые в рамках программы «Феникс», показали, что почва имеет очень щелочной pH и содержит магний, натрий, калий и хлориды. Питательных веществ в почве достаточно для поддержания жизни, однако жизненные формы должны иметь защиту от интенсивного ультрафиолетового света.

Популярная идея, что Марс населён разумными марсианами, широко распространилась в конце XIX века.

Наблюдения Скиапарелли так называемых каналов, в сочетании с книгой Персиваля Лоуэлла по той же теме сделали популярной идею о планете, климат которой становился всё суше, холоднее, которая умирала и в которой существовала древняя цивилизация, производящая ирригационные работы.

Другие многочисленные наблюдения и объявления известных лиц породили вокруг этой темы так называемую «Марсианскую лихорадку» («Mars Fever»). В 1899 году, во время изучения атмосферных помех в радиосигнале, используя приёмники в Колорадской обсерватории, изобретатель Никола Тесла наблюдал повторяющийся сигнал. Затем он высказал догадку, что это может быть радиосигнал с других планет, например, Марса. В интервью 1901 года Тесла сказал, что ему пришла в голову мысль о том, что помехи могут быть вызваны искусственно. Хотя он не смог расшифровать их значение, для него было невозможным то, что они возникли совершенно случайно. По его мнению, это было приветствие одной планеты другой.

Теория Теслы вызвала горячую поддержку известного британского учёного-физика Уильяма Томсона (лорда Кельвина), который, посетив США в 1902 году, сказал, что по его мнению Тесла поймал сигнал марсиан, посланный в США. Однако затем Кельвин стал решительно отрицать это заявление перед тем, как покинул Америку: «На самом деле я сказал, что жители Марса, если они существуют, несомненно могут видеть Нью-Йорк, в частности свет от электричества».

На сегодняшний день условием для развития и поддержания жизни на планете считается наличие жидкой воды на её поверхности. Также существует требование, чтобы орбита планеты находилась в так называемой обитаемой зоне, которая для Солнечной системы начинается за Венерой и кончается большой полуосью орбиты Марса. Во время перигелия Марс находится внутри этой зоны, однако тонкая атмосфера с низким давлением препятствует появлению жидкой воды на значительной территории на длительный период. Недавние свидетельства говорят о том, что любая вода на поверхности Марса является слишком солёной и кислотной для поддержания постоянной земноподобной жизни.

Отсутствие магнитосферы и крайне тонкая атмосфера Марса также являются проблемой для поддержания жизни. На поверхности планеты идёт очень слабое перемещение тепловых потоков, она плохо изолирована от бомбардировки частицами солнечного ветра, кроме того, при нагревании вода мгновенно испаряется, минуя жидкое состояние из-за низкого давления. Марс также находится на пороге т. н. «геологической смерти». Окончание вулканической активности по всей видимости остановило круговорот минералов и химических элементов между поверхностью и внутренней частью планеты.

Близость Марса и относительное его сходство с Землёй породило ряд фантастических проектов колонизации Марса землянами в будущем.

После посадок автоматических аппаратов на поверхность Марса появилась возможность вести астрономические наблюдения непосредственно с поверхности планеты. Вследствие астрономического положения Марса в Солнечной системе, характеристик атмосферы, периода обращения Марса и его спутников картина ночного неба Марса (и астрономических явлений, наблюдаемых с планеты) отличается от земной и во многом представляется необычной и интересной.

Северный полюс на Марсе, вследствие наклона оси планеты, находится в созвездии Лебедя (экваториальные координаты: прямое восхождение , склонение  и не отмечен яркой звездой: ближайшая к полюсу — тусклая звезда шестой величины BD +52 2880 (другие её обозначения — HR 8106, HD 201834, SAO 33185). Южный полюс мира (координаты  и ) находится в паре градусов от звезды Каппа Парусов (видимая звёздная величина 2,5) — её, в принципе, можно считать Южной Полярной звездой Марса.

Вид неба похож на наблюдаемый с Земли, с одним отличием: при наблюдении годичного движения Солнца среди созвездий оно (как и другие планеты, включая Землю), выйдя из восточной части созвездия Рыб, будет проходить в течение 6 дней через северную часть созвездия Кита перед тем, как снова вступить в западную часть Рыб.

Во время восхода и захода Солнца марсианское небо в зените имеет красновато-розовый цвет, а в непосредственной близости к диску Солнца — от голубого до фиолетового, что совершенно противоположно картине земных зорь.

В полдень небо Марса жёлто-оранжевое. Причина таких отличий от цветовой гаммы земного неба — свойства тонкой, разреженной, содержащей взвешенную пыль атмосферы Марса. На Марсе рэлеевское рассеяние лучей (которое на Земле и является причиной голубого цвета неба) играет незначительную роль, эффект его слаб. Предположительно, жёлто-оранжевая окраска неба также вызывается присутствием 1 % магнетита в частицах пыли, постоянно взвешенной в марсианской атмосфере и поднимаемой сезонными пылевыми бурями. Сумерки начинаются задолго до восхода Солнца и длятся долго после его захода. Иногда цвет марсианского неба приобретает фиолетовый оттенок в результате рассеяния света на микрочастицах водяного льда в облаках (последнее — довольно редкое явление).

Угловой размер Солнца, наблюдаемый с Марса, меньше видимого с Земли и составляет 2/3 от последнего. Меркурий с Марса будет практически недоступен для наблюдений невооружённым глазом из-за чрезвычайной близости к Солнцу. Самой яркой планетой на небе Марса является Венера, на втором месте — Юпитер (его четыре крупнейших спутника можно наблюдать без телескопа), на третьем — Земля.

Земля по отношению к Марсу является внутренней планетой, так же как Венера для Земли. Соответственно, с Марса Земля наблюдается как утренняя или вечерняя звезда, восходящая перед рассветом или видимая на вечернем небе после захода Солнца.

Максимальная элонгация Земли на небе Марса составит 38 градусов. Для невооружённого глаза Земля будет видна как яркая (максимальная видимая звёздная величина около −2,5) зеленоватая звезда, рядом с которой будет легко различима желтоватая и более тусклая (около 0,9) звёздочка Луны. В телескоп оба объекта покажут одинаковые фазы. Обращение Луны вокруг Земли будет наблюдаться с Марса следующим образом: на максимальном угловом удалении Луны от Земли невооружённый глаз легко разделит Луну и Землю: через неделю «звёздочки» Луны и Земли сольются в неразделимую глазом единую звезду, ещё через неделю Луна будет снова видна на максимальном расстоянии, но уже с другой стороны от Земли. Периодически наблюдатель на Марсе сможет видеть проход (транзит) Луны по диску Земли либо, наоборот, покрытие Луны диском Земли. Максимальное видимое удаление Луны от Земли (и их видимая яркость) при наблюдении с Марса будет значительно изменяться в зависимости от взаимного положения Земли и Марса, и, соответственно, расстояния между планетами. В эпохи противостояний оно составит около 17 минут дуги, на максимальном удалении Земли и Марса — 3,5 минуты дуги. Земля, как и другие планеты, будет наблюдаться в полосе созвездий Зодиака. Астроном на Марсе также сможет наблюдать прохождение Земли по диску Солнца, ближайшее произойдёт 10 ноября 2084 года.

Исследование Марса началось давно, ещё 3,5 тысячи лет назад, в Древнем Египте. Первые подробные отчеты о положении Марса были составлены вавилонскими астрономами, которые разработали ряд математических методов для предсказания положения планеты. Пользуясь данными египтян и вавилонян, древнегреческие (эллинистические) философы и астрономы разработали подробную геоцентрическую модель для объяснения движения планет. Спустя несколько веков индийскими и исламскими астрономами был оценен размер Марса и расстояние до него от Земли. В XVI веке Николай Коперник предложил гелиоцентрическую модель для описания Солнечной системы с круговыми планетарными орбитами. Его результаты были пересмотрены Иоганном Кеплером, который ввел более точную эллиптическую орбиту Марса, совпадающую с наблюдаемой.

В 1659 году Франческо Фонтана, рассматривая Марс в телескоп, сделал первый рисунок планеты. Он изобразил чёрное пятно в центре чётко очерченной сферы.

В 1660 году к чёрному пятну прибавились две полярные шапки, добавленные Жаном Домиником Кассини.

В 1888 году Джованни Скиапарелли, учившийся в России, дал первые имена отдельным деталям поверхности: моря Афродиты, Эритрейское, Адриатическое, Киммерийское; озёра Солнца, Лунное и Феникс.

Расцвет телескопических наблюдений Марса пришёлся на конец XIX — середину XX века. Во многом он обусловлен общественным интересом и известными научными спорами вокруг наблюдавшихся марсианских каналов. Среди астрономов докосмической эры, проводивших телескопические наблюдения Марса в этот период, наиболее известны Скиапарелли, Персиваль Ловелл, Слайфер, Антониади, Барнард, Жарри-Делож, Л. Эдди, Тихов, Вокулёр. Именно ими были заложены основы ареографии и составлены первые подробные карты поверхности Марса — хотя они и оказались практически полностью неверными после полётов к Марсу автоматических зондов.

На орбитах искусственных спутников Марса находятся три работающие АМС:

На поверхности планеты работают марсоходы:

Необычный ярко-красный цвет Марса подталкивал к написанию фантастических произведений о нём. Также к этому подталкивали дискуссии учёных в конце XIX века о том, что на поверхности Марса существует не просто жизнь, а разумная жизнь. В это время было создано, например, знаменитое произведение Г. Уэллса «Война миров», в котором марсиане пытались покинуть свою умирающую планету для завоевания Земли. Впоследствии в США радиоверсия этого произведения была представлена в виде новостной радиопередачи, что послужило причиной массовой паники, когда многие слушатели по ошибке приняли этот «репортаж» за правду. В 1966 году писатели Аркадий и Борис Стругацкие написали сатирическое «продолжение» данного произведения под названием «Второе нашествие марсиан».

В числе важных произведений о Марсе также стоит отметить сборник рассказов «Марсианские хроники» Р. Брэдбери, в котором люди исследуют погибшую древнюю марсианскую цивилизацию. В 1917—1964 годах вышло одиннадцать книг о Барсуме. Так называлась планета Марс в фантастическом мире, созданном Эдгаром Райсом Берроузом. В его произведениях планета была представлена как умирающая, жители которой находятся в непрерывной войне всех со всеми за скудные природные ресурсы. В 1938 году К. Льюис написал роман «За пределы безмолвной планеты».

В вымышленной вселенной Warhammer 40000 Марс является главной цитаделью Adeptus Mechanicus, первым из миров-кузниц. Фабрики Марса, покрывающие всю поверхность планеты, круглосуточно выпускают оружие и боевую технику для бушующей в Галактике войны.

Примечательно, что Джонатан Свифт упомянул о спутниках Марса за 150 лет до того, как они были реально открыты, в 19-й части своего романа «Путешествия Гулливера».

В астрологии Марс является планетой, управляющей Овном, знаком зодиака. Также, до открытия Плутона, считалось, что Марс управляет Скорпионом. Марс ассоциируется с такими качествами, как самоутверждение, агрессия, сексуальность, энергичность и импульсивность. Марс, по мнению астрологов, управляет спортом, соревнованиями и физической активностью в целом. В медицинской астрологии Марс отвечает за состояние половых органов, надпочечников.

В манге и аниме-мультсериале «Сейлор Мун» планету Марс олицетворяет девушка-воительница Сейлор Марс, она же Рей Хино. Её атака заключается в силе огня.

В римской мифологии Марс первоначально был богом плодородия; считалось, что он может либо наслать гибель урожая или падеж скота, либо отвратить их. В его честь первый месяц римского года, в который совершался обряд изгнания зимы, был назван мартом. Затем Марс был отождествлён с греческим Аресом и стал богом войны, а также стал олицетворять планету Марс. Священными животными Марса считались волк и дятел. Во многих романских языках в честь Марса назван день недели — вторник (по-румынски — «marţi», по-испански — «martes», по-французски — «mardi» и по-итальянски — «martedì»). В Вавилонии эта же планета называлась Нергал и являлась одним из верховных божеств — при молитве в направлении планеты воздевались руки. В иудейской мифологии с Марсом ассоциируется архангел Гавриил.




#Article 243: Меркурий (1670 words)


Мерку́рий — Маьлхан системехь Маьлхан массарелла уллера планета. Цо Маьлхан гонах го боккху 88 Дуьненан дийнахь-бусехь. Меркурийн тӀехь цхьана ден-буьйсан йохалла ю Дуьненан тӀехь 176 дей-буьсий санна. Шира Римехь оцу планетан цӀе тиллира шайн махлелоран делан сий деш.

+, OH− и H2O+, стало неожиданностью.

Так как значительное число этих ионов было найдено в окружающем Меркурий космосе, учёные предположили, что они образовались из молекул воды, разрушенных на поверхности или в экзосфере планеты солнечным ветром.

Новые данные о хвосте Меркурия появились после второго и третьего пролёта АМС «Мессенджер» в начале ноября 2009 года. На основе этих данных сотрудники НАСА смогли предложить модель данного явления.

Видимая звёздная величина Меркурия колеблется от −1,9 до 5,5, но его нелегко заметить по причине небольшого углового расстояния от Солнца (максимум 28,3°). В высоких широтах планету никогда нельзя увидеть на тёмном ночном небе: Меркурий виден в течение очень небольшого промежутка времени после наступления сумерек. Оптимальным временем для наблюдений планеты являются утренние или вечерние сумерки в периоды его элонгаций (периодов максимального удаления Меркурия от Солнца на небе, наступающих несколько раз в год).

Наиболее благоприятные условия для наблюдения Меркурия — в низких широтах и вблизи экватора: это связано с тем, что продолжительность сумерек там наименьшая. В средних широтах найти Меркурий гораздо труднее и возможно только в период наилучших элонгаций, а в высоких широтах невозможно вообще. Наиболее благоприятные условия для наблюдения Меркурия в средних широтах обоих полушарий складываются около равноденствий (продолжительность сумерек при этом минимальная).

Наиболее раннее известное наблюдение Меркурия было зафиксировано в таблицах «Муль апин» (сборник вавилонских астрологических таблиц). Это наблюдение, скорее всего, было выполнено ассирийскими астрономами примерно в XIV веке до н. э. Шумерское название, используемое для обозначения Меркурия в таблицах «Муль апин», может быть транскрибировано в виде UDU.IDIM.GU\U4.UD («прыгающая планета»). Первоначально планету ассоциировали с богом Нинуртой, а в более поздних записях её называют «Набу» в честь бога мудрости и писцового искусства.

В Древней Греции во времена Гесиода планету знали под именами  («Стилбон») и  («Гермаон»). Название «Гермаон» является формой имени бога Гермеса. Позже греки стали называть планету «Аполлон».

Существует гипотеза, что название «Аполлон» соответствовало видимости на утреннем небе, а «Гермес» («Гермаон») на вечернем.

Римляне назвали планету в честь быстроногого бога торговли Меркурия, который эквивалентен греческому богу Гермесу, за то, что он перемещается по небу быстрее остальных планет. Римский астроном Клавдий Птолемей, живший в Египте, написал о возможности прохождения планеты по диску Солнца в своей работе «Гипотезы о планетах». Он предположил, что такое прохождение никогда не наблюдалось потому, что Меркурий слишком мал для наблюдения или потому, что это явление случается нечасто.

В Древнем Китае Меркурий назывался Чэнь-син (), «Утренняя звезда». Он ассоциировался с направлением на север, чёрным цветом и элементом воды в У-син. По данным «Ханьшу», синодический период Меркурия китайскими учёными признавался равным 115,91 дней, а по данным «Хоу Ханьшу» — 115,88 дней. В современной китайской, корейской, японской и вьетнамской культурах планета стала называться «Водяная звезда» ().

Индийская мифология использовала для Меркурия имя Будха (). Этот бог, сын Сомы, был главенствующим по средам. В германском язычестве бог Один также ассоциировался с планетой Меркурий и со средой. Индейцы майя представляли Меркурий как сову (или, возможно, как четыре совы, причём две соответствовали утреннему появлению Меркурия, а две — вечернему), которая была посланником загробного мира. На иврите Меркурий был назван «Коха́в Хама́» (, «Солнечная планета»).

В индийском астрономическом трактате «Сурья-сиддханта», датированном V веком, радиус Меркурия был оценён в 2420 км. Ошибка по сравнению с истинным радиусом (2439,7 км) составляет менее 1 %. Однако эта оценка базировалась на неточном предположении об угловом диаметре планеты, который был принят за 3 угловые минуты.

В средневековой арабской астрономии астроном из Андалусии Аз-Заркали описал деферент геоцентрической орбиты Меркурия как овал наподобие яйца или кедрового ореха. Тем не менее, эта догадка не оказала влияния на его астрономическую теорию и его астрономические вычисления. В XII веке Ибн Баджа наблюдал две планеты в виде пятен на поверхности Солнца. Позднее астрономом марагинской обсерватории Аш-Ширази было высказано предположение, что его предшественником наблюдалось прохождение Меркурия и (или) Венеры. В Индии астроном кералийской школы  в XV веке разработал частично гелиоцентрическую планетарную модель, в которой Меркурий вращался вокруг Солнца, которое, в свою очередь, вращалось вокруг Земли. Эта система была похожа на систему Тихо Браге, разработанную в XVI веке.

Средневековые наблюдения Меркурия в северных частях Европы затруднялись тем, что планета всегда наблюдается в заре — утренней или вечерней — на фоне сумеречного неба и довольно низко над горизонтом (особенно в северных широтах). Период его наилучшей видимости (элонгация) наступает несколько раз в году (продолжаясь около 10 дней). Даже в эти периоды увидеть Меркурий невооружённым глазом непросто (относительно неяркая звёздочка на довольно светлом фоне неба). Существует история о том, что Николай Коперник, наблюдавший астрономические объекты в условиях северных широт и туманного климата Прибалтики, сожалел, что за всю жизнь так и не увидел Меркурий. Эта легенда сложилась исходя из того, что в работе Коперника «О вращениях небесных сфер» не приводится ни одного примера наблюдений Меркурия, однако он описал планету, используя результаты наблюдений других астрономов. Как он сам сказал, Меркурий всё-таки можно «изловить» с северных широт, проявив терпение и хитрость. Следовательно, Коперник вполне мог наблюдать Меркурий и наблюдал его, но описание планеты делал по чужим результатам исследований.

Первое телескопическое наблюдение Меркурия было сделано Галилео Галилеем в начале XVII века. Хотя он наблюдал фазы Венеры, его телескоп не был достаточно мощным, чтобы наблюдать фазы Меркурия. В 1631 году Пьер Гассенди сделал первое телескопическое наблюдение прохождения планеты по диску Солнца. Момент прохождения был вычислен до этого Иоганном Кеплером. В 1639 году Джованни Зупи с помощью телескопа открыл, что орбитальные фазы Меркурия подобны фазам Луны и Венеры. Наблюдения окончательно продемонстрировали, что Меркурий обращается вокруг Солнца.

Очень редко случается покрытие одной планетой диска другой, наблюдаемое с Земли. Венера покрывает Меркурий раз в несколько столетий, и это событие наблюдалось только один раз в истории — 28 мая 1737 года Джоном Бевисом в Королевской Гринвичской обсерватории. Следующее покрытие Венерой Меркурия будет 3 декабря 2133 года.

Трудности, сопровождающие наблюдение Меркурия, привели к тому, что он долгое время был изучен хуже остальных планет. В 1800 году Иоганн Шрётер, наблюдавший детали поверхности Меркурия, объявил о том, что наблюдал на ней горы высотой 20 км. Фридрих Бессель, используя зарисовки Шрётера, ошибочно определил период вращения вокруг своей оси в 24 часа и наклон оси в 70°. В 1880-х годах Джованни Скиапарелли картографировал планету более точно и предположил, что период вращения составляет 88 дней и совпадает с сидерическим периодом обращения вокруг Солнца из-за приливных сил. Работа по картографированию Меркурия была продолжена Эженом Антониади, который в 1934 году выпустил книгу, где были представлены старые карты и его собственные наблюдения. Многие детали поверхности Меркурия получили своё название согласно картам Антониади.

Итальянский астроном  заметил, что период вращения составляет 2/3 от сидерического периода обращения Меркурия, и предположил, что эти периоды попадают в резонанс 3:2. Данные с «Маринера-10» впоследствии подтвердили эту точку зрения. Это не означает, что карты Скиапарелли и Антониади неверны. Просто астрономы видели одни и те же детали планеты каждый второй оборот её вокруг Солнца, заносили их в карты и игнорировали наблюдения в то время, когда Меркурий был обращён к Солнцу другой стороной, так как из-за геометрии орбиты в это время условия для наблюдения были плохими.

Близость Солнца создаёт некоторые проблемы и для телескопического изучения Меркурия. Так, например, телескоп «Хаббл» никогда не использовался и не будет использоваться для наблюдения этой планеты. Его устройство не позволяет проводить наблюдения близких к Солнцу объектов — при попытке сделать это аппаратура получит необратимые повреждения.

Меркурий — наименее изученная планета земной группы. К телескопическим методам его изучения в XX веке добавились радиоастрономические, радиолокационные и исследования с помощью космических аппаратов. Радиоастрономические измерения Меркурия были впервые проведены в 1961 году Ховардом, Барреттом и Хэддоком с помощью рефлектора с двумя установленными на нём радиометрами. К 1966 году на основе накопленных данных получены неплохие оценки температуры поверхности Меркурия: 600 К в подсолнечной точке и 150 К на неосвещённой стороне. Первые радиолокационные наблюдения были проведены в июне 1962 года группой В. А. Котельникова в ИРЭ, они выявили сходство отражательных свойств Меркурия и Луны. В 1965 году подобные наблюдения на радиотелескопе в Аресибо позволили получить оценку периода вращения Меркурия: 59 дней.

Только два космических аппарата были направлены для исследования Меркурия. Первым был «Маринер-10», который в 1974—1975 годах трижды пролетел мимо Меркурия; максимальное сближение составляло 320 км. В результате было получено несколько тысяч снимков, покрывающих примерно 45 % поверхности планеты. Дальнейшие исследования с Земли показали возможность существования водяного льда в полярных кратерах.

Из всех планет, видных невооружённым глазом, только Меркурий никогда не имел собственного искусственного спутника. В настоящее время НАСА осуществляет вторую миссию к Меркурию под названием «Мессенджер». Аппарат был запущен 3 августа 2004 года, а в январе 2008 года впервые совершил облёт Меркурия. Для выхода на орбиту вокруг планеты в 2011 году аппарат совершил ещё два гравитационных манёвра вблизи Меркурия: в октябре 2008 года и в сентябре 2009 года. «Мессенджер» также выполнил один гравитационный манёвр у Земли в 2005 году и два манёвра вблизи Венеры: в октябре 2006 и в июне 2007 года, в ходе которых производил проверку оборудования.

Европейским космическим агентством (ESA) совместно с японским агентством аэрокосмическим исследований (JAXA) разрабатывается миссия «Бепи Коломбо», состоящая из двух космических аппаратов: Mercury Planetary Orbiter (MPO) и Mercury Magnetospheric Orbiter (MMO). Европейский аппарат MPO будет исследовать поверхность Меркурия и его глубины, в то время как японский MMO будет наблюдать за магнитным полем и магнитосферой планеты. Запуск BepiColombo планируется на 2013 год, а в 2019 году он выйдет на орбиту вокруг Меркурия, где и разделится на две составляющие.

Развитие электроники и информатики сделало возможным наземные наблюдения Меркурия с помощью приёмников излучения ПЗС и последующую компьютерную обработку снимков. Одним из первых серии наблюдений Меркурия с ПЗС-приёмниками осуществил в 1995—2002 годах Йохан Варелл в обсерватории на острове Ла Пальма на полуметровом солнечном телескопе. Варелл выбирал лучшие из снимков, не используя компьютерное сведе́ние. Сведение начали применять в Абастуманской астрофизической обсерватории к сериям фотографий Меркурия, полученным 3 ноября 2001 года, а также в обсерватории Скинакас Ираклионского университета к сериям от 1—2 мая 2002 года; для обработки результатов наблюдений применили метод корреляционного совмещения. Полученное разрешённое изображение планеты обладало сходством с фотомозаикой «Маринера-10», очертания небольших образований размерами 150—200 км повторялись. Так была составлена карта Меркурия для долгот 210—350°.

Россия планирует отправить на планету первую посадочную станцию «Меркурий-П». Реализация проекта планировалась на 2019 год, но была значительно отодвинута.

