#Article 1: Platon (188 words)


Platon (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Πλάτων; ĭng-ĭk: Báik-lăk-dù 柏拉圖; Ĭng-ngṳ̄: Plato; sèng 427 - sèng 347 nièng) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì diék-hŏk-gă. Platon diŏh Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ diē-sié sê giĕng-tàu kuăng gì é-sé̤ṳ.

Platon sê Sokrates gì hŏk-sĕng, Aristoteles gì sĭng-săng. Ĭ có̤i chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Lī-siōng Guók» (理想國, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Πολιτεία). Platon gì sṳ̆-siōng ék-dĭk īng-hiōng lāu hâiu-sié Să̤-huŏng káh-guăng mì-sĭng-ciō-ngiê diék-hŏk gâe̤ng Gĭ-dók-gáu sìng-hŏk gì huák-diēng.

Dŏng Sokrates ké̤ṳk Ngā-diēng céng-hū puáng sī cĭ-hâiu, Báik-lăk-dù kăi-sṳ̄ hièng-hâung mìng-ciō cié-dô. Diŏh Lī-siōng Guók diē-sié, Platon tō̤-lâung lāu sié-nó̤h kuāng gì guók-gă ciáh sê có̤i lī-siōng gì. Ĭ nêng-ùi, guók-gă céng-guòng găi-dŏng gău-ké̤ṳk diék-hŏk-gă lì tūng-dê. Lī-siōng Guók gì gŭng-mìng buŏng có̤ uôi-guók-ciā, bĭng-gŏ̤ gâe̤ng pū-tŭng ìng-mìng 3 bĭh gāi-gék. Uôi-guók-ciā sê guāng-lī guók-gă gì cĭng-ĭng. Ôi-lāu duâi-buô-hông nè̤ng gì lê-ék, céng-hū â̤-sāi kĭ-piéng ĭ gì ìng-mìng. Găk cī ciáh Lī-siōng Guók, giĕng-dṳ̆k nè̤ng nâ â̤-sāi guāng ĭ cê-gă gì dâi-gié. Găh gĭng-dáng, Platon gì Lī-siōng Guók ô nék-giāng chiông hiêng-dâi gì gĭk-guòng-cuō-ngiê guók-gă.

Platon nêng-ùi uâng-ŭk gì buōng-nguòng sê chiĕu gāng-gáuk gì lī-niêng, lī-niêng sié-gái sê cĭng-sĭk gì, ŭk-cék sié-gái nâ sê lī-niêng sié-gái gì ōng, sê mâ̤ uòng-ciòng mâ̤ cĭng-sĭk gì.




#Article 2: Ciòng-ciŭ (150 words)


 

Ciòng-ciŭ (; Pū-tŭng-uâ: Quanzhou, Chinchew; Mìng-nàng-uâ: Choân-chiu) sê Hók-gióng-sēng gì siŏh bĭh siàng-chê, iâ hô̤ lā̤ Lī-siàng (鯉城, ĭng-ôi Cuòng-ciŭ-chê dê-dù hìng-câung chiông lī-ngṳ̀) gâe̤ng Chié-dùng-siàng (刺桐城, ĭng-ôi Cuòng-ciŭ ô cĭng sâ̤ chié-dùng-chéu). Gū-cā gì Ă-lă-báik-nè̤ng iâ giéu ĭ Zaytun (), sê Ă-lăk-báik-ngṳ̄ „chié-dùng“ gì ĭng-ĭk.

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók siŏng-chĭng Gĭng-muòng sṳ̆k-ṳ̀ Cuòng-ciŭ, dáng-sê Gĭng-muòng sĭk-cié gŭi Dṳ̆ng-huà Mìng-guók guāng-hák.

Cuòng-ciŭ gì gĭng-cá̤ kŭi-huák iù Ciŭ Cìng sì-hâiu cêu ī-gĭng kăi-sṳ̄. Săng-guók sì-dô̤i, Ngù-guók găh gĭng-dáng gì Nàng-ăng-chê (南安市) siék-lĭk Dĕ̤ng-ăng-gâing (東安縣). Să̤-céng sì-hâiu Dṳ̆ng-nguòng ciéng-luâng, cĭng sâ̤ sê̤ṳ-cŭk cāu gáu Cuòng-ciŭ, Céng-gŏng (晉江) iâ ĭng chṳ̄ dáik miàng.

Dòng-dièu 684 nièng, kăi-sṳ̄ lĭk ciŭ gióng dé, miàng Ū-ìng-ciŭ (武榮州), 711 nièng gāi miàng có̤ Cuòng-ciŭ. Sóng Nguòng sì-hâiu, Cuòng-ciŭ sê Dĕ̤ng-huŏng dâ̤-ék duâi gē̤ng, gĭng-cá̤ huák-dăk, sê hāi siông sĭ-diù cĭ lô gì kī-diēng.

Cuòng-ciŭ diŏh Hók-gióng dĕ̤ng-nàng-buô iòng hāi, sṳ̆k-ṳ̀ Â-nàng dê-kṳ̆, ké-hâiu sê hāi-iòng-séng ā-iĕk-dái gié-hŭng ké-hâiu.




#Article 3: Cĭng Ià-sŭ Gáu-huôi (108 words)


Cĭng Ià-sŭ Gáu-huôi (真耶穌教會) sê Ià-sŭ-gáu Ngô-sùng-cáik gáu-puái gì siŏh ciĕ gáu-huôi, 1917 nièng găk Dṳ̆ng-guók Báe̤k-gĭng iù Diŏng Lìng-sĕng (張靈生) siék-lĭk. Ciā gáu-huôi gì mŭk-biĕu sê gāi-céng gáuk gáu-pái dó̤i Séng-gĭng gāi-sék ô dâng gì dê-huŏng, ciŏng cīng-géu cé̤ṳng-mìng gì hók-ĭng duòng gáu cuòng sié-gái. Hiêng-hâ-sì cuō-iéu hŭng-buó diŏh Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, Dài-uàng, Hiŏng-gē̤ng gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤. Cĭng Ià-sŭ Gáu-huôi bău-guák 20 sié-gī chĕ̤ iù Mī-guók duòng diē gì Ăng-sék-nĭk-huôi, Séng-sĭng-huôi, Sé̤ṳ-dù Sìng-diéu-huôi dēng gáu-pái gì siŏh piĕ gáu-ngiê. Ĭ-gáuk-nè̤ng iâ giòng-diêu dṳ̆k-ék cĭng-sìng, huāng-dó̤i Săng-ôi-ék-tā̤, āi-kó̤ dṳ̆k-gūi dō̤-gó̤ dê-bâng, mâ̤ iòng ĭ siĕh iŏh. Có̤ lā̤-bái sèng-hâiu, séng-dù diŏh gôi diê-dău dùng-siăng dō̤-gó̤, hĕ̤k-ciā chióng lìng-gŏ̤, tiéu lìng-ū.




#Article 4: Huák-guók (363 words)


Huák-guók (法國, Huák-ngṳ̄: France), ciòng-chĭng Huák-làng-să̤ Gê̤ṳng-huò-guók (République Française; IPA: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) sê Ĕu-ciŭ gì siŏh bĭh guók-gă, dṳ̀ lāu Ĕu-ciŭ buōng-tū ī-nguôi, Huák-guók găk Dâi-iòng-ciŭ, Hĭ-ciŭ, Mī-ciŭ dēng ciŭ gó ô liāng-tū. Buōng-tū ī-nguôi gì liāng-tū giéu la̤ hāi nguôi liāng-tū.

Huák-guók sê sié-gái siông céng-dê gĭng-cá̤ ùng-huá siŏng-dŏng huák-dăk gì guók-gă cĭ-ék.

Huák-guók buōng-tū găk Ĕu-ciŭ să̤ buô, báe̤k méng gâe̤ng Bī-lé-sì, Luxembourg siŏng ciék, dĕ̤ng buô gâe̤ng Dáik-guók, Sôi-sê̤ṳ, É-dâi-lé siŏng kiâng, dĕ̤ng-nàng ô Dê-dṳ̆ng-hāi, să̤-nàng guók-géng siông ô Andorra gâe̤ng Să̤-băng-ngà lâng bĭh guók-gă, să̤ méng sê Dâi-să̤-iòng, să̤-báe̤k gák lă̤ Ĭng-guók Hāi-hiĕk gâe̤ng Ĭng-guók dó̤i sióng, téng dê-dù gā̤-dēng lié káng Huák-guók buōng-tū hìng-sék chiông 6 dèu biĕng gì huŏng-hìng.

Huák-guók-nè̤ng sê gū-cā Gallia-nè̤ng gì hâiu-iô, sê Celt-nè̤ng gì siŏh ciĕ-puái. Gallia ké̤ṳk Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng hâiu, Gallia kăi-sṳ̄ ciék-sêu Lò̤-mā ùng-huá, tŭng-hèng Lá-dĭng-ngṳ̄. Gĭng-dáng gì Huák-ngṳ̄ cêu sê téng Lá-dĭng-ngṳ̄ iēng-huá lì gì.

Diŏh 1789 nièng Huák-guók Dâi-gáik-mêng huák-sĕng ī-sèng, Huák-guók ék-dĭk sê gŭng-ciō-cié. Huák-guók Dâi-gáik-mêng ké̤ṳk nêng-ùi sê ìng-lôi lĭk-sṳ̄ siông dô̤i-gá có̤i chāng-liĕk gì gáik-mêng, ô cĭng sâ̤ nè̤ng ké̤ṳk tài sī. 1799 nièng, Napoléon Bonaparte kăi-sṳ̄ tūng-dê Huák-guók, gĭng-guó gŭng-sê̤ṳ kuák-diŏng, gióng-lĭk lāu siŏh ciáh dá̤-guók. Cĭ hâiu diŏh 19 sié-gī, Huák-guók bô gĭng-lĭk lāu iā sâ̤ céng-biéng.

Huák-guók báik-cèng ô cêng sâ̤ hāi nguôi sĭk-mìng-dê, bău-guák Huák-guók liāng Indochina dê-kṳ̆ (chiông Uŏk-nàng dēng-dēng).

Ék Ciéng gâe̤ng Nê Ciéng, Huák-guók dŭ sê có̤i-hâiu gì ciéng-iàng-guók. Nê Ciéng giék-sók hâiu, Huák-guók sìng-ùi Lièng-hăk-guók 5 ciáh siòng-êng-lī-sê̤ṳ-guók cĭ ék.

Huák-guók ùng-hŏk gì nguòng-tàu â̤-sāi dŭi-sùi gáu Dṳ̆ng Sié-gī. Lĭk-sṳ̄ siông dék dê̤ṳng-iéu gì cáuk-gă sê François Rabelais, ĭ dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Gê̤ṳ-ìng Diông» (Gargantua and Pantagruel), hiêng-dâi Huák-ngṳ̄ ô cêng sâ̤ sìng-hông dŭ sê téng ĭ gì cáuk-pīng diē-sié gié-sìng lì gì.

Găk 18 gâe̤ng 19 sié-gī, Huák-guók gì ùng-hŏk ngiê-sŭk huák-diēng gáu dék gèng gì cūi-bìng. 18 sié-gī ô Voltaire, Denis Diderot gâe̤ng Jean-Jacques Rousseau. 19 sié-gī ô Victor Hugo, Alexandre Dumas (Alexandre Dumas, père), ké̤ṳk hâiu-dô̤i-nè̤ng làu giâ cêng sâ̤ iŭ-séu gì ùng-hŏk cáuk-pīng, chiông «Săng ciáh Huōi-ché̤ṳng-chiū» (Les Trois Mousquetaires), «Gĭ-dók-săng Báik-ciók» (Le Comte de Monte-Cristo), «Hāi-dā̤ Lâng-uâng Lī »(Vingt mille lieues sous les mers), «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» (Notre-Dame de Paris), dēng-dēng.




#Article 5: Hók-ciŭ (659 words)


Hók-ciŭ (), bô hô̤ Ṳ̀ng-siàng (榕城), Săng-săng (三山), Cō̤-hāi (左海), Mìng-dŭ (閩都), gāng-chĭng Ṳ̀ng, sê Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng gì sēng-huôi, găk Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-buô gì Mìng-gĕ̤ng â-iù gâe̤ng iòng-hāi dê-kṳ̆, hiêng-câi ô 7 bĭh kṳ̆, 1 bĭh gâing-ngék-chê (縣級市), 6 bĭh gâing, ciòng-chê siòng-cê̤ṳ (常住) cūng-ìng-kēu ô 720 uâng, gì-dṳ̆ng chê-kṳ̆ siòng-cê̤ṳ ìng-kēu 296.3 uâng. Dŏng-dê gṳ̆-mìng ī Háng-cŭk gì Hók-ciŭ Cŭk-gùng (福州族群) ôi ciō, mū-ngṳ̄ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ. Hók-ciŭ găk gŭng-nguòng-cièng 202 nièng gióng-siàng (建城), gáu gĭng-dáng ô 2200 gūi nièng, sê Dṳ̆ng-guók gì lĭk-sṳ̄ ùng-huá mìng-sìng (名城), lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng dòng-gĭ (長期) cáuk-ôi Hók-gióng gì céng-dê dṳ̆ng-sĭng , sê Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng iòng-hāi dáe̤ng-iéu gì mâiu-ĭk (貿易) gē̤ng-kāu gâe̤ng Hāi-siông Sĭ-diù cĭ Lô (海上絲綢之路) gì muòng-hô, dùng-sì bô sê dáe̤ng-iéu gì ùng-huá dṳ̆ng-sĭng, téng Sóng-dièu kăi-sṳ̄, ùng-huá gáu-ṳ̆k cêu iā huák-dăk, sê sāng-sĕng céng-sê̤ṳ (進士) câung-nguòng (狀元), liōng-iêng iêng-sê̤ṳ (兩院院士) dâ̤-ék sâ̤ gì siàng-chê dâi-dŏng gì siŏh bĭh. Găk gê̤ṳng-hiêng-dô̤i-sṳ̄ siông, Hók-ciŭ sê Dṳ̆ng-guók dâ̤-ék cā kŭi-bóng tŭng-siŏng (通商) gì 5 bĭh siàng-chê cĭ-ék , gó-sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi hāi-gŭng gì ièu-làng, iâ-sê Dṳ̆ng-guók gĕ̤ng-ngiĕk, kuŏ-gé huák-nguòng-dê cĭ-ék. Cŭ-uái gì sĭk-sṳ̆k, ùng-huá, diòng-tūng ngiê-sŭk, gióng-dé̤ṳk hìng-sék dŭ cê̤ṳ-sìng hŭng-gáik, ô iā giòng-liĕk gì dê-kṳ̆ dĕk-dĭng. Hók-ciŭ gó sê 300 gūi uâng hāi-nguôi huà-ìng gì cū-gék-dê, sê Hók-gióng dâ̤-ék duâi gì gièu-hiŏng. 

Hók-ciŭ gì lĭk-sṳ̄ chiĕu-guó 2200 nièng. 7,000 nièng sèng, gū-cā-nè̤ng cêu ī-gĭng diŏh Hók-ciŭ sĕng̤-uăk. Gáu Hâ-dièu, Hók-ciŭ gì buōng-iòng buô-lŏk ī kăi-sṳ̄ ké̤ṳk Dṳ̆ng-nguòng dê-kṳ̆ gì Huà-hâ-cŭk ô lāu lièng-hiê; gáu Ciŭ-dièu, cī cṳ̄ng guăng-hiê gâing-gă mĭk-chiék.

Sèng 334 nièng, Chū-guók miĕk-uòng Uŏk-guók, Uŏk-guók uòng-cŭk hióng nàng cāu diē Hók-gióng, gâe̤ng Hók-gióng buōng-iòng buô-lŏk ṳ̀ng-hăk siàng Mìng-uŏk-cŭk. Sèng 221 nièng, Cìng-dièu siék-dé Mìng-dṳ̆ng-gông (閩中郡).

Hók-ciŭ có̤i cā gì siàng-chiòng găh Sèng 202 nièng gióng siàng. Dŏng-sì Háng-dièu uòng-dá̤ Làu Băng (劉邦) ṳ̀ng-hṳ̄ Mìng-uŏk-uòng Ù-cṳ̆ (無諸) gióng-cô̤ Mìng-uŏk-guók cê-gă gì siū-dŭ, bêng chĭng ĭ có̤ Iā (冶, é-sé̤ṳ sê „cáuk-gă“). Cièng 110 nièng, Mìng-uŏk-guók ké̤ṳk Háng-dièu miĕk-uòng. Iù-sê, Hók-ciŭ biéng-siàng Dṳ̆ng-guók gì siŏh cô̤ siàng-chê, hô̤ lā̤ Iā-gông (冶郡). Diŏh Dòng-dièu, Iā-gông kăi-sṳ̄ chĭng có̤ Hók-ciŭ.

Ngô-dô̤i sì-hâiu, Mìng-uòng Uòng Sīng-dĭ (王審知) kuóng-gióng Hók-ciŭ, ciŏng Ŭ-săng, Ṳ̀-săng, Bìng-săng bêng diē siàng-diē, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ iâ miàng „Săng-săng“ (三山). Báe̤k-sáe̤ng tái-siū Diŏng Báik-ngṳ̆k (張伯玉) dái-liāng ciòng siàng Báh-sáng căi Sṳ̀ng-chéu,  iù-sê Hók-ciŭ iâ giéu có̤ Ṳ̀ng-siàng (榕城).

Sóng Nguòng nièng găng, Hók-ciŭ ī-gĭng huák-diēng siàng siŏng-dŏng huák-dăk gì iòng-hāi siàng-chê. Dŏng-sì ô cĭng sâ̤ gì hŏk-ciā, iù-káh lì gáu Hók-ciŭ, pī-ṳ̀-gōng, Ciŏ Hĭ (朱熹), Sĭng Ké-cĭk (辛棄疾) gâe̤ng É-dâi-lé lṳ̄-hèng-gă Marco Polo. Diŏh Mā-kō̤-pō̤-lò̤ gì iù-gé diē-sié, ĭ chĭng Hók-ciŭ có̤ „Fugiu“.

Mìng-dièu 1405 nièng gáu 1433 nièng, Dâng Huò (鄭和) dái-liāng Dṳ̆ng-guók hāi-gŭng 7 hùi hâ Să̤-iòng, ék-dĭk hòng-hèng gáu Nàng-iòng, Hĭ-ciŭ dēng iā sâ̤ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆.

Hók-ciŭ găh Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô Mìng-gĕ̤ng kāu hô-gê̤ṳng, dĕ̤ng-gĭng 118°08' - 120°31', báe̤k-ūi 25°15' - 26°29' cĭ-găng. Hók-ciŭ dĕ̤ng lìng Dài-hāi, nàng-buô, să̤-buô, báe̤k-buô hŭng-biék sê Può-dièng, Săng-mìng, Nàng-bìng, gâe̤ng Nìng-dáik.

Hók-ciŭ sṳ̆k hāi-iòng-séng ā-iĕk-dái gié-hŭng ké-hâiu, nièng gáung-ṳ̄-liông sâ̤, 7 gáu 9 nguŏk ô hŭng-tăi.

Dṳ̀ kó̤ guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng Pū-tŭng-uâ, Hók-ciŭ-nè̤ng gì mū-ngṳ̄ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ.

Mìng-kiŏk sê hók-ciŭ gì hié-kiŏk, ĭ ô chiĕu guó 1,000 cṳ̄ng kiŏk-buōng, nô̤i-ṳ̀ng duâi buô-hông nguòng-lài dŭ sê iù mìng-găng gó-sê̤ṳ, lĭk-sṳ̄ gĭng-diēng hĕ̤k-ciā gô-dā̤ gì diòng-siók lì gì.

Tái-bìng-miêng (太平麵) sê siŏh cṳ̄ng Hók-ciŭ-nè̤ng ĕng lā̤ giù bìng-ăng gì miêng. Ĭ ék-buăng â̤ kiăh siông ák-lâung cà̤ siăh, dâi-biēu sĕng-uăk bìng-ăng, sông-lé. Ĭng-ôi ák-lâung găk Hók-ciŭ-uâ lā̤ gâe̤ng ák láung; ák luâng hài-ĭng (諧音).

Hók-ciŭ bī-gáu chók-miàng gì lṳ̄-lù hŭng-gīng-kṳ̆ ô: Să̤-hù, Huà-lìng-sê, Dê-câung-sê, Să̤-sièng-sê, Gĭng-săng-sê, Kăi-nguòng-sê, Ŭ-ták, Băh-ták, É̤ṳng-ciòng-sê, Gū-săng, Gì-săng, dēng-dēng.

Hók-ciŭ-chái sê Mìng-chái gì dâi-biēu. Hók-ciŭ-chái cĭng gōng chĭng-ké, cṳ̄ gì sèng-âu mâ̤ ó̤i gă cĭng sâ̤ gì iù gâe̤ng sièng, iâ mò̤ ĕng lăk, gó-chṳ̄ ê bī-gáu ciāng. Dáng-sê ĭng diŏh ké-hâiu gì ĭng-só, Hók-ciŭ-nè̤ng gă ó̤i siăh diĕng, cṳ̄ chái sèng-hâiu ó̤i ĕng dòng, cuòi iâ niông nguôi-dê-nè̤ng cái mâ̤ kī.

Găh Hók-ciŭ, īng-hiōng-lĭk bī-gáu duâi gì cŭng-gáu ciō-iéu ô Ià-sŭ-gáu (iâ miàng „Gĭ-dók-gáu“ hĕ̤k „Sĭng-gáu“), Tiĕng-ciō-gáu, Hŭk-gáu, Dô̤-gáu gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu.




#Article 6: Ià-sŭ (277 words)


Nā-sák-lĕk-nè̤ng Ià-sŭ (耶穌), iâ hô̤ lā̤ Ià-sŭ Gĭ-dók (耶穌基督), sê Gĭ-dók-gáu gì cháung-gióng-ciā gâe̤ng Gi-dók Gáu séng-iōng gì dṳ̆ng-sĭng ìng-ŭk. Ià-sŭ sê Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì ישוע, é-sé̤ṳ sê Siông-dá̤ cīng-géu; Gĭ-dók sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì Χριστός, é-sé̤ṳ sê ciék-sêu muák-iù-lā̤ gì nè̤ng.

Ô-guăng Ià-sŭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh Sĭng-iók Séng-gĭng lā̤. Séng-gĭng gà̤-dēng gé-cái, Ià-sŭ sĕng-uăk diŏh Lò̤-mā Dá̤-guók sì-dô̤i, săng diŏh găk mā-sò̤ diē-sié. Ĭ lòng-nā̤ sê Séng-mū Mā-lé-ā. Gĭ-dók-gáu gì gáu-iū dŭ siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ dŭk-sĕng-cṳ̄. Ĭ chók-sié hī gĕ̤ng ké̤ṳk nè̤ng diâng có̤ Séng-dáng-cáik.

Áng Séng-gĭng gà̤-dēng lié gé-cái, Ià-sŭ buók-duâi hâiu, ĭ nguòng-lā̤ găh cê-gă gì gó-hiŏng diòng gáu. Dáng ĭ gó-hiŏng gì nè̤ng ng ciék-sêu ĭ, cêu buóh ciŏng ĭ tiāng lŏ̤h săng â. Gó-chṳ̄ ĭ cêu gáu bĕk-dó̤i diòng-gáu gōng-dô̤, hióng Iù-tái-nè̤ng sŏng-gōng Siông-dá̤ gì dô̤. Ià-sŭ gōng-dô̤ sì-hâiu sèu-sèu cĕng-dó̤i dŏng-sì Iù-tái-gáu gì gĭng-sṳ̄ Huák-lé-suói-nè̤ng. Piĕ bàng ĭ-cà̤ gā-siêng, ó̤i có̤ biēu-méng dâi-gié, sī siū lŭk-huák mâ̤ kŭi-tĕ̤ng. Ĭng-chṳ̄ niā giék cī piĕ Huák-lé-suói-nè̤ng, cī piĕ nè̤ng cêu buóh tài sī Ià-sŭ. Iù sê ĭ-cà̤ ciâ gáu Iù-tái tì-lók Bī-là-dŏ̤ huāi-nē̤ gōng Ià-sŭ cê-chĭng sê Iù-tái gì uòng, siōng dái-liāng gùng-cé̤ṳng có̤-huāng. Tì-lók cêu puái nè̤ng niăh ĭ. Dáng gĭng-guó sīng-ông, Bī-là-dŏ̤ mò̤ tō̤ chók Ià-sŭ ô sié-nó̤h cô̤i găi-dŏng sīng-puáng. Dáng Huák-lé-suói-nè̤ng dái-liāng gùng-cé̤ṳng iĕu-giù déng sī Ià-sŭ. Bī-là-dŏ̤ giăng ng dák-éng Huák-lé-suói-nè̤ng gâe̤ng cī piĕ gùng-cé̤ṳng gì iĕu-giù â̤ īng-kī hông-luâng, gó-chṳ̄ cêu sông lĕ̤h ĭ-cà̤ gì é-sé̤ṳ, ciŏng Ià-sŭ déng sī câi sĕk-cê-gá gà̤-dēng lié. Ià-sŭ sī hâiu dâ̤ 3 nĭk téng muó diē-sié bô-uăk kī lì, iù-sê, ìng-mìng dŭ siŏng-séng ĭ sê ìng-lôi gì Géu-ciō. Áng gáu-huôi gì diòng-tūng, diâng Ià-sŭ hók-uăk hī gĕ̤ng có̤ Bô-uăk-cáik.




#Article 7: Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ (268 words)


Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ (閩東語), iâ hô̤ lā̤ Mìng-dĕ̤ng-uâ (閩東話), sê diŏh Hók-gióng dĕ̤ng buô dê-kṳ̆ gâe̤ng Ciék-gŏng dĕ̤ng-nàng buô dê-kṳ̆ tŭng-hèng gì siŏh cṳ̄ng Mìng-ngṳ̄, dâi-biēu huŏng-ngiòng sê Hók-ciŭ-uâ. Gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì nè̤ng gó̤ cê-gă gì mū-ngṳ̄ hô̤ lō̤ Bàng-uâ (), é-sé̤ṳ sê „bàng-siòng gōng gì uâ“.

Diŏh Dṳ̆ng-guók, guăng-huŏng dêng-ngiê ciā ngṳ̄-ngiòng sê Háng-ngṳ̄ gì huŏng-ngiòng, gó̤ ĭ Mìng-dĕ̤ng huŏng-ngiòng (閩東方言). Bók-guó, nâ báik gōng Háng-ngṳ̄ gì nè̤ng uòng-ciòng tiăng mâ̤ huòi-é Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄, gó-chṳ̄ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ sê siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ng-sê huŏng-ngiòng.

Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ â-dā̤ â̤ dé̤ṳng buŏng 3 ciáh huŏng-ngiòng piéng-kṳ̆, cī 3 ciáh piéng-kṳ̆ cĭ-găng gău-liù ô nék-giāng káung-nàng:

Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng cĭ găng gì chă-biék iā duâi, gó-chṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng gì sĭng-mō̤, ông-mō̤ gâe̤ng sĭng-diêu dŭ ô bī-gáu duâi gì chă-biék.

Dṳ̀ kó̤ Màng-gōng ī-ngôi, Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng gì sĭng-mō̤ dŭ chă-bók-dŏ̤. Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ ô 15 ciáh siŏh-iông gì sĭng-mō̤, Hók-ăng-uâ bī Hók-ciŭ-uâ dòng chók w gâe̤ng j lâng ciáh sĭng-mō̤, ô 17 ciáh. Màng-gōng sêu gáu Ngù-ngṳ̄ gì īng-hiōng, sĭng-mō̤ gì só-liông bī Hók-gióng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gó lā̤ sâ̤.

Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ găk ông-mō̤ gà̤-dēng chă-biék iā duâi. Màng-gōng gì ông-mō̤ có̤i ciēu, ô 39 ciáh; có̤i sâ̤ gì sê Nìng-dáik-uâ, ô 69 ciáh hī māng sâ̤.

Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ sū-iū huŏng-ngiòng dŭ ô 7 ciáh sĭng-diêu, bók-guó diŏh gáuk dê tĕ̤k ĭng dŭ mâ̤ siŏh iông. Gĭng-dáng gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ dṳ̀ kó̤ siông-sĭng mò̤-niĕ-ài buŏng ĭng gâe̤ng iòng, gì-tă gì sĭng-diêu dŭ ô ĭng, iòng lâng cṳ̄ng.

Â-dā̤ sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng diē-sié 7 ciáh sĭng-diêu gì tĕ̤k-ĭng:

Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng diŏh cê-sṳ̀ tĕ̤k-ĭng siông chă-biék iā duâi. Â-dā̤ sê só-cê „ék“ gáu „sĕk“ diŏh Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ diē-sié gì tĕ̤k-huák.




#Article 8: Mìng-nàng-ngṳ̄ (178 words)


Mìng-nàng-ngṳ̄ (閩南語, Bân-lâm-gí) iâ hô̤ lā̤ Mìng-nàng-uâ (閩南話) hĕ̤k-ciā Â-nàng-uâ (下南話), sê Háng-ngṳ̄-cŭk Mìng-ngṳ̄-ciĕ â-dā̤ gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-niòng. Ciā ngṳ̄-niòng iâ sê sāi-ê̤ṳng ìng-só có̤i sâ̤, īng-hiōng-lĭk có̤i duâi gì Mìng-ngṳ̄-ciĕ gì ngṳ̄-niòng. Mìng-nàng-ngṳ̄ huák-nguòng-dê sê Ciòng-ciŭ gâe̤ng Ciŏng-ciŭ, dáng-sê ĭng-ôi Â-muòng gì céng-dê gĭng-cá̤ dê-ôi, Â-muòng-kiŏng ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê biĕu-cūng.

Mìng-nàng-ngṳ̄ hŭng-buó diŏh Mìng-nàng gì Ciòng-ciŭ, Â-muòng gâe̤ng Ciŏng-ciŭ, Dài-uàng duâi buô-hông dê-kṳ̆, Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô gì Dièu-Sáng dê-kṳ̆ gâe̤ng Lòi-ciŭ buáng-dō̤ (Dièu-ciŭ-uâ), Hāi-nàng-dō̤, Mìng-să̤ gì Lṳ̀ng-ngàng chê-kṳ̆ gâe̤ng Ciŏng-bìng, Mìng-dĕ̤ng gì Hók-dīng, Ciék-gŏng nàng buô Chŏng-nàng, Bìng-iòng, Dông-tàu dê-kṳ̆, lièng Nàng-iòng gì Huà-ìng iè-mìng siâ-kṳ̆.

Ciō dèu-mŭk: Băh-uâ-cê

Ké̤ṳk Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Bàng-uâ-cê siŏh-iông, Mìng-nàng-ngṳ̄ iâ ô cê-gă gì lò̤-mā ùng-cê, hô̤ lō̤ Băh-uâ-cê.

Dài-uàng gì Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Hók-gióng gì Â-muòng kiŏng iā chiông. Găk Dài-uàng, Mìng-nàng-ngṳ̄ iâ hô̤ lō̤ „Dài-ngṳ̄“ (臺語), „Dài-uàng-uâ“ (臺灣話) gâe̤ng „Holo-uâ“.

Ĭng-ôi céng-dê gì nguòng-ĭng, ô siŏh piĕ Dài-uàng-nè̤ng nêng-ùi „Dài-ngṳ̄“ ng-sê „Mìng-nàng-ngṳ̄“. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì lī-iù sê, hiêng-gĭng gì „Dài-ngṳ̄“ ī-gĭng téng Nĭk-ngṳ̄ dēng nguôi-ngṳ̄ diē-sié cióh-ĭk iā sâ̤ sṳ̀-ngṳ̄. Dáng-sê, cī cṳ̄ng gōng-huák mò̤ dáik diŏh Ngṳ̄-ngiòng-hŏk-gái gì sìng-nêng.




#Article 9: Mī-guók (171 words)


Mī-guók (美國) sê Báe̤k Mī-ciŭ gì siŏh ciáh guók-gă. Ĭ liāng-tū să̤-buô sê Tái-bìng-iòng, dĕ̤ng-buô sê Dâi-să̤-iòng, báe̤k-buô sê Gă-nā-dâi, nàng-buô sê Mĕ̤k-să̤-gŏ̤. Mī-guók sê sié-gái siông céng-dê, gŭng-sê̤ṳ, gĭng-cá̤, kuŏ-gé có̤i huák-dăk gì guók-gă.

Ciòng-chĭng Mī-lé-giĕng Hăk-cé̤ṳng-guók (美利堅合衆國, Ĭng-ngṳ̄: United States of America), gô-dā̤ iâ hô̤ lō̤ Huă-gì-guók (花旗國), Dâi-mī-guók (大美國).

Mī-guók gióng guók sèng-hâiu, ĭ gié-sìng gì ciō-iéu sê Ĭng-guók gì ùng-huá, dáng-sê mā-siông cêu ṳ̀ng-hăk lāu Să̤-băng-ngà, Ái-ī-làng, Dáik-guók, É-dâi-lé, Huák-guók, Hò̤-làng ī-gĭk Hĭ-ciŭ gâe̤ng Ā-ciŭ gì ùng-huá. Ô cĭng sâ̤ nè̤ng gōng Mī-guók sê ùng-huá gì „ṳ̀ng-diāng“ (melting pot), bók-guó hiêng-dâi iâ ô nè̤ng nêng-ùi cūng-kuāng gì bī-liê mâ̤ sék-dáung, ĭng-ôi Mī-guók ùng-huá sê dŏ̤-nguòng-huá, ng-sê ṳ̀ng-diāng.

Mī-guók ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ iè-mìng, duâi-buô-hông sê téng Diòng-lŏ̤h lì gì.

Mī-guók-nè̤ng ó̤i páh lài-giù gâe̤ng gāng-lāng-giù (hĕ̤k miàng Mī-guók kă-giù).

Cŭng-gáu sê Mī-guók ùng-huá cĭng iéu-gīng gì siŏh buô-hông. 46% gì Mī-guók-nè̤ng ô có̤ lā̤-buái gì sĭk-guáng. 58% gì Mī-guók-nè̤ng gōng, ĭ-gáuk-nè̤ng bàng-siòng sèu-sèu sṳ̆-liòng sĕng-miâng é-ngiê gì ùng-dà̤. Ciā bī-liê chiĕu-guó lāu Ĕu-ciŭ, Nĭk-buōng dēng huák-dăk guók-gă.




#Article 10: Ngièng Hók (152 words)


Ngièng Hók (嚴復, ), cê Gĭ-dô̤ (幾道), Hók-ciŭ-nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dô̤i gì sṳ̆-siōng-gă, huăng-ĭk-gă.

Ngièng Hók ciŏng «Tiĕng Iēng Lâung» diē-sié gì lâng guó „natural selection“ gâe̤ng „survival of the fittest“ hŭng-biék huăng-ĭk siàng „ŭk gêng tiĕng dĕk“ (物競天擇) gâe̤ng „sék-ciā sĕng-còng“ (適者生存). Ngièng Hók siōng tŭng-guó cī lâng guó uâ gó̤-só Dṳ̆ng-guók-nè̤ng, ék-diâng diŏh ôi-lāu guó-găk hô-giòng kṳ̀ng-gīng hóng-dáu, nâ-mò̤ cêu â̤ ké̤ṳk bĕk-nè̤ng kiă.

Ngièng Hók huăng-ĭk să̤-huŏng cáuk-pīng, tái-dô iā nêng-cĭng. Găh «Tiĕng Iēng Lâung» gì sê̤ṳ diē-sié, ĭ siā gáu: „Ĭk-sê̤ṳ săng nàng: Séng Dăk Ngā“ (譯事三難: 信達雅). Séng, cêu sê ng-sāi gāi-biéng nguòng cáuk-ciā gì é-sé̤ṳ; Dăk, cêu sê ngṳ̄-ngiòng diŏh tŭng-sáung, hù-hák ngṳ̄-huák; Ngā, cêu sê sāi sṳ̀ cô̤ guó diŏh ô ngā-dé. Cī guó uâ dó̤i hâiu-sié īng-hiōng cêng duâi, ék-dĭk gáu gĭng-dáng, nè̤ng ĭng-nguòng nêng-ùi „Séng“ „Dăk“ „Ngā“ sê puáng-duáng huăng-ĭk hō̤ ngài gì biĕu-cūng (chŭi-iòng Ngièng Hók cê-gă táu-dā̤ mò̤ cūng-kuāng gōng guó).




#Article 11: Nĭk-buōng (200 words)


Nĭk-buōng (日本) sê Ā-ciŭ dĕ̤ng buô Tái-bìng-iòng lā̤ gì dō̤-guók, diŏh Dṳ̆ng-guók, Dièu-siēng gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ dĕ̤ng sié. Ĭ sê sié-gái siông gĭng-cá̤ dâ̤ nê giòng gì guók-gă.

Mìng-dê Mì-sĭng cĭ-hâiu, Nĭk-buōng sìng-ùi sié-gái có̤i giòng gì guók-gă cĭ ék, páh bâi Dṳ̆ng-guók (1894 - 1895 nièng gì Gák-ngū Hāi-ciéng) gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ (1904 - 1905 nièng gì Nĭk-Ngò̤ ciéng-cĕng). Gáu Nê Ciéng sèng-hâiu, Nĭk-buōng gióng-lĭk Dâi Dĕ̤ng-ā Gê̤ṳng-ìng-kuŏng (大東亞共榮圈), liāng-tū bău-guák Nĭk-buōng buōng-tū, Kó-hiĕk Dō̤ nàng buô, Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-buô, Dièu-siēng, Dài-uàng, Nàng-iòng gâe̤ng Tái-bìng-iòng gì cĭng sâ̤ dê-kṳ̆.

Nĭk-buōng gì gê̤ṳng-dâi lĭk-sṳ̄ dŭ sê ké̤ṳk Gŭng-guók-cuō-ngiê sū tūng-dê gì, ék-dĭk gáu Nê Ciéng giék-sók: 1945 nièng Mī-guók hióng Nĭk-buōng gì Guōng-dō̤ gâe̤ng Diòng-gì dàu-bóng 2 lăk nguòng-cṳ̄-dâng, tài sī chiĕu-guó 21 uâng nè̤ng. 8 nguŏk 15 hô̤, Nĭk-buōng dàu-hòng, Nê Ciéng iù-sê giék-sók.

Dioh gū-cā, Nĭk-buōng gì ùng-huá sêu Dṳ̆ng-guók īng-hiōng cĭng duâi, cāi-ê̤ṳng Háng-cê, séng-hông Hŭk-gáu gâe̤ng Ṳ̀-gáu.

Nĭk-buōng hiêng-dâi gì ùng-huá sê Dĕ̤ng-huŏng gâe̤ng Să̤-huŏng gì ṳ̀ng-hăk.

Nĭk-buōng-nè̤ng ó̤i siăh ngṳ̀, nṳ̆k gâe̤ng sŭ-chái, bī-gáu chók-miàng gì ĭng-sĭk chiông sêu-sṳ̆ (壽司) gâe̤ng lăk-miêng (拉麵).

Nĭk-buōng gì tā̤-ṳ̆k bī-gáu chók-miàng gì ô iù-dô̤ (柔道), kŭng-chiū-dô̤ (空手道) gâe̤ng giéng-dô̤ (劍道). Siŏng-páuk (相撲) ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Nĭk-buōng tā̤-ṳ̆k gì dâi-biēu.




#Article 12: Sokrates (240 words)


Sokrates (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Σωκράτης; ĭng-ĭk: Sŭ-gáh-lăk-dā̤ 蘇格拉底 ; Ĭng-ngṳ̄: Socrates, sèng 470 - sèng 399) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì Diék-hŏk-gă. Ĭ tàu-dā̤ mò̤ siā guó sié-nó̤h cṳ̆, siŏh-sié-nè̤ng dŭ găk lā̤ gâe̤ng bĕk-nè̤ng dàng-uâ, tō̤-lâung bĕk-nè̤ng sṳ̆-siōng siông gì dâi-gié. Ĭ duâi-buô-hông gì sṳ̆-siōng káng-huák dŭ sê ĭ gì dâ̤-cṳ̄ Platon sū gé giâ gì. Sokrates nêng-ùi ĭ sê có̤i chŭng-mìng gì nè̤ng, ĭng-ôi ciòng sié-gái nâ ô ĭ siŏh ciáh nè̤ng â̤ hiēu-dék cê-gă hùng-nó̤h dŭ mâ̤ hiēu.

Dáng-sê, dŏng-sì ô cĭng sâ̤ nè̤ng hièng-hâung Sokrates, dĕk-biék sê Ngā-diēng céng-hū, ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi Sokrates gì sṳ̆-siōng dó̤i hâiu-săng-giāng ô hâi. Ngā-diēng mìng-cé̤ṳng buóh puáng sī ĭ. Hiā sèng-hâiu, Sokrates gì-sĭk ô gĭ-huôi liê-kŭi Ngā-diēng, hĕ̤k-ciā niông céng-hū ciŏng ĭ liù-bóng gáu bĕk-dó̤i, dáng-sê ĭ dŭ bóng-ké lāu. Bók-guó, ĭ gó sê siōng sī câi Ngā-diēng, ĭ hĭ-uông ĭ gì sī â̤ niông cē̤-nē̤ gì mìng-cé̤ṳng sêu gáu gáu-ṳ̆k. Gáu dṳ̆ng-muōi, ĭ ké̤ṳk nè̤ng táu sī kó̤.

Sokrates huāng-dó̤i mìng-ciō gì céng-dê cié-dô, nêng-ùi lī-séng sê ìng-sĕng gì gŏng-gĭ, dĭ-sék sê có̤i gèng gì siêng, diék-hŏk sê có̤i gèng gì dĭ-sék. Ĭ nêng-ùi, diék-hŏk gì gŏng-buōng mŭk-dék sê nêng-sék nṳ̄ cê-gă. Sokrates tàu-tàu-huòi tà̤-chók lò̤-cék-hŏk gŭi-năk gâe̤ng dêng-ngiê gì huŏng-huák, nêng-ùi ék-buăng găk gó̤-biĕk cĭ sèng, kái-niêng sāng-sĕng sê̤ṳ-ŭk.

Sokrates Dó̤i-uâ-liŏh sê iù Platon gâe̤ng Xenophon sū siā gì ô-guăng Sokrates dó̤i-uâ gì cṳ̆. Ĭ gé-liŏh lāu Sokrates gâe̤ng dŏng-sì Hĭ-lé-nà̤ ìng-ŭk gì dó̤i-uâ ī-gĭk ĭ gâe̤ng ĭ hŏk-sĕng cĭ-găng gì tō̤-lâung.




#Article 13: Sṳ̀ng-chéu (Hók-ciŭ chê-chéu) (202 words)


Sṳ̀ng-chéu (榕𣗬) sê siŏh cṳ̄ng mò̤ huă gì chéu, hŭng-buó găh Hók-gióng, Dài-uàng, Guōng-dĕ̤ng, Mā-lài-să̤-ā, Liù-giù Gùng-dō̤, Ó̤-dâi-lê-ā dēng iĕk-dái, ā-iĕk-dái guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆. Sṳ̀ng-chéu tā̤-cék duâi, chéu-ngă̤ sâ̤, ô ké-gṳ̆ng; ĭng-ôi ké-gṳ̆ng cêng chiông nè̤ng gì chói-chiŭ, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-nè̤ng giéu ĭ „sṳ̀ng-chéu-chiŭ“. Sṳ̀ng-chéu siŏh nièng gáu muōi dŭ sê liŏh gì. Chéu-niŏh hìng-công chiông áh-lâung, liŏh-sáik, iâ ô nék-giāng uòng hĕ̤k-ciā chiēng-è̤ng; guōi-cī nâung, ièng, duâi-è̤ng sáik hĕ̤k-ciā ŭ-sáik. Sṳ̀ng-chéu sĕng-mêng-lĭk giòng, â̤ uăk siàng báh nièng dŭ mâ̤ sĕng.

Sṳ̀ng-chéu găk Lièng-gŏng, Nìng-dáik, bô hô̤ lā̤ bī-sék-chéu (比式𣗬).

Sṳ̀ng-chéu sê Hók-ciŭ gì chê-chéu. Áng tūng-gié, Hók-ciŭ dŭ niāng ô 16 uâng dău sṳ̀ng-chéu, nâ siàng-diē cêu ô chă-bók-dŏ̤ 3 uâng dău. Gó-chṳ̄, Hók-ciŭ iâ ô biék-chĭng „Ṳ̀ng-siàng“ (榕城).

Gé̤ṳ-suók, găh 2,000 nièng sèng, Hók-ciŭ gì nguòng-sṳ̄ Mìng-uŏk-cŭk cêu ī-gĭng kăi-sṳ̄ kĭng cùng dièu buái sṳ̀ng-chéu lāu.

Sóng-dièu sì-hâiu, Hók-ciŭ có̤ kă̤-cūi. Tái-siū Diŏng Báik-ngṳ̆k (張伯玉) tŭi-hèng „biĕng hô sĭk ṳ̀ng“ (編戶植榕) gì céng-cháik, dái-liāng ciòng siàng gì Báh-sáng cà̤ căi sṳ̀ng-chéu, 3 nièng cêu căi ô siàng uâng dău. Dŏng-sì nè̤ng gōng Hók-ciŭ sê „Lṳ̆k-ĭng muāng siàng, sṳ̄ bók diŏng gái“ (綠蔭滿城, 暑不張蓋). Cāi-sióng Lī Gŏng (李綱) siā gáu: „Sùi ék-huŏng cĭ mī ĭng, lài uâng-lī cĭ chĭng-hŭng“ (垂一方之美蔭, 來萬里之清風).




#Article 14: Ĭng-guók (133 words)


Ĭng-guók (英國), sê Ĕu-ciŭ gì 1 ciáh guók-gă, iù Dâi-bók-liĕk-diĕng Dō̤ siông gì Ĭng-gáik-làng (England), Sŭ-gáik-làng (Scotland), Ŭi-ī-sê̤ṳ (Wales), gâe̤ng Ái-ī-làng Dō̤ dĕ̤ng-báe̤k-buô gì Báe̤k Ái-ī-làng (North Ireland) cū-siàng, iâ bău-guák sié-gái gì-tă dê-kṳ̆ gì sĭk-mìng-dê.

Ĭng-guók gì céng-dê tā̤-cié sê gŭng-ciō lĭk-hiêng, hiêng-hâ-sì gì Guók-uòng sê Elizabeth 2-sié (Elizabeth II).

Ĭng-guók sê G8 Hŭng-huôi gâe̤ng Ĕu-mèng gì sìng-uòng-guók, iâ sê Lièng-hăk-guók gâe̤ng Báe̤k-iók gì gióng-lĭk-ciā. Ĭng-guók sê hiéng-gĭng sié-gái siông ô hŏk-ū-ké gì gūi ciáh guók-gă cĭ-ék.

Iâ hô̤ lō̤ Ĭng-gék-lé (英吉利), Dâi-ĭng-guók (大英國), ciòng-chĭng Dâi Bók-liĕk-diĕng gâe̤ng Báe̤k Ái-ī-làng Lièng-hăk Uòng-guók ().

Dṳ̀ lāu Ĕu-ciŭ ùng-huá, Ĭng-guók iâ ṳ̀ng-hăk lāu gì-tă sĭk-mìng-dê ùng-huá, chiông Éng-dô dēng-dēng.

Ĭng-guók gì ùng-hŏk siŏng-dŏng huák-dăk. Găh lĭk-sṳ̄ siông, Ĭng-guók có̤i chók-miàng gì cáuk-gă sê William Shakespeare.

Ĭng-guók-nè̤ng dé̤ṳng-é gì ông-dông sê kă-giù, golf, uōng-giù dēng-dēng.




#Article 15: Huák-ngṳ̄ (109 words)


Huák-ngṳ̄ (français, la langue française) sê Ĕu-ciŭ Huák-guók-nè̤ng gâe̤ng Gă-nā-dâi Gā̤-bá̤ek Sēng (Québec) nè̤ng sāi gì ngṳ̄-ngiòng. Ĭng diŏh lĭk-sṳ̄ nguòng-ĭng, gĭng-dáng găh Hĭ-ciŭ iâ ô cêng sâ̤ guók-gă dò̤ Huák-ngṳ̄ có̤ guók-gă gì ciáng-sék ngṳ̄-ngiòng. Lièng-hăk-guók gâe̤ng gì-tă guók-cié cū-cék iâ ô kĕk Huák-ngṳ̄ siā ùng-giông.

Huák-ngṳ̄ sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì siàng-uòng. Gô-dā̤ Gŏ̤-lù (高盧) dê-kṳ̆ gì nè̤ng gōng Gŏ̤-lù-ngṳ̄, Lò̤-mā-nè̤ng gáu cuāi-nē̤ ī-hâiu, gâe̤ng Gŏ̤-lù-nè̤ng cà̤-têu giék-huong, dŏng-dê Lò̤-mā-nè̤ng gōng gì Lá-dĭng-ngṳ̄ cêu sêu gáu Gŏ̤-lù-ngṳ̄̄ gì īng-hiōng, huák-diēng siàng Gŏ̤-lù dê-kṳ̆ dŏng-dê gì Lá-dĭng-ngṳ̄ gōng-băh-uâ. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng ī-hâiu, Huák-guók-nè̤ng ôi cī cūng gōng-băh-uâ siék-lĭk tĕ̤k-siā biĕu-cūng, gáu-muōi biéng-siàng Huák-guók gì biĕu-cūng ngṳ̄-ngiòng.




#Article 16: Hók-ciŭ-uâ (1891 words)


Hók-ciŭ-uâ (), diŏh Mā-cū bô hô̤ lā̤ Hók-ciŭ-ngṳ̄ (福州語), sê Hók-gióng dĕ̤ng-buô gṳ̆-mìng nĭk-siòng sĕng-uăk diē-sié sāi gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, sṳ̆k Háng-cáung ngṳ̄-hiê Háng ngṳ̄-cŭk Mìng-uŏk ngṳ̄-ciĕ, sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Nàng-piéng gì dâi-biēu huŏng-ngiòng. Gòng sié-gái duâi iók ô 1,000 uâng nè̤ng â̤ gōng cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. 

Hók-gióng dĕ̤ng buô lĭk-sṳ̄ dê-mĭk „Mìng-dṳ̆ng sĕk-ék“ (閩中十邑) sê dék-duâi gì gōng Hók-ciŭ-uâ gì dê-huŏng, gòng sié-gái â̤ gōng Hók-ciŭ-uâ nè̤ng diē-sié chiĕu-guó 60% dŭ dêu găk cŭ-uái.

Găk Sĕk-ék ī-nguôi, Hók-gióng gó ô 2 bĭh gâing-kṳ̆ diē-sié gì buô-huông hiŏng-déng liù-tŭng Hók-ciŭ-uâ.

Dṳ̆ng-nĭk Ciéng-cĕng sèng-hâiu, Hók-gióng sēng-céng-hū nô̤i-tó̤i gáu Īng-ăng, ô cĭng sâ̤ gì Hók-ciŭ nè̤ng iâ cāu gáu Siông-duô gâe̤ng Īng-ăng biê-nâng. Gĭng-dáng Īng-tái (dù diē-sié biĕu 15 gì ôi-dé) gâe̤ng Sông-chiŏng (dù diē-sié biĕu 16 gì ôi-dé) dēng dê-huŏng dŭ ô gōng Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng.

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gióng-lĭk hâiu, Dṳ̆ng-guók céng-hū ciŏng Săng-mìng gióng-siék có̤ dê̤ṳng gĕ̤ng-ngiĕk siàng-chê. Téng hiā-sì-hâiu kī cêu ô cĭng sâ̤ gì Hók-ciŭ chĭng-nièng-gŏ̤ gáu Săng-mìng có̤-gĕ̤ng sìng-gă. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng Săng-mìng iâ ô gōng Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng sĕng-uăk găk cī.
 
Lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng sié, Mìng-dṳ̆ng sĕk-ék ô cĭng sâ̤ gì nè̤ng gáu Mā-lăk-gă sĕng-uăk. Cī piĕ nè̤ng iâ ciŏng Hók-ciŭ-uâ dái gáu gĭng-dáng Mā-lăk-gă dê-kṳ̆ guók-ga diē-sié kó̤. Gĭng-dáng Mā-lài-să̤-ā, Éng-dô-nà̤-să̤-ā, Sĭng-gă-pŏ̤, Ùng-lài cī 4 bĭh guók-gă dŭ ô Sĕk-ék gì Hâiu-iô sĕng-uăk.

Dṳ̆ng-guók Gāi-gáik-kŭi-huóng hâiu, Â-gĕ̤ng gì Diòng-lŏ̤h, Hók-chiăng gâe̤ng Bìng-tàng săng gâing chê gì nè̤ng tŭng-guó gáuk-iông huŏng-huák chók-guók sĕng-uăk, iâ ciŏng Hók-ciŭ-uâ iê gáu ĭ-că̤ sĕng-uăk gì dê-huŏng. Gĭng-dáng Mī-guók dék-duâi siàng-chê Niū-iók, Hók-ciŭ-uâ ī-gĭng siàng-ùi dâ̤ nê duâi gì Háng-nè̤ng ngṳ̄-ngiòng (dék duâi gi sê Guōng-dĕ̤ng-uâ).

Gáu gĭng-dáng, Hók-ciŭ-uâ gó mò̤ ciáng-sék gì mìng-chĭng. Găk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók hŏk-sŭk-gái diē-sié, ék-buăng kek „Mìng-dĕ̤ng huŏng-ngiòng Hók-ciŭ-uâ“ hĕ̤k „Hók-ciŭ huŏng-ngiòng“ lì chĭng-hŭ ĭ. Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Lièng-gŏng Gâing Gáu-ṳ̆k-guŏk piĕng-siā gì  sāi „Hók-ciŭ-ngṳ̄“ (福州語) lì chĭng-hŭ ĭ. 

Hiêng-câi uōng-diô gà̤-dēng iâ ô nè̤ng kĕk „Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄“ (閩東語) lì chĭng-hŭ ĭ. Ng-guó găk Sĕk-ék buōng-dê, „Mìng-dĕ̤ng“ táu-dā̤ dŭ mò̤ dò̤ lì chĭng-hŭ Hók-ciŭ-uâ. Găk Sĕk-ék nè̤ng lī-gāi diē-sié, „Mìng-dĕ̤ng“ sê bī Hók-ăng gâe̤ng Nìng-dáik. Nâ sāi „Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄“ lì chĭng-hŭ Hók-ciŭ-uâ gì uâ, ng-dáng buōng-iòng nè̤ng mâ̤ â̤ háng-lĭk sê Hók-ăng gâe̤ng Nìng-dáik gì uâ, găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, cī bĭh sṳ̀ tĕ̤k la̤ iâ cĭng găk-chó̤i. 

Găk Sĕk-ék buōng-dê iòng-dŏng-diè sāi „Hók-ciŭ-uâ“ (福州話) cī bĭh mìng-chĭng lì chĭng-hŭ cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ng-guó ô sèng-hâiu ôi la̤ giòng-diêu gáuk-dê gì kiŏng, â̤ sāi „Hók-chiăng-uâ“, „Kŭ-chèng-uâ“, „Diòng-lŏ̤h-uâ“ dēng mìng-chĭng.

Mìng-dĕ̤ng dê-kṳ̆ (bău-guák Hók-ciŭ gâe̤ng Nìng-dáik) chŭi-iòng gáuk-dê gì kēu-ĭng dŭ mâ̤ siŏh-iông, dáng-sê dâi-gă-nè̤ng dŭ sāi „Bàng-uâ“ () lì chĭng-hŭ ĭ.

Hók-ciŭ sê gū-cā Mìng-uŏk-guók dŭ-siàng, có̤i cā gì gṳ̆-mìng gōng gì sê Mìng-uŏk-ngṳ̄ (閩越語). Háng-ū-dá̤ miĕk-uòng Mìng-uŏk-guók ī-hâiu, báe̤k-huŏng giòng-sié gì Háng-ùng-huá giàng diē Hók-gióng, Mìng-uŏk-ngṳ̄ iù-sê sṳ̀-dék-dék biéng có̤ Háng-ngṳ̄ gì 1 ciĕ. Hŏk-ciā gōng, có̤i-cā gì Mìng-ngṳ̄ éng-găi sê nguòng-sṳ̄ Ngù-ngṳ̄ (吳語), Chū-ngṳ̄ (楚語) gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì ṳ̀ng-hăk (chăng-kō̤ Hók-gióng lĭk-sṳ̄).

Áng cài-lâiu gé-cái, Hók-ciŭ-uâ gì „15 ĭng hiê-tūng“ cêu sê Céng-dièu hìng-siàng gì, găk Dòng-dièu kăi-sṳ̄ diâng-hìng. Duâi-buô-hông sṳ̀ iù hiā sèng-hâiu gáu gĭng-dáng táu-dā̤ dŭ mò̤ biéng, bī-liê-gōng Dòng-dièu ô sĭ-ìng siā guó siŏh dà̤ sĭ, diē-sié ô siŏh guó „郎罷別囝“, ciā „郎罷“ „囝“ cêu sê gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gì „lòng-bâ“ (hĕ̤k „nòng-mâ“) gâe̤ng „giāng“.

Chŭi-iòng Hók-ciŭ-uâ cĭ hâiu dŭ mò̤ sêu gì-tă ngṳ̄-ngiòng gì īng-hiōng, dáng-sê 3 bĭh pé-ĭng ông-muōi ô̤h Siông-duô ngṳ̄-ngiòng hūng-kuāng kiū biáng siŏh-dŏi /n/, /m/, /ŋ/ → /ŋ/. Giék-guō, „san (山)“ tĕ̤k có̤ /saŋ/, „sam (三)“ iâ tĕ̤k có̤ /saŋ/, gâe̤ng „sang (生)“ biéng có̤ dè̤ng-ĭng-cê. Sáik-muōi-ông-mō̤ iâ huák-sĕng dè̤ng-iông biéng huá, nguòng-lā̤ hùng-ông â-sāu gì sáik-muói /kˀ/ biéng có̤ hò̤-lè̤ng sáik-muōi /ˀ/, ngāi-sáik-muōi /tˀ/ gâe̤ng chói-puòi-sék-muōi /pˀ/ biáng gáu sáik-muōi /kˀ/ diē-sié, giék-guō /pakˀ/ biéng có̤ /paˀ/, „sit (實)“, gâe̤ng „sip (什)“ du te̤k có̤ /sikˀ/ gâe̤ng „sik (食)“ dè̤ng-ĭng.

Gáu Chĭng-dièu, ô nè̤ng kiū piĕng-siā ĭng-ông cṳ̆, Hók-ciŭ-uâ dék tāu-miàng gì ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) cêu sê hiā sèng-hâiu piĕng gì. Găk Ching-dièu sì-dô̤i Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông giék-sṳ̆k biéng-huá, chiông „Chiŭ-ông“ (秋韻) gâe̤ng „Siĕu-ông“ (燒韻) hăk-biáng, „Hŭi-ông“ (輝韻) gâe̤ng „Buŏi-ông“ (飛韻) hăk-biáng. Bók-guó dék duâi gì biéng-huá ô 2 bĭh: tàu-tàu bĭh sê ông-mō̤ sùi siăng-diêu huák-sĕng sĕ̤ng-ông-huá hĕ̤k kŭi-ông-huá, dâ̤ nê bĭh sê sṳ̀ dài-dŏng gì siăng-mō̤ kiū huák-sĕng dĕ̤k-ĭng-huá hĕ̤k lôi-ĭng-huá.

Mìng-guók cĭ hâiu, Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông cêu mò̤ cĭng duâi gì biéng-huá lāu. Gáu Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sìng-lĭk, Hók-ciŭ-uâ siŏh-bĕng duâi-liông cióh diē Huà-ngṳ̄ gì sṳ̀, siŏh-bĕng găk céng-hū ngṳ̄-ngiòng céng-cháik gì páh-dáh â-dā̤ sāi-ê̤ṳng huâng-ùi duâi giŭ, dék duâi gì Hók-ciŭ-uâ siàng-chê Hók-ciŭ â̤-sê gṳ̆ng sùi Dài-báe̤k gì kă-cék, biéng có̤ dâ̤ nê bĭh diōng-hìng gáu Huà-ngṳ̄ gì Mìng-ngṳ̄ siàng-chê.

Hók-ciŭ-uâ sê gū-cā Háng-ngū (nguòng-sṳ̄ Ngù-ngṳ̄ gâe̤ng gū Chū-ngṳ̄) gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ kău-kiăk buók-săng gì, găk hâiu-sié huák-diēng diô gà̤-dēng bô sêu gáu dŏng-dê dê-lī ùng-huá gì īng-hiōng, huák-sĕng sĭng gì biéng-huá. Gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-uâ gì ngṳ̄-ngiòng dĕk-sáik găk Háng-ngṳ̄ diē-sié sê cêng-go̤ dŏk-chók.

Ciō dèu-mĕ̤k: Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông hiê-tūng

Hók-ciŭ-uâ cĭng-sâ̤ gì Háng-cê ô lâng săng cṳ̄ng tĕ̤k-ĭng. Cuòi cêu sê bàng-siòng gōng gì „băh-uâ“ (白話) gâe̤ng „cṳ̆-ngṳ̄“ (書語). „Băh-uâ“ sê gū-cā Háng-ngṳ̄ làu giâ gì Háng-cê tĕ̤k-ĭng, „cṳ̆-ngṳ̄“ sê ciŏng-muŏ-muŏ dò̤ la̤ tĕ̤k cṳ̆ sāi. Ĭng-ôi băh-uâ sê lĭk-sṳ̄ mì-làu giâ gì Háng-cê tĕ̤k-ĭng, ô gì tĕ̤k-ĭng cêng-go̤ gū-lō̤, iù cī â̤ huāng-ióng chók Hók-ciŭ-uâ sê cêng-go̤ còng-gū gì ngṳ̄-ngiòng.

Hók-ciŭ-uâ ô 7 bĭh siăng-diêu, â̤ buŏng có̤ siông-puái gâe̤ng hâ-puái lâng cṳ̄ng. Găk Hók-ciŭ-kiŏng diē-sié, hâ-puái gì diêu-dĭk dŭ bī siông-puái gèng. Cuòi găk Háng-ngṳ̄ diē-sié cêng-go̤ hāng giéng.

Hók-ciŭ-uâ găk hâiu-sié huák-diēng guó-tiàng dṳ̆ng, ông-mō̤ huák-sĕng sĕ̤ng-ông-huá hĕ̤k kŭi-ông-huá gì biéng-huá, bêng-chiā cī cṳ̄ng biéng-huá gâe̤ng siăng-diêu guăng-hiê cêng-go̤ mĭk-chiék. Cuòi găk Háng-ngṳ̄ diē-sié, iâ sê hāng-giéng gì.

Hók-ciŭ-uâ găk 19 gáu 20 sié-gī sèng-hâiu, ĭng-ông hiê-tūng bô huák-sĕng sĭng gì biéng-huá. Sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié gì siăng-mō̤ huák-sĕng dĕ̤k-ĭng-huá hĕ̤k-ciā lôi-ĭng-huá. Găk Háng-ngṳ̄ diē-sié, sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié gì siăng-mō̤ â̤ huák-sĕng cūng-kuāng biéng-huá gì ngṳ̄-ngiòng ng sê cĭng sâ̤.

Hók-ciŭ-uâ gì dông-sṳ̀ dŏ̤-só dŭ sê dăng-kiă ĭng-ciék, găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, dăng-kiă ĭng-ciék gì dông-sṳ̀ â̤ huák-sĕng tiĕng-gă „l“ siăng-mō̤ gì hiêng-chiông, niông dông-sṳ̀ biéng có̤ sĕ̤ng-ĭng-ciék hĕ̤k dŏ̤-ĭng-ciék. Chiông „chiă“, tiĕng-gă „l“, biéng có̤ „chiă-liă“, „dăng“ tiĕng-gă „l“, biéng có̤ „dă-lăng“.

Găk ùng-huák gà̤-dēng iâ ô tiĕng-gĕ ĭng-só gì hiêng-chiông. Dŏng nè̤ng buóh biēu-dăk „éng-hó“ cī bĭh kái-niêng sèng-hâiu, â̤ ciŏng dăng-kiă ĭng-ciék gì dông-sṳ̀ tiáh kŭi, tiĕng-gă siŏh bĭh ông-mō̤ „i“. Chiông „siā“, tiĕng-gă „i“, biéng có̤ „sì-siā“.

Hók-ciŭ-uâ ciō-iéu sê téng Gū Háng-ngṳ̄ huák-diēng chók gì. Ĭng-ôi Hók-ciŭ sêu gáu báe̤k-huŏng īng-hiōng gá-ciēu, bó̤-làu cĭng sâ̤ gū Háng-ngṳ̄ gì sìng-hông.

Gū Háng-ngṳ̄ ô 8 bĭh siăng-diêu, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ diē-sié, dṳ̀ siông-ké̤ṳ-diêu (上去調) gâe̤ng siông-siōng-diêu (上上調) hăk-biáng có̤ siōng-siăng (上聲) ī-nguôi, gì-tă siăng-diêu dŭ uòng-chīng bō̤-làu giâ lì.

Siông-gū Háng-ngṳ̄ mò̤ kĭng-sùng-ĭng (輕唇音) /f/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k /f/ gì cê găk gô-dā̤ dŭ te̤k /p/ hĕ̤k /pʰ/. Cī bĭh hiêng-chiông găk gĭng-dáng Hók-ciĭ-uâ băh-uâ diē-sié ĭng-nguòng â̤ tō̤ diŏh. 

Siông-gū Háng-ngṳ̄ mò̤ siĕk-siông-ĭng (舌上音) /ʂ/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k kiéu-siék-ĭng „zh“, „ch“ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ ék-buăng dŭ tĕ̤k /t/ hĕ̤k /tʰ/. Hók-ciŭ-uâ gó bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.

Siông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Ăh“ gâe̤ng „Gùng“ lâng bih siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sé tĕ̤k „h“ hĕ̤k „x“ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /k/, iâ ô tĕ̤k lìng-siăng-mō̤ (零聲母, cêu sê mò̤ siăng-mō̤). Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.

Siông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Hùng“ gâe̤ng „Ăh“ lâng bĭh siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k lìng-siăng-mō̤ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /h/. Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤ làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.

Siông-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié, „Ī (lìng-siăng-mō̤)“ gâe̤ng „Sià“ lâng bĭh siăng-mō̤ sê siŏng-tŭng gì. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ diē-sié tĕ̤k lìng-siang-mō̤ gì cê găk gū Háng-ngṳ̄ diē-sié ô tĕ̤k /s/. Hók-ciŭ-uâ băh-uâ bō̤-làu ô gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.

Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ gì /k/, /kʰ/, /h/ găk sá̤-ông sèng-sāu mò̤ niōng-huá có̤ /tɕ/, /tɕʰ/, /ɕ/. Gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ ô huák-sĕng cī cṳ̄ng niōng-huá. Hók-ciŭ-uâ uòng-ciòng bō̤-làu gū Háng-ngṳ̄ gì cī bĭh dĕk-diēng.

Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ gì Ngì-mō̤ „/ŋ/“, gáu gĭng-dáng Huà-ngṳ̄ ī-gĭng biéng mò̤ lāu. Hók-ciŭ-uâ gó bō̤-làu cī bĭh siăng-mō̤.

Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ ô ĭk-siăng (入聲), gĭng-dáng Huà-ngṳ̄, Siông-duô gì Mìng-báe̤k-uâ ī-gĭng mò̤ ĭk-siăng gó̤ lāu, bók-guó Hók-ciŭ-uâ gó lā̤ uòng-chīng bō̤-làu dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ diē-sié gì ĭk-siăng.
 

Gà̤-dēng gōng gì sū-iū dĕk-diēng, Mìng-nàng-ngṳ̄ dŭ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ siŏh-iông. Â-dā̤ gōng lâ Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ mâ̤ siŏh-iông gì dê-huŏng.

Mìng-nàng-ngṳ̄ ô /m/, /n/, /ŋ/, /ⁿ/, /p/, /t/, /k/, /ʔ/ gì kṳ̆-biék, dáng-sê Hók-ciŭ-uâ nâ ô /ŋ/, /k/ gâe̤ng /ʔ/.

Hók-ciŭ-uâ sṳ̀-ngṳ̄ diē-sié iâ ô cĭng sâ̤ gū Háng-ngṳ̄ gì sìng-hông. Cī piĕ sṳ̀-ngṳ̄ găk gĭng-diēng diē-sié dŭ â̤ tō̤ diŏh. Ŏ̤h „diē-nè̤ng“ gì „diē“ (底), cī bĭh cê cêu sê Lĕ̤k-dièu sèng-hâiu gì ê̤ṳng-ngṳ̄. Lĕ̤k-dièu sèng-hâiu gì Háng-ngṳ̄ sāi „diē“ lì có̤ cī-sê ngì-ông-sṳ̀. Gó ô chiông „nguāi gì nó̤h“, „ĭ gì nó̤h“ diē-sié gì „gì“, sê téng Cìng-dièu sì-dô̤i bō̤-làu giâ lì. Gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ diē-sié gì „nè̤ng-káh“, „hŭng-tăi“, „mìng-chòng“, „téng-cièng“ dŭ sê téng Dòng-dièu Sóng-dièu sì-dâi sāi gì gū Háng-ngṳ̄ diē-sié bō̤-làu giâ lì.

Hók-ciŭ-uâ siĕng-tā̤ sê Ngù-ngṳ̄, Chū-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ kău-kiăk buók-săng gì nguòng-sṳ̄ Mìng-ngṳ̄, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ-uâ iâ téng nguòng-sṳ̄ Mìng-ngṳ̄ diē-sié sìng-diòng giâ Chū-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì sìng-hông, chŭi-muōng cī-piĕ sìng-hông mâ̤ sâ̤, dáng-sê găk bàng-siòng-găng dŭ â̤ sāi gáu ĭ. Chiông bâng-nè̤ng gì bâng diōng hō̤ sì-hâiu sāi gì „bâng ô chă gó̤ lāu“ gì „chă“ (瘥) cêu sê téng gū Chū-ngṳ̄ lì gì. Gó-ô gì-tă mâ̤ ciēu gì sṳ̀ sê gū-cā Mìng-uŏk-ngṳ̄ lì gì, chiông „kă“ (Háng-cê ô nè̤ng siā có̤ „骹“).

Hók-ciŭ-uâ sāi Háng-cê gâe̤ng Lò̤-mā-cê lâng cṳ̄ng ùng-cê gé-liŏh ngṳ̄-ngiòng.

Háng-cê sê gṳ̆ng Háng-nè̤ng dái gáu Sĕk-ék gì. Hók-ciŭ-uâ săng buōng ông-cṳ̆ gâe̤ng tāu-miàng gì siēu-siók dŭ sê kĕk Háng-cê siā gì. Dŏng-dê chióng-hié, gōng bìng-uâ (評話) gì nè̤ng iâ sê kĕk Háng-cê siā gŏ̤-sṳ̀ hĕ̤k kiŏh-buōng. Buók-guó, Háng-cê gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ mâ̤ báh-hông-báh dó̤i-kiăk, ô gì cê mò̤ nièng-ngài kĕk Háng-cê siā, ô gì nè̤ng cêu siā „cióh-ĭng“, „hông-tĕ̤k“ gâe̤ng „cê̤ṳ-cháung Háng-cê“ săng cṳ̄ng huŏng-sék lì gāi-giók ciā ông-dà̤.

Chĭng-dièu muăk-gĭ sèng-hâiu, téng Ĭng-guók lì gì Gĭ-dók-gáu Séng-gŭng-huôi diòng-gáu-sê̤ṳ Sṳ̄ Lŏk-báik (Robert W. Stewart) ôi Hók-ciŭ-uâ huák-mìng siŏh tó̤ sāi Lò̤-mā-cê pĭng-siā gì pĭng-ĭng huŏng-áng, hāu lō̤ „Bàng-uâ-cê“ (平話字). Gĭ-dók gáu-huôi iù-sê kĕk cī cṳ̄ng ùng-cê chók-bēng lāu Hók-ciŭ-uâ Séng-gĭng gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ sṳ̀-diēng (Dictionary of Foochow Dialect).

Găk Mìng-ngṳ̄ diē-sié, dék-cā pieng-siā ông-cṳ gì ngṳ̄-ngiòng sê Hók-ciu-uâ. Gáu ging-dáng, Hók-ciu-uâ ô 3 buōng ông-cṳ dék tāu-miàng, hung-biék sê «Chék Chăng-cióng Báik-ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» (戚參將八音字義便覽), «Tái-sṳ̄ Lìng Pék-săng Sĭng-săng Ciŏ-ngṳ̆k Dùng-siăng» (太史林碧山先生珠玉同聲) gâe̤ng «Gă dêng Mī-ciòng Báik-ĭng» (加訂美全八音). Sèng lâng buōng găk Chĭng-dièu sèng-hâiu gâe̤ng nè̤ng hăk-biáng siŏh-dŏi, miàng-cê hāu lā̤ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音).