Правила именования геологических объектов, находящихся на поверхности Меркурия, утверждены на XV Генеральной ассамблее Международного астрономического союза в 1973 году:




#Article 244: Ахтаханов, Руслан Абуевич (162 words)


Ахтаха́нов Русла́н Абу́евич (1953 шеран 14 март — 2011 шеран 15 ноябрь) — нохчийн поэт, Российн яздархой бертан декъашхо, Артём Боровик цӀарах долу совгӀатан лауреат, Вайн хенан гуманитаран академин проректор.

Руслан Ахтаханов вина 1953 шеран 14 мартехь ЧӀулга-Юьртахь. Цо чекхъяккхира Москохан кхачанан институт.

ЦӀа веанчул тӀехь цо болх бира кхачанан комбинатехь. Кхоно оцу комбинатан директор хилира иза. ПаргӀата волучу хенахь цо байташ язйора.

Цо кхоьллира Демократин хьалхатаӀаме парти. Оцу партис вовшахтуьхира лааме, дуьненан демократин пачхьалкх я лууш болу нохчийн юкъараллин гӀуллакхой. Доку Завгаев дарже кхаьчча парти оппозици елира. Аслан Масхадов ДПП цхьаболу гӀуллакхойн правительствехь цхьацца меттигаш елира.

Экономикан хаттарашна консультациш лору Джохар Дудаевна а, Аслан Масхадовна а. Латвехь Дудаеван махбаран векал вара.

Лачкъа а вина 47 де зинданехь деккхира цо. Лачкъин чул тӀехь поэзин алсама хан яйа волавелира иза.

Руслан вевзуш вара Нохчийн Республика Российн юкъахь йисарна хила лууш хиларна. Цундела сепаратисташ цунна чӀогӀа реза бацар.

Вина 2011 шеран 15 ноябрехь буьйсанна юккъехь масийттуза тапча тоьхна.

Цуьна бисина кхо йоӀ а, цхьа кӀант а.




#Article 245: Цуруев, Шарип Мовладович (147 words)


Цуру́ев, Шари́п Мовла́дович (1963 шеран 20 январь, Гезал-Эвла, Гуьмсан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн яздархо, поэт, журналист, публицист, Ӏилманча-филолог, гочдархо.

Шарип Цуруев вина 1963 шеран 20 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Гуьмсан кӀоштан Гезал-Эвлахь. 1980 шарахь цо школа чекхъяккхира. 1981—1983 шерашкахь иза армехь вара. 1988 шарахь цо чекхъяьккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультет.

Цуруевс арахецна масийтта поэзин гулам а, эшараш а, публицистикан а, литературан а, критикан а, Ӏилманан статьяш.

Иза ву «Хьехархо» газетан кхоллархо а, коьрта редактор а. Иштта иза ву республикан исторехь хьалхара нохчийн маттахь долу «Таллам» цӀе йолу Ӏилманан журналан редактор. Иза арахоьцуш ду Нохчийн Республикан Ӏилманан академис.

Нохчичоьн яздархойн бертан а, Российн яздархойн бертан а, Российн журналистан бертан а декъашхо, Нохчичоьн яздархойн бертан урхаллин декъашхо. 2012 шеран «Литература» номинацехь «Дато бухӀа» совгӀатан лауреат. Дукха шарахь бина кхолларалин балхана а, нохчийн литературан а, журналистикан а бина биллараман а цунна елла «Нохчийн Республикан дуьхьа бина кхиамашна» мидал.




#Article 246: Шайхиев, Алвади Хасмагомедович (138 words)


Ӏалва́ди Хасмагоме́дович Шайхи́ев (1947 шеран 12 апрель, Октябрьски юрт, Мирзакинан кӀошт, Ошан область, ГӀиргӀазойчоь — 2018 шеран 22 октябрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийчоь) — нохчийн поэт а, яздархо а, журналист а, 1975 шо дуьна СССР яздархойн бертан декъашхо.

Алвади Шайхиев вина 1947 шеран 12 апрелехь. 1970 шарахь цо чекхъяккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан филологин факультет.

Хьалхара цуьна байтан гулам арахийцира 1969 шарахь. Цул тӀехьа араелира цуьна масийтта гулам: «Пламя любви», «Огонь в очаге», «Трава-мурава», «Пульс», «Совесть», «Башни мужества», «Ночные птицы», «Заповедь», и. к. д. Цуьна байташ зорбан туьйхира «Молодая гвардия», «Современник», «Звезда», «Дон», кхидолу журналаш а. ХӀинца иза ву «Вайнах» литературан а, исбаьхьалан а журналан поэзин отделан редактор.

Алвади Шайхиев ву хьалхара КӀоран нохчийн матта даккхаран редактор. 2011 шарахь цунна тиллина «Нохчийн Республикан Сийлахь журналист» цӀе.

Цуьнан ву кӀант Арслан а, йоӀ Эльмира а. Цуьна кӀант шен кхаа бераца Зальцбургехь Ӏаш ву.




#Article 247: Арсанукаев, Шайхи Ӏабдулмуслиман воӀ (226 words)


Арсанука́ев, Шайхи́ Ӏа́бдулмусли́ман воӀ (1930 шеран 15 апрелехь, ССРС, РСФСР, Нохчийн автономин область, Дишни-Ведана — 2012 шеран 14 мартехь, Росси, Нохчийчоь, Соьлжа-ГӀалахь) — нохчийн яздархо а, поэт а, Российн яздархойн бертан декъахо, Нохчийчоьнан яздархойн бертан декъахо, Нохчийн Республикан Халкъан яздархо.

Вина Нохчийчоьнан Веданан кӀоштан Дишни-Веданахь 1930 шеран 15 апрелехь. 1944 шеран февралехь махках ваьккхира гергарчаьрца цхьаьна Кхазакхстанехь. Ишкол чекхъяьккхира Семипалатинскан областан Новопокровскан кӀоштан Батнайхь. 1955 шарахь чекхъяьккхира Семипалатинскан финансийн техникум.

Байташ яздан волавелла ишколехь дуьйна. Дуьххьарлера кхолламаш зорба туьйхира 1957 шарахь «Ленинан некъ» газетехь, «ДоттагӀалла» а, «Орга» а альманахашкахь.

Арсанукаевс чекхъяккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Дешна ваьлча иза дӀахӀоттира «Колхозан дахар» цӀе йолу Веданан кӀоштан газетан редакторан когаметтинаг. Цул тӀехьа цо болхбира Нохч-ГӀалгӀайн книган издательстван коьрта редактор, «Орга» журналан литературан а, исбаьхьаллин а альманахан коьрта редактор.

Чекхъяьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан филологин факультет. Иза чекхъяьккхинчул тӀаьхьа хилира Веданан кӀоштан «Колхозан дахар» газетан редакторан гӀовс. Цул тӀаьхьа болх бира Нохч-ГӀалгӀайн жайнаш арахецараллин лакхара редактор, литературан-исбаьхьаллин «Орга» альманахан коьрта редактор. ССРС Яздархойн бертан декъахо хилира. 1986 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Яздархойн бертан коьрте хӀоьттира, оцу даржехь болх бира 1997 шо кхаччалц. Шен дахаран тӀаьхьарчу шерашкахь болх бира Нохчийн пачхьалкхан университетан нохчийн литературин а, фольклоран а кафедран лакхара хьехархо.

Къинхьегаман кхиамашна а, дуккха а шерашкара беркате къинхьегамна 2009 шарахь Арсанукаев Шайхин совгӀат дира ДоттагӀаллин орденца.

Нохчийчоьнан исбаьхьалла кхиорехь доккха дакъа лацарна Арсанукаев Шайхин елла сийлаллин цӀе «Нохчийн Республикин Халкъан яздархо».




#Article 248: Саракаев, Хамзат Ибрагим-Бекович (256 words)


Сарака́ев, Хамза́т Ибрагим-Бе́кович (1927 шеран 31 декабрь, Ведана, Веданан кӀошт, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР — 2013 шеран 17 апрель, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн берийн яздархо, поэт, журналист, гочдархо, Нохчийн Республикан яздархойн бертан декъашхо, Российн яздархойн бертан декъашхо, Российн журналистан бертан декъашхо, къинхьегаман ветеран.

Цуьна да вара вевзуш волу яздархо Ибрагим-Бек Саракаев. Нана яра Абдул-Меджид (Тапа) Чермоевн йиши йоӀ. Иза нохчийн зудрехь хьалхарниг яра Соьлжа-ГӀалин зударийн гимнази чекхъяккхинарг.

Хамзат Саракаев вина 1927 шеран 31 декабрехь Веданахь. Нана Ӏедалс хӀаллак йинера. Иза хьалакхиош оьрсийн няня яра цуьна де вешин Азисан доьзалехь. Хьамзата дишира Веданан бо-беран интернатехь. 1944 шарахь массо а нохчий цӀера бехира. Цуьна Ӏа дизи Джамбулехь а, Чимкентехь а. 1951 шарахь комендатегара пурба а ца доккхуш иза Кхазакхстанера Туркмени вахара. Цигахь цо чекхъяккхира Чарджоухь йолу хинан а, хӀордан а некан училище. Училищехь цуна елира лакхара лейтенантан цӀе. Цо капитанан гӀончан болх бира, Иртыш тӀехь нека дора цо. 1957 шарахь вокху вашас дехар дина иза цӀа вирзира.

Цуьна хьалхара байт араелира 1939 шарахь «Ленинан некъ» цӀе йолу республикан газетехь. 1940 шарахь цуьна байташ арахийцира «Вайн эшараш» цӀе йолу къона яздархойн коллективан гуламехь. 1957 шо дуьна Саракаевн повестиш, дийцараш, байташ, гочдараш кӀест-кӀеста арайовлу республикан газеташкахь, альманахашках, коллективан гуламашкахь. Хьалхара цуьна произведенийн гулам «Первый подвиг» араелира 1972 шарахь Соьлжа-ГӀалахь.

Цо нохчийн матта ехира Лев Толстойс язйина «Хаджи-Мурат» а, «Казаки» а, «Набег» а, кхийолу произведениш а.

Цо болх бира Нохч-ГӀалгӀайн радион коьрта редактор. Иштта иза вара «Низам» а, «Вайнах» а журналашан а, «Терек» газетан а коьрта редактор а, арахецархо а. 2005 шо дуьйна 2013 шо кхаччалц цо болх бира «Вайнах» журналехь.




#Article 249: Саракаев, Ибрагим-Бек (304 words)


Ибрагим-Бек Саракаев (1883 шеран 21 сентябрь, Ведана, Нохчийчоь, Росси — 1934 шо, Ведана, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — хьалхара нохчийн яздархо а, публицист а, нохчийн фольклоран а, гӀиллакхан а историк.

Ибрагим-Бек вина 1883 шеран 21 сентябрехь Веданахь. Цьуна да дукха хьалха велира. Цул тӀехь дукха хан ялале цуьна нана Самта а елира. Цера кхо бера дисира: ши кӀант Ибрагим а, Азиз а, йоӀ Мани а. Бераш хьалакхиира де вашас Сабай Сазоевич Саракаевс, Лейб-гвардин Уланан полкан поручикс. Иза кест-кеста цхьана меттера кхоьчухьа дӀаваха везаш хуьлура.

Ибрагим-Бекс XX бӀешо долалуш хенахь чекхяккхира БуритӀера реалан училище. 1902 шарахь иза Тифлисе вахара. Цигахь цо литературан а, журналистан болх болабира цу хенахь девзачу «Кавказ» журналехь.

Цу хенахь цо язйира «Нохчо», «Чеченец», «Веданхо», шортта кхийолу произведениш. Амма уьш арахецар 1911—1914 шарашкахь бен ца нисделира. Иштта цо язйира 30 сов статья Нохчийчоьнан халкъан а, латтан а гӀуллакхашах лаьцна, суьдхойн гӀуллакхашах а, культура а, дешар а кхиорах а. Оцу статьяшчохь цо нийса дӀаюцур Ӏедалан векалаш лелош йолу харцонаш.

Саракаевс арахийцира яккхи историн а, философин а талламаш, масала «Мюридизм», «Шамилигара дов хаттар а, вер а», иштта кхиераш. Арахийцира Саракаеван шиъ боккха исбаьхьаллин а, документалан а болх: 1913 шарахь — «Нохчичоьн лаппагӀашкул»; 1914 шарахь — Нохчийчоь а, «Шамиль лацар а». Уьш яра Нохчийчоьнан исторехь хьалхара нохчис язйина шен халкъанах бакъдерг дуьйцуш.

Хьалхар Дуьненан тӀом болабелча Ибрагим-Бек дӀаязвелира «Акха дивизийн» салти. Цуьна майраллин а, хьакъалин а цуьна сий деш иза эпсир вира. Цхьа зама ялча иза подполковник дарже кхечира.

Цуьна доьналлин цуна елира Силаллийн Георгийн IV даржан орден, Силаллийн Аннин II даржан орден гӀалакхашца, Силаллийн Станиславан II даржан орден гӀалакхашца.

Граждански тӀеман хенахь Сергей Кировн рекомендацица иза вара XI ЦӀен Эскирахь буьйранчан латторан когаметтаниг. Нохчичохь Совет Ӏедал тоьлча иза хилира Нохчийн автономни областан милицин хьаькиман когаметтаниг. Иза НКВДс хьийзавора, амма иза ша велира 1934 шарахь Веданахь.

Сталинан хенахь Саракаев тайпан дукха нах Ӏедалас хӀаллакбира, амма 1990-гӀа шерашкахь уьш бехказбаьхнера.




#Article 250: Кусаев, Ӏадиз Джабраилович (299 words)


Куса́ев, Ӏади́з Джабраи́лович (1938 шеран 3 январь) — нохчийн поэт, яздархо, журналист. СССРн журналистан бертан декъашхо (1970 шо), Российн журналистан бертан декъашхо (1995 шо), СССРн яздархойн бертан декъашхо (1990 шо), Российн яздархойн бертан декъашхо (1990 шо), Нохч-ГӀалгӀай АССР культуран Сийлахь белхало (1990 шо). 2003 шарахь РФ культуран министерствос цунна елла Знак отличия «За достижения в культуре».

Ӏадиз Кусаев вина 1938 шеран 3 январехь Нохч-ГӀалгӀай АССРн Нажи-Юьртан кӀоштан Шоьна юртехь. Цьуна да вара юртан школан директор. Нохчий цӀера бехначу хенахь цуьна жима ши ваша мацалах велира. Дас-нанас кхи дан хӀума а ца хилла иза детдоме дӀавелира.

ЦӀа вирзинчул тӀехь цӀен дипломца чекхъяккхира Соьлжа-ГӀалин статистикан техникум. Цул тӀехьа чекхъяккхира тӀеман авиацин а, техникин а училище Тамбовн областехь Кирсанов гӀалахь. Дешна ваьлча болх бира Соьлжа-ГӀалин аэропортехь кеманаш то а деш, лела а деш.

Амма иза цӀахь ца Ӏавелира. Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультетан журналистикан кафедран коьрта хьехархо балха вахара иза. ХӀинца иза оцу кафедран доцент ву. 2000 шарахь цо Нохчийн Республикан Халкъан музейн уггара керла историн декъан куьйгалхо болх бира. Цул тӀехьа иза хилира оцу музейн Ӏилманан а, серладаккхаран а белхан а, юкъараллин белхан а Генеральный директоран когаметтаниг хилира.

Ӏадиз Кусаевс язйо нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь. Цуьна литературан болх болабелира 1958 шарахь. Цу хенахь «Комсомольское племя» газетехь араелира цуьна хьалхара байт «В большую жизнь» оьрсийн маттахь, «ДоттагӀалла» альманахехь араелира «11 августан урам» цӀе йолу байт нохчийн маттахь.

Цо язйина прозин а, поэзин а 20 сов книг нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь, республикан культуран дахарех лаьцна шортта газетан а, журналан статьяш, радио- а, телеочеркаш а.

Цуьна байташ зорбан тӀе тоьхна «Литературан газетехь», «Литературан Россиехь», журналашкахь «Дружба народов», «Юность», «Дон», коллективан гуламашкахь «Звезды в ладонях» (1965), «Зовут нас горизонты» (1966), «Встреча в пути» (1978), «Строки, опаленные войной» (1997), «Антология чечено-ингушской поэзии» (1981), «Антология чеченской поэзии» (2003).

Цуьнан бӀе сов байтах гӀаръялла эшараш хилира.




#Article 251: Сатурн (3556 words)


Сату́рн — Маьлхан тӀера 6-гӀа планета а ю, Маьлхан системехь йоккхаллин 2-гӀа а ю Юпитеран тӀехьа. Сатурн, Юпитер, Уран, Нептун лоруш ю газан гиганташ. Сатурнан цӀе тиллина Шира Риман латталелоран делин цӀе. Сатурнан билгало ю марс (Юникод: ).

Сатурн хӀотталуш ю коьрта элемент водород ю. Кхийолу элементаш ю гелий а, кеззиг хи а, метан а, аммиак а, еза элементаш а. Сатурнан юккъехь ю ядро. Иза хӀотталуш ю ечигах а, никелех а, шах а. Цуьнан тӀоьхула чкъор ду эчиган водородех. Атмосфера тӀехьаьжча тийна хета, амма наггахь цун техь гучуйолу дукха хенахь летташ йолу йилбазмохаш. Механ чехкалла цкъацца 1800 км/сахьт кхочу. И мох Юпитеран тӀехь болчула чӀогӀа бу. Сатурнан магнитан майда ю 1 млн км Маьлхан агӀоне яржина.

Сатурнан гонах ю яккхи чӀагарш. Уьш хӀотталуш ю шенах а, тӀулгех а, ченах а. Сатурнан гонах хьийзаш ю 62 хууш йолу спутник. Царех массарелла а йоккханиг ю Титан. Иза ю Маьлхан системехь йоккхалина шозлугӀа (Юпитеран спутникан Ганимедан тӀехь). Титан ю Маьлхан системехь цхьаъ бен йоцу спутник атмосфера йолуш. Иштта иза ю Меркурел йоккха.

По данным «Вояджеров», на Сатурне дуют сильные ветры, аппараты зарегистрировали скорости воздушных потоков 500 м/с. Ветры дуют в основном в восточном направлении (по направлению осевого вращения). Их сила ослабевает при удалении от экватора; при удалении от экватора появляются также и западные атмосферные течения. Ряд данных указывают, что циркуляция атмосферы происходит не только в слое верхних облаков, но и на глубине, по крайней мере, до 2 тыс. км. Кроме того, измерения «Вояджера-2» показали, что ветры в южном и северном полушариях симметричны относительно экватора. Есть предположение, что симметричные потоки как-то связаны под слоем видимой атмосферы.

В атмосфере Сатурна иногда появляются устойчивые образования, представляющие собой сверхмощные ураганы. Аналогичные объекты наблюдаются и на других газовых планетах Солнечной системы (см. Большое красное пятно на Юпитере, Большое тёмное пятно на Нептуне). Гигантский «Большой белый овал» появляется на Сатурне примерно один раз в 30 лет, в последний раз он наблюдался в 1990 году (менее крупные ураганы образуются чаще).

В отличие от Юпитера полярные сияния Сатурна не связаны с неравномерностью вращения плазменного слоя во внешних частях магнитосферы планеты. Предположительно, они возникают из-за магнитного пересоединения под действием солнечного ветра. Форма и вид полярных сияний Сатурна сильно меняются с течением времени. Их расположение и яркость сильно связаны с давлением солнечного ветра: чем оно больше, тем сияния ярче и ближе к полюсу. Среднее значение мощности полярного сияния составляет 50 ГВт в диапазоне 80—170 нм (ультрафиолет) и 150—300 ГВт в диапазоне 3—4 мкм (инфракрасный).

Во время бурь и штормов на Сатурне наблюдаются мощные разряды молнии. Электромагнитная активность Сатурна, вызванная ими колеблется с годами от почти полного отсутствия до очень сильных электрических бурь.

Облака на северном полюсе Сатурна образуют гигантский шестиугольник. Впервые это обнаружено во время пролётов «Вояджера» около Сатурна в 1980-х годах, подобное явление никогда не наблюдалось ни в одном другом месте Солнечной системы. Шестиугольник располагается на широте 78°, и каждая его сторона составляет приблизительно 13 800 км, то есть больше диаметра Земли. Период его вращения — 10 часов 39 минут. Этот период совпадает с периодом изменения интенсивности радиоизлучения, который, в свою очередь, принят равным периоду вращения внутренней части Сатурна.

Странная структура облаков показана на инфракрасном изображении, полученном обращающимся вокруг Сатурна космическим аппаратом «Кассини» в октябре 2006 года. Изображения показывают, что шестиугольник оставался стабильным все 20 лет после полёта «Вояджера», причём шестиугольная структура облаков сохраняется во время их вращения. Отдельные облака на Земле могут иметь форму шестиугольника, но, в отличие от них, шестиугольник на Сатурне близок к правильному. Внутри него могут поместиться четыре Земли. Предполагается, что в районе гексагона имеется значительная неравномерность облачности. Области, в которых облачность практически отсутствует, имеют высоту до 75 км.

Полного объяснения этого явления пока нет, однако учёным удалось провести эксперимент, который довольно точно смоделировал эту атмосферную структуру. 30-литровый баллон с водой поставили на вращающуюся установку, причём внутри были размещены маленькие кольца, вращающиеся быстрее ёмкости. Чем больше была скорость кольца, тем больше форма вихря, который образовывался при совокупном вращении элементов установки, отличалась от круговой. В этом эксперименте был получен, в том числе, и 6-угольный вихрь.

В глубине атмосферы Сатурна растут давление и температура, а водород переходит в жидкое состояние, однако этот переход является постепенным. На глубине около 30 тыс. км водород становится металлическим (давление там достигает около 3 миллионов атмосфер). Циркуляция электрических токов в металлическом водороде создаёт магнитное поле (гораздо менее мощное, чем у Юпитера). В центре планеты находится массивное ядро из твердых и тяжёлых материалов — силикатов, металлов и, предположительно, льда. Его масса составляет приблизительно от 9 до 22 масс Земли. Температура ядра достигает 11 700 °C, а энергия, которую оно излучает в космос, в 2,5 раза больше энергии, которую Сатурн получает от Солнца. Значительная часть этой энергии генерируется за счёт механизма Кельвина — Гельмгольца (когда температура планеты падает, то падает и давление в ней). В результате она сжимается, а потенциальная энергия её вещества переходит в тепло. При этом, однако, было показано, что этот механизм не может являться единственным источником энергии планеты. Предполагается, что дополнительная часть тепла создаётся за
счёт конденсации и последующего падения капель гелия через слой водорода (менее плотный, чем капли) вглубь ядра. Результатом является переход потенциальной энергии этих капель в тепловую. По оценкам, область ядра имеет диаметр приблизительно 25 000 км.

Магнитосфера Сатурна открыта космическим аппаратом «Пионер-11» в 1979 году. По размерам уступает только магнитосфере Юпитера. Магнитопауза, граница между магнитосферой Сатурна и солнечным ветром, расположена на расстоянии порядка 20 радиусов Сатурна от его центра, а хвост магнитосферы протягивается на сотни радиусов. Магнитосфера Сатурна наполнена плазмой, продуцируемой планетой и её спутниками. Среди спутников наибольшую роль играет Энцелад, гейзеры которого выбрасывают водяной пар, часть которого ионизируется магнитным полем Сатурна.

Взаимодействие между магнитосферой Сатурна и солнечным ветром генерирует яркие овалы полярного сияния вокруг полюсов планеты, наблюдаемые в видимом, ультрафиолетовом и инфракрасном свете.
Магнитное поле Сатурна, так же как и Юпитера, создается за счёт эффекта динамо при циркуляции металлического водорода во внешнем ядре. Магнитное поле является почти дипольным, так же как и у Земли, с северным и южным магнитными полюсами. Северный магнитный полюс находится в северном полушарии, а южный — в южном, в отличие от Земли, где расположение географических полюсов противоположно расположению магнитных. Величина магнитного поля на экваторе Сатурна 21 мкTл (0,21 Гс), что соответствует дипольному магнитному моменту примерно в 4,6 × 10 18 Tл•м3. Магнитный диполь Сатурна жёстко связан с его осью вращения, поэтому магнитное поле очень асимметрично. Диполь несколько смещён вдоль оси вращения Сатурна к северному полюсу.

Внутреннее магнитное поле Сатурна отклоняет солнечный ветер от поверхности планеты, предотвращая его взаимодействие с атмосферой, и создаёт область, называемую магнитосферой и наполненную плазмой совсем иного вида, чем плазма солнечного ветра. Магнитосфера Сатурна — вторая по величине магнитосфера в Солнечной системе, наибольшая — магнитосфера Юпитера. Как и в магнитосфере Земли, граница между солнечным ветром и магнитосферой называется магнитопаузой. Расстояние от магнитопаузы до центра планеты (по прямой Солнце — Сатурн) варьируется от 16 до 27 Rs (Rs = 60 330 км — экваториальный радиус Сатурна). Расстояние зависит от давления солнечного ветра, который зависит от солнечной активности. Среднее расстояние до магнитопаузы составляет 22 Rs. С другой стороны планеты солнечный ветер растягивает магнитное поле Сатурна в длинный магнитный хвост.

Сатурн — одна из пяти планет Солнечной системы, легко видимых невооружённым глазом с Земли. В максимуме блеск Сатурна превышает первую звёздную величину. Чтобы наблюдать кольца Сатурна, необходим телескоп диаметром не менее 15 мм. При апертуре инструмента в 100 мм видны более тёмная полярная шапка, тёмная полоса у тропика и тень колец на планете. А при 150—200 мм станут заметны четыре — пять полос облаков в атмосфере и неоднородности в них, но их контраст будет заметно меньше, чем у юпитерианских.

Впервые наблюдая Сатурн через телескоп в 1609—1610 годах, Галилео Галилей заметил, что Сатурн выглядит не как единое небесное тело, а как три тела, почти касающихся друг друга, и высказал предположение, что это два крупных «компаньона» (спутника) Сатурна. Два года спустя Галилей повторил наблюдения и, к своему изумлению, не обнаружил спутников.

В 1659 году Гюйгенс с помощью более мощного телескопа выяснил, что «компаньоны» — это на самом деле тонкое плоское кольцо, опоясывающее планету и не касающееся её. Гюйгенс также открыл самый крупный спутник Сатурна — Титан. Начиная с 1675 года изучением планеты занимался Кассини. Он заметил, что кольцо состоит из двух колец, разделённых чётко видимым зазором — щелью Кассини, и открыл ещё несколько крупных спутников Сатурна: Япет, Тефию, Диону и Рею.

В дальнейшем значительных открытий не было до 1789 года, когда У. Гершель открыл ещё два спутника — Мимас и Энцелад. Затем группой британских астрономов был открыт спутник Гиперион, с формой, сильно отличающейся от сферической, находящийся в орбитальном резонансе с Титаном. В 1899 году Уильям Пикеринг открыл Фебу, которая относится к классу нерегулярных спутников и не вращается синхронно с Сатурном как большинство спутников. Период её обращения вокруг планеты — более 500 дней, при этом обращение идёт в обратном направлении. В 1944 году Джерардом Койпером было открыто наличие мощной атмосферы на другом спутнике — Титане. Данное явление для спутника уникально в Солнечной системе.

В 1990-х Сатурн, его спутники и кольца неоднократно исследовались космическим телескопом Хаббл. Долговременные наблюдения дали немало новой информации, которая была недоступна для «Пионера-11» и «Вояджеров» при их однократном пролёте мимо планеты. Также было открыто несколько спутников Сатурна, и определена максимальная толщина его колец. При измерениях, проведённых 20—21 ноября 1995 года, была определена их детальная структура. В период максимального наклона колец в 2003 году был получены 30 изображений планеты в различных диапазонах длин волн, что на тот момент дало наилучший охват по спектру излучений за всю историю наблюдений. Эти изображения позволили учёным лучше изучить динамические процессы, происходящие в атмосфере, и создавать модели сезонного поведения атмосферы. Также широкомасштабные наблюдения Сатурна велись Южной Европейской обсерваторией в период с 2000 по 2003 год. Было обнаружено несколько маленьких спутников неправильной формы.

 Сатурном 15 сентября 2006. Фото межпланетной станции Кассини с расстояния 2,2 млн км. На фотографии слева, над самым ярким кольцом видна маленькая голубая точка — Земля

В 1979 г. автоматическая межпланетная станция (АМС) США «Пионер-11» впервые в истории пролетела вблизи Сатурна. Изучение планеты началось 2 августа 1979 года. Окончательное сближение с Сатурном состоялось 1 сентября 1979 года. Во время полёта аппарат приблизился к слою максимальной облачности планеты на расстояние 21 400 км. Были получены изображения планеты и некоторых её спутников, однако их разрешение было недостаточно для того, чтобы разглядеть детали поверхности. Также, ввиду малой освещённости Сатурна Солнцем, изображения были слишком тусклые. Аппарат также пролетел под плоскостью колец для их изучения. В числе открытий было обнаружение тонкого F кольца. Кроме того, было обнаружено, что многие участки, видимые с Земли как светлые, были видны с «Пионера-11» как тёмные, и наоборот. Также аппаратом была измерена температура Титана. Исследования планеты продолжались до 15 сентября, после чего аппарат стал удаляться от Сатурна и Солнца.

В 1980—1981 годах за «Пионером-11» последовали также американские АМС «Вояджер-1» и «Вояджер-2». «Вояджер-1» сблизился с планетой 13 ноября 1980 года, но его исследование Сатурна началось на три месяца раньше. Во время прохождения был сделан ряд фотографий в высоком разрешении. Удалось получить изображение спутников: Титана, Мимаса, Энцелада, Тефии, Дионы, Реи. При этом аппарат пролетел около Титана на расстоянии всего 6500 км, что позволило собрать данные о его атмосфере и температуре. Было установлено, что атмосфера Титана настолько плотная, что не пропускает достаточного количества света в видимом диапазоне, поэтому фотографий деталей его поверхности получить не удалось. После этого аппарат покинул плоскость эклиптики Солнечной системы, чтобы заснять Сатурн с полюса.

Годом позже, 25 августа 1981 года, к Сатурну приблизился «Вояджер-2». За время своего пролёта аппарат произвёл исследование атмосферы планеты с помощью радара. Были получены данные о температуре и плотности атмосферы. На Землю было отправлено около 16 000 фотографий с наблюдениями. К сожалению, во время полётов система поворота камеры заклинилась на несколько суток, и часть необходимых изображений получить не удалось. Затем аппарат, используя силу притяжения Сатурна, развернулся и полетел по направлению к Урану. Также эти аппараты впервые обнаружили магнитное поле Сатурна и исследовали его магнитосферу, наблюдали штормы в атмосфере Сатурна, получили детальные снимки структуры колец и выяснили их состав. Были открыты щель Максвелла и щель Килера в кольцах. Кроме того, около колец было открыто несколько новых спутников планеты.

В 1997 г. к Сатурну была запущена АМС «Кассини-Гюйгенс», которая после 7 лет полёта 1 июля 2004 г. достигла системы Сатурна и вышла на орбиту вокруг планеты. Основными задачами этой миссии, рассчитанной первоначально на 4 года, являлось изучение структуры и динамики колец и спутников, а также изучение динамики атмосферы и магнитосферы Сатурна и детальное изучение крупнейшего спутника планеты — Титана.

До выхода на орбиту в июне 2004 года АМС прошла мимо Фебы и послала на Землю её снимки в высоком разрешении и другие данные. Кроме того, американский орбитальный аппарат «Кассини» неоднократно пролетал у Титана. Были получены изображения больших озёр и их береговой линии со значительным количеством гор и островов. Затем специальный европейский зонд «Гюйгенс» отделился от аппарата и на парашюте 14 января 2005 года спустился на поверхность Титана. Спуск занял 2 часа 28 минут. Во время спуска «Гюйгенс» отбирал пробы атмосферы. Согласно интерпретации данных с зонда «Гюйгенс», верхняя часть облаков состоит из метанового льда, а нижняя — из жидких метана и азота.

С начала 2005 года учёные наблюдали за излучением, идущим с Сатурна. 23 января 2006 года на Сатурне произошёл шторм, который дал вспышку, в 1000 раз превосходящую по мощности обычное излучение в диапазоне радиочастот. В 2006 году НАСА доложило об обнаружении аппаратом очевидных следов воды, которые извергаются гейзерами Энцелада. В мае 2011 года учёные НАСА заявили, что Энцелад «оказался наиболее приспособленным для жизни местом в Солнечной системе после Земли».

Фотографии, сделанные «Кассини», позволили сделать другие значительные открытия. По ним были обнаружены ранее неоткрытые кольца планеты вне главной яркой области колец и внутри колец G и Е. Данные кольца получили названия R/2004 S1 и R/2004 S2. Предполагается, что материал для этих колец мог образоваться вследствие удара о Янус или Эпиметей метеорита или кометы.
В июле 2006 года снимки «Кассини» позволили установить наличие углеводородного озера недалеко от северного полюса Титана. Окончательно этот факт был подтверждён дополнительными снимками в марте 2007 года. В октябре 2006 года на южном полюсе Сатурна были обнаружен ураган диаметром 8000 км.

В октябре 2008 года «Кассини» передал изображения северного полушария планеты. С 2004 года, когда «Кассини» подлетел к ней, произошли заметные изменения, и теперь она окрашена в необычные цвета. Причины этого пока непонятны. Предполагается, что недавнее изменение цветов связано со сменой времён года. C 2004 года по 2 ноября 2009 года с помощью аппарата были открыты 8 новых спутников. Основная миссия «Кассини» закончилась в 2008 году, когда аппарат совершил 74 витка вокруг планеты. Затем задачи зонда были продлены до сентября 2010 года, а потом до 2017 года для изучения полного цикла сезонов Сатурна.

В 2009 году появился совместный американско-европейский проект НАСА и ЕКА по запуску АМС Titan Saturn System Mission для изучения Сатурна и его спутников Титана и Энцелада. В ходе него станция 7-8 лет будет лететь к системе Сатурна, а затем станет спутником Титана на два года. Также с неё будут спущены воздушный шар-зонд в атмосферу Титана и посадочный модуль (возможно, плавающий).

Крупнейшие спутники — Мимас, Энцелад, Тефия, Диона, Рея, Титан и Япет — были открыты к 1789 году, однако и по сегодняшний день остаются основными объектами исследований. Диаметры этих спутников варьируются в пределе от 397 (Мимас) до 5150 км (Титан), большая полуось орбиты от 186 тыс. км (Мимас) до 3561 тыс. км (Япет). Распределение по массам соответствует распределению по диаметрам. Наибольшим эксцентриситетом орбиты обладает Титан, наименьшим — Диона и Тефия. Все спутники c известными параметрами находятся выше синхронной орбиты, что приводит к их постепенному удалению.

Самый крупный из спутников — Титан. Также он является вторым по величине в Солнечной системе в целом, после спутника Юпитера Ганимеда. Титан состоит примерно наполовину из водяного льда и наполовину — из скальных пород. Такой состав схож с некоторыми другими крупными спутниками газовых планет, но Титан сильно отличается от них составом и структурой своей атмосферы, которая преимущественно состоит из азота, также имеется небольшое количество метана и этана, которые образуют облака. Также Титан является единственным, кроме Земли, телом в Солнечной системе, для которого доказано существование жидкости на поверхности. Возможность возникновения простейших организмов не исключается учёными. Диаметр Титана на 50 % больше, чем у Луны. Также он превосходит размерами планету Меркурий, хотя и уступает ей по массе.

Другие основные спутники также имеют характерные особенности. Так, Япет имеет два полушария с разным альбедо (0,03—0,05 и 0,5 соответственно). Поэтому, когда Джованни Кассини открыл данный спутник, то обнаружил, что он виден только тогда, когда он находится по определённую сторону от Сатурна. Ведущее и заднее полушария Дионы и Реи также имеют свои отличия. Ведущее полушарие Дионы сильно кратерировано и однородно по яркости. Заднее полушарие содержит тёмные участки, а также паутину тонких светлых полосок, являющихся ледяными хребтами и обрывами. Отличительной особенностью Мимаса является огромный ударный кратер Гершель диаметром 130 км. Аналогично Тефия имеет кратер Одиссей диаметром 400 км. Энцелад согласно изображениям «Вояджер-2» имеет поверхность с участками разного геологического возраста, массивными кратерами в средних и высоких северных широтах и незначительными кратерами ближе к экватору.

По состоянию на февраль 2010 г. известно 62 спутника Сатурна.

В течение 2006 г. команда учёных под руководством Дэвида Джуитта из Гавайского университета, работающих на японском телескопе Субару на Гавайях, объявляла об открытии 9 спутников Сатурна. Все они относятся к так называемым нерегулярным спутникам, которые отличаются ретроградной орбитой. Период их обращения вокруг планеты составляет от 862 до 1300 дней.

Сегодня известно, что у всех четырёх газообразных гигантов есть кольца, но у Сатурна они самые заметные. Кольца расположены под углом приблизительно 28° к плоскости эклиптики. Поэтому с Земли в зависимости от взаимного расположения планет они выглядят по-разному: их можно увидеть и в виде колец, и «с ребра». Как предполагал ещё Гюйгенс, кольца не являются сплошным твёрдым телом, а состоят из миллиардов мельчайших частиц, находящихся на околопланетной орбите. Это было доказано спектрометрическими наблюдениями А. А. Белопольского в Пулковской обсерватории и двумя другими учёными в 1895—1896 гг.

Существует три основных кольца и четвёртое — более тонкое. Все вместе они отражают больше света, чем диск самого Сатурна. Три основных кольца принято обозначать первыми буквами латинского алфавита. Кольцо В — центральное, самое широкое и яркое, оно отделяется от внешнего кольца А щелью Кассини шириной почти 4000 км, в которой находятся тончайшие, почти прозрачные кольца. Внутри кольца А есть тонкая щель, которая называется разделительной полосой Энке. Кольцо С, находящееся ещё ближе к планете, чем В, почти прозрачно.

Кольца Сатурна очень тонкие. При диаметре около 250 000 км их толщина не достигает и километра (хотя существуют на поверхности колец и своеобразные горы). Несмотря на свой внушительный вид, количество вещества, составляющего кольца, крайне незначительно. Если его собрать в один монолит, его диаметр не превысил бы 100 км. На изображениях, полученных зондами, видно, что на самом деле кольца образованы из тысяч колец, чередующихся со щелями; картина напоминает дорожки грампластинок. Частички, из которых состоят кольца, имеют размер от 1 сантиметров до 10 метров. По составу они на 93 % состоят изо льда с незначительными примесями, которые могут включать в себя сополимеры, образующихся под действием солнечного излучения и силикаты и на 7 % из углерода.

Существует согласованность движения частиц в кольцах и спутников планеты. Некоторые из них, так называемые «спутники-пастухи», играют роль в удержании колец на их местах. Мимас, например, находится в резонансе 2:1 c щелью Кассинии и под воздействием его притяжения вещество удаляется из неё, а Пан находится внутри разделительной полосы Энке. В 2010 году были получены данные от зонда Кассини, которые говорят о том, что кольца Сатурна колеблются. Колебания складываются из постоянных возмущений, которые вносит Мимас и самопроизвольных возмущений, возникающих из-за взаимодействия летящих в кольце частиц. Происхождение колец Сатурна ещё не совсем ясно. По одной из теорий, выдвинутой в 1849 году Эдуардом Рошем, кольца образовались вследствие распада жидкого спутника под действием приливных сил. По другой — спутник распался из-за удара кометы или астероида.

Существует гипотеза, согласно которой кольца также могут быть у одного из спутников Сатурна — Реи.

Сатурн, в честь которого названа планета, был первоначально римским богом земледелия. Позднее он был отождествлён с Кроносом, предводителем титанов. Так как титан Кронос пожирал своих детей, то у древних греков он не был популярен. У римлян же бог Сатурн пользовался большим почётом и уважением. Согласно легенде, он научил людей обрабатывать землю, выращивать растения и строить дома. Время его предполагаемого правления описывается как «золотой век человечества», и в его честь проводились празднования, которые назывались Сатурналии. Во время этих торжеств рабы на короткое время получали свободу, потому что в золотой век не было рабов и хозяев. В индийской мифологии планете Сатурн соответствует Шани.

Сатурн стал, как и другие планеты Солнечной системы, темой некоторых научно-фантастических книг. Ещё в 1752 году про его посещение существом с планеты, вращающейся вокруг Сириуса была написана повесть «Микромегас». В современной фантастике Роджер Желязны описал обитателей Сатурна, как разумных пузырей, которые при помощи водородных шарльеров поддерживают высоту своего парения в области, пригодной для их жизни. Там же он высказал мнение, что планета может быть полезна Земле, как источник уникальных газов и органических соединений.

В одном из рассказов фантаста Станислава Лема («Суд», цикл «Приключения звёздного навигатора Пиркса»), кульминация сюжета разворачивается возле Сатурна, через кольца которого «взбунтовавшийся» робот направил звездолёт.

Кроме того, в литературе часто упоминается его спутник Титан, в том числе потому, что он является самым крупным спутником Сатурна, имеет плотную атмосферу, а также имеет жидкость (метан) на своей поверхности. Например, в «Дьявольском интерфейсе» Альфреда Бестера метановая вода Титана включает в себя очень ценный комплекс органических соединений, нужный для Земли. Титан также упоминается в книге чешского писателя Иржи Кулханека «Стронций».

Широкое внимание фантастов привлекли и кольца Сатурна. Они упоминаются в повести братьев Стругацких «Стажёры». По мнению одного из героев романа, планетолога Юрковского, кольца имеют искусственное происхождение. В повести Айзека Азимова «Путь марсиан» кольца становятся важным источником воды для марсианской колонии Земли.

Сатурн является темой и для других видов творчества. В манге и аниме-мультсериале «Сейлор Мун» планету Сатурн олицетворяет девушка-воительница Сейлор Сатурн, она же Хотару Томоэ. Её атака заключается в силе разрушения. Сейлор Сатурн является воином смерти и перерождения. В игре Dead Space 2 действие происходит рядом с Сатурном на космической станции, которая находится на осколках Титана. Сатурн и его кольца можно увидеть в данной игре как из иллюминатора космической станции, так и в открытом космосе, выполняя поставленные задачи.




#Article 252: Минкаилов, Эльбрус Салаудыевич (280 words)


Эльбру́с Салауды́евич Минкаи́лов (1955 шеран 13 май) — нохчийн журналист, яздархо, гочдархо, критик, литературовед, литературан а, исбаьхьаллин а «Орга» журналан коьрта редактор, Российн яздархойн бертан декъашхо, Российн журналистийн бертан декъашхо, Нохчийчоьнан яздархойн бертан декъашхо, Нохчийчоьнан журналистийн бертан декъашхо, Кавказан яздархойн клубан декъашхо. Нохчийн Республикан культуран Сийлахь белхало.

Минкаилов вина 1955 шеран 13 майхь Кхазакхстанан Къилбаседа Кхазакхстанан областан Булаевскан кӀоштан «Чистовский» зерносовхозехь. 1957 шарахь уьш цӀа бирзира Соьлжа-ГӀалин кӀоштан Галне. 1972 шарахь цо чекхъяккхира школа. 1979 шарахь чекхъяккхира Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультетан вайнехан филологин дакъа. Университет чекхъяккхинчул тӀехь иза шен школе юхавиризин хьехархо болх бира 1979—1980 шерашкахь. 1980 шо дуьна цо университетехь хьехархо болх бира.

Шен хьалхара байташ иза школехь язъя волавелира. Проза язъя иза волавелира 1980-гӀа шерашкахь. Амма цуьнан хьалхара дийцар «Одна судьба» «Орга» журналехь араелира 2003 шарахь. Цо язйо оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь. 2000-гӀа шераш долалуш цо язйира ши повесть а («В тумане», «Как долог был этот путь»), 20 сов дийцар а. Уьш араелира кӀоштан а, республикан а газеташкахь, журналашкахь «Орга», «Вайнах», «Нана». Иштта Минкаилован дийцараш араделла Нохчичоьн а, Къилбаседа Кавказан а яздархойн коллективан гуламашкахь «Чеченский рассказ» (Соьлжа-ГӀала, 2006), «Война длиною в жизнь» (Москва, 2007). 2011 шарахь араелла цуьнан прозан книга «На Тереке было половодье».

Цо арахецна литературан историн а, теорин а, литературан критикан а, исбаьхьаллин гочдаран а, фольклоран хаттарашан а 60 сов болх. Царехь цхьабераш юкъабахара «О чеченской литературе и фольклоре» цӀе йолу книгин чу (2007).

Цо оьрсийн матта яккхира Абузар Айдамирован повесть «Один день судьбы», Арби Мамакаеван «В родной аул», Муса Ахмадовс язйина «Ша тӀехь йина гӀала», Муса Бексултанован а, М. Мутаеван а дицараш. Цо нохчийн метта яккхира Лев Толстойн повесть «Хаджи-Мурат», Важа Пшавелан а, Эффенди Капиеван а дийцараш, иштта шортта кхиераш а.

иштта кхидераш а.




#Article 253: Уран (3562 words)


Ура́н — Маьлхан тӀера 7-гӀа а, диаметран 3-гӀа а, йозаллин 4-гӀа Маьлхан системан планета ю. Гучуяккхира 1781 шарахь ингалсан астрономас Уильям Гершельс. Цунна цӀе тиллина Шира Риман дели сий деш.

Уран яра хьалхара телескопаца гучуяккхина планета.

m и +5,9m, то есть планета была видна невооружённым глазом на пределе его возможностей (приблизительно +6,0m)). Угловой диаметр планеты был в промежутке между 3,4 и 3,7 угловыми секундами (для сравнения: Сатурн: 16-20 угловых секунд, Юпитер: 32-45 угловых секунд). При чистом тёмном небе Уран в противостоянии виден невооружённым глазом, а с биноклем его можно наблюдать даже в городских условиях. В большие любительские телескопы с диаметром объектива от 15 до 23 см Уран виден как бледно-голубой диск с явно выраженным потемнением к краю. В более крупные телескопы с диаметром объектива более 25 см можно различить облака и увидеть крупные спутники (Титанию и Оберон).

Уран тяжелее Земли в 14,5 раз, что делает его наименее массивной из планет-гигантов Солнечной системы. Плотность Урана, равная 1,270 г/см³, ставит его на второе после Сатурна место среди наименее плотных планет Солнечной системы. Несмотря на то, что радиус Урана немного больше радиуса Нептуна, его масса несколько меньше, что свидетельствует в пользу гипотезы, согласно которой он состоит в основном из различных льдов — водного, аммиачного и метанового. Их масса, по разным оценкам, составляет от 9,3 до 13,5 земных масс. Водород и гелий составляют лишь малую часть от общей массы (между 0,5 и 1,5 земных масс); оставшаяся доля (0,5 — 3,7 земных масс) приходится на горные породы (которые, как полагают, составляют ядро планеты).

Стандартная модель Урана предполагает, что Уран состоит из трёх частей: в центре — каменное ядро, в середине — ледяная оболочка, снаружи — водородно-гелиевая атмосфера. Ядро является относительно маленьким, с массой приблизительно от 0,55 до 3,7 земных масс и с радиусом в 20 % от радиуса всей планеты. Мантия (льды) составляет бо́льшую часть планеты (60 % от общего радиуса, до 13,5 земных масс). Атмосфера при массе, составляющей всего 0,5 земных масс (или, по другим оценкам, 1,5 земной массы), простирается на 20 % радиуса Урана. В центре Урана плотность должна повышаться до 9 г/см³, давление должно достигать 8 млн бар (800 ГПа) при температуре в 5000 К. Ледяная оболочка фактически не является ледяной в общепринятом смысле этого слова, так как состоит из горячей и плотной жидкости, являющейся смесью воды, аммиака и метана. Эту жидкость, обладающую высокой электропроводностью, иногда называют «океаном водного аммиака». Состав Урана и Нептуна сильно отличается от состава Юпитера и Сатурна благодаря «льдам», преобладающим над газами, оправдывая помещение Урана и Нептуна в категорию ледяных гигантов.

Несмотря на то, что описанная выше модель наиболее распространена, она не является единственной. На основании наблюдений можно также построить и другие модели — например, в случае если существенное количество водородного и скального материала смешивается в ледяной мантии, то общая масса льдов будет ниже, и соответственно, полная масса водорода и скального материала — выше. В настоящее время доступные данные не позволяют определить, какая модель правильней. Жидкая внутренняя структура означает, что у Урана нет никакой твёрдой поверхности, так как газообразная атмосфера плавно переходит в жидкие слои. Однако, ради удобства за «поверхность» было решено условно принять сплющенный сфероид вращения, где давление равно 1 бару. Экваториальный и полярный радиус этого сплющенного сфероида составляют 25 559 ± 4 и 24 973 ± 20 км. Далее в статье эта величина и будет приниматься за нулевой отсчёт для шкалы высот Урана.