Téng Chĭng-dièu kī cêu ô nè̤ng kĕk Hók-ciŭ-uâ siā siēu-siók, miàng dék tāu gì siēu-siók sê «Mìng-dŭ Biék Gé» (閩都別記). Ĭ sê Chĭng-dièu sèng-hâiu siā gì, chók-ciā sê Lī-ìng-hò̤-giù (里人何求), cuòi sê ĭ gì bék-miàng, cáuk-ciā gì cĭng-miàng ī-gĭng mò̤ nièng-ngài tō̤ lāu. «Mìng-dŭ Biék Gé» sê ciŏng-huòi-tā̤ gì tŭng-sṳ̆k siēu-siók, táu cṳ̆ ô 380 huòi, diē-sié siā ô cĭng sâ̤ Hók-ciŭ dŏng-dê gì diòng-siók. Cī buô siēu-siók dó̤i Hók-ciŭ-uâ gì ngiêng-ngṳ̄ ô hēng duâi īng-hiōng, chiông „dáh-chió-cék“ cêu sê téng diē-sié lì gì.

Bàng-uâ-cê ùng-hók mâ̤ sâ̤ bêng-chiā dŏ̤-só sê gâe̤ng cŭng-gáu ô găng-guó gì. Bàng-uâ-cê ùng-hók dé̤ṳ-cáuk sê 1908 nièng chók-bēng gì «SÉNG-GĬNG SĬNG-GÔ-IÓK CIÒNG-CṲ̆» (, ). Cī buô ciòng-cṳ̄ ciong gōng buô Séng-gĭng sāi Hók-ciŭ buōng-gē̤ng uâ hĕ̤k buōng-gē̤ng gì biēu-dăk huŏng-sék huăng-ĭk chók lì, chŭi-iòng ô gì ê̤ṳng-sṳ̀ piĕng ùng-ngiòng-ùng, dáng sê ĭ gì gá-dĭk uòng-ciòng chiĕu-guó cī-pie chó̤-nguô.




#Article 17: Bă-biĕk-ták (112 words)


Bă-biĕk-ták (巴别塔) sê Séng-gĭng gà̤-dēng-sié gé-cái gì 1 bĭh dê-miàng. Bă-biĕk sāi Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ siā có̤ „“, é-sé̤ṳ sê „biéng láung“.

Gŏng-gé̤ṳ Gô-iók Séng-gĭng «Cháung-sié Gé» dâ̤ 11 ciŏng gé-cái, Bă-biĕk-ták sê ìng-lôi ôi lāu sāi cê-gă gì miàng gèng gáu tiĕng, sū kī gì ták. Hiā sèng-hâiu, tiĕng-â nè̤ng lūng-cūng gōng 1 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Ĭng-ôi Siông-dá̤ Ià-huò-huà nêng-ùi ìng-lôi gì siōng-huăk sê ngài gì, i-cà̤ mâ̤ gé-sì i-cà̤ sê Siông-cuō cáung có̤ gì, gó siông gâe̤ng Siông-cuō piâng nèng-lik, huâng lāu giĕu-ngô̤ gì cô̤i. Gó-chṳ̄ cêu biéng láung ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng, giéu ĭ-cà̤ mò̤ nièng-ài gié-sṳ̆k kī ták. Gó-sê̤ṳ nè̤ng sèu-sèu dò̤ Bă-biĕk-ták lì gāi-sék ìng-lôi ká̤-sié ô hī-māng sâ̤ gì ngṳ̄-ngiòng.




#Article 18: Lìng Cáik-sṳ̀ (162 words)


Lìng Cáik-sṳ̀ (林則徐, ) sê Chĭng-dièu gì hŏk-ciā. Ĭ báik-cèng diŏh Guōng-ciŭ dái-liāng Dṳ̆ng-guók ìng-mìng dī-káung Ĭng-guók kŭi-diēng Hū-muòng siĕu iĕng (虎門銷煙). Chŭi-iòng cuòi ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê ĭ ūi-dâi gì sê̤ṳ-cék, dáng-sê ciā dâi iâ sê 1839 nièng huák-sĕng Dâ̤-ék-huòi Ă-piéng Ciéng-cĕng gì ciō-iéu nguòng-ĭng.

Lìng Cáik-sṳ̀ diŏh Hók-ciŭ chók-sié, có̤-sá̤ sèng-hâiu tĕ̤k-cṳ̆ iā nêng-cĭng. 1871 nièng, ĭ guăng có̤ „Ù-guōng Cūng-dók“ (湖廣總督). Dùng nièng bô sĕng có̤ Kĭng-chā̤ Dâi-sìng (欽差大臣), ké̤ṳk Huòng-dá̤ pái kó̤ Guōng-dĕ̤ng géng Ă-piéng. Găk géng iĕng sèng-hâiu, ĭ mŭk-siŭ chiĕu-guó 2 uâng siŏng Ă-piéng, hŭng-sō̤ Ĕu-ciŭ lì gì sŏng-sùng. Dáng-sê, ĭ gì nū-lĭk mò̤ sìng-gŭng.

Ă-piéng Ciéng-cĕng huák-sĕng ī-hâiu, Huòng-dá̤ ôi lāu ché̤ṳ-huăk Lìng Cáik-sṳ̀, cêu ciŏng ĭ huák-puói gáu Sĭng-giŏng chṳ̆ng-gŭng. Dáng-sê ĭ táu-dā̤ mò̤ gāi-biéng ĭ dó̤i guók-gă gì dṳ̆ng-sìng. Ĭ ô siā guó 1 dà̤ sĭ gōng: „Gēu lé guók-gă sĕng sṳ̄ ī, kī ĭng huô hók biê kṳ̆ cĭ?“ (茍利國家生死以, 豈因禍福避趨之?) 1850 nièng, ĭ sī diŏh diōng kó̤ Guōng-să̤ gì diô dŏng.




#Article 19: Ĕu-ciŭ (126 words)


Ĕu-ciŭ (歐洲, Europa) sê sié-gái chék duâi ciŭ cĭ ék. Ĭ dĕ̤ng-buô sê Ā-ciŭ, să̤-buô sê Dâi-să̤-iòng, báe̤k-buô sê Báe̤k-bĭng-iòng. Ural Săng (Ĭng-ngṳ̄: Ural Mountains) gâe̤ng Lī Hāi (Ĭng-ngṳ̄: Caspian Sea) sê Ĕu-ciŭ gâe̤ng Ā-ciŭ gì buŏng-gái. Ĕu-ciŭ miêng-cék nâ bī Dâi-iòng-ciŭ duâi siŏh-nék-giāng. Dáng-sê áng ìng-kēu lì sáung, ĭ sê sié-gái dê 2 duâi gì ciŭ.

Gū Hĭ-lé-nà̤ sê Ĕu-ciŭ ùng-mìng gì ièu-lài. Gū Hĭ-lé-nà̤ gâe̤ng Gū Lò̤-mā sì-dô̤i sê gū-cā Ĕu-ciŭ ùng-huá có̤i huák-dăk gì sì-dô̤i. Gū Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng cĭ hâiu, Ĕu-ciŭ giàng diē Ŭ-áng Sì-dô̤i.

Dê-lī Dâi-huák-hiêng cĭ hâiu, Ĕu-ciŭ kăi-sṳ̄ giàng diē mìng-ciō. Hiā sèng-hâiu huák-sĕng guó bī-gáu chók-miàng gì ông-dông chiông Huák-guók Dâi-gáik-mêng dēng-dēng.

Buóh liēu-gāi Ĕu-ciŭ ùng-huá, cêu găi-dŏng liēu-gāi ĭ gì 2 ciáh nguòng-tàu: Gū Hĭ-lé-nà̤ gâe̤ng Gĭ-dók-gáu.




#Article 20: Săng-săng (137 words)


Săng-săng (三山) sê Hók-ciŭ gì biék-chĭng, ĭng-ôi gô-dā̤ Hók-ciŭ siàng diē-sié ô săng láung săng. Cī săng láung săng dó̤-dā̤ sê diē săng láung, gó mâ̤ chĭng-chū. Hiêng-sì-câi cī săng láung sê Bìng-săng (屏山), Ŭ-săng (烏山), Ṳ̆-săng (于山).  

Ô-guăng Săng-săng gì sū-cī găh Hók-ciŭ, ô cī uâng gōng-huák: Săng săng còng, săng săng hiêng, săng săng bók-kō̤-giéng. (三山藏，三山現，三山不可見。)

Gŏng-gé̤ṳ diòng-siók, Mìng-uòng găh kuók-gióng Hók-ciŭ siàng sì-hâiu, ciŏng Bìng-săng, Ŭ-săng, Ṳ̀-săng kuòng gáu siàng-chiòng diē-sié, gó-chṳ̄ Hók-ciŭ siàng-chê ô săng láung săng.

Iòng-hâiu, hŭng-cūi sĭng-săng gâe̤ng Mìng-uòng gōng, Hók-ciŭ sê siŏh dèu lṳ̀ng, dáng-sê ciā lṳ̀ng mò̤ gáe̤k, mò̤ nièng-ài buŏi. Iù-sê Mìng-uòng cêu găh Săng-săng dṳ̆ng gì Ŭ-săng gâe̤ng Ṳ̀-săng kī lāu lâng lŏ̤h ták, niông „lṳ̀ng“ buók gáe̤k. Ŭ-săng gà̤-dēng siék gì hī lŏ̤h hāu lā̤ „Ŭ-ták“ (烏塔). Ṳ̀-săng gà̤-dēng siék gi hāu lā̤ „Băh-ták“ (白塔).




#Article 21: Dài-gĕ̤ng (796 words)


Dài-gĕ̤ng () sê Hók-ciŭ gì sioh bih ôi-dó̤i, gah Hók-ciu siàng nàng buô, Mìng-gĕ̤ng báe̤k ngiâng. Báe̤k-sóng kui sṳ̄ Mìng-ge̤ng cūi puóng, luk dê hìng siàng, cing sâ̤ gì nè̤ng lì cuāi-nē̤ dêu. Téng Mìng-dièu kui-sṳ̄ Dài Ge̤ng cêu siàng ôi Hók-ciu dék dê̤ṳng iéu gì siong ngiek dṳng sing.

Dài Ge̤ng lik sṳ̄ siông géu lă̤ Nàng Dài. Gah gung-nguòng-sèng 770 nièng, ging dáng Dài Ge̤ng dṳng buô (Gék-siòng Sang hô gê̤ṳng) cêu ô Mìng-cuk gì sieng mìng seng uak gah cī lāu. Gung-nguòng-sèng 202 nièng, Mìng Uòng gah Nàng-dòi Sang (Ging dáng gì Duâi-miêu Sang) sêu dong sì dṳng iong gì hung siōng, lik có̤ „Mìng Uok Uòng“, iòng hâiu gah ciā sang gà̤-dēng kī sioh gang miêu, hāu lă̤ „Mìng-uok-uòng Miêu“. Hâiu sié nè̤ng hāu miêu „Duâi Miêu“, cī sang iâ hāu lă̤ „Duâi-miêu Sang“. Gung-nguòng-sèng 134 nièng, De̤ng-uok Uòng Ṳ̀ Siêng gah Nàng-dòi Sang ge̤ng bing diéu ngṳ̀, bêng ciā ôi géu gék-lé, gah cī kī sioh bih dài, hāu lă̤ „Diéu-ngṳ̀ Dài“. Gōng „De̤ng Nàng siàng kiéu uông, ô dài lìng ge̤ng“, „Dài Ge̤ng“ ing chṳ̄ dáik miàng. Dòng-dô̤i sì-hâiu, ging dáng gì Dài Ge̤ng suk Mìng Gâing gâe̤ng Âu-guăng Gâing guāng-hak. Hiā-sèng-hâiu lâng bih gâing áng ging dáng Bah-mā Giò, Bing-dáik Giò gâe̤ng Iòng-dṳng sioh dâi ôi gái siáng, ī de̤ng gì Dài Ge̤ng suk Mìng Gâing, ī sa̤ gì Dài Ge̤ng suk Âiu-guang Gâing. Ciong uâng gì guang hak huong sék tié lāu mì tì gáu gung-nguòng 1913 nièng lâng gâing hak-biáng có̤ Mìng-âiu Gâing ciáh giék sók.  1945 nièng, céng hu gah Dài Ge̤ng siék lik Siēu-giò Kṳ gâe̤ng Dài-ge̤ng Kṳ. 1956 nièng lâng kṳ hak-biáng có̤ ging dáng gì Dài-ge̤ng Kṳ

Dài Ge̤ng Kṳ sê Hók-ciu chê 5 kṳ dài dong gì sioh bih. Ké-hâiu ung-huò

Dài Ge̤ng gah Hók-gióng sēng de̤ng nàng buô, Hók-ciu chê-kṳ dṳng buô. Báe̤k-ūi 26 dô 05 miēu (26°05'), de̤ng-giang 119 dô 18 miēu (119°18). Mìng-ge̤ng báe̤k ngiâng, áng Mìng-ge̤ng Hòng-dô̤ gâe̤ng Chong-sang Kṳ gáh ge̤ng dó̤i siōng, de̤ng buông gâe̤ng Gu-sang Déng siong lièng, sa̤ buô gâe̤ng Hùng-sang Déng siong lièng, báe̤k buô sê Gū-làu Kṳ. Luk dê miêng-ciék 18 bìng-huong gong-lī.

Dài Ge̤ng gì ké-hâiu suk Hāi-iòng séng gì ké-hâiu. Dài Ge̤ng gì hâ-gié gá dòng, de̤ng-gié cing dó̤i, dáng sê nâng ô gàng-dièu téng báe̤k huong giâ lì uâ, ung-dô iâ â̤ gáung gáu 0℃ ī giâ. Dài Ge̤ng nièng bìng-ging ung dô 19.6℃, gáung-ū liâng sê 1342.5 hò̤-mī. Siong nièng dài dong, 4-6 sê huô-gié (ṳ̄-gié), Mìng-ge̤ng sèu sèu dōng kā̤-cūi, 7-8 nguok iā ciēu dâung ṳ̄, dék gèng ung-dô du gah 35℃ ī siông, ô sì â̤ chieu guó 40℃, ciā sì hâiu iâ â̤ có̤ hung-tai. 9 nguok ī hâiu ké-ung mâing mâing gáung giâ lì, dáng sê dék gèng ung-dô gó sê gah 25~30℃ cō̤-êu, ciā sì hâiu gi buong du sê sàng-tieng, cing ciēu dâung ṳ̄. Iòng dong diè gáu 10 nguok dā̤ tieng cêu kai sṳ̄ liang lāu. 11 nguok tieng kiu chéng. 12 nguok gáu 2 nguok sê sioh nièng dài dong dék chéng gì sèng hâiu, tek biek gah nièng dau hiā sèng-hâiu, ung-dô sèu sèu nâ ô 0-6℃. 

Dài Ge̤ng ìng kēu ô 37 uâng. Gṳ mìng ciō iéu séng Huk-gáu, dáng sê Dài Ge̤ng sê Tieng-ciō gáu gâe̤ng Gi-dók gáu dê̤ṳng iéu gì uak dông dê huong.

Dài Ge̤ng ô 37 uâng nè̤ng, ciō iéu sê Háng-ìng. Nguòng-dô̤i sì-hâiu ô Mōng-gū nè̤ng dêu gah cuāi-nē̤. Ching-dièu sèng hâiu chui iòng ô Māng-cuk nè̤ng lì Hók-ciu dêu, dáng ìng-kēu ng sê cing sâ̤. Hiêng-káik-sì Dài-ge̤ng dṳ̀ lāu Háng-ìng ī nguôi, gó ô Māng-cuk gâe̤ng Huòi-cuk dēng, dáng sê nè̤ng iā ciēu iā ciēu, ìng-kēu bī lṳk gó lă̤ mò̤ guó 0.5%. Ing dioh lik sṳ̄ gì iòng-iù, Dài Ge̤ng ìng kēu duâi buó hông gah nàng-buô gâe̤ng sa̤-nàng-buô. Âiu-ciu (gah Dài-ge̤ng Kṳ nàng-buô, Dài-ge̤ng guōng diòng huāi nē̤), Se̤ng-huòng (gah Dài Ge̤ng nàng-buô, Duâi-miêu-sèng huāi-nē̤), Chong-hà (gah Dài Ge̤ng sa̤-nàng-buô) gâe̤ng Bong-ciu (gah Dài Ge̤ng sa̤-nàng-buô) sé bih ga̤-dô̤ gì ìng-kēu mik-dô dék gèng, du gah sioh gong-lī 4.5 uâng ī gèng.

Dài Ge̤ng nè̤ng ciō iéu séng Huk Gáu. Tieng-ciō Gáu, Ià-su Gáu gâe̤ng Huòi Gáu gah Dài Ge̤ng du ô séng dù. Gah 1940 nièng-dó̤i ī sèng, Tieng-ciō Gáu gâe̤ng Ià-su Gáu gì Ciō-gáu cô̤-dòng du siék gah Dài Ge̤ng gì Gáu-dòng diē sié. Ing chṳ̄ Dài Ge̤ng sê Tieng-ciō Gáu gâe̤ng Ià-su Gáu diòng dô̤ gì dê̤ṳng iéu diòng sū.  Ging dáng Tieng-ciō Gáu gáu iū do̤ só gah Ngiê-ciu, Buong-ciu, gâe̤ng Âiu-ciu. Dài Ge̤ng gì Tieng-ciō Gáu gáu iū dài dong, Diòng Lo̤h nè̤ng gâe̤ng Hók Chiang nè̤ng dék sâ̤, i cà̤ du sê 80 niêng ī hâiu lì cī có̤ seng-é he̤k seng uak. Hók-ciu buōng dê gì gáu iū duâi do̤ séng sê tō̤-ngṳ̀-gĭ.




#Article 22: Mìng-âu (1096 words)


Mìng-âu () sê Hók-ciŭ-chê guāng-hăk gì 8 bĭh gâing dài-dŏng gì siŏh bĭh. Mìng-âu-gâing gì tū-dê miêng-cék găh 8 gâing dài-dŏng bà̤ dâ̤ nê ôi. 

Mìng-âu-gâing sê Mìng Gâing gâe̤ng Âiu-guăng Gâing hăk-biáng hâiu hìng-siàng gì. Hók-ciŭ Chê céng-hū siék-lĭk ī-hâiu bô téng Mìng-âu-gâing diē-sié ciŏng nguòng lā̤ Mìng Gâing gì dê-buàng uăh chók, có̤-ùi Hók-ciŭ Chê gì chê-kṳ̆.

Mìng-âu diŏh Hók-gióng de̤ng buô.

Mìng-âu-gâing diŏh dê-lī siông gì gĭng-ūi sê báe̤k-ūi 25° 47′ gáu 26° 37′, dĕ̤ng-gĭng 118° 51′ gáu 119° 25′ cĭ-găng, cêu sê găh Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô. Mìng-gĕ̤ng dṳng-â iù. Góng gâing tū-dê miêng-cék sê 2,133 km², gṳng Ku-chèng gâe̤ng Īng-tái â-sāu, sê Sek-ék diē-sié miêng-cêk dâ̤ 3 duâi gì gâing, gak Ngū-kṳ-báik-gâing diē-sié bà̤ dâ̤ nê ôi. Mìng-âu de̤ng buô gâe̤ng Lò̤-nguòng Gâing, Céng-ang Kṳ, Gū-làu Kṳ, Chong-sang Kṳ, Diòng-lo̤h Chê siong lìng. Nàng buô gâe̤ng Hók-chiang Chê, Īng-tái Gâing siong lièng. Sā̤ buô gâe̤ng báe̤k buô sê Mìng-chiang Gâing gâe̤ng Ku-chèng Gâing. Mìng-âu-gâing du-liāng gâe̤ng 9 bih gâing, chê, kṳ siong lièng, sê Sek-ék diē-sié lìng-gâing dék sâ̤ gì.

Mìng-âu báe̤k-buô gâe̤ng sā̤-nàng buô du sê sang-kṳ, dĕ̤ng buô sê Mìng-ge̤ng làu-diô hìng siàng gì ò̤-káuk, nàng-buô Siông-ga̤ gáu Chiang-kāu hī-sioh-dâi sê Hók-ciu bàng-nguòng. Gâing báe̤k Iòng-bàng gâe̤ng Duâi-hù gau-ciék gì Ngù-mō̤ Sang ô 1403 mī hī-măng gà̤ng, sê gōng gâing dék gèng gì ôi-dó̤i. 

Mìng-âu dék duâi gì ò̤ sê Mìng-ge̤ng, Mìng-ge̤ng téng gâing sa̤ gì Siēu-lioh làu diē Mìng-âu, huàng-chiong góng gâing dṳng-buô ôi-dó̤i. Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu diē-sié ô 100.4 mī dòng, làu ging Siēu-lioh, Hùng-muōi, Bah-sai, Dé̤ṳk-giè, Gang-ciá, Ging-ka̤, Siong-ga̤, Nàng-sê̤ṳ, Nàng-tung, Siòng-kieng, Siông-gáng, Mìng-ge̤ng 12 bih hiong-déng. Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu gì cuōi-mih miêng-cék ô 81 bìng-huong gung-lī. Gâing diē-sié 17 dèu Mìng-ge̤ng cie-làu nâ kau diē gŏ̤ uâ, Mìng-ge̤ng gah Mìng-âu gì làu-mik miêng-cék ô 1556 bìng-huong gung-lī, ciéng gōng gâing tù-dê miêng-cék gì 73%. Mìng-ge̤ng gah Ging-ka̤ Âiu-sê̤ṳ gì Guō-sang-ciu hó-gé̤ṳng gâe̤ng Nàng-dòi dō̤ buong có̤ Nàng, Báe̤k lâng dèu gē̤ng. Báe̤k-gē̤ng guó Uòng-sang-liē ī-hâiu làu diē Hók-ciu Chê, iòng-dong-diè ciong Báe̤k-gē̤ng káng có̤ Mìng-ge̤ng gì ciáng-làu. Nàng-ge̤ng iâ hāu lă̤ U-lṳ̀ng-ge̤ng. Gah Nàng-tung Déng Sing-giè hó-gê̤ṳng Mìng-ge̤ng â-iù dék duâi gì cie-liù Duâi-ciong ka̤ huôi diē cà̤ làu. Dṳ̀ Mìng-ge̤ng ī nguòi, gá duâi gì ò̤ gó ô Duâi-me̤k Ka̤, Nguòng-liē Ka̤, Dâ̤-ék Ka̤, Ging Kā̤ dēng.      

Mìng-âu sṳk Ā-iek-dâi gié-hung ké-hâiu kṳ, Mìng-ge̤ng ge̤ng-gièng â̤ bih báe̤k buô sang-kṳ iek nék-giāng. Mìng-âu 4 gié tieng-ké hung-biék mìng-hiēng, iòng-dong-diè Chung-gié â̤ gá dòng nék-giāng, Chiu-gié gá dō̤i. Sioh nièng dék-iek gì nik-cī gah 7 nguok hâ-sùng gáu 8 nguok siông-uāng. Gieng-dṳk nièng gô-lik nièng-dau gâe̤ng Ching-mìng sê dék-chéng gì 2 bih sì-gang. Gáu 6 nguok sì-hâiu, cêu kai-sṳ̄ dâung-huô, gōng-nièng dài-dong cī nguok dék â̤ dâung.  

Mìng-âu gōng nèng â̤ buong có̤ 4 gié. 3~6 nguok sê Chung-gié, téng 2 nguok kī tieng-ké cêu kai-sṳ̄ huòi-lōng lāu, gáu 4 nguok ung-dô cêu â̤ dak gáu 20°C, tieng ké iâ kiū iek lāu, 6 nguok sèng-hâiu tieng-ké cêu hēng iek lāu. Téng 7 nguok kai-sṳ̄ tieng cêu iā iek lāu, gáu 8 nguok dṳng-uāng gì cī dâung sì-gang sê gōng-nièng dék-iek gì sèng-hâiu, ge̤ng-ge̤ng dék-gèng ung-dô du dioh 35°C~38°C, ô gì dê-huong â̤ chieu guó 39°C, dak gáu 40°C, 8 nguok dṳng-uāng guó hâiu, ung-dô cêu mâing mâing gáung giâ lì, ng guó dṳk-ge̤ng dék-gèng ung-dô gó sê dioh 30°C gà̤-dēng. Hâ-gié gáu 9 nguok-dā̤ cêu cha-bók-do̤ giék-sók gŏ̤ lāu, ung-dô gié-sṳk gáung giâ lì. Céng-diē 10 nguok hâiu, Chiu-gié cêu kai-sṳ̄ lāu, ciā sèng-hâiu tieng-ké cing sèu sàng, gī-hu mò̤ dâung huô, téng 11 nguok kai-sṳ̄ ung-dô kiū duâi gáung, bìng ging â̤ gáung 4.5°C. 12 nguok kai-sṳ̄ gōng gâing kai-sṳ̄ De̤ng-gié, gáu â-nièng 1 nguok dā̤ gô-lik nièng-dau sèng-hâiu ung-dô gáung gáu gōng nièng dék-dā̤ gì ôi-dé, ô sèng-hâiu â̤ gáung gáu -4°C. Mìng-âu gōng gâing nièng-bìng-ging ung-dô dioh 15°C~19.5°C ci-gang. Dék-chéng sèng-hâiu bìng ging ung-dô gah 6°C~10.5°C ci-gang, dék-iek sèng-hâiu bìng-ging ung-dô dioh 23.6°C~29.3°C. Mìng-hâiu ung-dô â̤ gṳng-lă̤ dê-sié sing-gáung. Dék ing-dáe̤ng gì sê de̤ng-nàng buô gâe̤ng Siông-ga̤, Găng-ciá, nièng bìng ging ung-dô gah 19.5°C~20°C. Ciék lă̤ sê dṳng-buô Mìng-ge̤ng gièng, nièng bìng ging ung-dô gah 17°C~20°C ci-gang. Dék-chéng gì báe̤k buô sang-kṳ, nièng bìng ging ung-dô dioh 16°C~17°C cō̤-êu.

Gâe̤ng Siông-duô bī, Mìng-âu sê Hók-gióng dék mâ̤ dâung huô gì dê-huong ci-ék, sioh nièng dâung gì ṳ̄-cuōi ô 1200~2100 hò̤-mī. Iòng-dong-diè sang-kṳ bī Mìng-ge̤ng ge̤ng-gièng â̤ dâung. Sioh nièng dài-dong, 5~6 nguok dék â̤ dâung huô, ciā sèng-hâiu dâung gì huô-cuōi iéng ciòng nièng gáung-ṳ̄-liông 30%, gó-chū sèu sèu dōng ka̤-cūi. 7 nguok gáu 8 nguok sêu gáu hāi-hung gì īng-hiōng, sèu sèu có̤ hung-tai, dâung gì huô cêng gŏ̤ duâi, ng guó nâ ô sang-sê ge̤ng cêu giék sók gŏ̤ lāu, dék-dòng mâ̤ chieu guó 1 lā̤-buái. Gó-chṳ̄ cêu nâ gōng ciā sèng hâiu gáng gì ṳ̄-liông iéng gōng nièng 36%, ng guó du mò̤ dōng ka̤-cūi. Téng 10 nguok kī cêu cing ciēu dâung huô lāu.

Déng:

Mìng-âu ô 61 uâng nè̤ng, gī-hù du sê Háng-nè̤ng. Gâe̤ng Hók-ciu sioh iông, Mìng-âu gōng gì ngṳ̄-ngiòng iâ sê Hók-ciu kiong gì Hók-ciu uâ.

Mìng-âu ô 61 uâng nè̤ng, Háng-nè̤ng iéng cūng-nè̤ng-só gì 99.68%. Ciēu-só mìng-cuk nâ ô chieng-bā nè̤ng, ī Siā-cuk ôi ciō. Mìng-âu ìng-kēu hung-buó mâ̤ bìng-hèng, iòng-dong-diè Mìng-ge̤ng ge̤ng gièng dêu gì nè̤ng bī sang kṳ ô sâ̤, de̤ng-nàng buô dêu gì nè̤ng bī sa̤ buô ô sâ̤. De̤ng nàng buô Mìng-ge̤ng Hiong sê gōng gâing ìng-kēu mik dô dék gèng gì dê huong, dak gáu 5720 nè̤ng/km. Ging-ka̤ Déng pâung Hók-ciu huong hióng gì ôi-dó̤i dèu gì nè̤ng gá sâ̤, ìng-kēu mik-dô ciék gê̤ṳng Hók-ciu Chê chê-kṳ gì cuōi bìng, ng guó Ging-ka̤ gì-ṳ̀ ôi-dói gì nè̤ng só mâ̤ sâ̤, sū ī chék-dṳ̀-báik-káu ī-hâiu, gōng déng gì ìng-kēu mik dô cêu ng sê cing gèng lāu.  

Mìng-âu nè̤ng gōng gì sê Hók-ciu kiong gì Hók-ciu uâ. Ng chiông gì-ta Sek-ék gâing gì nè̤ng, Mìng-âu nè̤ng nâ kui-chói gōng uâ gì uâ, Hók-ciu nè̤ng iòng-dong-diè mò̤ nèng-ài téng i gōng uâ gì kiong buong chók i sê Hók-ciu siàng-diē gĭ gó sê Mìng-âu gĭ, gó-chṳ̄ cing-ciáng é-ngiê gà̤-dēng gì Hók-ciu uâ ng-dang-dang nâ gah Hók-ciu sāi, iâ ô gah Mìng-âu gōng gâing sāi. Ng guó, Mìng-âu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ gâe̤ng Hók-ciu nè̤ng gōng gì Hók-ciu gó sê ô nék-dék cha biék. Gah sing-diêu siông, Mìng-âu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ diē-sié, siông-ik gah siông-sing â-sāu gì biéng huá gâe̤ng Hók-ciu nè̤ng gōng gì Hók-ciu uâ mâ̤ sioh iông.

Gah ông-mō̤ siông, Hók-ciu gì Hók-ciu uâ diē-sié /œ/, /ɛu/ ī ging mò̤ gâe̤ng ké̤ṳ-sing siong ping lāu, dáng Mìng-âu gì Hók-ciu uâ diē-sié gó bō̤-làu cī lâng bih ông.




#Article 23: Wikipedia (115 words)


Wikipedia, iâ hô̤ lō̤ Wiki Báik-kuŏ (Wiki百科) sê 1 buô uōng-lŏk báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆, găk 2001 nièng 1 nguŏk 15 hô̤ sìng-lĭk. Ĭ gì mŭk-dék sê gióng-lĭk 1 buô uòng-cuòng cê̤ṳ-iù, miēng-hié, dŏ̤-ngṳ̄ gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆. Wikipedia ôi cêng sâ̤ nè̤ng tì-gṳ̆ng dĭ-sék gâe̤ng chăng-kō̤ cṳ̆-lâu. Ĭ gâe̤ng ék-buăng gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ có̤i duâi gì chă-biék cêu sê cuòng sié-gái giĕng-dṳ̆k nè̤ng dŭ â̤-sāi lì Wikipedia piĕng-siā, siŭ-gāi, tō̤-lâung ùng-ciŏng, gó-chṳ̄ ĭ gì cṳ̆-nguòng sê dék hŭng-hô gì.

Wikipedia ciō hŭk-ô-ké diŏh Mī-guók, bê-ê̤ṳng gì hŭk-ô-ké diŏh Hò̤-làng gâe̤ng Hàng-guók.

Bàng-uâ Wikipedia sê sāi Hók-ciŭ-uâ Bàng-uâ-cê gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ Háng-cê siā gì Wikipedia bēng-buōng. Ĭ diŏh 2006 nièng 9 nguŏk 30 hô̤ sìng-lĭk, gáu gĭng-dáng dêu tūng-biáng ô  piĕng dèu-mĕ̤k.




#Article 24: Nĭk-tàu (104 words)


Nĭk-tàu (), hĕ̤k-ciā hô̤ lā̤ Tái-iòng (太陽), sê tái-iòng-hiê gì 1 lăk diâng-sĭng, dâe̤ng-liông sê gó̤-lòng tái-iòng-hiê gì 99%. Dê-giù gâe̤ng gì-tă gì giàng-sĭng dŭ diŏh nĭk-tàu bòng-biĕng pă-lă-kuàng.  Ô nĭk-tàu ciáh ô dê-giù gì nĭk-dŏng gâe̤ng màng-buŏ. Dê-giù ông-dông sū-sṳ̆ gì nèng-liông, dê-giù gà̤-dēng ciòng-buô sĕng-miâng sū-sṳ̆ gì nè̤ng-liông dŭ sê Nĭk-tàu tì-gâe̤ng gì.

Dṳ̆ng-guók sìng-uâ ô „Hâiu-ngiê siâ nĭk“ (后羿射日) gì diòng-siók. Gū-cā-cā sèng-hâiu, tiĕng lā̤ ô 10 lăk nĭk-tàu, duâi-dê dŭ ké̤ṳk hiék dă gó̤. Hâiu-ngiê cêu sāi ciéng siŏk dâung 9 lăk, diông 1 lăk. Iù-sê ìng-lôi gì sĕng-còng kuàng-gīng ciáh biéng ciáng-siòng.

Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, tái-iòng-sìng sê Ă-pŏ̤-lò̤ (阿波羅).




#Article 25: Milan Kundera (129 words)


Milan Kundera 1929 nièng 4 nguŏk 1 hô̤ diŏh Ciĕk-káik (Czech) chók-sié, hiêng-câi dêu Huák-guók, guók-cié-ciō-ngiê-ciā, Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng (Ciĕk-káik-ngṳ̄: Nesnesitelná lehkost bytí; Huák-ngṳ̄: L'insoutenable légèrté de l'être; Ĭng-ngṳ̄: The Unbearable Lightness of Being; Dáik-ngṳ̄: Die Unerträgliche Leichtighkeit des Seins; Guók-ngṳ̄: 生命中不能承受之輕) gì cáuk-ciā.

Iè-mìng Huák-guók ī-hâiu, Kundera gié-sṳ̆k huák-biēu cáuk-pīng, gé-liŏh Ciĕk-káik-nè̤ng huāng-káung Sŭ-lièng lī-dê gì dâi-gié. 1984 nièng, ĭ siŏh-sié-nè̤ng īng-hiōng-lĭk dék duâi gì cṳ̆ «Sĕng-miâng Dṳ̆ng Dŏng-mâ̤-dái cĭ Kĭng» chók-bēng. Kundera hâiu-gĭ gì cáuk-pīng céng-dê ê-dô̤ muōng lài muōng ciāng, kăi-sṳ̄ gă-tiĕng diék-hŏk gì sṳ̆-kō̤.

Cī buô cṳ̆ tŭng-guó dó̤i céng-dê gâe̤ng diék-hŏk gì sṳ̆-kō̤, gōng-sŭk lāu còng-câi īng-hèng gì ciō-dà̤: còng-câi dó̤-dā̤ sê dâe̤ng gó sê kĭng? Céng-dê ô mò̤ niông ìng-séng biéng ngài? Cī gūi ciáh ông-dà̤ dĭk-dáik ìng-lôi īng-uōng sṳ̆-liòng cék-céng.




#Article 26: Orhan Pamuk (109 words)


Orhan Pamuk, 1952 nièng 6 nguŏk 7 hô̤ diŏh Tū-ī-gì (Turkey) Istanbul chók-sié, cáuk-gă, 2006 nièng Nobel Ùng-hŏk-ciōng gì dáik-ciō.

Orhan Pamuk sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Hâiu-hiêng-dâi cáuk-gă. Ĭ gì cáuk-pīng ké̤ṳk huăng-ĭk siàng siék-gūi cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng bēng-buōng găk ciòng sié-gái huák-biēu.

Orhan Pamuk 6 huói kăi-sṳ̄ ŏ̤h uâ, gáu 22 huói giók-é có̤ siēu-siók-gă. Ĭ gì cáuk-pīng tā̤-hiêng lāu ùng-mìng ṳ̀ng-hăk gâe̤ng siŏng-chṳ̆ng gì é-ngiê, giéu nè̤ng chĭng-sṳ̆.

Ciā sê̤ṳ-giông īng kī guók-cié cêng duâi huāng-éng. Sié-gái siông ô cêng sâ̤ nè̤ng ciĕ-tì Pamuk gì có̤-huák, nêng-ùi dó̤i ĭ gì kī-só sê giòng-găng ìng-guòng. 2006 nièng 1 nguŏk 22 hô̤, céng-hū dó̤i Pamuk gì kī-só ciáh giék-sók.




#Article 27: Ĭng-ngṳ̄ (139 words)


Ĭng-ngṳ̄ (英語, English) kī-nguòng găh Ĭng-guók, hiêng-káik-sì ô 1 piĕ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ sāi Ĭng-ngṳ̄ có̤ guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng, gó ô iā sâ̤ guók-gă ciong Ĭng-ngṳ̄ diâng có̤ dâ̤-nê ngṳ̄-ngiòng.

Ĭng-ngṳ̄ sê góng sié-gái sāi-ê̤ṳng huōng-ùi dék kuák gì ngṳ̄-ngiòng. Góng sié-gái dâi-mō̤ ô 3 é 5,400 uâng nè̤ng kĕk Ĭng-ngṳ̄ có̤ dâ̤-ék ngṳ̄-ngiòng. Kĕk Ĭng-ngṳ̄ có̤ dâ̤-nê ngṳ̄-ngiòng gì ìng-kēu ô 1 é 5,000 uâng gáu 15 é. Ĭng-ngṳ̄ iâ sê Lièng-hăk-guók guŏng-huŏng ngṳ̄-ngiòng cĭ ék.

Ĭng-ngṳ̄ sê téng gū-cā Ăng-gáh-lò̤ Sák-sŏng (Anglo-Saxons) mìng-cŭk gōng gì gū Ĭng-ngṳ̄ iēng-biéng siàng gì, sê Să̤ Nĭk-ngī-mâng-ngṳ̄ (Western Germanic language) gì 1 cṳ̄ng. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng gì Ĭng-ngṳ̄ ngṳ̄-huák duâi-buô-hông dŭ gâe̤ng gì-tă Nĭk-ngī-mâng ngṳ̄-ngiòng cĭng chiông (pī-ṳ̀-gōng Hò̤-làng-ngṳ̄ gâe̤ng Dáik-ngṳ̄).

Gê̤ṳng-dâi gĕ̤ng-ngiĕk gáik-mêng ī-hâiu, Ĭng-ngṳ̄ tié Ĭng-guók gì gŭng-dôi diòng gáu hāi-nguôi gì sĭk-mìng-dê, mâing-mâing biéng siàng sié-gái dék sì-hèng gì ngṳ̄-ngiòng.




#Article 28: Guók-gă (119 words)


Guók-gă (國家) găk dê-lī-hŏk gâe̤ng céng-dê-hŏk gà̤-dēng gì dêng-ngiê sê „1 piéng dê-lī liāng-tū“. Sṳ̀-diēng gà̤-dēng iòng-dŏng-diè â̤ dêng-ngiê có̤: „siŏh ciáh nè̤ng chók-sié, buók-duâi, sĕng-uăk gì tū-dê; siŏh ciáh céng-dê-tā̤ hĕ̤k-ciā mìng-cŭk gì liāng-tū“.

Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié biēu-dăk Háng-ngṳ̄ guók-gă kái-niêng gì sṳ̀ ng-nié 1 bih. O̤h Ĭng-ngṳ̄ liông, ô „country“, „state“ gâe̤ng „nation“. Gāng-dăng gōng, „country“ sê dê-lī-séng gì, „state“ sê céng-dê-séng gì, „nation“ sê ùng-huá gâe̤ng mìng-cŭk-séng gì.

Duâi-buô-hông céng-hū ôi lāu bō̤-céng ĭ ìng-mìng guók-gă nêng-dùng gì tūng-ék, dé̤ṳng-é „nation-state“ gì kái-niêng. Bī-ê̤ṳ chiông Dṳ̆ng-guók céng-hū cêu siŏng-diòng sū-iū Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dŭ sṳ̆k Dṳ̆ng-huà mìng-cŭk. Dáng-sê ĭng-ôi lĭk-sṳ̄ gâe̤ng hiêng-dâi iè-mìng gì nguòng-ĭng, iù cṳ̄ng-cŭk hiĕk-tūng uòng-ciòng siŏh-iông gì nè̤ng cū-siàng gì guók-gă sĭk-cié mò̤ còng-câi.




#Article 29: Bìng-tàng (248 words)


Bìng-tàng-gâing (平潭縣) sê Hók-ciŭ-chê guāng-hăk gì 8 bĭh gâing dài-dŏng gì siŏh bĭh. 

Bìng-tàng-gâing gô-dā̤ sê Hók-chiăng gì siŏh buô-hông, ék-dĭk sṳ̆k Hók-chiăng guāng-hăk.

Bìng-tàng ciòng gâing ô 38 uâng nè̤ng, tū-dê miêng-cék 371.1 bìng-huŏng gŭng-lī.

Bìng-tàng găh báe̤k-ūi 25 dô 16 hŭng gáu 25 dô 44 hŭng, dĕ̤ng-gĭng 119 dô 32 hŭng gáu 120 dô 10 hŭng cĭ găng gì Dṳ̆ng-guók Hók-gióng Sēng dĕ̤ng buô, Dài-hāi hāi-méng gà̤-dēng. Bìng-tàng-gâing tū-dê miêng-cék sê 371.1 bìng-huŏng chiĕng-mī. Ciō-tā̤ gì Hāi-tàng dō̤ (海壇島) sê Hók-gióng dék duâi gì dō̤-sê̤ṳ, iâ sê Dṳ̆ng-guók dâ̤ 5 duâi dō̤-sê̤ṳ. Bìng-tàng gâe̤ng dâi-lṳ̆k gì gău-tŭng uòng-ciòng diŏh āi hāi-ông. Bìng-tàng sê Hók-ciŭ-chê 8 gâing diē-sié mì-ék gì dō̤-sê̤ṳ gâing, ciòng-buô liāng-tū dŭ mò̤ diŏh Ĕu-ā Dâi-lṳ̆k gà̤-dēng.

Bìng-tàng ciòng gâing nè̤ng-só ô 38 uâng cō̤-êu, buōng-dê ngṳ̄-ngiòng sê Hók-chiăng kiŏng Hók-ciŭ-uâ. Gó ô nék-dék Huòi-cŭk gâe̤ng Siă-cŭk nè̤ng, ciéng cūng nè̤ng-só gì 1.5%. Bìng-tàng gì ìng-kēu mĭk-dô siŏng-dŏng gèng, dăk gáu siŏh bìng-huŏng chiĕng-mī 1200 nè̤ng cō̤-êu, ciŏng-gê̤ṳng gó̤-lòng Hók-gióng Sēng bìng-gĭng ìng-kēu mĭk-dô gì 4.5 buôi. Bìng-tàng-gâing ciòng gâing 87.29% gì nè̤ng dŭ diŏh Hāi-tàng Dō̤ gà̤-dēng, gì-dṳ̆ng 62% gì nè̤ng dêu găk Hāi-tàng Dō̤ gà̤-dēng gì Làu-cuōi (流水), Ó̤-sèng (澳前), Tàng-siàng (潭城), Báe̤k-chió (北厝), Sŭ-ó̤ (蘇澳), Ngò̤-dĕ̤ng (敖東) cī 6 bĭh déng lā̤. Gāi-gáik Kăi-huóng ī-hâiu, ô cĭng sâ̤ gì Bìng-tàng nè̤ng liê-kŭi Bìng-tàng gáu Hók-ciŭ dēng duâi siàng-chê sĕng-uăk, iâ ô cĭng sâ̤ gì Bìng-tàng nè̤ng sāi gáuk iông huŏng-huák chók-iòng gĕ̤ng-cáuk sĕng-uăk.

Bìng-tàng ô 5 bĭh déng, 10 bĭh hiŏng. 




#Article 30: Dâi-hàng Mìng-guók (384 words)


Hàng-guók (韓國, , Hanguk) ciòng miàng hāu lā̤ „Dâi-hàng Mìng-guók“ (大韓民國, , Daehan Minguk), sê Ā-ciŭ dĕ̤ng-buô Hàng Buáng-dō̤ (iâ hāu lă̤ Dièu-siēng Buáng-dō̤) gà̤-dēng gì siŏh bĭk guók-gă. Hàng-guók ciòng guók nè̤ng-só ô 4,500 uâng, gī-hù dŭ sê Hàng nè̤ng (Dièu-siēng nè̤ng). Hàng-guók găh ’60 nièng-dâi sìng-gŭng sĭk-hèng gì „nguôi-hióng ciō-dô̤ hìng“ gĭng-cá̤ huŏng-cĭng hâiu, téng lŏ̤h-hâiu gì nùng-ngiĕk guók-gă biéng có̤ Ā-ciŭ gĭng-cá̤ huák-dăk gì gĕ̤ng-ngiĕk guók-gă. Hàng-guók sê Ā-ciŭ Hĭ-lĭ-pĭng ī-hâiu dâ̤ nê duâi Gĭ-dók-gáu guók-gă. Hàng-guók hiêng-dâi ùng-huá găh Ā-ciŭ dĕk-biék găh Dṳ̆ng-guók ô siŏng-dŏng duâi gì īng-hiōng.

Iòng-dŏng-diè Hók-ciŭ-uâ dŭ sê hāu Hàng-guók có̤ „Nàng Dièu-siēng“ (南朝鮮), téng Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Hàng-guók siŭ-gău ī-hâiu, Hàng-guók cī bĭk mìng-chĭng (名稱) ciáh kăi-sṳ̄ sāi. 

Hàng-guók gì lik-sṳ̄ chiāng káng Hàng-guók lĭk-sṳ̄ cī piĕng ùng-ciŏng.

Hàng-guók găh Ā-ciŭ dĕ̤ng-buô Hàng Buáng-dō̤ nàng-buô, ké-hâiu sê gié-hŭng ké-hâiu.

Hàng-guók găh Hàng Buáng-dō̤ nàng-buô, miêng-cék 9 uâng 9 ciĕng bìng-huŏng gŭng-lī, iéng 45% gì Hàng Buâng-dō̤. 

Hàng-guók báe̤k biĕng gâe̤ng sê Báik-hàng, sĕ̤ng-huŏng gák lā̤ 38-dô siáng. Dĕ̤ng-biĕng sê Nĭk-buōng Hāi (Hàng-guók hāu lă̤ Dĕ̤ng-hāi), Nàng-biĕng gák lā̤ Dâi-hàng Hāi-gău gâe̤ng Nĭk-buōng dó̤i sióng, Să̤ bieng sê Uòng-hāi (Hàng-guók hāu lā̤ Să̤-hāi). Cá̤-ciŭ dō̤ sê ciòng guók dék duâi gì dō̤. Téng siū-dŭ làu guó gì Háng-gĕ̤ng sê dék duâi gì gĕ̤ng.

Hàng-guók ké-hâiu bī-gáu sék-hăk ìng-lôi, sé-gié ké-hâiu buŏng cĭng chĭng-chū. Iòng-dŏng-diè Hâ-tiĕng gá iĕk bêng-chiā sèu dâung huô, Dĕ̤ng-tiĕng chéng, kŭng-ké cĭng găng-só̤, chŭng chiŭ lâng gié ké-hâiu ĭng-dáe̤ng.

Hàng-guók gì ŭng-dô chă-biék gá duâi. Tiĕng-chéng sèng-hâiu dék giâ ŭng-dô â̤ dăk gáu -15 dô, tiĕng iĕk sèng-hâiu dék gèng ŭng-dô â̤ dăk-gáu 35 dô. Dṳ̀ kŭi săng-kṳ̆, Hàng-guók gì bìng-gĭng ŭng-dô găh 10 gáu 16 dô cĭ-găng. Hâ-gié dék iĕk gì 8 nguŏk bìng-gĭng ŭng-dô sê 23~27 dô, Dĕ̤ng-gié dék chéng gì 1 nguŏk bìng-gĭng ŭng-dô sê -6~7dô, chiŭ-gié 10 nguŏk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 11~19 dô, chŭng-gié 5 nguŏk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 16~19 dô.

Gōng nièng 50%~60% gì gáung-cūi-liông dŭ cĭk-dṳ̆ng găh tiĕng iĕk sèng-hâiu. Dĕ̤ng-gié téng 11 nguŏk â-uāng gáu 3 nguŏk siông-uāng cī siŏh dâung sì-găng dŭ mò̤ dâung-ṳ̄, tiĕng dŭ sê sàng gi. 

Hàng-guók buŏng có̤ 1 bĭk dĕk-biék-chê, 6 bĭk guōng-mĭk-chê, 1 bĭk dĕk-biék-cê̤ṳ-dé-dô̤, 8 bĭk dô̤ (To). Dĕk-biék-cê̤ṳ-dê-dô̤ sê 2006 nièng găh Dô̤ gì gĭ-chū gà̤-dēng siék-lĭk gì.

Dĕk-biék-chê (Teukbyeolshi)

Guōng-mĭk-chê (Gwangyeoksi)

Dô̤ (To)

Dĕk-biék-cê̤ṳ-dê-dô̤ (特別自治道)




#Article 31: Ó̤-muòng (613 words)


Ó̤-muòng (; Uŏk-ngṳ̄: ou3 mun4*2; Buò-dò̤-ngà-ngṳ̄: ) sê Dṳ̆ng-guók nàng-huong gì sioh bih dek-biék hèng-céng-kṳ, ciòng miàng hāu lā̤ „Ó̤-muòng Dek-biék Hèng-céng-kṳ“, sê Dṳ̆ng-guók lâng bih Dek-biék hèng-céng-kṳ ci-ék.

Ó̤-muòng gah Mìng-dièu lik-sṳ̄-cṳ gà̤-dēng gé ô, hiā sì-hâiu Âu-muòng géu lă̤ „Hò̤-giáng“, sê Buò-dò̤-ngà gâe̤ng Dṳ̆ng-guók có̤-seng-é gì cuō-iéu ka-nó̤h-gē̤ng. Buò-dò̤-ngà nè̤ng gah Ó̤-muòng siông-ngiâng âiu, cêu hióng dong-dê nè̤ng cia ciā ôi-dó̤I gì miàng cê, ing-dioh cia-muóng gì ôi-dé gah sioh gang Mā-cū miêu bòng-bieng, dong-dê-nèng gó-háng lă̤ Buò-nè̤ng cia gì sê ciā miêu gì miàng cê, cêu éng gōng „Mā gó̤h“, iù sê Ó̤-muòng gì nguôi-ùng miâng cê cêu hāu lă̤ „Macau“.

 

Ó̤-muòng nguòng-lā̤ sê Guōng-de̤ng Sēng Hiong-sang Gâing (dāng hāu lā̤ „Dṳng-sang Chê“) guāng lī. 1557 nièng, Buò-nè̤ng buóh dih kók Ó̤-muòng dêu-làu gì guòng-lik (dêu-làu-guòng), hiā sì-hâiu gì Mìng-dièu céng-hū pie-cūng i-cà̤ gì chiāng-giù. Buò-nè̤ng cêu siàng có̤ tàu-tàu pie â̤ gah Dṳ̆ng-guók dêu-làu gì Eu-ciu guók ga gì nè̤ng. Ó̤-muòng dék che̤ sê Goa ching-uòng guāng-lī gì, 1623 nièng Buò-guók céng-hū ciáh gah Ó̤-muòng siék lik Ó̤-muòng cūng-dók, Mā-sê̤ṳ-ga-lô-iā siàng có̤ tàu-êng cūng-dók. 

Ó̤-muòng gah Dṳ̆ng-guók nàng buô hāi-gièng, sê Hâ-gié duo-ṳ̄ gì nōng-ung ké-hâiu.

Ó̤-muòng gah báe̤k-ūi 22° 11′ 47″, de̤ng-giang 113° 32′ 58″. Ó̤-muòng buong có̤ sang bih buó huông. Sioh bih sê Ó̤-muòng buáng-dō̤, Ó̤-muòng buáng-dō̤ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók lièng sioh-do̤i, gái lì sê Tàng-giāng dō̤ gâe̤ng Lô-kuàng dō̤. Miêng-cék du-liāng ô 27.5 bìng-huong gung-lī, dioh uōng-bong muòi dèng-hāi sèng hâiu, miêng-cék gó mò̤ gáu 3 bìng-huong gong-lī. Dê-lī gà̤-dēng gì dék-gèng-diēng sê Lô-kuàng dō̤ gà̤-dēng gì Sioh-tàng-sang sang-dīng, ô 172.4 mī.

Ô-muòng dioh gié-hung kṳ diē-sié, tieng-iek sèng hâiu cing sèu dâung-ṳ̄. 

Ó̤-muòng Chung-gié ng mìng-hiēng, 5 nguók dā̤ tieng kiū iek ī-hâiu sê gáu sa̤-nàng hāi hung gì ī-hiōng̤ sèu sèu â̤ dâung hò̤-huô he̤k cia có̤ hung-tai. Téng 10 nguok tiāu gáu 12 nguok cī dâung sì-gang sê chiu-gié, cī dâung sì-gang gì tieng-ké dék ūng-dêng, gì hu ge̤ng-ge̤ng du ô nik tàu puoh, ng-guó nik tàu puoh lă̤ mâ̤ iek, sék-dô iâ mâ̤ gèng, sê sioh nèng dài-gong dék sōng-kuái gì sèng-hâiu. 11 nguok dā̤ tieng-ké kiū chéng, gáu 12 nguok téng báe̤k hung lì gì lēng ké-tuàng â̤ īng-hiōng Ó̤-muòng, sāi ciā ung-dô̤ dâung gáu 10 dô̤ â-dā̤.

Ó̤-muòng ô 48 uâng nè̤ng, dong-dê gōng Uok-ngṳ̄ Guōng-ciu uâ.

Áng Ó̤-muòng Tūng-gé Puō-cha Guoh gì tūng-gé, gáu 2005 nièng 9 nguok 30 hô̤, Ó̤-muòng nè̤ng só du-liāng ô 48 uâng 2 chieng nè̤ng. Háng-nè̤ng ciéng 97%, Buò-nèng gâe̤ng gì-ṳ̀ huang-nè̤ng ciéng 3%. Háng-nè̤ng dài-dong cuō-iéu sê gōng Uok-ngṳ̄ gì Uok-nè̤ng, gó ô gô-dā̤ téng Hók-gióng lì gì iè-mìng.

Áng Ó̤-muòng gì huák-luk, Dṳng-ùng gâe̤ng Buò-dò̤-ngà-ùng du sê guong-huong ngṳ̄-ngiòng. Dáng Ó̤-muòng nè̤ng bàng-siòng du sê gōng Uok-ngṳ̄ Guōng-ciu uâ. Gó ô nék giāng cū-cik dioh Hók-gióng gì Ó̤-muòng nè̤ng â̤ hiēu gōng Mìng-nàng uâ. 

Dioh Ó̤-muòng gó ô sioh cṳ̄ng hāu lă̤ „Ó̤-muòng Ngṳ̄ (Macanese)“ gì ngū-ngiòng. Cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng sê Buò-dò̤-ngà ngṳ̄, Mā-lài ngṳ̄, Uok ngṳ̄, Ing ngṳ̄, Gô Buò-dò̤-ngà ngṳ̄ kiak sioh do̤i hâiu buóh chók gì. Gah Buò-dò̤-ngà ngṳ̄ diē-sié, cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng hāu lă̤ „Patuá“, cuō-iéu gah Ó̤-muòng buōng-iòng gì Buò-nè̤ng sāi. Ng guó, hiêng káik sì cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng ī ging ciók-gōng gŏ̤ lāu.

Ó̤-muòng nè̤ng cuō-iéu séng-iōng Huk-gáu gâe̤ng Mìng-gang séng-iōng (Guang-neng gâe̤ng Mā-cū gá sì-hèng gĭ).

Tieng-cuō gáu Ó̤-muòng gáu-kṳ gah 1576 nièng 1 nguok 23 hô̤ kiū siék, tàu-tàu ôi cuō-gáu sê Ìng-cṳ̀-dòng gì cháung-sṳ̄ nè̤ng Gá-nà̤-lò̤. Tàu-tàu ôi Háng-nè̤ng cuō-gáu sê Lì Ga-cóng cuō-gáu. Hiêng káik sì gì cuō-gáu sê Là̤ Hùng-sing, i iâ sê tàu-tàu ciáh Ó̤-muòng buōng gē̤ng gì Háng-nè̤ng cuō-gáu. Ing dioh guāng-lī-guòng iè-dèng ci sèng cing sâ̤ Ô̤-muòng buōng-iòng Buò-nè̤ng duōng gáu Buò-dò̤-ngà, hiêng-sì câi gáu-iū ī Háng-nè̤ng ùi-cuō.  




#Article 32: Ngù-ngṳ̄ (1048 words)


Ngù-ngṳ̄ (吳語) sê Háng-nè̤ng gōng gì sioh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō iéu dêu gah Gong-nàng dê-kṳ gì Gong-su (江蘇) gâe̤ng Ciék-gong lâng bih sēng diē-sié, ing chṳ̄ Ngù-ngṳ̄ iâ hô̤ lā̤ „Gong-nàng uâ“, „Gong-ciék uâ“. 

Ngù-ngṳ̄ sê sioh cṳ̄ng gá gū gì ngṳ̄-ngiòng. Gung-nguòng sèng 2500 nièng, sioh cṳ̄ng Háng-nè̤ng gōng gì ngṳ̄-ngiòng téng Chū-guók diòng gáu ging-dáng Gong-nàng dê-kṳ gì Ngù-guók (吳國) gâe̤ng Uok-guók (越國), cī lâng bih guók-ga siông-liù siá-huôi gì nè̤ng cêu gōng cī cṳ̄ng Háng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng, cī ngṳ̄-ngiòng cêu sê Gu-cā Ngù-ngṳ̄. 

Gáu gung-nguòng 4 sié-gī De̤ng-céng dièu (東晉朝) sì-hâiu, téng báe̤k-huong lì gì nè̤ng gáu cī, ing dioh i-cà̤ gì céng-dê dê-ôi gèng guó dong-dê-nè̤ng, i-cà̤ gōng gì báe̤k-huong-uâ dó̤i Ngù-ngṳ̄ īng-hiōng iā duâi, Ngù-ngṳ̄ ing chṳ̄ páh-dâung cing sâ̤ Gū-cā Ngù-ngṳ̄ gì dek-sáik, cī dek-sáik dang-dō̤ bō̤-làu gah ging-dáng Hók-gióng buōng iòng gì gáuk-cṳ̄ng Mìng-ngṳ̄ diē-sié.  

Ging-dáng gì Ngù-ngṳ̄ sê Dṳng-guók dâ̤ nê duâi ngṳ̄-ngiòng. ng guó, i ng chióng Uok-ngṳ̄ he̤k Mìng-nàng ngṳ̄ hūng-kuāng ô seng-mêng, ciáng-gie sing-ùng ciék muk diē-sié cing ciēu kek Ngù-ngṳ̄ bó̤-ing. Ging-dáng Ngù-ngṳ̄ kṳ ô heng sâ̤ gì hâiu-sang-giang iā ging mâ̤ gōng Ngù-ngṳ̄ lāu, ô gì gó máik tiang gŏ̤ lāu. 

Gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō-iéu dêu gah Gong-nàng dê-kṳ gì Gong-su gâe̤ng Ciék-gong lâng bih sēng diē-sié, ing chṳ̄ Ngù-ngṳ̄ iâ hāu lă̤ „Gong-nàng uâ“, „Gong-ciék uâ“. Gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng duâi iók ô 8 chieng uâng. Ngù-ngṳ̄ áng gáuk-dê gì cha-biék â̤ buong có̤ 6 cū.

Gah Hók-gióng, Puō-siàng Gâing (蒲城縣) dṳng buô gâe̤ng báe̤k buô 11 bih hiong dêng diē-sié, iók ô 20~30 uâng nè̤ng â̤ hiēu gōng Ngù-ngṳ̄, cī cṳ̄ng Ngù-ngṳ̄ géu lă̤ Puō-siàng uâ. 

Gah Gong-su Sēng, gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng ciō-iéu dêu gah Dòng-gē̤ng ī nàng dê-kṳ, ge̤ng báe̤k gì Nàng-tung iâ ô gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng. 

Ciék-gong Sēng dṳ̀ dē̤ng-nàng buô gó̤-biék dê-huong ī nguòi, gōng sēng du gōng Ngù-ngṳ̄. Ng guó, Ciék-gong nàng buô gâe̤ng báe̤k buô gì Ngù-ngṳ̄ ô cing duâi gì cha biék. Gah Nàng-buô, dái biēu gì uâ sê Ung-ciu uâ. Báe̤k buô Sēng-du Hòng-ciu sū gōng gì Hòng-ciu uâ gah Nàng-sé̤ṳng dièu sèng-hâiu sêu gáu báe̤k huong uâ gì īng-hiōng cing duâi, gâe̤ng ciu-bieng gì Ngù-ngṳ̄ ô cha-biék.

Ang-hui Sēng gōng Ngù-ngṳ̄ gì nè̤ng cī iéu gah Dung-nàng buô, Song-ciu, Ù-hò̤ dēng dê-kṳ. Gong-sa Sēng gōng Ngù-ngṳ̄ gì chê-gâing sê: Siông-nièu Chê, Siông-nièu Gâing, Ngṳk-sang Gâing, Guōng-hung Gâing.

Ngù-ngṳ̄ buong có̤ 6 bih kṳ, Tái-hù (太湖), Tai-ciu (台州), De̤ng-eu (東甌), Ô-ciu, Ché̤ṳ-gṳ̀ gâe̤ng Song-ciu (宣州).

Tái-hù kṳ bau-kuók Gong-su Sēng nàng buô, Ang-hui Sēng dung-nàng buô, Siông-hāi Chê ciòng buô gâe̤ng Ciék-gong Sēng báe̤k buô. 

Ciék-gong Sēng Tai-ciu Chê sū guāng-lī gì 10 bih chê gâe̤ng gâing gōng gì uâ sṳk Tai-ciu kṳ Ngù-ngṳ̄.

Ciék-gong Sēng Ung-ciu Chê gōng gì Ngù-ngṳ̄ sṳk De̤ng-eu kṳ Ngù-ngṳ̄. Ô nè̤ng giéng-gáe̤k De̤ng-eu kṳ éng-gai-dong biáng gáu Mìng-ngṳ̄ diē-sié, iâ ô nè̤ng nêng-ùi De̤ng-eu kṳ gì Ngù-ngṳ̄ éng-gai-dong duk-lik có̤ Eu-ngṳ̄ (甌語).

Ché̤ṳ-gṳ̀ kṳ gì Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ciék-gong sa̤-nàng buô̤ Gong-sa̤ de̤ng-báe̤k buô, Hók-gióng Puō-siàng gì Ngù-ngṳ̄ iâ sṳk cī bih kṳ.

Ô-ciu kṳ Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ciék-gong Sēng sa̤ buô gì Ging-huà Chê. Song-ciu kṳ gì Ngù-ngṳ̄ hung-buó gah Ang-hui Sēng Song-ciu Chê.

Ngù-ngṳ̄ dái-biēu gì sê bih uâ sê Su-ciu uâ, Siông-hāi uâ, Ung-ciu uâ, gâe̤ng Hòng-ciu uâ. Gì-dṳng dék ô miàng gĭ sê Su-ciu uâ gâe̤ng Siông-hāi uâ.

Su-ciu gah Gong-su Sēng nàng buô, sê miàng dék tāu gì Ngù-ngṳ̄ siàng-chê, cu-uái gì Ngù-ngṳ̄ hāu lă̤ „Su-ciu uâ“. Su-ciu uâ gah hok-suk gái gà̤-dēng, ék-cái sê Ngù-ngṳ̄ gì dái biēu. 19 sié-gī buóh-sang gì Ngù-ngṳ̄ ùng-hok cêu sê kek Su-ciu uâ siā gĭ. Ging-dáng ô miàng gì Su-ciu pàng-dàng iâ sê kek Su-ciu uâ lì chióng. 

Siông-hāi góng chê du sê gōng Ngù-ngṳ̄, Siông-hāi gì Ngù-ngṳ̄ iòng-dong-diè hāu lă̤ „Siông-hāi uâ“. Siông-hāi uâ sê sùi lā̤ Siông-hāi huák-diēng kī-lì ciáh hing kī gì, gâe̤ng Â-muòng ô sioh-sék, du sê „hâiu-sié-hing“. Siông-hāi uâ sêu Su-ciu uâ īng-hiong cing duâi, tek biék sê ing-ông gà̤-dē̤ng. Ging-dáng Siông-hāi sê Dṳng-guók dék duâi gì siàng-chê, ô sâ̤ gì nguôi-dê nè̤ng he̤k ciā nguôi-guók nè̤ng du ô o̤h Siông-hāi uâ, mò̤ lâung gah Dṳng-guók gó sê Hiong-gē̤ng, Dài-uang, du ô mâ̤ Siông-hāi uâ gì gáu-kuo-cṳ, iâ ô Siông-hāi uâ gì buòi-hóng-bang. 

Ngù-ngṳ̄ gì ing-ông sê gá còng-gū gì, tek biék sê i gì siang-mō̤. 

Ngù-ngṳ̄ ging dáng gó uòng-cīng bō̤ làu gū-cā Háng-ngṳ̄ gì de̤k-siang-mū. Ging-dáng mò̤ lâung Huà-ngṳ̄ gó sê Hók-ciu uâ du mò̤ bō̤ còng cī cṳ̄ng siang-mū lāu. Chiông „藏“ gah Hók-ciu uâ te̤k /tsɔuŋ/, siang-mū /ts/ ng sê de̤k-siang-mū. Dáng gah Ngù-ngṳ̄ Su-ciu uâ diē-sié, „藏“ te̤k có̤ /dzã:/, siang-mṳ̄ /dz/ sê de̤k-siang-mū.

O̤h Mìng-nàng-ngṳ̄ sioh iông, Ngù-ngṳ̄ ô pé-ông-mū, sèng-sāu gōng gì „câung“ gah Su-ciu uâ diē-sié te̤k /dzã:/, cī bi /ã/ cêu sê pé-ông-mū. Ngù-ngṳ̄ gì péng-ông-muōi nâ ô /ŋ/ gâe̤ng /n/ gì kṳ-biék, /m/ ī-ging gah âiu-sié gì huák diēng dài dōng gâe̤ng /n/ hak-biáng gŏ̤ lāu. Hiêng-câi, lièng /ŋ/ du ô gâe̤ng /n/ hak-biáng gì iông-sék. Ngù-ngṳ̄ gì sék-ông-muōi nâ ô hò̤-lè̤ng sék-muōi /ʔ/ sioh bih gŏ̤ lāu.

Ngù-ngṳ̄ ô 6~7 bih siang-diêu, siang-diêu â̤ téng cṳ̄-ing gì dòng-dō̤i gâe̤ng siang-mū gì ching-de̤k lì hung-biêng. Cī-lâng-bong, Siông-hāi uâ gì siang-dièu duâi tó̤i-huá, nâ diông 5 bih gŏ̤ lāu.

Ngù-ngṳ̄ gì ùng-hok sê Dṳng-guók dê-huong ngṳ̄-ngiòng ùng-hok dài-dong gá ô lik gì sioh cie, Ngù-ngṳ̄ gì sṳ̀ ciâ lā̤ ùng-hok gâe̤ng Ngù-ngṳ̄ kṳ gì ùng-ìng cêng-diē gáu Huà-ngṳ̄ dài-dong.

Ngù-ngṳ̄ gì sṳ-go̤ (hāu lă̤ Ngù-go̤) bī siēu-sióh cā buóh-sang. Gó Giék-gong gah «Ngù-go̤ siēu sṳ̄» gà̤-dēng giéng gáe̤k Ngù-go̤ â̤ te̤ng gâe̤ng «Sṳ̆-gĭng» siong piâng.  Dék ô miàng gì Ngù-go̤ sê â-dā̤ cī siū:
月子彎彎照九州，　(Nguok-cṳ̄ uang-uang ciéu Giū-ciu)
幾家歡樂幾家愁？　(Gī ga huang-lok gī ga chèu)

幾人夫婦同羅帳？　(Gī ìng hu-hô dùng lò̤ dióng)

幾人飄流在他州？　(Gī ìng pieu lìu câi ta-ciu)

Ngù-ngṳ̄ gì siēu-sióh buóh-sang gah Sé̤ṳng Nguòng dièu, Uōng-ching sì-hâiu dek biék hing. Gah Ngù-ngṳ̄ siēu-sióh dài-dong, dék ô miàng gì siēu-sióh sê Diong Nàng-huá siā gì «Hò̤ Diēng», cī buô siēu-sióh gâe̤ng «Mìng-du Biék-gé» sioh sék, du sê kek dê-huong ngṳ̄-ngiòng kiak lă̤ ùng-ngiòng-ùng siāng gì, diē-sié ô iā sâ̤ dê huong ngṳ̄-ngiòng gì sṳk-ngṳ̄-gōng, sìng-ngṳ̄ lo̤h sié-nó̤h. Uōng-ching sì hâiu, Hàng Bong-kéng siā ô «Hāi-siông-hua liek-diông» (海上花列傳), ci buô siēu-sióh iâ cing ô miàng, ing ôi siēu-sióh diē-sié nè̤ng gâe̤ng nè̤ng ci-gang gì gōng-uâ gi-buōng kek Su-ciu kēu-ngṳ̄ siā.




#Article 33: Ó̤-ciŭ (1019 words)


Ó̤-ciŭ (澳洲, ), iâ hô̤ lā̤ Ó̤-dâi-lé-ā (澳大利亞) ciòng miàng sê „Ó̤-ciŭ Lièng-băng“ (The Commomwealth of Australia), sê Dâi-iòng-ciŭ dék duâi gì guók-gă. Ĭ gì guók-tū bău-guák Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k, Tasmania dō̤ gâe̤ng hô-gê̤ṳng gì dō̤-sê̤ṳ. Ó̤-ciŭ sê sié-gái gá bó gì guók-gă, sĕng-uăk cūi-cūng cĭng gèng. Siū-dŭ Canberra, dék duâi gì siàng-chê sê Sydney. Guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng sê Ĭng-ngṳ̄.

Ĭng-ngṳ̄ Australia ciā miàng sê téng Lá-dĭng-ngṳ̄ Australis lì gì, é-sé̤ṳ sê nàng-huŏng.

Ó̤-ciŭ Lièng-băng găh dê-giù nàng-biĕng, Tái-bìng-iòng să̤-nàng gì hāi miêng siông. Guók-tū miêng-cék ô 768 uâng 2 chiĕng 300 bìng-huŏng gŭng-lī, găh sié-gái gà̤-dēng bà̤ dâ̤ 6 miàng, diŏh Dâi-iòng-ciŭ bà̤ tàu-miàng. Ó̤-ciŭ guók-tū dék ciō-iéu gì lâng déng sê Ó̤-ciŭ Dâi-lṳ̆k gâe̤ng Tasmania Dō̤. 

Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k găh dê-giù gì nàng biĕng, sê sié-gái dék nâung gì dâi-lṳ̆k. Dâi-lṳ̆k dê-hìng bìng-gĭng hāi-băk găh 350 mī cō̤-êu. Chiĕu guó 1000 mī gì tù-dê gá̤-mò̤ iéng diŏh gōng dâi-lṳ̆k gì 1%, 87% gì tù-dê găh 500 mī â-dā̤, sê sié-gái bìng-gĭng hāi-băk dék ā̤ gì dâi-luk, iâ sê dê-miêng kī-náh dék huāng gì dâi-lṳ̆k. Ô-ciŭ dâi-lṳ̆k gì dê-hìng â̤ buŏng-có̤ dĕ̤ng-buô săng-kṳ̆, dṳ̆ng-buô bàng-nguòng, să̤-buô gà̤-iòng. Dék gà̤ gì ôi-dó̤i sê Ó̤-ciŭ Alps (Australian Alps) gì Kosciusko Săng (Mt. Kosciusko), ô 2,228 mī, iâ sê Ó̤-ciŭ gōng guók dék gà̤ gì ôi-dó̤i.

Dâi-lṳ̆k gì să̤-miêng gâe̤ng nàng-miêng dŭ sê Éng-dô-iòng, dĕ̤ng-nàng miêng sê Tasman Hāi (Tasman Sea), dĕ̤ng miêng sê Tái-bìng-iòng, dĕ̤ng-báe̤k miêng sê Tăng-hù Hāi (Coral Sea), báe̤k miêng sê Arafura Hāi (Arafura Sea) gâe̤ng Timor Hāi (Timor Sea). 

Tasmania Dō̤ găh Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k gì dĕ̤ng-nàng miêng Tái-bìng-iòng hāi gà̤-dēng. Dō̤ gà̤-dēng bàng-nguòng cĭng ciēu, nâ ô hāi-gièng gâe̤ng kă̤-kiák ô bàng-nguòng, diông gì dê-huŏng dŭ sê săng.

Cūng-lì gōng, Ó̤-ciŭ gì ké-hâiu â̤ buŏng có̤ dṳ̆ng-să̤ buông găng-só̤ kṳ̆ gâe̤ng dĕ̤ng buô gâe̤ng báe̤k buô hāi-gièng dŏ̤ huô kṳ. 