Внутреннее тепло Урана значительно меньше, чем у других планет-гигантов Солнечной системы. Тепловой поток планеты очень низкий, и причина этого сейчас неизвестна. Нептун, схожий с Ураном размерами и составом, излучает в космос в 2,61 раза больше тепловой энергии, чем получает от Солнца. У Урана же избыток теплового излучения очень мал, если вообще есть. Тепловой поток от Урана равен 0,042 ± 0,047 Вт/м², и эта величина меньше, чем у Земли (~0,075 Вт/м²). Измерения в дальней инфракрасной части спектра показали, что Уран излучает лишь 1,06 ± 0,08 % энергии от той, что получает от Солнца. Самая низкая температура, зарегистрированная в тропопаузе Урана, составляет 49 К, что делает планету самой холодной из всех планет Солнечной системы — даже более холодной, чем Нептун.

Существуют две гипотезы, пытающиеся объяснить этот феномен. Первая из них утверждает, что предположительное столкновение протопланеты с Ураном во время формирования Солнечной системы, которое вызвало большой наклон его оси вращения, привело к рассеянию исходно имевшегося тепла. Вторая гипотеза гласит, что в верхних слоях Урана есть некая прослойка, препятствующая тому, чтобы тепло от ядра достигало верхних слоёв. Например, если соседние слои имеют различный состав, конвективный перенос тепла от ядра вверх может быть затруднён.

Отсутствие избыточного теплового излучения планеты значительно затрудняет определение температуры её недр, однако если предположить, что температурные условия внутри Урана близки к характерным для других планет-гигантов, то там возможно существование жидкой воды и, следовательно, Уран может входить в число планет Солнечной системы, где возможно существование жизни.

Хотя Уран и не имеет твёрдой поверхности в привычном понимании этого слова, наиболее удалённую часть газообразной оболочки принято называть его атмосферой. Полагается, что атмосфера Урана начинается на расстоянии в 300 км от внешнего слоя при давлении в 100 бар и температуре в 320 K. «Атмосферная корона» простирается на расстояние, в 2 раза превышающее радиус от «поверхности» с давлением в 1 бар. Атмосферу условно можно разделить на 3 части: тропосфера (-300 км — 50 км; давление составляет 100 — 0,1 бар), стратосфера (50 — 4000 км; давление составляет 0,1 — 10−10 бар) и термосфера/атмосферная корона (4000 — 50000 км от поверхности). Мезосфера у Урана отсутствует.

Состав атмосферы Урана заметно отличается от состава остальных частей планеты благодаря высокому содержанию гелия и молекулярного водорода. Мольная доля гелия (то есть отношение количества атомов гелия к количеству всех атомов и молекул) в верхней тропосфере равна 0,15 ± 0,03 и соответствует массовой доле 0,26 ± 0,05. Это значение очень близко к протозвёздной массовой доле гелия (0,275 ± 0,01). Гелий не локализован в центре планеты, что характерно для других газовых гигантов. Третья составляющая атмосферы Урана — метан (CH4). Метан обладает хорошо видимыми полосами поглощения в видимом и ближнем инфракрасном спектре. Он составляет 2,3 % по числу молекул (на уровне давления в 1,3 бара). Это соотношение значительно снижается с высотой из-за того, что чрезвычайно низкая температура заставляет метан «вымерзать». Присутствие метана, поглощающего свет красной части спектра, придаёт планете её зелёно-голубой цвет. Распространённость менее летучих соединений, таких как аммиак, вода и сероводород, в глубине атмосферы известна плохо. Кроме того, в верхних слоях Урана обнаружены следы этана (C2H6), метилацетилена (CH3C2H) и диацетилена (C2HC2H). Эти углеводороды, как предполагают, являются продуктом фотолиза метана солнечной ультрафиолетовой радиацией. Спектроскопия также обнаружила следы водяного пара, угарного и углекислого газов. Вероятно, они попадают на Уран из внешних источников (например, из пролетающих мимо комет).

Тропосфера — самая нижняя и самая плотная часть атмосферы — характеризуется уменьшением температур с высотой. Температура падает от 320 К в самом низу тропосферы (на глубине в 300 км) до 53 К на высоте в 50 км. Температура в самой верхней части тропосферы (тропопаузе) варьирует от 57 до 49 К в зависимости от широты. Тропопауза ответственна за большую часть инфракрасного излучения (в дальней инфракрасной части спектра) планеты и позволяет определить эффективную температуру планеты (59,1 ± 0,3 K).
Тропосфера обладает сложным строением: предположительно, водные облака могут находиться в промежутке давления от 50 до 100 бар, облака гидросульфида аммония — в диапазоне 20-40 бар, облака аммиака и сероводорода — в диапазоне 3-10 бар. Метановые же облака могут быть расположены в промежутке между 1 и 2 барами. Тропосфера — очень динамичная часть атмосферы, и в ней хорошо видны сезонные изменения, облака и сильные ветры.

После тропопаузы начинается стратосфера, где температура не понижается, а, наоборот, увеличивается с высотой: с 53 К в тропопаузе до 800—850 К в основной части термосферы. Нагревание стратосферы вызвано поглощением солнечной инфракрасной и ультрафиолетовой радиации метаном и другими углеводородами, образующимися благодаря фотолизу метана. Кроме того, стратосфера нагревается также и термосферой. Углеводороды занимают относительно низкий слой от 100 до 280 км в промежутке от 10 до 0,1 миллибар и температурные границы между 75 и 170 К. Наиболее распространённые углеводороды — ацетилен и этан — составляют в этой области 10−7 относительно водорода, концентрация которого здесь близка к концентрации метана и угарного газа. У более тяжёлых углеводородов, углекислого газа и водяного пара это отношение ещё на три порядка ниже. Этан и ацетилен конденсируются в более холодной и низкой части стратосферы и тропопаузе, формируя туманы. Однако концентрация углеводородов выше этих туманов значительно меньше, чем на других планетах-гигантах.

Наиболее удалённые от поверхности части атмосферы — термосфера и корона — имеют температуру в 800—850 К, но причины такой температуры ещё непонятны. Ни солнечная ультрафиолетовая радиация (ни ближняя, ни дальняя часть ультрафиолетового спектра), ни полярные сияния не могут обеспечить нужную энергию (хотя низкая эффективность охлаждения из-за отсутствия углеводородов в верхней части стратосферы может вносить свой вклад). Кроме молекулярного водорода, термосфера содержит большое количество свободных водородных атомов. Их маленькая масса и большая температура могут помочь объяснить, почему термосфера простирается на 50 000 км (на два планетарных радиуса). Эта протяжённая корона — уникальная особенность Урана. Именно она является причиной низкого содержания пыли в его кольцах. Термосфера Урана и верхний слой стратосферы образуют ионосферу, которая находится на высотах от 2000 до 10000 км. Ионосфера Урана более плотная, чем у Сатурна и Нептуна, возможно, по причине низкой концентрации углеводородов в верхней стратосфере. Ионосфера поддерживается главным образом солнечной ультрафиолетовой радиацией и её плотность зависит от солнечной активности. Полярные сияния здесь не настолько часты и существенны, как на Юпитере и Сатурне.

У Урана есть слабо выраженная система колец, состоящая из очень тёмных частиц диаметром от микрометров до долей метра. Это — вторая кольцевая система, обнаруженная в Солнечной системе (первой была система колец Сатурна). На данный момент у Урана известно 13 колец, самым ярким из которых является кольцо ε (эпсилон). Кольца Урана, вероятно, весьма молоды — на это указывают промежутки между ними, а также различия в их прозрачности. Это говорит о том, что кольца не были сформированы вместе с планетой. Возможно, ранее кольца были одним из спутников Урана, который разрушился либо при столкновении с неким небесным телом, либо под действием приливных сил.

В 1789 году Уильям Гершель утверждал, что видел кольца, однако этот факт выглядит сомнительным, поскольку ещё в течение двух веков после открытия другие астрономы не могли их обнаружить. Кольцевая система Урана была подтверждена официально лишь 10 марта 1977 года американскими учёными Джеймсом Л. Элиотом (James L. Elliot), Эдвардом В. Данемом (Edward W. Dunham) и Дагласом Дж. Минком (Douglas J. Mink), использовавшими бортовую обсерваторию Койпера. Открытие было сделано случайно — группа первооткрывателей планировала провести наблюдения атмосферы Урана при покрытии Ураном звезды SAO 158687. Однако, анализируя полученную информацию, они обнаружили ослабление звезды ещё до её покрытия Ураном, причём произошло это несколько раз подряд. В результате было открыто 9 колец Урана. Когда в окрестности Урана прибыл космический аппарат «Вояджер-2», при помощи бортовой оптики удалось обнаружить ещё 2 кольца, тем самым увеличив общее число известных колец до 11. В декабре 2005 года космический телескоп «Хаббл» позволил открыть ещё 2 ранее неизвестных кольца. Они удалены на расстояние в два раза большее, чем ранее открытые кольца, и поэтому их ещё часто называют «внешней системой колец Урана». Кроме колец, «Хаббл» также помог открыть два ранее неизвестных небольших спутника, один из которых (Маб) разделяет свою орбиту с самым внешним кольцом. Последние два кольца доводят общее количество колец Урана до 13. В апреле 2006 года изображения новых колец, полученные обсерваторией Кека на Гавайских островах, позволили различить цвета внешних колец. Одно из них было красным, а другое (самое внешнее) — синим. Предполагают, что синий цвет внешнего кольца обусловлен тем, что оно состоит из мелких частиц водяного льда с поверхности Маб. Внутренние кольца планеты выглядят серыми.

В работах первооткрывателя Урана Уильяма Гершеля первое упоминание о кольцах встречается в записи от 22 февраля 1789 года. В примечаниях к наблюдениям он отметил, что предполагает у Урана наличие колец. Гершель также заподозрил их красный цвет (что было подтверждено в 2006 году наблюдениями обсерватории Кека для предпоследнего кольца). Примечания Гершеля попали в Журнал Королевского общества в 1797 году. Однако впоследствии, на протяжении почти двух столетий — с 1797 по 1979 год, — кольца в литературе не упоминаются вовсе, что, конечно, даёт право подозревать ошибку учёного. Тем не менее, достаточно точные описания увиденного Гершелем не дают повода просто так сбрасывать со счетов его наблюдения.

Когда Земля пересекает плоскость колец Урана, они видны с ребра. Такое было, например, в 2007-2008 годах.

До начала исследований с помощью «Вояджера-2» никаких измерений магнитного поля Урана не проводилось. Перед прибытием аппарата к орбите Урана в 1986 году предполагалось, что оно будет соответствовать направлению солнечного ветра. В этом случае геомагнитные полюса должны были бы совпадать с географическими, которые лежат в плоскости эклиптики. Измерения «Вояджера-2» позволили обнаружить у Урана весьма специфическое магнитное поле, которое не направлено из геометрического центра планеты и наклонено на 59 градусов относительно оси вращения. Фактически магнитный диполь смещён от центра планеты к южному полюсу примерно на 1/3 от радиуса планеты. Эта необычная геометрия приводит к очень асимметричному магнитному полю, где напряжённость на поверхности в южном полушарии может составлять 0,1 гаусса, тогда как в северном полушарии может достигать 1,1 гаусса. В среднем по планете этот показатель равен 0,23 гауссам (для сравнения, магнитное поле Земли одинаково в обоих полушариях, и магнитный экватор примерно соответствует «физическому экватору»). Дипольный момент Урана превосходит земной в 50 раз. Кроме Урана, аналогичное смещённое и «накренившееся» магнитное поле также наблюдается и у Нептуна — в связи с этим предполагают, что такая конфигурация является характерной для ледяных гигантов. Одна из теорий объясняет данный феномен тем обстоятельством, что магнитное поле у планет земной группы и других планет-гигантов генерируется в центральном ядре, а магнитное поле у «ледяных гигантов» формируется на относительно малых глубинах: например, в океане жидкого аммиака, в тонкой конвективной оболочке, окружающей жидкую внутреннюю часть, имеющую стабильную слоистую структуру.

Тем не менее, по общему строению магнитосферы Уран схож с другими планетами Солнечной системы. Есть головная ударная волна, которая расположена на расстоянии от Урана в 23 его радиуса, и магнитопауза (на расстоянии 18 радиусов Урана). Имеются развитые магнитный хвост и радиационные пояса. В целом Уран по структуре магнитосферы отличается от Юпитера и больше напоминает Сатурн. Магнитный хвост Урана тянется за планетой на миллионы километров и вращением планеты искривлён «в штопор». Магнитосфера Урана содержит заряженные частицы: протоны, электроны и небольшое количество H2+ ионов. Никаких более тяжёлых ионов в ходе исследований обнаружено не было. Многие из этих частиц наверняка берутся из горячей термосферы Урана. Энергии ионов и электронов могут достигать 4 и 1,2 мегаэлектронвольт (МэВ) соответственно. Плотность низкоэнергетических ионов (то есть ионов с энергией менее 0,001 МэВ) во внутренней магнитосфере — около 2 ионов на кубический сантиметр. Важную роль в магнитосфере Урана играют его спутники, образующие большие полости в магнитном поле. Поток частиц достаточно высок, чтобы вызвать затемнение поверхности лун за время порядка 100 000 лет. Это может быть причиной тёмной окраски спутников и частиц колец Урана. На Уране хорошо развиты полярные сияния, которые видны как яркие дуги вокруг обоих полярных полюсов. Однако, в отличие от Юпитера, на Уране полярные сияния не значимы для энергетического баланса термосферы.

Атмосфера Урана — необычно спокойная по сравнению с атмосферами других планет-гигантов, даже по сравнению с Нептуном, который схож с Ураном и по составу, и по размерам. Когда «Вояджер-2» приблизился к Урану, то удалось заметить всего 10 полосок облаков в видимой части этой планеты. Такое спокойствие в атмосфере может быть объяснено чрезвычайно малым внутренним теплом. Оно гораздо меньше, чем у других планет-гигантов. Самая низкая температура, зарегистрированная в тропопаузе Урана, составляет 49 К (-224 °C), что делает планету самой холодной среди планет Солнечной системы — даже холоднее по сравнению с более удалёнными от Солнца Нептуном и Плутоном.

Снимки, сделанные «Вояджером-2» в 1986 году, показали, что видимое южное полушарие Урана можно поделить на две области: яркий «полярный капюшон» и менее яркие экваториальные зоны. Эти зоны граничат на широте −45°. Узкая полоса в промежутке между −45° и −50°, именуемая южным «кольцом», является самой заметной особенностью полушария и видимой поверхности вообще. «Капюшон» и кольцо, как полагают, расположены в интервале давления от 1,3 до 2 бар и являются плотными облаками метана.

К сожалению, «Вояджер-2» приблизился к Урану во время «Южного полярного лета» и не смог зафиксировать северный полярный круг. Однако в начале XXI столетия, когда северное полушарие Урана удалось рассмотреть через космический телескоп «Хаббл» и телескопы обсерватории Кека, никакого «капюшона» или «кольца» в этой части планеты обнаружено не было. Таким образом, была отмечена очередная асимметрия в строении Урана, особенно яркого близ южного полюса и равномерно тёмного в областях к северу от «южного кольца».

Помимо крупномасштабной полосчатой структуры атмосферы, «Вояджер-2» отметил 10 маленьких ярких облачков, большая часть которых была отмечена в области нескольких градусов севернее «южного кольца»; во всех иных отношениях Уран выглядел «динамически мёртвой» планетой. Однако в 1990-х годах число зарегистрированных ярких облаков значительно выросло, причём бо́льшая их часть была обнаружена в северном полушарии планеты, которое в это время стало видимым. Первое объяснение этого (яркие облака легче заметить в северном полушарии, нежели в более ярком южном) не подтвердилось. В структуре облаков двух полушарий имеются различия: северные облака меньшие, более яркие и более чёткие. Судя по всему, они расположены на большей высоте. Время жизни облаков бывает самое разное — некоторые из замеченных облаков не просуществовали и нескольких часов, в то время как минимум одно из южных сохранилось с момента пролёта около Урана «Вояджера-2». Недавние наблюдения Нептуна и Урана показали, что между облаками этих планет есть и много схожего. Хотя погода на Уране более спокойная, на нём, так же как и на Нептуне, были отмечены «тёмные пятна» (атмосферные вихри) — в 2006 году впервые в его атмосфере был замечен и сфотографирован вихрь.

 Отслеживание различных облаков позволило определить зональные ветры, дующие в верхней тропосфере Урана. На экваторе ветры являются ретроградными, то есть дуют в обратном по отношению к вращению планеты направлении, и их скорости (так как движение обратно вращению) составляют −100 и −50 м/с. Скорости ветров стремятся к нулю с увеличением расстояния от экватора вплоть до широты ± 20°, где ветра почти нет. Ветра начинают дуть в направлении вращения планеты вплоть до полюсов. Скорости ветров начинают расти, достигая своего максимума в широтах ±60° и падая практически до нуля на полюсах. Скорость ветра на широте в −40° колеблется от 150 до 200 м/с, а дальше наблюдениям мешает «Южное кольцо», своей яркостью затеняющее облака и не позволяющее вычислить скорость ветра ближе к южному полюсу. Максимальная же скорость ветра, замеченная на планете, была зарегистрирована на северном полушарии на широте +50° и равняется более чем 240 м/с.

В течение короткого периода с марта по май 2004 года в атмосфере Урана было замечено более активное появление облаков, почти как на Нептуне. Наблюдения зарегистрировали скорость ветра до 229 м/с (824 км/ч) и постоянную грозу, названную «фейерверком четвёртого июля». 23 августа 2006 года Институт исследования космического пространства (Боулдер, штат Колорадо, США) и Университет Висконсина наблюдали тёмное пятно на поверхности Урана, что позволило расширить знания о смене времён года на этой планете. Почему происходит такое повышение активности, точно неизвестно — возможно, «экстремальный» наклон оси Урана приводит к «экстремальным» же сменам сезонов. Определение сезонных вариаций Урана остаётся лишь делом времени, ведь первые качественные сведения о его атмосфере были получены менее чем 84 года назад («уранианский год» длится 84 земных года). Фотометрия, начатая примерно половину уранианского года назад (в 1950-е годы), показала вариации яркости планеты в двух диапазонах: с максимумами, приходящимися на периоды солнцестояний, и минимумами во время равноденствий. Подобная периодическая вариация была отмечена благодаря микроволновым измерениям тропосферы, начатым в 1960-е годы. Стратосферные температурные измерения, появившиеся в 1970-е, также позволили выявить максимумы во время солнцестояний (в частности, в 1986 году). Большинство этих изменений предположительно происходит из-за асимметрии планеты.

Тем не менее, как показывают исследования, сезонные изменения на Уране не всегда зависят от факторов, указанных выше. В период своего предыдущего «северного солнцестояния» в 1944 году у Урана поднялся уровень яркости в области северного полушария — это показало, что оно не всегда было тусклым. Видимый, обращённый к Солнцу полюс во время солнцестояния набирает яркость и после равноденствия стремительно темнеет. Детальный анализ визуальных и микроволновых измерений показал, что увеличение яркости не всегда происходит во время солнцестояния. Также происходят изменения в меридианном альбедо. Наконец, в 1990-е годы, когда Уран покинул точку солнцестояния, благодаря космическому телескопу «Хаббл» удалось заметить, что южное полушарие начало заметно темнеть, а северное — становиться ярче, в нём увеличивалась скорость ветров и становилось больше облаков, но прослеживалась тенденция к прояснению.
Механизм, управляющий сезонными изменениями, всё ещё недостаточно изучен. Около летних и зимних солнцестояний оба полушария Урана находятся либо под солнечным светом, либо под тьмой открытого космоса. Прояснения освещённых солнцем участков, как предполагают, происходят из-за локального утолщения тумана и облаков метана в слоях тропосферы. Яркое кольцо на широте в −45° также связано с облаками метана. Другие изменения в южной полярной области могут объясняться изменениями в более низких слоях. Вариации изменения интенсивности микроволнового излучения с планеты, по всей видимости, вызваны изменениями в глубинной тропосферной циркуляции, потому что толстые полярные облака и туманы могут помешать конвекции. Когда близится день осеннего равноденствия, движущиеся силы изменяются, и конвекция может произойти снова.

Имеется много аргументов в пользу того, что отличия между ледяными и газовыми гигантами зародились ещё при формировании Солнечной системы. Как полагают, Солнечная система сформировалась из гигантского вращающегося шара, состоящего из газа и пыли и известного как Протосолнечная туманность. Потом шар уплотнился, и сформировался диск с Солнцем в центре. Бо́льшая часть водорода с гелием пошла на формирование Солнца. А частицы пыли стали собираться вместе, чтобы впоследствии сформировать протопланеты. По мере роста планет некоторые из них обзавелись достаточно сильным гравитационным полем, чтобы сконцентрировать вокруг себя остаточный газ. Они продолжали набирать газ до тех пор, пока не достигали предела, и росли по экспоненте. Ледяным же гигантам удалось набрать значительно меньше газа — всего несколько масс Земли. Таким образом, их масса не достигала этого предела. Современные теории формирования Солнечной системы имеют некоторые трудности в объяснениях формирования Урана и Нептуна. Эти планеты слишком крупные для расстояния, на котором они находятся от Солнца. Возможно, ранее они были ближе к Солнцу, но потом каким-то образом поменяли орбиты. Впрочем, новые методы планетарного моделирования показывают, что Уран и Нептун действительно могли сформироваться на своём теперешнем месте, и, таким образом, их настоящие размеры согласно этим моделям не являются помехой в теории происхождения Солнечной системы.

Уранан гонах хьийзаш ю 27 спутник. Царна техкина Шекспиран а, Александр Поупан а произведенийн персонажан цӀераш. Пхиъ йоккхуниг спутник ю Миранда, Ариэль, Умбриэль, Титания, Оберон.




#Article 254: Довлеткиреева, Лидия Махмудовна (180 words)


Довлеткиреева Лидия Махмудовна (1974 шеран 3 ноябрь) — литературан критик, литературхо, редактор, нохчийн маттар гочдархо, филологин Ӏилманийн кандидат.

Довлеткиреева Лидия йина Соьлжа-ГӀалин кӀоштан Победински юртахь. Цо тӀехдика чекхъяккхина Нохчийн Пачхьалкхан университетан филологин (1995 шо) а, юристийн (2011 шо) а факультеташ. Цуьна кандидатан диссертаци яра «Современная чеченская военная проза: историко-культурный контекст, жанровый состав, поэтика». ГӀебартойн а, балкархойн а университетан кхоьчу пачхьалкхан литературан кафедран докторант. Иза ю «Вайнах» литературан а, исбаьхьаллин а журналан коьрта редакторан хьалхара когаметтинаг, Нохчийн пачхьалкхан университетан оьрсийн меттан кафедрин доцент. Довлеткиреевас хьоьху таханлера оьрсийн мотт а, таханлера российн литературан коьрта проблемаш а.

Цуьна литературан а, критикан а, публицистикан а статьяш арайовлу литературан а, исбаьхьаллина а изданишкахь: «Дружба народов», «Знамя», «Октябрь» журналашкахь а, «Литературная Россия», «Литературная газета» газеташкахь, Саратован, Краснодаран, Нальчикан, Ростовн Ӏилманан а, литературан изданишкахь.

Довлеткиреевас дукхазза дакъа а лецна, масийттуза толам а беккхина Къилбаседера Кавказан къона литераторан кхеташогахь а, Липкашкахь хуьлу Российн а, СНГн а, кхочу пачхьалкашан а къона яздархойн а, критикашан а форумехь.

Довлеткиреева ю Къилбаседа Кавказан къона яздархойн кхеташахь прозин мастер-классашан куьйгалхо. Липкашкахь хуьлу Къона яздархойн Ерригроссийн Форуман конкурсан белхашан рецензент.

(литературоведени а, литературан критика а)




#Article 255: Венера (планета) (1271 words)


Вене́ра — Маьлхан тӀера шозлугӀа Маьлхан системан планета. Цуьна хьийзаран мур бу 224,7 дуьненан дей-буьсий. Цунна цӀе ю Шира Риман безаман дели-зудчун цӀе.

m.