Gâe̤ng dê-giù báe̤k biĕng mâ̤ dè̤ng-iông, Ó̤-ciŭ gì tiĕng chéng găh 6~11 nguŏk, tiĕng iĕk găh 12 nguŏk gáu â-nièng 2 nguŏk. Tiĕng chéng sèng-hâiu, báe̤k buô gâe̤ng dṳ̆ng buô gáung huô cĭng ciēu. Tiĕng chéng gì bìng-gĭng ŭng-dô sê: báe̤k buô 24 dô, nàng buô 10 dô. Téng 12 nguŏk kī, tiĕng cêu kiū iĕk lāu, nàng buô ŭng-dô kiū sĭng, ké-hâiu găng-só̤ báe̤k buô hāi-gièng iâ kiū dâung-huô. Tiĕng iĕk gì bìng-gĭng ŭng-dô sê 1 nguŏk, ŭng-dô sê nàng buô 18 dô, báe̤k buô 29 dô, nô̤i-dê ŭng-dô â̤ dăk gáu 30 dô ī-gè̤ng.

Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k sê sié-gái gáung huô dék ciēu gi, gōng nièng bìng-gĭng gáung huô nâ ô 470 hò̤-mī. Gáung huô kṳ̆-mĭk mâ̤ bìng-hèng, dâi-lṳ̆k dĕ̤ng-buô hāi-gièng, să̤-nàng hāi-gièng gáe̤k Tasmania Dō̤ dâung huô dék sâ̤, â̤ dăk gáu 2000 hò̤-mī, dĕk-biék sê Tasmania Dō̤ sā̤ buô săng-kṳ̆ dâung huô dék sâ̤ â̤ dăk gáu 3600 hò̤-mī. Ó̤-ciŭ dâi-lṳ̆k să̤ buô gâe̤ng dṳ̆ng buô nô̤i-dê cĭng ciēu dâung huô, dék âng gì Bá̤ek Eyre Hù (North Eyre) gōng nièng gó mâ̤ dâung 125 hò̤-mī.

Ó̤-ciŭ gōng guók buŏng có̤ 2 ciáh dê-huŏng, 6 ciáh ciŭ. Gê̤ṳng Mī-guók dè̤ng-iông, dŏ̤-só ciŭ gâe̤ng dê-huŏng gì gái-siáng áng dê-lī gà̤-dēng gì gĭng-ūi lì uăk, ng sāi áng dê-sié gì săng-mĕk hèng-hióng hĕ̤k ò̤-kă̤ làu-hióng lì uăk.

Dê-huong

Ciŭ

Ó̤-ciŭ gōng guók nè̤ng-só mâ̤ guó lâng-chiĕng-uâng, dŏ̤-só sê téng Ĕu-ciŭ lì gì iè-mìng. Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu sê ciō-liù cŭng-gáu.

Ó̤-ciŭ gōng guók nè̤ng-só nâ ô 1,805 uâng. Téng Ĕu-ciŭ Ĭng-guók dēng guók-gă lì gì iè-mìng iéng ciòng-buô nè̤ng-só gì 95%, buōng-iòng gì Ó̤-ciŭ nè̤ng nâ ô 26 uâng, iéng 1.5%. Téng Dṳ̆ng-guók lì gì iè-mìng ô 40 uâng, bók-guó cī-lâng-buŏng Dṳ̆ng-guók nè̤ng tié-láu iè-mìng, nè̤ng-só gū-gié gó â̤ dōng-gèng gó̤. 

Ó̤-ciŭ guók-tū kuák ìng-kēu ciēu, bìng-gĭng siŏh bìng-huŏng chiĕng-mī nâ ô 2 ciáh nè̤ng. Nè̤ng dêu gì hìng-sié cĭng mâ̤ bìng-hèng, 90% gì nè̤ng dêu găh hāi-gièng, dĕk-biék sê dĕ̤ng-nàng buô, nô̤i-dê cĭng ciēu nè̤ng dêu, ô gì gó mò̤ nè̤ng dêu. Bók-guó Ó̤-ciŭ sê sié-gái siàng-chê-huá tiàng-dô siŏng-dŏng gèng gì guók-gă cĭ-ék, 70% gì nè̤ng dêu găh siàng-chê, Sydney gâe̤ng Melbuorn gì nè̤ng-só cêu iéng gōng guók nè̤ng-só gì 30%.

Ó̤-ciŭ nè̤ng dŏ̤-só sê téng Ĕu-ciŭ guók-gă lì gì iè-mìng, gó-chṳ̄ Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu sê Ó̤-ciŭ gì ciō-liù cŭng-gáu. Ià-sŭ-gáu găh Ó̤-ciŭ sê dék duâi gì cŭng-gáu, gáu-iū dék sâ̤. Nguòng-lā̤ dék duâi gì gáu-huôi sê Séng-gŭng Cŭng (Anglican), bók-guó Tiĕng-ciō-gáu téng ’80 nièng-dâi kī gáu-iù só-liông chiĕu-guó Séng-gŭng Cŭng, biéng có̤ Ó̤-ciŭ dék duâi gì gáu-huôi. Dáng Ià-sŭ-gáu gáuk puái gáu-huôi gáu-iū kău kī gó̤, gó sê bī Tiĕng-ciō-gáu sâ̤.

Dṳ̀ Ià-sŭ-gáu gâe̤ng Tiĕng-ciō-gáu nguôi, Ó̤-ciŭ gó ô Ĭ-sṳ̆-làng-gáu gâe̤ng Iù-tái-gáu. Huòi-gáu gì gáu-iū dŏ̤-só sê téng Nàng-ā lì gì, Ă-lá-báik guók-gă gì iè-mìng dăng-dō̤ hông Tiĕng-ciō-gáu, ng hông Ĭ-sṳ̆-làng-gáu. Iù-tái-gáu gì gáu-iū gĭ-buōng sê Iù-tái nè̤ng.

Ó̤-ciŭ sê gĭng-cá̤ huák-dăk gì guók-gă, guók-mìng sĕng-uăk cūi-bìng siŏng-dŏng gèng. 

Ó̤-ciŭ găh kiū kŭi-huák sì-hâiu, gĭng-cá̤ cêng-go̤ lŏ̤h-hâiu, hiā-sì-hâiu gì Ó̤-ciŭ nè̤ng ciō-iéu găh lā̤ có̤-chèng. Iè-mìng kiū sâ̤ ī-hâiu, dṳ̀ lā̤ có̤-chèng, gó ô nè̤ng tō̤-hāi. 18 sié-gī muăk, téng Să̤-băng-ngà īng diē mièng-iòng âiu, Ó̤-ciŭ nè̤ng kiū iōng iòng. Gáu 19 sié-gī 70 nièng-dâi iòng-mò̤ siàng có̤ Ó̤-ciŭ miàng dék tāu gì sāng-pīng. Găh 19 sié-gī 40 nièng-dâi, găh nè̤ng găh Ó̤-ciŭ iâ huák-hiêng dè̤ng-kuóng gâe̤ng gĭng-kuóng, 70 nièng-dâi cé̤ṳng-măh hòng-ngiĕk ô cĭng duâi gì huák-diēng. Cūng-kuāng, Ó̤-ciŭ ciâ la̤ „iòng-mò̤“, „măh“, „uòng-gĭng“ miàng tāu gōng sié-gái.

Hiêng-sì-câi tō̤-gĭng gâe̤ng iòng-mò̤ lâng cṳ̄ng hòng-ngiĕk găh Ó̤-ciŭ gĭng-cá̤ diē-sié gó ièng cĭng dê̤ṳng-iéu gì dê-ôi, bók-guó Ó̤-ciŭ gì cié-cô̤ ngiĕk iâ ī-gĭng huák-diēng kī lì, gáung-tiék, huá-bùi gĭ-gái, gióng-dé̤ṳk-cài-lâiu, ké-chiă, hĭ-gĭng gì cié-cô̤ dŭ cêng gó̤ huák-dăk.

Ó̤-ciŭ gău-tŭng huák-dăk, gŭng-diô, tiék-diô, kŭng-ông, hāi-ông dŭ iā huák-dăk.

Gōng guók gŭng-diô ô 100 uâng chiĕng-mī, siàng-chê gâe̤ng hiŏng-â dŭ ô cĭng hō̤ gì gŭng-diô lièng giék. Ó̤-ciŭ gì gŏ̤-sók gŭng-diô ô 30 uâng chiĕng-mī. Dĕ̤ng-nàng buô hāi-gièng siàng-chê cĭ-găng dŭ ô gŏ̤-sók gŭng-diô lièng-giék. Dâi-lṳ̆k dĕ̤ng-buô, dĕ̤ng-nàng buô, Tasmania Dō̤ gâe̤ng să̤-nàng buô Perth hô-gê̤ṳng ô cêng go̤ uòng-chīng gì gŏ̤-sók gung-diô uōng.

Ó̤-ciŭ tiék-diô ô 4 uâng chiĕng-mī dòng, bók-guó tiék-diô dŏ̤-só diŏh dĕ̤ng buô gâe̤ng să̤-nàng buô gì hāi-gièng. Dĕ̤ng-nàng buô Great Dividing Săng-măh (Great Dividing Ra.) nàng-dâung gáu Melbuorn gâe̤ng Adelaide ô iā duâi gì tiék-diô uōng. Să̤-buô gì tiék-diô uōng ciō-iéu găh Perth hó-gê̤ṳng.




#Article 34: Dièu-siēng Buáng-dō̤ lĭk-sṳ̄ (1043 words)


Dièu-siēng Buáng-dō̤ gô-dā̤ hô̤ lā̤ „Gŏ̤-là̤“ (Koryŏ), „Dièu-siēng“ (Chosŏn), sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh ciáh buáng-dō̤. Ciā buáng-dō̤ gà̤-dēng ô 2 ciáh guók-gă: Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók (ék-buăng hô̤ lā̤ Dièu-siēng hĕ̤k-ciā Báe̤k-hàng) gâe̤ng Dâi-hàng Mìng-guók (ék-buăng hô̤ lā̤ Hàng-guók hĕ̤k-ciā Nàng-hàng), ciō-iéu mìng-cŭk dŭ sê Dièu-siēng-cŭk, gōng Dièu-siēng-ngṳ̄(iâ hô̤ lā̤ Hàng-guók-ngṳ̄). Ciā guók-gă gì lĭk-sṳ̄ cĭng dòng.

Gĭng-dáng kō̤-gū hŏk-gă gì ngiēng-géu huák-hiêng, gūi sé-uâng nièng ī-sèng cêu ô nè̤ng diŏh hŭ-uái dêu lāu. Áng Dièu-siēng sìng-uâ diē-sié gì gōng-huák, tiĕng-sìng Huâng-hṳ̀ng (桓雄) gâe̤ng hṳ̀ng gì cṳ̆-niòng-giāng giék-huŏng, săng giâ Tàng-gŭng (檀君), ciā Tàng-gŭng cêu sê gĭng-dáng Dièu-siēng mìng-cŭk gì sṳ̄-cū. Gáu muōi-lāu Tàng-gŭng gióng-lĭk Gū Dièu-siēng , cuòi sê Dièu-siēng gì kăi guók. Găk gĭng-dáng Báe̤k-hàng gì Bìng-iōng ô Tàng-gŭng gì muó, hô̤ lā̤ „Tàng-gŭng Lìng“. Bók-guó cuòi sê ng-sê Tàng-gŭng cĭng gì muó, hiêng-câi nè̤ng gó gōng mâ̤ chĭng-chū, ĭng-ôi Báe̤k-hàng céng-hū ng-niông kō̤-gū ìng-uòng giàng diē kó̤ diêu-că.

Dṳ̆ng-guók gì «Sṳ̄-gé» diē-sié ô siŏh cṳ̄ng gâe̤ng Dièu-siēng sìng-uâ uòng-ciòng mâ̤ siŏh-iông gì gōng-huák. Ĭ diē-sié gōng Dṳ̆ng-guók Siŏng-dièu gì Gĭ-cṳ̄ (箕子) diŏh miĕk guók gì sêng-âu cāu kó̤ Dièu-siēng, gióng-lĭk Dièu-siēng-guók. Bók-guó diŏh gĭng-dáng gì Dièu-siēng buáng-dō̤ tàu-dā̤ dŭ mò̤ hī sêng-âu Dṳ̆ng-guók ùng-huá gì sié-nó̤h kō̤-gū huák-hiêng, mì-ék kō̤-nèng â̤ céng-mìng gì „Gĭ-cṳ̄ Lìng“, iâ găk 1959 nièng ké̤ṳk Báe̤k-hàng céng-hū tiáh lâi lāu, tiáh gì sêng-âu huák-hiêng diē-sié hŭ-nó̤h dŭ mò̤.

Iù 1 sié-gī kăi-sṳ̄, Hàng Buáng-dō̤ gà̤-lēng ô Gŏ̤-guó-là̤ (高句麗), Báik-cá̤ (百濟), Sĭng-lò̤ (新羅) săng bĭh guók-gă. Cī ciáh sì-dâi ké̤ṳk Hàng-guók sṳ̄-hŏk-gái hô̤ lā̤ „Săng-guók Sì-dâi“. Săng-guók dâi-dŏng Gŏ̤-guó-là̤ có̤i giòng-duâi, Sùi Iòng-dá̤ gâe̤ng Dòng Tái-cŭng cê-gă dái gūi sĕk uâng gì buô-dôi kó̤ páh, dŭ ké̤ṳk ĭ páh suŏ kó̤. Bók-guó Gŏ̤-guó-là̤ iâ nguòng-ké-dâi-siŏng, diŏh 668 nièng ké̤ṳk Sĭng-lò̤ miĕk lâi. Gó ô siŏh ciáh guók-gă Báik-cá̤, ī-gĭng găk 660 nièng ké̤ṳk Sĭng-lò̤ miĕk lâi,  Tūng-ék Sĭng-lò̤ uòng-dièu cêu ciŏng-uâng sāng-sĕng lāu. Ô gì Gŏ̤-guó-là̤ nè̤ng cāu kó̤ Muāng-ciŭ, gâe̤ng hŭ-uái gì nè̤ng cà̤ gióng-lĭk Buŏk-hāi-guók.

Tūng-ék Sĭng-lò̤ diŏh 10 sié-gī dṳ̆ng-gĭ dâi-lâung, siŏh ciáh hô̤ Uòng Gióng gì ciŏng-gŭng có̤i-cṳ̄ng dṳ̀ng-sĭng tūng-ék guók-gă, gióng-lĭk Gŏ̤-là̤ Uòng-dièu. Iù 1170 nièng kăi-sṳ̄, Gŏ̤-là̤ guók-uòng uòng-ciòng mò̤ guòng-lĭk, sê ū-sìng (武臣) gì kūi-lōi (傀儡). 1270 nièng, guók-uòng cióh Mùng-gū-bĭng gì chiū ciŏng cī siŏh dêng ū-sìng dŭ dò̤ dṳ̀ lâi, bók-guó chṳ̄-káik bô biéng siàng Mùng-gū huòng-dá̤ gì kūi-lōi. ciā ī-hâiu gĭ-hù muōi siŏh dâi gì Gŏ̤-là̤ guók-uòng dŭ sê Mùng-gū huòng-dá̤ gì niè-sái.

Gáu-muōi-lāu Ciŏ Nguòng-ciŏng ciŏng Mùng-gū nè̤ng dṳ̆k kó̤ Mŏk-báe̤k, Gŏ̤-là̤ guók-uòng gó sê gâe̤ng Mùng-gū-nè̤ng kiê diŏh siŏh-dŏi, găk 1388 nièng puái ciŏng-gŭng Lī Sìng-gié kó̤ páh Mìng-dièu. Lī Sìng-gié gâe̤ng iā sâ̤ nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k ciā céng-cáik sê dâng gì, có̤i-cūng diŏh 1392 nièng chuàng-ôi, gióng-lĭk Dièu-siēng Uòng-dièu. Dièu-siēng Uòng-dièu sê Hàng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-lēng siŏng-dŏng dê̤ṳng-iéu gì siŏh ciáh uòng-dièu, kuŏ-hŏk gâe̤ng uòng-hŏk dŭ iā huák-dăk. Dièu-siēng Sié-cŭng Dâi-uòng câi-ôi gì sêng-âu, gó̤ hŏk-ciā huák-mìng „Hóng-mìng Céng-ĭng“ (訓民正音), giĕ-dêng Dièu-siēng-ngṳ̄ diŏh kék cuòi lì siā. Ciā „Hóng-mìng Céng-ĭng“ iâ hô̤ lā̤ „Duâi cê“ (大字), cêu sê gĭng-dáng gì ngiêng-ùng.

Hàng-guók ké̤ṳk Nĭk-buōng miĕk lâi ī-hâiu, ĭ gì guók-mìng dŭ cêng-kó̤ bók-muāng. 1919 nièng 3 nguŏk 1 hô̤, Dièu-siēng ciòng-guók gì nè̤ng huák-dông huāng-dó̤i Nĭk-buōng gì „Săng-ék Ông-dông“, có̤i-cṳ̄ng ké̤ṳk Nĭk-buōng sĭk-mìng céng-hū déng-ák, tài-sī iâ sâ̤ nè̤ng. Lī Sìng-uōng (李承晚) cī siŏh dêng dŭk-lĭk ông-dông-gă cāu kó̤ Dṳ̆ng-guók, diŏh Siông-hāi sìng-lĭk „Dâi-hàng Mìng-guók Lìng-sì Céng-hū“, gié-sṳ̆k huāng-káung Nĭk-buōng gì tūng-dê. Ciā „Dâi-hàng Mìng-guók Lìng-sì Céng-hū“ diŏh 1938 nièng gṳ̆ng Ciōng Gái-sĭk cāu Dṳ̀ng-kéng kó̤, găk Dṳ̆ng-guók Káung-nĭk Ciéng-cĕng gì sêng-âu, puái nè̤ng kó̤ dó̤i-chiū Dṳ̆ng-huà Mìng-guók guók-mìng céng-hū. Gó ô gì Dièu-siēng nè̤ng cāu kó̤ Muāng-ciŭ, gâe̤ng hŭ-uái gì nè̤ng cū-siàng „Dĕ̤ng-báe̤k káung-nĭk lièng-gŭng“.

Sŭ-lièng sāi ū-ké kó̤ dó̤i-chiū Báe̤k-hàng, bô gă Nàng-hàng gì buô-dôi nék-giāng cūng-bê dŭ mò̤, Báe̤k-hàng iā ká̤ cêu páh giâ Nàng-hàng gì siū-dŭ Háng-siàng (gĭng-dáng gì Seoul) lāu, mò̤ niŏh-òng páh giâ Nàng-hàng duâi bô-hông gì dê-huŏng, Nàng-hàng nâ diông Hū-săng hó-gê̤ṳng. 27 hô̤, Mī-guók puái bĭng ciĕ-uông Hàng-guók. Duâi buô-hông gì guók-gă dó̤i Báe̤k-hàng ciā có̤-huák iā bók-muāng, 7ng. 7h., Lièng-hăk-guók tŭng-guó giók-ngiê, 16 ciáh guók-gă cū-siàng Lièng-hăk-guók-gŭng, chók bĭng ciĕ-uông Nàng-hàng. Douglas MacArthur cī-hŭi Lièng-hăk-guók-gŭng diŏh Ìng-chiŏng dĕ̤ng-lṳ̆k, siŏh diô hióng báe̤k. Báe̤k-hàng liāng-dô̤-ìng Gĭng Nĭk-sìng cāu kó̤ Dṳ̆ng-guók biĕng-gái hŭ-uái, tié-lāu giù Mò̤ Dĕk-dŭng chók-bĭng. 10ng. 25h., Dṳ̆ng-guók có̤i-cṳ̄ng puái „Cé-nguông-gŭng“ kó̤ dó̤i-chiū Báe̤k-hàng, Sŭ-lièng iâ puái hĭ-hèng-uòng hông diŏh Dṳ̆ng-guók buô-dôi diē-sié kó̤ dó̤i-chiū ĭ. Mī-guók gó-nâ-háng Dṳ̆ng-guók hĭ-gĭ siŏh buŏ cī găng săng-mŭk-siŏh-sì biéng cī māng bá, dŭ mâ̤ báik ká̤-diê â̤ ciŏng-uâng; gāu-muōi-lāu Sŭ-lièng gāi-tā̤ ī-hâiu, cá iù Ngò̤-lò̤-sṳ̆ hŭ-uái â̤ báik dŏng-sì sê Josef Stalin găk lā̤ có̤-ngài. Sĕ̤ng-huŏng hŭ-nè̤ng dŭ páh mâ̤ guó dó̤i-huŏng, có̤i-cṳ̄ng găk 1953 nièng 7ng. 26h., sĕ̤ng-huŏng dâi-biĕu diŏh Bēng-muòng-dáing ciĕng-diâng «Dìng-céng Hiĕk-ngiê».

Có̤i cā, Báe̤k-hàng sêu gáu Sŭ-lièng gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì bŏng-cô, gĭng-cá̤ bī Nàng-hàng hō̤. Iā sâ̤ diŏh Nĭk-buōng gì Dièu-siēng nè̤ng dŭ diōng kó̤ Báe̤k-hàng. Báe̤k-hàng céng-hū ciŏng cī siŏh dêng „cṳ̆-buōng-gă“ gì cài-săng dŏk kó̤, ciŏng ĭ-gáuk-nè̤ng guŏng diŏh cĭk-dṳ̆ng-ìng diē-sié. Gáu-muōi-lāu Sŭ-lièng gāi-tā̤, Dṳ̆ng-guók dó̤i Báe̤k-hàng gì ciĕ-uông iâ muōng biéng muōng ciēu, Báe̤k-hàng gì gĭng-cá̤ iâ muōng biéng muōng chă. Bô gă lā̤ Báe̤k-hàng iâ sèu có̤ căi, ìng-mìng sĕng-uăk cêng-kó̤ kék-kŭi, ngô̤ sī iā sâ̤ nè̤ng.

Báe̤k-hàng nè̤ng ciŏng Gĭng Nĭk-sìng dŏng sìng lì bái, guók-cié gà̤-lēng dŭ piĕ-bàng ĭ có̤ gáuk-ìng-cùng-bái, ĭ gó dă-dā-biêng gōng cuòi sê „ĭng-hṳ̀ng-cùng-bái“. Báe̤k-hàng gì dâ̤ 2 dâi có̤i gŏ̤ liāng-dô̤-ìng Gĭng Céng-nĭk gâe̤ng dâ̤ 3 dâi gì Gĭng Céng-ŏng, siŏh ciáh sê ĭ gì giāng, siŏh ciáh sê ĭ gì sŏng. 

Báe̤k-hàng nâ sìng-nêng „ciō-tā̤ sṳ̆-siōng“ gâe̤ng „sĭng-gŭng céng-cáik“, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng huái-ngì ciā sṳ̆-siōng, iâ mâ̤ sāi cê-gă tì-chók céng-dê sṳ̆-siōng. Ĭ mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng piĕ-bàng céng-hū, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng ô cūng-gáu séng-iōng, piéng ĭ gì guók-mìng gōng Mī-guók gâe̤ng Nàng-hàng ciŏng-uâng gì cṳ̆-buōng-ciō-ngiê guók-gă dŭ iā bék, ciòng-sié-gái nâ ô Báe̤k-hàng gì nè̤ng sĕng-uăk có̤i hō̤. Ĭ mâ̤ sìng-nêng Nàng-hàng céng-hū, gó ĭ „Nàng-dièu-siēng gūi-lōi céng-guòng“. Ĭ mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng tiăng biĕng-dău guók-gă gì guōng-bó̤, mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng káng biĕng-dău guók-gă gì diêng-sê bìng-dô̤, hô̤-lièng-uōng (uōng-cié-uōng-lô) iâ sê mò̤ gâe̤ng sié-gái gà̤-lēng lièng siŏh dŏi gì. Kó̤ ciā guók-gă gì nguôi-guók-nè̤ng dŭ â̤ sêu gáu ĭ gì dĕk-gĕ̤ng gì găng-sê. Duâi buô-hông gì guók-cié muòi-tā̤ dŭ nêng-ôi Báe̤k-hàng sê siŏh ciáh iā mâ̤ cê̤ṳ-iù gì guók-gă. 




#Article 35: Bàng-uâ-cê (1535 words)


Bàng-uâ-cê (平話字), iâ hāu lā̤ Hók-ciŭ-uâ Gáu-huôi Lò̤-mā-cê (福州話教會羅馬字), sê ciŏng-muòng dò̤ lā̤ siā Hók-ciŭ-uâ gì siŏh-cṳ̄ng Lò̤-mā-cê. Ĭ dŭ-liāng ô 17 bĭh cê-mō̤, hók-hăk cê-mō̤ (複合字母) gâe̤ng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ (特殊字母) nâ gă diē kó̤ ô 23 bĭh. Bàng-uâ-cê lêng-nguôi gó ô 5 bĭh hù-hô̤ dò̤ lā̤ biĕu-cé̤ṳ sĭng-diêu (聲調), 1 bĭh lièng-cê hù-hô̤ (連字符號) dò̤ lā̤ lièng-giék ĭng-ciék.

Gì-sĭk gáu hiêng-káik-sì, gó mâ̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì cī tó̤ Lò̤-mā-cê dó̤-dā̤ hô̤ lā̤ sié-nó̤h miàng-cê. Dṳ̆ng-guók hók-sŭk-gái dŭ sê gó̤ ĭ „Gáu-huôi Lò̤-mā-cê“(敎會羅馬字), ĭng-ôi ĭ gĭ-buōng dŭ sê diŏh gáu-huôi diē-sié sāi gì. 

Bàng-uâ-cê cī ciáh miàng-cê sê ngiĕk-ṳ̀ ngiēng-géu Hók-ciŭ-uâ gì lâng ciáh hâiu-săng-giāng găh 2005 nièng tiĕng-iĕk gì sèng-hâiu kī gĭ. Cuòi sê ĭ-gáuk-nè̤ng ŏ̤h Mìng-nàng-ngṳ̄ gì Lò̤-mā-cê miàng-cê „Băh-uâ-cê (Pe̍h-ōe-jī)“ kī gĭ, ĭng ôi Mìng-nàng-ngṳ̄ gì „Pe̍h-ōe (Băh-uâ, 白話)“ gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ gì „Bàng-uâ“(平話) sê siŏh iông gì é-sé̤ṳ.

Hiêng-câi nè̤ng gó muôi tō̤ cà̤ ô-guăng Bàng-uâ-cê cháung-cáuk (創作) gì gê̤ṳ-tā̤ cài-lâiu, nē̤ng-gă nâ dé̤ṳng téng lìng-sĭng (零星) gì cài-lâiu gà̤-dēng dáik gáu nék-giāng cháung-cáuk gì siĕu-sék (消息).

Ă-piéng Ciéng-cĕng (鴉片戰爭) ĭ-hâiu, téng Ĕu-ciŭ gâe̤ng Mī-guók lì gì Gĭ-dók-gáu diòng-gáu-sê̤ṳ ôi lāu gó hō̤ gì hióng Dṳ̆ng-guók-nè̤ng diòng-gáu (傳教), cêu kó̤ ŏ̤h Dṳ̆ng-guók gì ngṳ̄-ngiòng. Ĭ-gáuk-nè̤ng găh ŏ̤h sèng-hâiu, áng cê-gă gì lī-gāi, sāi Lò̤-mā-cê gé giâ lì ŏ̤h gì nô̤i-ṳ̀ng (內容). Cĭ-hâiu bô ô nè̤ng kó̤ cīng-lī (整理) cī bĭh Lò̤-mā-cê, tūng-ék cê-mō̤ gì siā-huák. Pĭng-siā Dṳ̆ng-guók dê-huŏng ngṳ̄-ngiòng gì gáuk cṳ̄ng Lò̤-mā-cê cêu ciŏng-uâng ông-sié (問世) kó̤ lāu.

Téng hiêng-iū gì cài-lâiu diē-sié nē̤ng-gă huák-hiêng, dék cā sāi Lò̤-mā-cê lì gé Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng sê Ià-lū Dâi-hŏk(Yale University) gì gáu-sêu Huài-dáik (懷德, M. C. White). Ĭ dŏng-sì sê siā siŏh cṳ̄ng hô̤ lā̤ „Ŭi-liàng Cìng-sṳ̆ ĭng-biĕu“ (System of Sir William Jones) gì gé-ĭng hiê-tūng lì gé Hók-ciŭ-uâ. 

Cī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng gâe̤ng gĭng-dáng Bàng-uâ-cê dék duâi gì chă-biék găh dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ „a̤“, „e̤“, „o̤“, gâe̤ng „ṳ“ gì biēu-gé gà̤-dēng, hī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng sāi „á“ lì biĕu sê „a̤“, „ó“ lì biĕu sê „o̤“, „ë“ lì biēu-sê „e̤“, „ü“ lì biĕu-sê „ṳ“. Hiā sì-hâiu mò̤ nèng â̤ siā sĭng-diêu hù-hô̤, ĭng-ôi biĕu sĭng-diêu hù-hô̤ gì ôi-dé dŭ gâe̤ng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ gì dĕk-sṳ̀ hù-hô̤ iēng kó̤ lāu. Bók-guó cī tó̤ gé-ĭng hiê-tūng â̤ dé̤ṳng káng có̤ Bàng-uâ-cê gì cù-hìng (雛形).

Gáu-muōi-lāu, Mī-guók gì diòng-gáu-sê̤ṳ Măh Lé-huò (麥利和, R. S. Maclay), Mò̤-gă-lĭk (摩嘉立, C. C. Baldwin) gâe̤ng Ĭng-guók nguôi-gău-guăng E. H. Parker gáuk-nè̤ng dŭ dó̤i ĭ có̤ chók gāi-céng(改進). Gì-dṳ̆ng ô siŏh ciáh miàng-cê hô̤ Sṳ̄-lŏk-báik (史犖伯, R. W. Stewart) gì Ái-ī-làng nè̤ng, ciŏng dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ gà̤-dēng gì lâng bĭh dók-dók dŭ dò̤ uâng lâi, buăng gáu cê-mō̤ â̤-dā̤ kó̤. Ciŏng-uâng cê-mō̤ gà̤-dēng cêu tĕ̤ng chók ôi-dó̤i â̤ sāi biĕu sĭng-diêu hù-hô̤ kó̤ lāu. Ĭ-gáuk-nè̤ng bô siék-gié chók 5 bĭh hù-hô̤, lì biĕu Hók-ciŭ-uâ gì 7 bĭh sĭng-diêu. 

Siŭ-gāi ī-hâiu gì cī cṳ̄ng pĭng-ĭng ùng-cê iâ cêu-sê hiêng-câi gì Bàng-uâ-cê. Diòng-gáu-sê̤ṳ gáuk-nè̤ng sāi Bàng-uâ-cê lì chók-bēng gáuk-cṳ̄ng-gáuk-iông cŭng-gáu cṳ̆. 1905 nièng, kĕk bàng-uâ-cê siā gì Hók-ciŭ uâ Sĭng-iók Séng-gĭng «NGUĀI GÉU-CIŌ IÀ-SŬ GĬ-DÓK GÌ SĬNG-IÓK CṲ̆» chók-bēng. 1908 nièng, hăk biĕng gì sĭng-gô-iók Séng-gĭng «SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆» chók-bēng. 

Bók-guó hiā-sèng-hâiu Bàng-uâ-cê nâ găh Gĭ-dók-gáu gáu-huôi diē-sié sāi, gáu-huôi ngiê-dāu gì nè̤ng gĭ-buōng dŭ mâ̤ hiēu sāi. 1911 nièng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī-hâiu, céng-hū huák-dông „Guók-ngṳ̄ ông-dông (國語運動)“, cié-dêng cé̤ṳ-ĭng cê-mō̤ (注音字母), géng-cī gié-sṳ̆k sāi diòng-gáu-sê̤ṳ huák-mìng gì gáuk-cṳ̄ng pĭng-ĭng ùng-cê. Gĭng-guó céng-hū siŏh báik nièng gì ák-cié (壓制), sāi Bàng-uâ-cê gì nè̤ng muōng biéng muōng ciēu, gáu hiêng-câi gĭ-buōng mò̤ nè̤ng káng â̤ huôi-é kó̤ lāu.

Bàng-uâ-cê ô 23 bĭh cê-mō̤, 5 bĭh sĭng-diêu hù-hô̤.

Nâ sê áng dăng-tā̤ cê-mō̤ lì sáung gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 17 bĭh cê-mō̤. Dĕk-sṳ̀ cê̤-mō̤ nâ iâ dò̤ lā̤ dáung dăng-tā̤ cê-mō̤ gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 21 bĭh cê-mō̤. Nâ áng cê-mō̤ sū biēu dăk gì ĭng-só̤ lì sáung gì uâ, Bàng-uâ-cê dŭ liāng ô 23 bĭh cê-mō̤.

Bàng-uâ-cê gì dĕk-sṳ̀ cê-mō̤ (特殊字母) ô 4 bĭh: „A̤“, „E̤“, „O̤“ gâe̤ng „Ṳ“;  cū-hăk cê-mō̤ (組合字母) ô 2 bĭh: „CH“ gâe̤ng „NG“.

Hók-ciŭ-uâ gì ĭk-sĭng (入聲) ô sék-muōi (塞尾), „h“ gâe̤ng „k“ dò̤ lā̤ biēu-sê ĭk-sĭng gì sék-muōi. „H“ biēu-sê hò̤-lè̤ng sék-muōi (喉嚨塞尾) . „K“ biēu-sê hò̤-lè̤ng ĭng sék-muōi . „S“ găh Hók-chiăng kiŏng (福清腔) diē-sié tĕ̤k có̤ , ô gì Hók-ciŭ nè̤ng â̤ ciŏng „s“ tĕ̤k có̤ .  

Diŏh Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông-cṳ̆ (音韻書) «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) diē-sié, mò̤ buáng-siăng-mō̤ (半聲母) ,  gâe̤ng  gì siăng-buô (聲部). 

Gáu-muōi-lāu diòng-gáu-sê̤ṳ siék gié Bàng-uâ-cê gì sèng-hâiu ô chăng-kō̤ cī buô ông-cṳ̆, iâ ŏ̤h cī buōng ĭng-ông-cṳ̆ siŏh-iông, mò̤ ké̤ṳk cī săng bĭh buáng-siăng-mō̤ puói cê-mō̤, nâ sāi „i“, „u“, „ṳ“ lì biēu sê cī 3 bĭh buáng-siăng-mō̤ ,  gâe̤ng .

Bàng-uâ-cê dŭ-liāng kĕk 5 bĭh hù-hô̤ lì biēu-sê Hók-ciŭ-uâ gì 7 bĭh sĭng-diêu.

Siông-bìng (上平) diêu gâe̤ng hâ-ĭk (下入) diêu cà̤ sāi siŏh bĭh sĭng-diêu hù-hô̤, siông-ké̤ṳ (上去) diêu gâe̤ng hâ-ĭk (下入) diêu cà̤ sāi siŏh bĭh hù-hô̤. Ĭng-ôi Hók-ciŭ uâ gì lâng bĭh ĭk-sĭng (入聲) ô mìng-hiēng gì sék-muōi (塞尾), gó-chṳ̄ găh pĭng-siā gì sèng-hâiu â̤ tiĕng-gă sék-muōi cê-mō̤ (塞尾字母) „k“ hĕ̤k-ciā „h“, ciŏng-uâng cêu mâ̤ gâe̤ng cà̤ sāi hù-hô gì hī lâng bĭh chṳ̄-sĭng-diêu (siông-bìng, shiông-ké̤ṳ) hông siŏh dŏi kó̤ lāu. 

Găh sĭk-cié sāi-ê̤ṳng gì sèng-hâiu, ng-sê mūi  bĭh siŏh sĭng-diêu hù-hô̤ dŭ â̤ dé̤ṳng sài gáu sū-iū mō̤-ĭng cê-mō̤ gì gà̤-dēng. Ŏ̤h „e“, „o“ cī lâng bĭh cê-mō̤, nâ ô „--̂“ gâe̤ng „--̆“ â̤ dé̤ṳng sài diŏh gà̤-dēng, bĕk-nó̤h hù-hô̤ dŭ mâ̤ sāi sài diŏh gà̤-dēng. Gì-sĭk diŏh pĭng-siā gì sèng-hâiu, iâ mâ̤ dò̤ biék-nó̤h hù-hô̤ sài cī lâng bĭh cê-mō̤ gà̤ dēng. Dŏng-iòng, găh sĭk-cié pĭng-siā gì sèng-hâiu, dăng-tā̤-cê nâ sê gă diē ông-muōi (韻尾), cìng-huóng bô â̤ biéng lāu. Ŏ̤h „e“, dăng-tā̤ gì sèng-hâiu nâ ô „--̂“ gâe̤ng „--̆“ â̤ dé̤ṳng sài gà̤-dēng, bók-guó nâ sê găh ĭ muōi-sāu tiĕng diē ông-muōi „ng“ gì uâ, cêu â̤ dé̤ṳng sài diông-giâ-lì gì 3 bĭh hù-hô̤ kó̤ lāu.

Â-dā̤ gì biēu-gáik cūng-giék chók lì dăng-tā̤-cê â̤ dé̤ṳng tiĕng-gă sié-nó̤h-uâng hù-hô gì cìng-huóng:

Sāi Bàng-uâ-cê siā-cê gì sèng-hâiu, diŏh áng ĭng-ciék buōng kŭi lì siā, buóh-āi lièng-giék lâng bĭh hĕ̤k-ciā lâng bĭh ī-siông gì ĭng-ciék sèng-hâiu, diŏh sāi lièng-cê hù-hô̤ „-“ lì lièng-giék ĭng-ciék.

Găh gĭng-dáng ô-niĕ-ài tō̤ gáu gì cái-lâiu diē-sié, dŭ mò̤ gê̤ṳ-tā̤ gì ùng-ciŏng gái-siêu Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák (正字法). Bók-guó ô nè̤ng áng «Séng-gĭng» diē-sié gì pĭng-siā huŏng-sék cūng-giék chók lì Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák. Bàng-uâ-cê gì ciáng-cê-huák â̤ dé̤ṳng buōng „Gĭ-buōng sṳ̆-siā giĕ-cáik“, „Siăng-mō̤ Duâi-nâung siā giĕ-cáik“, „Sĭng-diêu Hù-hô̤ Tiĕng-gă giĕ-cáik“, „Lièng-cê hù-hô̤ sāi-ê̤ṳng giĕ-cáik“ cī 4 bĭh buô-hông.

Kĕk Bàng-uâ-cê siā Hók-ciŭ-uâ gì huŏng-huák hô̤ lā̤ „Hók-ciŭ-uâ Lò̤-mā-huá“ (福州話羅馬化) hĕ̤k-ciā „Hók-ciu-uâ Pĭng-ĭng-huá“ (福州話拼音化). Găh céng-hū gì īng-hiōng giâ, huāng dó̤i Hók-ciŭ-uâ kĕk Bàng-uâ-cê siā gì nè̤ng mâ̤ ciēu, ĭ-gáuk-nè̤ng giéng-gáe̤k Hók-ciŭ-uâ diŏh kĕk Háng-cê siā.

Háng-cê puái téng ùng-huá gâe̤ng mìng-cŭk diòng-sìng (民族傳承) gà̤-dēng lì káng cī bĭh ông-dà̤. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì guăng-diēng sê:

Bàng-uâ-cê puái téng ngṳ̄-ngiòng sĭk-ê̤ṳng (語言實用) gì huŏng-miêng lì kō̤-lê̤ṳ cī bĭh ông-dà̤, giéng-gáe̤k Bàng-uâ-cê â̤ dé̤ṳng dáung Hók-ciŭ-uâ gì ciō-tā̤ sṳ̆-siā ùng-cê dò̤ lā̤ dâi-tá̤ (代替) Háng-cê.

Hók-ciŭ-uâ ô cêng sâ̤ gì ĭng mò̤-niĕ-ài kĕk háng-cê siā, chiông „gĕ̤h (kē̤ lâi)“, „ngé̤ṳng (â̤ īng-kī diòng-ôi buóh áe̤h chók gì hŭ-uâng gāng-gáuk)“, „kău (ĕng siŏh dŏi)“, dŭ mò̤-niĕ-ài sāi Háng-cê siā chók lì.

Ô nè̤ng â̤ kĕk háng-cê gì ĭng hĕ̤k-ciā é-sé̤ṳ lì hông-tĕ̤k (混讀) Hók-ciŭ-uâ mò̤-niĕ-ài siā chók lì gì cê, dáng sê cuòi uōng-uōng â̤ gâe̤ng buōng-cê (本字) hông siŏh dŏi kó̤.

Hók-ciŭ-uâ gì Háng-cê ô iā sâ̤ bĭh lĭk-sṳ̄ gì tèng-dā̤, cêng sâ̤ Háng-cê ô lâng bĭh tĕ̤k-ĭng, ô gì gó ô 3 bĭh tĕ̤k-ĭng. Nâ kĕk Háng-cê siā gì uâ, nè̤ng mò̤-niĕ-ài cūng-káuk tĕ̤k chók lì ĭng, ô gì sèng-hâiu nâ tĕ̤k dâng kó̤, gó â̤ huák-sĕng ngô-huôi. 

Â̤-dā̤ „生“ nâ tĕ̤k /seŋ/ cêu sê „sī“ gì é-sé̤ṳ, nâ tĕ̤k /saŋ/ cêu sê „săng giāng“ gì é-sé̤ṳ, nâ sê sāi háng-cê siā chók lì, cêu mò̤-niĕ-ài káng chók é-sé̤ṳ kó̤ lāu. 

Ô nè̤ng giéng-gáe̤k: „Nè̤ng nâ sāi Hók-ciŭ uâ siā ùng-ciŏng gì uâ, ĭ nâ nguông â̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng káng, ng-sê ké̤ṳk mâ̤ hiēu Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng tĕ̤k gì, gó-chṳ̄ ká̤-diê diŏh chák ĭ-gáuk-nè̤ng â̤ mâ̤ chăi chók lì?!“

Siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng sêu gáu buōng-tū hŭng-sṳ̆k gâe̤ng dĕk-biék sê̤ṳ-giông gì īng-hiōng â̤ săng chók cĭng sâ̤ buōng-tū dĕk-iū gì sṳ̀, cī cṳ̄ng sṳ̀ cêu nâ gōng sāi Háng-cê lì siā, mâ̤ báik Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng iâ mò̤ kō̤-nèng chăi chók lì. 

Chiông gà̤-dēng cī guó uâ diē-sié „洋當池 (iòng-dŏng-diè)“, „霧裡去 (ô-lī-kó̤)“ cī lâng bĭh sṳ̀, sê Dâng Huò lŏ̤h să̤-iòng (鄭和落西洋) gì sèng-hâiu sùng gà̤-dēng giàng-sùng-gì Diòng-lŏ̤h-nè̤ng huák-mìng gì, nâ mò̤ ciŏng-muòng gì gāi-sék, mâ̤ báik Hók-ciŭ-uâ gì cêu nâ káng Háng-cê iâ â̤ hiēu ĭ gì é-sé̤ṳ. „翻生 (huăng-chăng)“ sê „mâ̤ ciáng-siòng“ gì é-sé̤ṳ, nâ sê ng-sāi Bàng-uâ-cê lì siā iā ṳ̀ng-ê tĕ̤k dâng hĕ̤k-ciā lī-gāi chó̤-nguô. Gó ô chiông „靜(sâng)“ ng-sê „ăng-cêng“ (安靜) gì é-sé̤ṳ, sê „ng-tiè, sák tiè“ gì é-sé̤ṳ, nâ káng Háng-cê sê chăi mâ̤ chók ciā é-sé̤ṳ gì.

Bàng-uâ-cê gì ùng-hók gĭ-buōng dŭ sê gâe̤ng cŭng-gáu ô găng-guó gì. 1908 nièng chók-bēng gì «SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆» sê Bàng-uâ-cê ùng-hók gì dâi-biēu. Cī buô ciòng-cṳ̄ ciŏng gōng buô «Séng-gĭng» sāi Hók-ciŭ buōng-dê-uâ huăng-ĭk chók lì, cê̤ṳ-iòng-gōng ô gì ê̤ṳng-sṳ̀(用詞) piĕng ùng-ngiòng-ùng(文言文), dáng-sê uòng-ciòng gì gá-sĭk chiĕu guó diē-sié gì cháuk-nguô.




#Article 36: Háng-cê (1332 words)


Háng-cê (漢字; Nĭk-ngṳ̄ Lò̤-mā-cê: Kanji; Dièu-siēng-ngṳ̄ Lò̤-mā-cê: Hanja; Uŏk-nàng-ngṳ̄: Hán Tự) iâ hāu lā̤ „Dṳng-ùng“, sê Háng-nè̤ng huák-mìng gì hìng-ngiê sṳ-siā hiê-tūng. Háng-cê ô 4,000 siông nièng gì lik-sṳ̄ lāu, gah hiêng-káik-sì sié-gái gì ùng-cê hiê tūng dài-dōng, sê dék gū-lō̤ gì. Háng-cê sê Huà-ngṳ̄, Nik-buōng-ngṳ̄, Uok-ngṳ̄, Ngù-ngṳ̄ gì sṳ-siā ùng-cê. Dṳng-guók dâi-lṳ̆k, Dài-uang, Hiong-gē̤ng, Ó̤-muòng, Māi-lài-sā̤-ā, Sing-ga-po̤ gâe̤ng gì-ta guók-ga diē-sié háng-nè̤ng dêu gì dê-huong du â̤ káng ô háng-cê. 

Ing ôi Háng-nè̤ng gah lik-sṳ̄ gà̤-dēng ùng-huá du bī ciu-ùi ming-cuk huák-dak, ing-chṳ̄ háng-nè̤ng du háng-lik i-cà̤ cê-ga gì cê ciáh sê cing-ciáng gì ùng-cê, gì-ṳ̀ ming-cuk gì cê du sê „Ì-cê“, gó chṳ̄ tiāu sāi „cê“, „ùng-cê“ ching-hū háng-cê, mò̤ sāi „háng-cê“ cī bih miàng-ching.

Ching-guók gióng lik ī hâiu, ing ôi i gì guók-ngṳ̄ sê Muāng-ciu-ngṳ̄, ùng-cê sê Māng-ùng, gó chṳ̄ mò̤ nèng-ài o̤h uōng-buong háng-nè̤ng guók-ga hūng-kuāng gái hāu háng-cê có̤ „ùng-cê“ lāu. Iù-sê „háng-cê“ cī bih miàng-ching ciáh ciâ lă̤ Ching-guók céng-hū, kiū gah Ching-guók háng-nè̤ng dài-dong sāi. 

Dṳng-huà Mìng-guók gióng lik hâiu, „Háng-cê“ ciā miàng-ching bô gâe̤ng guang-huong ké-cioh ng sāi. Dṳng-huà Mìng-guók gáu-ṳk-buô kek „guók-cê (buōng guók de̤k-iū gì ùng-cê)“ cī bih miàng-ching lì hāu háng-cê, gáu ging-dáng, Dài-uang nè̤ng gó sê ó̤i kek „guók-cê“ lì ching-hū háng-cê.

Gah Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók 1949 nièng gióng lik ī hâiu, gah i tūng-dé gì dê-kṳ ké-ciok cing sâ̤ Dṳng-huà Mìng-guók gì duòng-tūng, ké-ciok ùng-cê miàng-ching iâ sê gì dṳng ci-ék. Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, o̤h Ching-guók hūng-kuāng, sāi „Háng-cê“ cī bih miàng-ching.

Gah Nik-buōng, Háng-guók gâe̤ng Dièu-siēng, sāi „Háng-cê“ cī bih miàng-ching, chui-muōng i-cà̤ iâ ô „guók-cê“ cī bih miàng-cê, ng guó cī bih miàng-cê sê ciong-muo-muo lì bī i-cà̤ buōng guók gì „Ga-na“ gâe̤ng „Dièu-siēng-cê“ gì. Dioh Uok-nàng, nè̤ng sāi „Ṳ̀-cê (Ṳ̀-ga gì ùng-cê)“ lì ching-hū háng-cê.

Háng-cê sê sié-gái lă̤ sāi gì ùng-cê dài-dong dék gū-lō̤ gì. Chui-muōng Ai-gik gâe̤ng Su-mò̤ (Sumer) nè̤ng gì cê du bī háng-cê cā, ng guó i-cà̤ mò̤ chiông háng-cê cūng-kuāng duòng gáu ging-dáng.

Áng háng-nè̤ng gì gū-lō̤ duòng-gōng, háng-cê sê Chong Gik cháung có̤ gì. Uòng-dà̤ gì sṳ̄-guang Chong Gik áng nik-tàu gâe̤ng nguok gì hìng-câung, cēu gâe̤ng tàu-sang gì ka-ciék cháung-có̤ háng-cê. Ng guó cuòi du sê duòng-gōng, mò̤ nèng-ài sê cing-sik còng-câi gì dâi-gié.

Nè̤ng gah mò̤ ùng-cê sāi gì sì-hâiu, â̤ áng nó̤h gì hìng-câung uâ giâ lì, có̤-ùi hù-hô̤, gah háng-cê dék-ca huak-diēng sì-gi, cêu sê cūng-kuāng. Cī pie áng hìng-câung uâ gì hù-hô̤ gah bàng-siong-gang sāi-ê̤ṳng sèng-hâiu â̤ mâing mâing gāng-huá he̤k ciā uòng-siêng, iù-sê „cê“ cêu chók hiêng gŏ̤ lāu. Cī sì-hâiu gì ùng-cê hāu lă̤ „gū-ùng-cê (gū-cā gì ùng-cê)“.

Háng-cê gáu Siong-dièu gâe̤ng Ciu-dièu sì-hâiu huák-diēng chók „gák-gáuk-ùng“, ing ôi cī ùng-cê sê sāi tàu-sang gì ká̤ek-káe̤k he̤k gáuk-gáuk gì dēng. Gah hiā sì-hâiu gó ô káik-luâi gah diāng he̤k ciā dè̤ng ké gà̤ dēng gì ùng-cê, hāu lă̤ „Ging-ùng (ging-sṳk cié-pīng gà̤-dē̤ng gì ùng-cê)“ gâe̤ng „diāng-ùng (diāng gà̤-dē̤ng káik ô gì ùng-cê)“. 

Cìng-guók tūng-ék le̤k guók hâiu, Lī Sṳ gah Duâi-diông gâe̤ng le̤k-guók ùng-cê gì gi-chū gà̤-dēng cháung có̤ chók Siēu-diông, có̤ ôi guók-ga tūng-ék gì ùng-cê. Siēu-diông sák lâi Chung-chiu Ciéng-guók sì-dâi ùng-cê do̤-iông gì guoh-miêng, kui kī „siā dè̤ng iông“ gì lik-sṳ̄.

Cìng-guók tūng-ék háng-cê ī-hâiu, iâ ô nè̤ng gié sṳk siu-gāi Siēu-diông, niông i gie siā. Gáu Háng-guók sì-dâi Lâ̤-cṳ chṳ̄-dâi Siēu-diông, biéng có̤ ciō-iéu gì sṳ-siā hiê-tūng, sák láe̤k gū-ùng-cê sì-dâi. Lâ̤-cṳ ng dáng siàng ôi gū dāng ùng-cê gì buōng-liê-siáng, iâ ôi â-nik háng-cê huák diēng páh giâ dê-dong. 

Gáu Sáe̤ng-guók sì-dâi Cìng Huôi huák mìng lāu Cìng-tā̤-cê, ing ôi i gâe̤ng do-só háng-nè̤ng dáung có̤ „háng-gang“, sū ī i huák mìng gì Cìng-tā̤-cê gâe̤ng nè̤ng gui miàng có̤ Sáe̤ng-tā̤-cê / sâng-tā̤-cê. Téng hiā sì hâiu kī Sáe̤ng-tā̤-cê biéng có̤ ciong-muo-muo dò̤ lă̤ éng-sáuk háng-cê gì cê-tā̤. Gah sâe̤ng-tā̤-cê gì gi-dā̤ gà̤-dēng, bô sāng seng lāu huōng-sông-tā̤, u-tā̤-cê dēng dēng.

Gáu gê̤ṳng-hiêng-dâi, Sa̤-iòng iā sâ̤ gì sṳ̀ gâe̤ng nó̤h céng-diē háng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng diē-sié, ôi lāu â̤ kiah cī kuāng biéng huá, nè̤ng bô áng ing-ông có̤ chók cing sâ̤ gì dang-sùng biēu dah ing-ông gì cê, chiông huá-hok nguòng-só biēu diē-sié gì nguòng-só miàng chê.

Háng-cê dék duâi gì dek-diēng cêu sê „Sang mò̤ deng-gé. Sī mò̤ bó̤-sieu“, nè̤ng gong buōng mò̤ nèng-ài tūng-gié háng-cê gì cūng-káuk só-liông. Áng tūng-gié, lik-sṳ̄ gà̤-diēng chók hiêng gì háng-cê chieu guó 6 uâng, ng guó do̤-só du ng sê ciáng-tā̤-cê, du sê é-tā̤-cê he̤k ciā hāng-ê̤ṳng gì cê̤. 

Tàu-tàu chók tūng-gié háng-cê só-liông gì nè̤ng sê Háng-guók gì Hṳ̄ Sêng, i gah «Suók-ùng Gāi-cê» diē-sié du liāng siu ô háng-cê 9,353 cê. Gáu Sáe̤ng-guók sèng-hâiu, guang-huong pieng-siā gì «Chék Ông» diē-sié siu cê ô 5 uâng 3,525 cê. Ching-guók pieng-siā gì «Kong-hi Cê-diēng» siu cê ô 4 uâng 7,035 cê.

Hiêng-dâi, 1915 nièng chók gì «Dṳng-ùng Duâi Cê-diēng» siu cê 4 uâng 7,035 cê, Dṳng-guók chók gì «Háng-ngṳ̄ Duâi Cê-diēng» siu ô 5 uâng 4,678 cê. Gáu ging-dáng, â̤-hiēu gì siu cê dék sâ̤ gì cê-diēng sê 1994 nièng chók bēng gì «Dṳng-huà Cê-hāi», siu háng-cê ô 8 uâng 5 chieng.

Háng-cê cháung-cê guó-tiàng â̤ buong có̤ 6 lôi, cī le̤k cṳ̄ng cêu sê bàng-siòng gōng gì „Le̤k-cṳ (háng-cê iā có̤六書)“. Háng-guók gì Hṳ̄ Sêng gah i gì «Suók-ùng Gā̤icê» diē-siá ôi cī le̤k lôi cī diâng miàng ching, huong biék sê „cCiông-hìng (象形)“, „Cī-sê̤ṳ (指事)“, „Huôi-é (會意)“, „Hìng-siang (形聲)“, „Duōng-cuó (轉注)“, gâe̤ng „gā-cióh (假借)“.

Chiông-hìng-cê

Chiông-hìng-cê sê Háng-cê dék-cā gì iông-sék. Cī lôi gì cê sê téng nè̤ng uâ gì tù gà̤-dēng lì gĭ, ng guó nè̤ng bàng-só gah âiu-sié siā cī lôi gì cê sì-hâiu, ô kó̤ ché̤ṳ-lī i-cà̤ gì iông-sék gâe̤ng bék-huak, niông i gáing ṳ̀ng-ê siā. Ging-guó cūng-kuāng ché̤ṳ-lī, bieu-cūng gì chiông-hìng-cê ī ging gâe̤ng nguòng-lā̤ gì dù ô cing duâi cha-biék lāu, o̤h nik cê „日“, téng ièng-gĭ biéng có̤ sé-gáe̤k gì. Chiông-hìng-cê du sê duk-tā̤ cê, chiông sang-kṳ gì sang „山“, tieng gà̤-dēng buōi gì cēu „鳥“. 

Cī-sê̤ṳ-cê

Cī-sê̤ṳ-cê sê gah chiông-hìng-cê gì gi-chū gà̤-dēng sang-chók gì. Chiông „do̤ (刀)“ cê ga sioh dók, cêu biéng có̤ ciong-muo-muo cī do̤-cieng gì „êng (刃)“. Cī lôi cê ng sê cing sâ̤. 
 
Huôi-é-cê

Lâng bih ī siông gì chiông-hìng-cê cū hak kī, hìng-siàng sing-gì cê, biēu dak sing gì é-sé̤ṳ, ciā é-sé̤ṳ gô gâe̤ng cī cū-lì i gì chiông-hìng-cê ô guong-hiê. Cī cṳ̄ng cê cêu sê huôi-é-cê, áng Hṳ̄ Sêng gì tūng-gié, cī lôi cê iéng ciòng buô háng-cê 13%. Siong-séng gì séng „(信)“ sê biēu dak „nè̤ng“ cī bih gái-niêng gì „ìng (人)“ gâe̤ng biēu-dak nè̤ng gì uâ gì „ngiòng (言)“ cū-siàng gĭ, é-sé̤ṳ cêu sê nè̤ng gōng gì uâ ng-dáng dê̤ṳng-iéu, gó dioh siong séng. 

Hìng-siang-cê

Hìng-siang-cê sê chiông-hìng-cê (biéng-tā̤) gâe̤ng biēu sê te̤k-ing gì cê cū hak siàng gì cê. Chiông Sa̤-hù gì „hù (湖)“, dō̤-beng „sang-dók-cuōi (氵)“ biēu sê „hù (湖)“ ciā cê gì é-sé̤ṳ gâe̤ng cuōi ô gang-guó, ciáng-beng gì „hù (胡)“ biēu sê „hù (湖)“ cī bih cê te̤k /hu˥˧/. Gah «Kong-hi Cê-diēng» gà̤-dēng, ciék gê̤ṳng ô 90% gì cê sê cī lôi. 

Duōng-cuó-cê
Duōng-cuó-cê sê sioh bih cê i gì é-sé̤ṳ huák seng gāi-biéng.
 
Gā-cióh-cê
Gā-cióh-cê sê cê gì nguòng-lā̤ é-sé̤ṳ mò̤ sāi gŏ̤ lāu, dò̤ lă̤ biēu dak sing gì é-sé̤ṳ. Chiông „Ā-sá̤-ā (亞細亞)“, ī ging biéng có̤ dang-sùng gì huak ik sṳ̀.

Nê-chók sié-gái ciéng-ceng hâiu, Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Sing-ga-po̤ gâe̤ng Nik-buōng sang-guók du ô có̤ gāng huá háng-cê gì dâi-kié. Sing-ga-po̤ gah ciòng-bēng chāi nak Dṳng-guók gì gāng-huá-cê ī hâiu, tiék-dā̤ hié-dṳ̀ nguòng-lă̤ i cê-ga gì gāng-huá-cê. 

Dṳng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gah 1950 nièng kiū gāng-huá háng-cê, 1956 nièng gung-buó tàu-tàu tiong gāng-huá-cê biēu, 1964 nièng gung-buó dâ̤ nê tiong, cêng-gó̤ sâ̤ gì cê gâe̤ng gāng huá gŏ̤. Ng guó 1977 nièng, céng-hū song-buó hié-dṳ̀ 1964 nièng gì hī tiong biēu, bêng chiā dìng-cī gāng-huá háng-cê gì ge̤ng-tiàng.

Nik-buōng gah 1945 nièng gung-buó «Dong ê̤ṳng Háng-cê Biēu», 1981 nièng gung-buó «Sèu-sāi gì Háng-cê Biēu». Cī lâng bih biēu ciong mìng-gang sāi gì gāng-tā̤-cê può có̤ ciáng-tā̤-cê, cī pie cê hāu lă̤ „Sing-cê-tā̤ (Sing gì cê)“, hié-dṳ̀ gì hī pie cê hāu lă̤ „gô-cê-tā̤ (gô gì cê)“.




#Article 37: Ngù-mō̤-ngù-giāng (199 words)


Ngù-mō̤-ngù-giāng (牛母牛囝) sê 1 cṳ̄ng niōng-tā̤ dông-ŭk. Ĭ giăng nĭk-tàu puŏh, gó-chṳ̄ dŭ sĕng-uăk diŏh cūi lā̤ hĕ̤k-ciā dê lā̤ lâng-nóng gì ôi-ché̤ṳ.

Ngù-mō̤-ngù-giāng tàu lā̤ ô 1 hăk gáe̤k-gáe̤k, â̤ chiŏng â̤ giŭ. Mĕ̤k-ciŭ cêu găk gáe̤k-gáe̤k muōi-sāu. Ngù-mō̤-ngù-giāng ô 1 bĭk káe̤k-káe̤k, ciā káe̤k-káe̤k iā sŭ iā chói, ô gì káe̤k-káe̤k sê dō̤-bĕng chiŏ-liŏ gì ièng-cŭi hìng, ô gì káe̤k-káe̤k sê ciáng-bĕng chiŏ-liŏ gì ièng-cŭi hìng. Hiŭ-sék hĕ̤k-ciā ngê̤ṳ diŏh ngŭi-hiēng gì sèng-hâiu, ĭ gó̤-lòng sĭng dŭ giŭ gáu káe̤k-káe̤k diē-sié go̤, sū-ī ngù-mō̤-ngù-giāng gì káe̤k-káe̤k sì dò̤ la̤ bō̤-hô sāi. Ngù-mō̤-ngù-giāng bók-lō̤ giâ ô bô biēng bô kuák gì bók-lō̤-kă, ngù-mō̤-ngù-giāng sāi ĭ lì giàng diô, ng guó giàng cĭng mâing. Ciā kă â̤ làu chók nĭ-nĭ-lióh cáik-cáik, ciā cáik-cáik â̤ dó̤i-chiū ngù-mō̤-ngù-giāng mò̤ gâe̤ng gì-tă tè̤ng-ngiê gâ go̤. Lêng-nguôi, ngù-mō̤-ngù-giāng giàng diô sèng-hâiu sāi ciā cáik-cáik lì niōng-ê̤ṳng dê-dāu, cūng-kuāng ĭ-cà̤ giàng diô cêu â̤ ká̤-uăk nék-giāng. 

Iòng-dŏng-diè, ngù-mō̤-ngù-giāng siăh chéu gâe̤ng chāu gì niŏh-niŏh gâe̤ng ngà-ngà, dáng-sê iâ ô 1 piĕ ngù-mō̤-ngù-giāng â̤ siăh gì-tă tè̤ng-ngiê.

Ngù-mō̤-ngù-giāng gì tiĕng-dĭk iā sâ̤, ô cēu, cūi-giĕ, uòng-pà̤, gŭi, siè, làng-muōi-sĭng dēng-dēng. Ngù-mō̤-ngù-giāng â̤ siăh gì, Huák-guók nè̤ng cṳ̄ gì ngù-mō̤-ngù-giāng sê sié-gái dék tāu-miàng gì puói.




#Article 38: Hók-ciŭ-uâ ĭng-ông hiê-tūng (846 words)


Cī piĕng ùng-ciŏng ciŏng-muòng gái-siêu Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông hiê-tūng (音韻系統).

Áng Muāng-chĭng sèng-hâiu gì ĭng-ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» (戚林八音) diē-sié gì gōng-huák, Hók-ciŭ-uâ dŭ-liāng ô 33 bĭh ông-mō̤ (韻母), 15 bĭh siăng-mō̤ (聲母) gâe̤ng 8 bĭh siăng-diêu (sĭk-cié nâ ô 7 bĭh). Gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông tā̤-hiê duâi-tā̤-siông gâe̤ng hiā sèng-hâiu chă-bók-dŏ̤. Dáng-sê, gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ gó ô ông-mō̤ gṳ̆ng siăng-diêu huák-sĕng „sĕ̤ng-ông-huá“ (松韻化) hĕ̤k-ciā „kŭi-ông-huá“ (開韻化), siăng-mō̤ huák-sĕng „pé-ĭng-huá“ (鼻音化) dēng-dēng gì hiêng-chiông, cuòi dŭ sê «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié mò̤ tā̤-hiêng chók lì gì. Lêng-nguôi, Hók-ciŭ-uâ gì kēu-ngṳ̄ gó ô siŏng-dŏng hŭk-ciăk gì siăng-diêu biéng-huá giĕ-cáik.

Hók-ciŭ-uâ ô 7 bĭh siăng-diêu, áng «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié gì gōng-huák, cī 7 bĭh siăng-diêu sê „Siông-bìng“ (上平), „Siông-siăng“ (上聲), „Siông-ké̤ṳ“ (上去), „Siông-ĭk“ (上入), „Hâ-bìng“ (下平), „Hâ-ké̤ṳ“ (下去), „Hâ-ĭk“ (下入). Gū Háng-ngṳ̄ gì „Siông-siông“ (上上) gâe̤ng „Hâ-siông“ (下上) găh Hók-ciŭ-uâ diē-sié ī-gĭng hăk siŏh dŏi biéng chiàng siŏh bĭh hô̤ lā̤ „Siông-siăng“ (上聲) gì siăng-diêu gò̤ lāu.

Â-dā̤ cī diŏng biēu-gáik sê sāi Ngô-dô-biĕu-ĭng-huák (五度標音法) lì biēu-sê chók 7 bĭh siăng-diêu gì diêu-dĭk (調值) gì. Siăng-diêu găh hiêng-câi Háng-ngṳ̄ hŏk-gái diē-sié gì dó̤i-éng mìng-chĭng (名稱) siā diŏh có̤i muōi hī siŏh dĭk diē-sié. Siăng-diêu diêu-dĭk áng Hók-ciŭ-kiŏng có̤ biēu-cūng gì.

Hók-ciŭ-uâ ô 15 bĭh siăng-mō̤, cuòi cêu-sê nē̤ng-gă bàng-siòng gōng gì „Sĕk-ngô-ĭng Hiê-tūng“ (十五音系統). Nâ sê áng huák-ĭng buô-ôi lì buŏng gì uâ, cī 15 siăng-mō̤ â̤  dé̤ṳng buŏng „Hò̤-lè̤ng cū“, „Chói-puòi cū“, „Ngāi ék cū“ gâe̤ng „Ngāi nê cū“ cī 4 cū.  

Hók-ciŭ-uâ gì dăng ông-mō̤ ô 11 bĭh, dṳ̀-kŭi /i/, /y/, /u/ ī-nguôi, dŭ ô kŭi, māu 2 cṳ̄ng dó̤i-lĭk gì huák-ĭng, cuòi iâ hô̤ lā̤ sĕ̤ng-ông (松韻) gâe̤ng gīng-ông (緊韻).

Sĕ̤ng-ông ô 31 bĭh, duâi-buô-hông iâ ô kŭi gâe̤ng māu 2 cṳ̄ng dó̤i-lĭk gì huák-ĭng.
 

Hók-ciŭ-uâ ô iā hŭng-hó gì ĭng-ông biéng-huá hiêng-chiông. Câi-ĭ sê biéng-huá hìng-sék gó sê biéng-huá huâng-ùi găh Háng-ngṳ̄-cŭk(漢語族) diē-sié dŭ sê cĭng ô dĕk-sáik gì. 

Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông biéng-huá ng sê buōng-dā̤ cêu ô gì, áng hŏk-ciā ngiēng-géu, cī bĭh biéng-huá gáing-gáing sê téng Chĭng-dièu âu-gĭ gì sèng-âu huák-sĕng gì, bêng-chiā găh Sĕk-ék piék gì săng-kṳ̆ gó mò̤ ciŏng-uâng gì hiêng-chiông. 

Hók-ciŭ-uâ gì ĭng-ông biéng-huá ô 3 lôi: siăng-mō̤, ông-mō̤, siăng-diêu. Găh cī 3 lôi diē-sié, siăng-mō̤ biéng-huá dék-ô gì giĕ-cáik dék gāng-dăng, siăng-diêu biéng-huá dék hŭk-căk.

 

Hók-ciŭ-uâ siăng-mō̤ biéng-huá sê 3 lôi ĭng-ông biéng-huá dài-dŏng dék gāng-dăng gì. Biéng-huá giĕ-cáik áng siăng-mō̤ gì huák-ĭng buó-ôi buŏng „hò̤-lè̤ng“, „chói-puòi“, „ngā-kī 1“, „ngā-kī 2“ 4 cū; gái áng sèng-sāu cê gì ông-muōi buōng „káe̤ng ông-muōi“ (空韻尾), „pé ông-muōi“ (鼻韻尾), „sék ông-muōi“ (塞韻尾) 3 cṳ̄ng.

Hò̤-lè̤ng cū gì siăng-mō̤ dŭ-liāng ô /k/, /kʰ/, /h/, /ŋ/ gâe̤ng /ʔ/ 5 bĭh.

Cê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū siăng-mō̤ /k/, /kʰ/, /h/,ciā cê nâ găh káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, cī săng bĭh siăng-mō̤ biéng chiàng /ʔ/. 

Cê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū, ciā cê găh pé ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ biéng có̤ /ŋ/.

Cê gì siăng-mō̤ sê hò̤-lè̤ng cū, ciā cê găh sék ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ mò̤ biéng-huá.

Chói-puòi cū gì siăng-mō̤ ô /p/, /pʰ/ gâe̤ng /m/ 3 bĭh.

Cê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū siăng-mō̤ /p/, /pʰ/, ciā cê găh káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, cī 2 bĭh siang-mō̤ biéng có̤ dĕ̤k ông-mō̤ /β/. 

Cê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū, ciā cê găh pé ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng mō̤ biéng có̤ /m/.

Cê gì siăng-mō̤ sê chói-puòi cū, ciā cê găh sék ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, siăng-mō̤ mò̤ biéng-huá.

Ngāi 1 cū gì siăng-mō̤ nâ ô /ts/, /tsʰ/ 2 bĭh siăng-mō̤.

Cê gì siang mō̤ sê ngāi 1 cū siăng-mō̤ /ts/, /tsʰ/, chiā cê gah káe̤ng ông-muōi gì cê âiu-sāu sèng-âu, ô lâng cṳ̄ng biéng-huá. Siăng-mō̤ /ts/, /tsʰ/ gâe̤ng /i/, /y/ (hĕ̤k-ciā ī /i/, /y/ có̤ buáng mō̤-ĭng, ŏ̤h /ia/, /yokˀ/) siŏng-pĭng(相拼) sèng-âu, /ts/, /tsʰ/ biéng có̤ dĕ̤k siăng-mō̤ /ʝ/.  Gì-tă cìng-huóng biéng có̤ dĕ̤k siăng-mō̤ /z/

Hók-ciŭ-uâ nô̤i-buô gì chă-biék bī-gáu duâi, dáng cī chă-biék duâi-buô-hông sê găh ĭng-ông diē-sié, dŏng-dê nè̤ng gó̤ cuòi hô̤ lā̤ „kiŏng“. Nâ áng kiŏng lì buōng gì uâ, Hók-ciŏ-uâ â̤ buōng „Hók-ciŭ-kiŏng“ (福州腔), „Hók-chiăng-kiŏng“ (福清腔), „Kŭ-chèng kiŏng“ (古田腔) 3 cṳ̆ng.

Mìng-gĕ̤ng làu-mih sū gōng gì Hók-ciŭ-uâ gĭ-buōng sê sṳ̆k cī cṳ̄ng kiŏng. Dê-lī siông bău-guák Hók-ciŭ chê, Mìng-âiu-gâing dṳ̆ng-nàng buô, Lièng-gŏng-gâing, Diòng-lŏ̤h-gâing, gâe̤ng Īng-tái-gâing dĕ̤ng-buô.

Hók-ciŭ sê sēng-dók sū-câi (省督所在), lĭk-sṳ̄ ī-lài nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k cŭ-uái gì kiŏng sê biēu-cūng kiŏng. 

Gâe̤ng «Chék Lìng Báik-ĭng» siŏng pàng, Hók-ciŭ-kiŏng ĭng-ông tā̤-hiê ī-gĭng huák-sĕng ciŏng-uâng gì biéng-huá:  

Hók-chiăng-kiŏng ciō-iéu găh Hók-chiăng gâe̤ng Bìng-tàng lâng bĭh dê-huōng sāi.

Hók-chiăng-kiŏng gì ông-mō̤ tā̤-hiê gâe̤ng ông-cṳ̆ «Chék Lìng Báik-ĭng» gà̤-dēng gōng gì ông-mō̤ tā̤ hiê chă mâ̤ kó̤ huông. Dáng-sê diŏh hiêng-câi Hók-chiăng hâiu-săng-giāng gōng gì Hók-chiăng-uâ diē-sié, „Chiu“ gâe̤ng „Sieu“, „Buoi“ gâe̤ng „Hui“ ī-gĭng buōng mâ̤ chĭng-chū gò̤ lāu. 

Kŭ-chèng-kiŏng sê Kŭ-chèng gâe̤ng Bìng-nàng lâng bĭh gâing gì nè̤ng gōng Hók-ciŭ-uâ gì kiŏng. Diâng-diŏh Kŭ-chèng-kiŏng găh gáuk-cṳ̄ng Hók-ciŭ-uâ gì kiŏng dài-dŏng, ĭng-ông tā̤-hiêng biéng-huá dék nâung gì. Kŭ-chèng-kiŏng ĭng-ông tā̤-hiê gâe̤ng «Chék Lìng Báik-ĭng» diē-sié gì ĭng-ông tā̤-hiê uòng-ciòng dó̤i-māu. Hók-ciŭ-kiŏng gâe̤ng Hók-chiăng-kiŏng gì ông-mō̤ dŭ â̤ gṳ̆ng sĭng-diêu huák-sĕng biéng-huá, cêu nâ Kŭ-chèng-kiŏng gó muòi huák-sĕng ciŏng-uâng gì biéng-huá.