В телескоп, даже небольшой, можно без труда увидеть и пронаблюдать изменение видимой фазы диска планеты. Его впервые наблюдал в 1610 году Галилей.

Так как Венера расположена ближе к Солнцу, чем Земля, с Земли можно наблюдать прохождение Венеры по диску Солнца. При этом планета предстаёт в виде маленького чёрного диска на фоне огромного светила. Однако это очень редкое явление. В течение примерно двух с половиной столетий случается четыре прохождения — два декабрьских и два июньских. Последнее произошло 6 июня 2012 года. Следующее прохождение будет только 11 декабря 2117 года.

Впервые наблюдал прохождение Венеры по диску Солнца 4 декабря 1639 года английский астроном Иеремия Хоррокс (1619—1641). Он же это явление предвычислил.

Особый интерес для науки представляли наблюдения «явления Венеры на Солнце», которые сделал М. В. Ломоносов 6 июня 1761 года. Это космическое явление было также заранее вычислено и с нетерпением ожидалось астрономами всего мира. Исследование его требовалось для определения параллакса, позволявшего уточнить расстояние от Земли до Солнца (по методу, разработанному английским астрономом Э. Галлеем), что требовало организации наблюдений из разных географических точек на поверхности земного шара — совместных усилий учёных многих стран.

Аналогичные визуальные исследования производились в 40 пунктах при участии 112 человек. На территории России организатором их был М. В. Ломоносов, обратившийся 27 марта в Сенат с донесением, обосновывавшим необходимость снаряжения с этой целью астрономических экспедиций в Сибирь, ходатайствовал о выделении денежных средств на это дорогостоящее мероприятие, он составил руководства для наблюдателей и т. д. Результатом его усилий стало направление экспедиции Н. И. Попова в Иркутск и С. Я. Румовского — в Селенгинск. Немалых усилий также стоила ему организация наблюдений в Санкт-Петербурге, в Академической обсерватории, при участии А. Д. Красильникова и Н. Г. Курганова. В их задачу входило наблюдение контактов Венеры и Солнца — зрительного касания краёв их дисков. М. В. Ломоносов, более всего интересовавшийся физической стороной явления, ведя самостоятельные наблюдения в своей домашней обсерватории, обнаружил световой ободок вокруг Венеры.

Это прохождение наблюдалось во всём мире, но только М. В. Ломоносов обратил внимание на то, что при соприкосновении Венеры с диском Солнца вокруг планеты возникло «тонкое, как волос, сияние». Такой же светлый ореол наблюдался и при схождении Венеры с солнечного диска.

М. В. Ломоносов дал правильное научное объяснение этому явлению, считая его результатом рефракции солнечных лучей в атмосфере Венеры. «Планета Венера, — писал он, — окружена знатной воздушной атмосферой, таковой (лишь бы не большею), какова обливается около нашего шара земного». Так впервые в истории астрономии, ещё за сто лет до открытия спектрального анализа, было положено начало физическому изучению планет. В то время о планетах Солнечной системы почти ничего не было известно. Поэтому наличие атмосферы на Венере М. В. Ломоносов рассматривал как неоспоримое доказательство сходства планет и, в частности, сходства между Венерой и Землёй. Эффект увидели многие наблюдатели: Бергман, Торберн Улаф|, Варгентин, Пер Вильгельм|, Шапп д’Отерош, С. Я. Румовский, но только М. В. Ломоносов правильно его истолковал. В астрономии этот феномен рассеяния света, отражение световых лучей при скользящем падении (у М. В. Ломоносова — «пупырь»), получил его имя — «явление Ломоносова».

Интересен второй эффект, наблюдавшийся астрономами с приближением диска Венеры к внешнему краю диска Солнца или при удалении от него. Данное явление, открытое также М. В. Ломоносовым, не было удовлетворительно истолковано, и его, по всей видимости, следует расценивать как зеркальное отражение Солнца атмосферой планеты — особенно велико оно при незначительных углах скольжения, при нахождении Венеры вблизи Солнца. Учёный описывает его следующим образом:

Венера довольно интенсивно исследовалась с помощью космических аппаратов. Первым космическим аппаратом, предназначавшимся для изучения Венеры, была советская «Венера-1». После попытки достижения Венеры этим аппаратом, запущенным 12 февраля 1961, к планете направлялись советские аппараты серии «Венера», «Вега», американские «Маринер», «Пионер-Венера-1», «Пионер-Венера-2», «Магеллан», европейский «Венера-экспресс», японский «Акацуки». В 1975 космические аппараты «Венера-9» и «Венера-10» передали на Землю первые фотографии поверхности Венеры; в 1982 «Венера-13» и «Венера-14» передали с поверхности Венеры цветные изображения. Впрочем, условия на поверхности Венеры таковы, что ни один из космических аппаратов не проработал на планете более двух часов.
Роскосмос планирует отправку станции «Венера-Д» со спутником планеты и более живучим зондом, который должен проработать на поверхности планеты не менее месяца, а также комплекса «Венера-Глоб» из орбитального спутника и нескольких спускаемых модулей.

Список успешных запусков космических аппаратов, передавших сведения о Венере.

Поскольку облака скрывают поверхность Венеры от визуальных наблюдений, её можно изучать только радиолокационными методами. Первые, грубые, карты Венеры были составлены в 1960-е гг. на основе радиолокации, проводимой с Земли. Светлые в радиодиапазоне детали величиной в сотни и тысячи километров получили условные обозначения, причём существовало несколько систем таких обозначений, которые не имели всеобщего хождения, а использовались локально группами учёных. Одни применяли буквы греческого алфавита, другие — латинские буквы и цифры, третьи — римские цифры, четвёртые — именования в честь знаменитых учёных, работавших в сфере электро- и радио- техники (Гаусс, Герц, Попов). Эти обозначения (за отдельными исключениями) ныне вышли из научного употребления, хотя ещё встречаются в современной литературе по астрономии. Исключением являются область Альфа, область Бета и горы Максвелла, которые были удачно сопоставлены и отождествлены с уточнёнными данными, полученными с помощью космической радиолокации.

Первую карту части венерианской поверхности по данным радиолокации составила Геологическая служба США в 1980 году. Для картографирования была использована информация, собранная радиозондом «Пионер-Венера-1» («Пионер-12»), который работал на орбите Венеры с 1978 по 1992 год.

Карты северного полушария планеты (треть поверхности) составлены в 1989 году в масштабе 1:5 000 000 совместно Американской геологической службой и российским Институтом геохимии и аналитической химии им. В. И. Вернадского. Использовались данные советских радиозондов «Венера-15» и «Венера-16». Полная (кроме южных полярных областей) и более детальная карта поверхности Венеры составлена в 1997 году в масштабах 1:10 000 000 и 1:50 000 000 Американской геологической службой. При этом были использованы данные радиозонда «Магеллан».

Правила именования деталей рельефа Венеры были утверждены на XIX Генеральной ассамблее Международного астрономического союза в 1985 году, после обобщения результатов радиолокационных исследований Венеры автоматическими межпланетными станциями. Было решено использовать в номенклатуре только женские имена (кроме трёх приведённых ранее исторических исключений):

Некратерные формы рельефа Венеры получают имена в честь мифических, сказочных и легендарных женщин: возвышенностям даются имена богинь разных народов, понижениям рельефа — прочих персонажей из различных мифологий:

Венера наряду с Меркурием считается планетой, не имеющей естественных спутников. В прошлом имели место многочисленные заявления о наблюдении спутников Венеры, но открытие всегда оказывалось основанным на ошибке. Первые заявления о том, что обнаружен спутник Венеры, относятся к XVII веку. Всего за 120-летний период до 1770 года было зарегистрировано более 30 наблюдений спутника как минимум 20 астрономами.

К 1770 году поиски спутников Венеры были практически прекращены, в основном из-за того, что не удавалось повторить результаты предыдущих наблюдений, а также в результате того, что никаких признаков наличия спутника не было обнаружено при наблюдении прохождения Венеры по диску Солнца в 1761 и 1769 году.

У Венеры (как и у Марса и Земли) существует квазиспутник, астероид , обращающийся вокруг Солнца таким образом, что между ним и Венерой существует орбитальный резонанс, в результате которого на протяжении многих периодов обращения он остаётся вблизи планеты.

В XIX веке существовала гипотеза, что в прошлом спутником Венеры являлся Меркурий, который впоследствии был ею «потерян». В 1976 году  и К. Р. Харрингтон на основании математических расчётов показали, что эта гипотеза хорошо объясняет большие отклонения (эксцентриситет) орбиты Меркурия, его резонансный характер обращения вокруг Солнца и потерю вращательного момента как у Меркурия, так и у Венеры. Также объясняется приобретение Венерой вращения, обратного основному в Солнечной системе, разогрев поверхности планеты и возникновение плотной атмосферы.

Венера — кандидат на терраформирование. По одному из планов предполагалось распылить в атмосфере Венеры генетически модифицированные сине-зелёные водоросли, которые, перерабатывая углекислый газ (составляющий 96 % атмосферы Венеры) в кислород, значительно уменьшили бы парниковый эффект и понизили бы температуру на планете.

Однако для фотосинтеза необходима вода, которой, по последним данным, на Венере практически нет (даже в виде паров в атмосфере). Поэтому для реализации такого проекта необходимо в первую очередь доставить на Венеру воду — например, посредством бомбардировки её водно-аммиачными астероидами или иным путём.

Венера занимает второе место среди планет солнечной системы после марса по той роли, которую она играет в литературе и других жанрах искусства.




#Article 256: Димаев, Умар Димаевич (215 words)


Дима́ев, Ума́р Димаевич (1908 шеран 1 октябрь, Хьалха-Марта, Нохчийчоь, Российн импери — 1972 шеран 26 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн музыкант а, композитор а, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист, вевзуш волу музыкантан а, композиторан а Али Димаеван да.

Иза вина 1908 шеран 1 октябрехь Хьалха-Мартахь. 1924 шо дуьйна цо музыкантан болх бира Хьалха-Мартан кӀоштан радиоузлехь. 1929 шо дуьйна цо болх бира Соьлжа-ГӀалахь Нохч-ГӀалгӀайн драматически театрехь халкъан подурашан оркестран солист. 1934 шарахь иза хилира Республикан радиокомитетан халкъан подурашан оркестран солист. 1939 шарахь Москвахь хилла йолу Хьалхара Ерригсоюзан халкъан пондурашан эшархойн Лауреат хилира иза.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болу хенахь Димаевс язйира шортта патриотически произведениш. Нохчий цӀера баххалц цо жигара болх бора фронтехь а, госпиталешкахь а, тӀехьен къинхьегамхойн хьалха а концерташ луш йолу эшеран бригадашкахь.

ЦӀера даьхначул тӀехь иза Ӏаш вара Киргизан ССРн Пишпек станцехь. 1946 шо дуьйна цо кочегар болх бира «Сельхозмашиностроение» заводехь.

Вайнах цӀа бирзинчул тӀехь 1957 шарахь цо шен Нохч-ГӀалгӀайн эшеран а, хелхаран а ансамблехь болх дӀакхоьхьура. Цу шарахь иза Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Сийлахь артист хилира, 1961 шарахь — Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист.

Цо дакъа лецира «Со хелха вера ву» цӀе йолу Махмуд Эсамбаевах лаьцна фильм йоккхуш.

Умар Димаевс а, цуьна зудчо Асетс хьалакхиира кхо кӀант — СаӀид, Ӏали, Амарбека. Уьш кхоьа музыкант хилира. Али Димаев хилира вевзуш волу музыкант а, композитор а, Нохчийн Республикан Халкъан артист а.




#Article 257: Вайнах (ансамбль) (187 words)


Пачхьалкхан хелхаран ансамбль «Вайна́х» — Нохчийн Республикан халкъан хелхаран ансамбль.

Ансамбль кхоьллина 1939 шарахь. Оцу ансамблехь болабелира Социализман Къинхьегаман Турпалан, СССРн Халкъан артистан Махмуд Эсамбаеван а, Андарбек Садыковн а, Ваха Дакашевн а, Гелани Юсуповн а, кхиболу гӀарбевла нохчийн хелхархойн некъ.

Нохчий, гӀалгӀай а цӀера баьхначул тӀехь ансамбль дӀаелира. 1956 шарахь ансамбль юхаметтахӀоттира. Еррига Юккъера Азехула нохчашна а, гӀалгӀайна а юккъехь конкурс кхайкхинера. Оцу конкурсехь тоьлларш хержира керла тобан юкъа.

Ансамблин исбаьхьаллин куьйгалхо хӀоттира Н. Халебский, балетмейстер — Гелани Юсупов. 1957 шарахь хилира юхакхоьллина ансамблин хьалхара концерт. Иза боккху кхиамца чекхъелира.

Кхоьчу пачхьалкхан тоьлла корматаллин тобанашца ансамбльс дакъа лоцура дукха Ерригсоюзан а, Ерригроссийна а фестивалашкахь. Иза баккхи кхиамашца гастролешка лелара еррига Советски Союзехула. Иштта иза кхоьчу пачхьалкхаша йодура: Аргентина, Мексика, Перу, Сан-Сальвадор, Коста-Рика, Панама, Португали, Германи, Кени, Мозамбик, Сири, Иордани, Туркойчоь, и. к. д. Цуьна концерташ даимма а боккху кхиамца чекхйолура.

Ансамблин елла «Лакхара даржан седа» цӀе йолу орден — Иорданин лакхара совгӀат.

Ансамбльс дакъа лоцу республикан а, регионан а, ерригроссийн а чулацам болу массо а лараме гӀуллакхахь. Ансамбль юхаметтахӀоттаяран гӀуллакхехь дакъа лацаран сийлахь цӀераш техкина тобанан шийтта белхалон. 2004 шарахь ансамбль куьйгалхон Дикалу Музакаеван Российн Федерацин Халкъан артист цӀе елира.




#Article 258: Вайнах (журнал) (186 words)


Журнал арадолуш ду оьрсийн а (80 агӀо), нохчийн а (16 агӀо) меттанашках. Тираж 2 500 экземпляр, формат А4.

Журналас юца таханлера нохчийн литературехь йоду процессаш, гӀо до нохчийн гӀиллакхаш а, истори а, культура а, мотт Ӏалаш беш. Зорба туху нохчийн яздархойн произведениш, нохчийн я оьрсийн маттахь ераш а, оьрсийн матта яхнарш а. Арахоьцуш ю гӀарбевла нохчийн яздархойн произведениш: Шайхи Арсанукаеван, Хамзат Саракаеван, Муса Бексултанован, иштта кхибераш а. Иштта нохчийн литературан классикийн а: Саид Бадуеван, Магомет Мамакаеван, Абузар Айдамирован. Зорба туху республикехь бевзаш болу литературоведашийн а, критикийн а статьяш а, рецензиш а.

Арайовлу нохчийн маттах а, исторех а, гӀиллакхах а, культурех а лаьцна статьяш, гуманитарни Ӏилманий диссертацин талламийн дакъош а. Журналас дуьйцу нохчийн культурехь хилла лараме хӀумнаш а, арайойла керла книгаш а. Мужалт тӀе туху нохчийн художникаш дехкина суьрташ. «Тха суьрташах лаьцна» цӀе йолу рубрикехь и суьрташ дехкина художникех лаьцна хаамаш хуьлу, цера кхоллараллин биографи юцу.

ДоттагӀий аьзнаш цӀе йолу рубрикас йовзита Российн кхоьчу регионашара, кхочу пачхьалкхашара яздархойн а, поэтийн а кхолларалца. Яш ю цхьанакхетараш яздархойн а, культуран белхалойн ешархошца а, литеран проблемашехь лаьцна «горга столаш» а. Редколлегин декъашхой дакъа лоцу форумашкахь а, конференцишкахь а, цхьанакхетарашкахь а.




#Article 259: Дудаев, Муса Абдиевич (149 words)


Дуда́ев, Муса́ Абди́евич (1938 шеран 16 февраль, Элистанжа, Нохчийн Республика — 2014 шеран 6 август, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — вевзуш волу нохчийн артист, Советски Союзан Турпал Ханпаша Нурадиловн цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран артист, РСФСРн Сийлахь артист (1991 шо), ГӀалгӀайн Республикан Халкъан артист (2008 шо).

Муса Дудаев вина Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Веданан кӀоштан Элистанжа юртехь. Цуьна да ву таханлера нохчийн литературан бухбиллинарг, яздархо Абди Дудаев. Муса вара доьзаллехь жиманиг, 7-гӀа бера. 1956 шарахь цера доьзал Кхазакхстанера цӀабирзира. 1962 шарахь цо чекхъяккхира Ленинградан пачхьалкхан театран а, музыкина а, кинематографин а институтан актеран факультет.

Цо болх бира Соьлжа-ГӀалин Х. Нурадилован цӀе йолу театрехь. Цуьнан массарелла евзуш йолу роль — «Ричард III» цӀе йолу Шекспиран трагедин турпал.

Цо нохчийн матта яккхира оьрсийн а, кхочу пачхьалкхара яздархойн пьесаш. Цуьнан гочдараш бух болуш («Жима трагедиш», («Моцарт а, Сальери а», «БӀаьрмециг рыцарь», «Ӏаьржа унан хенахь той») 1974 шарахь, А. С. Пушкин вина 175 шо кхочуш хенахь, хӀоттира спектакль «Пушкиниана».




#Article 260: Омаев, Дагун Ибрагимович (304 words)


Ома́ев, Дагу́н Ибраги́мович (1943 шеран 5 майхь, Сиржа-Эвла, Шелан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС - 2019 шеран 30 апрелехь, Нохчийн Республика, Росси) — нохчийн театран, а кинон артист, Советски Союзан Турпалан Ханпаша Нурадиловн цӀарах йолу Нохчийн пачхьалкхан драматически театран актер, Къилбаседера Осетин а, Абхазин а, ГӀебертойн а, Балкарийн а Республикан Сийлахь артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн а, Российн Федерацин а (2002 шо) Халкъан артист.

Дагун Омаев вина Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Шелан кӀоштан Сиржа-Эвлахь 1943 шеран 5 майхь. Кхазакхстанера цӀадирзича цо дийшира Несаран юртабахаман техникумехь. 1961 шо дуьйна 1963 шо кхаччалц цо дийшира Нурадиловн цӀарах йола театрех йолу школа-студехь. Цо чекхъяккхира Российн театран исбаьхьаллин университет — ГИТИС.

Б. Равенских а, М. Анчаровн а «Драматически эшар» цӀе йолу спектаклехь Павел Корчагин роль левзина аьлла цунна елира Ленинан комсомолан совгӀат. «Лийр боцуш берш» спектаклехь Ханпаша Нурадиловн роль бахьнехь цунна шозза елира ЧИАССРн а, РСФСРн а культуран министерствашан дипломаш.

Дагун Омаев дакъа лецна М. Солцаевн «Асланбек Шерипов» спектаклехь коьрта ролехь, «Оптимистически трагеди» цӀе йолу Вишневскийн спектаклехь (Алексей), «Даймохк» цӀе йолу Руслан Хакишевн спектаклехь, «Дуьне духуш хенахь» Р. Хакишевн а, О. Иоселиани а спектаклехь (Анзор), «Маршо я Ӏожалла» М. Солцаевн спектаклехь (Байсангур), «Тайми Бейбулат» М. Мусаевн спектаклехь (Бейбулат), «Нигат» Л. Яхьяевн спектаклехь (Бексолт Исмаилов), и. к. д.

Классикан спектаклешкахь цо дакъа лецна «Кориолан» Уильям Шекспиран спектаклехь (Тулл Авфидий), «Ричард III» У. Шекспиран спектаклехь (Глостер), «ЦӀийх дуьзна ловзар» Гарсиа Лоркин спектаклехь (Леонардо), «Зуда ялор» Н. Гоголин спектаклехь (Жевакин), «Бехк боцуш бехкинарш» А. Островскийн спектаклехь (Незнамов), «Ромео а, Джульетта а» В. Шекспиран спектаклехь (Лоренцо), и. к. д.

Ерригроссийн театран фестивалашкахь дакъа лацарна а, «Лениниана» спектаклехь Забелинан роль ловзарна а, Шаулан роль «Лом а, чагӀалкх а» спектаклехь (Шандор Петёфи, Мажарчоь), Живко роль «Говзанчаш» спектаклехь (Р. Стоянов, Болгари), Шахбулатан роль исбаьхьаллин фильмехь «ЦӀераш бӀоьвнаш тӀехь» (Къилбаседера Осетин телевиденин фильмашан студи) цунна делира СССРн а, РСФСРн а, ЧИАССРн а, культуран министерстваш а, Российн Федерацин театран белхалойн бертан сийлахь дипломаш.




#Article 261: Башлам (ансамбль) (161 words)


Республикан Хасан Алиеван цӀарах йолу берийн эшаран а, хелхаран а ансамбль «Башлам» — нохчийн берийн эшаран а, хелахаран а ансамбль, дукха ерригсоюзан а, ерригроссийн а, халкъашан юкъара конкурсашан а, фестивалийн а лауреат.

Ансамбль кхоьллина 1969 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Шуьйтан кӀоштан Шуьйта юртахь дукха Ерригсоюзан а, Хаьлкъашна юккъера а фестивалийн лауреатас, 1957 шарахь Москвахь хилла йолу Дерригдуьненан кегирохойн а, студентийн а фестивалин лауреатас Хьасан Алиевс.

Ансамблин Халкъан ансамбль аьлла цӀе елира. 1973 шарахь иза хилира Берлинехь хилла йолу Х Ерригдуьненан кегирхойн а, студентийн а фестивалехь халкъан хелхарийн конкурсехь лауреат. 1974 шарахь Тбилисехь «Дашо маӀа» цӀе йолу Кавказан фольклоран хелхарийн хьалхара фестивалехь Гран-при яккхира.

ТӀаьхьа ансамбль дукха гастролешца лилира, ерригсоюзан а, ерригроссийн а, халкъашна юккъера а конкурсашкахь а, фестивалешкахь а дакъа лоцура, дукха конкурсашкахь толам а боккхура.

Ансамбль «Башлам» ю кхаа «СтелаӀад» цӀе йолу Халкъашна юккъера телевиденин фестивалин лауреат. Цо дакъа лаьцна исбаьхьаллин а, документальни а фильмаш йоккхуш «Эхо в горах», «Слово о республике моей», «Махмуд Эсамбаев — поэт танца», «Утро в горах», кхиераш а.




#Article 262: Цебиев, Ахмед Магомедович (162 words)


Цеби́ев, Ахме́д Магоме́дович (1935 шеран 1 январь, МахкатӀе, Веданан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР — 2000 шо, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, РСФСР, СССР) — нохчийн физик, техникан Ӏилманийн кандидат, радиоэлектроникехь а, радиозӀенехь а цхьана гучуяккхаран а, 26 кхоьллинарган а автор, 80 гергга зорбанан белхан  автор.

Ахмед Цебиев вина Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Веданан кӀоштан МахкатӀахь. 1959 шарахь цо чекхъяккхира Ростовн пачхьалкхан университет. Иза чекхъяккхича иза вахийтира Фрязино гӀале. 1975 шарахь иза хилира техникин Ӏилманийн кандидат.

Цо гучуяккхира полупроводникан диодас юхаярзина булам пробой буламан улле кхаьчча СВЧ-генераци яр.

Цебиеван фамили ю «Советан Ӏилманчийн гучудаккхараш» цӀе йолу 1980-гӀа шерашкахь арахецна ши том йолу книгехь. Оцу книгехь дуьцуш ю Цебиван цхьа гучудаккхар. Иза СССРн Пачхьалкхан гучудаккхаран реестре дӀаязйина 1964 шеран 17 мартехь. Амма Цебиевс ша яздира 1990-гӀа шерашкахь арахецна «Мил мила ву Нохчийн Республикехь» ша кхо гучудаккхар дина бохуш.

Цебиевехь лаьцна яккхина шиъ бакъдолчуна тера фильм: «А. М. Цебиев — Хьаржинарг» а, «ГӀарбоьвла нохчий — А. М. Цебиев» а. Цуьнан цӀе тиллина № 9 йолу Соьлжа-ГӀалин школин.

Цебиеван кӀант Руслан, журналист, Соьлжа-ГӀалин радиостанцин диктор, вина 1995 шарахь.




#Article 263: Йоккха эккхар (1064 words)


Йоккха эккхар () — Ӏалам кхолларалла а, кхиара а дуьйцш йолу космологин модель.