#Article 39: Hók-gióng lĭk-sṳ̄ (954 words)


Hók-gióng gì lĭk-sṳ̄ gé diŏh â-dā̤.

Hók-gióng có̤i cā gì mìng-chĭng (名稱) sê Mìng (閩), buōng-iòng gṳ̆-mìng sê Mìng-nè̤ng, sṳ̆k Màng (蠻) gì siŏh ciĕ. Gū-cā gì Mìng, bău-guák gĭng-dáng ciòng-buô Hók-gióng, Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô Dièu-ciŭ (潮州) Mùi-ciŭ (梅州), ī-gĭk Ciék-gŏng nàng-buô Ŭng-ciŭ (溫州) Dài-ciŭ (台州) dê-buàng. Mìng-nè̤ng buái siè có̤ cū-siĕng, gâe̤ng Huà-hâ-cŭk buái lṳ̀ng gì ùng-huá mâ̤ siŏh-iông.

Sèng 334 nièng, Uŏk-guók gâe̤ng Chū-guók páh ciéng sék-bâi, Uŏk-uòng Sŏng Ù-giŏng (孫無疆, Gĕu-ciēng (勾踐) gì hâiu-iô) ké̤ṳk tài sī, Uŏk-guók miĕk-uòng. Uŏk-guók gṳ̆-mìng Uŏk-nè̤ng iù-sê téng hāi-diô cāu diē Mìng-nè̤ng gì dê-buàng. Uŏk-nè̤ng gì tā̤-hìng dĕk-diēng gâe̤ng sĕng-uăk sĭk-guáng ké̤ṳk Huà-hâ-cŭk ô cĭng duâi gì chă-biék: Uŏk-nè̤ng háng-mā ā̤-ā̤-nuóh, méng biēng-biēng-nuóh, pé kuák, tàu-huók ché̤ṳ-siŭ hĭ, mĕk-ciŭ ièng, duâi, ô duáng-huák-ùng-sĭng (斷髮紋身) gì sĭk-sṳ̆k, ék-buăng dêu diŏh kă̤-gièng, ngâu cūi-ciéng, cô̤ giéng cĭng să. Hók-ciŭ Chê báe̤k-buô gì Iā-săng (冶山) gâe̤ng Giéng-diè (劍池), cêu sê Ĕu-iā-cṳ̄ (歐冶子) cô̤ giéng gì sū-câi.

Uŏk-nè̤ng diē Mìng ī-hâiu, gâe̤ng Mìng-nè̤ng tŭng-huŏng săng giāng, ṳ̀ng-hăk Dṳ̆ng-nguòng ùng-huá, Ngù-Uŏk ùng-huá gâ̤eng Mìng ùng-huá. Iù-sê, Mìng-uŏk-cŭk hìng-siàng, ĭ gì guók-gă hô̤ lō̤ Mìng-uŏk-guók.

Cìng-dièu sì-hâiu, Cìng-sṳ̄-huòng (秦始皇) găk Mìng-uŏk-guók siék-lĭk Mìng-dṳ̆ng Gông (閩中郡), dáng-sê Mìng-uŏk-guók sĭk-cié gó sê siŏh bĭh dŭk-lĭk gì guók-gă, mò̤ sêu Cìng gì lī-dê. Ôi lāu bō̤-céng dó̤i Mìng-uŏk gì tūng-dê, Cìng-dièu siŏh-huŏng-miêng ăng cêng sâ̤ Mìng-uŏk-nè̤ng buăng gáu Ciék-gŏng báe̤k buô, Gŏng-să̤, Ăng-hŭi dēng dê-huŏng, siŏh-huŏng-miêng bô ciŏng Dṳ̆ng-nguòng gì cô̤i-huâng liù-hóng gáu Mìng-uŏk-guók. Ciā céng-cháik diŏh káh-guăng siông ôi mìng-cŭk ṳ̀ng-hăk có̤ lāu góng-hióng.

Cìng-dièu muăk-nièng, nùng-mìng có̤-huāng, Mìng-uŏk-guók guók-uòng Ù-cṳ̆ (無諸) téng-gĭ puái bĭng chăng-gă huāng Cìng gì kī-ngiê, bêng-chiā bŏng-cô Làu Băng (劉邦) ciéng-iàng Hâung Ṳ̄ (項羽). Sèng 202 nièng, Lău Bŏng tūng-ék Dṳ̆ng-nguòng. Ĭng Ù-cṳ̆ ô gŭng-lò̤, cêu hŭng ĭ có̤ Mìng-uŏk-uòng.

Mìng-uŏk-guók dṳ̀ng-sĭng lĭk guók cĭ hâu, gŭng-sê̤ṳ sié-lĭk biéng giòng, sèu-sèu gâe̤ng bòng-bĕng gì Ĕu-uŏk-guók (甌越國), Nàng-uŏk-guók (南越國) kŭi ciéng siŏng-căng liāng-tū. Háng-dièu nêng-ùi, Mìng-uŏk-guók biéng giòng dó̤i Háng-dièu gì tūng-dê ô hâi. Sèng 110 nièng, Háng-ū-dá̤ (漢武帝) puái bĭng buŏng 4 lô ĭk-chĭng Mìng-uŏk-guók. Ù-cṳ̆ hâiu-iô Dĕ̤ng-uŏk-uòng (東越王) Ṳ̀-siêng (余善) dī-káung Háng-gŭng, dáng-sê mò̤ sìng-gŭng. Cĭ-hâu, Mìng-uŏk-guók nô̤i-buô huák-sĕng bĭng-biéng, Ṳ̀-siêng ké̤ṳk tài sī. Iù-sê, Mìng-uŏk-guók ké̤ṳk Háng-dièu miĕk-uòng. Gô-dā̤ sṳ̆k Mìng-uŏk-guók gì sū-iū liāng-tū téng hiā sèng-hâiu kī dŭ sê Dṳ̆ng-guók gì siŏh buô-hông.

Háng-ū-dá̤ giăng Mìng-uŏk-nè̤ng mâ̤ hŭk Háng-nè̤ng gì lī-dê, gó-chṳ̄ chāi-chṳ̄ hèng-céng chiū-dâung ṳ̀ng-hăk Mìng-uŏk-cŭk gâe̤ng Háng-cŭk. Ĭ ăng Mìng-uŏk gói-cŭk guăng-lièu sié-lĭk lièng cêng sâ̤ báh-sáng dŭ buăng gáu Gŏng-Huài (江淮) dê-kṳ̆ kó̤ dêu.

Sèng 111 nièng, Háng-dièu siék-lĭk Giék-iòng Gâing (揭陽縣), guāng-hăk dê-kṳ̆ bău-guák Mìng-nàng, Guōng-dĕ̤ng Dièu-Sáng (潮汕) ī-gĭk Gŏng-să̤ nàng-buô. Sèng 85 nièng, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ dê-huŏng siék-lĭk Iā-gâing (冶縣). Iā-gâing gióng-lĭk gì sèng-hâiu, Hók-gióng ìng-kēu mò̤ gáu 1 uâng, ciō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh Mìng-dĕ̤ng Mìng-báe̤k săng-kṳ̆, duâi-buô-hông sê Mìng-uŏk-cŭk, iâ ô 1 piĕ Ngù-nè̤ng.

Dŏng-sì, Hók-gióng gó ô siŏh piĕ Háng-nè̤ng, ciō-iéu sê Cìng-dièu miĕk-uòng sèng-hâiu cāu diē Mìng-uŏk-guók gì. Ĭ-gáuk-nè̤ng ī-gĭng diŏh Hók-gióng sĕng-uăk 300 nièng, gōng gì ngṳ̄-ngiòng ciō-iéu sê Siông-gū Háng-ngṳ̄ (上古漢語), iâ ô sêu gáu Mìng-uŏk-ngṳ̄ (閩越語) nék-giāng īng-hiōng. Dáng-sê, hiā sèng-hâiu Háng-ìng gì ngṳ̄-ngiòng sié-lĭk ĭng-nguòng mâ̤ duâi, mò̤ nièng-ngài chṳ̄-dâi Mìng-uŏk-ngṳ̄.

Téng Să̤-háng Iā-gâing gióng-lĭk gáu Dĕ̤ng-háng muăk-gĭ, chiĕu-guó 3 sié-gī sì-găng, Hók-gióng dŭ bī-gáu ăng-dêng, mò̤ páh-ciéng. Diē Hók-gióng gì Háng-nè̤ng gâe̤ng Mìng-uŏk-nè̤ng găk siŏh-dŏi dêu, tŭng-huŏng săng giāng, dŭk-lĭk huák-diēng, gáu Dĕ̤ng-háng muăk-gĭ ìng-kēu dăk gáu dâi-mō̤ 10 uâng hô.

Dĕ̤ng-háng muăk-nièng, Dĕ̤ng-ngù iéng Hók-gióng, siék-lĭk Gióng-ăng Gông (建安郡, găk gĭng-dáng Gióng-ĕu, 建甌). Hiā sèng-hâiu, Gŏng-nàng gì Háng-cŭk téng lṳ̆k-diô gâe̤ng hāi-diô lì gáu Hók-gióng, ĭ-gáu-nè̤ng dái lì gì ngṳ̄-ngiòng cêu sê Mìng-báe̤k-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì gĭ-chṳ̄.

Ĭng-ôi gĭng-cá̤ huák-diēng, ìng-kēu gă-tiĕng, Să̤-céng diŏh 282 nièng téng Gióng-ăng Gông tiáh chók buông-hông dê-buòng lêng-nguôi siék-lĭk Céng-ăng Gông (晉安郡). Hók-gióng dŏng-sì dŭ-liāng ô 2 gông 16 gâing:

Să̤-céng muăk-gĭ, Dṳ̆ng-nguòng dê-kṳ̆ ciéng-luâng, gáing sâ̤ báe̤k-huŏng Háng-cŭk cāu diē Hók-gióng. Ĭ-guăng nàng dô, báik sáng ĭk Mìng (衣冠南渡, 八姓入閩) gōng gì cêu sê hī kuŏk lĭk-sṳ̄. Chăng-kō̤: Báik Sáng Ĭk Mìng.

Háng-cŭk gâe̤ng Mìng-uŏk-cŭk sĕng-uăk găk siŏh-dŏi, ngṳ̄-ngiòng sṳ̀-dék-dék ô sêu gáu Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì īng-hiōng. Dáng-sê ĭng-ôi Háng-cŭk sê tūng-dê-ciā, diŏh céng-dê gâe̤ng ùng-huá dŭ gèng Mìng-uŏk-cŭk, gó-chṳ̄ Háng-ngṳ̄ gâe̤ng Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì ṳ̀ng-hăk ciō-iéu sê Háng-ngṳ̄ ciék-sêu Mìng-uŏk-ngṳ̄ gì sìng-hông. Sū-ī, gĭng-dáng gì Mìng-ngṳ̄ sṳ̆k Háng-ngṳ̄ gì 1 ciĕ.

Liòng-dièu (梁朝) 547 nièng, huák-sĕng Hèu-gīng cĭ Luâng (侯景之亂), Gŏng-nàng dê-kṳ̆ ô cêng sâ̤ nàng-mìng cāu gáu Hók-gióng, iâ ôi Mìng-ngṳ̄ dái lì dŏng-sì gì Ngù-ngṳ̄ gì mâ̤ ciēu sṳ̀.

Dìng-dièu (陳朝) 557 nièng, céng-hū găk Céng-ăng Gông (晉安郡, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ) siék Mìng-ciŭ (閩州), guāng-hăk Céng-ăng (晉安), Gióng-ăng (建安), Nàng-ăng (南安) 3 bĭk gông. Cĭ hâiu bô gāi Mìng-ciŭ có̤ Hŭng-ciŭ (豐州), hū-siàng siék diŏh Céng-ăng Gông.

Dòng-tái-cŭng Lī Sié-mìng (李世民) gié-ôi hâiu, ciŏng ciòng Dṳ̆ng-guók buŏng 10 dô̤ (道). Hók-gióng sṳ̆k Liāng-nàng Dô̤ (嶺南道), guāng-hăk Hŭng-ciŭ (豐州, găk gĭng-dáng Ciòng-ciŭ), Ciòng-ciŭ (泉州, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ), Gióng-ciŭ (建州, găk gĭng-dáng Gióng-ĕu). 627 nièng, chṳ̄-siĕu Hŭng-ciŭ, iù-sê Nàng-ăng (南安), Può-dièng (莆田), Lṳ̀ng-kă̤ (龍溪) 3 gâing hăk-biáng diē Ciòng-ciŭ (găk gĭng-dáng Hók-ciŭ).

Ăng-sṳ̄ cĭ Luâng (安史之亂) sì-hâiu, Dṳ̆ng-nguòng Hàng-nè̤ng bô duâi-piĕ cāu-huāng gáu Hók-gióng.

Dòng-dièu muăk-nièng, Dṳ̆ng-guók sé̤ṳ-ché̤ṳ ciéng-luâng. 885 nièng, Huài-nàng-dô̤ Guŏng-ciŭ Cié-sṳ̄ (淮南道光州刺史) Uòng Sê̤ṳ (王緒) dái-liāng gūi uâng guăng-lièu báh-sáng diē Hók-gióng. Dăng ĭng-ôi ĭ sùi-é tài buô-hâ, Guŏng-ciŭ Gó-sṳ̄ (固始) nè̤ng Uòng Dièu (王潮) ké̤ṳk tŏi-gṳ̄ có̤ tūng-suái, iù Nàng-kŏng (南康) gĭng-guó Gáng-ciŭ (贛州), gái gĭng-guó Dièu-iòng (潮陽), có̤i-âu bìng-dêng Hók-gióng. Uòng Dièu sī hâiu, ĭ diê Uòng Sīng-dĭ (王審知) gié-sìng ĭ; Uòng Sīng-dĭ sī hâiu, ĭ giāng Uòng Iòng-hâng (王延瀚) gióng-lĭk Mìng-guók (閩國), sié lŏ̤h lī-dê Hók-gióng. Mìng-guók còng-câi 60 nièng, gê̤ṳng-cūng ô 4 ciáh huòng-dá̤. Găk cī kuŏ lĭk-sṳ̄, ô cêng sâ̤ Guŏng-ciŭ (光州), Sêu-ciŭ (壽州) iè-mìng buăng gáu Hók-gióng, săng-iōng cêng sâ̤, dó̤i Hók-gióng ìng-kēu īng-hiōng iā duâi. Dòng-dièu Hók-gióng dê duâi nè̤ng ciēu, Nguòng-huò nièng-găng (元和年間) giêng-giêng 744,677 hô.




#Article 40: Lìng Hŭi-ĭng (110 words)


Lìng Hŭi-ĭng (林徽因, buōng miàng 林徽音, ), Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók hiêng-dâi chók-miàng gì gióng-dé̤ṳk-sṳ̆, sĭ-ìng. Ĭ iâ sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guók-hŭi siék-gié-ciā cĭ ék.

Hâiu-sié nè̤ng guăng-cé̤ṳ Lìng Hŭi-ĭng ng-dăng-dăng ĭng-ôi ĭ săng-dék-cóng, ô cài-huà, iâ ĭng-ôi ĭ gì ái-cìng sĕng-uăk. Pī-ṳ̀-gōng ĭ gâe̤ng Sṳ̀ Cé-mò̤ (徐志摩) gì diòng-gì gū-sê̤ṳ ké̤ṳk kiák siàng diêng-sê «Ìng-găng Sé-nguŏk-tiĕng» (人間四月天). Dáng-sê, Lìng Hŭi-ĭng gì hâiu-iô nêng-ùi hī kuŏk diòng-gì gâe̤ng cĭng-sĭk lĭk-sṳ̄ uòng-ciòng mò̤ siŏng-găng. Ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi sê Sṳ̀ Cé-mò̤ dé̤ṳng-é Lìng Hŭi-ĭng, Lìng Hŭi-ĭng táu-dā̤ cêu mò̤ dé̤ṳng-é guó Sṳ̀ Cé-mò̤.

Lìng Hŭi-ĭng gì giāng Liòng Cṳ̀ng-gái (梁從誡) ciŏng ĭ lòng-nā̤ gì sū-iū cáuk-pīng piĕng siàng cáuk-pīng-cĭk «Lìng Hŭi-ĭng Ùng-cĭk» (林徽因文集).




#Article 41: Dài-uăng (183 words)


Dài-uăng (, hĕ̤k-chiā tĕ̤k Dài-uàng; Mìng-nàng-uâ: Tâi-oân) sê Tái-bìng-iòng gà̤-dēng gì 1 bĭh dō̤-sê̤ṳ, găk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók Hók-gióng Sēng dĕ̤ng-buô, sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók ciō-iéu gì guāng-hăk kṳ̆-mĭk. „Dài-uăng“ buōng-lài găi-dŏng tĕ̤k có̤ „Dài-uàng“, Háng-cê siā có̤ „臺員“.

Gô-dā̤ Să̤-huŏng iâ giéu Dài-uăng có̤ „Formasa“ (téng Buò-dò̤-ngà-ngṳ̄ „Ilha Formosa lì gì, é-sé̤ṳ sê mī-lâ̤ gì dō̤-sê̤ṳ“).

Gū-cā-cā, cêu ô gōng Nàng-dō̤ ngṳ̄-hiê gì nguòng-sṳ̄ gṳ̆-mìng dêu lŏ̤h Dài-uăng. Ék-dĭk gáu 15 sié-gī, dŭ mò̤ sêu Háng-cŭk ùng-huá gì īng-hiōng.

Gŏng-gé̤ṳ 2005 nièng gì gū-liông, Dài-uăng ô 2,290 uâng nè̤ng, ô 98% sê Háng-cŭk. Diŏh Háng-cŭk dài-dŏng ô 86% sê cā-gĭ gì Háng-cŭk iè-mìng, bău-guăng gōng Mìng-nàng-uâ gì Holo-nè̤ng gâe̤ng gōng Káh-uâ gì Káh-gă-nè̤ng, gì-tă gì Háng-cŭk dŭ sê 1949 nièng tié Guók-mìng-dōng cāu-huāng Dài-uăng gì dâi-lṳ̆k-nè̤ng.

Gó ô 2% (dâi-mō̤ buóh 50 uâng nè̤ng) gì ìng-kēu sê Dài-uăng gì nguòng-cê̤ṳ-mìng (原住民), pī-ṳ̀ Bàng-puŏ-cŭk (平埔族).

Dài-uăng gì ùng-huá ciō-iéu sê téng Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k diòng lì gì, iâ sêu diŏh Nĭk-buōng gâe̤ng Mī-guók ùng-huá gì īng-hiōng. 1990 nièng-dâi kī, Dài-uăng kăi-diēng buōng-tū-huá ông-dông, cêng sâ̤ Dài-uăng buōng-iòng ùng-huá (Holo, Káh-gă gâe̤ng nguòng-cê̤ṳ-mìng) dŭ kiū bô-hĭng.




#Article 42: Bĭng-sĭng (168 words)


Bĭng-sĭng (冰心, ), nguòng-miàng „Siâ Uāng-ìng“ (謝婉瑩), Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h-nè̤ng, chók-miàng gì cáuk-gă.

Bĭng-sĭng gì lòng-bâ Siâ Bō̤-ciŏng (謝葆璋) sê Hāi-gŭng gŭng-guăng, ô chăng-gă guó Gák-ngū Hāi-ciéng. Ĭng-ôi ô gĭng-lĭk cī kuŏk lĭk-sṳ̄, gó-lièng sêu ĭ lòng-bâ īng-hiōng, Bĭng-sĭng cê̤ṳ-éu cêu cêng ái guók. 1911 nièng, Bĭng-sĭng diē Hók-ciŭ Nṳ̄-cṳ̄ Sṳ̆-huâng Hŏk-hâu (福州女子師範學校) tĕ̤k-cṳ̆. 1914 nièng, găk Báe̤k-gĭng gáu-huôi Hŏk-hâu Buói-muāng Nṳ̄-dṳ̆ng (貝滿女中) tĕ̤k-cṳ̆. Ngū-sé̤ṳ sì-gĭ, ĭ găk Hiĕk-huò Nṳ̄-cṳ̄ Dâi-hŏk (協和女子大學) tĕ̤k-cṳ̆, báik-cèng ké̤ṳk sōng có̤ hŏk-sĕng-huôi ùng-cṳ̆, chăng-gă ái-guók ông-dông, huák-biēu siēu-siók «Sṳ̆-ìng Dŭk Cièu-chôi» (斯人獨憔悴), sĭ-cĭk «Huàng-sĭng» (繁星), «Chiŭ-cūi» (秋水), dōi siēu-siók «Chiĕu-ìng» (超人). 1921 nièng chăng-gă Màu-dūng (茅盾), Dâng Cīng-diŏk (鄭振鐸) sìng-lĭk gì ùng-hŏk ngiēng-géu-huôi. 1923 nièng iù Iĕng-gĭng Dâi-hŏk (燕京大學) bék-ngiĕk hâiu, gáu Mī-guók hŏk-sĭk Ĭng-guók ùng-hŏk, có̤ ùng-hŏk ngiēng-géu. Ĭ báik-cèng gâe̤ng ĭ găk nguôi-guók sū káng-giéng sū gāng-sêu gì nó̤h biĕng-siā có̤ «Gié Siēu-tŭk-ciā» (寄小讀者) gié diōng guók-nô̤i, sê Dṳ̆ng-guók ì-dùng ùng-hŏk (兒童文學) cháung-cáuk gì nguòng-tàu.

Bĭng-sĭng iâ huăng-ĭk lāu iâ sâ̤ nguôi-guók ùng-hŏk, pī-ṳ̀-gōng, Éng-dô cáuk-gă Ranbindranath Tagore gì mâ̤-ciēu cáuk-pīng.




#Article 43: Lìng-cūi-nā̤ (139 words)


Lìng-cūi-nā̤ (臨水奶) miàng Dìng Cêng-gŭ (陳靖姑), cêu sê „Lìng-cūi Dìng Tái-hâiu“ (臨水陳太后), sê Hók-gióng gâe̤ng Dài-uăng gì câi-dê sìng. Hók-ciŭ-nè̤ng iâ giéu ĭ „Nòng-nā̤“ (娘奶), „Hŭ-ìng-nā̤“ (夫人奶).

Gé̤ṳ-suók Dìng Cêng-gŭ Dòng-dièu (唐朝) sì-hâiu chók-sié diŏh Hók-ciŭ Â-dô (下渡). Ĭ 13 huói cêu ké̤ṳk bâ-nā̤ gá gáu Kŭ-chèng, 15 huói dò̤-huŏng kó̤ hŏk-sĭk Dô̤-gă huák-sŭk, 18 huói bô kó̤ Kŭ-chèng giék-huŏng. Giék-huŏng cĭ hâu găk Hók-ciŭ gáuk-ché̤ṳ muŏk-bâng géu-nè̤ng, kăi-sṳ̄ chók-miàng. 24 huói dái-sĭng găk chió lā̤ gì sèng-âu, ĭ gŏ̤ Dìng Siū-nguòng (陳守元) ĭng-ôi giù ṳ̄ mò̤ sìng-gŭng, dáik cô̤i găi-dŏng tài-tàu (刣頭), cêu hióng ĭ giù géu. Gó-chṳ̄ Dìng Cêng-gŭ táuk-tŏi kó̤ Lṳ̀ng-tàng-gáe̤k (龍潭角) giù ṳ̄, cīng-géu báh-sáng, dáng-sê ké̤ṳk Diòng-kăng-gūi (長坑鬼) hâi sī go̤. Mìng-uòng gă-hŭng Dìng Cêng-gŭ có̤ „Cùng-hók Ciĕu-hiê Lìng-cūi Hŭ-ìng“ (崇福昭惠臨水夫人), sṳ̆k-chĭng „Lìng-cūi-nā̤“. Lìng-cūi-nā̤ biéng có̤ sìng ī-hâiu, dó̤-ché̤ṳ hiēng-lìng, cô̤-hók ìng-mìng, bé-êu niāng-gŏ̤.




#Article 44: Â-gāu-cáik (102 words)


Â-gāu-cáik (hĕ̤k-ciā gōng Āu-gāu-cáik, 拗九節) sê Hók-ciŭ buōng-iòng gì cáik-nĭk, nĭk-cī sê gô-lĭk Ciăng-nguŏk nĭk-gāu. Găk cī gĕ̤ng, gáuk-gă-gáuk-ciō dŭ diŏh cṳ̄ Â-gāu-cé̤ṳk (拗九粥) cié-ciō hĕ̤k-ciā sáe̤ng ké̤ṳk chĭng-chék bèng-iū, ī-gĭng chók-gá gì cṳ̆-nè̤ng-giāng iâ diŏh sáe̤ng Â-gāu-cé̤ṳk diōng ngiê-gă hâu-géng bâ-nā̤.

Guăng-ṳ̀ Â-gāu-cáik gì lài-lĭk ô 2 cṳ̄ng gōng-huák.

Lêng-nguôi 1 cṳ̄ng gōng-huák gâe̤ng „gāu“ (九) ciā só-cê ô-guăng. Áng Hók-ciŭ hŭng-sṳ̆k, dáe̤k diŏh „gāu“, nè̤ng cêu â̤ gṳ̀ng. Gó-chṳ̄ găk Ciăng-nguŏk niék-gāu cī siŏh nĭk, cṳ̄ Â-gāu-cé̤ṳk sáe̤ng bĕk-nè̤ng â̤ kṳ̆-dṳ̆k măi-ông. Huói-só ô „gāu“ hĕ̤k-ciā „gāu“ gì buôi-só gì nè̤ng, cī siŏh nĭk gáing-gáing diŏh sáe̤ng Â-gāu-cé̤ṳk ké̤ṳk bĕk-nè̤ng.




#Article 45: Unix (219 words)


Unix sê Ĭng-ùng Uniplexed Information and Computing System gì dōi-siā (có̤i cā pĭng có̤ Unics, guăng-huŏng sŏng-biĕu sê UNIX). Ĭ sê 1 cṳ̄ng diêng-nō̤ chŏ̤-cáuk hiê-tūng, diŏh 1960 gâe̤ng 1970 nièng-dô̤i iù ATT gì uòng-gĕ̤ng găk Bé-lō̤ Sĭk-ngiêng-sék kăi-huák gì. Gĭng-dáng-nĭk gì Unix hiê-hūng ī-gĭng buŏng có̤ iā sâ̤ ciĕ-puái, iù ATT gâe̤ng gì-tă sŏng-ngiĕk, hĭ-sŏng-ngiĕk cū-cék mì-hô.

Ô cêng sâ̤ hŭk-ô-ké gâe̤ng gĕ̤ng-cáuk-câng dŭ sāi-ê̤ṳng Unix chŏ̤-cáuk hiê-tūng. Unix kuàng-gīng gâe̤ng káh-hô~hŭk-ô-ké muò-hèng sê Ĕng-tō̤-nă̤h huák-diēng gì gĭ-buōng nguòng-só.

Unix gâe̤ng C ngṳ̄-ngiòng dŭ sê ATT kăi-huák bêng-chiā dŭ ké̤ṳk buŏng-sáng iè-căi gáu iā sâ̤ céng-hū gâe̤ng hŏk-iêng gĭ-gó gì diêng-nō̤. Gó-chṳ̄, Unix ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê 1 cṳ̄ng kăi-huóng-sék hiê-tūng.

Unix gì siék-gié mŭk-biĕu sê 1 cṳ̄ng kō̤-iè-căi, dŏ̤-êng-ô, dŏ̤-ê̤ṳng-hô hiê-tūng. Ĭ ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng dĕk-sáik:

Gà̤-dēng gì dĕk-diēng iâ ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ Unix diék-hŏk (Unix philosophy).

Găk Unix â-dā̤, chŏ̤-cáuk hiê-tūng cêu iù cêng sâ̤ cūng-kuāng gì nó̤h cū-siàng, cī piĕ nó̤h ké̤ṳk nô̤i-hŏk (kernel) ciō tiàng-sê̤ṳ kóng-cié. Nô̤i-hŏk tì-gṳ̆ng kī-dông hĕ̤k dìng-cī tiàng-sê̤ṳ gì hŭk-ô, chṳ̄-lī ùng-giông hiê-tūng gâe̤ng gì-tă ké̤ṳk duâi-buô-hông tiàng-sê̤ṳ gê̤ṳng-hiōng gì gŏ̤-gék êng-ô, ī-gĭk dék iéu gì, ăng-bà̤ dó̤i ngâing-giông gì huōng-ông bêng-chiā biê-miēng 2 bĭk tiàng-sê̤ṳ dè̤ng-sì huōng-ông dè̤ng-iông gì cṳ̆-nguòng hĕ̤k siék-bê sū sāng-sĕng gì siŏng-chṳ̆ng. Ôi lāu hiĕk-dièu cūng-kuāng gì huōng-ông, nô̤i-hŏk ô dĕk-sṳ̀ gì guòng-lê.




#Article 46: Lìng Chṳ̆ (154 words)


Lìng Chṳ̆ (林紓, ), nguòng-miàng Lìng Gùng-ngṳ̆k (林群玉), cê Gìng-nàng (琴南), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi chók-miàng gì huăng-ĭk-gă. Chŭi-iòng ĭ hùng-nó̤h nguôi-ngṳ̄ dŭ mâ̤ báik, dáng-sê ĭ gâe̤ng bĕk-nè̤ng gák lā̤ huăng-ĭk cêng sâ̤ Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng Huák-ngṳ̄ ùng-hŏk.

Ĭ siŏh-sié ô huăng-ĭk buóh 200 buô Să̤-huŏng ùng-hŏk cáuk-pīng.

Ngū-sé̤ṳ Ông-dông sèng-âu, Lìng Chṳ̆ huāng-dó̤i biáng-ké Ùng-ngiòng-ùng, gó-chṳ̄ sêu gáu cêng sâ̤ nè̤ng piĕ-pìng.

Găk Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ sāng-ùng diē-lié, ĭ īng-ê̤ṳng Gŏ̤-dáik (Goethe) dó̤i huăng-ĭk-gă gì bī-ê̤ṳ pāi-pāi gì mùi-nè̤ng-gŭng (Dáik-ngṳ̄ geschäftige Kuppler), nêng-ùi Lìng Chṳ̆ sê Să̤-huŏng ùng-hŏk gâe̤ng Dṳ̆ng-guók tŭk-ciā cĭ-găng gì siŏh ciáh có̤ cê̤ṳ-làu-huōi gì nè̤ng, ĭng-ôi Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ cê-gă iâ sê sêu Lìng Chṳ̆ gì īng-hiōng ciáh kăi-sṳ̄ hŏk-sĭk ngiēng-géu Să̤-huŏng ùng-hŏk gâe̤ng nguôi-ngṳ̄.

Cièng Cṳ̆ng-cṳ̆ nêng-ùi Lìng Chṳ̆ gì cháung-cáuk â̤-sāi áng sì-găng buŏng có̤ lâng buô-hông. 1913 nièng cĭ-sèng, ĭ gì cáuk-pīng chŭi-iòng ô nék-giāng dâng, dáng-sê cūi-bìng iā gèng; cĭ-hâiu ĭ gì ùng-cê biéng muōng lài muōng mò̤-mê.




#Article 47: Liù-giù (209 words)


Liù-giù (琉球) sê să̤ Tái-bìng-iòng gà̤-lēng gì gùng-dō̤, téng Nĭk-buōng gì Giū-ciŭ (九州) chiŏng gáu Dài-uăng. Ciòng-buô dō̤-sê̤ṳ áng hèng-céng kṳ̆-mĭk, báe̤k-buô sê Kagoshima-gâing (鹿兒島縣), nàng-buô sê Okinawa-gâing (沖繩縣). Gùng-dō̤ gà̤-lēng tŭng-hèng Liù-giù-ngṳ̄.

Liù-giù Gùng-dō̤ sê Ā-iĕk-dái ké-hâiu, dĕ̤ng-tiĕng mâ̤ chéng, hâ-tiĕng cêng iĕk. Gáung-ṳ̄-liông iā gèng, bêng-chiā sêu hŭng-tăi īng-hiōng iā duâi.

Gū-cā, diŏh Liù-giù Gùng-dō̤ gà̤-lēng ô 1 bĭk Liù-giù-guók. Téng 1372 nièng kăi-sṳ̄, Liù-giù-guók cêu hióng Dṳ̆ng-guók céng-góng. Ôi-lāu huŏng-biêng Liù-giù sé̤ṳ-ciā, 1474 nièng, Dṳ̆ng-guók céng-hū diŏh Hók-ciŭ siék-lĭk Liù-giù-guāng (琉球館). Gūi báh nièng ī-lài, Liù-giù-guók gì ùng-huá sêu diŏh Dṳ̆ng-guók dĕk-biék sê Hók-ciŭ ùng-huá gì īng-hiōng. Găk 1879 nièng, Nĭk-buōng ciéng-liāng Liù-giù. Iù-sê kăi-sṳ̄ Liù-giù gì Nĭk-buōng-huá guó-tiàng.

Nê-ciéng sèng-hâiu, Mī-guók gŭng-dā Liù-giù Gùng-dō̤, mūi 4 ciéh Liù-giù-nè̤ng cêu ô 1 ciéh sī. 1945 nièng, Nĭk-buōng sék-bâi, Mī-guók ciéng-liāng Liù-giù, ék-dĭk gáu 1972 nièng ciáh hèng Nĭk-buōng.

Gĭng-dáng-nĭk, ô cêng sâ̤ nè̤ng nêng-ùi Liù-giù-nè̤ng ng-sê Nĭk-buōng-nè̤ng. Gé̤ṳ ngiēng-géu, buóh siŏh-buâng Liù-giù gṳ̆-mìng chĭng cê-gă có̤ Liù-giù-nè̤ng, nâ ô 12% gì nè̤ng chĭng cê-gă có̤ Nĭk-buōng-nè̤ng.

Ô siŏh piĕ nè̤ng piĕ-pàng Nĭk-buōng céng-hū kĭng-ciêng Liù-giù-nè̤ng, sĭk-hèng dùng-huá Liù-giù ùng-huá gì céng-cháik.

Găk Nĭk-buōng ô Liù-giù dŭk-lĭk ông-dông gì cū-cék còng-câi. Dáng-sê guók-cié ciō-iéu gì siŏh piĕ guók-gă, bău-guák Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Mī-guók, dŭ ng ciĕ-tì Liù-giù dŭk-lĭk.




#Article 48: Tū-ī-gì (138 words)


Tū-ī-gì (土耳其, ), ciòng-miàng sê Tū-ī-gì Gê̤ṳng-huò-guók (), sê Siēu Ā-sá̤-ā gì siŏh bĭk guók-gă. Ĭ guók-géng-siáng siông ô 7 bĭk ciō-iéu gì guók-gă: să̤-báe̤k gì Bulgaria, să̤-biĕng gì Hĭ-lé-nà̤, dĕ̤ng-báe̤k gì Gruzia, Armenia, Iran, dĕ̤ng-nàng-buô gì Iraq gâe̤ng Sê̤ṳ-lé-ā. Lêng-nguôi, Tū-ī-gì báe̤k-buô ô Ŭ-hāi, să̤-buô ô Ái-gìng-hāi, nàng-buô ô Dê-dṳ̆ng-hāi. Tū-ī-gì găk Ā-ciŭ gâe̤ng Ĕu-ciŭ dŭ ô liāng-tū.

Hiêng-dâi Tū-ī-gì dê-kṳ̆ găk gū-cā báik-cèng sê Dĕ̤ng Lò̤-mā Dá̤-guók ùng-mìng gì sū-câi. Dṳ̆ng Sié-gī Dĕ̤ng Lò̤-mā ké̤ṳk Osman Dá̤-guók miĕk-uòng, ciā dê-duòng bô kăi-sṳ̄ Ĭ-sṳ̆-làng-huá. Gĭng-dáng-nĭk gì Tū-ī-gì ùng-huá sê Dĕ̤ng-huŏng gâe̤ng Să̤-huŏng ùng-huá gì ṳ̀ng-hăk.

Ék Ciéng giék-sók hâiu, Osman Dá̤-guók gāi-tā̤, Tū-ī-gì iù-sê sìng-lĭk gê̤ṳng-huò-guók céng-hū, bêng-chiā nū-lĭk ciék-sêu Să̤-huŏng siĕng-céng gì ùng-huá gâe̤ng céng-dê cié-dô. 2005 nièng, Tū-ī-gì gă-ĭk Ĕu-mèng (European Union). Gĭng-dáng gì Tū-ī-gì ī-gĭng sê 1 bĭk bī-gáu mìng-ciō, kăi-huóng, céng-buô gì guók-gă.




#Article 49: Hŭng-tăi (104 words)


Hŭng-tăi (風颱) ciáng-sék mìng-chĭng (名稱) hô̤ lō̤ „iĕk-dái ké-siòng“ (熱帶氣旋, tropical cyclone), sê 1 cṳ̄ng nōng hŭng-bó̤ hiê-tūng (warm storm system), diŏh iĕk-dái hĕ̤k-ciā ā-iĕk-dái hāi-iòng gà̤-lēng hìng-siàng. Hŭng-tăi gì hŭng-lĭk sèu-sèu dăk gáu 10 ngék ī-gèng, gó puâng lā̤ hŭng-bó̤-ṳ̄, gó-chṳ̄ pó̤-huâi-lĭk cêng duâi.

Hŭng-tăi gì nèng-liông sê iù cūi-ké biéng dáe̤ng sū sék-huóng gì iĕk-nèng lì gì, sū-ī hŭng-tăi siŏh dĕng-lṳ̆k, nèng-liông lài-nguòng cêu mò̤ gó̤, hŭng-lĭk â̤ mâing-mâing biéng iŏk, gūi gĕ̤ng hâiu â̤ biéng có̤ hŭng-tăi-giāng (風颱囝), gáu-muōi cêu dìng gó̤.

Nièng-nièng-màng hâ-tiĕng gâe̤ng chiŭ-tiĕng, téng Tái-bìng-iòng lì gì hŭng-tăi dŭ â̤ chuŏi gáu Dài-uăng, Hók-gióng, Ciék-gŏng, Guōng-dĕ̤ng dēng dê-kṳ̆.




#Article 50: Háng-ngṳ̄ (133 words)


Háng-ngṳ̄ (漢語), iâ hô̤ lā̤ Huà-ngṳ̄ (華語), sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gì Háng-cŭk nè̤ng sāi gì siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. 

Găk hī gūi ciáh guók-gă diē-sié, guăng-huŏng dŭ ciŏng Háng-ngṳ̄-cŭk gì sū-iū ngṳ̄-ngiòng hô̤ lā̤ Háng-ngṳ̄, ciŏng gì-dṳ̆ng gì siŏh cṳ̄ng hô̤ lā̤ Pū-tŭng-uâ (iâ hô̤ lā̤ Guók-ngṳ̄) hô̤ lā̤ „Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄“, gì-tă Háng-ngṳ̄-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng dŭ ké̤ṳk ĭ hô̤ lā̤ „huŏng-ngiòng“. Sĭk-cié cuòi ùng-ciòng sê céng-dê é-ngiê siông gì „huŏng-ngiòng“, téng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gì huŏng-miêng lì gōng, gōng Pū-tŭng-uâ gì nè̤ng táu-dā̤ dŭ tiăng mâ̤ huòi-é gì-tă „huŏng-ngiòng“, gó-chṳ̄ diŏh sáung ngṳ̄-ngiòng, ng-sê huŏng-ngiòng.

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gô-dā̤ dŭ dó̤i gáuk cṳ̄ng gì „huŏng-ngiòng“ có̤ guó páh-ák, gōng „huŏng-ngiòng“ gì nè̤ng muōng biéng muōng ciēu. Gáu hiêng-câi ciáh kăi-sṳ̄ ô bō̤-hô „huŏng-ngiòng“ gì siăng-ĭng.




#Article 51: Pū-tŭng-uâ (141 words)


Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ (現代標準漢語), iâ hô̤ lō̤ Pū-tŭng-uâ (普通話), Guók-ngṳ̄ (國語) hĕ̤k-ciā Biĕu-cūng huà-ngṳ̄ (標準華語), sê Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k, Dài-uăng gâe̤ng Sĭng-gă-pŏ̤ gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng. Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ gì huák-ĭng sê ī Báe̤k-gĭng huŏng-ngiòng ùi biĕu-cūng, sṳ̀-ngṳ̄ ī báe̤k-huŏng huŏng-ngiòng bàng-siòng sāi gì sṳ̀ có̤ gĭ-chū, ngṳ̄-huák áng-ciéu hiêng-dâi Háng-ngṳ̄ băh-uâ-ùng gì ùng-huák giĕ-cáik.

Téng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gì huŏng-miêng lì gōng, Hiêng-dâi Biĕu-cūng Háng-ngṳ̄ sê Háng-ngṳ̄ Guăng-uâ gì siŏh cṳ̄ng huŏng-ngiòng.

Gū-cā sèng-âu, Háng-ngṳ̄ cêu ô cêng sâ̤ huŏng-ngiòng. Ôi lāu huŏng-biêng lī-dê guók-gă, lĭk-dâi uòng-dièu dŭ ô kŭi-diēng guăng-uâ ông-dông. Diŏh Mìng-dièu gâe̤ng Chĭng-dièu, céng-hū găk ciòng-guók gáuk-dê siék-lĭk „Céng-ĭng Cṳ̆-iêng“ (正音書院). Dáng-sê ĭng-ôi gū-cā mùi-tā̤ mâ̤ huák-dăk, tŭng-guó Céng-ĭng Cṳ̆-iêng lì gá báh-sáng gōng Guók-ngṳ̄ dŭ mò̤ nuô-uâi hâu-guō, nâ ô tĕ̤k-cṳ̆-nè̤ng â̤ báik gōng.

Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gâe̤ng Dài-uăng gì Guók-ngṳ̄ găk ngṳ̄-ĭng, sṳ̀-ngṳ̄ dēng huŏng-miêng dŭ ô sŏ̤h piĕ kṳ̆-biék.




#Article 52: Dṳ̆ng-guók (dê-kṳ̆) (493 words)


Dṳ̆ng-guók () sê Dĕ̤ng-ā gì 1 ciĕ ùng-mìng, sê sié-gái dék lâu-gū-cā gì ùng-mìng cĭ ék, ô 6 chiĕng siông nièng gì lĭk-sṳ̄. Guók-gê̤ṳng Nô̤i-ciéng cĭ hâiu, Dṳ̆ng-guók ké̤ṳk buŏng-liĕk có̤ Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók cī 2 bĭk céng-dê sĭk-tā̤.

Dṳ̆ng-guók gì cṳ̆-ngṳ̄ cṳ̆-siā hiê-tūng gì lĭk-sṳ̄ găk sié-gái sê dék dòng gì. Dṳ̆ng-guók gì 4 duâi huák-mìng: cāi, sṳ̆-nàng, huōi-iŏh, éng-sáuk-sŭk, dó̤i sié-gái īng-hiōng cêng duâi.

Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng gì-tă siŏh piĕ Să̤-huŏng guók-gă chĭng Dṳ̆ng-guók có̤ „China“, kō̤-nèng sê gū-cā Cìng-dièu (秦朝) gì mìng-chĭng (名稱) huăng-ĭk lì gì. Ngò̤-ngṳ̄ chĭng Dṳ̆ng-guók có̤ „Китай“, sê téng gū-cā Dṳ̆ng-guók Dĕ̤ng-báe̤k-buô gì siēu-só mìng-cŭk céng-guòng Kié-dăng (契丹) huăng-ĭk lì gì.

Ciō dèu-mĕ̤k: Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄

Gū-cā Dṳ̆ng-guók sê sié-gái ūi-dâi ùng-mìng gì dṳ̆ng-sĭng cĭ ék, lêng-nguôi gūi bĭk ùng-mìng sê Gū Ăi-gĭk, Mī-só̤h-bók-dăk-mī-ā, Gū Hĭ-lé-nà̤, Gū Êng-dô gâe̤ng Mā-iā.

Dṳ̆ng-guók ìng-kēu chiĕu-guó 13 é, dâi-mō̤ sê ciòng sié-gái gì 1/5, sê sié-gái siông ìng-kēu dék sâ̤ gì guók-gă. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók céng-hū gŭng-buó gì mìng-cŭk só-liông sê 56 bĭk, dáng-sê iâ ô ciŏng-gă gū-liông, sĭk-cié ô báh siông bĭk cŭk-gùng sĕng-uăk diŏh Dṳ̆ng-guók.

Dṳ̆ng-guók dék ciō-iéu gì mìng-cŭk sê Háng-cŭk, dáng-sê Háng-cŭk gì-sĭk sê iù cêng sâ̤ háik-tūng mâ̤ dè̤ng gì gū-cā mìng-cŭk ṳ̀ng-hăk huák-diēng lì gì. 3 chiĕng nièng ī-lài, ô cêng sâ̤ mìng-cŭk ké̤ṳk Háng-huá (漢化) siàng Háng-cŭk. Chŭi-iòng cūng-kuāng, gó sê ô iā sâ̤ ké̤ṳk dùng-huá gì cŭk-gùng bō̤-liù diŏh cê-gă gì ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá dĕk-sáik, iâ īng-hiōng diŏh Háng-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá.

Duâi-buô-hông Dṳ̆ng-guók ngṳ̄-ngiòng dŭ sṳ̆k Háng-câung ngṳ̄-hiê. Dăng-dăng Háng-ngṳ̄ gă-dìng cêu ô iā sâ̤ „huŏng-ngiòng“, bī-ṳ̀-gōng, Uŏk-ngṳ̄ (Guōng-dĕ̤ng-uâ), Mìng-ngṳ̄, Káh-uâ, Ngù-ngṳ̄, dēng-dēng. Hĭ-háng-ngṳ̄ gì ngṳ̄-ngiòng ô Cáung-ngṳ̄, Mùng-gū-ngṳ̄, Câung-ngṳ̄, Mì-ngù-ī-ngṳ̄, Mièu-ngṳ̄ gâe̤ng Dièu-siēng-ngṳ̄.

Dṳ̆ng-guók gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng sê Pū-tŭng-uâ. Dáng-sê găk Nô̤i Mùng-gū, Sĭng-giŏng, Să̤-câung, Guōng-să̤ dēng siēu-só mìng-cŭk cê̤ṳ-dê-kṳ̆, siēu-só mìng-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng iâ sê hăk-huák gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng.

Dṳ̆ng-guók gì cṳ̆-ngṳ̄ buŏng có̤ Băh-uâ gâe̤ng Ùng-ngiòng. Ùng-ngiòng sê Dṳ̆ng-guók diòng-tūng gì cṳ̆-ngṳ̄, ô gūi chiĕng nièng gì lĭk-sṳ̄; Băh-uâ sê ī kēu-ngṳ̄ có̤ gĭ-chū gì cṳ̆-ngṳ̄ hìng-sék, sê téng 20 sié-gī chĕ̤ gì Ngū-sé̤ṳ Ông-dông kăi-sṳ̄ huák-diēng kī lì gì.

Puâng lā̤ Dṳ̆ng-guók hióng ngiê-sāu sié-gái gì kăi-huóng, iâ ô muōng lài muōng sâ̤ gì hâiu-săng-giāng â̤ báik Ĭng-ngṳ̄.

Chŭi-iòng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guăng-huŏng sŏng-diòng Mò̤-sìng-lâung, dáng-sê găk huák-lŭk iâ sìng-nêng bêng-chiā bō̤-hô ìng-mìng ô séng-hóng cŭng-gáu gì cê̤ṳ-iù. Dṳ̆ng-guók ciō-iéu gì buōng-tū cŭng-gáu ô Hŭk-gáu, Dô̤-gáu, ī-gĭk Kūng-cṳ̄ dô̤-dáik hŏk-siók sū huák-diēng lì gì Ṳ̀-gáu. Iâ ô mâ̤ ciēu nè̤ng hóng Gĭ-dók-gáu (3%-4%), gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu (1%-2%), dēng-dēng.

Gâe̤ng Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k siŏng bī-gáu, cŭng-gáu diŏh Dài-uăng bâing-iēng gáing dê̤ṳng-iéu gì gáe̤k-sáik. Chă-bók-dŏ̤ sū-iū gì Dài-uăng-nè̤ng dŭ séng-hóng cŭng-gáu.

Ciō dèu-mĕ̤k: Ṳ̀-gáu

Găk Dṳ̆ng-guók gūi chiĕng nièng lĭk-sṳ̄ siông, Ṳ̀-gáu ék-dĭk sê tūng-dê sṳ̆-siōng. Dó̤i Kūng-cṳ̄ sṳ̆-siōng gì ciōng-ŏk sê kuŏ-gṳ̄ (科举) cié-dô gì biĕu-cūng. Kuŏ-gṳ̄ cié-dô īng-hiōng lāu Dṳ̆ng-guók ùng-huá gì gá-dĭk-guăng, pī-ṳ̀-gōng, Dṳ̆ng-guók ùng-ìng nêng-ùi cṳ̆-huák sê bī huôi-uâ, hié-kiŏk gáing gèng gì ngiê-sŭk hìng-sék. Ṳ̀-gáu sê Dṳ̆ng-guók cêng sâ̤ diék-hŏk ciĕ-puái gì gĭ-chū.




#Article 53: Chŭng-cáik (114 words)


Chŭng-cáik (春節) sê Dṳ̆ng-guók dék dê̤ṳng-iéu gì nièng-cáik, kéng-cé̤ṳk sĭng gì siŏh nièng gì kăi-sṳ̄. Chŭng-cáik gì nĭk-gĭ ék-buăng téng gô-lĭk Ciăng-nguŏk chĕ̤-ék gáu Ciăng-nguŏk sĕk-ngô (Nguòng-siĕu-cáik). Dṳ̀ lā̤ Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, găk Dài-uăng, Uŏk-nàng, Dièu-siēng, Hàng-guók, Nĭk-buōng dēng siŏh piĕ Dĕ̤ng-ā guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ iâ ô guó Chŭng-cáik gì hŭng-sṳ̆k.

Găk Chŭng-cáik cī gūi nĭk, gáuk-gă-gáuk-hô dŭ â̤ táik dó̤i-lièng, bóng páu-diông, siăh Tái-bìng-iéng, giēu, tòng-guōi, sáe̤ng niāng-gŏ̤ dáh-huói-cièng dēng uăk-dông lì kéng-cé̤ṳk ciā cáik-nĭk.

Gŏng-gé̤ṳ diòng-siók, gū-dâi Dṳ̆ng-guók ô siŏh cṳ̄ng dông-ŭk hô̤ lō̤ „nièng“ (年). „Nièng“ áuk-hìng-áuk-câung, â̤ châung diē chió lā̤ siăh nè̤ng. Gó-chṳ̄, gáuk-gă-gáuk-hô cêu bóng páu-tiông, táik è̤ng-sáik gì cāi diŏh muòng lā̤, cūng-kuāng lì ké̤ṳk „nièng“ dṳ̆k cāu.




#Article 54: Siè (819 words)


Siè (蛇) sê lēng-háik mò̤ kă sāi bók-lō̤ giàng-diô gì bà-hèng dông-ŭk, gâe̤ng dô-dâing sê chĭng-chék. Ô iā-sâ̤ dô-dâing gâe̤ng siè săng cĭng chiông, dáng-sê ng-sê siè. Siè sê sĭk-nṳ̆k dông-ŭk, â̤ siăh tè̤ng-ngiê, cēu-giāng, lō̤-chṳ̄ dēng nâung tàu dŏng-ŭk, iâ ô siŏh-piĕ duâi siè, pī-lâung, mōng, â̤ siăh duâi tàu dông-ŭk. Ô gūi cṳ̄ng siè ô tŭk-cáik, â̤ táu sī bek-bih dông-ŭk.

Găk ìng-lôi gì gáuk ciĕ ùng-huá diē-sié, Siè ô gáuk-cṳ̄ng mâ̤ dè̤ng-iông gì é-ngiê.

Diŏh Dṳ̆ng-guók gū-cā sìng-uâ diē-sié, ìng-lôi sê Nṳ̄-uă sāi tù cô̤ chók gì, lik-sṳ̄ cṳ̆ gōng: Hŭk-hĭ lṳ̀ng sĭng, Nṳ̄-uă siè kṳ̆. (伏羲龍身, 女媧蛇軀.) Gŏng-gé̤ṳ sìng-uâ, Hŭk-hĭ, Nṳ̄-uă sê Huà-hâ-cŭk gì cū-siĕng. Siè biéng có̤ gâe̤ng sìng-sieng sioh iông, ô sìng-sieng hūng-kuāng nèng-lik gì iông sék cêu sê Dṳ̆ng-guók diòng-siók diē-sié gì lṳ̀ng 

Gū-cā Dṳ̆ng-guók nàng-huŏng ô cêng sâ̤ siè, gó-chṳ̄ huāi-nē̤ gì mìng-cŭk gáing-gáing buái siè. Găk cī piĕ mìng-cŭk gì mìng-chĭng (名稱) diē-sié ék-buăng dŭ ô tè̤ng (虫) cê. Pī-lâung Mìng-uŏk-cŭk gì Mìng (閩), Hṳ̄ Sêng (許慎) găk «Siók ùng gāi cê» (說文解字) diē-sié siā gáu: Mìng, dĕ̤ng-nàng uŏk, siè cṳ̄ng. (閩, 東南越, 蛇種.) Téng gū-dā̤ gáu gĭng-dáng, Hók-gióng ô iā-sâ̤ báh-sáng tiāu (tié-lāu) dò̤ siè dáung sìng lì kámg. Chĭng-dièu Làu Iéng-dìng (劉燕庭) cūng-kuāng gé-cái: Hók-ciŭ siàng nô̤i iū siè-mìng, hŭk-sék ṳ̀ bìng-mìng ê, gì dĭng sêng siēu. (福州城内有蛇民, 服飾與平民異, 其丁甚少.)

Siè bà̤ Dṳ̆ng-guók sĕk-nê săng-sáiu dâ̤ 6 ôi. Hók-ciŭ ô siŏh guó sṳ̆k-ngṳ̄-uâ: Sáu siè sâ̤ sĭng-sê̤ṳ (sáu siè gì nè̤ng sing-sê̤ṳ cing sâ̤.).

Siè gì hìng-chiông cĭng sèu chók-hiêng diŏh Gū Hĭ-lé-nà̤ gì sìng-uâ diē-sié, pī-ṳ̀ Gāu-tàu-siè (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Ύδρα, Ĭng-ngṳ̄: Hydra) dēng-dēng.

Áng Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu gì Séng-gĭng gà̤-dēng sié gé-cái, ăi-dièng-huòng (Tiĕng-ciō-gáu hāu la̤ „Dê-dòng‟, gâe̤ng „Tiĕng-dòng‟ siĕng-dó̤i éng) diē-sié ô siŏh tàu â̤ gōng uâ gì siè, i iū-gāng Ā-dŏng gâe̤ng Hâ-uă, ciŏng Ià-huò-huà Siông-dá̤ sū géng-cī gì dé-hiê dái ké̤ṳk ìng-lôi, dáng-sê găk Cháung-sié Gé diē-sié mò̤ gōng chĭng-chū ciā siè sê ng sê mò̤-gūi (Sák-dáng). Ià-huò-huà sū cô̤ dê lā̤ gáuk cṳ̄ng gì séu, mì-dŭk siè dâ̤ ék gāu-guái. Cháung-sié-gé 3:1 cūng-kuāng tì-sīng ĭ gì tŭk-ciā. Nâ ô găk Sĭng-iók Séng-gĭng ciáh gōng mìng siè gì sĭng-hông sê mò̤-gūi.

Chŭi-iòng siè ké̤ṳk Siông-dá̤ có-má dìng-huak, dáng-sê siè gì gū-sê̤ṳ gó muôi sák, găk Séng-gĭng cĭ-hâiu gì nô̤i-ṳ̀ng diē-sié, siè ĭng-nguòng ké̤ṳk báh-sáng géng-ói.

Găk Chók Ăi-gĭk Gé gà̤-dēng-sié gé-cái ô siŏh bĭh gó sê̤ṳ, Mò̤-să̤ gì tiông-tiông biéng có̤ siè ī-hâiu, bô biéng diōng gŏ̤. Nguòng-ùng diŏh â-dā̤:

Mìng-só Gé iâ ô siŏh kuŏk gū-cā dè̤ng-siè gì gū-sê̤ṳ, gâe̤ng Mò̤-să̤ ô góng-guó. Nguòng-ùng diŏh â-dā̤:

Tiāu gáu dâ̤ 8 sié-gī hâiu-gĭ, hâiu-săng gì Hĭ-să̤-gă có̤ lāu Iù-dâi huòng-dá̤, kī-chiū gāi-gáik:
Ĭ dṳ̀ kó̤ ciā gŏ̤-dài, páh-puái ngēu-chiông, chó̤i lŏ̤h mŭk-têu gì chiông, ciŏng Mò̤-să̤ sū có̤ gì dè̤ng siè páh hūng-chó̤i; ĭng cā-nĭk gáu hṳ̄ siŏh sì, Ī-sáik-liĕk nè̤ng lŏ̤h ciā dè̤ng siè méng-sèng siĕu hiŏng; ciā dè̤ng siè nè̤ng chĭng Nà̤-huók-dáng. (Liĕk-uòng Gé-liŏh, Hâ, 18:4)

Gĭ-dók-gáu nêng-ùi siè gì sĭng-hông cêu sê mò̤-gūi, Cháng-sié Gé 3:14 gì ùng-cê â̤ céng-mìng: Nṳ̄ gé-iòng có̤ ciā dâi, nṳ̄ bī hṳ̄ sâ̤ lĕ̤k hé̤ṳk, báik séu, dék-dék sêu có gó dâe̤ng. Nṳ̄ diŏh sāi bók-lō̤ giàng diô, siŏh sié siăh ŭng-dìng. Ô nè̤ng giéng gáe̤k cuòi céng-mìng găk nè̤ng tău-siăh siêng-áuk-guō cĭ-sèng, siè ô săng kă. Dáng-sê, ciā siè nâ sê mò̤-gūi cê-gă gì uâ, ĭ ké̤ṳk hūng-kuāng có, sáung sê mò̤-gūi gì tī-ṳ̄k gâe̤ng sék-bâi.

Găk Sĭng-iók Séng-gĭng Mā-tái Hók-ĭng dâ̤ 3 chiong 17 ciék gé cái, Sé̤ṳ-ciā Iók-hâng ching-hu lì-ché̤ṳ ĭ gì Huák-lé-suói nè̤ng gâe̤ng Sák-tū-găi nè̤ng có̤ dŭk-siè gì lôi. Â-dāu 23 ciong 33 ciék gé cái, Ià-sŭ iâ sāi dè̤ng-iông gì bī-ê̤ṳ, gōng: Dŭk-siè gì lôi ā, nṳ̄ dĕ̤ng-nē̤ â̤ biê dék dê-nguŏh gì hìng-huăk nĭ?

Dṳ̀ lā̤ cī piĕ, Sĭng-iók Séng-gĭng iâ ô siŏh-piĕ ciáng-méng siā siè gì dê-huŏng, pī-lâung, găk Mā-tái Hók-ĭng dâ̤ 10 ciong 16 ciék, Ià-sŭ dó̤i sĕk-nê muòng-sĕng gōng: Nguāi sāi nṳ̄ kó̤, chiông iòng diē lòng gùng: gó-chṳ̄ diŏh lìng-gáuk chiông lâu-siè, sùng-liòng chiông băh-gák.

Ià-sŭ dò̤ „Mò̤-să̤ găk săng lā̤ gṳ̄ siè‟ gâe̤ng cê-gă dó̤i-dáu bī:

Diŏh ciā bī-gáu diē-sié, Ià-sŭ mò̤ āi ciŏng cê-gă gâe̤ng siè lièng-hiê kī-lì, sê buóh ciŏng ĭ lôi-bī có̤ siong-séng gì dó̤i-chiông, nè̤ng nâ siong-séng ĭ cêu â̤ dáik-géu, cĭng-chiông hī piĕ ché̤ṳ dè̤ng-siè lì dáik-géu gì nè̤ng. Câing-nguôi diŏh Mĕk-sê Liŏh 12 ciong 9 ciék gà̤-dēng ô iā iéu -gīng gì īng-ê̤ṳng, cī īng-ê̤ṳng gâe̤ng siè ô gang-guó, nguòng-ùng siā gáu:
Ciā duâi lṳ̀ng, cêu sê câi-cā gì lâu-siè, iâ chĭng có̤ Mò̤-gūi Sák-dáng, iū-hĕ̤k tŭng sié-găng gì, giéng dṳ̆k lŏ̤h dê lā̤; ĭ gì sé̤ṳ-ciā gâe̤ng ĭ iâ cà̤ dṳ̆k lŏ̤h kó̤.

Ciā ùng-cê niông nè̤ng siŏng-séng Cháung-sié Gé diē-sié gì siè cêu sê mò̤-gūi buōng-sĭng; cuòi iâ â̤ gāi-sék Hâ-uă ká̤-sié gâe̤ng siè gōng uâ sèng-âu mò̤ chiă-ngià--ĭng-ôi ĭ ng-sê lā̤ gâe̤ng siŏh tàu siè gōng uâ, gâe̤ng ĭ gōng uâ gì, sê săng cêng cóng, cêng chŭng-mìng, iâ cêng ngài-áuk gì siŏh ciáh tiĕng-sé̤ṳ.




#Article 55: Cê̤ṳ-iù (274 words)


Cê̤ṳ-iù (自由), gāng-dăng gōng, cêu sê nè̤ng kó̤ siōng, kó̤ gōng, hĕ̤k-ciā kó̤ có̤ siŏh giông dâi-gié gì giók-é. Cê̤ṳ-iù sê nè̤ng dék gĭ-buōng gì guòng-lê, bĕk-nè̤ng mâ̤-sāi chák iâ mâ̤-sāi dŏk kó̤.

Ĭ gì é-sé̤ṳ sê mâ̤ nguông hŭk-cṳ̀ng bĕk-nè̤ng. Ciā hìng-sék gì cê̤ṳ-iù gióng-lĭk diŏh dó̤i gó̤-ìng (hĕ̤k gùng-tā̤) ī-gĭk dó̤i ĭ gì kuàng-gīng gì huāng-káung gà̤-dēng: nguāi nâ ké̤ṳk guăng diē găng-lò̤, găk nguāi gì guòng-lĭk gâe̤ng kuàng-gīng diē-sié nguāi sê cê̤ṳ-iù gì, bók-guó nguāi mò̤ cê̤ṳ-iù pēu-nêng sê̤ṳ-sĭk. Cê̤ṳ-iòng huák-cáik iâ buŏh-sók ciā cê̤ṳ-iù: hùng-nó̤h nè̤ng dŭ mò̤ cê̤ṳ-iù buŏi (chŭi-iòng nē̤ng-gă â̤-sāi hĕ̤k-ciā mâ̤-sāi ché). Ī-suói-ā Báik-lìng (Isaiah Berlin) nêng-ùi cī cṳ̄ng cê̤ṳ-iù sê siĕu-gék cê̤ṳ-iù (negative freedom): mò̤ siéh-nó̤h nó̤h làng lā̤ nguāi hèng-dông (dĕk-biék sê ké̤ṳk bĕk-nè̤ng). Ĭ gó kṳ̆-biék chók cék-gék cê̤ṳ-iù (positive freedom), sê bī nguāi có̤ sōng-sĕk kó̤ hèng-dông gì cê̤ṳ-iù.

Cê̤ṳ-iù iâ biēu-sê nô̤i-sĭng cê̤ṳ-dê (inner autonomy), hĕ̤k-ciā kóng-cié cê-gă gì nô̤i-buô sié-huóng. Cuòi bău-guák â-dā̤ gūi bĭk kō̤-nèng gì dê̤ṳng-iéu-séng:

Găk Háng-sṳ̆ Sák-sṳ̆ (Hans Sachs) gì hié-kiŏk diē-sié, Gū Hĭ-lé-nà̤ diék-hŏk-gă Dâ̤-ĕu-gṳ̆ng-nà̤ (Diogenes of Sinope) gâe̤ng Ā-lĭk-săng-dâi Dâi-dá̤ (Alexander the Great) gōng: Nṳ̄ sê nguāi nù-chài gì nù-chài. Cī ôi diék-hŏk-gă ī-gĭng ciéng-iàng giăng-pá, ṳ̆k-uông, gâe̤ng găng-huō, dáng sê Ā-lĭk-săng-dâi gó găk lā̤ hŭk-sê̤ṳ cī piĕ ciō-nè̤ng. Chŭi-iòng ĭ cĭng-hŭk lāu nguôi-buô gì sié-gái, dáng-sê ĭ gó muôi cĭng-hŭk ĭ nô̤i-buô gì sié-gái. Dṳ̀ lā̤ cê-gă, hùng-nó̤h dŭ mò̤ nièng-ngài niông cê-gă kóng-cié nô̤i-sĭng sié-gái.

Céng-dê huâng-ùi nô̤i gì cê̤ṳ-iù sê bī biēu-dăk gó̤-ìng é-cé gì nèng-lĭk hĕ̤k giók-é. Céng-dê cê̤ṳ-iù bău-guák cĭng sâ̤ cṳ̄ng-lôi, bī-lâung gáu-ṳ̆k cê̤ṳ-iù, cŭng-gáu cê̤ṳ-iù, ngiòng-lâung cê̤ṳ-iù, chók-bēng cê̤ṳ-iù, cĭk-huôi cê̤ṳ-iù, iè-dông cê̤ṳ-iù (hĕ̤k lṳ̄-hèng cê̤ṳ-iù), dēng-dēng.




#Article 56: C ngṳ̄-ngiòng (115 words)


C ngṳ̄-ngiòng sê 1 cṳ̄ng piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, 1972 nièng iù Dĕng-nì-sṳ̆ Lĭk-chiĕ (Dennis Ritchie) găk Unix chŏ̤-cáuk hiê-tūng gà̤-dēng siék-gié chók-lì gì. Gĭng-dáng-nĭk gì C ngṳ̄-ngiòng ī-gĭng huák-diēng siàng kuá bìng-dài gì piĕng-tiàng ngṳ̄-ngiòng, īng-hiōng lāu gì-tă cêng sâ̤ ngṳ̄-ngiòng, chiông C++, Java, C# dēng-dēng.

C ngṳ̄-ngiòng gì sāi-ê̤ṳng iā lìng-uăk, pī-ṳ̀-gòng, char lôi-hìng gì biéng-liông â̤-sāi dáung có̤ int lôi-hìng, sêng-cé â̤ kĕk cī-cĕng (pointer) dēng dă̤-gék huŏng-sék huōng-ông nô̤i-còng.

Â-dā̤ gì dô̤i-mā hô̤ lō̤ Hello World, sèu-sèu sê nè̤ng kī-chiū ŏ̤h C ngṳ̄-ngiòng gì tàu-tàu ciáh tiàng-sê̤ṳ.

Â-dā̤ sê sāi C ngṳ̄-ngiòng siā gì siŏh ciáh gāng-dăng gì tiàng-sê̤ṳ, mŭk-dék sê suŏ-chók “Hello, world!”

 #include 
 int main(void)
 {
   printf(Hello, world!\n);
   return 0;
 }




#Article 57: Dìng Gīng-ê̤ṳng (152 words)


Dìng Gīng-ê̤ṳng (陳景潤, ), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì Só-hŏk-gă.

Ĭ diŏh Â-muòng Dâi-hŏk Só-hŏk-hiê bék-ngiĕk hâiu, báik-cèng có̤ guó Dṳ̆ng-hŏk só-hŏk sĭng-săng, mò̤ nuâi òng diêu diōng Â-muòng Dâi-hŏk có̤ cṳ̆-lâiu-uòng, ngiēng-géu só-lâung (number theory). 1956 nièng diêu diē Dṳ̆ng-guók Kuŏ-hŏk-iêng Só-hŏk Ngiēng-géu-sū; 1980 nièng ké̤ṳk sōng-gṳ̄ có̤ Dṳ̆ng-kuŏ-iêng Ŭk-lī-hŏk gâ̤eng Só-hŏk-buô gì ūi-uòng.

Gé̤ṳ-suók, Dìng Gīng-ê̤ṳng siŏh-sié sāng-kiêng, sêng-cé dŭ ng sā̤-ngāi ng sā̤-tŏng.

Dĭng Gīng-ê̤ṳng gì ngiēng-géu gĕ̤ng-cáuk ciō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh sĕ̤ng-săng só-só chăi-siōng (twin prime conjecture), Uă-līng ông-dà̤ (Waring's problem), Gŏ̤-dáik-bă-háik chăi-siōng (Goldbach's conjecture) gâe̤ng Lé-gĕng-dáik chăi-siōng (Legendre's conjecture), īng-dô̤ hŭng-sék só-lâung (analytic number theory) gì céng-buô. Ĭ găk 1966 nièng huák-biēu siŏh piĕng lâung-ùng, céng-mìng lāu Dìng-sê dêng-lī (Chen's theorem): êng-hò̤ gáu duâi (sufficiently large) gì ngēu-só dŭ â̤ buŏng siàng 2 bĭk só-só, hĕ̤k-ciā sê 1 bĭk cék-só gâe̤ng 1 bĭk buáng-só-só (2 bĭk só-só gì cék) gì huò. Bī-lâung-gōng, 100 = 23 + 7 · 11.




#Article 58: SQL (236 words)


SQL (IPA: [ˈɛsˈkjuˈɛl] hĕ̤k-ciā [ˈsiːkwəl]), Ĭng-ùng ciòng-chĭng sê Structured Query Language (é-sé̤ṳ sê Giék-gáiu-huá Că-sùng Ngṳ̄-ngiòng) sê siŏh cṳ̄ng iā giàng-sì gì diêng-nō̤ ngṳ̄-ngiòng, ké̤ṳk dò̤ lì găk guăng-hiê-hìng só-gé̤ṳk-kó guāng-lī hiê-tūng (relational database management systems) diē-sié cháung-gióng (create), hĕk-dáik (retrieve), huăng-sĭng (update) gâe̤ng tài-lâi (delete) só-gé̤ṳ. Ĭ chók-sié diŏh 1974 nièng, kăi-huák gŭng-sĭ sê IBM. Téng ĭ dék cā gì bēng-buōng gáu hiêng-câi, SQL ô gĭng-lĭk siŏh piĕ biéng-huá: ĭ ké̤ṳk ANSI gâe̤ng ISO biĕu-cūng-huá, bêng-chiā, gĭng-dáng-nĭk gì SQL ī-gĭng ciĕ-tì dó̤i-chiông-guăng-hiê-hìng só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng (object-relational database management systems).

Ciĕ-tì SQL gì só-gé̤ṳ-kó hiê-tūng cuō-iéu ô: Oracle, SQL Server, DB2 gâe̤ng MySQL.

Că-sùng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì sìng-tō̤ só-gé̤ṳ-kó biēu diē-sié gì gé-liŏh, sāi SELECT ngṳ̄-guó.

Só-gé̤ṳ Chŏ̤-cé̤ṳng Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì siŭ-gāi biēu gì nô̤i-ṳ̀ng, ô 3 cṳ̄ng:

Só-gé̤ṳ Dêng-ngiê Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì dêng-ngiê só-gé̤ṳ-kó diē-lié só-gé̤ṳ gì cū-hăk huŏng-sék, ô 5 cṳ̄ng:

Sê̤ṳ-ô Kóng-cié ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì ciŏng dó̤i só-gé̤ṳ-kó gé-liŏh sū có̤ gì siŭ-gāi īng-uōng bō̤-còng kī-lì, hĕ̤k-ciā sê chṳ̄-siĕu cī piĕ chŏ̤-cáuk. Sê̤ṳ-ô Kóng-cié ô 3 cṳ̄ng:

Só-gé̤ṳ Kóng-cié Ngṳ̄-ngiòng ngṳ̄-guó ké̤ṳk dò̤ lì siŭ-gāi só-gé̤ṳ-kó giék-gáiu gì chŏ̤-cáuk guòng-âing, ô 2 cṳ̄ng:

Â-dā̤ sê 1 guó gāng-dăng gì SQL ngṳ̄-guó, gŭng-nèng sê téng 1 tiŏng hô̤ lō̤ books gì biēu diē-sié că-sùng gá-gáh bī 100.00 gói gì sū-iū cṳ̆ gì gé-liŏh, bêng áng cṳ̆-miàng bà̤ ché̤ṳ-sê̤ṳ.
   SELECT * FROM books
   WHERE price  100.00
   ORDER BY title




#Article 59: Dáik-ngṳ̄ (107 words)


Dáik-ngṳ̄ (Deutsch) sê Să̤ Gé-ī-màng-ngṳ̄ gì siŏh ciĕ, sê sié-gái ciō-iéu gì ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék. Dáik-ngṳ̄ gâe̤ng Ĭng-ngṳ̄, Hò̤-làng-ngṳ̄ sê chĭng-chék. Ciòng sié-gái ī Dáik-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng dŭ-liāng ô 9500 uâng gáu 1 é, iâ ô 2000 uâng nè̤ng ī Dáik-ngṳ̄ có̤ dâ̤ 2 ngṳ̄-ngiòng. Găk Ĕu-ciŭ gâe̤ng sié-gái gì-tă sū-câi, hŏk-hâu diē-sié dŭ ô gá Dáik-ngṳ̄.

Dṳ̆ng-sié-gī sèng-âu, Dáik-ngṳ̄ gó muôi tūng-ék, ĭ sê Dĕ̤ng Huák-làng-káik-nè̤ng (Westfranken) sū gōng gì gáuk cṳ̄ng huŏng-ngiòng gì tūng-chĭng.

Â-dā̤ guók-gă diâng Dáik-ngṳ̄ có̤ mì-ék gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng:

Â-dā̤ guók-gă diâng Dáik-ngṳ̄ có̤ gūi bĭk guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék:

Dáik-ngṳ̄ iâ gṳ̆ng-sùi Dáik-guók-nè̤ng gì iè-mìng diòng gáu sié-gái gì-tă sū-câi.




#Article 60: Hók-ăng-uâ (101 words)


Hók-ăng-uâ (福安話) sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ báe̤k buô gì siŏh cṳ̄ng dâi-biēu huŏng-ngiòng, sṳ̆k Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Báe̤k-piéng. sāi gì nè̤ng ciō-iéu diŏh Hók-gióng-sēng Mìng-dĕ̤ng Nìng-dáik gì Hók-ăng-chê. Hók-ăng-uâ sê Báe̤k-piéng gì dâi-biēu huŏng-ngiòng, gâe̤ng gì-tă Báe̤k-piéng huŏng-ngiòng chă-mâ̤-kó̤-huông, ô gì nè̤ng iâ ciŏng gó̤-lòng ciáh Báe̤k-piéng huŏng-ngiòng dŭ dò̤ tūng-chĭng hô̤ lā̤ „Hók-ăng-uâ“.

Hók-ăng gô-dā̤ sê Nìng-dáik dê-kṳ̆ gì ùng-huá dṳ̆ng-sĭng. Chĭng-dièu muăk-nièng, chók-hiêng siŏh buōng ciŏng-muòng gái-siêu Hók-ăng-uâ ĭng-ông gì ông-cṳ̆, miàng-cê hô̤ lō̤ «Ăng-kiŏng Báik-ĭng» (安腔八音).

Siŏng-dó̤i Hók-ciŭ-uâ lì gōng, Hók-ăng-uâ diē-sié bō̤-liù siŏng-dŏng sâ̤ gì gū-dâi Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì dĕk-sáik. Hók-ăng-uâ iâ sêu báe̤k buô Ngù-ngṳ̄ gì īng-hiōng, huák-sĕng siŏh-buô-hông gì biéng-huá.




#Article 61: Mìng-gĕ̤ng (205 words)


Mìng-gĕ̤ng (閩江) sê Hók-gióng-sēng dék duâi gì ò̤, huák-nguòng diŏh Hók-gióng gâe̤ng Gŏng-să̤ biĕng-gái gì Ū-ì-săng-mĕk, hióng dĕ̤ng-nàng làu diē Dĕ̤ng-hāi. Gáng-làu dòng 577 gŭng-lī, làu-mĭk miêng-cék 60,992 bìng-huŏng gŭng-lī, mū-liŏh iéng Hók-gióng ciòng sēng miêng-cék gì 50% ī-siông. Nàng-bìng cĭ gèng sê siông-kă̤, Nàng-bìng gáu Kŭ-chèng Cūi-kāu sê dŏng-kă̤, Cūi-kāu â-dā̤ sê â-kă̤. Mìng-gĕ̤ng ô cêng sâ̤ ciĕ-làu, cūi-liông hŭng-hó, bìng-gĭng làu-liông sê 1,980 lĭk-huŏng-mī/miēu, làu-mĭk miêng-cék găk Dṳ̆ng-guók ciō-iéu gĕ̤ng-ò̤ dâi-dŏng bà̤ dâ̤ 12 ôi, nièng bìng-gĭng làu-liông bà̤ ciòng-guók dâ̤ 7 ôi. Uòng-ò̤ gì làu-mĭk miêng-cék bī Mìng-gĕ̤ng duâi 11 buôi, bók-guó cūi-liông nâ sê ĭ gì 92%.

Mìng-gĕ̤ng diŏh Siông-duô ô 3 dèu nguòng-tàu: báe̤k-nguòng Gióng-kă̤ (建溪); dṳ̆ng-nguòng Hó-dòng-kă̤ (富屯溪), iâ hô̤ lō̤ Giéng-kă̤ (劍溪); nàng-nguòng Să-kă̤ (沙溪). Cī 3 dèu kă̤ găk Ū-ì-săng-mĕk gâe̤ng Dái-ùng-săng-mĕk diē-sié uăng lì uăng kó̤, pă lì pă kó̤, gáu dṳ̆ng-muōi găk Nàng-bìng hó-gê̤ṳng làu gáu siŏh-dŏi. Mìng-gĕ̤ng dṳ̆ng-iù dê-kṳ̆ buŏng có̤ Iù-kă̤ (尤溪) gâe̤ng Kŭ-chèng-kă̤ (古田溪), hâ-iù làu diē Duâi-ciŏng-kă̤ (大樟溪) gâe̤ng Muòi-kă̤ (梅溪).

Mìng-gĕ̤ng găk Hók-ciŭ chê-kṳ̆ buŏng có̤ nàng báe̤k 2 dèu,  téng Nàng-dòi (南臺) diŏh Mā-muōi (馬尾) hăk-biáng, găk Mìng-ăng-déng (閩安鎮) bô buŏng có̤ 2 dèu diē Dĕ̤ng-hāi. Mìng-gĕ̤ng găk Hók-ciŭ ô cêng sâ̤ gīng-guăng, chiông Gĭng-săng-sê, Gĕ̤ng-sĭng Gŭng-huòng, Lò̤-sĭng-ták dēng-dēng.




#Article 62: Bô-uăk-cáik (527 words)


Bô-uăk-cáik sê Gĭ-dók-gáu dék dê̤ṳng-iéu gì cáik-nĭk, nĭk-gĭ sê giĕng-dṳ̆k nièng Chŭng-hŭng nguŏk-ièng cĭ hâiu gì tàu bĭk Lā̤-buái. Hông gáu gì nè̤ng găk cī sŏ̤h gĕ̤ng kéng-cé̤ṳk Ià-sŭ gì bô-uăk (dâi-kái huák-sĕng diŏh gŭng-nguòng 27 gáu 33 nièng, Ià-sŭ ké̤ṳk déng sī diŏh sĕk-cê-gá gà̤-dēng hâiu gì dâ̤ 3 nĭk).

Găk cuō-iéu gì Gĭ-dók-gáu siâ-huôi gì Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng (dṳ̀ kī Ĭng-ngṳ̄, Dáik-ngṳ̄ gâe̤ng siŏh piĕ Sṳ̆-lá-hŭ ngṳ̄-ngiòng) diē-lié, ciā cáik-nĭk gì miàng-chĭng sê téng „Pesach“ lì gì, sê Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ „Uŏk guó“ (Pass over) gì é-sé̤ṳ.

Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng Dáik-ngṳ̄ gì miàng-chĭng „Easter“ gâe̤ng „Ostern“ sê téng siŏh ciáh Ăng-gáh-lò̤ Sák-sŏng nṳ̄-sìng gì miàng „Eostre“ lì gì. Gŏng-gé̤ṳ 8 sié-gī Ĭng-guók gì Gĭ-dók siŭ-dô̤-sê̤ṳ gâe̤ng lĭk-sṳ̄ hŏk-gă Bī-dáik (Bede) sāi Lá-dĭng-ngṳ̄ sū gé-cái gì:

Eosturmonath, qui nunc paschalis mensis interpretatur, quondam a dea illorum quae Eostre vocabatur et cui in illo festa celebrabant nomen habuit.

Huăng-ĭk: „Eosturmonath, hiêng-câi ké̤ṳk ĭk có̤ bô-uăk nguŏk (paschal month), nguòng-lài sê gŏng-gé̤ṳ nṳ̄-sìng Eostre sū kī gì, hiêng-câi ī-gĭng sê ciā cáik-nĭk gì miàng-chĭng lāu.“

Bô-uăk-cáik chiông-cĭng Ià-sŭ iù sī diē bô-uăk. Dâ̤ ék, ĭ kēng-diâng Ià-sŭ gì sĭng-hông sê bô-uăk gì Géu-cuō. Găk Dĕ̤ng-céng-gáu gì duòng-tūng diē-sié, cuòi sê ciâ gáu-dòng diē gì séng-chiông biēu-hiêng chók gì, ĭ biēu-hiêng chók sŏ̤h ciáh dáik-séng gì, bô-uăk gì Gĭ-dók. Dâ̤ nê, ĭ bô sŏ̤h huòi kēng-diâng Gĭ-dók-dù gì āi-uông, cêu sê Gĭ-dók-dù iâ ciŏng iù sī diē bô-uăk, gó-chṳ̄ ng-sāi gái giăng sī-uòng. Cī lâng huŏng-miêng gì cuō-dà̤ cuō-dô̤ lāu Bô-uăk-cáik gì séng-gŏ̤ gâe̤ng lā̤-ngì.

Ià-sŭ Gĭ-dók gĭng-dáng sĭng tiĕng, Ă-lī-lô-iā!
Nguāi-nè̤ng kāi-suòng gì séng-nĭk, Ă-lī-lô-iā!
Ĭ báik-cèng găk sĕk-cê-gá gà̤-dēng sī siŏh huòi, Ă-lī-lô-iā!
Ôi cīng-géu nguāi-nè̤ng sêu nâng. Ă-lī-lô-iā!

Niông nguāi-nè̤ng chióng-gŏ̤ cáng-mī, Ă-lī-lô-iā!
Hióng Gĭ-dók nguāi-nè̤ng tiĕng-siông gì uòng, Ă-lī-lô-iā!
Ĭ báik-cèng mâi sĕk-cê-gá gâe̤ng sī-uòng, Ă-lī-lô-iā!
Ôi hāu cô̤i-nè̤ng dáik géu-sṳ̆k. Ă-lī-lô-iā!

Ĭng Ĭ sū sêu gì cṳ̆ iông tóng-kū, Ă-lī-lô-iā!
Nguāi-nè̤ng gì géu-ŏng ī dáik siàng-cêu. Ă-lī-lô-iā!
Dăng găk tiĕng-dīng Ĭ có̤ Uòng, Ă-lī-lô-iā!
Hē̤-nē̤ tiĕng-sé̤ṳ īng-uōng gŏ̤-chióng. Ă-lī-lô-iā!

Nguāi-nè̤ng hióng Siông-dá̤ gŏ̤-chióng, Ă-lī-lô-iā!
Chiông Ĭ gì ìng-ái īng-uōng cáng-mī. Ă-lī-lô-iā!
Cáng-mī Ĭ, nṳ̄-nè̤ng tiĕng-siông gì Cuō, Ă-lī-lô-iā!
Séng-hô, Séng-cṳ̄, gâe̤ng Séng-sìng. Ă-lī-lô-iā!

Ĭng-guók sĭ-ìng Gièu-dê Háik-báik (George Herbert, 1593 - 1633) gì sĭ-guó iâ biēu-dăk chók séng-ngiōng-ciā dó̤i ĭ-gáuk-nè̤ng gâe̤ng Gĭ-dók cà̤-cà̤ bô-uăk gì āi-uông.

Kī-lì, sĭng-lìng, nṳ̄ gì Cuō ī-gĭng bô-uăk. Chióng cáng-mī gì g̤ŏ̤,
Ng-sāi ă̤-iòng,
Ĭ â̤ sāi chiū iĕu nṳ̄, nṳ̄ â̤ gâe̤ng Ĭ siŏh-iông,
Cà̤-cà̤ bô-uăk.

Găk Hĭ-lé-nà̤ Dĕ̤ng-céng-gáu gáu-huôi, â-dā̤ duòng-tūng gì Bô-uăk-cáik uâ-ngṳ̄ iâ cĭng sèu sāi-ê̤ṳng:

Bô-uăk-cáik găk Gĭ-dók-gáu sié-gái ô cêng sâ̤ mâ̤-siông gì kéng-cé̤ṳk huŏng-sék. Găk Tiĕng-cuō-gáu gâe̤ng Dĕ̤ng-céng-gáu dṳ̆ng-găng, séng-dù dĕk-biék guăng-cé̤ṳ guŏng-mìng gâe̤ng ŭ-áng gì chiông-cĭng gì dê̤ṳng-iéu-séng. Găk gū-cā gáu-huôi, céng-lā̤ ké̤ṳk ăng-bà̤ diŏh Bô-uăk-cáik cī sŏ̤h g̤ĕ̤ng, biēu-mìng séng-ngiōng-ciā ī-gĭng téng ŭ-áng giàng diē guŏng-mìng, téng sī-uòng giàng diē sĕng-mêng.

Găk Să̤-huŏng, gâe̤ng Bô-uăk-cáik ô-guăng gì nó̤h ô Bô-uăk-cáik-tó gâe̤ng Bô-uăk-cáik-lâung. Gé̤ṳ-suók, Bô-uăk-cáik-tó sê sáe̤ng ké̤ṳk niāng-gŏ̤ Bô-uăk-cáik-lâung gì sé̤ṳ-ciā. Bô-uăk-cáik-lâung sê kéng-cé̤ṳk Bô-uăk-cáik sèng-âu sāi gì ciŏng-sék-séng gì lâung, chiông-cĭng sĭng gì sĕng-mêng. Duòng-tūng siông ék-buăng dŭ sê sāi-ê̤ṳng niēng-sáik guó gì Lâung, dáng hiêng-dâi iâ sĭk-guáng sāi-ê̤ṳng lâung-hìng gì kiēu-káik-lĭk. Duâi-nè̤ng sĕng gâe̤ng Bô-uăk-cáik-lâung káung kī lì, niông niāng-gŏ̤ kó̤ tō̤.




#Article 63: Victor Hugo (125 words)


Victor Marie Hugo () sê Huák-guók sĭ-ìng, siēu-siók-gă, kiŏk-cáuk-gă, căl-ùng-gă, ìng-guòng ông-dông-gă, iâ sê Huák-guók gì Lò̤-mâng ciō-ngiê ông-dông gì dâi-biēu-nè̤ng cĭ ék. Hugo dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» (Notre-Dame de Paris) gâe̤ng «Pĭ-chāng Sié-gái» (Les Misérables).

Puâng lā̤ ĭ huói-só gì gă-cĕng, Hugo iù nièng-kĭng sèng-hâu gì siŏh ciáh sṳ̆-siōng bō̤-siū gì nè̤ng biéng có̤ siŏh ciáh céng-dê cō̤-ĭk gì ciĕ-tì-ciā, ciĕ-tì gê̤ṳng-huò-cié. Ĭ gì cáuk-pīng diē-sié dŭ ô huāng-éng dŏng-sì gì céng-dê gâe̤ng siâ-huôi cìng-huóng.

Hugo gì tàu buô sìng-gŭng cáuk-pīng sê ĭ diŏh 1831 nièng chók-bēng gì «Bă-là̤ Séng-mū-iêng». Ĭ lêng-nguôi siŏh buô sìng-gŭng gì duâi cáuk-pīng sê «Pĭ-cāng Sié-gái», cī buô cṳ̆ ĭ sāi 17 nièng ciáh chiàng.

Hugo 1885 nièng liê sié, ké̤ṳk cáung diŏh Siĕng-hièng-sṳ̀ (先賢祠, Panthéon).




#Article 64: Bă-là̤ Séng-mū-iêng (Siēu-siók) (321 words)


Cáuk-pīng ké̤ṳk buŏng có̤ 11 guóng, giĕng-dṳ̆k guóng bô buŏng có̤ 2 gáu 8 ciŏng.
Quasimodo, Esmeralda, gâe̤ng Frollo sê gū-sê̤ṳ gì 3 ôi ciō-gáe̤k. Â-dā̤ sê ìng-ŭk cìng-ciék gì gāng-dăng kái-iéu.

Quasimodo sê siŏh ciáh pó̤-sióng gì ūng-piăng, ĭng-hài sèng-hâu cêu ké̤ṳk nè̤ng mì-ké diŏh Bă-là̤ Séng-mū-iêng gì giĕ-cô̤ gà̤-dēng. Séng-mū-iêng gì mŭk-sṳ̆ Frollo găk Bô-uăk-cáik cĭ hâiu gì tàu bĭk lā̤-buái huák-hiêng bêng-chiā siŭ-iōng ĭ, ké̤ṳk ĭ kī-miàng Quasimodo (é-sé̤ṳ cêu sê Bô-uăk-cáik hâiu gì tàu bĭk lā̤-bái). Kā-sì-mò̤-dŏ̤ ké̤ṳk huáng duâi hâiu, có̤ lāu Séng-mū-iêng gì Páh-cṳ̆ng-nè̤ng. Esmeralda sê siŏh ciáh Gék-pū-sṳ̆ liù-lâung ū-nṳ̄, săng-sióng cĭng cáuk-gă. Quasimodo gâe̤ng Frollo dŭ ái siông lāu ĭ. Dáng-sê Esmeralda mì-dŭk dé̤ṳng-é ĭng-cóng gì Phoebus, Guók-uòng Gŭng-giéng-dôi gì dôi-diōng. Quasimodo dó̤i Esmeralda gì ái-cìng sê sùng-cĭng gì, ĭ lâng-ciáh gióng-lĭk lāu iā chĭng gì iū-cìng. Bók-guó, ngài-áuk gì Frollo báik-diòng cê-gă dáik mâ̤ diŏh Esmeralda, cêu sāi áng-màng-dŭk hâng-hâi ĭ, ciŏng ĭ puáng-hìng dáu sī. Quasimodo liēu-gāi cĭng-sióng hâiu, ciŏng Hù-lò̤-lŏ̤h téng Séng-mù-iêng gà̤-dēng-sié tiāng giâ go̤. Gū-sê̤ṳ gì sák-muōi, Quasimodo gâe̤ng Esmeralda sī găk siŏh-dŏi, sĭng-sĭ biéng có̤ ŭng-dìng.

Cī buô cáuk-pīng găk Ĭng-ngṳ̄ iâ ĭk siàng The Hunchback of Notre Dame (Séng-mū-iêng gì Ūng-piăng), niông mâ̤-ciēu nè̤ng nêng-ùi Quasimodo sê siēu-siók gì ciō-gáe̤k. Dáng-sê cuòi ng-sê cáuk-ciā gì buōng-é. Káuk-sĭk, áng-ciéu Huák-ngṳ̄ buōng-dā̤ gì dà̤-mĕ̤k, Bă-là̤ Séng-mū-iêng buōng-sĭng ciáh sê gū-sê̤ṳ gì ciō-dà̤. Cī buô cáuk-pīng mièu-huôi chók Gothic sì-dâi gì gióng-dé̤ṳk, cŭng-gáu, gâe̤ng gì-tă ìng-ùng sū dăk gáu gì dīng-hŭng. Hugo nêng-ùi, cī piĕ dŭ sê cĭng-sĭk kō̤-séng gì. Gâe̤ng ĭ gì-tă cáuk-pīng siŏh-iông, Hugo iâ cĭng guăng-sĭng siâ-huôi gì gŭng-bìng, diŏh «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» iâ ô tā̤-hiêng.

Cĭng sâ̤ nè̤ng dó̤i cī buô «Bă-là̤ Séng-mū-iêng» gì gāi-tŭk dŭ ciŏng cáuk-pīng gì lĭk-sṳ̄ gâe̤ng cŭng-gáu buói-gīng gāng-dăng-huá lāu, nâ cĭk-dṳ̆ng diŏh dó̤i Quasimodo ngài-miâng gì dùng-cìng, ī-gĭk nè̤ng mò̤ găi-dŏng tŭng-guó săng-sióng lì puáng-duáng bĕk-nè̤ng, dēng-dēng. Gì-sĭk, cuòi nâ sê Hugo gó̤-lòng buô siēu-siók diē-lié cêng nâung gì siŏh-buô-hông.




#Article 65: William Shakespeare (163 words)


William Shakespeare () găk Dṳ̆ng-guók ĭng-ĭk Să-sê̤ṳ-bī-ā (莎士比亞), iâ hô̤ lā̤ Să-ŭng (莎翁), sê Ĭng-guók sĭ-ìng gâe̤ng hié-kiŏk-gă, ké̤ṳk nêng-ùi sê Ĭng-ngṳ̄ dék ūi-dâi gì cáuk-gă. Ĭ ô siā mū-liŏh 38 piĕng hié-kiŏk gâe̤ng 154 dà̤ sĕk-sé-hòng-sĭ ī-gĭk gì-tă cṳ̄ng-lôi gì sĭ-gŏ̤. Ĭ uăk lā̤ sèng-âu cêu iā chók-miàng, guó-sié hâiu gáing-gáing go̤.

Găk hié-kiŏk huŏng-miêng, Shakespeare siā pĭ-kiŏk gâe̤ng hī-kiŏk dŭ cĭng să, káik-uâ gì ìng-ŭk ô hŭk-căk gì ìng-gáh, iâ ô diék-hŏk chĭng-dô.

Shakespeare gì cáuk-pīng ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ gáuk-cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng, ĭ gì hié-kiŏk iâ ké̤ṳk buăng siông sié-gái gáuk-dê gì hié-dài, hié-bàng gà̤-dēng iēng-chók. Ĭ cáuk-pīng sāi-ê̤ṳng gì sṳ̀ guó ô cĭng sâ̤ dŭ ké̤ṳk ngék diē bàng-siòng-găng gì Ĭng-ngṳ̄.

Shakespeare duâi-buô-hông hié-kiŏk dŭ ī lĭk-sṳ̄ có̤ dà̤-cài, chiông «Hamlet» (Hamlet), «Lear Uòng» (King Lear). Ĭ gì hié-kiŏk â̤-sāi buŏng có̤ 3 cṳ̄ng hŭng-gáh:

Shakespeare gì sĕk-sé-hòng-sĭ sê 154 dà̤ sĭ-gŏ̤ gì siŭ-cĭk, dà̤-cài bău-guák ái-cìng, mī-lâ̤, gâe̤ng sī-uòng. Dṳ̀ lāu sĕk-sé-hòng-sĭ, Shakespeare iâ ô siā gì-tă tā̤-cài gì sĭ-gŏ̤.




#Article 66: Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng (763 words)


Áng dà̤-mĕ̤k, Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng sê bī Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ (Antonio), bók-guó huāng-méng gáe̤k-sáik -- Iù-tái-nè̤ng Săi-lŏk-káik (Shylock) gáing-gáing chók-miàng. Ĭ ng-dăng-dăng sê siŏh ciáh sêu-hâi-nè̤ng, iâ sê siŏh ciáh gă-hâi-nè̤ng, gó-chṳ̄, dó̤-dā̤ Săi-lŏk-káik găi-dŏng ké̤ṳk nè̤ng dùng-cìng gó sê hièng-hâung, dŭ câi tŭk-ciā.

Bă-să-nà̤-ó̤ (Bassanio) sê siŏh ciáh nièng-kĭng gì Ŭi-nà̤-sṳ̆-nè̤ng. Ĭ dé̤ṳng-é siŏh ciáh bô ô-cièng bô cáuk-gă gì cṳ̆-niòng-nè̤ng Pŏ̤-să̤-ā (Portia), buóh siōng hióng ĭ giù-huŏng. Dáng-sê Pŏ̤-să̤-ā dêu iā huông gì sū-câi, nè̤ng diŏh ô cĭng sâ̤ cièng ciáh ô nièng-ngài kó̤ huāi-nē̤. Bă-să-nà̤-ó̤ cêu hióng ĭ bèng-iū Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ (Antonio, siŏh ciáh sĕng-lī-nè̤ng) cióh săng-chiĕng dăk-káik (ducat, dŏng-sì Ĕu-ciŭ sāi-ê̤ṳng gì siŏh cṳ̄ng huó-bé), săng gá nguŏk-nĭk hèng ĭ. Ĭng-ôi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ sū-iū sùng gâe̤ng huó-cài dŭ diŏh hāi siông, Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ nâ ô hióng Iù-tái huóng-cái-nè̤ng Săi-lŏk-káik (Shylock) cióh.

Ĭng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ câi-cā báik-cèng ū-ṳ̆k guó Săi-lŏk-káik, Săi-lŏk-káik cêu gé-hâung diŏh sĭng lā̤. Săi-lŏk-káik cêu gâe̤ng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ lĭk cióh-dăng, nâ Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ mò̤ nièng-ngài hèng cièng, Săi-lŏk-káik cêu â̤-sāi téng ĭ sĭng-tā̤ lā̤ câi-ĭ sié-nó̤h dê-huŏng gáh giâ 1 bông nṳ̆k. Cióh gáu cièng, Bă-să-nà̤-ó̤ cêu gâe̤ng ĭ lêng-nguôi siŏh ciáh bèng-iū Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ (Gratiano) kī-sĭng kó̤ Pŏ̤-să̤-ā dêu gì dê-huŏng.

Pŏ̤-să̤-ā gì nòng-mâ guó-sió sèng-âu ô làu giâ siŏh hŭng mì-cé̤ṳk, hióng ĭ giù-huŏng gì nè̤ng diŏh téng săng bĭk ăk-ăk (hŭng-biék sê gĭng, ngṳ̀ng, iòng có̤ siàng gì) dài-dŏng gēng chók siŏh bĭk ciáng-káuk gì ăk-ăk (diē-sié ĕng lā̤ Pŏ̤-să̤-ā gì uâ-chiông), ĭ ciá â̤-sāi gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā giék-huŏng. Bók-guó, sèng-dāu lì giù-huŏng gì nè̤ng iā sŏi, dŭ gēng dâng go̤. Gā ăk-ăk diē-lié káung lā̤ chié-kă̤ nè̤ng gì sĭ, bău-guák hùng-nè̤ng dŭ â̤ báik gì hī siŏh guó: All that glitters is not gold. (Ng-sê â̤ niák gì nó̤h dŭ sê gĭng.) Nâ Bă-să-nà̤-ó̤ gēng diŏh ciáng-káuk gì ăk-ăk (iòng gì siŏh bĭk).

Dáng-sê hī òng, Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì huó-sùng dŭ găk hāi lā̤ sék-sê̤ṳ lāu, huòi cêu sê gōng, ĭ mò̤ bâing-huák hèng Săi-lŏk-káik gì cièng lāu. Săi-lŏk-káik gì cṳ̆-niòng-giāng, Ciék-să̤-kā (Jessica) iâ gāi hóng Gĭ-dók-gáu, tău lāu chió lā̤ iā sâ̤ cièng tié nè̤ng cāu go̤. Dāng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ bô sêu-ké bô kū-cháik, còng-é hâng-hâi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤, ciŏng ĭ niăh diŏh dái diē huák-dìng.

Găk Pŏ̤-să̤-ā hē̤-nē̤, Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Bă-să-nà̤-ó̤ ī-gĭng giék-huŏng lāu; Bă-să-nà̤-ó̤ gì bèng-iū Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā gì sṳ̀-nṳ̄ Nà̤-lé-să (Nerissa) iâ giék-huŏng lāu. Tiăng-giéng diŏh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì siĕu-sék, Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ chṳ̄-káik dái lā̤ cièng diōng kó̤ Ŭi-nà̤-sṳ̆. Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Nà̤-lé-să iâ mò̤-có̤-siăng cŏng-dā siàng nàng-gái lì gáu Ŭi-nà̤-sṳ̆, hūng-nè̤ng dŭ mâ̤ báik ĭ lâng ciáh gì cĭng-sĭk sĭng-hông.

Huák-dìng lā̤ gì diòng-gīng sê gū-sê̤ṳ gì dṳ̆ng-sĭng. Săi-lŏk-káik gê̤ṳ-ciŏk ciék-sêu lâng buôi gì cièng, ĭ ngâing dĭh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì nṳ̆k. Huák-guăng dò̤ ĭ siŏh lăk bâing-huák dŭ mò̤, cêu chiāng lì siŏh ciáh nièng-kĭng gì huák-lŭk báuk-sê̤ṳ (Pŏ̤-să̤-ā cŏng gì) gâe̤ng ĭ gì bé-cṳ̆ (Nà̤-lé-să cŏng gì). Pŏ̤-să̤-ā chiāng-giù Săi-lŏk-káik hō̤-sĭng, dáng-sê ĭ bô gê̤ṳ-ciŏk lāu. Dāng huák-dìng cêu â̤ kīng Săi-lŏk-káik gáh giâ Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì siŏh bông nṳ̆k.

Dū-dū-hō̤ Săi-lŏk-káik cūng-bê gáh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì sèng-âu, Pŏ̤-să̤-ā gōng, cióh-dăng gà̤-dēng nâ siā Săi-lŏk-káik â̤-sāi gáh giâ nṳ̆k, mò̤ bău-guák háik. Áng Ŭi-nà̤-sṳ̆ gì huák-lŭk, Săi-lŏk-káik nâ sāi Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ làu chók siŏh dĕk háik, ĭ gì tū-dê gâe̤ng huó-cài cêu dŭ ké̤ṳk mŭk-siŭ go̤.

Iù-sê, Săi-lŏk-káik bóng-ké gáh Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì nṳ̆k, páh-sáung giéu ĭ hèng cièng, dáng-sê huák-dìng mò̤ ṳ̀ng-sê̤ṳ lāu. Pŏ̤-să̤-ā sŏng-buó Săi-lŏk-káik hùng-nó̤h-nó̤h dŭ dáik mâ̤ diŏh, bêng-chiā, ĭng-ôi ĭ còng-é tài nè̤ng, ĭ gì cài-sāng diŏh ké̤ṳk mŭk-siŭ, siŏh-buáng ké̤ṳk céng-hū, siŏh-buáng ké̤ṳk Ăng-dŭng-nà̤-ó̤. Ŭi-nà̤-sṳ̆ Gŭng-ciók (Duke) miēng ĭ sī-cô̤i. Éng Ăng-dŭng-nà̤-ó̤ gì iĕu-giù, Gŭng-ciók hèng ké̤ṳk céng-hū sū mŭk-siŭ gì hī buô-hông cài-sāng, dáng dèu-giông sê Săi-lŏk-káik diŏh gāi hóng Gĭ-dók-gáu, bêng-chiā ciŏng mì-sāng làu ké̤ṳk ĭ cṳ̆-niòng-giāng Ciék-să̤-kā lièng ĭ dŏng-buŏ.

Huák-dìng sīng-puáng giék-sók lāu. Mò̤ nè̤ng nêng chók Pŏ̤-să̤-ā gâe̤ng Nà̤-lé-să. Ôi lāu gāng-siâ cī ciáh huák-lŭk báuk-sê̤ṳ, Bă-să-nà̤-ó̤ giók-é sáe̤ng ĭ siŏh iông lā̤-ŭk có̤ gé-niêng. Pŏ̤-să̤-ā ngâing dĭh Bă-să-nà̤-ó̤ gì chiū-cī, Bă-să-nà̤-ó̤ sĭk-câi mò̤ bâing-huák, cêu dák-éng lāu. Ciā chiū-cī sê Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Pŏ̤-să̤-ā gì diâng-cìng-ŭk, Bă-să-nà̤-ó̤ báik-cèng có-chói gōng, gáu sī dŭ mò̤ táung lâi ciā chiū-cī. Dīng Bă-să-nà̤-ó̤ gâe̤ng Gáh-lá-să̤-ā-nò̤ diōng gáu Pŏ̤-să̤-ā gì chió, ciáh báik-diòng cĭng-sióng. Cī buô cáuk-pīng ī huăng-lŏk gì ké-hŭng sák-muōi.

Guăng-ṳ̀ cī buô cáuk-pīng gì ciō-dà̤ ék-dĭk ô cĕng-ngiê. Ô siŏh piĕ nè̤ng nêng-ùi huāng-éng gì sê Să-sê̤ṳ-bī-ā gì huāng-Iù cìng-giék, ĭng-ôi Săi-lŏk-káik sê cṳ̆ diē-sié gì huāng-méng gáe̤k-sáik; iâ ô siŏh piĕ nè̤ng nêng-ùi, Să-sê̤ṳ-bī-ā sê dùng-cìng Iù-tái-nè̤ng gì, téng Săi-lŏk-káik gì Hath not a Jew eyes (Iù-tái-nè̤ng mò̤ mĕ̤k-ciŭ ng-sê) hī siŏh dâung dài-sṳ̀ â̤ káng chók-lì. Dáng-sê, mò̤-guāng Să-sê̤ṳ-bī-ā cê-gă ciōng siōng, «Ŭi-nà̤-sṳ̆ Sĕng-lī-nè̤ng» găk lĭk-sṳ̄ siông ék-dĭk ké̤ṳk dò̤ lì sŏng-diòng huāng-Iù sṳ̆-siōng.




#Article 67: Hamlet (437 words)


Hamlet Uòng-cṳ̄ gì lòng-bâ sê Dăng-măh guók-uòng, ĭ sèng lâng bŏng mē̤-mē̤ sī ·gó̤. Hamlet gì báh-báh, Claudius, cêu gié-sìng uòng-ôi, tō̤ ĭ hiăng gì lâu-mā Gertrude (Hamlet lòng-nā̤) có̤ chă̤-cṳ̄. Hamlet cêng-·gó̤ kū-cháik.

Găk siŏh bĭk ŭ-áng gì màng-buŏ, siŏh ciáh gūi chók-hiêng diŏh Hamlet gâe̤ng ĭ bèng-iū Horatio méng-sèng, gâe̤ng Hamlet gōng, ĭ cêu sê ké̤ṳk tài sī gì guók-uòng, gáe̤ ĭ giāng tá̤ ĭ bó̤-siù. Ôi lāu káuk-diâng Claudius gì cô̤i, Hamlet giók-é gā diĕng-pă.

Ĭng-ôi Claudius gâe̤ng Gertrude gāng-gáe̤k Hamlet gì diĕng-hìng-diĕng-câung iā huăng-chăng, cêu puái Hamlet gì că̤-iū Rosencrantz gâe̤ng Guildernstern kó̤ gáng-sê ĭ. Polonius, guók-uòng gì gó-ông, kō̤-ngì Hamlet buók-diĕng sê ĭng-ôi ĭ liông siông lāu cê-gă gì cṳ̆-niòng-giāng, Ophelia. Bók-guó, ô siŏh huòi Polonius tău-ciŏng Hamlet gâe̤ng Ophelia găk siŏh dŏi, huák-hiêng Hamlet mò̤ ái ĭ.

Hamlet siōng chók siŏh bĭk gié-hĕk, páh-sáung có̤ hié muò-huōng ĭ báh-báh mèu-sák ĭ lòng-bâ gì guó-tiàng ké̤ṳk gáuk-nè̤ng káng, cūng-kuāng lì giék kŭi ĭ báh-báh Claudius gì cô̤i. Dáng-sê, hié ciáh có̤ buáng-dòng sèng-hâiu cêu ké̤ṳk ĭ lòng-nā̤ páh siĕk go̤. Téng Claudius gì huāng-éng, Horatio gâe̤ng Hamlet káuk-diâng hṳ̆ng-chiū tiék-ngâing sê ĭ. Dŏng Hamlet cūng-bê kī-chiū tài gì sèng-âu, ĭ huák-hiêng Claudius găk lā̤ gì-dō̤. Ĭ siōng, siék-sṳ̄ hiêng-câi tài sī ĭ, ĭ cêu â̤ siông tiĕng-dòng, siōng-siōng bô ng tài lāu.

Iù-sê Hamlet cêu kó̤ ĭ lòng-nā̤ méng-sèng, muóng-sáung ĭ. Hiā sèng-âu, ĭ tiăng-giéng diŏh muòng-lièng âu-sāu ô siăng-ĭng, háng-dĭh sê Claudius, cêu bĕk chók giéng gâe̤ng ĭ chiéng sī go̤, mò̤ siōng gáu â̤ sê Polonius. Claudius giăng Hamlet â̤ tō̤ ĭ bó̤-siù, cêu mêng Rosencrantz gâe̤ng Guildernstern dái ĭ kó̤ Ĭng-guók, bêng-chiā bé-mĭk siā hō̤ siŏh diŏng piĕ, chiāng-giù ciŏng ĭ tài sī.

Ophelia duâi kū-cháik, diĕng-pă go̤, buăk lŏ̤h ò̤ diē-lié gé̤ṳk sī go̤ (iâ kō̤-nèng sê ĭ cê̤ṳ-sák). Ĭ hiăng Laertes ciáng-hō̤ téng Huák-guók diōng lì, Claudius cêu gâe̤ng ĭ gōng Hamlet sê tài sī Polonius gì hṳ̆ng-chiū. Ĭng-ôi Hamlet gì sùng găk hāi siông dáe̤k diŏh hāi-chĕk, iâ huōng-diōng-tàu diōng lì lāu. Ôi lāu tài lâi Hamlet, Claudius cêu tiĕu-sŏ̤ Hamlet gâe̤ng Laertes, ăng-bà̤ ĭ lâng ciáh bī-suói gék-giéng. Diòng-tūng siông, gék-giéng dŭ sê sāi mâ̤ lê gì giéng, dáng-sê Claudius gâe̤ng Laertes ô có̤-mā, sāi lê gì giéng, giéng lā̤ máe̤k lā̤ ô dŭk gì cáik-cáik. Bêng-chiā, Claudius gó cūng-bê lāu ô dŭk gì ciū ké̤ṳk Hamlet siăh.

Bī-suói sèng-hâiu, Gertrude mâ̤ hiēu dó̤h lā̤ gì ciū ô dŭk, siăh uòng cêu táu sī ·gó̤. Laertes gâe̤ng Hamlet lâng ciáh dŭ ké̤ṳk dŭk-giéng táe̤k diŏh ·gó̤. Sī cĭ sèng, Hamlet iâ tài sī lāu Claudius. Hié-kiŏk diē-sié sū-iū ciō-iéu ìng-ŭk găk sák-muōi dŭ sī ·gó̤.




#Article 68: Ă-cì (153 words)


Ă-cì, iâ siā có̤ ă-ì(阿蛦), sê siŏh cṳ̄ng tè̤ng-ngiê, sĭk-sĭk táu-mìng, lâng lăk mĕ̤k-ciŭ liê iā kŭi. Ciòng sié-gái gê̤ṳng-cūng ô dâi-mō̤ 2,500 cṳ̄ng ă-cì, ciō-iéu sĕng-uăk diŏh iĕk-dái dê-kṳ̆. Hâ-tiĕng sèng-âu, ă-cì dŭ pók chéu-puòi lā̤ ngék chéu-cáik. Gē̤ng ă-cì bók-dō̤ ô huák-ĭng-ké, â̤ huák chók cêng hiōng gì siăng-ĭng. Ă-cì mâ̤ gâ nè̤ng iâ mâ̤ déng nè̤ng, dó̤i nè̤ng mò̤ hâi.

Gău-puói hâiu, mō̤ ă-cì ciŏng lâung săng diŏh chéu-puòi diē-sié. Éu-tè̤ng bô chók hâiu, dâung lŏ̤h diê-dău, cêu sĕng-uăk diŏh diê-dău-â. Ék-buăng, ă-cì éu-tè̤ng găk diê-dău-â sĕng-uăk 2 gáu 5 nièng, iâ ô siŏh piĕ cṳ̄ng-lôi â̤ dòng gáu sĕk-gūi nièng. Gáu-sì, ă-cì éu-tè̤ng cêu gŭk siŏh dèu diô iù tù diē-sié bà chók lì, bà gáu chéu lā̤ táung káe̤k, biéng có̤ sìng-tè̤ng. Ciáh táung lâi káe̤k-káe̤k gì sèng-âu, ă-cì puòi-hŭ gâe̤ng sĭk-sĭk dŭ có̤ niōng-niōng-nuóh, diŏh dīng siŏh dâung sì-găng ciáh biéng dâing. Ă-cì káe̤k-káe̤k â̤-sāi có̤ dṳ̆ng-iŏh.




#Article 69: Nàng-bìng (103 words)


Nàng-bìng (南平) sê Hók-gióng-sēng báe̤k-buô gì dê-gék-chê, sê Hók-gióng miêng-cék dék duâi gì siàng-chê. Ĭ dĕ̤ng-buô sê Nìng-dáik, nàng-buô sê Săng-mìng, báe̤k-buô sê Ciék-gŏng-sēng, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng.

Nàng-bìng-chê ô 1 bĭk kṳ̆, 4 bĭk gâing-gék-chê, gâe̤ng 5 bĭk gâing.

Háng-dièu chĕ̤-gĭ, Nàng-bìng sṳ̆k Nàng-uŏk-guók. Háng Gióng-ăng (建安) Nguòng-nièng (196 nièng) siék Nàng-bìng-gâing, é-sé̤ṳ cêu sê bìng-dêng nàng-huŏng. Să̤-céng tái-kŏng chĕ̤-nièng gāi miàng Iòng-bìng-gâing (延平縣). Dòng-dièu Ū-dáik (武德) Săng-nièng (620 nièng) siék Iòng-bìng-gŭng. Ngū-dô̤i chĭng Iòng-bìng-déng. Sóng-dièu chĭng Giéng-puō-gâing (劍浦縣). Nguòng-dièu Dâi-dáik (大德) Lĕ̤k-nièng (1302 nièng) bô chĭng Nàng-bìng-gâing. 1912 nièng chṳ̄-siĕu gâing siék Iòng-bìng-hū, 1913 nièng bô siék Nàng-bìng-gâing. 1956 nièng siék Nàng-bìng-chê.




#Article 70: Ái (709 words)


Ái (愛) sê gâe̤ng iū-cìng, chĭng-cìng, ái-cìng dēng-dēng siŏng-guăng gì siŏh piĕ giòng-liĕk gāng-cìng gì tūng-chĭng. Gŏng-gé̤ṳ mâ̤ dè̤ng gì siông-hâ-ùng, ái â̤-sāi ô cĭng kuák gì é-sé̤ṳ.

Ék-buăng gōng, ái sê bī nè̤ng gâe̤ng nè̤ng cĭ-găng gì gāng-cìng, sêng-cé bău-guák dó̤i cê-gă (bī-ṳ̀-gōng: ĭ iā dé̤ṳng-é ciā cṳ̆-niòng-giāng; ĭ nòng-nā̤ cĭng tiáng ĭ); ô sèng-âu iâ â̤-sāi bī dó̤i siŏh iông nó̤h hĕ̤k-ciā siŏh iông dâi-gié gì gāng-cìng (bī-ṳ̀-gōng: ĭ iā siê siăh-hŏng). Cê-diēng sèu-sèu ciŏng ái dêng-ngiê có̤ cêng-go̤ chĭng gì liông-cìng gâe̤ng hī-ái. Găk kēu-ngṳ̄ diē-sié, ái iâ bău-guák lê-tă, ù-sṳ̆, iū-cìng, chĭng-cìng, dēng-dēng.

Ái bà̤-lēng-bĕng gì gāng-cìng â̤-sāi sê hâung (恨), nô (怒), hĕ̤k-ciā sê hièng (嫌); ái ô-sì dĕk-biék bī mò̤ séng-ṳ̆k gì sùng gì ái-cìng, ciā sèng-âu ái gì huāng-méng é-sé̤ṳ cêu-sê sáik-ṳ̆k.

Sĕng-ŭk-hŏk-gă sŏng-séng, ái sê nè̤ng gì buōng-nèng cĭ-ék, chiông bók-lō̤ ĕu hĕ̤k-ciā sê chói kák. Ái gì guó-tiàng â̤ buŏng có̤ săng kuŏ: sáik-ṳ̆k (lust, sê séng gì iū-hĕk, sê gău-puói có̤i chĕ̤ gì dông-lĭk), ngék-īng-lĭk (attraction, gū-lâ̤ nè̤ng cĭk-dṳ̆ng nèng-liông diŏh gău-puói ciā dâi lā̤), gâe̤ng ái-luông (attachment, niông nè̤ng ṳ̄ng-nâi dó̤i-huŏng gáu òng gì sì-găng lì huáng giāng).

Sĭng-lī-hŏk nêng-ùi, ái ô săng cṳ̄ng sìng-hông: chĭng-mĭk (intimacy), sìng-nŏk (commitment) gâe̤ng iĕk-cìng (passion). Chĭng-mĭk sê bī lâng ciáh nè̤ng hŭng-hiōng nguòng-buōng sṳ̆k diŏh cê-gă gì bé-mĭk ī-gĭk sṳ̆-sĕng-uăk gì sá̤-ciék; Sìng-nŏk sê hĭ-uông ciā guăng-hiê â̤ īng-còng; Iĕk-cìng sê dék bàng-siòng gì, sâ sāng-sĕng ái gì gĭ-buōng chṳ̆ng-dông.

Téng gū-cā gáu gĭng-dáng, nè̤ng dŭ siŏng-séng ék-giéng-cṳ̆ng-cìng sê ái-cìng mâ̤ káung-gê̤ṳ gì lĭk-liông. Có̤i cā tō̤-lâung cuòi gì hŏk-ciā sê sèng 4 sié-gī gì gū Hĭ-lé-nà̤ diék-hŏk-gă Ĕng-pé-dŏ̤-káik-lĕk (Ĭng-ngṳ̄: Empedocles, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Ἐμπεδοκλῆς). Ĭ nêng-ùi còng-câi lâng cṳ̄ng lĭk: ái (philia) gâe̤ng dáu-cĕng (neikos). Cī lâng cṳ̄ng lĭk-liông iâ â̤-sāi dò̤ lì gāi-sék ṳ̄-dêu diē-sié sū-iū gì ông-dông.

Cĭ hâiu gì Báik-lăk-dù gâe̤ng Ĕng-pé-dŏ̤-káik-lĕk gì cī lâng cṳ̄ng lĭk gāi-sék có̤ ngék-īng-lĭk (attraction) gâe̤ng bà̤-chék-lĭk (repulsion). Báik-lăk-dù nêng-ùi séng-cék chă-bók-dŏ̤ gì ŭk-cék hô-siŏng ngék-īng, pī-ṳ̀-gòng, tù ngék-īng tù, cūi ngék-īng cūi, huōi ngék-īng huōi, dēng-dēng.

Lâung-mâng gì ái-cìng diŏh «Séng-gĭng» diē-sié iâ ô chók-hiêng, dĕk-biék găk «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» diē-sié. Diòng-tūng siông, «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» ké̤ṳk nêng-ùi sê biēu-dăk Siông-dá̤ dó̤i Ī-sáik-liĕk-nè̤ng ī-gĭk gáu-huôi gì ái. Chiông «Ngā-gŏ̤ Cṳ̆» dâ̤ 8 ciŏng:

Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ ô cī piĕ sṳ̀ biēu-dăk ái: philia, eros, agape, storge gâe̤ng xenia. Chŭi-iòng cī piĕ sṳ̀ é-sé̤ṳ dŭ ô kṳ̆-biék, dáng-sê buóh uòng-ciòng hŭng-biék ĭ-că̤ mâ̤ ṳ̀ng-ê.

Agape (ἀγάπη) cêu sê hiêng-dâi Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ diē-sié gì ái. Cī guó uâ s'agapo é-sé̤ṳ cêu sê nguāi ái nṳ̄. Ciā sṳ̀ agapo sê dông-sṳ̀ nguāi ái. Cuòi sê siŏh cṳ̄ng sùng-cĭng gì, lī-siōng gì ái, ng sê sĭng-tā̤ gì sáik-ṳ̆k. Gó-chṳ̄, agape â̤ káng có̤ sê dó̤i lìng-hùng gì ái.

Eros (ἔρως) sê siŏh cṳ̄ng iĕk-liĕk gì ái, ék-buăng gâe̤ng ṳ̆k-uông ô guăng-hiê, ék-buăng ké̤ṳk káng có̤ sê dó̤i sĭng-tā̤ gì ái. Ciā sṳ̀ erota é-sé̤ṳ sê lā̤ dàng liông-ái. Báik-lăk-dù cê-gă dêng-ngiê lāu eros gì é-sé̤ṳ. Chŭi-iòng eros có̤i chĕ̤ sê dó̤i siŏh ciáh nè̤ng nguôi-câi mī gì ái, dáng-sê puâng lā̤ tèng-sṳ̆, ĭ mâing-mâing â̤ biéng có̤ dó̤i ĭ nô̤i-câi mī gì ái, hĕ̤k-ciā sêng-cé sê dó̤i mī gì ái. Eros bŏng-câe̤ lìng-hùng siōng kī mī gì dĭ-sék, iâ bŏng-câe̤ ĭ lī-gāi cĭng-sìng cĭng-lī. Ái-ìng gâe̤ng diék-hŏk-gă dŭ găk eros gì gū-ū â-dā̤ sìng-tō̤ cĭng-lī.

Philia (φιλία) găk hiêng-dâi Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ sê bī iū-cìng, sê siŏh cṳ̄ng lēng-cêng gì, liòng-siêng gì ái. Ciā kái-niêng có̤i cā sê Ā-lī-sê̤ṳ-dŏ̤-dáik tì chók gì. Philia bău-guák dó̤i bèng-iū, dó̤i gă-dìng, dó̤i chĭng-chék dēng-dēng gì ái, sṳ̆-iéu mī-dáik, bìng-dēng gâe̤ng sṳ̆k-sék. Philia sê lī-séng gì, sĕ̤ng-huŏng dŭ tŭng-guó cī cṳ̄ng guăng-hiê sêu-iáh.

Storge (στοργή) sê siŏh cṳ̄ng cê̤ṳ-iòng gì ái, cêu chiông bâ-nā̤ tiáng cê-gă gì giāng siŏh iông.

Xenia (ξενία) sê gōng ciō-nè̤ng gâe̤ng nè̤ng-káh cĭ-găng gì iū-cìng. Cī cṳ̄ng cìng-ngiê diŏh gū Hĭ-lé-nà̤ ùng-huá diē-sié cĭng dê̤ṳng-iéu.

Lá-dĭng-ngṳ̄ diē-sié iâ ô siŏh piĕ biēu-dăk ái gì sṳ̀.

Amare sê ái dék gĭ-buōng gì sṳ̀, găk gĭng-dáng-nĭk gì É-dâi-lé-ngṳ̄ diē-sié gó lā̤ sāi-ê̤ṳng. Lò̤-mā-nè̤ng kĕk ciā sṳ̀ lì biēu-dăk gáuk-cṳ̄ng lôi-hìng gì ái-cìng, câi ĭ sê cìng-gāng gì, lâung-mâng gì, gó sê séng-ṳ̆k gì.

Diligere gâe̤ng observare sê géng-ài gì é-sé̤ṳ, táu-dā̤ mò̤ dò̤ lì biēu-dăk nàng nṳ̄ cĭ-găng gì lâung-mâng ái-cìng.

Caritas sê bī ìng-cṳ̀ gì ái, ék-buăng sāi-ê̤ṳng diŏh cŭng-gáu sŏng-guăng gì siông-hâ-ùng.




#Article 71: Kê̤ṳng (102 words)


Kê̤ṳng sê siŏh cṳ̄ng guŏng-hŏk gâe̤ng ké-chiông hiêng-chiông. Dŏng nĭk-tàu ciéu lŏ̤h kĕ̤ng-ké diē-sié gì cūi-ké lā̤, guŏng cêu â̤ huāng-siâ hìng-siàng dŏ̤-sáik guŏng-pū, chiông giò siŏh-iông, téng ngiê-sāu gáu diē-sié sê è̤ng, gék-uòng, uòng, liŏh, chĭng, làng gâe̤ng ciē. Kê̤ṳng ék-buăng chók-hiêng diŏh tiĕng-ké lâng-nóng hĕ̤k-ciā sê ṳ̄ hâiu gì tiĕng-dīng, găk nĭk-tàu dó̤i-méng.

Găk Hĭ-lé-nà̤ sìng-uâ diē-sié, kê̤ṳng sê séng-sé̤ṳ Ăi-lâ̤-sṳ̆ (Iris) cháung-cô̤ gì lièng-giék ìng-găng gâe̤ng tiĕng-dòng gì diô. Găk Dṳ̆ng-guók sìng-uâ diē-sié, kê̤ṳng sê tiĕng-kĕ̤ng gì siŏh dèu hiă-chói, nṳ̄-sìng Nṳ̄-uă sāi ngô cṳ̄ng ngàng-sáik gì siŏh-tàu-lâung gâe̤ng ciā hiă-chói buō hō̤, cuòi cêu sê kê̤ṳng gì iù-lài.




#Article 72: Lṳ̀ng-ngàng (112 words)


Lṳ̀ng-ngàng (龍岩, Káh-gă-ngṳ̄: Liùng-ngàm, Mìng-nàng-ngṳ̄: Lêng-nâ) sê Hók-gióng-sēng să̤-buô gì dê-gék-chê. Ĭ báe̤k-buô sê Săng-mìng, dĕ̤ng-buô sê Cuòng-ciŭ, dĕ̤ng-nàng-buô sê Ciŏng-ciŭ, să̤-buô sê Gŏng-să̤-sēng, nàng-buô sê Guōng-dĕ̤ng-sēng.

Lṳ̀ng-ngàng-chê ô 1 bĭk kṳ̆, 1 bĭk gâing-gék-chê gâe̤ng 5 bĭk gâing:

Gĭng-dáng-nĭk gì Lṳ̀ng-ngàng dê-kṳ̆ găk 736 nièng sèng-âu sê Tĭng-ciŭ (汀州), guāng-hăk Diòng-tĭng-gâing (長汀縣), Uòng-lièng-gâing (黃連縣) gâe̤ng Sĭng-lò̤-gâing (新羅縣). Ĭng-ôi diŏh Sĭng-lò̤-gâing ô siŏh ciáh dê-huŏng hô̤ lō̤ Lṳ̀ng-ngàng-dâe̤ng (龍岩洞), gó-chṳ̄ 742 nièng Tĭng-ciŭ cêu gāi miàng có̤ Lṳ̀ng-ngàng lāu.

Gū-cā Dṳ̆ng-guók báe̤k-huŏng ô ciéng-luâng, cêng sâ̤ báe̤k-huŏng gì Háng-cŭk-nè̤ng cāu-huāng gáu Lṳ̀ng-ngàng dê-kṳ̆, ĭ-gáuk-nè̤ng cêu sê Káh-gă-nè̤ng. Diòng-tĭng ké̤ṳk nêng-ùi sê Káh-nè̤ng gì chió, Tĭng-gĕ̤ng (汀江) ké̤ṳk chĭng có̤ Káh-nè̤ng gì mū-chĭng-ò̤.




#Article 73: Hŭng-muòng (100 words)


Hŭng-muòng (風蚊) sê 1 cṳ̄ng â̤ buŏi gì tè̤ng-ngiê, sĭng-tā̤ niōng, kă dòng, chói-buô ké-guăng có̤ dòng-dòng-nuóh ciĕng-ciĕng-nuóh, gâe̤ng cĕng siŏh-iông. Hŭng-muòng ék-buăng dŭ găk iĕk-tiĕng màng-buŏ uăk-dâe̤ng. Ĭng-ôi hŭng-muòng â̤ guó-bâng, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nêng-ùi sê hâi-tè̤ng.

Ng sê sū-iū hŭng-muòng dŭ â̤ gâ nè̤ng: Gē̤ng hŭng-muòng cêu ng siăh háik, nâ siăh sĭk-ŭk cáik-cáik; mō̤ hŭng-muòng â̤ sāi chói chiéng diē buô-ṳ̄ dông-ŭk (bău-guák nè̤ng) puòi-hŭ diē-sié só̤h háik. Hŭng-muòng gâ hâiu, puòi-hŭ ké̤ṳk déng gì dê-huŏng â̤ mŏ̤-lŏ̤ kī.

Hŭng-muòng éu-tè̤ng hô̤ lō̤ bā-lāng-gū-tôi, â̤ diŏh 20 °C gì cūi diē-sié sĕng-uăk 14 gĕ̤ng ciáh biéng có̤ hŭng-muòng.




#Article 74: Rabindranath Tagore (124 words)


Rabindranath Tagore (1861 n. 5 ng. 7 h. - 1941 n. 8 ng. 7 h., Ĭng-ngṳ̄: Rabindranath Tagore; Mâing-gă-lăk-ngṳ̄: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর) sê Mâing-gă-lá 19 sié-gī hâiu-gĭ gáu 20 sié-gī cā-gĭ ūi-dâi gì sĭ-ìng, diék-hŏk-gă, uâ-gă, kiŏk-cáuk-gă, ĭng-ngŏk-gă. Ĭ iâ sê Mâing-gă-lăk gâe̤ng Éng-dô gì ùng-huá dô̤i-biēu ìng-ŭk. 1913 nièng, Tagore dáik diŏh Nobel Ùng-hŏk-ciōng, sê Ā-ciŭ tàu ciáh dáik diŏh ciā ciōng gì nè̤ng.

Tagore gì sāng-ùng nô̤i-ṳ̀ng ciō-iéu sê siâ-huôi, céng-dê gâe̤ng gáu-ṳ̆k, ĭ gì sĭ-gŏ̤ dṳ̀ lāu cŭng-gáu nô̤i-ṳ̀ng ī-nguôi, iâ biēu-dăk lāu dó̤i cê̤ṳ-iòng gâe̤ng sĕng-mêng gì iĕk-ái. Găk ĭ cáuk-pīng diē-lié, ái sê īng-hèng gì ciō-dà̤.

Tagore chók-miàng gì sĭ-gŏ̤ cáuk-pīng bău-guák «Gitanjali» (Gitanjali), «Tiáh Guōi Cĭk» (Fruit-Gathering), «Sĭng Nguŏk Cĭk» (The Crescent Moon), «Buŏi Cēu Cĭk» (Stray Birds), dēng-dēng.




#Article 75: Dáik-guók (383 words)


Dáik-guók (德國, Dáik-ngṳ̄: Deutschland), ciòng-miàng Dáik-é-cié Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guók (Bundesrepublik Deutschland), sê sié-gāi huák-dăk gì gĕ̤ng-ngiĕk-huá guók-gă. Ĭ ôi-dé găk Dṳ̆ng-ĕu, báe̤k-buô sê Báe̤k-hāi, Dăng-mĕk gâe̤ng Bă-ī-dék-hāi, dĕ̤ng-buô sê Pŏ̤-làng gâe̤ng Ciĕk-káik, nàng-buô sê Ó̤-dê-lé gâe̤ng Sôi-sê̤ṳ, să̤-buô sê Huák-guók, Luxembourg, Bī-lé-sì gâe̤ng Hò̤-làng.

Dáik-guók sê 1 bĭk mìng-ciō ngiê-huôi-cié gì lièng-băng gê̤ṳng-huò-guók, iù 16 bĭk ciŭ cū-siàng. Lĭk-sṳ̄ siông Dáik-guók báik-cèng iù siŏh piĕ dŭk-lĭk gì uòng-guók cū-siàng. 1871 nièng gì Huák-Prussia Ciéng-cĕng sèng-âu, Dáik-guók ciáh tūng-ék có̤ 1 bĭk hiêng-dâi gì mìng-cŭk guók-gă.

Dáik-é-cié Lièng-băng Gê̤ṳng-huò-guók sê Lièng-hăk-guók, Báe̤k-iók dēng guók-cié cū-cék sìng-uòng guók. Dáik-guók iâ sê Ĕu-mèng gì sìng-lĭk-guók cĭ-ék, găk Ĕu-mèng sìng-uòng-guók dài-dŏng sê dék giòng-duâi gì guók-gă.

Dáik-guók-nè̤ng gì cū-siĕng sê téng Scandinavia lì gì Germanic-nè̤ng. Dṳ̀ lāu Gū Lò̤-mā Dá̤-guók dó̤i ĭ gì gé-cái, gū-cā Dáik-guók gì lĭk-sṳ̄ gĭ-buōng-siông dŭ mâ̤ báik.

Gū Lò̤-mā huòng-dá̤ Augustus găk ??? nièng ĭk-chĭng Nik-ngī-mâng buô-lŏ̤h, dáng-sê mò̤ siàng-huă. Gáu dṳ̆mg-muōi, Nik-ngī-mâng-nè̤ng sāi ĭ-gáuk-nè̤ng téng Gū Lò̤-mā gŭng-dôi ŏ̤h lì gì ciéng-cĕng gé-sŭk miĕk-uòng lāu Gū Lò̤-mā Dá̤-guók.

Dṳ̆ng Sié-gī sèng-âu gì Dáik-guók ciáng-sék mìng-chĭng (名稱) giéu lō̤ Sìng-séng Lò̤-mā Dá̤-guók (Lá-dĭng-ngṳ̄: Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae), sê 843 nièng téng Carolingian Dá̤-guók buŏng chók lì gì guók-gă. Hâiu-sié gì lĭk-sṳ̄ guók-gă sèu-sèu chié-kă̤ ciā guók-miàng sê mâ̤ sìng-séng, gâe̤ng Lò̤-mā mò̤ gáng-guó, iâ ng sê dá̤-guók.

Dáik-guók sèu-sèu ké̤ṳk nè̤ng cáng-mī có̤ das Land der Dichter und Denker (sĭ-ìng gâe̤ng sṳ̆-siōng-gă gì tū-dê).

Dáik-guók gì ùng-hŏk â̤ dŭi-sùi gáu Dṳ̆ng Sié-gī. Martin Luther huăng-ĭk gì «Séng-gĭng» sê hiêng-dâi Gŏ̤-dê Dáik-ngṳ̄ gì gĭ-chū. Hâiu-sié chók-miàng gì sĭ-ìng gâe̤ng cáuk-gă ô Johann Wolfgang von Goethe, Hoffmann, Friedrich Schiller dēng-dēng.

Dáik-guók gì diék-hŏk dó̤i sié-gái īng-hiōng cêng duâi. Ūi-dâi gì diék-hŏk-gă ô Gottfried Wilhelm Leibniz, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Marx, Friedrich Engels, Ludwig Feuerbach, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche, Karl Jaspers, dēng-dēng.

Găk ĭng-ngŏk liāng-mĭk, Dáik-guók dó̤i sié-gái gì īng-hiōng ciō-iéu sê tŭng-guó â-dā̤ ĭng-ngŏk-gă gì cáuk-pīng biēu-hiêng chók lì gì: Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven, Robert Schumann, Franz Schubert , Johann Strauss, dēng-dēng.

Ĭng-ôi Dáik-guók gì gĕ̤ng-ngiĕk gâ̤eng gĭng-cá̤ huák-dăk, Dáik-ngṳ̄ iâ sê sié-gái Hŏk-hâu diē-sié gá gì dâ̤ săng duâi nguôi-ngṳ̄, iâ sê Ĕng-tō̤-nă̤h gà̤-dēng sāi-ê̤ṳng dâ̤ nê sâ̤ gì ngṳ̄-ngiòng.

Téng 1970 nièng-dâi gáu hiêng-câi, Dáik-guók găk sié-gái gì ùng-huá siông huák-hŭi muōng lài muōng duâi gì cáuk-ê̤ṳng.




#Article 76: Cūi (126 words)


Cūi (水, bĕk-tŭk-ĭng iâ siā có̤ 沝; Huá-hŏk-sék: H2O) sê cū-siàng sĕng-mêng dék gĭ-buōng gì ŭk-cék, sê cêng sâ̤ ŭk-lī gâe̤ng huá-hŏk huāng-éng gì ṳ̀ng-cá̤ (溶質). Dê-giù gà̤-dēng ô cĭng hŭng-hó gì cūi, duâi buô-hông dŭ còng-câi diŏh hāi-iòng gâe̤ng gĭk-dê gì bĭng-chuŏng lā̤, iâ ô siŏh buô-hông ī hùng, ṳ̄, ò̤, kă̤ dēng-dēng hìng-sék còng-câi. Dê-giù gì cūi-sùng-kuàng lā̤ có̤ mò̤-dìng-mò̤-hiók gì ông-dông: cĭng-huák, dâung-ṳ̄, làu gáu hāi lā̤.

Dê-giù gà̤-dēng â̤ siăh gì cūi ī-gĭng muōng lài muōng ciēu lāu.

Cūi ô săng cṳ̄ng hìng-tái: cūi-ké, cūi, gâe̤ng bĭng. Cūi găk 100 °C sèng-âu biéng có̤ cūi ké, 0 °C ī-hâ ngĭk có̤ bĭng. Cūi găk 4 °C sì-hâu mĭk-dô dék duâi. Sùng cūi câung-tái sê mò̤ ê, mò̤ hiŏng, iâ mò̤ sáik gì.




#Article 77: Huá-hŏk (328 words)


Huá-hŏk (化學) sê siŏh cṳ̄ng Ngièng-géu iū-gĭ hĕ̤k-ciā ù-gĭ ŭk-cék biéng-huá gì kuŏ-hŏk. Ĭng-ôi huá-hŏk huāng-éng gì buōng-cék sê nguòng-cṳ̄ gì tṳ̀ng-sĭng cū-hăk, gó-chṳ̄ huá-hŏk iâ â̤-sāi gōng sê Ngièng-géu nguòng-cṳ̄ ciōng-iông tṳ̀ng-sĭng cū-hăk siàng sĭng hŭng-cṳ̄, ī-gĭk diêng-cṳ̄ ciōng-iông ông-dông gì kuŏ-hŏk.

Huá-hŏk hiêng-chiông sê bī ŭk-cék chăng-gă huá-hŏk huāng-éng hâiu huák-sĕng gì séng-cék biéng-huá, ké̤ṳk ŭk-cék gâe̤ng nèng-liông dŭ ô guăng-hiê. Huōi cêu sê dék bàng-siòng gì huá-hŏk hiêng-chiông cĭ-ék: sê ŭk-cék gâe̤ng kĕ̤ng-ké diē-lié gì iōng huák-sĕng giòng-liĕk huāng-éng sāng-sĕng sĭng ŭk-cék gì guó-tiàng, tiék săng cĭng iâ sê tiék gâe̤ng iōng-ké mâing-mâing huāng-éng gì liê, cī lâng cṳ̄ng biéng-huá dŭ â̤ hô̤ lō̤ iōng-huá (oxidation); lêng-nguôi siŏh cṳ̄ng sĕng-uăk dṳ̆ng sèu-sèu pâung diŏh gì huá-hŏk hiêng-chiông sê sŏng gâe̤ng giēng gì dṳ̆ng-huò (neutralization). Huá-hŏk huāng-éng iâ sèu-sèu puâng lā̤ nèng-liông gì sék-huóng gâe̤ng ngék-siŭ.

Ciō-iéu gì huá-hŏk ciĕ-puái ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng: Hŭng-sék huá-hŏk, iū-gĭ huá-hŏk, lī-lâung huá-hŏk, sĕng-ŭk huá-hŏk, ù-gĭ huá-hŏk gâe̤ng ŭk-lī huá-hŏk.

Nguòng-cṳ̄ (atom) iù nguòng-cṳ̄-hŏk (bău-guák cék-cṳ̄ gâe̤ng dṳ̆ng-cṳ̄) gâe̤ng diêng-cṳ̄ cū-siàng. Diêng-cṳ̄ (dái hô-diêng) gì só-liông gâe̤ng nguòng-cṳ̄-hŏk sū dái gì diêng-liông (céng-diêng) siŏng dṳ̆ng-huò.

Nguòng-só (element) sê siŏh cṳ̄ng nguòng-só cêu sê dái ô dè̤ng-iông sâ̤ gì cék-cṳ̄ gì siŏh lôi nguòng-cṳ̄ gì tūng-chĭng. Pī-ṳ̀-gòng, ô 6 bĭk cék-cṳ̄ gì nguòng-só cêu sê táng, ô 92 bĭk cék-cṳ̄ gì nguòng-só cêu sê iù.

Huá-hăk-ŭk (compound) sê iù mâ̤ dè̤ng-iông gì nguòng-só áng ék-dêng bī-liê cū-siàng gì ô dĕk-dêng huá-hŏk séng-cék gì ŭk-cék. Pī-ṳ̀-gōng, cūi cêu sê kĭng gâe̤ng iōng áng 1 bī 2 bī-liê cū-hăk siàng gì ŭk-cék.

Hŭng-cṳ̄ (molecule) sê bō̤-tì ŭk-cék huá-hŏk séng-sék gì dék ciēu gì ŭk-cék, iù nâng bĭk hĕ̤k ī-siông gì nguòng-cṳ̄ cū-siàng.

Liê-cṳ̄ (ion) sê dái diêng gì nguòng-cṳ̄ hĕ̤k-ciā hŭng-cṳ̄. Pī-ṳ̀-gōng, sièng (huá-hŏk-sék: NaCl) sê iù dái céng-diêng gì Na+ gâe̤ng dái hô-diêng gì Cl- cū-siàng gì.

Háng-ngṳ̄ „化學“ cê-méng é-sé̤ṳ cêu sê ŭk-cék biéng-huá gì kuŏ-hŏk; Ĭng-ngṳ̄ chemistry sê téng Ă-lá-báik-ngṳ̄ gì al-kimia lì gì, é-sé̤ṳ sê biéng-huá gì ngiê-sŭk.




#Article 78: Gàu (113 words)


Gàu (猴) sê siŏh lôi bău-guák 200 cṳ̄ng cṳ̄ng-lôi gì siēu-hìng lìng-diōng dông-ŭk. Gàu siăh cūi-guō, chéu-niŏh, cṳ̄ng-cī, huă, tè̤ng-ngiê, tĭ-tṳ̆, lâung gâe̤ng nâung gì dông-ŭk.

Gàu â̤ buŏng có̤ 2 cṳ̄ng ciō-iéu gì duâi lôi: Gô Sié-gái gàu (Old World monkey) gâe̤ng Sĭng Sié-gái gàu (New World monkey). Sĭng Sié-gái gàu gì muōi â̤ dièng diŏh chéu-ciĕ lā̤, Gô Sié-gái gàu mò̤ nièng-ngài. Sĭng Sié-gái gàu gâe̤ng Gô Sié-gái gàu gì pé, méng, gū-chiŏng iâ săng mâ̤ siŏh-iông.

Găk Dṳ̆ng-guók ùng-huá diē-sié, gàu sê siŏh cṳ̄ng lìng-dâe̤ng gì dông-ŭk. Gàu-dṳ̆ng-uòng (猴中王) sê Dṳ̆ng-guók sìng-uâ dṳ̆ng cĭng dê̤ṳng-iéu gì ìng-ŭk, ĭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh mìng-găng duòng-suók gâe̤ng siēu-siók «Să̤-iù-gé» (西遊記) diē-sié.




#Article 79: Gĭ-dók-gáu (771 words)


Gĭ-dók-gáu (基督教) sê siŏh cṳ̄ng ék-sìng-gáu, ī Nā-sák-lĕk-nè̤ng Ià-sŭ gì sĕng-uăk gâe̤ng gōng-gáu ùi dṳ̆ng-sĭng. Hóng Gĭ-dók-gáu gì nè̤ng siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ gì Giāng (Séng-cṳ̄), iâ sê «Gô-iók» diē-sié gì Géu-cuō, ĭ-că̤ iâ nêng-ùi «Sĭng-iók» gé-cái gì gū-sê̤ṳ sê Ià-sŭ ê̤ṳ-giéng gì Hók-ĭng. Gĭ-dók-gáu sê sié-gái dék duâi gì cŭng-gáu, iâ sê Ĕu-ciŭ, Mī-ciŭ, Nàng-hĭ, Hĭ-lĭ-pĭng gâe̤ng Dâi-iòng-ciŭ dék cuō-iéu gì cŭng-gáu.

Gĭ-dók-gáu buōng-dā̤ sê Iù-tái-gáu gì ciĕ-puái, Gĭ-dók-gáu gì Gô-iók cêu sê Hĭ-báik-lài Séng-gĭng.

Ĭng-ngṳ̄ gì sṳ̀ Christian sê téng Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì Χριστιανός lì gì, é-sé̤ṳ sê „sṳ̆k diŏh Gĭ-dók“.

Chŭi-iòng Gĭ-dók-gáu ô cĭng sâ̤ ciĕ-puái, dáng-sê sū-iū Gĭ-dók-dù dŭ cà̤-cà̤ siŏng-séng siŏh piĕ gáu-dèu, có̤-ùi ĭ-gáuk-nè̤ng séng-ngiōng gì dṳ̆ng-sĭng, bău-guák:

Cuō dèu-mĕ̤k: Ià-sŭ

Téng „Gĭ-dók-gáu“ ciā mìng-chĭng (名稱) cêu â̤ káng chók, Gĭ-dók sìng-hŏk cêu sê siŏng-séng Ià-sŭ sê Géu-cuō hĕ̤k-ciā Gĭ-dók. „Géu-cuō“ (Ĭng-ngṳ̄: Messiah) sê téng Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì מָשִׁיחַ (māšiáħ) lì gì, é-sé̤ṳ sê ciék-sêu máe̤k-iù-lā̤ gì nè̤ng hĕ̤k-ciā sê Guók-uòng. Ciā sṳ̀ gì Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ huăng-ĭk sê „Χριστός“ (Christos), cêu sê Ĭng-ngṳ̄ „Christ“ gì nguòng-tàu, céng siŏh buô huăng-ĭk siàng Háng-ngṳ̄ gì „基督“ (Gĭ-dók).