Дальнейшее падение температуры привело к следующему фазовому переходу — образованию физических сил и элементарных частиц в их современной форме. После чего наступила эпоха нуклеосинтеза, при которой протоны, объединяясь с нейтронами, образовали ядра дейтерия, гелия-4 и ещё нескольких лёгких изотопов. После дальнейшего падения температуры и расширения Вселенной наступил следующий переходный момент, при котором гравитация стала доминирующей силой. Через  после Большого взрыва температура снизилась настолько, что стало возможным существование атомов водорода (до этого процессы ионизации и рекомбинации протонов с электронами находились в равновесии).

После эры рекомбинации материя стала прозрачной для излучения, которое, свободно распространяясь в пространстве, дошло до нас в виде реликтового излучения.

Экстраполяция наблюдаемого расширения Вселенной назад во времени приводит, при использовании общей теории относительности и некоторых других альтернативных теорий гравитации, к бесконечной плотности и температуре в конечный момент времени в прошлом. Размеры Вселенной тогда равнялись нулю — она была сжата в точку. Это состояние называется космологической сингулярностью (многие учёные полушутя-полусерьёзно называют космологическую сингулярность «рождением» Вселенной).
Невозможность избежать сингулярности в космологических моделях общей теории относительности была доказана, в числе прочих теорем о сингулярностях, Р. Пенроузом и С. Хокингом в конце 1960-х годов.

Теория Большого взрыва не даёт никакой возможности говорить о чём-либо, что предшествовало этому моменту (потому что наша математическая модель пространства-времени в момент Большого взрыва теряет применимость, при этом теория вовсе не отрицает возможность существования чего-либо до Большого взрыва).
Это сигнализирует о недостаточности описания Вселенной классической общей теорией относительности.

Насколько близко к сингулярности можно экстраполировать известную физику, является предметом научных дебатов, но практически общепринято, что допланковскую эпоху рассматривать известными методами нельзя. Проблема существования сингулярности в данной теории является одним из стимулов построения квантовой и других альтернативных теорий гравитации, которые стараются разрешить эту проблему.

Согласно теории Большого взрыва, дальнейшая эволюция зависит от экспериментально измеримого параметра — средней плотности вещества в современной Вселенной. Если плотность не превосходит некоторого (известного из теории) критического значения, Вселенная будет расширяться вечно, если же плотность больше критической, то процесс расширения когда-нибудь остановится и начнётся обратная фаза сжатия, возвращающая к исходному сингулярному состоянию. Современные экспериментальные данные относительно величины средней плотности ещё недостаточно надёжны, чтобы сделать однозначный выбор между двумя вариантами будущего Вселенной.

Есть ряд вопросов, на которые теория Большого взрыва ответить пока не может, однако основные её положения обоснованы надёжными экспериментальными данными, а современный уровень теоретической физики позволяет вполне достоверно описать эволюцию такой системы во времени, за исключением самого начального этапа — порядка сотой доли секунды от «начала мира». Для теории важно, что эта неопределённость на начальном этапе фактически оказывается несущественной, поскольку образующееся после прохождения данного этапа состояние Вселенной и его последующую эволюцию можно описать вполне достоверно.

Первоначально теория Большого взрыва называлась «динамической эволюционирующей моделью». Впервые термин «Большой взрыв» (Big Bang) применил Фред Хойл в своей лекции в 1949 (сам Хойл придерживался гипотезы «непрерывного рождения» материи при расширении Вселенной). Он сказал:

На русский язык Big Bang можно было бы перевести как «Большой хлопок», что, вероятно, точнее соответствует уничижительному смыслу, который хотел вложить в него Хойл. После того, как его лекции были опубликованы, термин стал широко употребляться.

Кроме теории расширяющейся Вселенной имелась также теория, что Вселенная стационарна, то есть не эволюционирует и не имеет ни начала, ни конца во времени. Часть сторонников такой точки зрения отвергают расширение Вселенной, а красное смещение объясняют гипотезой о «старении» света. Однако, как выяснилось, эта гипотеза противоречит наблюдениям, например, наблюдаемой зависимости продолжительности вспышек сверхновых от расстояния до них.
Другой вариант, не отрицающий расширения Вселенной, представлен теорией стационарной Вселенной Ф. Хойла. Она также плохо согласуется с наблюдениями.

В некоторых теориях инфляции (например, вечной инфляции) наша наблюдаемая картина Большого взрыва соответствует положению лишь в наблюдаемой нами части Вселенной (Метагалактике), но не исчерпывает всю Вселенную.

Кроме того, в теории Большого взрыва не рассматривается вопрос о причинах возникновения сингулярности, или материи и энергии для её возникновения, обычно просто постулируется её безначальность. Считается, что ответ на вопрос о существовании и происхождении начальной сингулярности даст теория квантовой гравитации.

Есть также некоторое число наблюдательных фактов, плохо согласующихся с изотропностью и однородностью наблюдаемой Вселенной: наличие преимущественного направления вращения галактик, неоднородности в распределении галактик на наибольших доступных масштабах, ось зла.

В официальной науке СССР теория Большого взрыва сначала была воспринята с настороженностью. Так, в 1955 г. один советский автор писал: «Марксистско-ленинская доктрина о бесконечной Вселенной является фундаментальной аксиомой в основании советской космологии… Отрицание или избегание этого тезиса… неизбежно ведет к идеализму и фидеизму, то есть, в конечном итоге, к отрицанию космологии и, таким образом, не имеет ничего общего с наукой». Хотя теория Большого взрыва и была, в конце концов, воспринята советскими учеными и философами, тем не менее до самого распада СССР в философских словарях был закреплен постулат о бесконечности и вечности материи. При этом декларировалось, что теория Большого взрыва справедлива лишь для Метагалактики, а Метагалактика — это еще не вся Вселенная, «Большой Взрыв» не начало Вселенной, а всего лишь очередной переход несотворимой и неуничтожаемой материи из одного состояния в другое. В 3-м издании Большой советской энциклопедии сказано: «Факт взаимного удаления галактик, составляющих Метагалактику, свидетельствует о том, что некоторое время тому назад она находилась в качественно ином состоянии и была более плотной… Возраст Метагалактики иногда принимают за возраст Вселенной, что характерно для сторонников отождествления Метагалактики со Вселенной в целом. Действительно, гипотеза о существовании во Вселенной многих метагалактик, расположенных просто на некоторых расстояниях друг от друга, не находит никаких подтверждений. Однако следует принимать во внимание возможность более сложных соотношений между Метагалактикой и Вселенной в целом и даже между отдельными метагалактиками: в столь больших объёмах пространства принципы евклидовой геометрии оказываются уже неприменимыми. Эти соотношения могут быть сложны и в топологическом отношении. Нельзя исключать и возможность того, что каждая заряженная элементарная частица может быть эквивалентна целой системе галактик, то есть состоять из такой системы. Возможности таких, более сложных соотношений должны также учитываться космологией. Поэтому ещё преждевременно говорить, что имеются какие-либо данные о возрасте Вселенной в целом».

В Писаниях бахаи утверждается, что Вселенная не имеет начала, однако все элементы произошли из некоторой единой субстанции — то есть, был предсказан какой-то аналог теории Стивена Хокинга о «конечной, но бескрайней» Вселенной: «Знайте, что одна из самых сложных для постижения духовных истин есть та, что существующий мир — сия бесконечная Вселенная — не имеет начала… Очевидно, что вначале материя была едина, и что единая материя проявлялась по-разному в каждом элементе. Так было создано многообразие форм, и различные виды проявления материи, единожды возникнув, остались в качестве постоянных, так что каждый элемент обрёл свою индивидуальность. Но это постоянство было не окончательным, и полностью и в совершенстве осуществилось лишь по прошествии очень долгого периода времени».




#Article 264: Бисултанов, Асланбек Гирманович (155 words)


Бисулта́нов, Асланбе́к Гирма́нович (1956 шо — 2001 шо) — нохчийн паргӀат кепара латархо, хьалхара нохчийн СССРн, Европин а, Дуьненан а чемпион, СССРн Сийлахь спортан говзанча.

Асланбек Бисултанов леташ вара 100 кг йозалла тӀекхаччалца беза болу латархойн юккъехь. Цуьнан тренер вара Дэги Багаев. 1973 шарахь цо толам беккхира къоначу латархойн юкъахь йолу СССРн Кубкехь а, чемпионатехь а. 1976 шарахь Одессехь хилла йолу чемпионатехь иза хилира массарелла къона СССРн чемпион — цу хенахь иза ткъа шо кхачаз вара. 1977 шарахь иза хилира СССРн а, Европин а, дуьненан а чемпион. Цунна «1977 шеран Дуьненан чемпионатехь тоьлла латархо» цӀе а елира, «Дуьненан чемпионатехь массарелла доца къовсарах» цӀе йолу Кубок а елира.

Цо шозлугӀа меттигаш ехира СССРн 1978 а, 1979 а шерашкахь хилла чемпионатшакахь, 1979 шеран СССРн Аьхкенан халкъашан Спартакиадехь а.

Спорт йитинчул тӀехь цо болх бира Къилбаседа Кавказан эскаран спортан клубан куьйгалхо. Цул тӀаьхьа иза вара Лакхара спортан говзаллин школин директор. 1992 шарахь цхьана шарахь гергга цо Нохчийн Республикан махлелоран министр болх бира.




#Article 265: Ӏаьржа Ӏуьрг (1059 words)


Ӏаьржа Ӏуьрг — Ӏаламехь меттиг тӀеозар дукха йоккха хиларна серло а цигар дӀа ца яхалуш. Оцу меттиган дозанех олу «хилларгийн ана», цуьна барам цӀе ю гравитацин радиус.

, связывающая гамма-всплески с процессом взрывной нейтрализации заряженных чёрных дыр путём рождения из вакуума электрон-позитронных пар (Р. Руффини с сотрудниками), но она оспаривается рядом учёных.

Теоремы об «отсутствии волос» у чёрной дыры () говорят о том, что у стационарной чёрной дыры внешних характеристик, помимо массы, момента импульса и определённых зарядов (специфических для различных материальных полей), быть не может (в том числе и радиуса), и детальная информация о материи будет потеряна (и частично излучена вовне) при коллапсе. Большой вклад в доказательство подобных теорем для различных систем физических полей внесли Брэндон Картер, Вернер Израэль, Роджер Пенроуз, Пётр Крушель (Chruściel), Маркус Хойслер.
Сейчас представляется, что данная теорема верна для известных в настоящее время полей, хотя в некоторых экзотических случаях, аналогов которых в природе не обнаружено, она нарушается.

Согласно теореме Биркгофа, гравитационное поле любого сферически симметричного распределения материи вне её даётся решением Шварцшильда. Поэтому слабо вращающиеся чёрные дыры, как и пространство-время вблизи Солнца и Земли, в первом приближении тоже описываются этим решением.

Две важнейшие черты, присущие чёрным дырам в модели Шварцшильда — это наличие горизонта событий (он по определению есть у любой чёрной дыры) и сингулярности, которая отделена этим горизонтом от остальной Вселенной.

Решением Шварцшильда точно описывается изолированная невращающаяся, незаряженная и не испаряющаяся чёрная дыра (это сферически симметричное решение уравнений гравитационного поля (уравнений Эйнштейна) в вакууме). Её горизонт событий — это сфера, радиус которой, определённый из её площади по формуле  называется гравитационным радиусом или радиусом Шварцшильда.

Все характеристики решения Шварцшильда однозначно определяются одним параметром — массой. Так, гравитационный радиус чёрной дыры массы  равен

где  — гравитационная постоянная, а  — скорость света. Чёрная дыра с массой, равной массе Земли, обладала бы радиусом Шварцшильда около  (то есть Земля могла бы стать чёрной дырой, если бы кто-либо смог сжать её до такого размера). Для Солнца радиус Шварцшильда составляет примерно 3 км.

Объекты, размер которых наиболее близок к своему радиусу Шварцшильда, но которые ещё не являются чёрными дырами, — это нейтронные звёзды.

Можно ввести понятие «средней плотности» чёрной дыры, поделив её массу на «объём, заключённый под горизонтом событий»:

Средняя плотность падает с ростом массы чёрной дыры. Так, если чёрная дыра с массой порядка солнечной обладает плотностью, превышающей ядерную плотность, то сверхмассивная чёрная дыра с массой в 109 солнечных масс (существование таких чёрных дыр подозревается в квазарах) обладает средней плотностью порядка 20 кг/м³, что существенно меньше плотности воды. Таким образом, чёрную дыру можно получить не только сжатием имеющегося объёма вещества, но и экстенсивным путём, накоплением огромного количества материала.

Для более точного описания реальных чёрных дыр необходим учёт наличия момента импульса. Кроме того, малые, но концептуально важные добавки для чёрных дыр астрофизических масс — излучение Старобинского и Зельдовича и излучение Хокинга — следуют из квантовых поправок. Учитывающую это теорию (то есть ОТО, в которой правая часть уравнений Эйнштейна есть среднее по квантовому состоянию от тензора энергии-импульса) обычно называют «полуклассической гравитацией». Представляется, что для очень малых чёрных дыр эти квантовые поправки должны стать определяющими, однако это точно не известно, так как отсутствует непротиворечивая модель квантовой гравитации.

В 1915 году К. Шварцшильд выписал решения уравнений Эйнштейна без космологического члена для пустого пространства в сферически симметричном статическом случае (позднее Биркхоф показал, что предположение статичности излишне). Это решение оказалось пространством-временем  с топологией  и интервалом, приводимым к виду

где

Временная координата соответствует времениподобному вектору Киллинга , который отвечает за статичность пространства-времени, при этом её масштаб выбран так, что  — это время, измеряемое бесконечно удалёнными покоящимися часами (). Часы, закреплённые на радиальной координате  без вращения (), будут идти медленнее этих удалённых в  раз за счёт гравитационного замедления времени.

Геометрический смысл  состоит в том, что площадь поверхности сферы  есть 
Важно, что координата  принимает только значения, бо́льшие  а значение параметра , в отличие от лапласовского случая, не является «расстоянием до центра», так как центра как точки (события на действительной мировой линии какого-либо тела) в шварцшильдовском пространстве  вообще нет.

Наконец, угловые координаты  и  соответствуют сферической симметрии задачи и связаны с её 3 векторами Киллинга.

Из основных принципов ОТО следует, что такую метрику создаст (снаружи от себя) любое сферически симметричное тело с радиусом  и массой  Замечательно, хотя и в некоторой степени случайно, что величина гравитационного радиуса — радиус Шварцшильда  — совпадает с гравитационным радиусом  вычисленным ранее Лапласом для тела массы 

Как видно из приведённой формы метрики, коэффициенты при  и  ведут себя патологически при , где и располагается горизонт событий чёрной дыры Шварцшильда — в такой записи решения Шварцшильда там имеется координатная сингулярность. Эти патологии являются, однако, лишь эффектом выбора координат (подобно тому, как в сферической системе координат при  любое значение  описывает одну и ту же точку). Пространство Шварцшильда  можно, как говорят, «продолжить за горизонт», и если там тоже считать пространство везде пустым, то при этом возникает бо́льшее пространство-время , которое называется обычно максимально продолженным пространством Шварцшильда или (реже) пространством Крускала.

Чтобы покрыть это большее пространство единой координатной картой, можно ввести на нём, например, координаты Крускала — Шекерса. Интервал  в этих координатах имеет вид

где  а функция  определяется (неявно) уравнением  Пространство  максимально, то есть его уже нельзя изометрически вложить в большее пространство-время (его нельзя «продолжить»). Исходное пространство  является всего лишь частью  при  — область I на рисунке. Тело, движущееся медленнее света — мировая линия такого тела будет кривой с углом наклона к вертикали меньше 45°, см. кривую  на рисунке — может покинуть  При этом оно попадает в область II, где  Покинуть эту область и вернуться к  оно, как видно из рисунка, уже не сможет (для этого пришлось бы отклониться более, чем на 45° от вертикали, то есть превысить скорость света). Область II, таким образом, представляет собой чёрную дыру. Её граница (ломаная, ) соответственно является горизонтом событий.

Отметим несколько замечательных свойств максимально продолженного Шварцшильдовского пространства 

Чтобы представить себе структуру 4-мерного пространства-времени  его удобно условно рассматривать как эволюцию 3-мерного пространства. Для этого можно ввести «временнýю» координату  и сечения  (это пространственно-подобные поверхности, или «поверхности одновременности») воспринимать как  «в данный момент времени». На  показаны такие сечения для разных моментов . Мы видим, что вначале имеются два несвязанных 3-мерных пространства. Каждое из них сферически симметрично и асимптотически плоско. Точка  отсутствует и при  кривизна неограниченно растёт (сингулярность). В момент времени  обе сингулярности исчезают и между ранее не связанными пространствами возникает «перемычка» (в современной терминологии кротовая нора). Радиус её горловины возрастает до  при  затем начинает уменьшаться и при  перемычка снова разрывается, оставляя два пространства несвязанными.

Это статичное решение (не зависящее от временной координаты) уравнений Эйнштейна для сферически-симметричной чёрной дыры с зарядом, но без вращения.

Метрика чёрной дыры Райсснера — Нордстрёма:

{d s}^{2} = 



#Article 266: Чатакхийна тача (1298 words)


Чатакхийна тача (нох.-лат. Çataqiyna taça) оьрсийн маттахь Млечный путь — Дуьне а, Маьлхан система а, гуш маьл болу седа а юкъабоьду галактика. ТӀай долу спиралин галактикашна юкъа йодуш ю.

Вблизи плоскости диска концентрируются молодые звезды и звездные скопления, возраст которых не превышает нескольких миллиардов лет. Они образуют так называемую плоскую составляющую. Среди них очень много ярких и горячих звезд. Газ в диске Галактики также сосредоточен в основном вблизи его плоскости. Он распределен неравномерно, образуя многочисленные газовые облака — от гигантских неоднородных по структуре облаков, протяженностью свыше нескольких тысяч световых лет, к небольшим облакам размерами не более парсека.

В средней части Галактики находится утолщение, которое называется балджем ( — утолщение), составляющее около 8 тысяч парсек в поперечнике. Центр ядра Галактики находится в созвездии Стрельца (α = 265°, δ = −29°). Расстояние от Солнца до центра Галактики 8,5 килопарсек (2,62 км, или 27 700 световых лет). В центре Галактики, по всей видимости, располагается сверхмассивная чёрная дыра (Стрелец A*) (около 4,3 миллиона M☉) вокруг которой, предположительно, вращается чёрная дыра средней массы от 1000 до 10 000 M☉ и периодом обращения около 100 лет и несколько тысяч сравнительно небольших. Их совместное гравитационное действие на соседние звёзды заставляет последние двигаться по необычным траекториям. Существует предположение, что большинство галактик имеют сверхмассивные чёрные дыры в своем ядре.

Для центральных участков Галактики характерна сильная концентрация звезд: в каждом кубическом парсеке вблизи центра их содержится многие тысячи. Расстояния между звездами в десятки и сотни раз меньше, чем в окрестностях Солнца. Как и в большинстве других галактик, распределение массы в Млечном Пути такое, что орбитальная скорость большинства звезд этой Галактики не зависит в значительной степени от их расстояния до центра. Далее от центральной перемычки к внешнему кругу, обычная скорость обращения звезд составляет 210—240 км/с. Таким образом, такое распределение скорости, не наблюдаемое в солнечной системе, где различные орбиты имеют существенно различные скорости обращения, является одной из предпосылок к существованию темной материи.

Считается, что длина галактической перемычки составляет около 27 000 световых лет. Эта перемычка проходит через центр галактики под углом 44 ± 10 градусов к линии между нашим Солнцем и центром галактики. Она состоит преимущественно из красных звезд, которые считаются очень старыми. Перемычка окружена кольцом, называемым «Кольцом в пять килопарсек». Это кольцо содержит большую часть молекулярного водорода Галактики и является активным регионом звездообразования в нашей Галактике. Если вести наблюдение из галактики Андромеды, то галактическая перемычка Млечного Пути была бы яркой его частью.

Галактика относится к классу спиральных галактик, что означает, что у Галактики есть спиральные рукава, расположенные в плоскости диска. Диск погружён в гало сферической формы, а вокруг него располагается сферическая корона. Солнечная система находится на расстоянии 8,5 тысяч парсек от галактического центра, вблизи плоскости Галактики (смещение к Северному полюсу Галактики составляет всего 10 парсек), на внутреннем крае рукава, носящего название рукав Ориона. Такое расположение не даёт возможности наблюдать форму рукавов визуально. Новые данные по наблюдениям молекулярного газа (СО) говорят о том, что у нашей Галактики есть два рукава, начинающиеся у бара во внутренней части Галактики. Кроме того, во внутренней части есть ещё пара рукавов. Затем эти рукава переходят в четырёхрукавную структуру, наблюдающуюся в линии нейтрального водорода во внешних частях Галактики.

Галактическое гало имеет сферическую форму, выходящую за пределы галактики на 5—10 тысяч световых лет, и температуру около 5 K. Галактический диск окружен сфероидным гало, состоящим из старых звезд и шаровых скоплений , 90 % которых находится на расстоянии менее 100 000 световых лет от центра галактики. Однако в последнее время было найдено несколько шаровых скоплений, таких как PAL 4 и AM 1, находящихся на расстоянии более чем 200 000 световых лет от центра галактики. Центр симметрии гало Млечного Пути совпадает с центром галактического диска. Состоит гало в основном из очень старых, неярких маломассивных звезд. Они встречаются как поодиночке, так и в виде шаровых скоплений, которые могут содержать до миллиона звезд. Возраст населения сферической составляющей Галактики превышает 12 млрд лет, его обычно считают возрастом самой Галактики.

В то время как галактический диск содержит газ и пыль, что затрудняет прохождение видимого света, сфероидная компонента таких составляющих не содержит. Активное звездообразование происходит в диске (особенно в спиральных рукавах, являющихся зонами повышенной плотности). В гало звездообразования завершились. Рассеянные скопления также встречаются преимущественно в диске. Считается, что основную массу нашей галактики составляет темная материя, которая формирует гало темной материи массой примерно 600 — 3000 миллиардов M☉. Гало темной материи сконцентрировано в направлении центра галактики.

Звезды и звездные скопления гало движутся вокруг центра Галактики по очень вытянутым орбитам. Так как вращение отдельных звезд происходит несколько беспорядочно (то есть скорости соседних звезд могут иметь любые направления), гало в целом вращается очень медленно.

Большинство небесных тел объединяются в различные вращающиеся системы. Так, Луна обращается вокруг Земли, спутники планет-гигантов образуют свои, богатые телами, системы. На более высоком уровне, Земля и остальные планеты обращаются вокруг Солнца. Возникал естественный вопрос: не входит ли и Солнце в систему ещё большего размера?

Первое систематическое исследование этого вопроса выполнил в XVIII веке английский астроном Уильям Гершель. Он подсчитывал количество звёзд в разных областях неба и обнаружил, что на небе присутствует большой круг (впоследствии он был назван галактическим экватором), который делит небо на две равные части и на котором количество звёзд оказывается наибольшим. Кроме того, звёзд оказывается тем больше, чем ближе участок неба расположен к этому кругу. Наконец обнаружилось, что именно на этом круге располагается Млечный Путь. Благодаря этому Гершель догадался, что все наблюдаемые нами звёзды образуют гигантскую звёздную систему, которая сплюснута к галактическому экватору.

Вначале предполагалось, что все объекты Вселенной являются частями нашей Галактики, хотя ещё Кант высказывал предположение, что некоторые туманности могут быть галактиками, подобными Млечному Пути. Ещё в 1920 году вопрос о существовании внегалактических объектов вызывал дебаты (например, известный Большой спор между Харлоу Шепли и Гебером Кёртисом; первый отстаивал единственность нашей Галактики). Гипотеза Канта была окончательно доказана лишь в 1920-х годах, когда Эдвину Хабблу удалось измерить расстояние до некоторых спиральных туманностей и показать, что по своему удалению они не могут входить в состав Галактики.

Согласно последним научным оценкам, расстояние от Солнца до галактического центра составляет 26 000 ± 1 400 световых лет, в то время как согласно предварительным оценкам наша звезда должна находиться на расстоянии около 35 000 световых лет от перекладины. Это означает, что Солнце расположено ближе к краю диска, чем к его центру. Вместе с другими звездами Солнце вращается вокруг центра Галактики со скоростью 220—240 км/с, делая один оборот примерно за 200 млн лет. Таким образом, за все время существования Земля облетела вокруг центра Галактики не более 30 раз.