Gĭ-dók-dù siŏng-séng Ià-sŭ sê sié-găng gì Géu-cuō. Dó̤i Ià-sŭ gì séng-ngiōng sê Gĭ-dók-gáu gâe̤ng Iù-tái-gáu dék duâi gì kṳ̆-biék cĭ-ék. Gĭ-dók sṳ̆-siōng gì hŏk-sĭng sê, tŭng-guó Ià-sŭ gì sī-uòng gâe̤ng bô-uăk, Siông-dá̤ siâ-miēng sié-găng-nè̤ng gì cô̤i, ìng-lôi ciáh dáik diŏh cīng-géu ī-gĭk īng-sĕng.

Cuō dèu-mĕ̤k: Cô̤iCuō dèu-mĕ̤k: Cīng-géu

Gĭ-dók-dù siŏng-séng, gīng-géu sê Siông-dá̤ sé̤ṳ ké̤ṳk ìng-găng gì ŏng-diēng. Gé̤ṳ-suók, Ià-sŭ sê Siông-dá̤ chă̤-kiēng lì ìng-găng gì Géu-cuō. Gĭ-dók-dù siŏng-séng, tŭng-guó dó̤i Ià-sŭ gì séng-ngiōng, nè̤ng gì cô̤i cêu â̤ ké̤ṳk siâ-miēng, nè̤ng gì lìng-hùng iâ īng-uōng dŭ mâ̤ sī.

Cuō dèu-mĕ̤k: Săng-ôi-ék-tā̤

Săng-ôi-ék-tā̤ sê bī Gĭ-dók-gáu gì Siông-dá̤, cêu sê gōng, Séng-hô, Séng-cṳ̄ gâe̤ng Séng-sìng gì buōng-cék sê dùng-ék gì. Ciā sié-gái nâ ô siŏh ciáh Siông-dá̤: Séng-hô sê Siông-dá̤, Séng-cṳ̄ sê Siông-dá̤, Séng-lìng iâ sê Siông-dá̤.

Cuō dèu-mĕ̤k: Séng-gĭng

Gĭ-dók-gáu nêng-ùi Séng-gĭng (bău-guák Gô-iók gâe̤ng Sĭng-iók) sê guòng-ŭi gì, sê găk Séng-lìng gì īng-dô̤ â-dā̤ siā siàng gì, ciŏk-dó̤i mò̤ dâng-nguô. Sĭng-gáu gáu-dù siŏng-séng, Séng-gĭng gì gĭng-ùng bău-hàng sū-iū dó̤i sĭk-hiêng cīng-géu sū bék-iéu gì mĕk-sê.

Gĭ-dók-dù siŏng-séng giĕng-dṳ̆k nè̤ng dŭ găi-dŏng cŏng-hèng Gĭ-dók gì gáu-ngiê lì sĕng-uăk. Dó̤i cêng sâ̤ nè̤ng lì gōng, cêu sê siū Sĕk Gái. Ià-sŭ gáu-ṳ̆k séng-dù gōng, dâ̤ ék duâi gâe̤ng dâ̤ nê duâi gì gái sê diŏh cêng sĭng, cêng séng, cêng é, tiáng Cuō nṳ̄ gì Siông-dá̤, ī-gĭk diŏh tiáng bĕk-nè̤ng chiông tiáng buōng-sĭng siŏh-iông («Mā-tái Hók-ĭng» 22:37-40). Gì-tă hèng-ùi iâ bău-guák gì-dō̤ gâe̤ng tĕ̤k «Séng-gĭng».

Gĭ-dók-gáu gì ái hô̤ lō̤ agapē (sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì αγάπη). Ciā sṳ̀ buōng-dā̤ sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì ái, ké̤ṳk có̤i-chĕ̤ gì Gĭ-dók-dù dò̤ lì huăng-ĭk Gĭ-dók-gáu gì ái: cêu sê Siông-dá̤ dó̤i ìng-lôi gì ái, siŏh cṳ̄ng sìng-séng gì, mò̤ dèu-giông gì, hĭ-sĕng cê̤ṳ-ngō̤ gì, cuō-dông gì, hâ é-sék gì, ô sṳ̆-siōng gì ái. Ī-hâiu gì Gì-dŏk-gáu cáuk-gă cĭng sèu īng-ê̤ṳng agapē lì bī ìng-ái (charity), sêng-cé sê Siông-dá̤ buōng-sĭng.

Găk Săng-siông gì Gáu-hóng («Mā-tái Hók-ĭng» dâ̤ 5 ciŏng), Ià-sŭ ô gōng:

Gŭng-nguòng 1 sié-gī, Gĭ-dók-gáu găk Ià-lô-sák-lēng huák-nguòng, dŏng-sì ĭng-nguòng sê Iù-tái-gáu gì siŏh ciéh ciĕ-puái. Gĭ-dók-gáu séng-ngiōng gì dṳ̆ng-sĭng sê séng Gĭ-dók, gó-chṳ̄ gâe̤ng Iù-tái Lŭk-huák dŭ hié lâi. Tuák-liê Iù-tái-gáu hâiu, Gĭ-dók-gáu găk iā dōi gì sì-găng diē-sié hióng gó̤-lòng ciéh Lò̤-mā Dá̤-guók iòng-duòng.

Có̤i chĕ̤, Gĭ-dók-gáu ké̤ṳk Lò̤-mā guăng-huŏng gì géng cī, páe̤k-hâi Gĭ-dók-dù gì ông-dông tié-láu gáu gŭng-nguòng 4 sié-gī chĕ̤ ciáh láe̤k. Lò̤-mā Huòng-dá̤ Kŏng-sê̤ṳ-tāng-tĭng Ék-sié (Constantine I) gŭi-séng Gĭ-dók, biĕu-cé Gĭ-dók-gáu siàng có̤ Lò̤-mā Dá̤-guók gì Guók-gáu.

Dṳ̆ng-sié-gī sèng-hâiu, Gĭ-dók-gáu gì huák-diēng iā mâ̤ găk. 5 sié-gī, Lò̤-mā Dá̤-guók ké̤ṳk Ĕu-ciŭ báe̤k-sié gì màng-cŭk ciéng-liāng, Gĭ-dók-gáu ké̤ṳk páe̤k gĭng-lĭk dṳ̀ng-giông. 7 sié-gī, puâng lā̤ Ĭ-sṳ̆-làng-gáu gì hĭng kī gâe̤ng Ā-lá-báik-nè̤ng gì ĭk-chĭng, Gĭ-dók-gáu páh-mò̤ ĭ găk Dṳ̆ng-dĕ̤ng (bău-guák Séng-siàng Ià-lô-sák-lēng) gâe̤ng Báe̤k-hĭ gì dê-buàng. 1054 nièng, Gáu-huôi liék có̤ Dĕ̤ng Să̤ lâng puái hŭng-ciĕ: Dĕ̤ng biĕng gì hô̤ lō̤ Dĕ̤ng-céng-gáu, gōng Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄, ī Kŏng-sê̤ṳ-tāng-tĭng-bō̤ có̤ dṳ̆ng-sĭng, Să̤ biĕng gì hô̤ lō̤ Tiĕng-cuō-gáu, gōng Lá-dĭng-ngṳ̄, ī Lò̤-mā có̤ dṳ̆ng-sĭng. 1095 - 1204 nièng, ôi lāu dŏk duōng Séng-dê, Gĭ-dók-gáu dó̤i Ā-lá-báik sié-gái huák-dông Sĕk-cê-gŭng Dĕ̤ng-cĭng. 1453 nièng, Ó̤-sṳ̆-mâng Dá̤-guók gŭng puái Bái-câng-tìng Dá̤-guók, Gĭ-dók-gáu sêu diŏh Ĭ-sṳ̆-làng-gáu cêng duâi gì ŭi-hiĕk.

Puâng lā̤ Ĕu-ciŭ gì Ā-lá-báik sié-lĭk ké̤ṳk dṳ̆k kó̤, ī-gĭk Ùng-ngiê Hók-hĭng sṳ̆-siōng gì gāi-huóng, Gĭ-dók-gáu găk Să̤-ĕu kăi-sṳ̄ hók-hĭng. 16 sié-gī, Mā-dĭng Lô-dáik (Martin Luther), Iók-hâng Kā-ī-ùng (John Calvin) dēng nè̤ng dái-liāng Ĕu-ciŭ kŭi-diēng siŏh diòng é-ngiê chĭng-uōng gì Cŭng-gáu Gāi-gáik, ng-nié sāng-sĕng Sĭng-gáu, sêng-cé lièng duòng-tūng gì Tiĕng-cuō-gáu dŭ dáik diŏh huăng-sĭng.

Gê̤ṳng-dâi Dê-lī Duâi-huák-hiêng gâe̤ng Ĕu-ciŭ Mī-guók gì sĭk-mìng-cuō-ngiê gáing-gáing gâe̤ng Gĭ-dók-gáu iòng-duòng gáu sié-gái gáuk dó̤i. Gĭng-dáng-nĭk gì Gĭ-dók-gáu ī-gĭng sê cuòng giù dék duâi gì cŭng-gáu.




#Article 80: Sĕk Gái (104 words)


Sĕk Gái (十誡, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: עשרת הדיברות) sê Séng-gĭng diē-sié sū gé-cái gì cŭng-gáu gâe̤ng dô̤-dáik gì dèu-mĕ̤k, sê Siông-dá̤ găk Să̤-nâi-săng dīng dó̤i Mò̤-să̤ gì gái-mêng. Sĕk Gái tā̤-hiêng diŏh Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu diē-sié. Găk «Séng-gĭng» gà̤-dēng, Sĕk Gái hŭng-biék chók-hiêng diŏh «Chók Ăi-gĭk Gé» 20:2-17 gâe̤ng «Sĕng-mêng Gé» 5:6-21.

Háng-ngṳ̄ Sĕk Gái sê téng Ten Commandments lì gì. Găk dék gū-cā gì Séng-gĭng diē-sié, Sĕk Gái ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ sĕk guó uâ (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: δεκάλογος). Cuòi iâ sê Sĕk Gái gì lêng siŏh bĭk miàng Decalogue gì lài-lĭk.

Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu gì ciĕ-puái dó̤i gái-mêng gì buŏng-táuk huŏng-sék mâ̤ siŏh-iông, chăng-kō̤ â-dā̤ gì biēu.




#Article 81: Tá (108 words)


Tá (蚱) sê siŏh cṳ̄ng sĕng-uăk diŏh hāi diē-sié gì kiŏng-diòng dông-ŭk, chă-bók-dŏ̤ ciòng sié-gái gì hāi diē-sié dŭ â̤ tō̤ diŏh. Sìng-nièng gì tá hìng-câung chiông cṳ̆ng, ô â̤ hŭng-bé gă-câung-ŭk (gó-chṳ̄ găk Ĭng-ngṳ̄ tá giéu lō̤ jellyfish) gì puòi lì bō̤-hô̤ nô̤i-buô gì giék-gáiu. Tá sĭng-tā̤ â-dāu ô chiŭ-chiŭ, ô dŭk, sêng-cé â̤ táu sī bĕk gì dông-ŭk.

Duâi-buô-hông tá dŭ mâ̤ siù-cūi, nâ â̤ mâing-mâing piĕu diŏh cūi lā̤, kĕk chiŭ-chiŭ niăh nó̤h siăh. Tá kuók-huăk hŭ-căk gì nō̤ gâe̤ng gāng-gáuk ké-guăng, gó-chṳ̄ iēng-huá chók sìng-gĭng hiê-tūng lì gāng-dĭ chié-kék. Sìng-nièng gì tá, sĭng-tā̤ ô 94–98% dŭ sê cūi.

Tá gì puòi â̤ siăh gì.




#Article 82: Ngṳ̄-ngiòng (255 words)


Ngṳ̄-ngiòng (語言) sê ìng-lôi dò̤ lì gău-liù gì siŏh tó̤ hiê-tūng. Chŭi-iòng mūi ciáh ciáng-siòng gì duâi-nè̤ng dŭ â̤ gōng uâ, dáng-sê nè̤ng nâ ô tŭng-guó có̤-sá̤ sèng-âu gì hŏk-sĭk ciáh â̤ dáik diŏh ngṳ̄-ngiòng nèng-lĭk. Ngiēng-géu ngṳ̄-ngiòng gì kuŏ-hŏk giéu lō̤ ngṳ̄-ngiòng-hŏk.

Ĭng-ôi ngiēng-géu huŏng-huák gâe̤ng gáe̤k-dô mâ̤ dè̤ng, ngṳ̄-ngiòng gì kái-niêng iâ ô cêng sâ̤ bēng-buōng. Ék-buăng gōng, ngṳ̄-ngiòng sê mì-dŭk ìng-lôi ciáh ô gì dĕk-sṳ̀ gì hù-hô̤ hiê-tūng: dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh nè̤ng gâe̤ng nè̤ng gì guăng-hiê sèng-âu, ĭ sê gău-liù sṳ̆-siōng gì mùi-tā̤; dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh nè̤ng gâ̤eng káh-guăng sié-gái gì sèng-âu, sê nêng-sék sié-gái gì gĕ̤ng-gê̤ṳ; dŏng cáuk-ê̤ṳng diŏh ùng-huá gì sèng-âu, sê ùng-huá gì cái-tā̤.

Ngṳ̄-ngiòng hù-hô̤ gâe̤ng sê̤ṳ-ŭk cĭ-găng gì guăng-hiê sê êng-é gì, sê cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng găk iēng-huá gì guó-tiàng dṳ̆ng-găng giĕ-diâng hō̤ gì. Chiông Mìng-ngṳ̄ gì „Nĭk-tàu“ (日頭), găk Ĭng-ngṳ̄ sê „Sun“, găk Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ sê „Sol“, mò̤ sié-nó̤h giĕ-lŭk.

Găk dè̤ng siŏh cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng gì nô̤i-buô, ék-buăng dŭ ô gáuk cṳ̄ng biéng-tā̤ còng-câi, cuòi cêu hô̤ lō̤ huŏng-ngiòng.

Ô-guăng ngṳ̄-ngiòng kī-nguòng gì ông-dà̤ gó ng-sê cĭng chĭng-chū. Ìng-lôi-hŏk-gă gū-liông, ngṳ̄-ngiòng kī-nguòng gì nièng-dô̤i dâi-kái sê tèng 2 báh-uâng nièng cĭ-sèng gáu 4 uâng nièng cō̤-êu. Gé-iòng sié-gái siông gì sū-iū cŭk-gùng dŭ ô ngṳ̄-ngiòng, cuòi cêu sê gōng, ìng-lôi liê-kŭi Hĭ-ciŭ buăng gáu sié-gái gáuk ôi-ché̤ṳ cĭ-sèng, ngṳ̄-ngiòng cêu ī-gĭng sāng-sĕng go̤ lāu.

Gŏng-gé̤ṳ Ethnologue gì tūng-gié, gáu 2007 nièng sèng buáng nièng, ciòng sié-gái dŭ-liāng ô 6,912 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Áng ngṳ̄-ngiòng-hŏk-gă gâe̤ng ìng-lôi-hŏk-gă gì é-giéng, sié-gái gì ngṳ̄-ngiòng ciō-iéu â̤ buŏng có̤ â-dā̤ gūi lôi.




#Article 83: Hók-gióng (581 words)


Hók-gióng (福建; Mìng-nàng-ngṳ̄: Hok-kiàn; Ĭng-ngṳ̄: Fujian, Fuchien hĕ̤k Fukien), gāng-chĭng Mìng (閩), sê Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng iòng-hāi gì sēng. Hók-gióng báe̤k-buô sê Ciék-gŏng, să̤-buô sê Gŏng-să̤, nàng-buô sê Guōng-dĕ̤ng. Dài-uăng găk dĕ̤ng-buô gì Dài-uăng Hāi-hiĕk dó̤i-méng. Hók-gióng ciā mìng-chĭng (名稱) sê téng Hók-gióng gì lâng bĭk siàng-chê Hók-ciŭ (福州) gâe̤ng Gióng-ĕu (建甌) lì gì.

Hók-gióng duâi-buô-hông dê-kṳ̆ sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók guāng-hăk. Bók-guó, iâ ô siŏh piĕ dō̤-sê̤ṳ, Gĭng-muòng (金門) gâe̤ng Mā-cū (馬祖) sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gì liāng-tū. Gó-chṳ̄, sĭk-cié ô lâng bĭk dè̤ng miàng gì sēng hô̤ lō̤ „Hók-gióng“. Lâng ciáh céng-hū sāi-ê̤ṳng mâ̤ siŏh-iông gì Guók-ngṳ̄ Lò̤-mā-cê lì siā „Hók-gióng“, Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k siā „Fujian“, Dài-uăng siā „Fuchien“.

Còng-câi lâng bĭk Hók-gióng-sēng gì nguòng-ĭng sê Guók-gê̤ṳng Nô̤i-ciéng. 1949 nièng, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók céng-hū páh dâung Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k (bău-guák duâi-buô-hông Hók-gióng), cāu gáu Dài-uăng, dáng-sê ĭng-nguòng iéng lā̤ Hók-gióng hāi-gièng gì siŏh piĕ dō̤-sê̤ṳ. Téng hiā sèng-âu kī, Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók cêu kăi-sṳ̄ hŭng-biék lī-dê Hók-gióng.

Hók-ciŭ sê Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k gì Hók-gióng gì sēng-huôi. Dài-uăng tūng-dê gì Hók-gióng céng-hū dê-cī găk Gĭng-muòng gì Gĭng-siàng-déng (金城鎮).

Ciō dèu-mĕ̤k: Hók-gióng lĭk-sṳ̄

Hók-gióng duâi-buô-hông dê-kṳ̆ sê săng. Hók-gióng să̤-báe̤k-buô gâe̤ng Gŏng-să̤ siŏng kiâng gì dê-huŏng cêu sê Ū-ì-săng (武夷山), sê ciòng sēng hāi-băk dék gèng gì sū-câi.

Hók-gióng dĕ̤ng-buô sê Dĕ̤ng-hāi, nàng-buô sê Nàng-hāi. Hāi-ngiâng-siáng mâ̤ bàng-dĭk, ô iā sâ̤ hāi-uăng gâe̤ng dō̤-sê̤ṳ.

Mìng-gĕ̤ng (閩江) gâe̤ng ĭ ciĕ-làu ô làu guó Hók-gióng báe̤k-buô gâe̤ng dṳ̆ng-buô duâi-buô-hông dê-kṳ̆. Gì-tă ciō-iéu gì ò̤ gó ô Céng-gŏng (晉江) gâe̤ng Gāu-lṳ̀ng-gŏng (九龍江).

Hók-gióng gâe̤ng Dài-uăng dài-dŏng gì Dài-uăng Hāi-hiĕk ô 180 km kuák. Dài-uăng Hāi-hiĕk gà̤-dēng gì siŏh piĕ dō̤-sê̤ṳ iâ sê Hók-gióng-sēng gì siŏh buô-hông, dṳ̀ lā̤ Gĭng-muòng gâe̤ng Mā-cū sê iù Dài-uăng lī-dê.

Hók-gióng sṳ̆k ā-iĕk-dái ké-hâiu, dĕ̤ng-tiĕng tiĕng iâ hēng nōng. Ék-nguŏk sèng-âu hāi-gièng ŭng-dô bìng-gĭng 7-10 °C, săng-kṳ̆ ŭng-dô 6-8 °C. Hâ-tiĕng tiĕng-ké iā iĕk, gó sêu diŏh téng Tái-bìng-iòng chuŏi lì gì hŭng-tăi gì ŭi-hiĕk. Nièng bìng-gĭng gáung-ṳ̄-liông ô 1400-2000 mm.

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók tūng-dê gì Hók-gióng buŏng có̤ 9 bĭk dê-ngék-chê, gé diŏh â-dā̤:

Dṳ̀ lā̤ Lṳ̀ng-ngàng, Nàng-bìng gâe̤ng Săng-mìng, sū-iū siàng-chê dŭ găk ièng-hāi.

Gĭng-muòng buōng-dā̤ sê sṳ̆k Ciòng-ciŭ guāng-hăk, Mā-cū buōng-dā̤ sê sṳ̆k Hók-ciŭ guāng-hăk, dáng cī lâng bĭk gâing sĭk-cié iù Dài-uăng tūng-dê.

Hók-gióng ciō-iéu ìng-kēu sṳ̆k Háng-cŭk (bău-guák să̤-nàng-buô gì Káh-gă-nè̤ng). Siă-cŭk sê Hók-gióng dék nê duâi gì mìng-cŭk, hŭng-buó diŏh dĕ̤ng-buô gâe̤ng báe̤k-buô gì săng-gău-lău. Gŏng-gé̤ṳ gĭ-ĭng ngiēng-géu, Hók-gióng Háng-cŭk gì háik-tūng ciō-iéu sê téng gū-cā gì Mìng-uŏk-cŭk lì gì.

Sié-gái Huà-ìng, dĕk-biék sê Dĕ̤ng-nàng-ā (Mā-lài-să̤-ā, Hĭ-lĭk-pĭng, Sĭng-gă-pŏ̤ gâe̤ng Éng-dô̤-nà̤-să̤-ā) gì Huà-ìng, ô cêng sâ̤ dŭ sê téng Hók-gióng lì gì. Dài-uăng gì Háng-ìng, iâ ciō-iéu sê lài-cê̤ṳ Hók-gióng Mìng-nàng dê-kṳ̆. Ĕu-Mī guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ iâ ô cêng sâ̤ Hók-gióng-nè̤ng (dĕk-biék sê Hók-ciŭ-nè̤ng).

Ĭng-ôi lĭk-sṳ̄ gâe̤ng dê-lī gì nguòng-ĭng, Hók-gióng gì ngṳ̄-ngiòng sê Dṳ̆ng-guók gáuk ôi-ché̤ṳ dék hók-căk gì. Ék-buăng gōng, Hók-gióng huŏng-ngiòng dŭ sṳ̆k diŏh Mìng-ngṳ̄ (bău-guák Mìng-báe̤k-ngṳ̄, Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄, Mìng-dṳ̆ng-ngṳ̄, Mìng-nàng-ngṳ̄ gâe̤ng Buò-siĕng-ngṳ̄ cī ngô cṳ̄ng). Găk Lṳ̀ng-ngàng duâi buô-hông nè̤ng gōng Káh-gă-ngṳ̄, lêng-nguôi siŏh cṳ̄ng Háng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng. Bók-guó, chiông Dṳ̆ng-guók gì-tă dê-kṳ̆ siŏh-iông, Hók-gióng gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng nâ ô Pū-tŭng-uâ.

Hók-gióng iâ ô cê-gă gì dê-huŏng hié-kiŏk, chiông Hók-ciŭ gì Mìng-kiŏk, Ciòng-ciŭ gì Gŏ̤-gák-hié gâe̤ng Nàng-ĭng, Ciŏng-ciŭ gì Siŏng-kiŏk, Buò-dièng gì Hĭng-huá-hié, dēng-dēng.

Mìng-chái sê Dṳ̆ng-guók báik duâi chái-hié cĭ-ék. Mìng-chái ê mâ̤ lăk, iā ciāng, ī hāi-chiĕng dék chók-miàng.

Hók-gióng iâ sĕng-sāng dà, chiông ŭ-lṳ̀ng-dà, mĕ̤k-lê-huă-dà, tiék-guăng-ĭng-dà dēng-dēng. Găk Mìng-nàng dê-kṳ̆, gŭng-hŭ-dà sê cĭng dê̤ṳng-iéu gì siŏh cṳ̄ng lā̤-ciék ùng-huá. Ĭng-ngṳ̄ diē-sié gì tea cêu sê téng Mìng-nàng-ngṳ̄ gì tê lì gì.




#Article 84: Anna Karenina (401 words)


Gū-sê̤ṳ cìng-ciék ièng lâng dèu diô huák-diēng, siŏh dèu sê Anna, siŏh dèu sê Levin. Tolstoy sāi cī lâng ciéh ìng-ŭk có̤ dṳ̆ng-sĭng, mièu-huôi chók 19 sié-gī Ngò̤-guók siông-cèng siâ-huôi gì huŏng-ĭng gâe̤ng gă-dìng sĕng-uăk, gáing céng siŏh buô siā chók Ngò̤-guók gì céng-dê, cŭng-gáu gâe̤ng nùng-ngiĕk gīng-chiông.

Găk cṳ̆ diē-sié, Tolstoy ī Levin có̤ cê-gă gì huá-sĭng, dâi-biēu 19 sié-gī 60, 70 nièng-dâi Ngò̤-guók siâ-huôi duōng-hìng gì chŏi-sĕng-ciā. Levin dó̤i siàng-chê gì gói-cŭk sĕng-uăk mò̤ héng-ché̤ṳ; ĭ iĕk-ái nùng-sê̤ṳ, dêu diŏh hiŏng-chŏng liāng-dô̤ nùng-mìng gĕ̤ng-cáuk. Levin dé̤ṳng-é sŏ̤h ciéh cṳ̆-niòng-giāng Kitty, hióng ĭ giù ái, kăi-sṳ̄ ké̤ṳk Kitty gê̤ṳ-cuŏk, dáng gĭng-guó gūi huòi hŭng-pŏ̤, gáu màng-muōi dáik diŏh Kitty gì ái, hŭ-chă̤ lâng ciéh cà̤-cà̤ dêu diŏh hiŏng-â.

Nṳ̄-ciō-gáe̤k Anna, nièng-kĭng sèng-âu gá ké̤ṳk dòng-buŏ Karenin. Ĭ lâng ciáh săng-iōng siŏh ciáh giāng, huŏng-ĭng háing-hók. Nìng-cêng gì sĕng-uăk ék-dĭk gáu Anna găk chiă-câng dáe̤k diŏh nièng-kĭng gŭng-guăng Vronsky cêu giék-sók go̤. Lâng ciáh kăi-sṳ̄ sèu-sèu iók-huôi, Anna sêng-cé huài siông Vronsky gì giāng. Ăng-ná hióng dòng-buŏ Karenin tāng-bĕk sṳ̆-cìng, buóh-āi gâe̤ng ĭ liê-huŏng. Karenin giéng-gáe̤k cūng-kuāng iā nàng-kăng, gê̤ṳ-ciŏk liê-huŏng bêng-chiā iĕu-giù chă̤-cṳ̄ sák-chiū gâe̤ng Vronsky gì guăng-hiê. Anna săng-giāng sèng-âu chă-nék-giāng sāng-nàng, gó-chṳ̄ Karenin cêu liông-gāi ĭ. Anna bâng chă ī-hâiu, cêu liê-kŭi Karenin gâe̤ng ĭ giāng, tié Vronsky gáu É-dâi-lé lṳ̄-hèng, kăi-sṳ̄ sĭng gì siŏh dâung háing-hók gì sĕng-uăk. Diōng gáu Ngò̤-guók hâiu, ĭng-ôi iā sṳ̆-suōng ĭ giāng, Anna cêu téng ĭ giāng săng-nĭk hī sŏ̤h gĕ̤ng mò̤-có̤-siăng kó̤ ché̤ṳ ĭ giāng, dáng-sê ké̤ṳk dòng-buŏ Karenin huák-hiêng, dṳ̆k chók go̤. Ĭng Anna tié-nè̤ng-cāu gì dâi-gié hùng-nè̤ng dŭ â̤ báik, Anna huák-hiêng suông-cèng gì siâ-huôi ī-gĭng mò̤ huák ciék-sêu ĭ go̤ lāu. Iù-sê, Anna gâe̤ng Hù-lòng-sṳ̆-gĭ buăng gáu hiŏng-â kó̤ dêu. Sì-găng ng-giéng-gáe̤k lĭh guó, lâng ciéh nè̤ng kăi-sṳ̄ mâ̤ séng-êng dó̤i-huŏng. Anna gāng-gáe̤k sĕng-uăk gì hĭ-uông ī-gĭng páh-mò̤ go̤, cêu kó̤ huōi-chiă-câng tiéu gáu tiék-gūi gà̤-dēng cê̤ṳ-sák go̤. Anna gì sī niông Vronsky iā tó̤i-huói, ĭ gáing-gáing séng-ngiōng Siông-dá̤, bêng-chiā chăng-gă lāu Bă-ī-găng dó̤i Tū-ī-gì gì kī-sê̤ṳ.

Chiông «Hamlet» sŏ̤h-iông, Anna gì pĭ-kiŏk sèu-sèu ké̤ṳk hâiu-sié gì tĕ̤k-ciā nêng-ùi sê ĭ nô̤i-sĭng dáu-cĕng gì giék-guō: ĭ mò̤-nièng-ngài uòng-cuòng sìng-sĭk, iâ mò̤-nièng-ngài uòng-cuòng hṳ̆-gā.

Găk gó̤-lòng buô cṳ̆ diē-sié, Tolstoy tié-láu lā̤ dó̤i-piâng Anna, Vronsky cĭ-găng gì ái-cìng gâe̤ng Levin, Kitty cĭ-găng gì ái-cìng. Tolstoy kō̤-nèng buóh āi tĕ̤k-ciā nêng-sĭk gáu, Anna mò̤-nièng-ngài dó̤i cê-gă gì háing-hók gâe̤ng cê̤ṳ-ngō̤ séng-êng hô-cáik, ciáh sê tài sī ĭ gì sĭng-sĭk nguòng-ĭng.




#Article 85: Kurów (110 words)


Kurów (Pŏ̤-làng-ngṳ̄: Kurów) sê Pŏ̤-làng dĕ̤ng-nàng-sié gì siŏh bĭh gâing-ék, ôi-dé kiăk Puławy gâe̤ng Lublin dài-dŏng. Kurów sê Lublin hèng-chéng-kṳ̆ gì dê-sū, mū-lióh ô 2804 nè̤ng dêu cī. Cŭ-uái ô puòi-mò̤ gâe̤ng puòi-gáh cié-pīng gĕ̤ng-chiōng.

Găk 16 sié-gī, Kurów sê siŏh bĭh Diōng-lō̤ gáu-huôi dṳ̆ng-sing, cĭng sâ̤ Pŏ̤-làng Hiăng-diê-huôi gáu-iū diŏh cī dêu. 1660 nièng, dŏ̤-só gṳ̆-mìng tuák gáu, guōi hông Arius gáu-puái. 1795 nièng, Pŏ̤-làng hŭng-liĕk uòng, Kurów gâe̤ng Ó̤-dê-lé Dá̤-guók tūng-biáng. Dâ̤ nê ché̤ṳ sié-gái ciéng-cĕng kŭi páh sèng-hâiu, Kurów sêu gáu Dáik-guók Kŭng-dṳ̆ng buô-dôi gì hŭng-cá, siŏh cô̤ bìng-mìng ĭ-iêng gâe̤ng cá go̤. Sié lā̤ Dáik-guók nè̤ng diŏh cŭ-uái siék-lĭk lâng bĭh cék-dṳ̆ng-iàng, siŏh bĭh Iù-tái-nè̤ng cuŏng-kṳ̆.




#Article 86: Báik-nguŏk-cáik (101 words)


Báik-nguŏk sĕk-ngô (八月十五), iâ hô̤ lō̤ Dṳ̆ng-chiŭ-cáik (中秋節), Báik-nguŏk Dṳ̆ng-chiŭ, Báik-nguŏk-cáik (八月節), sê Ā-ciŭ ìng-mìng cà̤ ô gì cáik-nĭk. Báik-nguŏk-cáik gì lĭk-sṳ̄ â̤ dŭi-sùi gáu Ciŭ-dièu cĭ sèng. Dòng-dièu ī-hâiu, bô biéng có̤ Dṳ̆ng-guók dék dê̤ṳng-iéu gì diòng-tūng cáik-nĭk.

Báik-nguŏk-cáik gì nĭk-gĭ sê gô-lĭk Báik-nguŏk sĕk-ngô (sĭng-lĭk ék-buăng sê gāu-nguŏk-dṳ̆ng gáu sĕk-nguŏk siông-sùng). Hī siŏh gĕ̤ng, tiĕng gà̤-dēng gì nguŏk dék ièng dék guŏng, chiông-dĭng hâ-tiĕng gì hŭng-hó gì siŭ-hĕk. Găk Báik-nguŏk-cáik, Dṳ̆ng-guók gáuk-dê băh-sáng cà̤ siăh nguŏk-biāng. Hók-cĭu gó ô siăh lā̤-biāng gì hŭng-sṳ̆k.

Gŏng-gé̤ṳ Dṳ̆ng-guók sìng-uâ, Báik-nguŏk-cáik gì lài-lĭk ké̤ṳk Siòng-ngò̤ (嫦娥) gâe̤ng Hâiu-ngiê (后羿) gì gū-sê̤ṳ ô găng-guó.




#Article 87: Sofie gì Sié-gái (122 words)


Sophie Amundsen sê siŏh ciáh sĕk-sé huói gì cṳ̆-niòng-giāng. Ĭ gâe̤ng ĭ lòng-nā̤ dêu diŏh Nò̤-ŭi, ĭ lòng-bâ sê gŭng-guăng, găk Dṳ̆ng-dĕ̤ng gĕ̤ng-cáuk, duâi-buô-hông sì-găng dŭ mò̤ găk chió. Ô siŏh gĕ̤ng, Sophie siŭ diŏh lâng tiŏng gié ké̤ṳk ĭ gì mò̤-miàng piĕ-séng, diē-sié muóng ĭ: Nṳ̄ sê dê̤ṳng? Sié-gái sê iù diē-nē̤ lì gì?. Ĭ bìng-cêng gì sĕng-uăk téng dāng kī giék-sók go̤.

Cĭ ciéh siā piĕ gì sìng-bé nàng-gái sê ngô-sĕk huói gì diék-hŏk-gă Alberto Knox. Ĭ kăi-sṳ̄ gá Sofie diék-hŏk gì lĭk-sṳ̄, téng Hĭ-lé-nà̤ ùng-mìng gì nguòng-tàu gáu Gĭ-dók-gáu, gái gáu Dṳ̆ng Sié-gī, Ùng-ngiê hók-hĭng, Baroque Sì-dâi, Kī-mùng Sì-dâi, Lâung-mâng Ciō-ngiê Sì-dâi, ék-dĭk gáu gĭng-dáng. Alberto gâe̤ng Sophie gōng, nâ ô ŏ̤h diék-hŏk ciáh â̤ liēu-gāi ĭ gì sié-gái.




#Article 88: Herodotus (226 words)


Herodotus (; ĭng-ĭk: Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik 希羅多德; sèng 484 n. - sèng 425 n.) sê Gū Hĭ-lé-nà̤ gì lĭk-sṳ̄ hŏk-gă, ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng cŏng-chĭng có̤ Lĭk-sṳ̄ cĭ Hô (). Ĭ dék chók-miàng gì cáuk-pīng sê ĭ gì «Lĭk-sṳ̄». Cī buô cáuk-pīng gé-liŏh lāu huák-sĕng diŏh sèng 490 nièng gâe̤ng sèng 480 gáu sèng 479 nièng gì Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng.

Herodotus gì lĭk-sṳ̄ cáuk-pīng diē-sié huāng-éng cêng sâ̤ dŏng-sì sié-gái gáuk dó̤i gì hŭng-sṳ̆k ìng-cìng. Pī-ṳ̀-gōng, ĭ ô siā gáu, Nà̤-lò̤-ò̤ nièng-nièng-màng có̤ duâi-cūi sê ĭng-ôi Hĭ-ciŭ nàng-sié gì suók iòng go̤. Ô nè̤ng gōng, Herodotus siā gì sṳ̄ cṳ̆ cĭng chiông ìng-lôi ùng-huá gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆.

Herodotus gì «Lĭk-sṳ̄» siā diŏh sèng 431 nièng gáu sèng 425 nièng. Ciòng cṳ̆ ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng buŏng có̤ gāu buōng. Tàu lĕ̤k buōng gōng gì sê Pŏ̤-sṳ̆ Dá̤-guók buók-duâi gì guó-tiàng. Dâ̤ nê buōng gōng-sŭk Ăi-gĭk ké̤ṳk hăk-biáng diē Pŏ̤-sṳ̆ gì lĭk-sṳ̄. Â-sāu sé buōng sié lŏ̤h gōng Darius tūng-dê â-dā̤ gì Pŏ̤-sṳ̆ kuóng-diŏng, Ĭ-ó̤-nà̤-ā Có̤-huāng dēng-dēng gū-sê̤ṳ. Dâ̤ lĕ̤k buōng mièu-sŭk Pŏ̤-sṳ̆ dó̤i Hĭ-lé-nà̤ gì tàu huòi chĭng-liŏh, màng-muōi, Hĭ-lé-nà̤ găk Mā-lă-sŏng Ciéng-ĭk páh iàng Pŏ̤-sṳ̆. Muōi săng buōng gōng-sŭk Pŏ̤-sṳ̆ guók-uòng Xerxes ôi lāu bó̤ Mā-lăsŏùg Ciéng-cĕng gì siù miĕk-uòng Hĭ-lé-nà̤ sū huák-dông gì ciéng-sê̤ṳ, ék-dĭk gáu  Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi páh suŏ.

Bók-guó, Herodotus iâ ĭng-ôi ĭ siā gì lĭk-sṳ̄ mò̤ gŏng-gé̤ṳ sê̤ṳ-sĭk, mò̤ hŭng-biék cĭng gā, sêu diŏh hâiu-sié nè̤ng piĕ-pàng.




#Article 89: Găng Guók-bō̤ (243 words)


Găng Guók-bō̤ (甘國寶, ), cê Gié-diêu (繼趙), báik-cèng có̤ Hók-gióng Lṳ̆k-lô Tì-dók (福建陸路提督), Mìng Iók-chŏ̤ Dâi-sìng (閩閱操大臣), sê Dṳ̆ng-guók Chĭng-dièu ū-guăng guăng-uòng.

Găng Guók-bō̤ Kŏng-hĭ Sé-sĕk-báik-nièng (1709) chók-sié diŏh gĭng-dáng Bìng-nàng-gâing Siēu-lì-iòng-chŏng (小梨洋村). Kŏng-hĭ Ngô-sĕk-sé-nièng (1715) buăng chuó gáu Kŭ-chèng-gâing Dòng-liāng-chŏng (長嶺村). Ṳ̆ng-céng Sé-nièng (1726) bô chiĕng gáu Hók-ciŭ Ùng-ṳ̀-huŏng (文儒坊). 

Găng Guók-bō̤ cê̤ṳ-sá̤ ngâu ū-sŭk, Ṳ̆ng-céng Chék-nièng (1729) dé̤ṳng ū-gṳ̄ (武舉). Ṳ̆ng-céng Sĕk-ék-nièng (1733), dâing-sé̤ṳ (殿試) dé̤ṳng nê-gák dâ̤ báik miàng céng-sê̤ṳ, sé̤ṳ Ngê̤ṳ-cièng Sê-ôi (御前侍衛). Gièng-lṳ̀ng Niék-nièng (1755) gáu Niék-sé-nièng (1759), siŏng-gié chók-êng Gói-ciŭ Ŭi-nìng (貴州威寧), Gŏng-nàng Sŭ-sĕ̤ng (江南蘇松), Ciék-gŏng Ŭng-ciŭ (浙江溫州), Mìng-uŏk Nàng-uŏk (閩粵南粵) dēng dê-huŏng gì cūng-bĭng.

Gièng-lṳ̀ng Niék-sé-nièng (1759) sĕk nguŏk, Găng Guók-bō̤ ké̤ṳk puái gáu Dài-uàng guá-éng cūng-bĭng. Cī dâung êng-gĭ dâi-dŏng, Găng Guók-bō̤ bō̤-siū giŏng-gái, huák-diēng nùng-ngiĕk, ūng-dêng Dài-uàng guŏh-sié. Gièng-lṳ̀ng Niék-lĕ̤k-nièng (1761), Găng Guók-bō̤ sĕng-chiĕng có̤ Hók-gióng Cūi-sṳ̆ Tì-dók (福建水師提督), Hók-gióng hāi-giŏng ăng-dêng. Huòng-dá̤ sé̤ṳ ĭ Ìng-lṳ̆k Dâi-hŭ (榮祿大夫) gì chĭng-hô̤.

Gièng-lṳ̀ng Niék-gāu-nièng (1764), Găng Guók-bō̤ guòng-chṳ̆ng Hùng-nàng Kăi-huá (雲南開化) cūng-bĭng, bìng-sék Miēng-diêng puáng-luâng. Gièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-nièng (1765), chók-êng Guōng-dĕ̤ng Lòi-kìng (廣東雷瓊) cūng-bĭng, bìng-dêng Lè̤-cŭk có̤-huāng cĭ hâiu, duōng kó̤ Dài-uàng có̤ cūng-bĭng, gé̤ṳ-suók dŏng-sì Dài-uàng báh-sáng iā huăng-ngìng.

Gièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-nê-nièng (1767) Găng Guók-bō̤ bô diêu êng Guōng-dĕ̤ng Tì-dók. Gièng-lṳ̀ng Săng-sĕk-sé-nièng (1769), có̤ Hók-gióng Lṳ̆k-lô Tì-dók. Gièng-lṳ̀ng Siék-ék-nièng (1776), chók-sùng Hók-gióng Báik-hū, duô gĭng Cuòng-ciŭ sèng-âu hàng-mò̤-sì puái-bâng, ĭ-dê mò̤-hâu, guó-sié. Găng Guók-bō̤ gì muó găk Hók-ciŭ-siàng ngiê-dāu gì Mà-tàu-săng (貓頭山).

Chŭi-iòng Găng Guók-bō̤ sê ū-cióng, dáng-sê ùng-mĕ̤k huôi-uâ dŭ cĭng să, dĕk-biék sê uâ lâu-hū.




#Article 90: Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng (787 words)


Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng sê téng sèng 499 nièng gáu sèng 448 nièng huák-sĕng diŏh ô sâ̤ Gū Hĭ-lé-nà̤ siàng-băng gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ Dá̤-guók cĭ-găng gì siŏh hiê-liĕk ciéng-cĕng. Lièng-mèng gì Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng sìng-gŭng páh iàng lāu Pŏ̤-sṳ̆-nè̤ng gì ĭk-chĭng. Ng-sê sū-iū Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng dŭ gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ kŭi ciéng: ô siŏh piĕ dŭ sê bō̤-tì dṳ̆ng-lĭk, dĕk-biék sê dŏng Pŏ̤-sṳ̆ dâi-gŭng lì gáu Hĭ-lé-nà̤ sèng-âu, gó ô siŏh piĕ Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ lièng-mèng. Gū Hĭ-lé-nà̤ lĭk-sṳ̄-hŏk-gă Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik ô gŏng-gé̤ṳ ciā dà̤-cài piĕng-siā siŏh buô ūi-dâi gì lĭk-sṳ̄ cáuk-pīng «Lĭk-sṳ̄».

Dŏng-sì, Hĭ-lé-nà̤ sĭk-hèng siàng-băng tā̤-cié. Ô sâ̤ siàng-băng dài-dŏng, Ngā-diēng gì mìng-cuō cié-dô gâe̤ng Sṳ̆-bă-dăk gì cĭk-tā̤-huá, gŭng-sê̤ṳ-huá cié-dô có̤i ô dô̤i-biēu-séng.

Gâe̤ng Hĭ-lé-nà̤ mâ̤ siŏh-iông, Pŏ̤-sṳ̆ sê siŏh ciáh duâi dá̤-guók, mò̤-dìng-mò̤-hiók găk lā̤ kuóng-diŏng. Pŏ̤-sṳ̆ găk Gṳ̆-lū-sê̤ṳ Dâi-dá̤ (Cyrus the Great) sì-dô̤i kăi-sṳ̄ cĭng-hŭk gì-tă Ā-ciŭ, Hĭ-ciŭ gì mìng-cŭk, siĕng-hâiu cĭng-hŭk Lṳ̄-dā̤-ā (Lydia), Bă-bī-lùng gâe̤ng Ăi-gĭk. Găk Dâi-liù-sê̤ṳ (Darius) sì-dô̤i, Pŏ̤-sṳ̆ siàng có̤ dŏng-sì sié-gái dék giòng-duâi gì guók-gă.

Sèng 550 nièng, Pŏ̤-sṳ̆ sié-lĭk kuóng-diŏng gáu Siēu Ā-sá̤-ā ièng-ngiâng, iâ cô sê Ĭ-ó̤-nà̤-ā (Ionia) dê-kṳ̆. Ĭ-ó̤-nà̤-ā gì Mī-lé-dŭ (Miletus) giăng cê-gă gì dê-ôi sêu ŭi-hiĕk, cêu kuóng-suók gì-tă Ĭ-ó̤-nà̤-ā siàng-băng dŭ kiê kī-lì có̤-huāng. Mī-lé-dŭ hióng Sṳ̆-bă-dăk giù bŏng-cô, dáng-sê Sṳ̆-bă-dăk mâ̤ kīng, nâ ô Ngā-diēng niék dèu ciéng-sùng ciĕ-tì. Chŭi-iòng bĭng mâ̤ sâ̤, ciéng-cĕng kī-tàu Ĭ-ó̤-nà̤-ā gó sê iā sìng-gŭng. Sèng 498 nièng, Ĭ-ó̤-nà̤-ā cuòng-buô kī-lì có̤-huāng, bók-guó mò̤ dŏng nuâi òng cêu ké̤ṳk ák-cié giâ, tiék-dā̤ sék-bâi go̤.

Chŭi-iòng Ĭ-ó̤-nà̤-ā Có̤-huāng ké̤ṳk áik giâ go̤ lāu, bók-guó Ngā-diēng-nè̤ng ciĕ-tì Ĭ-ó̤-nà̤-ā ciā dâi-gié niông Dâi-liù-sê̤ṳ duâi sāi-sáng, buóh-ái bó̤-siù. Sèng 490 nièng, Dâi-liù-sê̤ṳ giók-é hióng Ngā-diēng huák-dông ciéng-cĕng. Ĭ puái lâng-uâng ciáh sê̤ṳ-bĭng găk Mā-lá-sŏng (Marathon) bàng-nguòng dĕng-lṳ̆k, có-chói buóh miĕk-uòng Ngā-diēng, bêng-chiā céng siŏh buô sāi Sṳ̆-bă-dăk hŭk ĭ tūng-dê. Hiā sèng-âu Ngā-diēng giêng-giêng ô siŏh-uâng siông sê̤ṳ-bĭng. Ôi lāu giù géu-bĭng, Ngā-diēng puái bié dék ká̤ gì séng-sé̤ṳ Hié-dĭ-pì-dā̤-sṳ̆ (Pheidippides) săng-sĕk-lĕ̤k dēng-cṳ̆ng diē bié gáu Sṳ̆-bă-dăk. Dáng-sê Sṳ̆-bă-dăk ĭng cŭng-gáu nguòng-ĭng, muôi gáu muāng nguŏk cêu mâ̤-sāi chók bĭng.

Dāng sié-huóng iā ngùi-gék. Hĭ-lé-nà̤ giók-dêng puái Mī-ī-tì-ā-dā̤-sṳ̆ (Miltiades) dăng-êng cī-hŭi-guăng. Ĭng-ôi Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi cuō-iéu sê iù gṳ̆ng-ciéng-chiū, gó-chṳ̄, dŏng Hĭ-lé-nà̤ gŭng-dôi céng diē Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi siâ-tiàng huàng-ùi diē-sié sèng-âu, cêu ék-diâng ái gă ká̤ iè-dông sók-dô ciáh mâ̤ gáu ké̤ṳk gŭng-ciéng siŏng diŏh. Dáng-sê, sāi hūng-kuāng gì sók-dô bié, cuōng bō̤-tì dôi-ngū dêng-hìng sê dék duâi gì káung-nàng. Giék-guō, Hĭ-lé-nà̤-gŭng ká̤-sók iè-dông gì ciéng-sŭk iā sìng-gŭng. Hĭ-lé-nà̤ gŭng-dôi bié gì sèng-âu, ciŏng Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi bău găk dài-dŏng, Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi ké̤ṳk káik siŏh dŏi, dôi-hìng duâi luâng, sī siŏng lĕ̤k-chiĕng siông, Hĭ-lé-nà̤ nâ sī báh-gūi ciéh. Mā-lá-sŏng Ciéng-ĭk, Hĭ-lé-nà̤ páh iàng Pŏ̤-sṳ̆.

Sèng 486 nièng, Dâi-liù-sê̤ṳ guó-sié, ĭ giāng Siék-să̤-sṳ̆ (Xerxes) gié-ôi. Siék-să̤-sṳ̆ có-chói tá̤ lòng-bâ bó̤-siù. Ĭ dò̤ ngô nièng sì-găng cūng-bê. Sèng 480 nièng, Pŏ̤-sṳ̆ dông-uòng sĕk-ngô-uâng sê̤ṳ-bĭng gâe̤ng chă-bók-dŏ̤ lâng-báh dèu ciéng-sùng cūng-bê páh Hĭ-lé-nà̤, cuòi găk lĭk-sṳ̄ diē cĭng ciēu giéng. Bók-guó, Siék-să̤-sṳ̆ găk gă-tiĕng bĭng-lĭk sèng-âu mâ̤ gé siŏh ciéh ông-dà̤: Ciéng-siáng kák dòng, kuók-huăk hō̤ gì gē̤ng-kāu â̤ biéng siàng ciŏng-lài páh-ciéng sèng-âu cêng-go̤ kō̤-pá gì káung-nàng; Lêng-nguôi, duâi-dŏ̤-só Pŏ̤-sṳ̆-nè̤ng sĕng-uăk dê-huŏng liê hāi iā huông, dŭ mâ̤ siù-cūi, páh hāi-ciéng sèng-âu iā kék-kŭi.

Găk ciā ngùi-nâng gì guŏh-sié â-dā̤, Ngā-diēng gâe̤ng Sṳ̆-bă-dăk lièng-hăk kī lì dó̤i-káung Pŏ̤-sṳ̆. Lṳ̆k-dê siông, Sṳ̆-bă-dăk guók-uòng Lī-ó̤-nà̤-dăk Ék-sié (Leonidas I) gēng-sōng chók dék cĭng-liòng gì 300 ciáh ciéng-sê̤ṳ, suái-liāng ĭ-gáuk-nè̤ng huòng-siū Ŭng-cuòng-guăng (Thermopylae). Ŭng-cuòng-guăng sê siŏh dèu hēng cáh hēng cáh gì duô, giê siū nàng páh. Pŏ̤-sṳ̆-nèng háng dĭh cuòi sê kó̤ Hĭ-lé-nà̤ mì-ék gì duô, cô ngâing ciĕng diē, sī siŏng iā sâ̤. Săng gĕ̤ng hâiu, siŏh ciáh buōng-dê-nè̤ng chók-mâ̤ Hĭ-lé-nà̤, dái Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi giàng uăng duô dĭk-ciék lì gáu Sṳ̆-bă-dăk gŭng-dôi piăng-âu. Lī-ó̤-nà̤-dăk gâe̤ng ĭ 300 ciáh ciéng-sê̤ṳ ĭng-ṳ̄ng dā̤-káung, dáng-sê, gó-sê cuòng-buô ké̤ṳk tài sī.

Chŭi-iòng Ŭng-cuòng-guăng Ciéng-ĭk ī Sṳ̆-bă-dăk sék-bâi sák-muōi, bók-guó cuòi ôi sié lŏ̤h lì Ngā-diēng páh iàng Să-lá-mī-sṳ̆ Ciéng-ĭk tì-gṳ̆ng gĭ-chṳ̄.

Sṳ̆-bă-dăk-nè̤ng găk Ŭng-cuòng-guăng gì sék-bâi niông Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng duâi giăng kī lì, ô sâ̤ siàng-băng dŭ páh-sáung tó̤i liê Să-lá-mī-sṳ̆ (Salamis) hāi-uăng. Bók-guó Ngā-diēng ciŏng-gŭng Tì-mī-sṳ̆-dŏ̤-káik-sṳ̆ (Themistocles) giĕng-tì cuō-diŏng, găk Să-lá-mī-sṳ̆ Hāi-uăng gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ giók-ciéng. Ĭ gì lī-iù ô lâng ciéh: 1, Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi diòng-dù lì gáu cuāi-nē̤, buō-chṳ̆ng káung-nàng, diŏh kó̤ hāi-gŭng ciáh ô nièng-ngài sié lì páh. Gó-chṳ̄, iŏk-sṳ̄ â̤-sāi pó̤-huâi Pŏ̤-sṳ̆ hāi-gŭng, Pŏ̤-sṳ̆ gŭng-dôi cêu â̤ cāu kó̤. 2, Să-lá-mī-sṳ̆ dê-sié cáh, Pŏ̤-sṳ̆ dâi-gŭng mò̤ bâing-huák diēng kŭi. Kŭi páh hâiu, Tì-mī-sṳ̆-dŏ̤-káik-sṳ̆ cô īng-iū Pŏ̤-sṳ̆ hāi-gŭng gáu Să-lá-mī-sṳ̆, sāi ĭ găk hāi-uăng diē-sié mâ̤ dêng-dâe̤ng, ké̤ṳk Hĭ-lé-nà̤ hāi-gŭng páh iàng. Téng dāng kī, Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng gì giék-guŏh cô chă-bók-dŏ̤ káuk-diâng go̤.

Hĭ-Pŏ̤ Ciéng-cĕng ī-hâiu, Să̤-huŏng sié-gái gì ùng-mìng dṳ̆ng-sĭng téng Gê̤ṳng-dĕ̤ng dê-kṳ̆ iè gáu Dê-dṳ̆ng-hāi. Hĭ-lé-nà̤ ùng-mìng siàng có̤ hâiu-sié Să̤-huŏng ùng-mìng gì gĭ-chū. Pŏ̤-sṳ̆ ùng-mìng gì īng-hiōng muōng biéng muōng sŏi-lŏ̤h, có̤i-dṳ̆ng ké̤ṳk Mā-gì-dáung miĕk-uòng.




#Article 91: Dê-giù (199 words)


Dê-giù (地球) sê tái-iòng-hiê gì dâ̤ săng lăk giàng-sĭng, sê nè̤ng gì gă-huòng, iâ sê gáu gĭng-dáng dêu sū káuk-nêng gì mì-ék siŏh lăk ô sĕng-miâng gì sĭng-giù. Kuŏ-hŏk ngiēng-géu hiēng-sê, dê-giù găk dâi-mō̤ 47 é nièng sèng hìng-siàng. Nguŏk sê dê-giù gì ôi-sĭng.

Dê-giù â̤ buŏng có̤ ô sâ̤ cèng: duâi-ké-cèng, cūi-cèng, dê-káe̤k, dê-mâng gâe̤ng dê-hŏk. Dê-giù biēu-méng â-dā̤ gì buô-hông cê̤ṳ ngiê gáu diē cūng-kuāng buŏng:

Dê-giù cê̤ṳ-duōng siŏh kuàng gì sì-găng sê 23 dēng-cṳ̆ng 56 hŭng-cṳ̆ng 4.091 miēu, cī dâung sì-găng hô̤ lō̤ diâng-sĭng-nĭk (sidereal day). Dê-giù kuàng Nĭk-tàu siŏh kuàng gì sì-găng sê 365.2564 diâng-sĭng-nĭk. Téng dê-giù báe̤k-gék ché̤ṳ dê-giù, dê-giù cê̤ṳ-duōng, dê-giù kuàng Nĭk-tàu, ī-gĭk nguŏk kuàng dê-giù gì huŏng-hióng dŭ sê huāng-sì-cĕng.

Dê-giù biēu-méng 70.8% sê cūi, 29.2% sê dê.

Dê-giù sê ṳ̄-dêu dṳ̆ng ī-gĭng báik-duòng gì mì-ék siŏh lăk ô sĕng-miâng gì sĭng-giù. Dê-giù gà̤-dēng gì sĕng-ŭk cū siàng sĕng-ŭk-cèng (biosphere), téng 35 é nièng sèng kăi-sṳ̄ céng-huá.

Dê-giù gáuk dó̤i ké-hâiu chă-biék cĭng duâi. Gék-dê céng, chiáh-dô iĕk, gáung-ṳ̄-liông ô gì dê-huŏng mūi nièng iā sâ̤ mī, ô gì dê-huŏng siŏh hò̤-mī dŭ mâ̤ gáu. Hāi-iòng diē-sié gì iòng-liù cĭng dê̤ṳng-iéu, ĭ â̤ ciŏng chiáh-dô dê-kṳ̆ gì iĕk-liông dái gáu gék-dê.




#Article 92: Dĕ̤ng-cáik (139 words)


Dĕ̤ng-cáik (冬節) sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh ciáh diòng-tūng gì cáik-nĭk, guó gì sì-găng diŏh dĕ̤ng-cé hī siŏh nĭk. Dĕ̤ng-cé, sê Dṳ̆ng-guók gô-lĭk gì niék-sé cáik-ké cĭ-ék. Cī siŏh nĭk, báe̤k-buáng-giù màng-buŏ dék dòng, nĭk-dŏng dék dōi.

Dṳ̆ng-guók gáuk-dê có̤ Dĕ̤ng-cáik gì huŏng-sék gáuk-iông. Báe̤k-huŏng-nè̤ng ék-buăng diŏh siăh giēu, nàng-huŏng-nè̤ng ék-buăng siăh diĕng-nó̤h. Hók-ciŭ-nè̤ng găk Dĕ̤ng-cáik diŏh siăh sì (𥻵).

Ciō dèu-mŭk: Sì

Chŏ̤ uòng (搓丸, 搓圓), iâ hô̤ lā̤ chŏ̤ sì. Sì sê Hók-cĭu ciáh ô gì siăh gì nó̤h. Ék-buăng sê dĕ̤ng-cáik sèng siŏh màng-buŏ — iâ cêu-sê chŏ̤-sì-màng (搓𥻵暝), duâi-nè̤ng niè-giāng-gŏ̤ ôi siŏh-dó̤h, sŭk-mī-hūng ké̤ṳk chŏ̤ lâng kó̤, cuòi hô̤ lā̤ nuòi chá̤ (捼粞). Ĭng-ôi dĕ̤ng-cáik sê siŏh-biĕh tuàng-tuàng uòng-uòng gì nĭk-cī, gó-chṳ̄ chŏ̤ ièng-ièng-nióh. Cĭ-hâiu bóng iā gòng gì cūi lā̤ cṳ̄ sṳ̆k, găk ciĕ-mà huă-săng-hūng lā̤ bó̤-dâung sì, siăh kó̤ bô diĕng bô hiŏng.




#Article 93: Lĭk-sṳ̄ (306 words)


Lĭk-sṳ̄ (歷史) sê ngièng-géu téng gó-dā̤ gáu hiêng-câi siŏh cṳ̄ng sê̤ṳ-ŭk gì huák-diēng guó-tiàng gì ìng-ùng kuŏ-hŏk, ngièng-géu huâng-ùi cĭng kuák, duâi-buô-hông cĭk-dṳ̆ng diŏh nè̤ng gì siâ-huôi uăk-dông, iâ bău-guák cê̤ṳ-iòng-gái gì nó̤h. Gó-dā̤ sū-iū ké̤ṳk nè̤ng gé dék bêng-chiā bō̤-còng gì sê̤ṳ-giông dŭ ô sāi mēu cṳ̄ng hìng-sék gé-luŏh; găk ìng-lôi huák-mìng ùng-cê gé-cái sê̤ṳ-giông cĭ sèng huák-sĕng gì lĭk-sṳ̄ cô hô̤ lō̤ sṳ̄-cièng.

Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng diē-sié gì history sê téng Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì ιστορία (historía), é-sé̤ṳ cô sê tŭng-guó diêu-că, gé-luŏh, gōng-sŭk lì hŏk-sĭk hĕ̤k-ciā báik-duòng.

Lĭk-sṳ̄-hŏk gì ngièng-géu huŏng-huák sê lĭk-sṳ̄-hŏk-gă sāi-ê̤ṳng nguòng-sṳ̄ cài-lâiu lì ngièng-géu lĭk-sṳ̄ bêng-chiā gâe̤ng ĭ siā giâ lì ciā guó-tiàng dài-dŏng sū chāi-ê̤ṳng gì gé-sŭk.

Gū Hĭ-lé-nà̤ gì Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik (Herodotus) ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng chĭng có̤ lĭk-sṳ̄-hŏk cĭ hô. Bók-guó, tàu ciéh chāi-ê̤ṳng kuŏ-hŏk huŏng-huák ngièng-géu lĭk-sṳ̄ gì nè̤ng sê ĭ dè̤ng sì-dâi gì Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik (Thucydides). Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik gâe̤ng Hĭ-lò̤-dŏ̤-dáik mâ̤-liông, ĭ nêng-ùi lĭk-sṳ̄ sê ìng-lôi sōng-dĕk gâe̤ng hèng-dông gì sāng-ŭk, gó-chṳ̄ ĭ cĭk-dṳ̆ng ngièng-géu lĭk-sṳ̄ sê̤ṳ-giông gì kī-ĭng gâe̤ng hâiu-guō. Găk ĭ gì lĭk-sṳ̄-hŏk huŏng-huák diē-sié, Siŭ-sṳ̆-dā̤-dáik giòng-diêu piĕng-nièng-hŏk (cêu sê áng sì-găng ché̤ṳ-sê̤ṳ bà̤-liĕk sê̤ṳ-giông), dṳ̆ng-lĭk gì guăng-diēng, bêng-chiā nêng-ùi ìng-lôi sié-gái sê ìng-lôi uăk-dông gì sāng-ŭk.

Ĕu-ciŭ ngiê-sāu, Dṳ̆ng-guók Háng-dièu gì Sṳ̆-mā Chiĕng (司馬遷) iâ ké̤ṳk nêng-ùi sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄-hŏk cĭ hô. Hâiu-sié gì Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dŭ piâng ĭ «Sṳ̄ Gé» gì iông-sék siā sṳ̄-cṳ̆.

Téng Dṳ̆ng-sié-gī gáu Ùng-ngiê hók-hĭng sì-gĭ, Ĕu-ciŭ gì lĭk-sṳ̄-hŏk-gă dŏ̤-só chāi-ê̤ṳng cŭng-gáu guăng-diēng ngièng-géu lĭk-sṳ̄. Dâi-mō̤ 19 sié-gī cĭ hâiu, Dáik-guók diék-hŏk-gă Háik-gáh-ī (Hegel) ciáh ciŏng diék-hŏk gâe̤ng sié-sṳ̆k huŏng-huák dái diē lĭk-sṳ̄-hŏk gì ngièng-géu.

Gĭng-dáng-nĭk gì lĭk-sṳ̄-hŏk-gă kăi-diēng ngièng-géu gĕ̤ng-cáuk sèng-hâiu, ék-buăng â̤ muóng â-dā̤ gūi ciéh ông-dà̤:

Cī lĕ̤k ciéh ông-dà̤: sèng sé ciéh ông-dà̤ hô̤ lō̤ gŏ̤-gék kō̤-céng; dâ̤ ngô ciéh hô̤ lō̤ dā̤-gék kō̤-céng; sèng ngô ciéh biáng lā̤ miàng có̤ nguôi-buô kō̤-céng, muōi ciéh hô̤ lō̤ nô̤i-buô kō̤-céng.




#Article 94: Só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng (176 words)


Só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng (Ĭng-ùng: Database management system; dōi-siā: DBMS) sê siŏh cṳ̄ng guāng-lī só-gé̤ṳ-kó gì diêng-nō̤ nuōng-giông. Cuō-iéu gì só-gé̤ṳ-kó guāng-lī hiê-tūng (â-dā̤ gāng-dăng siā DBMS) nuōng-giông ô: Oracle, DB2, Microsoft Access, Microsoft SQL Server, MySQL dēng-dēng.

DBMS tì-gṳ̆ng só-gé̤ṳ dêng-ngiê ngṳ̄-ngiòng (data definition language; DDL), ê̤ṳng-hô â̤ suók-mìng só-gé̤ṳ-kó gì giék-gáiu, bău-guák nguôi-muò-sék, muò-sék gâe̤ng nô̤i-muò-sék gì dêng-ngiê, só-gé̤ṳ-kó uòng-cīng-séng dêng-ngiê, ăng-cuòng bō̤-mĭk dêng-ngiê, dēng-dēng. Cī piĕ dêng-ngiê còng-káung diŏh só-gé̤ṳ cê-diēng diē-sié, sê DBMS ông-hèng gì gĭ-chū.

DBMS tì-gṳ̆ng só-gé̤ṳ chŏ̤-cé̤ṳng ngṳ̄-ngiòng (data manipulation language; DML), sĭk-hiêng só-gé̤ṳ-kó gì ék-buăng chŏ̤-cáuk, pī-ṳ̀-gōng, că-sùng, chák-ĭk, siŭ-gāi gâe̤ng chēng-dṳ̀. DML buŏng có̤ 2 cṳ̄ng, 1 cṳ̄ng táh diŏh gì-tă cuō ngṳ̄-ngiòng (chiông C) diē-sié sāi-ê̤ṳng, 1 cṳ̄ng â̤ dăng-dŭk sāi-ê̤ṳng.

Só-gé̤̤ṳ-kó găk gióng-lĭk, sāi-ê̤ṳng gâe̤ng mì-hô sèng-hâiu iù DBMS tūng-ék guāng-lī, tūng-ék káung-cié, ī-dé bō̤-céng só-gé̤ṳ ăng-cuòng-séng, uòng-cīng-séng, dŏ̤-ê̤ṳng-hô dó̤i só-gé̤ṳ gì bêng-huák sāi-ê̤ṳng ī-gĭk huák-sĕng gó-cióng hâiu gì hiê-tūng huŏi-hŭk.

bău-guák só-gé̤ṳ-kó có̤i kăi-sṳ̄ gì só-gé̤ṳ sṳ̆-ĭk, duōng-uâng gŭng-nèng, só-gé̤ṳ-kó gì duōng-káung, huŏi-hŭk gŭng-nèng, só-gé̤ṳ-kó gì tṳ̀ng-sĭng cū-cék gŭng-nèng gâe̤ng séng-nèng gáng-sê, hŭng-sék gŭng-nèng dēng-dēng.




#Article 95: Guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk (108 words)


Guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk (Ĭng-ngṳ̄: Gross domestic product, dōi-siā có̤ GDP), sê siŏh dó̤i liāng-tū miêng-cék diē-sié gì gĭng-cá̤ cìng-huóng gì dô-liòng.

Ĭ ké̤ṳk dêng-ngiê có̤ siŏh bĭk guók-gă găk siŏh dâung sì-găng (ék-buăng diâng có̤ siŏh nièng) diē-sié sĕng-sāng gì sū-iū siŏng-pīng gâe̤ng hŭk-ô gì cūng-dĭk. Ĭ gâe̤ng guók-mìng sĕng-sāng cūng-dĭk (GNP) mâ̤ siông gì dê-huŏng sê, Guók-nô̤i Sĕng-sāng Cūng-dĭk mò̤ bău-guák gáuk guók cĭ-găng gì siŭ-ĭk duōng-iè. Cuòi cô sê gōng, guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk gié-sáung gì sê siŏh dó̤i dê-kṳ̆ sĕng-sāng gì sāng-pīng cūng-dĭk, nâ guók-mìng sĕng-sāng cūng-dĭk gié-sáung gì sê siŏh dó̤i dê-kṳ̆ sĭk-cié dáik diŏh gì sĕng-sāng-séng siŭ-ĭk.

Guók-nô̤i sĕng-sāng cūng-dĭk gì gié-sáung gŭng-sék sê:




#Article 96: Dṳ̆ng-hâ Iâ cĭ Máe̤ng (647 words)


Hié-kiŏk kī-tàu, Ngā-diēng gŭ-niòng Háik-mī-ā (Hermia) mâ̤ kīng téng-cṳ̀ng ĭ lòng-bâ É-géu-sṳ̆ (Egeus) gì é-sé̤ṳ, gá ké̤ṳk ĭ lòng-bâ gēng-sōng gì nè̤ng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ (Demetrius). Dāng Ĭ lòng-bâ cêu găk Ngā-diēng Gŭng-ciók Tì-siŭ-sṳ̆ (Theseus) méng-sèng siék-siê, īng-ê̤ṳng siŏh kuāng gū-lō̤ gì Ngā-diēng huák-lŭk: cṳ̆-niòng-giāng diŏh gâe̤ng ĭ lòng-bâ gēng-sōng gì nè̤ng giék-huŏng, nâ mò̤ cêu kó̤ sī. Dáng-sê Tì-siŭ-sṳ̆ mâ̤ nguông-é niông ciā cṳ̆-niòng-giāng sī, cêu dò̤ ké̤ṳk ĭ lêng-nguôi siŏh hâung sōng-sĕk: sī, hĕ̤k-chiā sê siŏh-sié-nè̤ng dŭ dăng-sĭng bêng-chiā bái Dái-ăng-ná (Diana) có̤ siŭ-nṳ̄.

Háik-mī-ā gâe̤ng ĭ nàng-bèng-iū Lài-săng-dăk (Lysander) gó-chṳ̄ giók-é téng màng-buŏ sṳ̆-buŏng kó̤ chéu-lìng diē-sié. Háik-mī-ā gâe̤ng ciā gié-hĕk gó̤-só ĭ dék găng-dāng gì bèng-iū Hāi-lé-ná (Helena). Cĭ ciáh Hāi-léng-ná sê Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ gì dŭi-giù-ciā, ĭ ciáh-ciáh ké̤ṳk Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ gê̤ṳ-cuŏk, sĭng lā̤ iā mâ̤ găng-nguông, buóh ó̤i táu-ló ciā gié-hĕk ké̤ṳk Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆, ŏ̤h-ciŏng-uâng lì dŏk duōng ĭ gì ái. Gó-chṳ̄ Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ táu-màng dṳ̆k gáu chéu-lìng diē kó̤ tō̤ Háik-mī-ā, Hāi-lé-ná iâ gīng-gīng gṳ̆ng lā̤. Háik-mī-ā gâe̤ng Lài-săng-dăk bié gáu chéu-lìng diē-sié, cêu kó̤ káung lāu.

Dŏng-sì, siĕng-nṳ̄ guók-uòng Ó̤-bé-lòng (Oberon) gâe̤ng ĭ nṳ̄-uòng Tái-tá-nà̤-ā (Titania) iâ lì gáu Ngā-diēng ngiê-dāu gì chéu-lìng. Ĭ lâng ciáh ciáng lā̤ uŏng-gă. Ó̤-bé-lòng còng-é sāi ĭ chă̤-cṳ̄ ái siông chéu-lìng diē dék giăng-nè̤ng gì nó̤h, ŏ̤h-ciŏng-uâng lì dīng-huăk ĭ. Gó-chṳ̄, ĭ chă̤-kiēng diĕu-pì gì Hō̤-nè̤ng Lò̤-bĭng (Robin Goodfellow) kó̤ diáh siŏh cṳ̄ng iā gì-dĕk gì huă, nâ kĕk ciā huă gì cáik-cáik dĕk lŏ̤h ciáng lā̤ káung-mìng gì nè̤ng mĕ̤k-tiák lā̤, ciā nè̤ng cêu â̤ ái siông ĭ mĕ̤k-ciŭ siŏh báh kŭi sū káng giéng diŏh gì tàu iông nó̤h, câi ĭ sê nè̤ng gó sê iā-séu.

Dák-dák Ó̤-bé-lòng tā-sĕng iâ pâung diŏh lâng ciáh Ngā-diēng hâiu-săng-giāng (cô sê Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ gâe̤ng Hāi-lé-ná), giéng-gáe̤k hiā dòng-buŏ-nè̤ng dâi hiā cṳ̆-niòng-nè̤ng iā ngài. Ĭ cêu hŭng-hó Lò̤-bĭng, tié-chiū kó̤ tō̤ siŏh ciáh Ngā-diēng nàng-gái, iâ dù nék-giāng huă cáik-cáik gáu ĭ mĕk-ciŭ lā̤. Lò̤-bĭng liê-kŭi hâiu, dáe̤k diŏh ciáng lā̤ káung gì Lài-săng-dăk, gó háng ĭ cêu sê Ó̤-bé-lòng gōng gì hĭ siŏh ciáh Ngā-diēng nàng-gái, giék-guō dù dâng go̤. Guó nék-òng, Ó̤-bé-lòng bô káng-giéng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ gâe̤ng Hāi-lé-ná, siŏh ciáh lā̤ bié siŏh ciáh lā̤ dṳ̆k, găng-huō cêu duâi cĕ̤ng. Dīng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ káung-lŏ̤h-mìng hâiu, Lò̤-bĭng iâ dék nék-giāng cáik-cáik gáu ĭ mĕ̤k-ciŭ diē. Dāng lâng ciáh nàng-gái chĭng-chāng hâiu, dŭ ái siông Hāi-lé-ná lāu, chiông diĕng-pă siŏh-iông. Hāi-lé-ná háng dék cī lâng ciáh nàng-gái sê găk lā̤ chié-kă̤ ĭ, iâ sêu-ké; Háik-mī-ā háng dék cuòi dŭ sê Hāi-lé-ná chók gì gūi-gié. Sé ciáh nè̤ng kī-kă-dâe̤ng-chiū, duâi sŏng-páh. Lài-săng-dăk gâe̤ng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ páh-sáung tō̤ siŏh ciáh dê-huŏng giók-dáu lì diâng suŏ iàng. Ó̤-bé-lòng giăng ô nè̤ng â̤ ké̤ṳk tài sī, cêu mêng Lò̤-bĭng kó̤ diáh gāi-iŏh lì gāi-dṳ̀ Lài-săng-dăk sĭng lā̤ gì mò̤-huák.

Hiā sèng-âu ciáng-ciáng-hō̤ ô siŏh dêng có̤-gĕ̤ng-gì lì gáu chéu-lìng diē-sié buóh bà̤-liêng hié-kiŏk, ó̤i diŏh Tì-siŭ-sṳ̆ gì huŏng-lā̤ iēng-chók. Lò̤-bĭng káng-giéng ĭ-gáuk-nè̤ng, cêu bié guó kó̤ gā̤-mông dài-dŏng siŏh ciáh miàng Nà̤-káik Bŏ̤-tóng (Nick Bottom) gì nè̤ng, gâe̤ng ĭ tàu biéng có̤ lè̤ gì tàu. Dāng nṳ̄-uòng Tái-tá-nà̤-ā chĭng-chāng hâiu ché̤ṳ diŏh ĭ, cêu ái siông ĭ, giéu ĭ chiū-â chiông sê̤ṳ-hâiu gói-cŭk siŏh-iông dâi ĭ. Ó̤-bé-lòng gé-iòng dăk gáu mŭk-dék, cêu hŭng-hó Lò̤-bĭng gāi-dṳ̀ ĭ chă̤-cṳ̄ gì mò̤-huák, bêng-chiā gâe̤ng Bŏ̤-tóng gì tàu biéng duōng lì.

Dâ̤ nê nĭk cā-tàu, Tì-siŭ-sṳ̆ gâe̤ng Hĭ-pŏ̤-lṳ̄-tá (Hippolyta) găk chéu-lìng diē káng giéng sé ciáh hâiu-săng-giāng dō̤ diê-dău káung, cêu gâe̤ng ĭ gáe̤ chĭng-chāng. Gé-iòng Dā̤-mī-táik-lì-sṳ̆ mò̤ cái dé̤ṳng-é Háik-mī-ā, Tì-siŭ-sṳ̆ sṳ̀ lâi Háik-mī-ā lòng-bâ É-géu-sṳ̆ gì iĕu-giù, tá̤ cī lâng hăk luông-ìng ăng-bà̤ huŏng-lā̤. Sé ciáh hâiu-săng-giāng lièng biéng siàng lè̤ gì Bŏ̤-tóng dŭ giéng-gáe̤k siŏh-màng-buŏ huák-sĕng gì dâi kēng-diâng sê có̤ máe̤ng. Huŏng-lā̤ gà̤-dēng, có̤-gĕ̤ng-nè̤ng gì hié-kiŏk ciáng-sék iēng-chók, diē-sié huăk-kiĕ gì biēu-iēng niông sū-iū nè̤ng dŭ duâi chiéu, ké-hông iā tióng-lŏk. Sák-muōi, dŏng muōi siŏh ciáh nè̤ng dŭ káung cĭng diŏh gì sèng-âu, Ó̤-bé-lòng gâe̤ngTái-tá-nà̤-ā gáung-lìng, sé̤ṳ hók ké̤ṳk cī găng chuó gì sū-iū nè̤ng ī-gĭk sĭng-huŏng hŭ-chă̤ gì giāng-sŏng.




#Article 97: Lè̤ (129 words)


Lè̤ (驢) sê siŏh cṳ̄ng tàu-săng, sṳ̆k diŏh mā gì chĭng-chék. Lè̤ bī mā nâung, dáng-sê ngê bī mā dòng, muōi chiông ngù, ngàng-sáik ék-buăng có̤ huŏi-huŏi-nuóh. Ìng-lôi iōng lè̤ gì lĭk-sṳ̄ bī mā dōi, gáu gĭng-dáng dêu, duâi-buô-hông lè̤ ī-gĭng sê gă-iōng gì, iā-lè̤ nâ hŭng-buó diŏh Hĭ-ciŭ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók să̤-báe̤k-buô.

Lè̤ găk ìng-lôi lĭk-sṳ̄, sìng-uâ duòng-suók gâe̤ng ùng-hŏk cáuk-pīng diē-lié sèu-sèu chók-hiêng. Hók-ĭng-cṳ̆ gé-cái, Ià-sŭ cêu sê kiè lā̤ siŏh tàu lè̤ giàng diē Ià-lô-sák-lēng gì. Dṳ̆ng-guók Ùi-ngū-ī-cŭk duòng-suók gì dé-hiê ìng-ŭk Ă-huàng-tì iâ sê kiè siŏh tàu lè̤. Să-sê̤ṳ-bī-ā gì hié-kiŏk «Dṳ̆ng-hâ Iâ cĭ Máe̤ng» (A Midsummer Night's Dream) dṳ̆ng, ô siŏh ciáh nè̤ng gì tàu biéng có̤ lè̤ tàu. Găk «Dòng Gì-hŏ̤-dáik» (Don Quixote) diē-sié, Săng-chó̤ Păng-sák (Sancho Panza) iâ sê kiè siŏh tàu lè̤.




#Article 98: Guōng-dĕ̤ng (113 words)


Guōng-dĕ̤ng (廣東), gāng chĭng Uŏk (粵), sê Dṳ̆ng-guók nàng-buô iòng-hāi gì sēng, sê Dṳ̆ng-guók ìng-kēu dék sâ̤ gì sēng-hông. Sēng-huôi Guōng-ciŭ gâe̤ng gĭng-cá̤ dĕk-kṳ̆ Chĭng-dáung sê Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k gĭng-cá̤ dék huák-dăk gì siàng-chê. Hiĕk-ngiê gì Guōng-dĕ̤ng mò̤ bău-guák lĭk-sṳ̄ siông ké̤ṳk gák có̤ sĭk-mìng-dê gì Hiŏng-gē̤ng gâe̤ng Ó̤-muòng.

Guōng-dĕ̤ng ô dŏ̤-nguòng gì ùng-huá. Guōng-dĕ̤ng dṳ̆ng-buô cuō-iéu gṳ̆-cê̤ṳ gōng Uŏk-ngṳ̄ gì nè̤ng, ĭ-gáuk-nè̤ng siăh Uŏk-chái, káng Uŏk-kiŏk. Gōng Uŏk-ngṳ̄ gì nè̤ng gì Guōng-hū ùng-huá sê Guōng-dĕ̤ng ùng-huá gì dô̤i-biēu. Iâ ô cêng sâ̤ Káh-gă-nè̤ng hŭng-buó diŏh Guōng-dĕ̤ng gì Hiê-ciŭ, Mùi-ciŭ, Chĭng-dáung dēng dê-huŏng. Mùi-ciŭ gì Káh-gă ùng-huá sê Dṳ̆ng-guók Káh-gă ùng-huá gì dṳ̆ng-sĭng. Guōng-dĕ̤ng dĕ̤ng-buô Dièu-ciŭ gâe̤ng Sáng-tàu ùng-huá sê Mìng-nàng ùng-huá gì hŭng-ciĕ.




#Article 99: Mìng (Hók-gióng) (103 words)


Mìng (閩) sê Hók-gióng-sēng gì gāng-chĭng. Ĭ có̤i cā chók-hiêng diŏh Dṳ̆ng-guók gū cṳ̆ gì «Săng-hāi-gĭng» (山海經) diē-sié: Mìng câi hāi dṳ̆ng (閩在海中). «Suók Ùng Gāi Cê» diē-sié gōng: Mìng, dĕ̤ng-nàng Uŏk, siè cṳ̄ng. (閩, 東南越, 蛇種.) Mìng cê diē-sié gì tè̤ng (虫) sê siè, gū-cā Hók-gióng gì cê̤ṳ-mìng sê cṳ̀ng-bái siè gì.

Hók-gióng iâ biék-chĭng có̤ Chék-mìng (七閩) hĕ̤k-ciā Báik-mìng (八閩). Chék-mìng sê bī Ciŭ-dièu sì-dâi dêu diŏh Hók-gióng gâe̤ng Ciék-gŏng nàng-huŏng gì chék ciĕ ī bái siè gì Mìng-cŭk hâiu-iô buô-lŏ̤h. Báik-mìng sê bī Nguòng-dièu kăi-sṳ̄ sĭk-hèng gì dṳ̆ng-cṳ̆-sēng-cié (中書省制), dé Hók-ciŭ, Gióng-nìng, Ciòng-ciŭ, Hĭng-huá, Siêu-ū, Iòng-bìng, Tĭng-ciŭ, Ciŏng-ciŭ ciā Báik-dô̤-hū.




#Article 100: John Wesley (378 words)


John Wesley (Ĭng-ùng: John Wesley, ĭng-ĭk: Iók-hâng Ôi-lī, 1703 n. 6 ng. 28 h. - 1791 n. 3 ng. 2 h.) sê Ăng-lĭk-găng-cŭng gì mŭk-sṳ̆ gâe̤ng Gĭ-dók-gáu sìng-hŏk-gă, Ôi-lī-cŭng (Methodism, iâ ĭk siàng Sùng-dô̤-cŭng) gì cháung-gióng-ciā.

Iók-hâng Ôi-lī chók-sié diŏh Ĭng-guók báe̤k-huŏng Lìng-kēng-gông (Lincoln). Ĭ gì gă-cŭk ô cĭng chĭng gì cŭng-gáu séng-niêng. Ĭ gŭng sê Chĭng-gáu-dù, ĭ lòng-bâ sêu guó gŏ̤-dēng gáu-ṳ̆k, hâiu duōng kó̤ Ăng-lĭk-găng-cŭng, găk Ngiù-cĭng Dâi-hŏk (Oxford University) tĕ̤k-cṳ̆.

Giòng-diêu nè̤ng â̤-sāi ciâ séng-sĭng dáik diŏh géu-ŏng, cuòi sê Ĭng-guók guók-gáu Ăng-lĭk-găng-cŭng (Anglicanism) sū káng kīng gì. Ĭ-gáuk-nè̤ng nêng-ùi, nè̤ng nâ diŏh dáik géu, dăng-dăng kó̤ sá̤-giāng sêu sā̤ cêu ô gáu lāu. Ŏ̤h-cūng-kuāng, dŏng-sì duâi-buô-hông gáu-huôi hióng Ôi-lī duâi-muòng gīng guŏng, sêng-cé sê páe̤k-hâi ĭ, ĭ gâe̤ng ĭ bèng-iū nâ ô kó̤ gă̤-dŏng cê̤ṳ-huôi.

Sùng-dô̤ ông-dông huák-sĕng diŏh 1740 nièng-dô̤i chĕ̤, cà̤-cà̤ chăng-gă gì gó ô gó-dā̤ că̤-iū George Whitefield gâe̤ng ĭ diê Că-lī Ôi-lī. Găk Ĭng-guók, ĭ-gáuk-nè̤ng cuō-dông kó̤ guăng-sĭng siâ-huôi diē-sié ĭng gĕ̤ng-ngiĕk gáik-mêng sék-ngiĕk gì gĕ̤ng-ìng gâe̤ng lēng-dâng gì dĭ-sék-hông-cṳ̄.

Dŏng-sì, Ĭng-guók Séng-gŭng-huôi piĕng hióng siông-cèng siâ-huôi duòng Hók-ĭng, Diōng-lō̤-huôi (Presbyterianism), Céng-séng-huôi (Baptist) piĕng hióng dṳ̆ng-sāng-gāi-ngék gâe̤ng sŏng-ìng, dáng-sê Sùng-dô̤-huôi cuŏng-muŏ-muŏ hióng bìng-gṳ̀ng gì dā̤-cèng ìng-mìng duòng Hók-ĭng. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì gōng-dô̤ sì-siòng gāng-dông báh-sáng, niông ô sâ̤ nè̤ng giók-cé gṳ̆ng lā̤ séng Ià-sŭ.

Ôi-lī hiăng-diê-gŏ̤ kó̤ sié-gái gáuk dê-huŏng buó dô̤, gióng-lĭk Sùng-dô̤ Huôi-siâ. Huôi-siâ muōng biéng muōng duâi, cêu gâe̤ng gáuk bĭk dê-kṳ̆ gì séng-dù buŏng băng, muōi băng sĕk-nê ciéh nè̤ng, sōng siŏh ciéh có̤ băng-diōng. Huôi-siâ ṳ̄ng-hṳ̄ pū-tŭng séng-dù lì gōng dô̤ (cuòi iâ sê nguòng cê̤ṳ Mā-dĭng Lô-dáik gì sìng-hŏk-guăng), ng-nié mŭk-sṳ̆ ciáh ô ciā cṳ̆-gáh. Muōi băng gì nè̤ng iók-diâng hō̤ hô-siŏng hù-tì gū-lâ̤, băng-diōng ô cáik-êng giēng-că sìng-uòng gì sĕng-uăk, nâ ng sê nêng-cĭng hŏk-sĭk dŭi-giù sĕng-miâng gāi-biéng gì nè̤ng, Iók-hâng Ôi-lī â̤-cái gâe̤ng ĭ dṳ̆k chók gáu-huôi. Puâng lā̤ huôi-siâ huák-diēng, ĭ găk Lùng-dŭng ciĕu-kŭi tàu huòi nièng-huôi, ciŏng cuòng huôi-siâ buŏng có̤ gūi bĭk gáu-kṳ̆, siék-lĭk gáu-kṳ̆-diōng, iâ siék-lĭk iù-hèng duòng-dô̤-nè̤ng â̤ dó̤-ché̤ṳ gōng-dô̤.

Sùng-dô̤-huôi dái kī Ĭng-guók Hók-ĭng-puái gì hĭng-uông, sêng-cé iòng-tuóng gáu gì-tă Ĭng-ngṳ̄ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆. Ngô-sĕk-nièng diē-sié, Iók-hâng Ôi-lī gáu Ĕu-ciŭ gáuk-guók lṳ̄-hèng buó-dô̤. Gáu ĭ guó-sié sèng-hâiu, Sùng-dô̤-cŭng găk Ĭng-guók ô báik-uâng séng-dù, găk Mī-guók ô lĕ̤k-uâng séng-dù. Gĭng-dáng-nĭk, Sùng-dô̤-cŭng găk cuòng sié-gái ī-gĭng ô sé-chiĕng-uâng nè̤ng.




#Article 101: Lò̤-nguòng (780 words)


Lò̤-nguòng (羅源)  sê Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-báe̤k iòng-hāi gì siŏh ciáh gâing, sṳ̆k Hók-ciŭ-chê guāng-hà. Cuòng gâing miêng-cék 1187 bìng-huŏng gŭng-lī, cūng ìng-kēu 25 uâng, gì-dṳ̆ng Siă-cŭk ìng-kēu ciéng 8.1%, ùi Hók-gióng Siă-cŭk cuō-iéu cê̤ṳ-gṳ̆ dê cĭ ék. Iù-céng biĕng-mā 350600. Gâing ìng-mìng-céng-hū cé̤ṳ Hông-săng-déng.

Lò̤-nguòng gâing ô guāng-hăk 6 déng, 4 hiŏng, 1 ciáh mìng-cŭk-hiŏng, 192 ciáh chŏng (gṳ̆):

Lò̤-nguòng-gâing diŏh Hók-gióng-sēng dĕ̤ng-báe̤k iòng-hāi, báe̤k-ūi 26°23'~ 26°39', dĕ̤ng-gĭng 119°7'～119°54' cĭ-găng. Săng méng kuàng săng, siŏh méng kó̤ hāi. Nàng sié sê Lièng-gŏng, să̤-nàng sê Hók-ciŭ-chê gâe̤ng Mìng-âu, báe̤k sié sê Nìng-dáik-chê, dĕ̤ng sié gáh hāi gâe̤ng Hà-puō gì Dĕ̤ng-chṳ̆ng Buáng-dō̤ ī-gĭk Dài-uăng guāng-hà gì Mā-cū Liĕk-dō̤ siŏng mâung. Cūng miêng-cék 1187 bìng-huŏng gŭng-lī.

Lò̤-nguòng ôi-ché̤ṳ diŏh Cêu-hŭng Săng-măh dĕ̤ng-nàng iòng-sĭng buô-hông, dê-sié iù să̤ gáu dĕ̤ng, gŏ̤ dă̤ kī-hŭk. Dăng-duŏng sê dṳ̆ng dă̤ săng-dê, cuòng gâing dék gèng gì Ngù-mō̤-hŭng diŏh Kuó-kāu-hiŏng, hāi-băk 1251 mī; dĕ̤ng buô gèng kiŭ-lìng dŏ̤-só bék-gê̤ṳng hāi-ngâng; dĕ̤ng-báe̤k sié Gáng-gĕ̤ng Buáng-dō̤ gâe̤ng Lièng-gŏng Uòng-giè Buáng-dō̤ cà̤ gáiu-siàng bók-lō̤ duâi, ché̤ṳ nâung gì Lò̤-nguòng-uăng, ĭ sê Hók-gióng lĕ̤k duâi chĭng-cūi-gē̤ng cĭ-ék. Hāi-ngâng sê ô sék-dê tăng-tù gì huòi-sĭng chĭng-sĭk hà-uăng hìng gèng kiŭ-lìng siŏh-ngâng, ô dō̤ sĕk gūi ciáh, hāi-ngâng-siáng dòng 150.3 gŭng-lī (bău-guák dō̤-ngâng-siáng 8.9 gŭng-lī). Kī-buó-kă̤ Gók-dê gâe̤ng Siàng-guăng Bàng-nguòng, Siēu-hĕk Bàng-nguòng sê cuō-iéu gì gĕng-cáuk-kṳ̆.

Lò̤-nguòng sṳ̆k hāi-iòng séng Á-iĕk-dâi Gié-hŭng Ké-hâiu, nièng bìng-gĭng ké-ŭng 19℃; 1 nguŏk bìng-gĭng ké-ŭng 9.6℃, 7 nguŏk bìng-gĭng ké-ŭng 28.5℃; ≥10℃ cék-ŭng 6957.8℃. Nièng gáung-cūi-liông 1652 hò̤-mī, mò̤-sŏng-kĭ 280 gĕ̤ng. 7 nguŏk gáu 9 nguŏk sê Hŭng-tăi uăk-dông kĭ.

Să̤-báe̤k sié săng-kṳ̆ ô hŭng-hó gì Huă-gŏng-siŏh, Gŏ̤-liāng-tù cṳ̆-nguòng gâe̤ng chéu-làng, dà, dé̤ṳk, cūi-guō dēng-dēng cṳ̆-nguòng.

Lò̤-nguòng gṳ̆-mìng ī Háng-cŭk ùi cuō, Siă-cŭk ché̤ṳ-cĭ, gó ô ciēu-liông gì Muāng-cŭk, Cáung-cŭk, Mièu-cŭk, Huòi-cŭk, Câung-cŭk dēng-dēng mìng-cŭk.

Lò̤-nguòng Siă-cŭk ìng-kēu ciéng cūng ìng-kēu gì 8.1%, hŭng-buó diŏh cuòng gâing 11 ciáh hiŏng-déng 82 ciáh chŏng, cuō-iéu dêu Kuó-kāu-hiŏng, gōng Siă-ngṳ̄, iā gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ Lò̤-nguòng kēu-ĭng, ô Lòi (雷), Làng (藍), Cṳ̆ng (鍾) săng ciáh sáng. Siă-cŭk gì cū-siĕng găk Dòng-dièu sèng-hâu gáu Lò̤-nguòng, cuō-iéu kó̤ páh-lăk gâe̤ng iù-gĕng sĕng-uăk. Mìng-dièu déng-gṳ̆ ī-hâiu, kăi-sṳ̄ có̤-chèng, mâing-mâing huák-diēng gĭng-cá̤ cáuk-ŭk gâe̤ng hó-ngiĕk sĕng-sāng. Siă-cŭk nè̤ng hó̤ chióng săng-gŏ̤, ái ū-sŭk, dĕk-bié sê gùng-sŭk. Siă-cŭk cṳ̆-niòng sê̤ṳng 'Hông-huòng-cŏng', sṳ̆ 'Hông-huòng huák-sék', iā ô dĕk-sáik.

Dáng-mìng, iā giéu Lièng-gă-sùng, diŏh Hók-ciŭ ô siŏh ciáh biēng-chĭng miàng-giéu Kuŏ-dà̤.  Dṳ̆ng-guók guăng-huŏng nêng-ùi Dáng-mìng sê Háng-cŭk gì siŏh buô-hông. Lò̤-nguòng gì Dáng-mìng cuō-iéu cĭk-dṳ̆ng diŏh iòng-hāi gì Gáng-gĕ̤ng, Sṳ̆ng-săng, Pék-diē săng ciáh hiŏng-déng, duòng-tūng ī sùng có̤ chuó, găk Lò̤-nguòng iòng-hāi tō̤-hāi, gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ Lò̤-nguòng kēu-ĭng, ngâng-siông gì nè̤ng giéu ĭ-gáuk-nè̤ng 'Kuŏ-dà̤'. Mìng-guók ī-sèng, Dáng-mìng sêu-gáu lṳ̆k-dê gṳ̆-mìng ngièng-dâe̤ng gì gì-sé, iā sâ̤ Dáng-mìng ké̤ṳk géng-cī siông-ngâng. 1952 nièng ī-hâiu, céng-hū mâing-mâing dó̤i Dáng-mìng siông-ngâng gāi-có̤, dâi buô-hông gì Dáng-mìng ī-gĭng siông-ngâng déng-gṳ̆, cuō-iéu dêu Gáng-gĕ̤ng Hāi-siông (海上), Pék-diē Siĕng-hŭng (先鋒), Sṳ̆ng-săng Sìng-hŭng (乘風) săng ciáh lṳ̆k-dê chŏng.

Diŏh 5000 nièng ī-sèng gì Sĭng Sĭk-ké Sì-dâi, Lò̤-nguòng cêu ô nè̤ng dêu. Să̤-céng (Gŭng-ngùong 290 nièng cō̤-êu) ī-gĭng ô Dṳ̆ng-nguòng nè̤ng ngiè gáu cŭ-uái. Dòng muăk kăi-sṳ̄ ô dâi-piĕ Háng-cŭk gâe̤ng Siă-cŭk nè̤ng ngiè diē. Dòng Dâi-dṳ̆ng (大中) nguòng nièng (847 nièng) dé Lò̤-nguòng Diòng (羅源場), Hàng-tŭng (咸通) nê nièng (861 nièng) sĭng Diòng ùi Déng, gāi miàng Īng-dĭng (永貞), Ngū-dâi Mìng Lṳ̀ng-kī (龍啟) nguòng nièng (933 nièng) sĭng ùi Īng-dĭng-gâing, Sáung Tiĕng-hī (天禧) ngô nièng (1021 nièng) gāi Īng-chiŏng-gâing (永昌縣), Gièng-hĭng (乾興) nguòng nièng (1022 nièng) diâng miàng-cê ùi Lò̤-nguòng-gâing (羅源縣). Lĭk-sṳ̆k Diòng-lŏ̤h-hū, Hók-ciŭ, Hók-ăng-hū, Hók-ciŭ-lô, Hók-ciŭ-hū, Mìng-hāi-dô̤. 1949 nièng 8 nguŏk 16 hô̤, Dṳ̆ng-guók Ìng-mìng Gāi-huóng-gŭng ciéng-liāng Lò̤-nguòng. 1950 nièng sṳ̆k Mìng-âu Cuŏng-kṳ̆, 1956 nièng gāi sṳ̆k Hók-ăng Cuŏng-kṳ̆, 1962 nièng sṳ̆k Hók-ciŭ-chê, 1963 nièng bók sṳ̆k Mìng-âu Cuŏng-kṳ̆, 1970 nièng bók sṳ̆k Hók-ăng Cuŏng-kṳ̆ (1971 nièng Hók-ăng Cuŏng-kṳ̆ gāi miàng Nìng-dáik Dê-kṳ̆), 1983 nièng dṳ̆ng-sĭng gŭi Hók-ciŭ-chê guāng.

Lò̤-nguòng Háng-cŭk gṳ̆-mìng cuō-iéu gōng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ Lò̤-nguòng kēu-ĭng, gâe̤ng Hók-ciŭ chê-kṳ̆ uâ ô bī-gáu mìng-hiēng gì kēu-ĭng chă-é. Buōng-dê Siă-cŭk gōng Siă-ngṳ̄, dŏ̤-só iā â̤ gōng Hók-ciŭ-uâ Lò̤-nguòng kēu-ĭng. Có̤i-gê̤ṳng, diŏh guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng céng-cháik găng-siĕk cĭ-â, Puō-tŭng-uâ sāi-ê̤ṳng bī-gáu puō-biêng, bók-guó Hók-ciŭ-uâ diŏh hâiu-săng-giāng dăng-dŏng gì sāi-ê̤ṳng cìng-kuóng kăi-sṳ̄ biéng ngài.

Lò̤-nguòng sṳ̆k Hók-ciŭ ùng-huá-kuŏng, ùng-huá sĭk-sṳ̆k gâe̤ng Hók-ciŭ-chê chă mà̤ hēng. Mìng-găng séng-iōng gì sìng iā sâ̤, ô gì sìng lièng gáuk hiŏng-chŏng dŭ mà̤ siŏh-iông, īng-hiōng dék guōng gì sìng sê Mā-cū gâe̤ng Lìng-cūi-nā̤ Dìng Cêng-gŭ. Mìng-găng liù-hèng gì hié sê Mìng-kiŏk.

Lò̤-nguòng hiêng-cái ô lâng ciáh Cuòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi, hŭng-biĕk sê Dŏng-bùng-déng Dìng-tái-ói-gṳ̆ng (陳太尉宮) gâe̤ng siàng-guăng Siáng-cūi-sê Chă̤-hùng-dáe̤ng Sĕk-báik-lò̤-háng-có̤-chiông (棲雲洞十八羅漢造像).

Mā-cū Dĕ̤ng-īng-dō̤ nguòng-dā̤ sṳ̆k Lò̤-nguòng-gâing guāng-hà, Guók-gê̤ṳng-nô̤i-ciéng ī-hâiu iù Dài-uăng gì Dṳ̆ng-huà-mìng-guók céng-hū kóng-cié, 1954 nièng 3 nguŏk, găk Dĕ̤ng-īng-dō̤ siék Dṳ̆ng-hua-mìng-guók Lò̤-nguòng-gâing céng-hū. 1965 nièng 7 nguŏk ciŏng Dṳ̆ng-huà-mìng-guók Lò̤-nguòng-gâing céng-hū tiák kó̤, Dĕ̤ng-īng-dō̤ gāi ùi Dṳ̆ng-huà-mìng-guók Lièng-gŏng-gâing Dĕ̤ng-īng-hiŏng.




#Article 102: Báe̤k-gĭng (434 words)


Báe̤k-gĭng-chê (北京市) sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì siū-dŭ. Báe̤k-gĭng sê Dṳ̆ng-guók gì céng-dê dṳ̆ng-sĭng, iā sê Dṳ̆ng-guók gì lĭk-sṳ̄ ùng-huá miàng siàng, ô săng chiĕng gūi nièng gì lĭk-sṳ̄, ô ngô ciáh huòng-dièu găk cŭ-uái gióng-lĭk siū-dŭ.

Báe̤k-gĭng siàng gì lĭk-sṳ̄ ô săng chiĕng gūi nièng. 
Chŭng-chiŭ Ciéng-guók sì-kĭ, Gié-guók (蓟國) cêu diŏh gĭng-dáng gì Báe̤k-gĭng dê-kṳ̆ gióng siàng-chê, Iĕng-guók (燕國) páh iàng Gié-guók ī-hâiu, chiĕng siū-dŭ gáu Gié-siàng, giéu Iĕng-dŭ (燕都) hĕ̤k-chiā Iĕng-gĭng (燕京). 

Cìng-dièu sèng-hâu diŏh cŭ-uái siék Gié-gâing, sṳ̆k Guōng-iòng-gông (廣陽郡). Să̤-háng kī Guōng-iòng-gông sṳ̆k Hiŭ-ciŭ (幽州). Dĕ̤ng-háng Guŏng-ū-dá̤ diŏh Gié-gâing dé Hiŭ-ciŭ-ché̤ṳ-sṳ̄-buô, 96 nièng bók biéng Guōng-iòng gông-dê. Să̤-céng sèng-hâu, Guōng-iòng-gông gāi ùi Iĕng-guók. Gáu Sĕk-lĕ̤k-guók Hâiu-diêu bô gāi ùi Iĕng-gông. Hiŭ-ciŭ cê̤ṳ-dê chiĕng duōng Gié-gâing, Iĕng-guók gāi Iĕng-gông, gĭng Cièng-iĕng, Cièng-cìng, Hâiu-iĕng gâe̤ng Báe̤k-ngôi bók biéng.

Sùi-dièu Kăi-huòng (開皇) săng nièng (593 nièng) hié Iĕng-gông, Dâi-ngiĕk (大業) săng nièng (607 nièng), gāi Hiŭ-ciŭ ùi Dáuk-gông (涿郡).

Dòng Ū-dáik (武德) nièng-găng, Dáuk-gông bô gāi duōng miàng Hiŭ-ciŭ, Dĭng-guăng (貞觀) nguòng nièng (627 nièng), Hiŭ-ciŭ sṳ̆k Ò̤-báe̤k-dō̤ (河北道), â-dāu bô có̤ Huáng-iòng Ciék-dô-sṳ̄ (范陽節度使) cê̤ṳ-dê. Ăng Lṳ̆k-săng diŏh Ăng-sṳ̄-cĭ-luâng sèng-hâu găk cŭ-uái chĭng Dâi-iĕng huòng-dá̤. Bìng luâng cĭ-hâiu, Hiŭ-ciŭ gŭi Lù-lùng Ciék-cô-sṳ̄ (盧龍節度使). 

Lièu Huôi-dùng (會同) nguòng-nièng (938 nièng) diŏh cŭ-uái siék Nàng-gĭng-hiŭ-dŭ-hū (南京幽都府), ùi puôi-dŭ, Kai-tái (開泰) nguòng nièng (1012 nièng) gāi miàng Sék-cĭng-hū (析津府). 1153 nièng, Gĭng-dièu diŏh cŭ-uái ciáng-sék gióng dŭ, miàng-giéu Dŭng-dŭ. 

Sìng-gék-sṳ̆-hàng 1216 nièng ciéng-liāng Gĭng-dṳ̆ng-dŭ, Nguòng Cé-nguòng (至元) gāu nièng (1272 nièng), gāi miàng ùi Nguòng-dâi-dŭ (元大都), có̤ Nguòng-dièu gì siū-dŭ.

Mìng chĕ̤, siū-dŭ diŏh Nàng-gĭng, nguòng-dā̤ gì Nuòng-dâi-dŭ gāi miàng Báe̤k-bìng-hū (北平府). Īng-lŏk (永樂) nguòng nièng (1403 nièng) gāi chĭng Báe̤k-gĭng, Īng-lŏk sĕk gāu nièng (1421 nièng) Mìng-dièu ciáng-sék chiĕng-dŭ Báe̤k-gĭng Sông-tiĕng-hū (北京順天府).

Chĭng-dièu iā diâng dŭ Báe̤k-gĭng, sṳ̆k Dĭk-lâ̤-sēng (直隸省).

Báe̤k-gĭng dàng ô 14 kṳ̆, 2 gâing:

Báe̤k-gĭng diŏh Huà-báe̤k Bìng-nguòng să̤-báe̤k gièng, kó̤ Tái-hòng-săng ṳ̀ mĕk gâe̤ng Iĕng-săng săng-mĕk, méng hióng Huà-báe̤k Bìng-nguòng. Gâe̤ng Tiĕng-cĭng siŏng lìng béng cà̤ ké̤ṳk Ò̤-báe̤k-dēng bău kī. Báe̤k-gĭng bìng-gĭng hāi-băk 43.5 mī. 

Báe̤k-gĭng ké-hâiu sṳ̆k Ŭng-dâi Gié-hŭng Ké-hâiu

Báe̤k-gĭng sê Dṳ̆ng-guók dê̤ṳng-iéu gì gĭng-ṳ̀ng dṳ̆ng-sĭng gâe̤ng săng-ngiĕk dṳ̆ng-sĭng cĭ-ék, iā sâ̤ ngṳ̀ng-òng, bō̤-hiēng-gŭng-sĭ gâe̤ng gĭng-ṳ̀ng giĕ-gáiu gì cūng-buô dŭ siék gáu Báe̤k-gĭng. Dùng-sì, iā sâ̤ Dṳ̆ng-guók guók-iū kié-ngiĕk gì cūng-buô gâe̤ng nguôi-cṳ̆ kié-ngiĕk gì Dṳ̆ng-guók cūng-buô iā diŏh Báe̤k-gĭng.

Báe̤k-gĭng buōng-dê nè̤ng gōng Báe̤k-gĭng-uâ, Báe̤k-gĭng-uâ sê Pū-tŭng-uâ gì gĭ-chū huŏng-ngiòng.

Cuòng chê tūng-gâe̤ng ô 6 ciáh Sié-gái-mì-sāng, 2 ciáh guók-gă-hŭng-gīng-miàng-séng-kṳ̆, 99 ciáh Cuòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi.

Báe̤k-gĭng sê Dṳ̆ng-guók Gŏ̤-dēng-iêng-hâu dék sâ̤ gì siàng-chê, 2000-2001 nièng-dô Báe̤k-gĭng ô puō-tŭng gŏ̤-dēng hŏk-hâu 59 ciáh, ngièng-géu-sĕng buòi-iōng gĭ-gáiu 177 gă. Gì-dṳ̆ng bău-guák iā sâ̤ ô-miàng gì dâi-hŏk.




#Article 103: Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk (410 words)


Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk (北京大學) sê Dṳ̆ng-guók gì siŏh sū gŭng-lĭk dâi-hŏk, gāng-chĭng Báe̤k-dâi (北大), ôi-ché̤ṳ diŏh Báe̤k-gĭng Hāi-diêng-kṳ̆. Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk cháung-gióng ṳ̀ 1898 nièng, sê Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi dâ̤ ék sū guók-lĭk dâi-hŏk. Báe̤k-dâi sê Dṳ̆ng-guók Sĭng-ùng-huá Ông-dông gâe̤ng Ngū-sé̤ṳ Ông-dông gì huák-nguòng-dê, iā sê iā sâ̤ sṳ̆-dièu diŏh Dṳ̆ng-guók dék ká̤ gì duòng-bó̤ dê. Ĭ iâ sê Dṳ̆ng-guók dê̤ṳng-iéu gì ngiēng-géu hìng dâi-hŏk, ké̤ṳk nè̤ng nêng-ùi sê Dṳ̆ng-guók dék hō̤ gì dâi-hŏk cĭ-ék, ô iā gèng gì hŏk-sŭk sĭng-ngê̤ṳ.

Báe̤k-dâi mŭk-sèng ô 5 ciáh hŏk-buô, 41 ciáh iêng-hiê, 216 ciáh ngièng-géu-sū (hĕ̤k ngièng-géu dṳ̆ng-sĭng), 16 ciáh Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Sĭk-ngiêng-sék, 20 ciáh hô-sṳ̆k gâe̤ng gáu-hŏk ĭ-iêng. Ĭ ô 101 ciáh buōng-kuŏ cuŏng-ngiĕk, 4 ciáh dâ̤ nê hŏk-sê̤ṳ hŏk-ôi cuŏng-ngiĕk, 244 ciáh suŏk-sê̤ṳ cuŏng-ngiĕk, 201 ciáh báuk-sê̤ṳ cuŏng-ngiĕk, 81 ciáh cuòng-guók dê̤ṳng-diēng hŏk-kuŏ, 35 ciáh báuk-sê̤ṳ-hâiu kuŏ-ngièng làu-dông-câng, 1428 ciáh gáu-sêu (gì-dṳ̆ng báuk-sê̤ṳ-sĕng dō̤-sṳ̆ 1227 ciáh), 1848 ciáh hó-gáu-sêu, gì-dṳ̆ng Dṳ̆ng-guók Kuŏ-hŏk-iêng Iêng-sê̤ṳ 52 ciáh, Dṳ̆ng-guók Gĕ̤ng-tiàng-iêng Iêng-sê̤ṳ 7 ciáh, Dâ̤-săng-sié-gái Kuŏ-hŏk-iêng Iêng-sê̤ṳ 14 ciáh, 973 Hâung-mŭk siū-sĭk kuŏ-hŏk-gă 14 ciáh, Diòng-gĕ̤ng Hŏk-ciā 95 ciáh. Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk gì Iêng-sê̤ṳ, 973 Hâung-mŭk siū-sĭk kuŏ-hŏk-gă, Diòng-gĕ̤ng Hŏk-ciā, Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Hŏk-kuŏ ī-gĭk Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Sĭk-ngiêng-sék gì só-liông dŭ sê cuòng-guók gŏ̤-hâu diē-sié dék sâ̤ gì.

Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk Dù-cṳ̆-guāng sê Ā-ciŭ dék duâi gì dâi-hŏk dù-cṳ̆-guāng, còng-cṳ̆ 629 uâng ṳ̀ cháik.

hŭi-hók. 1862 nièng cháung-bâing gì Gĭng-sṳ̆ Dùng-ùng-guāng iā biáng diē. 1904 nièng suōng-pái dâ̤-ék piĕ 47 ciáh hŏk-sĕng chók-guók liù-hŏk.

Káung-nĭk Ciéng-cĕng giék-sók ī-hâiu, Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk ṳ̀ 1946 nièng diŏh Báe̤k-gĭng ciáng-sék hô hâu, Hù Sék có̤ hâu-diōng.

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sìng-lĭk cĭ-hâiu, céng-hū găk 1952 nièng dó̤i gŏ̤-dēng hŏk-hâu có̤ Iêng-hiê Dièu-cīng, Chĭng-huà Dâi-hŏk, Iĕng-gĭng Dâi-hŏk gâe̤ng Hū-ìng Dâi-hŏk gì ùng lī kuŏ biáng gáu Báe̤k-dâi, Báe̤k-dâi Gĕ̤ng-hŏk-iêng gĭ-hâi, diêng-gĭ, tū-mŭk, gióng-dé̤ṳk sé hiê biáng gáu Chĭng-huà Dâi-hŏk, huá-gĕ̤ng-hiê biáng gáu Tiĕng-cĭng Dâi-hŏk, nṳ̀ng-hŏk-iêng, ĭ-hŏk-iêng, céng-huák cuŏng-ngiĕk hĕ̤k-chiā biáng gáu gì-tă hŏk-hâu, hĕ̤k-chiā tiék chók sìng-lĭk sĭng gì hŏk-hâu. Dièu-cīng cĭ-hâiu gì Báe̤k-dâi chiĕng gáu nguòng Iĕng-gĭng Dâi-hŏk gì hâu-cī, biéng có̤ siŏh sū ī ùng-lī-kuŏ cṳ̆ng-hăk séng dâi-hŏk.

Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk gì hŏk-sŭk cūi-bàng tĭk-tàu sê giŭ Dṳ̆ng-guók dâi-hŏk gì cièng-liĕk. Iā sâ̤ nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk gâe̤ng Chĭng-huà Dâi-hŏk sê Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k cṳ̆ng-hăk cūi-bàng dék gèng gì lâng ciáh dâi-hŏk.

Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk diŏh Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ siông ô dé̤ṳng-iéu gì dê-ôi, Báe̤k-dâi hŏk-sĕng chăng-gă hĕ̤k huák-kī guó iā sâ̤ céng-sê ông-dông. 

Báe̤k-gĭng Dâi-hŏk ô iā sâ̤ hŏk-sĕng siâ-tuàng, muōi hŏk-kĭ kŭi-hŏk sèng-hâu dŭ ô iā sâ̤ siâ-tuàng diŏh Săng-gáe̤k-dê ciĕu sĭng, nè̤ng giéu 'Báh-tuàng-dâi-ciéng'.




#Article 104: Huōi (226 words)


Huōi (㷄, 𤈦, iâ ô nè̤ng siā có̤ 燬), tĕ̤k-cṳ̆-ĭng iâ hô̤ lā̤ huō (火), sê ŭk-cék huá-hŏk huāng-éng, dĕk-biék sê găk iōng-ké diē-sié huák-sĕng iòng-siĕu huāng-éng sèng-hâiu sū sék-huóng chók lì gì iĕk gâe̤ng guŏng. Gŏng-gé̤ṳ gáuk cṳ̄ng iòng-siĕu gì ŭk-cék, huōi-iêng gì ngàng-sáik kō̤-nèng mâ̤ siŏh-iông.

Ìng-lôi gì cŭng-gáu uăk-dông sèu-sèu sāi-ê̤ṳng huōi. Huōi dék-ciēu ô lâng cṳ̄ng é-ngiê: dâ̤-ék, huōi dâi-biēu táh-gáik, siĕu-dŭk. Séng-gĭng Ī-suói-ā Cṳ̆ dâ̤ 6 ciŏng 5 - 7 ciék, siŏh ciáh să̤-lăk-bĭng găk ê-chiông diē-sié kĕk huōi-kìng iù huōi-dàng gà̤-dēng chṳ̄ giâ huōi-táng, lì táh-gáik Ī-suói-ā gì chói-puòi. Găk Dṳ̆ng-guók ô sâ̤ dê-huŏng, nè̤ng iâ ô hàng cāi-cièng gì hŭng-sṳ̆k, nêng-ùi cūng-kuāng cêu â̤ ciŏng cièng gié ké̤ṳk ĭng-găng diē-sié gì sī nè̤ng.

Gū-cā sì-dâi, ìng-lôi mâ̤ lī-gāi dâi-cê̤ṳ-iòng, háng dék huōi sê mâ̤ hŭng-gák gì nguòng-só. Gū Hĭ-lé-nà̤-nè̤ng nêng-ùi sié-gái sū-iū ŭk-cék dŭ sê iù kĕ̤ng-ké, cūi, tù gâe̤ng huōi cū-hăk siàng gì. Dṳ̆ng-guók duòng-tūng ùng-huá gì ngū-hèng hŏk-suók diē-sié iâ bău-guák huōi (cêu sê gĭng, mŭk, cūi, huōi, tū). Dṳ̆ng-ĭ gōng gì „huō“, hĕ̤k-chiā siông-iĕk (上熱), iâ sê gâe̤ng sìng-tā̤ diē-sié gì huōi ô gáng-guó.

Huōi iâ sèu-sèu chók-hiêng diŏh ùng-hŏk diē-sié. Pī-ṳ̀-gōng, găk Sé̤ṳ-dù Hèng-duông 2:1-4 diē-sié, Séng-sìng ké̤ṳk bī-ê̤ṳ có̤ chói-siĕk chiông huōi-iêng hiēng-hiêng bêng-chiā gáung-lìng. Séng-gĭng diē-sié iâ ô iā sâ̤ dê-huŏng gōng gáu, sié-gái muăk-nĭk sèng-hâiu Siông-dá̤ gâe̤ng kĕk huōi lì sīng-puáng sié-găng-nè̤ng.




#Article 105: Jane Eyre (506 words)


Hī siŏh nĭk, chók kó̤ giàng-dâe̤ng sê mò̤ kō̤-nèng lāu. Gì-sĭk, cāi-tàu nguāi-gáuk-nè̤ng gó ô găk guŏng-tók-tók gì guáng-mŭk chéu-lìng diē-sié láuk lì láuk kó̤ siŏh dēng-cṳ̆ng, bók-guó, téng siĕh-dáu sì-găng kī (nâ mò̤ nè̤ng-káh lì, Reed Tái-tái iā cā cêu siăh-dáu lāu), chéng-tiĕng gì hŭng kăi-sṳ̄ chuŏi, ŭ-hùng mĕk buó, săng-bók-siŏh-sì dâung giâ pŏ̤-dò̤-duâi-ṳ̄, kó̤ ngiê-dāu uăk-dông iā nâ ô láe̤k ·gó̤.«Jane Eyre» Dâ̤ 1 Ciŏng diáh-liŏh

Cṳ̆-niòng-giāng Jane Eyre sê siŏh ciéh gŭ-ì, có̤-sá̤ ké̤ṳk gié-iōng diŏh Gateshead Cŏng-huòng (Gateshead Hall) ĭ niòng-gêng Reed Tái-tái (Mrs. Reed) chuó diē, nĭk-nĭk sêu niòng-gêng kŏ̤-ngiŏk. 10 huói sèng-hâiu, ĭ ké̤ṳk sáe̤ng gáu Lowood Gŭ-ì-iêng (Lowood School), iêng-diōng iâ sê siŏh ciéh áuk-nè̤ng, dâi Cēng Ái iā ngài. Găk Lowood, ĭ giék-sék lāu Helen Burns, ĭ mì-ék gì hō̤ bèng-iū, dáng-sê mò̤ nuâi òng, Helen cêu puái-bâng sī ·gó̤. Jane Eyre kó̤ cê-gă gì giĕng-giòng nū-lĭk, chiàng lâi hŏk-ngiĕk, làu diŏh Lowood có̤ sĭng-săng, có̤ lâng nièng, ĭ buóh-ó̤i dŭi-giù cê-gă gì lī-siōng, cêu sṳ̀-cék lāu.

Liê-kŭi Lowood hâiu, Jane Eyre lì gáu Thornfield Cŏng-huòng (Thornfield Manor) có̤ gă-gáu. Cŏng-huòng-ciō Edward Rochester sê siŏh ciáh séng-gáh ĭng-ók, hī-nô-ù-siòng gì nè̤ng, ĭ gâe̤ng Jane sèu-sèu ôi diŏh siŏh cṳ̄ng sṳ̆-siōng tié-láu buàng-báuk, dáng-sê lâng gā nè̤ng mâing-mâing dé̤ṳng-é bī-chṳ̄. Ô siŏh gĕ̤ng, Jane siŭ diŏh ĭ niòng-gêng Reed Tái-tái gié ké̤ṳk ĭ gì piĕ, gōng ĭ bâng mò̤-muŏk ·gó̤, ó̤i dĭh giéng Jane. Giéng-méng sèng-hâiu, Reed Tái-tái dò̤ ké̤ṳk Cēng siŏh hŭng piĕ, sê Jane gă-gă săng nièng sèng gié lì gì, hióng Reed Tái-tái dā-téng Jane gì siĕu-sék, gâe̤ng cê-gă gì mì-sāng gău ké̤ṳk Jane. Dŏng-sì, Reed Tái-tái piéng ĭ gōng Jane Eyre găk gŭ-ì-iêng bâng sī ·gó̤, hiêng-câi ĭ liòng-sĭng huák-hiêng, cêu gâe̤ng cĭng-sióng gó̤-só Jane.

Diōng gáu Thornfield hâiu, Rochester cêu hióng Jane Eyre giù-huŏng, Jane dák-éng lāu, huăng-huăng-hī ê̤ṳ-bê huŏng-lā̤. Dáng-sê găk huŏng-lā̤ sèng-hâiu ciáh báik-duòng Rochester ī-gĭng ô siŏh ciáh hăk-huák gì chă̤-cṳ̄. Jane Eyre iā siŏng-sĭng, liê-kŭi Thornfield Cŏng-huòng, sāi uòng sū-iū cièng-cài, siŏh-duô-dŏng có̤ ké̤ṳk-siăh, uŏng-hìng buăk-dō̤ diŏh mŭk-sṳ̆ St. John (St. John Rivers) chió-muòng sèng, ké̤ṳk St. John lâng ciáh ciā-muói géu chĭng-chāng, bêng-chiā dó̤i-chiū ĭ tō̤ diŏh có̤ sĭng-săng gì gĕ̤ng-cáuk. St. John huák-hiêng Jane sê ĭ biēu-muói. Ĭ hióng Jane giù-huŏng, iĕu-giù Jane gṳ̆ng ĭ kó̤ Éng-dô duòng gáu, dáng-sê Jane mò̤ éng-sìng. St. John mò̤ cŏng-dê̤ṳng Jane Eyre gì giók-é, tié-láu găng Jane gâe̤ng ĭ giék-huŏng. Ciā sèng-hâiu, Jane sák-sì-găng cĭng chiông tiăng giéng diŏh Rochester gáe̤ ĭ gì siăng-ĭng, iù-sê, Jane Eyre cêu tiék-dā̤ gê̤ṳ-cuŏk St. John gì chiāng-giù, diōng kó̤ Thornfield.

Gáu Thornfield sèng-hâiu, guòng bĭk cŏng-huòng biéng có̤ huōi-siĕu-diàng. Jane ciáh báik-diòng, ĭ mò̤ diŏh sèng-hâiu, Rochester gì diĕng-pă lâu-mā bóng huōi siĕu chió, cê-gă bié gáu chió-dīng tiéu giâ cê̤ṳ-sák ·gó̤. Rochester ôi lāu géu ĭ ă-tàu, siŏh bĕng chiū càng ·gó̤, mĕk-ciŭ iâ chăng-màng ·gó̤, dăng gŭ-kū siŏh ciéh nè̤ng, mò̤ nè̤ng āi-kó̤. Dáng-sê Jane Eyre cĭng-sĭng ái gì cêu sê Rochester, ĭ mò̤ hièng Rochester chăng-màng, gâe̤ng ĭ giék-huŏng, iōng siŏh ciéh giāng. Siēu-siók sák-guŏh, Rochester muŏk hō̤ siŏh lăk mĕk-ciŭ.




#Article 106: Huà-lìng-sê (481 words)


Huà-lìng-sê (華林寺) sê Hók-gióng-sēng Hók-ciŭ gì siŏh ciáh chók-miàng gì sê. Ciā miêu kī diŏh Gū-làu-kṳ̆ Bìng-săng nàng sié, sô̤i-báe̤k-dièu-nàng, să̤-hióng sê Hók-gióng-sēng Ìng-mìng Céng-hū (福建省人民政府) gì dâi-iêng (大院), nàng-hióng sê Gū-bìng-lô (鼓屏路) gâe̤ng Huà-lìng-lô (華林路) gì gău-chă diô-kāu.

Huà-lìng-sê kī diŏh Báe̤k-sóng Gièng-dáik (乾德) 2 nièng (964 nièng), ĭ gì duâi-dâing (大殿) sê nàng buô Dṳ̆ng-guók hiêng-câi bō̤-còng có̤i gô gì siŏh ciáh gióng-dé̤ṳk, ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók Guók-ô-iêng (中國國務院) diâng có̤ Cuòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi (全國重點文物保護單位).

Huà-lìng-sê nguòng-lài sê Mìng-guók huòng-dá̤ gì siŏh ciáh gṳ̆ng-dâing. Mìng-guók miĕk-uòng ī-hâiu, Hók-ciŭ ké̤ṳk Ngù-uŏk-guók ciéng-liāng. 964 nièng, Hók-ciŭ Góng-siū (福州郡守) Bàu Siŭ-niông (鮑修讓) ciŏng Mìng-guók huòng-dá̤ gṳ̆ng-dâing tiák lâi, ciŏng tiák giâ lì gì cài-lâiu hâ gáu Bìng-săng nàng sié kī siŏh ciáh miêu, hô̤ lā̤ „Uŏk-săng Gék-siòng Sê-iêng“ (越山吉祥寺院), ciā miêu cêu sê ī-hâiu gì Huà-lìng-sê.

Hī sèng-âu ciā miêu diē-sié gó ô Ùng-chŏng-gó̤h (文昌閣), Pū-dò̤-sê (普陀寺) gâe̤ng ciáng-dâing (正殿) dēng dēng iā sâ̤ gì gióng-dé̤ṳk, gì-tă gì gióng-dé̤ṳk dŭ sê ī-hâiu kī gì. Sóng-dièu gì Uòng Gié-siĕng (王繼先) nguòng-lài ké̤ṳk nè̤ng dṳ̆k gáu Hók-ciŭ gì ciā miêu lì, ĭ gâe̤ng Sóng Gŏ̤-cŭng guăng-hiê mâ̤ ngài, gáu-muōi-lāu Sóng Gŏ̤-cŭng siā „Uŏk Săng“ (越山) gâe̤ng „Kuàng Hŭng“ (環峰) 4 cê, sé̤ṳng ké̤ṳk ciā sê. Nàng-sóng gì guăng-lièu Diŏng Cóng (張浚) diŏh cŭ-uái tĕ̤k guó cṳ̆, ciŏng-gŭng Lī Gŏng (李綱) iâ lì cŭ-uái káh-dièu guó.

Ciā miêu diŏh Mìng-dièu Sŏng-dáik (宣德) 6 nièng (1431 nièng) tṳ̀ng-sĭng kī. Ciáng-tūng (正統) 9 nièng (1444 nièng), gāi-miàng hô̤ lā̤ Huà-lìng-sê, Mìng Ĭng-cŭng siā „Huà-lìng-sê“ 3 cê gì biēng-ngiăh guá diŏh méng-sèng, ciā biēng-ngiăh gáu gĭng-dáng gó guá diŏh hŭ-uái. 1506 nièng, biĕng-dău gì Lò̤-háng-iêng (羅漢院) gâe̤ng Uŏk-săng-ăng (越山庵) iâ hăk gáu Huà-lìng-sê diē-sié lì, gáu-muōi-lāu bô kī iā sâ̤ gióng-dé̤ṳk, Bìng-săng nàng sié dŭ sê Huà-lìng-sê gì dê-huŏng.

Huà-lìng-sê ké̤ṳk huōi siĕu guó gūi huòi, 1818 nièng gáu 1826 nièng cĭ găng có̤ guó iā duâi gì siŭ-lī. 1958 nièng ùng-ŭk puō-că (文物普查) sèng-hâu, ké̤ṳk káuk-dêng sê Diòng-gĕ̤ng ī nàng có̤i gô gì siŏh ciáh gióng-dé̤ṳk-ŭk. Ùng-huá Dâi Gáik-mêng gì sèng-âu, Hók-gióng-sēng céng-hū gĭ-guăng buăng gáu Bìng-săng, ciŏng Huà-lìng-sê gì duâi-buô-hông gióng-dé̤ṳk-ŭk dò̤ tiák lâi, nâ diông duâi-dâing dò̤ lā̤ ĕng cṳ̆-lâiu. 1982 nièng, Huà-lìng-sê ké̤ṳk Guók-ôi-iêng gŭng-buó sê Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô-dăng-ôi (國家重點文物保護單位). 1984 nièng, Guók-gă Ùng-ŭk-guŏh (國家文物局) áng nguòng-lài gì iông-sék tṳ̀ng-sĭng siŭ-hók, bô áng nguòng-lài gì iông-sék tṳ̀ng-sĭng kī săng-muòng, dĕ̤ng puói-dâing, să̤ puói-dâing, huòi-lòng dēng dēng gióng-dé̤ṳk. Ciā gĕ̤ng-tiàng diŏh 1989 nièng 10 nguŏk uòng-gĕ̤ng. 

Huà-lìng-sê Duâi-dâing diŏh 1958 nièng ùng-ŭk puō-că sèng-hâu ké̤ṳk gáng-diâng chók gióng-có̤ sì-găng, cêu chṳ̄-dâi Nìng-pŏ̤ gì Bō̤-guók-sê Duâi-dâing biéng có̤ Dṳ̆ng-guók Diòng-gĕ̤ng ī nàng dék gô gì chà gióng-dé̤ṳk. Huà-lìng-sê gì gióng-dé̤ṳk hŭng-gáh dó̤i Nĭk-buōng Lièng-chŏng sì-gĭ (12 sié-gé muăk) gì gióng-dé̤ṳk hŭng-gáh ô iā duāi īng-hiōng. 1982 nièng gŭng-buó ùi Guók-gă Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô-dăng-ôi. Sê diē-sié gó ô Sáeg-gŏ̤-cṳ̆ng duông-cṳ̆ càng bĭ siŏh méng, Chĭng Kŏng-hĭ nièng-găng 'Huà-lìng-sièng-sê Hiŏng-dĭng-bĭ', Mìng-guók 'Lìng Sĕng Dòng Gé-niêng-bĭ dēng ùng-ŭk.




#Article 107: Câung-kṳ̆ (150 words)


Câung-kṳ̆ (藏區; Câung-ùng: ; Câung-ùng Lò̤-mā-cê: Bod; Ĭng-ùng: Tibet), gū-cā iâ hô̤ lō̤ Tū-bŏ̤ (吐蕃), gé̤ṳ Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sŏng-chĭng sê Dṳ̆ng-guók bók-kō̤ hŭng-gák gì liāng-tū. 1950 nièng Dṳ̆ng-guók puái gŭng-dôi ciéng-liāng Să̤-câung, siék-lĭk Să̤-câung Cê̤ṳ-dê-kṳ̆. Guōng-ngiê gì Să̤-câung sê găk Chĭng-Câung Gŏ̤-nguòng gà̤-dēng, gâe̤ng Nà̤-báik-ī, Bók-dăng, Éng-dô dēng dê-huŏng gì kṳ̆-mĭk. Să̤-câung Liù-uòng Céng-hū dêng-ngiê gì Să̤-câung bô chĭng Duâi Să̤-câung Dê-kṳ̆, huòng-ùi bău-guák gĭng-dáng gì Să̤-câung Cê̤ṳ-dê-kṳ̆, Chĭng-hāi duâi buô-hông gâe̤ng siēu buô-hông Găng-sé̤ṳk, Sé-chuŏng, Hùng-nàng, miêng-cék chă-bók-dŏ̤ sê Să̤-câung Cê̤ṳ-dê-kṳ̆ gì lâng buôi.

Buōng-gáu (苯教) sê Să̤-câung buōng-tū gì cŭng-gáu, cṳ̀ng-bái duâi-cê̤ṳ-iòng gì sìng-lìng. Hŭk-gáu diòng diē Să̤-câung ī-hâiu, Buōng-gáu mâing-mâing ké̤ṳk Hŭk-gáu chṳ̄-dô̤i.

Ciō dèu-mĕ̤k: Câung-diòng Hŭk-gáu

Câung-diòng Hŭk-gáu sê bī duòng diē Să̤-câung gì Hŭk-gáu, gâe̤ng Háng-diòng Hŭk-gáu, Nàng-diòng Hŭk-gáu hăk chĭng Hŭk-gáu gì săng duâi tā̤-hiê. Câung-diòng Hŭk-gáu kăi-sṳ̄ diŏh Songtsen Gampo sì-gĭ, găk lĭk-sṳ̄ siông, Să̤-câung báik-cèng sê Câung-diòng Hŭk-gáu céng-gáu-hăk-ék gì dê-kṳ̆.




#Article 108: Hâ Chák-lī (157 words)


Hâ Chák-lī (夏察理, Ĭng-ngṳ̄: Charles Hartwell, 1825 n. 12 ng. 19 h. - 1905 n. 1 ng. 30 h.) sê 19 sié-gī â buáng hiĕk Mī-guók Gŭng-lī-huôi găk Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ gì diòng-gáu-sê̤ṳ.

Hâ Chák-lī 1825 nièng 12 nguŏk 19 hô̤ chók-sié diŏh Mī-guók Mā-sák-cṳ̆-sáik-ciŭ, 1852 nièng 10 nguŏk 13 hô̤ chăng-gă diē Mī-guók Gŭng-lī-huôi gì có̤ mŭk-sṳ̆, dùng nièng 11 nguŏk 3 hô̤ ké̤ṳk puái gáu Dṳ̆ng-guók. Ĭ 1853 nièng 4 nguŏk 16 hô̤ gáu Hiŏng-gē̤ng, 6 nguŏk 9 hô̤ gáu Hók-ciŭ, siŏh-sié ṳ̀-diông gì guŏng-ĭng dŭ găk Hók-ciŭ duòng-gáu.

Hâ Chák-lī sê cĭng cuŏng-ngiĕk gì Háng-hŏk-gă. Ĭ Hók-ciŭ-uâ gōng iā hō̤. Dṳ̀-kī duòng-gáu, ĭ iâ ô ciŏng sé-hông-ék gì Sĭng-iók huăng-ĭk có̤ Hók-ciŭ Tū-kiŏng, piĕng-siā Săng-cê-gĭng dēng Hók-ciŭ-uâ cṳ̆-kăng (bău-guák dâ̤ 2 bēng gì ).

Hâ Chák-lī ô giék guó lâng huòi huŏng. 1905 nièng 1 nguŏk 30 hô̤, ĭ ĭng-ôi sĭng-câung-bâng găk Hók-ciŭ guó-sié. Ĭ sī gì sèng-hâiu sê Mī-guók Gŭng-lī-huôi diŏh Dṳ̆ng-guók gì Huôi-dók.




#Article 109: Isaac Newton (165 words)


Isaac Newton (), iâ â̤ ĭng-ĭk có̤ Ngiù-dóng (牛頓), sê Ĭng-guók ŭk-lī-hŏk-gă, só-hŏk-gă, tiĕng-ùng-hŏk-gă, cê̤ṳ-iòng diék-hŏk-gă, liêng-gĭng-sŭk-sê̤ṳ gâe̤ng sìng-hŏk-gă. Ĭ găk 1687 nièng huák-biēu gì «Cê̤ṳ-iòng Diék-hŏk gì Só-hŏk Nguòng-lī» (Lá-dĭng-ngṳ̄: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica), ké̤ṳk nêng-ùi sê kuŏ-hŏk-sṳ̄ siông dék ūi-dâi gì cáuk-pīng. Găk cṳ̆ diē, Newton gōng-gāi lāu uâng-iū īng-lĭk gâe̤ng ông-dông-hŏk săng duâi dêng-lŭk. Cī piĕ kái-niêng dŭ sê gĭng-diēng lĭk-hŏk gì gĭ-chū, găk ê-lài săng-báh nièng ék-dĭk tūng-dê kuŏ-hŏk gì ṳ̄-dêu-guăng, iâ sê hiêng-dâi gĕ̤ng-tiàng-hŏk gì gĭ-chū. Newton céng-mìng, dê-giù gà̤-dēng gì ŭk-cék ông-dông gâe̤ng ṳ̄-dêu sĭng-tā̤ gì ông-dông dŭ sê cŏng-sùng dè̤ng-kuāng gì cê̤ṳ-iòng huák-cáik, ŏ̤h ciŏng-uâng ĭ tiék-dā̤ chēng lâi kuŏ-hŏk-gái dó̤i nĭk-sĭng-suók gì huài-ngì.

Diŏh lĭk-hŏk huŏng-miêng, Newton ngiēng-géu lāu dông-liông gâe̤ng gáe̤k-dông-liông gì nguòng-lī. Diŏh guŏng-hŏk huŏng-miêng, ĭ huák-mìng siŏh cṳ̄ng â̤ huāng guŏng gì uông-uōng-giáng; ĭ ciŏng băh guŏng buŏng có̤ chāi-sáik gì guŏng-puō, huák-diēng lāu ngàng-sáik gì lī-lâung. Diŏh só-hŏk huŏng-miêng, ĭ gâe̤ng Gottfried Leibniz dùng-sì huák-mìng mì-cék-hŭng. Ĭ iâ céng-mìng lāu nê-hâung-sék dêng-lī, dēng-dēng.




#Article 110: Newton ông-dông dêng-lŭk (178 words)


Newton ông-dông dêng-lŭk, iâ hô̤ lā̤ Ngiù-dóng ông-dông dêng-lŭk (牛頓運動定律), sê ŭk-lī-hŏk săng duâi dêng-lŭk. Gāi-sék lāu cáuk-ê̤ṳng diŏh ŭk-tā̤ lā̤ gì lĭk gâe̤ng ciā ŭk-tā̤ gì ông-dông gì guăng-hiê, sê gĭng-diēng lĭk-hŏk gì gĭ-chū. Cī săng duâi dêng-lŭk sê Newton 1867 nièng găk ĭ cáuk-pīng «Cê̤ṳ-iòng Diék-hŏk gì Só-hŏk Nguòng-lī» (Lá-dĭng-ngṳ̄: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) diē-sié huák-biēu gì.

Ék-chiék ŭk-tā̤ mò̤-lâung găk sié-nó̤h cìng-huóng â-dā̤, nâ mò̤ sêu diŏh nguôi-lĭk gì cáuk-ê̤ṳng, cêu â̤ tié-láu bō̤-tì sók-dô mò̤-biéng gì dĭk-siáng ông-dông.

Lĭk sê gāi-biéng ŭk-tā̤ ông-dông câung-tái gì nguòng-ĭng. Ŭk-tā̤ bō̤-tì ĭ buōng-dā̤ ông-dông câung-tái gì séng-cék hô̤ lō̤ guáng-séng. Gó-chṳ̄, Newton dâ̤-ék dêng-lŭk iâ miàng guáng-séng dêng-lŭk.

Ŭk-tā̤ gì gă-sók-dô gâe̤ng ŭk-tā̤ sêu diŏh gì hăk-nguôi-lĭk có̤ céng-bī-liê guăng-hiê, gâe̤ng ŭk-tā̤ cék-liông có̤ huāng-bī-liê guăng-hiê, gă-sók-dô huŏng-hióng gâe̤ng hăk-nguôi-lĭk huŏng-hióng siŏh-iông.

Dŏng ŭk-tā̤ cék-liông mò̤ biéng gì sèng-hâiu, ciā dêng-lŭk gì gŭng-sék â̤ siā có̤:  (cáuk-ê̤ṳng diŏh ŭk-tā̤ lā̤ gì nguôi-lĭk dēng-ṳ̀ ŭk-tā̤ sìng ī ĭ gì gă-sók-dô).

Lâng bĭk ŭk-tā̤ cĭ-găng còng-câi cáuk-ê̤ṳng-lĭk gâe̤ng huāng-cáuk-ê̤ṳng-lĭk, găk dè̤ng siŏh dèu dĭk-siáng lā̤, só-dĭk siŏng-dēng, huŏng-hióng siŏng-huāng.




#Article 111: Sigmund Freud (483 words)


Sigmund Freud (Dáik-ngṳ̄: Sigismund Schlomo Freud; 1856 n. 5 ng. 6 h. - 1939 n. 9 ng. 23 h.) sê Ó̤-dê-lé Iù-tái-iô sìng-gĭng-hŏk-gă, iâ sê sĭng-lī-hŏk cĭng-sìng-hŭng-sék hŏk-puái gì cháung-gióng-ciā cĭ-ék. Freud dék chók-miàng gì hŏk-suók bău-guák: ù-é-sék gì lī-lâung, dĕk-biék sê ké̤ṳk sĭng-lī huòng-ôi gĭ-cié gâe̤ng cìng-gāng ák-cié ô-guăng; ĭ dó̤i séng-ṳ̆k gì tṳ̀ng-sĭng dêng-ngiê, nêng-ùi séng-ṳ̆k sê nè̤ng có̤ dâi-gié gì gŏng-buōng dông-gĭ; ī-gĭk ĭ gì dê-lièu gê-sŭk, ĭ nêng-ùi tŭng-guó ngiēng-géu máe̤ng â̤ gāi-sék bâng-nè̤ng gì ù-é-sék ṳ̆k-uông. Freud ké̤ṳk nè̤ng chĭng có̤ sĭng-lī hŭng-sék cĭ hô.

Freud nêng-ùi, nè̤ng mò̤-niĕ-ài uòng-ciòng é-sék gáu cê-gă sū sṳ̆-siōng gì, bêng-chiā nè̤ng sū có̤ gì gâe̤ng ĭ é-sék sū siōng gì mò̤ găng-guó. Diŏh é-sék â-dā̤ gó ô siŏh cèng ù-é-sék (無意識) còng-câi. Freud chĭng máe̤ng sê giàng gáu ù-é-sék gì uòng dô̤ (Ĭng-ngṳ̄: royal road to the unconscious). Ĭ găk 1899 nièng cáuk-pīng «Máe̤ng gì Gāi-sék» (Ĭng-ngṳ̄: The Interpretation of Dreams; Dáik-ngṳ̄: Die Traumdeutung) diē-sié ô céng-mìng ù-é-sék gì còng-câi, siòng-sá̤ lâung-sŭk máe̤ng sê ngiēng-géu ù-é-sék dék hō̤ gì huŏng-huák.

Freud siŏng-séng, nè̤ng téng sá̤-giāng sì-dâi cêu ô séng-ṳ̆k, biēu-hiêng có̤ luông-mū cìng-giék (戀母情結). Luông-mū cìng-giék iâ hāu lō̤ Oedipus cìng-giék (Ĭng-ùng: Oedipus complex), chṳ̄ cê̤ṳ Gū Hĭ-lé-nà̤ pĭ-kiŏk cáuk-pīng «Oedipus Uòng» (Oedipus Rex). Freud gōng: Nguāi găk nguāi cê-gă sĭng lā̤ huák-hiêng nguāi dó̤i nguāi lòng-nā̤ gì ái-luông, dó̤i nguāi lòng-bâ gì gê-dó. Dăng nguāi nêng-ùi cuòi sê tiĕng-â sá̤-giāng dŭ ô gì hiêng-chiông. Freud siŏng-séng Oedipus cìng-giék sê séng-sĭng-lī huák-diēng gì kiē-mùng, ĭ káuk-séng nè̤ng dŭ ô luâng-lòng gì ṳ̆k-uông, gâe̤ng ák-cié cī cṳ̄ng ṳ̆k-uông gì bék-iéu. Freud guăng-ṳ̀ séng-sĭng-lī-hŏk gì ngiēng-géu sìng-guō huák-biēu diŏh 1905 nièng gì «Séng-hŏk Săng Lâung» (Ĭng-ngṳ̄: Three Essays on the Theory of Sexuality; Dáik-ngṳ̄: Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie).

Freud tì chók, nè̤ng gì ìng-gáh â̤ buŏng có̤ săng buô-hông: buōng-ngō̤, cê̤ṳ-ngō̤ gâe̤ng chiĕu-ngō̤. Nâ ô cī săng ciéh ngō̤ huò-bìng, nè̤ng ciáh â̤ kŏng-gióng huák-diēng.

Buōng-ngō̤ (本我; Ĭng-ngṳ̄: id; Dáik-ngṳ̄: Es) dâi-biēu sṳ̆-siōng gì nguòng-sṳ̄ tiàng-sê̤ṳ, cêu sê nè̤ng dék dā̤-cèng, muāng-cé̤ṳk buōng-nèng chṳ̆ng-dông, dŭi-giù kuái-lŏk gì ṳ̆k-uông, sṳ̆k diŏh sĕng-ŭk-séng gì sṳ̆-giù, chiông bók-lō̤ kĕ̤ng ·gó̤ cêu siĕh buông, chói dă ·gó̤ cêu siĕh cūi, tiĕng chéng ·gó̤ cêu sê̤ṳng ĭ-siòng, dēng-dēng. Buōng-ngō̤ sê ìng-gáh gì gĭ-chū, sê téng nè̤ng chók-sié cêu ô gì, ī-hâiu cê̤ṳ-ngō̤ gâe̤ng chiĕu-ngō̤ gì huák-diēng iâ sê ī buōng-ngō̤ có̤ gŏng-buōng.

Cê̤ṳ-ngō̤ (自我; Ĭng-ngṳ̄: ego; Dáik-ngṳ̄: Ich) ék-buăng sê bī nè̤ng ô é-sék gì buô-hông. Ĭ găk buōng-ngō̤ gâe̤ng chiĕu-ngō̤ dài-dŏng, dâi-biēu lī-séng. Cê̤ṳ-ngō̤ áng-ciéu hiêng-sĭk nguòng-cáik lì có̤ dâi-gié, gáng-dók buōng-ngō̤.

Freud dó̤i buōng-ngō̤ cê̤ṳ-ngō̤ guăng-hiê ô siŏh bĭk bī-ê̤ṳ: buōng-ngō̤ sê mā, cê̤ṳ-ngō̤ sê mā-chiă-hŭ. Mā sê dông-lĭk, mā-chiă-hŭ cī mìng mā gì huŏng-hióng. Dáng-sê mā ô sèng-hâiu kō̤-nèng ng tiăng-chói, gâe̤ng mā-chiă-hŭ dó̤i-tàu có̤.

Chiĕu-ngō̤ (超我; Ĭng-ngṳ̄: super-ego; Dáik-ngṳ̄: Über-Ich) sê ìng-gáh dék gèng gì liāng-dô̤, dâi-biēu liòng-sĭng, siâ-huôi cūng-cáik gâe̤ng cê̤ṳ-ngō̤ lī-siōng. Ĭ áng-ciéu cé-siêng gì nguòng-cáik có̤ dâi-gié, cī-dô̤ cê̤ṳ-ngō̤, áing-cié buōng-ngō̤.




#Article 112: GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng (141 words)


GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng (GNU自由文檔許可證; Ĭng-ùng: GNU Free Documentation License; Dōi-siā: GFDL) sê siŏh ciéh cō̤-bēng-guòng (copyleft) gì, nô̤i-ṳ̀ng kăi-huóng gì bēng-guòng hṳ̄-kō̤-céng. Ĭ sê Cê̤ṳ-iù Nuōng-giông Gĭ-gĭng-huôi găk 2000 nièng ôi GNU gié-hĕk sū huák-buó gì.