В окрестностях Солнца удается отследить участки двух спиральных рукавов, которые удалены от нас примерно на 3 тыс. световых лет. По созвездиям, где наблюдаются эти участки, им дали название рукав Стрельца и рукав Персея. Солнце расположено почти посередине между этими спиральными ветвями. Но сравнительно близко от нас (по галактическим меркам), в созвездии Ориона, проходит ещё один, не очень четко выраженный рукав — рукав Ориона, который считается ответвлением одного из основных спиральных рукавов Галактики.

Скорость вращения Солнца вокруг центра Галактики почти совпадает со скоростью волны уплотнения, образующей спиральный рукав. Такая ситуация является нетипичной для Галактики в целом: спиральные рукава вращаются с постоянной угловой скоростью, как спицы в колесах, а движение звезд происходит с другой закономерностью, поэтому почти все звездное население диска то попадает внутрь спиральных рукавов, то выпадает из них. Единственное место, где скорости звезд и спиральных рукавов совпадают — это так называемый коротационный круг, и именно на нём расположено Солнце.

Для Земли это обстоятельство чрезвычайно важно, поскольку в спиральных рукавах происходят бурные процессы, образующие мощное излучение, губительное для всего живого. И никакая атмосфера не смогла бы от него защитить. Но наша планета существует в сравнительно спокойном месте Галактики и в течение сотен миллионов (или даже миллиардов) лет не подвергалась воздействию этих космических катаклизмов. Возможно именно поэтому на Земле смогла родиться и сохраниться жизнь.

Возможны столкновения нашей Галактики с иными галактиками, в том числе со столь крупной как галактика Андромеды, однако конкретные предсказания пока невозможны ввиду незнания поперечной скорости внегалактических объектов.

Чатакхийна тача - Чатакхийна ши дош чулоцу (Ча - Йакъайелла буц, Такхийна - дош орал текхо), Тача - некъ




#Article 267: Маьлхан система (6439 words)


Маьлхан система — Малх а, цуьна уллера планеташ а, массо Малхан гонах хьийзаш йолу хӀуманаш а юкъайогӀуш планетан система. Иза кхоллаелла 4,57 миллиард шо хьалха гергга.

Четыре меньшие внутренние планеты: Меркурий, Венера, Земля и Марс (также называемые планетами земной группы), состоят в основном из силикатов и металлов.
Четыре внешние планеты: Юпитер, Сатурн, Уран и Нептун, также называемые газовыми гигантами, намного более массивны, чем планеты земной группы.
Крупнейшие планеты Солнечной системы, Юпитер и Сатурн, состоят, главным образом из водорода и гелия; внешние, меньшие Уран и Нептун, помимо водорода и гелия, содержат в своём составе метан и угарный газ. Такие планеты выделяются в отдельный класс «ледяных гигантов».
Шесть планет из восьми и три карликовые планеты окружены естественными спутниками. Каждая из внешних планет окружена кольцами пыли и других частиц.

В Солнечной системе существуют две области, заполненные малыми телами. Пояс астероидов, находящийся между Марсом и Юпитером, сходен по составу с планетами земной группы, поскольку состоит из силикатов и металлов. Крупнейшими объектами пояса астероидов являются Церера, Паллада, Веста и Гигея. За орбитой Нептуна располагаются транснептуновые объекты, состоящие из замёрзшей воды, аммиака и метана, крупнейшими из которых являются Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк и Эрида. В Солнечной системе существуют и другие популяции малых тел, такие как планетные квазиспутники и троянцы, околоземные астероиды, кентавры, дамоклоиды, а также перемещающиеся по системе кометы, метеороиды и космическая пыль.

Солнечный ветер (поток плазмы от Солнца) создаёт пузырь в межзвёздной среде, называемый гелиосферой, который простирается до края рассеянного диска. Гипотетическое облако Оорта, служащее источником долгопериодических комет, может простираться на расстояние примерно в тысячу раз дальше гелиосферы.

Солнечная система входит в состав галактики Млечный Путь.

Центральным объектом Солнечной системы является Солнце — звезда главной последовательности спектрального класса G2V, жёлтый карлик. В Солнце сосредоточена подавляющая часть всей массы системы (около 99,866 %), оно удерживает своим тяготением планеты и прочие тела, принадлежащие к Солнечной системе. Четыре крупнейших объекта — газовые гиганты — составляют 99 % оставшейся массы (при этом большая часть приходится на Юпитер и Сатурн — около 90 %).

Большинство крупных объектов, обращающихся вокруг Солнца, движутся практически в одной плоскости, называемой плоскостью эклиптики. В то же время кометы и объекты пояса Койпера часто обладают большими углами наклона к этой плоскости.

Все планеты и большинство других объектов обращаются вокруг Солнца в одном направлении с вращением Солнца (против часовой стрелки, если смотреть со стороны северного полюса Солнца). Есть исключения, такие как комета Галлея. Самой большой угловой скоростью обладает Меркурий — он успевает совершить полный оборот вокруг Солнца всего за 88 земных суток. А для самой удалённой планеты — Нептуна — период обращения составляет 165 земных лет.

Бо́льшая часть планет вращается вокруг своей оси в ту же сторону, что и обращается вокруг Солнца. Исключения составляют Венера и Уран, причём Уран вращается практически «лёжа на боку» (наклон оси около 90°). Для наглядной демонстрации вращения используется специальный прибор — теллурий.

Многие модели Солнечной системы условно показывают орбиты планет через равные промежутки, однако в действительности, за малым исключением, чем дальше планета или пояс от Солнца, тем больше расстояние между её орбитой и орбитой предыдущего объекта. Например, Венера приблизительно на 0,33 а. е. дальше от Солнца, чем Меркурий, в то время как Сатурн на 4,3 а. е. дальше Юпитера, а Нептун на 10,5 а. е. дальше Урана. Были попытки вывести корреляции между орбитальными расстояниями (например, правило Тициуса — Боде), но ни одна из теорий не стала общепринятой.

Орбиты объектов вокруг Солнца описываются законами Кеплера. Согласно им, каждый объект обращается по эллипсу, в одном из фокусов которого находится Солнце. У более близких к Солнцу объектов (с меньшей большой полуосью) больше угловая скорость вращения, поэтому короче период обращения (год). На эллиптической орбите расстояние объекта от Солнца изменяется в течение его года. Ближайшая к Солнцу точка орбиты объекта называется перигелий, наиболее удалённая — афелий. Каждый объект движется быстрее всего в своём перигелии и медленнее всего в афелии. Орбиты планет близки к кругу, но многие кометы, астероиды и объекты пояса Койпера имеют сильно вытянутые эллиптические орбиты.

Большинство планет Солнечной системы обладают собственными подчинёнными системами. Многие окружены спутниками, некоторые из спутников по размеру превосходят Меркурий. Большинство крупных спутников находятся в синхронном вращении, с одной стороной, постоянно обращённой к планете. Четыре крупнейшие планеты — газовые гиганты, обладают также кольцами, тонкими полосами крошечных частиц, обращающимися по очень близким орбитам практически в унисон.

Иногда Солнечную систему разделяют на регионы. Внутренняя часть Солнечной системы включает четыре планеты земной группы и пояс астероидов. Внешняя часть начинается за пределами пояса астероидов и включает четыре газовых гиганта. После открытия пояса Койпера наиболее удалённой частью Солнечной системы считают регион, состоящий из объектов, расположенных дальше Нептуна.

Все объекты Солнечной системы, не считая собственно Солнца, официально делят на три категории: планеты, карликовые планеты и малые тела Солнечной системы. Планета — любое тело на орбите вокруг Солнца, оказавшееся достаточно массивным, чтобы приобрести сферическую форму, но недостаточно массивным для начала термоядерного синтеза, и сумевшее очистить окрестности своей орбиты от планетезималей. Согласно этому определению в Солнечной системе имеется восемь известных планет: Меркурий, Венера, Земля, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран и Нептун. Плутон не соответствует этому определению, поскольку не очистил свою орбиту от окружающих объектов пояса Койпера. Карликовая планета — небесное тело, обращающееся по орбите вокруг Солнца; которое достаточно массивно, чтобы под действием собственных сил гравитации поддерживать близкую к округлой форму; но которое не очистило пространство своей орбиты от планетезималей и не является спутником планеты. По этому определению у Солнечной системы имеется пять признанных карликовых планет: Церера, Плутон, Хаумеа, Макемаке и Эрида. В будущем другие объекты могут быть классифицированы как карликовые планеты, например, Седна, Орк и Квавар. Карликовые планеты, чьи орбиты находятся в регионе транснептуновых объектов, называют плутоидами. Оставшиеся объекты, обращающиеся вокруг Солнца — малые тела Солнечной системы.

Термины газ, лёд и камень используют, чтобы описать различные классы веществ, встречающихся повсюду в Солнечной системе. Камень используется, чтобы описать соединения с высокими температурами конденсации или плавления, которые оставались в протопланетной туманности в твёрдом состоянии при почти всех условиях. Каменные соединения обычно включают силикаты и металлы, такие как железо и никель. Они преобладают во внутренней части Солнечной системы, формируя большинство планет земной группы и астероидов. Газы — вещества с чрезвычайно низкими температурами плавления и высоким давлением насыщенного пара, такие как молекулярный водород, гелий и неон, которые в туманности всегда были в газообразном состоянии. Они доминируют в средней части Солнечной системы, составляя большую часть Юпитера и Сатурна. Льды таких веществ, как вода, метан, аммиак, сероводород и углекислый газ имеют температуры плавления до нескольких сотен кельвинов, в то время как их термодинамическая фаза зависит от окружающего давления и температуры. Они могут встречаться как льды, жидкости или газы в различных регионах Солнечной системы, в туманности же они были в твёрдой или газовой фазе. Большинство спутников планет-гигантов содержат ледяные субстанции, также они составляют большую часть Урана и Нептуна (так называемых «ледяных гигантов») и многочисленных малых объектов, расположенных за орбитой Нептуна. Газы и льды вместе классифицируют как летучие вещества.

Для облегчения запоминания названий и порядка следования 8 планет могут применяться различные мнемонические приёмы.

Солнце — звезда Солнечной системы и её главный компонент. Его масса (332 900 масс Земли) достаточно велика для поддержания термоядерной реакции в его недрах, при которой высвобождается большое количество энергии, излучаемой в пространство в основном в виде электромагнитного излучения, максимум которого приходится на диапазон длин волн 400—700 нм, соответствующий видимому свету.

По звёздной классификации Солнце — типичный жёлтый карлик класса G2. Это название может ввести в заблуждение, так как по сравнению с большинством звёзд в нашей Галактике Солнце — довольно большая и яркая звезда. Класс звезды определяется её положением на диаграмме Герцшпрунга — Рассела, которая показывает зависимость между яркостью звёзд и температурой их поверхности. Обычно более горячие звёзды являются более яркими. Бо́льшая часть звёзд находится на так называемой главной последовательности этой диаграммы, Солнце расположено примерно в середине этой последовательности. Более яркие и горячие, чем Солнце, звёзды сравнительно редки, а более тусклые и холодные звёзды (красные карлики) встречаются часто, составляя 85 % звёзд в Галактике.

Положение Солнца на главной последовательности показывает, что оно ещё не исчерпало свой запас водорода для ядерного синтеза и находится примерно в середине своей эволюции. Сейчас Солнце постепенно становится более ярким, на более ранних стадиях развития его яркость составляла лишь 70 % от сегодняшней.

Солнце — звезда I типа звёздного населения, оно образовалось на сравнительно поздней ступени развития Вселенной и поэтому характеризуется бо́льшим содержанием элементов тяжелее водорода и гелия (в астрономии принято называть такие элементы «металлами»), чем более старые звёзды II типа. Элементы более тяжёлые, чем водород и гелий, формируются в ядрах первых звёзд, поэтому, прежде чем Вселенная могла быть обогащена этими элементами, должно было пройти первое поколение звёзд. Самые старые звёзды содержат мало металлов, а более молодые звёзды содержат их больше. Предполагается, что высокая металличность была крайне важна для образования у Солнца планетной системы, потому что планеты формируются аккрецией «металлов».

Наряду со светом, Солнце излучает непрерывный поток заряженных частиц (плазмы), известный как солнечный ветер. Этот поток частиц распространяется со скоростью примерно 1,5 млн км в час, наполняя околосолнечную область и создавая у Солнца некий аналог планетарной атмосферы (гелиосферу), которая имеется на расстоянии по крайней мере 100 а. е. от Солнца. Она известна как межпланетная среда. Проявления активности на поверхности Солнца, такие как солнечные вспышки и корональные выбросы массы, возмущают гелиосферу, порождая космическую погоду. Крупнейшая структура в пределах гелиосферы — гелиосферный токовый слой; спиральная поверхность, созданная воздействием вращающегося магнитного поля Солнца на межпланетную среду.

Магнитное поле Земли мешает солнечному ветру сорвать атмосферу Земли. Венера и Марс не имеют магнитного поля, и в результате солнечный ветер постепенно сдувает их атмосферы в космос. Корональные выбросы массы и подобные явления изменяют магнитное поле и выносят огромное количество вещества с поверхности Солнца — порядка 109—1010 тонн в час. Взаимодействуя с магнитным полем Земли, это вещество попадает преимущественно в верхние приполярные слои атмосферы Земли, где от такого взаимодействия возникают полярные сияния, наиболее часто наблюдаемые около магнитных полюсов.

Космические лучи происходят извне Солнечной системы. Гелиосфера и, в меньшей степени, планетарные магнитные поля частично защищают Солнечную систему от внешних воздействий. Как плотность космических лучей в межзвёздной среде, так и сила магнитного поля Солнца изменяются с течением времени, таким образом, уровень космического излучения в Солнечной системе непостоянен, хотя величина отклонений достоверно неизвестна.

Межпланетная среда является местом формирования, по крайней мере, двух дископодобных областей космической пыли. Первая, зодиакальное пылевое облако, находится во внутренней части Солнечной системы и является причиной, по которой возникает зодиакальный свет. Вероятно, она возникла из-за столкновений в пределах пояса астероидов, вызванных взаимодействиями с планетами. Вторая область простирается приблизительно от 10 до 40 а. е. и, вероятно, возникла после подобных столкновений между объектами в пределах пояса Койпера.

Внутренняя часть включает планеты земной группы и астероиды. Состоящие главным образом из силикатов и металлов, объекты внутренней области относительно близки к Солнцу, это самая малая часть системы — её радиус меньше, чем расстояние между орбитами Юпитера и Сатурна.

Четыре внутренние планеты состоят преимущественно из тяжёлых элементов, имеют малое количество (0—2) спутников, у них отсутствуют кольца. В значительной степени они состоят из тугоплавких минералов, таких как силикаты, которые формируют их мантию и кору; и металлов, таких как железо и никель, которые формируют их ядро. У трёх внутренних планет — Венеры, Земли и Марса — имеется атмосфера; у всех имеются ударные кратеры и тектонические черты поверхности, такие как рифтовые впадины и вулканы.

Меркурий (0,4 а. е. от Солнца) является ближайшей планетой к Солнцу и наименьшей планетой системы (0,055 массы Земли). У Меркурия нет спутников. Характерными деталями рельефа его поверхности, помимо ударных кратеров, являются многочисленные лопастевидные уступы, простирающиеся на сотни километров. Считается, что они возникли в результате приливных деформаций на раннем этапе истории планеты во время, когда периоды обращения Меркурия вокруг оси и вокруг Солнца не вошли в резонанс. Меркурий имеет крайне разреженную атмосферу, она состоит из атомов, «выбитых» с поверхности планеты солнечным ветром. Относительно большое железное ядро Меркурия и его тонкая кора ещё не получили удовлетворительного объяснения. Имеется гипотеза, предполагающая, что внешние слои планеты, состоящие из лёгких элементов, были сорваны в результате гигантского столкновения, которое уменьшило размеры планеты, а также предотвратило полное поглощение Меркурия молодым Солнцем.

Венера близка по размеру к Земле (0,815 земной массы) и, как и Земля, имеет толстую силикатную оболочку вокруг железного ядра и атмосферу. Имеются также свидетельства её внутренней геологической активности. Однако количество воды на Венере гораздо меньше земного, а её атмосфера в девяносто раз плотнее. У Венеры нет спутников. Это самая горячая планета нашей системы, температура её поверхности превышает 400 °C. Наиболее вероятной причиной столь высокой температуры является парниковый эффект, возникающий из-за плотной атмосферы, богатой углекислым газом. Не было обнаружено никаких однозначных свидетельств геологической деятельности на Венере, но, так как у неё нет магнитного поля, которое предотвратило бы истощение её существенной атмосферы, это позволяет допустить, что её атмосфера регулярно пополняется вулканическими извержениями.

Земля является крупнейшей и самой плотной из внутренних планет. У Земли наблюдается тектоника плит. Вопрос о наличии жизни где-либо, кроме Земли, остаётся открытым. Однако среди планет земной группы Земля является уникальной (прежде всего — гидросферой). Атмосфера Земли радикально отличается от атмосфер других планет — она содержит свободный кислород. У Земли есть один естественный спутник — Луна, единственный большой спутник планет земной группы Солнечной системы.

Марс меньше Земли и Венеры (0,107 массы Земли). Он обладает атмосферой, состоящей главным образом из углекислого газа, с поверхностным давлением 6,1 мбар (0,6 % от земного). На его поверхности есть вулканы, самый большой из которых, Олимп, превышает размерами все земные вулканы, достигая высоты 21,2 км. Рифтовые впадины (долины Маринер) наряду с вулканами свидетельствуют о прошлой геологической активности, которая, по современным данным, окончилась около 2 млн лет назад. Красный цвет поверхности Марса вызван большим количеством оксида железа в его грунте. У планеты есть два спутника — Фобос и Деймос. Предполагается, что они являются захваченными астероидами.

Астероиды — самые распространённые малые тела Солнечной системы.

Пояс астероидов занимает орбиту между Марсом и Юпитером, между 2,3 и 3,3 а. е. от Солнца. Полагают, что это остатки формирования Солнечной системы, которые были не в состоянии объединиться в крупное тело из-за гравитационных возмущений Юпитера.

Размеры астероидов варьируются от нескольких метров до сотен километров. Все астероиды классифицированы как малые тела Солнечной системы, но некоторые тела, в настоящее время классифицированные как астероиды, например, Веста и Гигея, могут быть переклассифицированы как карликовые планеты, если будет показано, что они поддерживают гидростатическое равновесие.

Пояс содержит десятки тысяч, возможно, миллионы объектов больше одного километра в диаметре. Несмотря на это, общая масса астероидов пояса вряд ли больше одной тысячной массы Земли. Небесные тела с диаметрами от 100 мкм до 10 м называют метеороидами.

Астероиды объединяют в группы и семейства на основе характеристик их орбит. Спутники астероидов — астероиды, обращающиеся по орбите вокруг других астероидов. Они не так ясно определяются как спутники планет, будучи иногда почти столь же большими, как их компаньон. Пояс астероидов также содержит кометы основного пояса астероидов, которые, возможно, были источником воды на Земле.

Троянские астероиды расположены в точках Лагранжа L и L Юпитера (гравитационно устойчивые регионы влияния планеты, перемещающиеся совместно с ней по её орбите); термин «троянцы» также используется для астероидов, находящихся в точках Лагранжа любых других планет или спутников (кроме троянцев Юпитера, известны троянцы Нептуна и Марса). Астероиды семейства Хильды находятся в резонансе с Юпитером , то есть делают три оборота вокруг Солнца за время двух полных оборотов Юпитера.

Также во внутренней Солнечной системе имеются группы астероидов с орбитами, расположенными от Меркурия до Марса. Орбиты многих из них пересекают орбиты внутренних планет.

Церера (2,77 а. е.) — крупнейшее тело пояса астероидов, классифицирована как карликовая планета, имеет диаметр немногим менее 1000 км и массу, достаточно большую, чтобы под действием собственной гравитации поддерживать сферическую форму. После открытия Цереру классифицировали как планету, однако поскольку дальнейшие наблюдения привели к обнаружению поблизости от Цереры ряда астероидов, в 1850-х её отнесли к астероидам. Повторно она была классифицирована как карликовая планета в 2006 году.

Внешняя область Солнечной системы является местом нахождения газовых гигантов и их спутников. Орбиты многих короткопериодических комет, включая кентавров, также проходят в этой области. Твёрдые объекты этой области из-за их большего расстояния от Солнца, а значит, гораздо более низкой температуры, содержат льды воды, аммиака и метана.

Четыре планеты-гиганта, также называемые газовыми гигантами, все вместе содержат 99 % массы вещества, обращающегося на орбитах вокруг Солнца. Юпитер и Сатурн преимущественно состоят из водорода и гелия; Уран и Нептун обладают бо́льшим содержанием льда в их составе. Некоторые астрономы из-за этого классифицируют их в собственной категории — «ледяные гиганты». У всех четырёх газовых гигантов имеются кольца, хотя только кольцевая система Сатурна легко наблюдается с Земли.

Юпитер обладает массой в 318 раз больше земной, то есть в 2,5 раза массивнее всех остальных планет, вместе взятых. Он состоит главным образом из водорода и гелия. Высокая внутренняя температура Юпитера вызывает множество полупостоянных вихревых структур в его атмосфере, таких как полосы облаков и Большое красное пятно.

У Юпитера имеется 67 спутников. Четыре крупнейших — Ганимед, Каллисто, Ио и Европа — схожи с планетами земной группы такими явлениями, как вулканическая активность и внутренний нагрев. Ганимед, крупнейший спутник в Солнечной системе, больше Меркурия.

Сатурн, известный своей обширной системой колец, имеет несколько схожие с Юпитером структуру атмосферы и магнитосферы. Хотя размер Сатурна составляет 60 % юпитерианского, масса (95 масс Земли) — меньше трети юпитерианской; таким образом, Сатурн — наименее плотная планета Солнечной системы (его средняя плотность сравнима с плотностью воды).

У Сатурна имеется 62 подтверждённых спутника; два из них — Титан и Энцелад — проявляют признаки геологической активности. Активность эта, однако, не схожа с земной, поскольку в значительной степени обусловлена активностью льда. Титан, превосходящий размерами Меркурий, — единственный спутник в Солнечной системе с существенной атмосферой.

Уран с массой в 14 раз больше, чем у Земли, является самой лёгкой из внешних планет. Уникальным среди других планет его делает то, что он вращается «лёжа на боку»; наклон оси его вращения к плоскости эклиптики равен примерно 98°. Если другие планеты можно сравнить с вращающимися волчками, то Уран больше похож на катящийся шар. Он имеет намного более холодное ядро, чем другие газовые гиганты, и излучает очень немного тепла в космос.

У Урана открыты 27 спутников; крупнейшие — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль и Миранда.

Нептун, хотя и немного меньше Урана, более массивен (17 масс Земли) и поэтому более плотный. Он излучает больше внутреннего тепла, но не так много, как Юпитер или Сатурн.

У Нептуна имеется 14 известных спутников. Крупнейший — Тритон, является геологически активным, с гейзерами жидкого азота. Тритон — единственный крупный спутник, движущийся в обратном направлении. Также Нептун сопровождается астероидами, называемыми троянцы Нептуна, которые находятся с ним в резонансе 1:1.

Кометы — малые тела Солнечной системы, обычно размером всего в несколько километров, состоящие главным образом из летучих веществ (льдов). Их орбиты имеют большой эксцентриситет, как правило, с перигелием в пределах орбит внутренних планет и афелием далеко за Плутоном. Когда комета входит во внутреннюю область Солнечной системы и приближается к Солнцу, её ледяная поверхность начинает испаряться и ионизироваться, создавая кому: длинное облако из газа и пыли, часто видимое с Земли невооружённым глазом.

Короткопериодические кометы имеют период меньше 200 лет. Период же долгопериодических комет может равняться тысячам лет. Полагают, что источником короткопериодических служит пояс Койпера, в то время как источником долгопериодических комет, таких как комета Хейла — Боппа, считается облако Оорта. Многие семейства комет, такие как Околосолнечные кометы Крейца, образовались в результате распада одного тела. Некоторые кометы с гиперболическими орбитами могут быть из-за пределов Солнечной системы, но определение их точных орбит затруднено. Старые кометы, у которых большая часть их летучих веществ уже испарилась, часто классифицируют как астероиды.

Кентавры — ледяные кометоподобные объекты с большой полуосью, большей, чем у Юпитера (5,5 а. е.) и меньшей чем у Нептуна (30 а. е.). У крупнейшего из известных кентавров, Харикло, диаметр приблизительно равен 250 км. Первый обнаруженный кентавр, Хирон, также классифицирован как комета (95P), из-за того что по мере приближения к Солнцу у него возникает кома, как и у комет.

Пространство за Нептуном, или «регион транснептуновых объектов», всё ещё в значительной степени не исследовано. Предположительно, оно содержит только малые тела, состоящие главным образом из камней и льда. Этот регион иногда также включают во «внешнюю Солнечную систему», хотя чаще этот термин используют, чтобы обозначать пространство за поясом астероидов и до орбиты Нептуна.

Пояс Койпера — область реликтов времён образования Солнечной системы, являющейся большим поясом осколков, подобным поясу астероидов, но состоящий в основном из льда. Он простирается между 30 и 55 а. е. от Солнца. Составлен главным образом малыми телами Солнечной системы, но многие из крупнейших объектов пояса Койпера, такие как Квавар, Варуна и Орк, могут быть переклассифицированы в карликовые планеты после уточнения их параметров. По оценкам, более 100 000 объектов пояса Койпера имеют диаметр больше 50 км, но полная масса пояса равна только одной десятой или даже одной сотой массы Земли. Многие объекты пояса обладают множественными спутниками, и у большинства объектов орбиты располагаются вне плоскости эклиптики.

Пояс Койпера может быть примерно разделен на «классические» и резонансные объекты (главным образом плутино). Резонансные объекты находятся в орбитальном резонансе с Нептуном (например, совершая два оборота на каждые три оборота Нептуна, или один на каждые два). Ближайшие к Солнцу резонансные объекты могут пересекать орбиту Нептуна. Классические объекты пояса Койпера не находятся с Нептуном в орбитальном резонансе и располагаются на расстоянии примерно от 39,4 до 47,7 а. е. от Солнца. Элементы классического пояса Койпера классифицированы как кьюбивано, от индекса первого обнаруженного объекта —  («» произносится как «кью-би-ван»); и имеют близкие к круговым орбиты с малым углом наклона к эклиптике.

Плутон — карликовая планета, крупнейший известный объект пояса Койпера. После обнаружения в 1930 году считался девятой планетой; положение изменилось в 2006 году с принятием формального определения планеты. У Плутона умеренный эксцентриситет орбиты с наклонением в 17 градусов к плоскости эклиптики, и он то приближается к Солнцу на расстояние 29,6 а. е., оказываясь к нему ближе Нептуна, то удаляется на 49,3 а. е.

Неясна ситуация с крупнейшим спутником Плутона — Хароном: продолжит ли он классифицироваться как спутник Плутона или будет переклассифицирован в карликовую планету. Поскольку центр масс системы Плутон — Харон находится вне их поверхностей, они могут рассматриваться в качестве двойной планетной системы. Четыре меньших спутника — Никта, Гидра, Кербер и Стикс — обращаются вокруг Плутона и Харона.

Плутон находится с Нептуном в орбитальном резонансе 3:2 — на каждые три оборота Нептуна вокруг Солнца приходится два оборота Плутона, весь цикл занимает 500 лет. Объекты пояса Койпера, чьи орбиты обладают таким же резонансом, называют плутино.

Хаумеа — карликовая планета, хоть и меньше Плутона, крупнейший из известных классических объектов пояса Койпера (не находящихся в подтверждённом резонансе с Нептуном). Хаумеа имеет сильно вытянутую форму и период вращения вокруг своей оси около 4 часов. Два спутника и ещё по крайней мере восемь транснептуновых объектов являются частью семейства Хаумеа, которое сформировалась миллиарды лет назад из ледяных осколков, после того как большое столкновение разрушило ледяную мантию Хаумеа. Орбита карликовой планеты обладает большим наклонением — 28°.

Макемаке — первоначально обозначался как , в 2008 году получил имя и был объявлен карликовой планетой. В настоящее время является вторым по видимой яркости в поясе Койпера после Плутона. У Макемаке пока не обнаружено спутников. Имеет диаметр от 50 до 75 % диаметра Плутона, орбита наклонена на 29°, эксцентриситет около 0,16.

Рассеянный диск частично перекрывается с поясом Койпера, но простирается намного далее за его пределы и, как предполагают, является источником короткопериодических комет. Предполагают, что объекты рассеянного диска были выброшены на беспорядочные орбиты гравитационным влиянием Нептуна в период его миграции на ранней стадии формирования Солнечной системы: одна из концепций базируется на предположении о том, что Нептун и Уран сформировались ближе к Солнцу, чем они есть сейчас, а затем переместились на свои современные орбиты. Многие объекты рассеянного диска (SDO) имеют перигелий в пределах пояса Койпера, но их афелий может простираться до 150 а. е. от Солнца. Орбиты объектов также весьма наклонены к поясу эклиптики и часто почти перпендикулярны ему. Некоторые астрономы полагают, что рассеянный диск — это область пояса Койпера, и описывают объекты рассеянного диска как «рассеянные объекты пояса Койпера». Некоторые же астрономы также классифицируют кентавры как рассеянные внутрь объекты пояса Койпера, наряду с рассеянными наружу объектами рассеянного диска.

Эрида (68 а. е. в среднем) — крупнейший известный объект рассеянного диска. Так как её диаметр первоначально был оценён в 2400 км, то есть по крайней мере на 5 % больше, чем у Плутона, то её открытие породило споры о том, что именно следует называть планетой. Она является одной из крупнейших известных карликовых планет. У Эриды имеется один спутник — Дисномия. Как и у Плутона, её орбита является чрезвычайно вытянутой, с перигелием 38,2 а. е. (примерное расстояние Плутона от Солнца) и афелием 97,6 а. е.; и орбита сильно (44,177°) наклонена к плоскости эклиптики.

Вопрос о том, где именно заканчивается Солнечная система и начинается межзвёздное пространство, неоднозначен. Ключевыми в их определении принимают два фактора: солнечный ветер и солнечное тяготение. Внешняя граница солнечного ветра — гелиопауза, за ней солнечный ветер и межзвёздное вещество смешиваются, взаимно растворяясь. Гелиопауза находится примерно в четыре раза дальше Плутона и считается началом межзвёздной среды. Однако предполагают, что область, в которой гравитация Солнца преобладает над галактической — сфера Хилла, простирается в тысячу раз дальше.

Межзвёздная среда в окрестностях Солнечной системы неоднородна. Наблюдения показывают, что Солнце движется со скоростью около  сквозь Местное межзвёздное облако и может покинуть его в течение следующих 10 тысяч лет. Большую роль во взаимодействии Солнечной системы с межзвёздным веществом играет солнечный ветер.

Наша планетная система существует в крайне разреженной «атмосфере» солнечного ветра — потока заряженных частиц (в основном водородной и гелиевой плазмы), с огромной скоростью истекающих из солнечной короны. Средняя скорость солнечного ветра, наблюдаемая на Земле, составляет . Эта скорость превышает скорость распространения магнитогидродинамических волн, поэтому при взаимодействии с препятствиями плазма солнечного ветра ведёт себя аналогично сверхзвуковому потоку газа. По мере удаления от Солнца, плотность солнечного ветра ослабевает, и наступает момент, когда он оказывается более не в состоянии сдерживать давление межзвёздного вещества. В процессе столкновения образуется несколько переходных областей.

Сначала солнечный ветер тормозится, становится более плотным, тёплым и турбулентным. Момент этого перехода называется границей ударной волны () и находится на расстоянии около 85—95 а. е. от Солнца (по данным, полученным с космических станций «Вояджер-1» и «Вояджер-2», которые пересекли эту границу в декабре 2004 года и августе 2007).

Ещё приблизительно через 40 а. е. солнечный ветер сталкивается с межзвёздным веществом и окончательно останавливается. Эта граница, отделяющая межзвёздную среду от вещества Солнечной системы, называется гелиопаузой. По форме она похожа на пузырь, вытянутый в противоположную движению Солнца сторону. Область пространства, ограниченная гелиопаузой, называется гелиосферой.

Согласно данным аппаратов «Вояджер», ударная волна с южной стороны оказалась ближе, чем с северной (73 и 85 астрономических единиц соответственно). Точные причины этого пока неизвестны; согласно первым предположениям, асимметричность гелиопаузы может быть вызвана действием сверхслабых магнитных полей в межзвёздном пространстве Галактики.

По другую сторону гелиопаузы, на расстоянии порядка 230 а. е. от Солнца, вдоль головной ударной волны (bow shock) происходит торможение с космических скоростей налетающего на Солнечную систему межзвёздного вещества.

Ни один космический корабль ещё не вышел из гелиопаузы, таким образом, невозможно знать наверняка условия в местном межзвёздном облаке. Ожидается, что «Вояджеры» пройдут гелиопаузу в следующем десятилетии и передадут ценные данные относительно уровней излучения и солнечного ветра. Недостаточно ясно, насколько хорошо гелиосфера защищает Солнечную систему от космических лучей. Команда, финансируемая НАСА, разработала концепцию миссии «Vision Mission» — посылки зонда к границе гелиосферы.

В июне 2011 года было объявлено, что благодаря исследованиям «Вояджеров» стало известно, что магнитное поле на границе Солнечной системы имеет структуру, похожую на пену. Это происходит из-за того, что намагниченные материя и мелкие космические объекты образуют местные магнитные поля, которые можно сравнить с пузырями.

Гипотетическое облако Оорта — сферическое облако ледяных объектов (вплоть до триллиона), служащее источником долгопериодических комет. Предполагаемое расстояние до внешних границ облака Оорта от Солнца составляет от 50 000 а. е. (приблизительно 1 световой год) до 100 000 а. е. (1,87 св. лет). Полагают, что составляющие облако объекты сформировались около Солнца и были рассеяны далеко в космос гравитационными эффектами планет-гигантов на раннем этапе развития Солнечной системы. Объекты облака Оорта перемещаются очень медленно и могут испытывать взаимодействия, нехарактерные для внутренних объектов системы: редкие столкновения друг с другом, гравитационное воздействие проходящей рядом звезды, действие галактических приливных сил.

Седна (525,86 а. е. в среднем) — большой, подобный Плутону, красноватый объект с гигантской, чрезвычайно эллиптической орбитой, от приблизительно 76 а. е. в перигелии до 975 а. е. в афелии и периодом в 12 050 лет. Майкл Браун, который открыл Седну в 2003 году, утверждает, что она не может быть частью рассеянного диска или пояса Койпера, поскольку её перигелий слишком далёк, чтобы объясняться воздействием миграции Нептуна. Он и другие астрономы полагают, что этот объект является первым обнаруженным в полностью новой популяции, которая также может включать объект  с перигелием 45 а. е., афелием 415 а. е. и орбитальным периодом 3420 лет. Браун называет эту популяцию «внутренним облаком Оорта», поскольку она, вероятно, сформировалась посредством процесса, подобного процессу формирования облака Оорта, хотя и намного ближе к Солнцу. Седна, весьма вероятно, могла бы быть признана карликовой планетой, если бы достоверно была определена её форма.

Большая часть нашей Солнечной системы всё ещё неизвестна. По оценкам, гравитационное поле Солнца преобладает над гравитационными силами окружающих звёзд на расстоянии приблизительно двух световых лет (125 000 а. е.). В сравнении, нижние оценки радиуса облака Оорта не размещают его дальше 50 000 а. е. Несмотря на открытия таких объектов как Седна, область между поясом Койпера и облаком Оорта радиусом в десятки тысяч а. е. и тем более само облако Оорта и то, что может находиться за ним, всё ещё практически не исследованы. Также продолжается изучение области между Меркурием и Солнцем.

Все параметры ниже, кроме плотности, расстояния от Солнца и спутников, указаны в отношении к аналогичным данным Земли.

Согласно общепринятой в настоящее время гипотезе, формирование Солнечной системы началось около 4,6 млрд лет назад с гравитационного сжатия небольшой части гигантского межзвёздного газопылевого облака. Это начальное облако было, вероятно, размером в несколько световых лет и являлось прародителем для нескольких звёзд.

В процессе сжатия размеры газопылевого облака уменьшались и, в силу закона сохранения углового момента, росла скорость вращения облака. Центр, где собралась большая часть массы, становился всё более и более горячим, чем окружающий диск. Из-за вращения скорости сжатия облака параллельно и перпендикулярно оси вращения различались, что привело к уплощению облака и формированию характерного протопланетного диска диаметром примерно 200 а. е. и горячей, плотной протозвездой в центре. Полагается, что на этой стадии эволюции Солнце было звездой типа T Тельца. Изучение звёзд типа T Тельца показывают, что они часто окружены протопланетными дисками с массами 0,001—0,1 солнечной массы, с подавляющим процентом массы туманности, сосредоточенным непосредственно в звезде. Планеты сформировались путём аккреции из этого диска.

В течение 50 млн лет давление и плотность водорода в центре протозвезды стали достаточно высокими для начала термоядерной реакции. Температура, скорость реакции, давление и плотность увеличивались, пока не было достигнуто гидростатическое равновесие с тепловой энергией, противостоящей силе гравитационного сжатия. На этом этапе Солнце стало полноценной звездой главной последовательности.

Солнечная система, насколько известно сегодня, просуществует, пока Солнце не начнёт развиваться вне главной последовательности диаграммы Герцшпрунга — Рассела. Поскольку Солнце сжигает запасы водородного топлива, выделяющаяся энергия, поддерживающая ядро, имеет тенденцию к исчерпанию, заставляя Солнце сжиматься. Это увеличивает давление в его недрах и нагревает ядро, таким образом ускоряя сжигание топлива. В результате Солнце становится ярче на примерно десять процентов каждые 1,1 млрд лет, и станет ещё на 40 % ярче в течение следующих 3,5 миллиардов лет.

Приблизительно через 7 млрд лет с настоящего времени, водород в солнечном ядре будет полностью преобразован в гелий, что завершит фазу главной последовательности; Солнце станет субгигантом. Ещё через 600 млн лет внешние слои Солнца расширятся примерно в 260 раз по сравнению с нынешними размерами — Солнце перейдёт на стадию красного гиганта. Из-за чрезвычайно увеличившейся площади поверхности, она будет гораздо более прохладной, чем при нахождении на главной последовательности (2600 К). Резко увеличившись, Солнце, как ожидается, поглотит ближайшие планеты Меркурий и Венеру. Земля, возможно, избежит поглощения внешними солнечными оболочками, но станет совершенно безжизненной, поскольку обитаемая зона сместится к внешним краям Солнечной системы.

В конечном итоге, в результате развития термических неустойчивостей, внешние слои Солнца будут выброшены в окружающее пространство, образовав планетарную туманность, в центре которой останется лишь небольшое звёздное ядро — белый карлик, необычно плотный объект в половину первоначальной массы Солнца, но размером только с Землю. Эта туманность возвратит часть материала, который сформировал Солнце, в межзвёздную среду.

В настоящий момент неясно, устойчива ли Солнечная система. Можно показать, что если она неустойчива, то характерное время распада системы очень велико.

То обстоятельство, что наблюдать движения небесных светил человек был вынужден с поверхности вращающейся вокруг своей оси и движущейся по орбите Земли, на протяжении многих столетий препятствовало осознанию структуры Солнечной системы. Видимые движения Солнца и планет воспринимались как их истинные движения вокруг неподвижной Земли.

Невооружённым глазом с Земли можно наблюдать следующие объекты Солнечной системы: Солнце, Меркурий, Венеру (оба незадолго до восхода или сразу после захода Солнца), Марс, Юпитер и Сатурн; а также Луну. В бинокль или небольшой телескоп можно наблюдать 4 крупнейших спутника Юпитера (т. н. Галилеевы спутники), Уран, Нептун и Титан (самый крупный спутник Сатурна). Невооружённым глазом можно наблюдать также множество комет при их приближении к Солнцу. При сильном увеличении можно увидеть пятна на Солнце, фазы Венеры, кольца Сатурна и щель Кассини между ними.

На протяжении долгого времени господствующей была геоцентрическая модель, в соответствии с которой в центре вселенной покоится неподвижная Земля, а вокруг неё по достаточно сложным законам движутся все небесные тела. Наиболее полно эта система была разработана античным математиком и астрономом Клавдием Птолемеем и позволяла с весьма высокой точностью описывать наблюдаемые движения светил.

Важнейший прорыв в понимании истинной структуры Солнечной системы произошёл в XVI веке, когда великий польский астроном Николай Коперник разработал гелиоцентрическую систему мира. В её основе лежали следующие утверждения:

Солнце в гелиоцентрической системе перестало считаться планетой, как и Луна, являющаяся спутником Земли. Вскоре были открыты 4 спутника Юпитера, благодаря чему исключительное положение Земли в Солнечной системе было упразднено.
Теоретическое описание движения планет стало возможным после открытия законов Кеплера в начале XVII века, а с формулировкой законов тяготения количественное описание движения планет, их спутников и малых тел было поставлено на надёжную основу.

В 1672 году Джованни Кассини и Жан Рише определили расстояние до Марса, благодаря чему астрономическая единица получила выражение в земных единицах измерения расстояния.

История профессионального изучения состава Солнечной системы началась в 1610 году, когда Галилео Галилей открыл в свой телескоп 4 крупнейших спутника Юпитера. Это открытие явилось одним из доказательств правильности гелиоцентрической системы. В 1655 году Христиан Гюйгенс открыл Титан — самый крупный спутник Сатурна. До конца XVII века Кассини были открыты ещё 4 спутника Сатурна.

XVIII век ознаменовался важным событием в астрономии — впервые с помощью телескопа была открыта ранее не известная планета Уран. Вскоре Дж. Гершелем, первооткрывателем новой планеты, были открыты 2 спутника Урана и 2 спутника Сатурна.

XIX век начался с нового астрономического открытия — был обнаружен первый звездоподобный объект — астероид Церера, в 2006 году переведённый в ранг карликовой планеты. А в 1846 году была открыта восьмая планета — Нептун. Нептун был открыт «на кончике пера», то есть сначала предсказан теоретически, а затем обнаружен в телескоп, причём независимо друг от друга в Англии и во Франции.

В 1930 году Клайд Томбо (США) открыл Плутон, названный девятой планетой Солнечной системы. Однако в 2006 году Плутон потерял статус планеты и «стал» планетой карликовой.

Во второй половине XX века было открыто множество крупных и совсем мелких спутников Юпитера, Сатурна, Урана, Нептуна, Плутона. Самую значительную роль в этой серии научных открытий сыграли миссии «Вояджеров» — американских АМС.

На рубеже XX—XXI веков был открыт ряд малых тел Солнечной системы, в том числе карликовые планеты, плутино, а также спутники некоторых из них и спутники планет-гигантов.

Практическое значение колонизации обусловлено необходимостью обеспечить нормальное существование и развитие человечества. С течением времени рост населения Земли, экологические и климатические изменения могут создать ситуацию, когда недостаток пригодной для обитания территории поставит под угрозу дальнейшее существование и развитие земной цивилизации. Такую ситуацию, например, создадут неизбежные изменения размеров и активности Солнца, которые чрезвычайно изменят условия жизни на Земле. Также к необходимости заселения других объектов Солнечной системы может привести и деятельность человека: экономическая или геополитическая ситуация на планете; глобальная катастрофа, вызванная применением оружия массового поражения; истощение природных ресурсов планеты и др.

В рамках идеи колонизации Солнечной системы необходимо рассмотреть т. н. «терраформирование» ( — земля и  — вид) — преобразование климатических условий планеты, спутника или же иного космического тела для создания или изменения атмосферы, температуры и экологических условий в состояние, пригодное для обитания земных животных и растений. Сегодня эта задача представляет в основном теоретический интерес, но в будущем может получить развитие и на практике.

В качестве объектов, наиболее пригодных для заселения их колонистами с Земли, в первую очередь рассматриваются Марс и Луна. Остальные объекты могут быть также преобразованы для проживания на них людей, однако осуществить это будет гораздо труднее ввиду как условий, царящих на этих планетах, так и ряда других факторов (например, отсутствие магнитного поля, чрезмерная удалённость или же приближённость к Солнцу в случае с Меркурием). При колонизации и терраформировании планет необходимо будет учитывать следующее: величина ускорения свободного падения, объём принимаемой солнечной энергии, наличие воды, уровень радиации (радиационный фон), характер поверхности, степень угрозы столкновения планеты с астероидом и другими малыми телами Солнечной системы.

Солнечная система является частью Млечного Пути — спиральной галактики, имеющей диаметр около 30 тысяч парсек (или 100 тысяч световых лет) и состоящей из приблизительно 200 млрд звёзд. Солнечная система расположена вблизи плоскости симметрии галактического диска (на 20—25 парсек выше, то есть севернее него), на расстоянии около 8 тысяч парсек (27 тысяч световых лет) от галактического центра (практически на равном расстоянии от центра Галактики и её края), на окраине рукава Ориона — одного из галактических рукавов Млечного Пути.

Солнце вращается вокруг галактического центра по почти круговой орбите со скоростью около  (уточнено в 2009 г.) и совершает полный оборот примерно за 230 млн лет. Этот промежуток времени называется галактическим годом. Солнечный апекс (направление пути Солнца через межзвёздное пространство), расположен в созвездии Геркулеса в направлении текущего положения яркой звезды Вега.

Помимо кругового движения по орбите, Солнечная система совершает вертикальные колебания относительно галактической плоскости, пересекая её каждые 30—35 млн лет и оказываясь то в северном, то в южном галактическом полушарии.

Местоположение Солнечной системы в галактике, вероятно, является фактором эволюции жизни на Земле. Её орбита практически круглая; и скорость примерно равна скорости спиральных рукавов, что означает, что она проходит сквозь них чрезвычайно редко. Это даёт Земле длительные периоды межзвёздной стабильности для развития жизни, так как спиральные рукава обладают значительной концентрацией потенциально опасных сверхновых. Солнечная система также находится на значительном расстоянии от переполненных звёздами окрестностей галактического центра. Около центра, гравитационные воздействия соседних звёзд могли возмутить объекты облака Оорта и направить множество комет во внутреннюю Солнечную систему, вызвав столкновения с катастрофическими последствиями для жизни на Земле. Интенсивное излучение галактического центра также могло повлиять на развитие высокоорганизованной жизни. Некоторые учёные выдвигают гипотезу, что возможно даже в текущем положении Солнечной системы, недавние сверхновые неблагоприятно воздействовали на жизнь в прошедшие 35 000 лет, выбрасывая части звёздных ядер к Солнцу в виде частиц радиоактивной пыли и больших кометоподобных объектов.

Непосредственная галактическая окрестность Солнечной системы известна как Местное межзвёздное облако. Это более плотный участок области разреженного газа Местный пузырь — полости в межзвёздной среде протяжённостью примерно 300 св. лет, имеющей форму песочных часов. Пузырь заполнен высокотемпературной плазмой; это предполагает, что пузырь образовался в результате взрыва нескольких недавних сверхновых.

Относительно немного звёзд в пределах десяти св. лет (95 трлн км) от Солнца. Ближайшей является тройная звёздная система Альфа Центавра, на отдалении примерно 4,3 св. лет. Альфа Центавра A и B — тесная двойная система близких по характеристикам Солнцу звёзд, в то время как маленький красный карлик Альфа Центавра C (также известный как Проксима Центавра) обращается вокруг этой пары на расстоянии 0,2 св. лет. Следующими ближайшими звёздами являются красные карлики звезда Барнарда (5,9 св. лет), Вольф 359 (7,8 св. лет) и Лаланд 21185 (8,3 св. лет). Крупнейшая звезда в пределах десяти световых лет — Сириус, яркая звезда главной последовательности с массой примерно в две массы Солнца и компаньоном, белым карликом под названием Сириус B. Сириус находится на расстоянии 8,6 св. лет. Оставшиеся системы в пределах десяти световых лет — двойная система красных карликов Лейтен 726-8 (8,7 св. лет) и одиночный красный карлик Росс 154 (9,7 св. лет). Ближайшая одиночная сходная Солнцу звезда — Тау Кита, находится на расстоянии 11,9 св. лет. Обладает примерно 80 процентами массы Солнца, но только 60 процентами её яркости. Ближайшая известная экзопланета находится в наиболее близкой же к нам звёздной системе Альфа Центавра, находящейся на расстоянии 4,3 св. лет. Единственная подтверждённая планета в системе — Альфа Центавра B b, с массой примерно в 1,1 массы Земли и периодом обращения всего в 3,2 дня.




#Total Article count: 266
#Total Word count: 196654