Ciā hṳ̄-kō̤-céng dó̤i sū-iū diêng-nō̤ nuōng-giông ī-gĭk gì-tă chăng-kō̤ gâe̤ng cī-dô̤ cṳ̆-lâiu dŭ iū-hâu. Hṳ̄-kō̤-céng giĕ-diâng, sū-iū sāi-ê̤ṳng ciā hṳ̄-kō̤-céng gì cài-lâiu gì pái-sĕng-pīng, mò̤-guāng sê gĭng-guó siŭ-gāi gó sê dĭk-ciék duōng-cái, ék-diâng diŏh chāi-ê̤ṳng GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng. Chāi-ê̤ṳng ciā hṳ̄-kō̤-céng gì cài-lâiu â̤-sāi dò̤ lì có̤ siŏng-ê̤ṳng, dáng-sâ ék-diâng diŏh ṳ̄ng-cūng êng-hò̤ nguông-é cŏng-siū ciā hṳ̄-kō̤-céng gì nè̤ng găk ciā hṳ̄-kō̤-céng â-dā̤ céng siŏh buô siŭ-gāi hĕ̤k huák-buó cài-lâiu.

GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng â̤-sāi éng-ê̤ṳng diŏh sū-iū ùng-cê cáuk-pīng, chiông sāi-ê̤ṳng chiū-cháh, gáu-kuŏ-cṳ̆, chăng-kō̤ cṳ̆-lâiu, dēng-dēng. Găk uōng-duô gà̤-dēng chāi-ê̤ṳng GFDL huák-buó gì ùng-dáung hiĕk-cáuk gié-hĕk dài-dŏng, Wikipedia sê dék duâi gì.




#Article 113: Lá-dĭng-ngṳ̄ (138 words)


Lá-dĭng-ngṳ̄ (lingua Latīna) sê gū-cā sèng-hâiu gì siŏh cṳ̄ng Éng-Ĕu ngṳ̄-ngiòng, tŭng-hèng diŏh Lò̤-mā Uòng-guók, Lò̤-mā Gê̤ṳng-huò-guók gâe̤ng Lò̤-mā Dá̤-guók. Puâng lā̤ Lò̤-mā gŭng-dôi gì ū-lĭk cĭng-hŭk, Lá-dĭng-ngṳ̄ iâ iòng-tuóng gáu dó̤i Ĕu-ciŭ, Dê-dṳ̆ng-hāi duâi-buô-hông dê-kṳ̆, ī-hâiu găk Huák-guók, É-dâi-lé, Lò̤-mā-nà̤-ā, Ĭ-bī-lé-ā buáng-dō̤ buŏng-huá, mâing-mâing iēng-biéng có̤ gĭng-dáng-nĭk gì Huák-ngṳ̄, É-dâi-lé-ngṳ̄, Lò̤-mā-nà̤-ā-ngṳ̄, Să̤-băng-ngà-ngṳ̄, Buò-dò̤-ngà-ngṳ̄ dēng-dēng ngṳ̄-ngiòng. Să̤ Lò̤-mā Dá̤-guók miĕk-uòng hâiu, Lò̤-mā Tiĕng-cuō-gáu ciŏng Lá-dĭng-ngṳ̄ bō̤-liù có̤ gáu-huôi gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng, iâ sê Să̤-huŏng sié-gái gŏ̤-ngék dĭ-sék-hông-cṳ̄ gì tŭng-ê̤ṳng ngṳ̄-ngiòng. Ék-dĭk gáu 17 sié-gī, Lá-dĭng-ngṳ̄ dŭ sê Ĕu-ciŭ gáuk guók gì kuŏ-hŏk gâe̤ng hŏk-sŭk gì guók-cié ngṳ̄-ngiòng. Lá-dĭng-ngṳ̄ dó̤i Să̤-huŏng ngṳ̄-ngiòng ô sāng-sĕng cêng-·gó̤ chĭng-uōng gì īng-hiōng. Chiông Ĭng-ngṳ̄, chŭi-iòng ĭ gì ngṳ̄-huák cuō-iéu sê Gé-ī-màng-ngṳ̄, dáng-sê iâ cióh diē cêng sâ̤ Lá-dĭng-ngṳ̄ gì sṳ̀. Ô gūng-gié, 60% gì Ĭng-ùng dăng-sṳ̀ ô Lá-dĭng-ngṳ̄ sṳ̀-gṳ̆ng (duâi-buô-hông sê gĭng-guó Huák-ngṳ̄).




#Article 114: Gulliver Lṳ̄-hèng-gé (768 words)


Cī buōng cṳ̆ sāi-ê̤ṳng dâ̤-ék ìng-chĭng huŏng-sék gōng-sŭk siŏh ciáh miàng giéu Lemuel Gulliver gì lṳ̄-hèng gĭng-lĭk. Cī ciéh Gulliver gô-dā̤ sê nguôi-kuŏ ĭ-sĕng, cĭ hâiu có̤ sùng-diōng. Guòng buōng cṳ̆ buŏng có̤ sé buô-hông, gái-siêu găk â-dā̤:

Cī buô-hông cṳ̆ kī-tàu ô siŏh piĕng iā dōi gì sê̤ṳ-ngiòng, Gulliver gāng-dăng siā giâ ĭ gì sĕng-bìng. Ĭ ó̤i lṳ̄-hèng.

Tàu huòi chók hāi lṳ̄-hèng, Gulliver găk hāi siông ngê̤ṳ diŏh hŭng-bó̤-ṳ̄, sùng sék-sê̤ṳ ·gó̤. Ĭ buăk lŏ̤h hāi, ké̤ṳk hāi-lâung chṳ̆ng gáu ngiâng lā̤. Gulliver chĭng-chāng hâiu, huák-hiêng cê-gă ké̤ṳk siŏh dêng cĭng ā̤ cĭng nâung gì nè̤ng (15cm gèng) buŏh diŏh. Cī dêng nè̤ng sê ciā dê-huŏng gì ciō-ìng. Ciā dê-huŏng ô lâng bĭk ciáng lā̤ gău-ciéng gì guók-gă: Lilliput gâe̤ng Blefuscu. Lilliput-nè̤ng káuk-séng Gulliver ng-sê ngài-nè̤ng ī-hâiu, cêu ciék-sêu ĭ, sêng-cé Lilliput guók-uòng iâ tṳ̄ng-ái ĭ. Gṳ̆ng-dìng ngiê-lâung guók-gă duâi-sê̤ṳ, Gulliver dŭ sô̤i biĕng-dău tiăng, tì gióng-ngiê. Gulliver gióng-nigê Lilliput-nè̤ng tău-dò̤ Buó-liĕk-hù-sṳ̆-kŭ-nè̤ng gì gŭng-kāng lì páh iàng Blefuscu, bók-guó, ĭ huāng-dó̤i ciŏng ciā guók-gă biéng có̤ Lilliput gì siŏh bĭk sēng, cuòi niông guók-uòng gâe̤ng dièu-dìng dâi-sìng duâi sêu-ké. Giék-guō, Gulliver ké̤ṳk ĭ-gáuk-nè̤ng sīng-puáng ùi buâng-guók cô̤i-nè̤ng. Cô̤-huá ô bèng-iū gì bŏng-cô, ĭ tuák-liê ngùi-hiēng, cāu kó̤ Blefuscu. Hŭ-uái ĭ tō̤ diŏh siŏh dèu sùng-giāng, cêu bà-sùng duōng kó̤ lāu.

Lilliput gâe̤ng Blefuscu cĭ-găng gì siù-hâung sê hūng-chié Ĭng-guók gâe̤ng Ái-ī-làng lâng guók cĭ-găng gì siù-hâung, nâ cī lâng guók gău-ciéng gì nguòng-ĭng sê hūng-chié Tiĕng-ciō-gáu gâe̤ng Sĭng-gáu cĭ-găng gì siù-hâung. Găk Swift mĕk-ciŭ diē-sié, cī piĕ nguòng-ĭng dŭ sê cĭng nâung cĭng nâung gì dâi-gié.

Gulliver gì sùng găk hāi siông bô ngê̤ṳ diŏh hŭng-bó̤-ṳ̄ liê-kŭi hòng-dô̤. Ĭng-ôi kuók ciāng-cūi, Ĭ nâ diông kó̤ ngiâng lā̤ tō̤ cūi siăh. Siŏh ciéh háng-mā gèng 24 mī gì nùng-mìng (Lilliput-nè̤ng gì bī-liê chă-bók-dŏ̤ sê 1:12; Brobdingnag-nè̤ng sê 12:1) huák-hiêng Gulliver, gâe̤ng ĭ dái diōng chió, iù ciā nùng-mìng gì muói lì ciéu-gó ĭ. Ciā nùng-mìng giéng-gáe̤k ĭ iā ô-mê, cêu dò̤ ĭ chók kó̤ diēng-lāng téng cièng. Ciā siĕu-sék duòng gáu Brobdingnag nṳ̄-uòng huāi-nē̤, dăng nṳ̄-uòng iâ lì káng. Gulliver dáik diŏh nṳ̄-uòng gì tṳ̄ng-ái, cêu ké̤ṳk nṳ̄-uòng dái diōng gṳ̆ng-dâing huáng lā̤. Gĭ-găng ô huák-sĕng gĭng-hiēng gì dâi, pī-ṳ̀-gōng, gâe̤ng duâi uòng-pŭng sŏng-páh hĕ̤k-chiā sê ké̤ṳk gàu-giāng niĕh gáu chuó-dīng gà̤-dēng, dēng-dēng. Găk gṳ̆ng-dìng diē-sié, Gulliver gâe̤ng guók-uòng gōng Ĕu-ciŭ gì céng-dê sì-sê̤ṳ, bók-guó guók-uòng nék-giāng héng-ché̤ṳ dŭ mò̤. Ô siŏh huòi, ĭ kó̤ hāi-gièng, buáng-diô-dŏng ké̤ṳk siŏh tàu duâi cēu niăh kī-lì liŭ gáu hāi lā̤, ké̤ṳk siŏh piĕ cūi-chiū géu kī, dái diōng Ĭng-guók.

Gulliver ké̤ṳk gĕ̤h diŏh Éng-dô hô-gê̤ṳng siŏh bĭk gŭ-dō̤ gà̤-dēng, bô ké̤ṳk siŏh bĭk â̤ buŏi gì dō̤-sê̤ṳ Laputa géu kī. Lá-pū-tă uòng-guók gì báh-sáng dŭ găk lā̤ ngiēng-géu ĭng-ngŏk gâe̤ng só-hŏk, bók-guó, ĭ-gáuk-nè̤ng uòng-ciòng mâ̤ báik ciŏng cī piĕ dĭ-sék éng-ê̤ṳng diŏh bàng-só-siòng sĕng-uăk diē-sié. Cī hâiu, Gulliver ké̤ṳk dái gáu Balnibarbi, găk hŭ-uái dīng siŏh ciáh Hò̤-làng siŏng-ìng dái ĭ kó̤ Nĭk-buōng, gái iù huāi-nē̤ kó̤ Ĭng-guók. Găk Balnibarbi, Gulliver káng-giéng cŭ-uái ìng-mìng dŭi-giù kuŏ-hŏk gê-sŭk, gâe̤ng chăng-màng siŏh-iông, uòng-ciòng mò̤ kō̤-lê̤ṳ sĭk-cié hâiu-guō, ké̤ṳk guók-gă dái lì căi-nâng. Ĭ lì gáu siŏh ciáh ĭng-ngŏk-gă dêu gì dê-huŏng, gâe̤ng diē-sié gì lĭk-sṳ̄ ìng-ŭk gì gūi-hùng gōng-lâung lĭk-sṳ̄. Ĭ gó dáe̤k diŏh Struldbrug, siŏh cṳ̄ng īng-uōng mâ̤ sī gì nè̤ng, chŭi-iòng mâ̤ sī, dáng-sê iā lâu iā lâu. Muōi-hâiu, Gulliver diōng kó̤ Ĭng-guók gì chió lā̤.

Găk cī buô-hông cṳ̆ diē-sié, cáuk-ciā Swift buóh ó̤i biēu-dăk ĭ dó̤i ìng-lôi kuŏ-hŏk gê-sŭk gì pĭ-guăng tái-dô. Swift mâ̤ siŏng-séng hiêng-dâi nè̤ng bī gū-cā nè̤ng gá háing-hók; ĭ nêng-ùi, kuŏ-hŏk mò̤-nièng-ngài ké̤ṳk ìng-lôi dái lì guŏng-mìng gì sĕng-uăk.

Chŭi-iòng giók-é īng-uōng kók chuó lā̤, Gulliver bô siŏh huòi chók hāi. Cī siŏh huòi ĭ lì gáu siŏh ciéh dê-huŏng, ngê̤ṳ diŏh siŏh cṳ̄ng săng cêng-gó̤ giăng-nè̤ng gì sĕng-ŭk. Mò̤ niŏh-òng, Gulliver bô ngê̤ṳ diŏh siŏh tàu mā, liēu-gāi gáu, cī lôi mā hô̤ lō̤ Houyhnhnm, é-sé̤ṳ sê cê̤ṳ-iòng gì uòng-mī; Houyhnhnm sê cŭ-uái gì tūng-dê-ciā, cĭ-sèng káng giéng gì cêng-gó̤ giăng-nè̤ng gì sĕng-ŭk sê Yahoo, sê dék dă̤-ngék gì ìng-lôi. Iù-sê, Gulliver siàng có̤ Houyhnhnm gă-cŭk gì siŏh ciéh sìng-uòng, ĭ siêng-muô Houyhnhnm gì sĕng-uăk huŏng-sék, giéng-gáe̤k ìng-lôi nâ sê nguôi-biēu gā-ciŏng lī-séng gì Iā-hū, sê ngài-áuk gì cṳ̄ng-lôi. Dáng-sê, ĭng-ôi Gulliver gâe̤ng Iā-hū săng siŏh-iông, Houyhnhnm nêng-ùi cuòi â̤ dó̤i ĭ-gáuk-nè̤ng gì ùng-mìng dái lì ngùi-hâi, cêu gâe̤ng ĭ dṳ̆k chók kó̤. Cĭ hâiu Gulliver ké̤ṳk siŏh dèu Buò-dò̤-ngà gì sùng géu kī dái diōng Ĭng-guók. Diōng gáu Iā-hū dṳ̆ng-găng gâe̤ng ĭ-gáuk-nè̤ng sĕng-uăk găk siŏh-dŏi, cuòi niông Gulliver sĭk-câi cái mâ̤ kī. Gó-chṳ̄ ĭ nĭk-nĭk mĭng chuó diē, hùng-nè̤ng dŭ sṳ̀ ng giéng, sèu-sèu kó̤ ĭ mā-sò̤ diē-sié gâe̤ng mā páng-gōng.




#Article 115: Nĭk-buōng-ngṳ̄ (104 words)


Nĭk-buōng-ngṳ̄ (日本語, Nĭk-ngṳ̄ huák-ĭng: [ɲihoŋɡo]), gāng-chĭng Nĭk-ngṳ̄ (日語), bàng-siòng iâ giéu Nĭk-buōng-uâ, sê chiĕu-guó 1.4 é Nĭk-buōng-nè̤ng gì ngṳ̄-ngiòng. Nĭk-ngṳ̄ gâe̤ng gì-tă ngṳ̄-ngiòng gì guăng-hiê gó muôi ngiēng-géu táu-tiék, ô nè̤ng gōng ĭ sṳ̆k diŏh Ă-ī-tái ngṳ̄-hiê, iâ ô nè̤ng gōng Nĭk-ngṳ̄ cê-gă dŭk-lĭk sṳ̆k diŏh siŏh ciĕ ngṳ̄-hiê. Nĭk-ùng iù săng cṳ̄ng ùng-cê cū-hăk siàng: Háng-cê, Hiragana (平假名), Katakana (片假名). Nĭk-ngṳ̄ iâ ô cê-gă gì Lò̤-mā-cê hiê-tūng. Nĭk-ngṳ̄ sêu bĕk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng īng-hiōng hēng duâi: gū-cā ô 1,500 nièng gì lĭk-sṳ̄ Nĭk-ngṳ̄ hióng Háng-ngṳ̄ cióh diē cêng sâ̤ sṳ̀; gáu gê̤ṳng-dâi gâe̤ng hiêng-dâi, Nĭk-ngṳ̄ iâ hióng Ĭng-ngṳ̄, Dáik-ngṳ̄ dēng ngṳ̄-ngiòng cióh diē sṳ̀.




#Article 116: Uōng-dâi Cièng-tiàng (126 words)


Gū-sê̤ṳ áng Pip sĕng-miâng gì cièng-tiàng buŏng siàng săng găi-dâung. Găk tàu ciéh cièng-tiàng diē-sié, Pip gó sê siŏh ciéh niāng-gŏ̤, gâe̤ng ĭ ciā, ciā-hŭ dêu siŏh-dŏi. Chŭi-iòng sĕng-uăk bĭ-mì bìng-gṳ̀ng, dáng-sê Pip giéng-gáe̤k hēng muāng-cé̤ṳk. Ék-dĭk gáu siŏh gĕ̤ng, Pip lì gáu siŏh ciéh ô-cièng gì nṳ̄-gái Havisham Siēu-ciā (Miss Havisham) chió diē có̤ gĕ̤ng, giék-sék lāu ĭ gì ngiê-nṳ̄: ṳ̀ng-mâu cáuk-gă dáng-sê bì-ké cĭng ngài gì cṳ̆-niòng-giāng Estella. Pip sĭng diē dé̤ṳng-é Estella, páh-sáung bóng-ké hiêng-câi gì gāng-dăng sĕng-uăk kó̤ có̤ siŏh ciáh sĭng-sê̤ṳ. Liê-kŭi Havisham Siēu-ciā gâe̤ng Estella hâiu, Pip kăi-sṳ̄ gâe̤ng ĭ ciā-hŭ Joe ŏ̤h-ngiê, diōng-duâi ó̤i có̤ páh-tiék-să-hô. Bók-guó ĭ gì sĕng-uăk dŏk-iòng huák-sĕng gāi-biéng: ô siŏh ciáh Lùng-dŭng lŭk-sṳ̆ sêu nè̤ng ūi-táuk, ó̤i dái Pip kó̤ Lùng-dŭng ciék-sêu sĭng-sê̤ṳ hóng-liêng.




#Article 117: Uòng Nāi-siòng (213 words)


Uòng Nāi-siòng (黃乃裳, ), Hók-gióng Hók-ciŭ Mìng-chiăng Lĕ̤k-dŭ nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók Chĭng muăk Mìng chĕ̤ gì huà-gièu liāng-sêu, mìng-cuō gáik-mêng-gă, gáu-ṳ̆k-gă, Gĭ-dók-dù.

Uòng Nāi-siòng có̤-sá̤ chuó-diē sê có̤-chèng gì, gă-gīng bìng-gṳ̀ng. 1866 nièng, ĭ gŭi-ĭ lāu Gĭ-dók-gáu, kăi-sṳ̄ ciék-ché̤ṳk să̤-huŏng ùng-huá dĭ-sék. 1869 nièng, ĭ kék pái gáu Hók-ciŭ Dĕ̤ng-gă̤ Hók-ĭng-dòng (福音堂) duòng-gáu, cĭ-hêu bô diŏh Mìng-gĕ̤ng iòng-âng gáuk-dê duòng-gáu. 1873 nièng kī, ĭ lièng-â-lì 5 nièng dăng-êng Mī-ī-mī-huôi nièng-ngiê-huôi cṳ̆-gé. Ciā gĭ-găng, ĭ chăng-ṳ̄ huăng-ĭk gâe̤ng biĕng-siā lāu iā sâ̤ cṳ̆ gâe̤ng bó̤-cāi, iā sāi Hók-ciŭ-uâ huăng-ĭk Séng-gĭng Gêu-iŏk, dó̤i-chiū cháung-bâing lāu Hók-ĭng, Buòi-nguòng gâe̤ng Ĭng-huà săng-ciáh cṳ̆-iêng. 

Ôi lāu kuók-duâi Gĭ-dók-gáu gì īng-hiōng, Uòng Nāi-siòng gāi cāu kuŏ-gṳ̄ cĭ dèu duô. 1894 nièng, ĭ kō̤ dé̤ṳng gṳ̄-ìng. Dùng siŏh nièng, Dṳ̆ng-nĭk-gák-ngū-ciéng-cĕng bó̤-huák, Uòng Nāi-siòng gì săng-dâ̤ Uòng Nāi-muò diŏh Uòng-hāi-hāi-ciéng sùng-guók. Uòng Nāi-siòng gāng-táng sì-guŏh, cô bóng-ké báik-gū, duōng-hióng sĭng-hŏk, béng chăng-gă Gŭng-chiă-siông-cṳ̆ gâe̤ng Mì-sĭng-biéng-huák. Biéng-huák sĭ-bâi cĭ-hêu, ĭ kék céng-hū tŭng-cék, gĭng Siông-hāi bié duōng Hók-gióng.

Duōng Hók-gióng ī-hêu, Uòng Nāi-siòng niêng-gék Hók-gióng mìng-sĕng káung-nàng, ó̤i-siōng dái Hók-gióng hiŏng-chĭng gáu nàng-iòng kăi-kōng. 1899 nièng, ĭ lì-gáu Sĭng-gă-pŏ̤. Dâ̤ nê nièng(1900 nièng) ĭ bô kó̤ Să-lă-uŏk kō̤-că, béng gâe̤ng lă-ciā chiĕng-diâng kăi-kōng Sĭ-ŭ gì hák-dùng. 1900 nièng 9 nguŏk, ĭ duōng gáu Hók-ciŭ gì Mìng-chiăng, Kŭ-chèng, Mìng-hâiu, Īng-hók(Īng-tái) gáuk-dê ciĕu-muô iè-mìng.




#Article 118: Lĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông (407 words)


Huák-sĕng làu-háik chāng-áng hâiu, céng-hū kăi-sṳ̄ găk cuòng-guók niĕh nè̤ng, dàng-ák ông-dông gì chăng-gă-ciā gâe̤ng ciĕ-tì-ciā, géng-cī nguôi-guók muòi-tā̤ dó̤i sê̤ṳ-giông có̤ bó̤-dô̤. Gê̤ṳng-sāng-dōng nô̤i-buô dùng-cìng hŏk-sĕng gì dōng-uòng iâ ké̤ṳk chĭng-sā̤, Cūng Cṳ̆-gé Diêu Ciē-iòng (趙紫陽) dēng nè̤ng ké̤ṳk nuōng-géng. Céng-hū gì dàng-ák hèng-ùi sêu gáu guók-cié ṳ̀-lâung gì kiēng-cáik.

Siŏh piĕ hŏk-sĕng gâe̤ng dĭ-sék hông-cṳ̄ nêng-ùi gāi-gáik tiàng-dô mò̤ gáu, puâng lā̤ gĭng-cá̤ gì kăi-huóng Dṳ̆ng-guók sṳ̆-iéu céng-dê gì mìng-cuō. Cī piĕ nè̤ng káng-giéng Sŭ-lièng liāng-dô̤ Mī-ká-ī Gŏ̤-ī-bă-gièu-hŭ (Mikhail Gorbachev) sū có̤ gì gāi-gáik, hĭ-uông Dṳ̆ng-guók iâ ô cūng-kuāng gì gāi-gáik.

Lĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông gì dô̤-huōi-siáng sê sèng Cūng Cṳ̆-gé Hù Iêu-băng (胡耀邦) gì siê-sié. Ĭng-ôi Hù Iêu-băng cĭ-sèng báik-cèng iĕu-giù gáing ká̤ gì gāi-gáik ché̤ṳk-céng cê̤ṳ-iù-huá, dáik-cô̤i Dâing Siēu-bìng dēng nè̤ng, cék-ôi ké̤ṳk láe̤k ·gó̤. 1989 nièng 1 nguŏk 16 hô̤, Hù ĭng-ôi sĭng-cáung-bâng guó-sié. 1897 nièng 4 nguŏk 15 hô̤, hŏk-sĕng ī gé-niêng Hù Iêu-băng gì miàng-ngiê giàng gáu gă̤-tàu, gé-niêng uăk-dông mâing-mâing iēng-biéng siàng iù-hèng sê-ŭi.

Kī-tàu gì sê-ŭi giĕ-muò mâ̤ duâi. Găk 4 nguŏk 16 hô̤ gâe̤ng 17 hô̤, sê-ŭi-ciā cuō-iéu sê gé-niêng Hù Iêu-băng, iĕu-giù céng-hū siŭ duōng dó̤i ĭ gì hūi-báung. 4 nguŏk 18 hô̤, siŏh uâng ciéh hŏk-sĕng sô̤i diŏh Tiĕng-ăng-muòng guōng-diòng, Ìng-mìng Dâi Huôi-dòng sèng-dāu. Hṳ̄ siŏh nĭk màng-buŏ, gūi chiĕng ciéh hŏk-sĕng cê̤ṳ diŏh Dṳ̆ng-nàng-hāi sèng-dāu, iĕu-giù giéng céng-hū liāng-dô̤-ìng, dáng-sê ké̤ṳk géng-chák dṳ̆k sáng.

Iù 4 nguŏk 21 hô̤ gáu 23 hô̤, Báe̤k-gĭng gì dâi-hŏk-sĕng hô̤-diêu bâ-kuó. 4 nguŏk 26 hô̤, Gê̤ṳng-sāng-dōng gì guăng-huŏng bó̤-cāi «Ìng-mìng Nĭk-bó̤» tàu-hiĕk huák-biēu céng-lâung «Sé-nê-lĕ̤k Siâ-lâung» (四二六社論), ciŏng hŏk-sĕng gì káung-ngiê ông-dông dêng-séng có̤ huāng gáik-mêng dông-luâng. Ciā céng̤-lâung gék-nô hŏk-sĕng, găk 4 nguŏk 27 hô̤ 5 uâng ciéh hŏk-sĕng cê̤ṳ diŏh Báe̤k-gĭng gă̤-dŏng, mò̤ sê̤ṳ céng-hū dàng-ák gì gīng-gó̤, káung-ngiê iĕu-giù céng-hū siŭ duōng «Sé-nê-lĕ̤k Siâ-lâung».

Găk Báe̤k-gĭng, lài-cê̤ṳ gŏ̤-dēng Hŏk-hâu gì hŏk-sĕng diŏh sĭng-săng dô̤-sṳ̆ lièng gì-tă dĭ-sék hông-cṳ̄ gì ciĕ-tì â-dā̤ sìng-lĭk Báe̤k-gĭng Gŏ̤-hâu Hŏk-sĕng Cê̤ṳ-dê Lièng-hăk-huôi (北京高校學生自治聯合會, gāng-chĭng Báe̤k-gŏ̤-lièng). Hŏk-sĕng nêng-ùi cê-gă sê ái-guók-ciā, sê 1919 nièng hù-giù kuŏ-hŏk gâe̤ng mìng-cuō gì Ngū-sé̤ṳ Ông-dông gì duòng-sìng-ciā. Téng có̤i kăi-sṳ̄ gì gé-niêng kăi-mìng liāng-dô̤-ìng Hù Iêu-băng, uăk-dông huák-diēng gáu huāng hū-bâi, iĕu-giù sĭng-ùng cê̤ṳ-iù, ī-gĭk giék-sók Dṳ̆ng-gê̤ṳng gì cuŏng-cié dŭk-cài.

Mò̤ nuâi òng, hŏk-ông iâ ngék-īng lāu cêng sâ̤ gĕ̤ng-ìng gâe̤ng chê-mìng gì ciĕ-tì. Hŏk-sĕng gâe̤ng dĭ-sék hông-cṳ̄ gì iĕu-giù sê hĭ-uông Dṳ̆ng-guók gă-sók céng-dê gāi-gáik, nâ gĕ̤ng-ìng sê nêng-ùi céng-hū gì gāi-gáik giàng kák huông kó̤. Bók-guó, lâng bèng nè̤ng gì gê̤ṳng-dùng mŭk-biĕu sê huāng hū-bâi.




#Article 119: Mò̤ Dĕk-dŭng (159 words)


Mò̤ Dĕk-dŭng (毛澤東; ), Hù-nàng Siŏng-tàng nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng sèng liāng-dô̤-ìng, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì gŭng-sê̤ṳ-gă, céng-dê-gă. Mò̤ Dĕk-dŭng liāng-dô̤ Gê̤ṳng-sāng-dōng páh iàng Guók-mìng-dōng, iù 1949 nièng gáu 1976 nièng ĭ siê-sié, ĭ ék-dĭk sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók dék gèng gì liāng-dô̤-ìng. Dṳ̆ng-guók-nè̤ng iâ hô̤ ĭ Mò̤ Ciō-sĭk (毛主席).

Mò̤ gì lĭk-sṳ̄ gŭng-guó gáu gĭng-dáng gó ô cêng duâi gì căng-ngiê. Găk Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, céng-hū ciŏng ĭ mièu-huôi siàng ūi-dâi gì gāi-mêng-gă, ciŏng sêu ák-páe̤k gì Dṳ̆ng-guók ìng-mìng gāi-huóng chók lì, sé̤ṳ ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók-nè̤ng cuòng sĭng gì cê̤ṳ-cŏng, tṳ̀ng-sĭng niông Dṳ̆ng-guók kiê diŏh sié-gái giòng-guók cĭ dṳ̆ng. Bók-guók, ĭ găk gióng-guók hâiu sū huák-dông gì Dâi Iŏk-céng (大躍進) gâe̤ng Ùng-huá Dâi Gáik-mêng (文化大革命) iâ sāi ĭ sêu diŏh Dṳ̆ng-guók nguôi-nô̤i gâe̤ng Să̤-huŏng sié-gái gì piĕ-pàng. Găk Mò̤ tūng-dê Dṳ̆ng-guók gĭ-găng, gê̤ṳng-cūng ô 4450 - 7200 uâng nè̤ng ĭng-ôi ĭ sū huák-dông gì ông-dông sī-uòng.

Mò̤ Dĕk-dŭng sī hâiu, ĭ gì īng-hiōng-lĭk ké̤ṳk sĭk-siĕ gĭng-cá̤ gāi-gáik gì Dâing Siēu-bìng chṳ̄-dâi.




#Article 120: Ciŭ Ŏng-lài (131 words)


Ciŭ Ŏng-lài (周恩來; ), Ciék-gŏng Siêu-hĭng nè̤ng, Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng tàu êng Cūng-lī (1949 nièng gáu 1976 nièng guó-sié gĭ-găng câi-cék). Ciŭ sê Dṳ̆ng-guók Ìng-mìng Gāi-huóng-gŭng cháung-gióng-ciā cĭ ék, sê Gê̤ṳng-sāng-dōng dáik diŏh guòng-lĭk guó-tiàng dṳ̆ng-găng gì guăng-giông ìng-ŭk; gióng-guók hâiu, Ciŭ sê Dṳ̆ng-guók gĭng-cá̤ gì gióng-sék-ciā gâe̤ng siâ-huôi gì gāi-gáik-ciā.

Ciŭ Ŏng-lài sê ūi-dâi gì nguôi-gău-gă. 1949 nièng gáu 1958 nièng, ĭ dăng-êng Dṳ̆ng-guók gì nguôi-gău gĕ̤ng-cáuk, huák-diēng gâe̤ng Să̤-huŏng sié-gái gì huò-bìng guăng-hiê. Ĭng-ôi cī piĕ nèng-lĭk, Ciŭ găk Ùng-huá Dâi Gáik-mêng gĭ-găng háing-miēng mò̤ sêu diŏh chĭng-sā̤. Ùng-gái gĭ-găng Ciŭ iâ bō̤-hô̤ siŏh piĕ nè̤ng mò̤ ké̤ṳk È̤ng-ôi-bĭng páe̤k-hâi.

Ùng-gáik hâiu-gĭ, Ciŭ Ŏng-lài gâe̤ng Sé̤ṳ-ìng-băng căng-dŏk Dṳ̆ng-guók gì liāng-dô̤-guòng, bók-guó Ciŭ găk 1976 nièng 1 nguŏk bêng-sié. Ciŭ guó-sié hâiu, Ìng-mìng gì pĭ-siŏng duōng-biéng siàng dó̤i Sé-ìng-băng gì hièng-hâung.




#Article 121: Ó̤-tái-lò̤ (113 words)


Gū-sê̤ṳ gì kăi-duăng sê Ŭi-nà̤-sṳ̆ Gŭng-guók gì ciŏng-gŭng Othello gâe̤ng siŏh ciáh nguòng-lō̤ gì cṳ̆-niòng-giāng Desdemona siŏng-ái. Othello sê ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng (Mò̤-ī-nè̤ng), dŏng-sì siâ-huôi mâ̤ kīng cūng-kuāng gì huŏng-sê̤ṳ, ĭ lâng ciéh nâ ô sṳ̆-â giék-chĭng. Othello chiū-â ô siŏh ciéh găng-sià gì dé-mèu-ìng miàng Ī-ā-gŏ̤, siŏh-sĭng-sṳ̆ buóh ó̤i hâng-hâi Othello, cêu kó̤ Othello méng-sèng tiĕu-sŏ̤ gōng ĭ chă̤-cṳ̄ Desdemona gâe̤ng lêng-nguôi siŏh ciéh Othello chiū-â gì ū-guăng Cassio ô sṳ̆-tŭng guăng-hiê. Othello uòng-ciòng siŏng-séng ciā iā-gōng, găng-huō duâi cĕ̤ng, găk mìng-chòng lā̤ sāi cīng-tàu biék sī Desdemona. Dŏng ĭ báik-duòng cĭng-sióng hâiu, duâi tó̤i-huói, bĕk giéng cê̤ṳ-sák, sī diŏh Desdemona biĕng-dău. Puâng lā̤ ĭng-mèu gì bâi-ló, Ī-ā-gŏ̤ iâ ké̤ṳk niĕh diŏh chṳ̄ sī.




#Article 122: Sák Déng-bĭng (189 words)


Sák Déng-bĭng (薩鎮冰, 1859 n. 3 ng. 30 h. - 1952 n. 4 ng. 10 h.), cê Tīng-mìng (鼎銘), Hók-gióng Hók-ciŭ-nè̤ng, chók-miàng gì Hāi-gŭng cióng-liāng. Sák Déng-bĭng gì gă-cŭk sê Nguòng-dièu chiĕng-gṳ̆ Hók-ciŭ gì Mùng-gū-cŭk.

Sák Déng-bĭng siŏh-sié-nè̤ng gĭng-lĭk Chĭng-dièu, Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók săng duâi sì-dâi, céng-giéng Dṳ̆ng-guók gê̤ṳng-dâi lĭk-sṳ̄ gì huák-diēng.

Sák Déng-bĭng cê̤ṳ-sá̤ gă-gīng bìng-hàng, kṳ̀ng tĕ̤k-cṳ̆. 11 huói kō̤ diē Mā-muōi Sùng-céng Hŏk-dòng (馬尾船政學堂). 1872 nièng, iù Sùng-céng Hŏk-dòng bék-ngiĕk, hŭng-puói diŏh Iòng-ū (揚武) liêng-sĭk-giéng sĭk-sĭk. 1976 nièng, có̤ ùi Sùng-céng Hŏk-dòng tàu piĕ liù-hŏk-sĕng chók-guók, gáu Ĭng-guók Gáh-lìng-ŭi-dé Huòng-gă Hāi-gŭng Hŏk-iêng (Ĭng-ùng: ) hŏk-sĭk, 1880 nièng 4 nguŏk duōng Dṳ̆ng-guók.

Gák-ngū Céng-cĭng gĭ-găng (1894 nieng), Sák Déng-bĭng chăng-gă Ŭi-hāi-ôi gē̤ng-kāu gì bō̤-ôi-ciéng, dái-liāng cūi-gŭng giĕng-siū Làu-gŭng-dō̤ Páu-dài (劉公島炮臺), ĭng-ṳ̄ng káung dĭk. 1900 nièng Ngiê-huò-tuàng kī-ngiê, ĭ hiĕk-cô huòng-siū dĕ̤ng-nàng gáuk sēng. 1911 nièng Sĭng-hâi Gáik-mêng gì-găng, Sák Déng-bĭng tuák-liê Chĭng-dièu, chăng-gă gáik-mêng.

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gióng-guók ī-hâiu, Sák Déng-bĭng êng dâ̤ ék gái Cuòng-guók Céng-hiĕk Ūi-uòng, Dṳ̆ng-iŏng Ìng-mìng Céng-hū Gáik-mêng Gŭng-sê̤ṳ Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng, Dṳ̆ng-iŏng Ìng-mìng Céng-hū Huà-gièu Sê̤ṳ-ô Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng, Hók-gióng-sēng Ìng-mìng Céng-hū Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng. 1952 nièng guó sié, hiōng-sêu 94 huói.




#Article 123: Hók-chiăng (172 words)


Hók-chiăng-chê (福清市) sê Hók-ciŭ gì siŏh bĭk gâing-ngék-chê, găk Mìng-dĕ̤ng iòng-hāi, Diòng-lŏ̤h nàng-buô, Buò-dièng báe̤k-buô. Hók-chiăng biék-chĭng có̤ Ngṳ̆k-ṳ̀ng (玉融).

Hók-chiăng ô cêng dòng gì gióng-cié lĭk-sṳ̄. Dòng-dièu ī-sèng, Hók-chiăng sĕng-hâiu sṳ̆k Iòng-ciŭ (扬州), Gói-kiĕ (會稽), Mìng-ciŭ (閩州), Cuòng-ciŭ (泉州) gâe̤ng Diòng̤-lŏ̤h (長樂) dēng hū-gâing guāng-hăk. Gŭng-nguòng 699 nièng, sék Diòng-lŏ̤h-gâing nàng-huŏng báik hiŏng dé Uâng-ăng-gâing (萬安縣), iù-sê Hók-chiăng lĭk gâing, sṳ̆k Cuòng-ciŭ. Cĭ hâiu siŏh-chiĕng-nê-báik nièng găng, Hók-chiāng dŏ̤-ché̤ṳ gāi-mièng, giéu guó Īng-chiŏng-gâing (永昌縣), Hók-dòng-gâing (福唐縣) dēng-dēng, ék-dĭk bō̤-liù gâing gì gióng-cié. 933 nièng, Hók-ciŭ sĭng có̤ Diòng-lŏ̤h-hū, gŏng-gé̤ṳ „Săng cê̤ṳ īng-hók diē lì, cūi cê̤ṳ chiăng-nguòng diē lì“ (山自永福裏來, 水自清源裏來) siŏh guó uâ, gáuk chṳ̄ īng-hók diē gâe̤ng chiăng-nguòng diē gì siŏh cê, gāi Hók-dòng-gâing có̤ Hók-chiăng-gâing (福清縣), iù-sê Hók-chiăng gâing-miàng ké̤ṳk lĭk-dâi iòng-ê̤ṳng. 1990 nièng, Hók-chiăng-gâing sĭng Hók-chiăng-chê.

Hók-chiăng-chê guāng-hăk 17 bĭk déng, gé diŏh â-dā̤:

Hók-chiăng sê chók-miàng gì gièu-hiŏng. Ĭng-ôi lĭk-sṳ̄, dê-lī dēng nguòng-ĭng, Hók-chiăng-nè̤ng gáu nguôi-guók mèu-sĕng gì lĭk-sṳ̄ giū-uōng. Gĭng-dáng-nĭk Hók-chiăng-iô gì Huà-ìng Huà-gièu biêng-buó Nàng̤-iòng, Nĭk-buōng, Mī-guók, Ĕu-ciŭ dēng cêng sâ̤ guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆.




#Article 124: Ngà̤ Táuk-sĭng (348 words)


Ngà̤ Táuk-sĭng (倪柝聲; Ĭng-ùng: Watchman Nee; ), bĕk-miàng Ngà̤ Sŭk-cū (倪述祖), Hók-ciŭ-nè̤ng, Dṳ̆ng-guók chók-miàng gì Gĭ-dók-dù liāng-dô̤ ìng-ŭk. Ĭ găk Dṳ̆ng-guók gâe̤ng hāi-nguôi gáuk-ché̤ṳ gióng-lĭk huák-diēng gì dê-huŏng gáu-huôi dó̤i hâiu-sié Gĭ-dók-gáu huák-diēng gì īng-hiōng cêng duâi.

Ngà̤ Táuk-sĭng 1903 nièng 11 nguók 4 hô̤ chók-sié diŏh Guōng-dĕ̤ng Sáng-tàu, sê chuó lā̤ tuâi-giāng, hiā sèng-hâiu ĭ nòng-bâ Ngà̤ Ùng-siŭ (倪文修, 1877 - 1941) găk Sáng-tàu có̤ hāi-guăng guăng-uòng. Ngà̤ gì gă-dìng sê Hók-ciŭ có̤i cā gì Gĭ-dók-gáu gă-dìng cĭ-ék, ĭ gŭng Ngà̤ Ngṳ̆k-sìng (倪玉成; 1840 - 1890) sê Hók-ciŭ Gŭng-lī-huôi có̤i cā gì Huà-ìng mŭk-sṳ̆ cĭ-ék, nòng-mâ Ngà̤ Ùng-siŭ sê hiăng-diê gāu ciéh dài-dŏng gì dâ̤ sé ciéh, bék-ngiĕk diŏh Hók-ciŭ Mī-ī-mī-huôi cháung-bâing gì Hŏk-lìng Ĭng-huà Cṳ̆-iêng, dó̤i gáu-huôi duòng-tùng gâe̤ng gáu-huôi ĭng-ngŏk iā sṳ̆k-sék, 1941 nièng găk Hiŏng-gē̤ng guó-sié; nòng-nā̤ Ngà̤ Lìng Huò-bìng (倪林和平; Peace Lin; 1880 - 1950) sê siŏh ciéh duòng-gáu-sê̤ṳ gì iōng-nṳ̄, báik-cèng ĭng-ôi ciĕ-tì Sŏng Dṳ̆ng-săng gì sê̤ṳ-ngiĕk dáik diŏh ái-guók ciōng-ciŏng. Ngà̤ Táuk-sĭng bâ-nā̤ dŭ sê Hók-ciŭ Tiĕng-ăng-dòng gì gáu-iū, gó-chṳ̄ Ngà̤ găk có̤ sá̤-giāng sèng-hâiu cêu iù Mī-ī-mī-huôi gì gáng-dók sêu-sā̤. 6 huói sèng-hâiu, Ngà̤ gṳ̆ng gă-ìng duōng gáu Hók-ciŭ, dêu diŏh Chŏng-săng. 1916 nièng, Ngà̤ găk Ĭng-guók Séng-gŭng-huôi bâing gì Săng-ék Cṳ̆-iêng tĕ̤k-cṳ̆, ciék-sêu Să̤-sék gáu-ṳ̆k, sê hī bĭk Hŏk-hâu gì iŭ-dēng-sĕng.

Ī-hâiu gūi nièng, chŭi-iòng Ngà̤ Táuk-sĭng táu-dā̤ mò̤ chăng-gă sié-nó̤h sìng-hŏk Hŏk-hâu, ĭ iā kīng-tĕ̤k Séng-gĭng. Ĭ gâe̤ng siŏh piĕ hâiu-săng-giāng cà̤ kó̤ Băh-ngāi-tàng (白牙潭) kó̤ sìng-tò̤ siŏh ciéh Ĭng-guók nṳ̄ duòng-gáu-sê̤ṳ Huò Sêu-ŏng (和受恩; Margaret Barber) giù gáu, téng Huò Sêu-ŏng huāi-nē̤ dáik diŏh cêng duâi bŏng-câe̤, găk ĭ īng-dô̤ â-dā̤ tĕ̤k uòng cêng sâ̤ (3,000 buōng ī-siông) Gĭ-dók-gáu cáuk-pīng, siàng có̤ siŏh ciéh ô sṳ̆k-lìng chĭng-dô gì Gĭ-dók-dù. 1921 nièng, Ngà̤ Táuk-sĭng huák-hiêng cê-gă có̤-sá̤ sèng-hâiu gì dēng-cṳ̄ huŏng-sék sā̤-lā̤ mò̤ hăk Séng-gĭng, cêu kó̤ Huò Sêu-ŏng hī-bĕng tṳ̀ng-sĭng sêu sā̤.

Ngà̤ Táuk-sĭng huāng-dó̤i sêu nè̤ng áng-lĭk mŭk-sṳ̄. Gó-chṳ̄ 1924 nièng, dŏng Uòng Cái kó̤ Siông-hāi ciék-sêu Mī-guók duòng-gáu-sê̤ṳ áng-lĭk ī-hâiu, ĭ cêu liê-kŭi Hók-ciŭ Gáu-huôi, dêu diŏh Mā-muōi Lò̤-sĭng-ták, chók-bēng «Gĭ-dók-dù Bó̤» (基督徒報). Bêng huōng-ông Mā-lài-să̤-ā Sĭk-diêu-uōng, găk hī-bĕng cháung-lĭk hāi-nguôi tàu ché̤ṳ dê-huŏng gáu-huôi.




#Article 125: Kŏ̤-lìng (137 words)


Kŏ̤-lìng (柯林; Ĭng-ùng: Judson Dwight Collins; 1823 n. 2 ng. 12 h. - 1852 n. 5 ng. 13 h.) sê Mī-ī-mī-huôi lì Dṳ̆ng-guók gì tàu ciéh diòng-gáu-sê̤ṳ.

Kŏ̤-lìng 1823 nièng 2 nguŏk 12 hô̤ găk Mī-guók Niū-iók-ciŭ chók-sié, nòng-nā̤ sê Dáik-iô, nòng-mâ sê Ĭng-iô. Ĭ sê Michigan Dâi-hŏk () gì tàu gái bék-ngiĕk-sĕng, 1845 nièng téng huāi-nē̤ bék-ngiĕk. Bék-ngiĕk hâiu, Kŏ̤-lìng găk Albion Hŏk-iêng () gì Wesleyan Sìng-hŏk-iêng (Wesleyan Seminary) gá lāu lâng nièng cṳ̆.

Kŏ̤-lìng diŏh Dṳ̆ng-guók gì duòng-gáu sì-găng cêng dōi, iā chṳ̆ng-muāng găng-kū, bău-guák Dṳ̆ng-guók-nè̤ng dó̤i nguôi-guók-nè̤ng gì piĕng-giéng, ngṳ̄-ngiòng mâ̤ tŭng, sĕng-uăk ôi-sĕng dèu-giông cêng-gó̤ bàng-ciáng, dēng-dēng. Gáu màng-muōi, Kŏ̤-lìng ĭng-ôi puái-bâng cêng ngièng-dê̤ṳng, 1851 nièng bók-dáik-ī duōng kó̤ Mī-guók. Ĭ bâng cĭ-hâiu iâ táu-lā̤ mò̤ chă. 1852 nièng 5 nguŏk, Kŏ̤-lìng găk Michigan ĭ bâ-nā̤ chió lā̤ guó-sié, hiōng-sêu nâ 29 huói.




#Article 126: Huài-dáik (177 words)


Huài-dáik (懷德; Ĭng-ùng: Moses Clark White; 1819 n. 7 ng. 24 - 1900 n. 10 ng. 24 h.) sê Mī-ī-mī-huôi lì Dṳ̆ng-guók gì tàu ciéh duòng-gáu-sê̤ṳ.

Huài-dáik 1819 nièng 7 nguók 24 hô̤ găk Mī-guók Niū-iók-ciŭ chók-sié. 1842 gáu 1845 nièng, Huài-dáik diŏh Ôi-lī Hŏk-iêng (Wesleyan Class) hŏk-sĭk. Bék-ngiĕk ī-hâiu, ĭ dò̤ 2 nièng sì-găng găk Ià-lū Dâi-hŏk (Yale University) hŏk-sĭk ĭ-hŏk gâe̤ng sìng-hŏk. 1847 nièng 3 nguŏk 13 hô̤, Huài-dáik gâe̤ng Cēng (Jane Isabel Atwater of Homer) giék-huŏng.

Huài-dáik găk Dṳ̆ng-guók duòng-gáu 7 nièng, găk hī dâung sì-găng, ĭ cháung-lĭk Hŏk-hâu, ŏ̤h gōng Hók-ciŭ-uâ, huăng-ĭk Mā-tái Hók-ĭng (ĭ sê tàu ciéh sāi Hók-ciŭ-uâ huăng-ĭk Séng̤-gĭng gì nè̤ng). Hiā sèng-hâiu duòng-gáu cêng-gó̤ káung-nàng, Huài-dáik cêu cêng sèu sāi ĭ gì ĭ-hŏk dĭ-sék tá̤ báng-nè̤ng muŏk-bâng, iâ kuóng báh-sáng ng-sāi siĕh ă-piéng.

Ĭng-ôi sĭng-tā̤ nguòng-ĭng, Huài-dáik 1853 nièng liê-kŭi Hók-ciŭ (siŏh nièng sèng ĭ chă̤-cṳ̄ iâ liê-kŭi). Siŏh duōng gáu Mī-guók, ĭ cêu gié-sṳ̆k kó̤ Ià-lū Dâi-hŏk ŏ̤h ĭ-hŏk. 1854 nièng, ĭ găk Ià-lū dáik diŏh Ĭ-hŏk Báuk-sê̤ṳ hŏk-ôi, iù-sê ĭ kăi-sṳ̄ hèng ĭ, ék-dĭk gáu ĭ guó-sié.




#Article 127: Kuóh-dà̤ (3144 words)


Kuóh-dà̤ (), iâ hô̤ lā̤ Kuóh-dà̤-giāng, Lièng-gă Sùng-mìng (連家船民) hĕ̤k-ciā Hók-ciŭ Dáng-mìng (福州疍民), sê sĕng-uăk diŏh Mìng-gĕ̤ng siông gâe̤ng Hók-ciŭ hāi-gièng gì siŏh ciáh mìng-hiê, sṳ̆k dáng-mìng gì siŏh cṳ̄ng. Kuóh-dà̤ ciā sṳ̀ sê lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng dó̤i ĭ-gáuk-nè̤ng gì miĕk-chĭng. 

Áng diòng-tūng lì gōng, kuóh-dà̤ siŏh-sié-nè̤ng dâi-dŏng duâi-buô-hông gì sì-găng dŭ dêu diŏh sùng gà̤-dēng, lṳ̆k-dê siông gì Háng-nè̤ng káng mâ̤ kī ĭ-gáuk-nè̤ng. Bók-guó gĭng-dáng, kuóh-dà̤ gĭ-buōng ī-gĭng siông-ngiâng diâng-gṳ̆ lāu.

Dṳ̀-kó̤ Hók-ciŭ gì kuóh-dà̤, dáng-mìng găk Dṳ̆ng-guók bĕk-dó̤i iâ ô hŭng-buó, chiông Mìng-nàng, Guōng-dĕ̤ng hī siŏh dái dŭ ô.

Kuóh-dà̤ iâ hô̤ lā̤ kuóh-dà̤-giāng (曲蹄囝), ô gì sèng-âu iâ â̤ siā có̤ Kuŏ-dà̤ (科題), sê Hók-ciŭ Háng-nè̤ng dó̤i cī siŏh dêng nè̤ng gì chĭng-hŭ. Cī siŏh dêng nè̤ng nĭk-nĭk diŏh sùng diē-sié sĕng-uăk, kă-tōi â̤ có̤ uăng-uăng-sék bĕk mâ̤ dĭk, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ ciā miàng-cê. Nṳ̄ gì kuóh-dà̤ iâ ké̤ṳk Hók-ciŭ nè̤ng hô̤ lā̤ Gĕ̤ng-muói-giāng (江妹囝) hĕ̤k-ciā Kuóh-dà̤-bò̤ (曲蹄婆).

Gū-dâi cṳ̆ diē-sié ciŏng kuóh-dà̤ hô̤ lā̤ iù-tīng-cṳ̄ (游艇子), ciā miàng-cê diŏh «Báe̤k-sṳ̄» (北史) gâe̤ng «Săng-săng-cé» (三山志) diē-sié dŭ ô chók-hiêng guó, sê dó̤i Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng hāi gièng sĕng-uăk gì dáng-mìng gì tūng-chĭng. Dòng-dièu gâe̤ng Sóng-dièu gì sèng-âu ék-buăng gó̤ ĭ-gáuk-nè̤ng hô̤ lā̤ băh-cūi-lòng (白水郎), băh-cūi-siĕng (白水仙) hĕ̤k-ciā băh-cūi-ìng (白水人), cī gūi ciáh miàng-cê diŏh «Săng-săng-cé» diē-sié dŭ ô gōng gáu. Dáng ciā cê sê cī nàng-huŏng gì ì-ìng (夷人), ciā chĭng-hŭ diŏh Sùi-dièu gì sèng-âu kăi-sṳ̄ chók-hiêng, gáu Nàng-sóng ī-hâiu ciáh kăi-sṳ̄ puō-biéng kĕk cuòi lì gó̤ cī siŏh dêng diŏh hāi-gièng sĕng-uăk gì nè̤ng.

Kuóh-dà̤ gì kī-nguòng, diŏh kuóh-dà̤ cê-gă gì diòng-siók dâi-dŏng cêu ô iā sâ̤ cṳ̄ng gōng-huák, gì dṳ̆ng ô cī gūi cṳ̄ng bī-gáu chók-miàng:

Buô-hông kuóh-dà̤ gì cŭk-puō gōng sê téng Săng-să̤ buăng guó lì gì. Gū-dâi gì cṳ̆ dŭ nêng-ùi kuóh-dà̤ sṳ̆k siè cṳ̄ng (蛇種), sê Mìng-uŏk nè̤ng gì hâiu-dâi. Gōng kuóh-dà̤ sê sáik-mŭk-nè̤ng (色目人, Nguòng-dièu sèng-âu téng Dṳ̆ng-ā lì gì huăng-giāng) gì hâiu-dâi dŭ mò̤ sié-nó̤h gŏng-gé̤ṳ.

Hiêng-dâi hŏk-sŭk-gái ciō-liù gì guăng-diēng sê: Kuóh-dà̤ sê gô-dā̤ Báh-uŏk nè̤ng gì hâiu-dâi, gâe̤ng gĭng-dáng gì Siă-cŭk kī-nguòng chă-bók-dŏ̤, nâ sê gōng chă-biék gì uâ, kuóh-dà̤ diêu diŏh gì cūi biĕng-dău. kuóh-dà̤ gâe̤ng gì-tă dê-huŏng gì dáng-mìng ô siŏh ciáh cū-cŭng, ô gì kuóh-dà̤ sê téng Ciék-gŏng hāi-gièng hŭ-uái buăng guó lì gì, ô gì kuóh-dà̤ téng Hók-ciŭ buăng kó̤ Ciék-gŏng gâe̤ng Gŏng-sŭ, gáu-muōi-lāu bô téng hŭ-uái buăng diōng lì.

Kuóh-dà̤ nguòng-lài ô cê-gă gì ngṳ̄-ngiòng. gáu-muōi-lāu ĭng-ôi gâe̤ng lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng gĭng-guó dòng-gĭ gì ciék-ché̤ṳk, gáu Mìng-dièu gì sèng-âu ī-gĭng Háng-huá (漢化), gāi siàng sāi Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄. Muāng-chĭng Ṳ̆ng-céng 7 nièng (1729 nièng) gì sèng-âu, Ṳ̆ng-céng Huòng-dá̤ mêng-lêng: „Mò̤-niĕ-ài kī chió gì dáng-mìng, niông ĭ diêu diŏh sùng lā̤, ng-sāi giòng-páe̤k ĭ-gáuk-nè̤ng siông-ngiâng; ô nèng-lĭk kī chió gì, â̤ sāi diŏh cūi biĕng-dău kī cê-gă gì cŏng lì diêu, gâe̤ng Háng-nè̤ng siŏh iông diŏh siông hô̤-kēu, huŏng-biêng diêu-că, pāi-giāng mâ̤ sāi kó̤ kiĕ-hô ĭ-gáuk-nè̤ng. gó̤ có̤-guăng-gì kó̤ kuóng dáng-mìng kăi huăng-dê, có̤ chèng, gâe̤ng gì-tă nè̤ng siŏh iông.“ Ṳ̆ng-céng ūng-hṳ̄ dáng-mìng siông-ngiâng mā̤ chió, mā̤ chèng, có̤ sĕng-é gâe̤ng kō̤-cṳ̆, téng cī sèng-âu kăi-sṳ̄, ô ciēu-buô-hông gì Dáng-mìng siông-ngiâng diâng-gṳ̆, cī siŏh dêng nè̤ng ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „hiók-gă“ (歇家). Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī-hâiu, céng-hū géng-cī Háng-nè̤ng káng-mâ̤-kī Dáng-mìng, siông-ngiâng diâng-gṳ̆ gì nè̤ng kăi-sṳ̄ biéng sâ̤. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sìng-lĭk ī-hâiu, céng-hū ăng-bà̤ iā sâ̤ Dáng-mìng siông-ngiâng, gĭng-dáng gĭ-buōng mò̤ nè̤ng chiông gô-dā̤ hŭ-uâng diêu diŏh cūi lā̤ lāu.

Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók ciáh sìng-lĭk gì sèng-âu, có̤ cā ciŏng dáng-mìng dóng siŏh ciáh siēu-só mìng-cŭk lì káng. Gáu-muōi-lāu diŏh 1955 nièng mìng-cŭk sék-biék diêu-că gì sèng-âu, Gê̤ṳng-sāng-dōng giéng-gáe̤k Dáng-mìng ī-gĭng ké̤ṳk Háng-cŭk dùng-huá (同化), mò̤ cê-gă mìng-cŭk dĕk-cĭng gâe̤ng é-sék, gó-chṳ̄ ciŏng ĭ-gáuk-nè̤ng dóng Háng-cŭk gì siŏh buô-hông.

Gô-dā̤ kuóh-dà̤ kō̤-nèng gó ô gô-dā̤ Mìng-uŏk-nè̤ng sĭng-tā̤ gì dĕk-cĭng, bók-guó hiêng-câi ī-gĭng gâe̤ng Háng-nè̤ng mò̤ sié-nó̤h kṳ̆-biék lāu. Gô-dā̤ kuóh-dà̤ có̤i mìng-hiēng gì dĕk-cĭng, puòi-hū ngàng-sáik bī-gáu chĭng, kă-tōi bī-gáu dō̤i â̤ có̤ uăng-uăng-sék, Hók-ciŭ nè̤ng gó ĭ-gáuk-nè̤ng hô̤ lā̤ „kuóh-dà̤“ (曲蹄), kō̤-nèng cêu sê téng cŭ-uái lì gì. Ciŏng-uâng gì ngôi-hìng, gâe̤ng ĭ-gáuk-nè̤ng iā sèu diŏh bô áng bô ā̤ gì sùng diē-sié kă-kók-tàu uăng lā̤ kó̤-káung, kă-tōi buàng lā̤ sô̤i diŏh dê-dău, chă kŭi lì niăh ngṳ̀ ô dĭk-ciék gì guăng-hiê.

Gáuk sì-gĭ dó̤i kuóh-dà̤ ìng-kēu tūng-gié gì só-gé̤ṳ dŭ chă iā huông. Mìng-guók sèng-âu gì hŏk-ciā Dìng Ùng-dò̤ (陳文濤) giéng-gáe̤k Hók-ciŭ chê-kṳ̆ gì kuóh-dà̤ chă-bók-dŏ̤ â̤ dăk gáu 10 uâng, ciā só-gé̤ṳ kō̤-nèng bī-gáu ciék-gê̤ṳng dŏng-sì gì cìng-huóng. Gê̤ṳng-sāng-dōng ciáh siông-dài sèng-âu có̤ guó tūng-gié: Mìng-gĕ̤ng diē-hāi-kāu gì kuóh-dà̤ dŭ-liāng ô 3731 chió, 17235 nè̤ng, gì-dṳ̆ng nàng gì 8760 nè̤ng, nṳ̄ gì 8475 nè̤ng, nàng nṳ̄ bī-liê 1:0.967; diŏh Mìng-gĕ̤ng Diòng-lŏ̤h, Īng-tái, Nàng-bìng hó-gê̤ṳng tié-lāu buăng lì buăng kó̤ gì ô 4219 chió, 10369 nè̤ng. Ciŏng-uâng gōng Mìng-gĕ̤ng gì Hók-ciŭ Kuóh-dà̤ ô 27604 nè̤ng, cuòi gó mò̤ sáung hāi-gièng Lò̤-nguòng, Lièng-gŏng hŭ-uái gì kuóh-dà̤. Gó ô cṳ̆-lâiu gōng, gáu 1950 nièng cō̤-iêu, Mìng-gĕ̤ng diē-sié ô kuóh-dà̤ 3 uâng gūi ciáh. 

Kuóh-dà̤ có̤i cā diêu diŏh Hók-ciŭ gì Săng-gâing-ciŭ (三縣洲), Bŏng-ciŭ (幫洲), Ngiê-ciŭ (義洲), Ák-mō̤-ciŭ (鴨姆洲), Huáng-sùng-puō (泛船浦), Siông-dô (上渡), Dŏng-ciŭ (中洲), Chŏng-hà gâe̤ng Cūi-buô hŭ-uái. Gáu-muōi-lāu bô buăng gáu Nàng-sê̤ṳ (南嶼), Hùng-dòng (洪塘), Mā-gĕ̤ng (馬江), Dìng-gĕ̤ng (亭江), Guāng-tàu (琯頭), Làu-giè (劉岐), gó ô Mìng-âu, Diòng-lŏ̤h, Īng-tái, Mìng-chiăng, Lò̤-nguòng, Lièng-gŏng ciŏng-uâng gì gĕ̤ng gièng gâe̤ng hāi gièng. Bô ô Kuóh-dà̤ téng Mìng-gĕ̤ng tié-lāu hióng siông-kă̤ giàng, buăng gáu Mìng-báe̤k gì Nàng-bìng, Siêu-ū, Sông-chiŏng, Gióng-ĕu, Ciŏng-lŏk hŭ-uái kó̤. Iâ ô gì buăng kó̤ hāi gièng gì Nìng-dáik, Hà-puō hŭ-nē̤.

Gĭng-dáng gì kuóh-dà̤ dŭ sāi Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì Hók-ciŭ-uâ có̤ cê-gă gì mū-ngṳ̄. Buăng kó̤ Mìng-báe̤k gì kuóh-dà̤ iâ sê gōng Hók-ciŭ-uâ. Ô gì dê-huŏng gì kuóh-dà̤ gó ô cê-gă dĕk-sṳ̀ gì sṳ̀. Kuóh-dà̤ diŏh lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng ô cê-gă gì ngṳ̄-ngiòng, bók-guó gáu-muōi-lāu kăi-sṳ̄ uâng kó̤ sāi Háng-nè̤ng gì Hók-ciŭ-uâ. Gáu Mìng-dièu gì sèng-âu, duâi buô-hông gì kuóh-dà̤ ī-gĭng â̤ gōng Hók-ciŭ-uâ lāu, bók-guó gó ô bō̤-liù iā sâ̤ cê-gă ngṳ̄-ngiòng gì ngṳ̄-huák gâe̤ng dăng-sṳ̀. Gê̤ṳng-sāng-dōng siông-dài ī-hâiu duâi có̤ tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ, gó-chṳ̄ gĭng-dáng iā sâ̤ kuóh-dà̤ iâ â̤ gōng Pū-tŭng-uâ.

Kuóh-dà̤ gì sáng ô sĕk gūi cṳ̄ng, iā sâ̤ dŭ sê Mìng-dièu gâe̤ng Muāng-chĭng Háng-huá gì sèng-âu kī gì. Nè̤ng bī-gáu sâ̤ gì sáng kō̤-nèng dŭ gâe̤ng cūi hĕ̤k-ciā páh-ngṳ̀ ô găng-guó. Bī-gáu diēng-hìng gì chiông Gŏng (江), Dòng (唐), Ŭng (翁), Ĕu (歐), Păng (潘), Biêng (卞), Diè (池), Puō (浦) dēng dēng. Gì-dṳ̆ng, „Ŭng“ gì é-sé̤ṳ kō̤-nèng sê „ngṳ̀-ŭng“ (páh-ngṳ̀-gì); „Păng“ (潘) é-sé̤ṳ sê „cūi gà̤-dēng gì huăng-giāng“; „Ĕu“ (歐) kō̤-nèng cī „hāi-ĕu“; Diè (池), Puō (浦), Gŏng (江), Hāi (海) ciông-uâng gì sáng, dŭ sê ĭ-gáuk-nè̤ng sĕng-uăk gì dê-huŏng. Lêng-ngôi, ô gì sáng Dìng (陳) gì kuóh-dà̤ gōng cê-gă sê Dìng Iū-liông (陳友諒) gì hâiu-dâi. Diòng-lŏ̤h Diù-dĕ̤ng-chŏng (籌東村) gì sáng Lù (盧) gì kuóh-dà̤ gōng ĭ-gáuk-nè̤ng sê Lù Sùng (盧循) gì hâiu-dâi.

Hók-ciŭ chê-kṳ̆ gì kuóh-dà̤ iā sâ̤ sáng Dòng (唐), sáng Lâi (賴), sáng Gŏng (江), sáng Ŭng (翁) hĕ̤k-ciā sáng Ciĕng (詹); Mìng-âu gì iā sâ̤ sáng Ĕu (歐), Biêng (卞), Diè (池), Gŏng (江) gâe̤ng Guóh (郭); Diòng-lŏ̤h gì sáng Dìng (陳), Gŏng (江), Ŭng (翁) gâe̤ng Ngà̤ (倪) gì bī-gáu sâ̤; Lò̤-nguòng hāi gièng gì ciō-iéu sáng Lìng (林), Ĕu (歐), Gŏng (江), Dâng (鄭), Lièng (連), Dìng (陳), Ŭng (翁), Làu (劉), Biêng (卞) hĕ̤k-ciā Dòng (唐).

Diŏh lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng, kuóh-dà̤ ké̤ṳk lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng káng mâ̤ kī, ng-niông ĭ-gáuk-nè̤ng siông-ngiâng, siŏh-sié-nè̤ng diêu diŏh sùng gà̤-dēng. Kuóh-dà̤ gĭng-cá̤ lài-nguòng ciō-iéu sê diŏh hāi-gièng hĕ̤k-ciā ò̤ lā̤ niăh ngṳ̀, hĕ̤k-ciā sāi sùng lì hâ nó̤h. Duâi-buô-hông nè̤ng chió iā bék, bô gă lā̤ sĕng-uăk iā ṳ̀ng-ê sêu gáu hŭng-tăi gì īng-hiōng. Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī sèng, kuóh-dà̤ duâi-buô-hông dŭ mò̤ sié-nó̤h ùng-huá. Gê̤ṳng-sāng-dōng siông-dài ī-hâiu, duâi-buô-hông gì kuóh-dà̤ siông-ngiâng diâng-gṳ̆, iā sâ̤ diòng-tūng gì hŭng-sṳ̆k gâe̤ng sĕng-uăk huŏng-sék kăi-sṳ̄ biéng mò̤, ô sék-diòng gì ngùi-hiēng.

Muāng-chĭng gáu Mìng-guók gì sèng-âu, kuóh-dà̤ ék-buăng sê̤ṳng kĕk muài-buó (麻布) có̤ gì ĭ-siòng-kó, niēng siàng làng, ŭ hĕ̤k-ciā dà-sáik. Hŭ-uâng gì kó iā kuăng iā duâi, ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „kuóh-dà̤-kó“ (曲蹄褲). Nṳ̄-gái chiū-uōng gà̤-dēng é̤ṳ tiéng siŏh cèng siŏh cáung kuăng gì ŭ-ŭ-sék biĕng-biĕng. Diŏh siông-ngiâng diâng-gṳ̆ ī-sèng, duâi-buô-hông gì kuóh-dà̤ é̤ṳ táung-siēng-kă, ng-dái mô̤. nṳ̄-gái ng-dièng-kă (纏骹), tàu-huók sĕ̤ ciĕng-ciĕng-sék, muōi-muōi kiéu tiĕng, ciā huók-hìng hô̤ lā̤ „ciĕng-lòi-guói“ (尖螺髻); lâu-mū â̤ ciŏng tàu-huók buàng kī lì, sāi siŏh cṳ̄ng iông-sék chiông siè gì, ô ngô chióh hī māng dòng gì căng-căng (簪簪) chák tàu-huók lā̤. Cuòi ké̤ṳk ô gì hŏk-ciā dóng có̤ kuóh-dà̤ sê Mìng-uŏk nè̤ng hâiu-dâi gì céng-gé̤ṳ, ĭng-ôi Mìng-uŏk nè̤ng cĭng mì-séng lâu-siè.

Gô-dā̤ duâi-buô-hông gì Kuóh-dà̤ siŏh-sié-nè̤ng dŭ sê diêu diŏh sùng lā̤. „Lièng-gă-sùng“ (連家船) ciā miàng-cê sê dó̤i kuóh-dà̤ bī-gáu dṳ̆ng-séng (中性) gì chĭng-hŭ, ciā sṳ̀ iâ dó̤i kuóh-dà̤ mò̤ sié-nó̤h káng mâ kī gì é-sé̤ṳ. Mìng-gĕ̤ng gà̤-dēng gì lièng-gă-sùng ék-buăng ô 5 gáu 6 mī hī māng dòng, ô 3 mī hī māng kuăng. Tàu-muōi ciĕng-ciĕng-sék kiéu tiĕng, dâi-dŏng bô bàng bô kuák, gó ô kĕk dé̤ṳk-bùng có̤ gì sùng-dū. Siŏh gá ciŏng-uâng gì sùng sê kuóh-dà̤ gĕ̤ng-cáuk gâe̤ng sĕng-uăk gì dê-huŏng, páh-ngṳ̀ diŏh sùng-tàu gì gák-bēng, sùng-dū cêu sê chió gâe̤ng chŏng-kó, sùng-muōi sê cháik-sū. Kuóh-dà̤ ék-buăng kĕk siŏh cṳ̄ng chŭ-chŭ-sék dé̤ṳk-dè̤ng téng kó-kă-biĕng â-dā̤ tū diē kó̤ ciék niêu bà̤ chók lì, ô gì kuóh-dà̤ gó â̤ diŏh sùng-muōi iōng giĕ gâe̤ng ák cī siŏh lôi gì tàu-săng. Bī-gáu cā sèng-âu siông-ngiâng diâng-gṳ̆ gì kuóh-dà̤ â̤ diŏh gĕ̤ng-gièng hĕ̤k-ciā tăng-tù (灘塗) lā̤ kī chió. Ĭ-gáuk-nè̤ng sĕng diŏh dê-dău lā̤ páh kĕk chà có̤ gì dōng, gái ciŏng nguòng-lài cê-gă gì sùng ĕng diŏh gà̤-dēng dóng chió lì sāi, hĕ̤k-ciā ng-kĕk sùng lì có̤, găk dōng gà̤-dēng puō chà-bēng lì kī chió. Hŭ-uâng gì chió iā nâung, ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „sé-kă-làu“ (四骹樓) hĕ̤k-ciā „tì-kă-bùng“ (提骹房).

Áng diòng-tūng gì hŭng-sṳ̆k, kuóh-dà̤ gì giék-huŏng ék-buăng iù bâ-nā̤ có̤ ciō, iâ ô gó̤ nè̤ng có̤ muòi gì. Ék-buăng tiàng-sê̤ṳ sê sáe̤ng lā̤, có̤ chók-dông (做出動), chiăng nā̤ (請奶, chiăng Lìng-cūi-nā̤) gâe̤ng guó guăng (過關). Cṳ̆-niòng-giāng 18 huói chók-gá, giék-huŏng ī-hâiu kó̤ dòng-buŏ chió lā̤ diêu, hī siŏh buŏ ô tiè-gá (啼嫁), má-gá (罵嫁) gì hŭng-sṳ̆k. gĕ̤ng-muói-giāng â̤ gá siông ngiâng, kuóh-dà̤-giāng mò̤ tō̤ lṳ̆k-dê gì nṳ̄-gái có̤ lâu-mā. Giék-huŏng hī siŏh nĭk, cūi méng gì sùng nâ sê káng-giéng kó̤ ciék sĭng-bô gì sùng, mò̤ guāng â̤ nêng-sék mâ̤, dŭ â̤ sāi giàng guó kó̤ tō̤ mī-ciū lì chiók. Mī-ciū sê nṳ̄-huŏng buòi-gá gì nó̤h, hô̤ lā̤ „sĭng-bô-niêu“ (新婦尿). Gĕ̤ng-muói-giāng diŏh dòng-buŏ sī lō̤ ī-hâiu ék-buăng â̤ gái gá siŏh ciáh, giék-huŏng ī-sèng nâ sê ô gâe̤ng bék-ciáh nàng-gái sá, biék-nè̤ng iâ mâ̤ kó̤ gōng ĭ, cuòi dŭ mò̤ Háng-nè̤ng hī māng gōng-gé̤ṳ. Chió bó gì nàng-gái gó â̤ kó̤ tō̤ sá̤-bò̤.

Kuóh-dà̤ sī nè̤ng sèng-âu gì hŭng-sṳ̆k gâe̤ng lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng ô nék-giāng chă-biék. Pī-ṳ̀ gōng, kuóh-dà̤ chió bék, mò̤-niĕ-ài chiăng hù-siông dô̤-sê̤ṳ lì có̤ chék (做七). Hāi-gièng gì kuóh-dà̤ mò̤ muó, ék-buăng dò̤ chāu-chiŏh (草蓆) guōng lâ, muài diŏh bī-gáu piék gì tăng-tù (灘塗) diē-sié, cuòi mâ̤ sāi ké̤ṳk bék-nè̤ng káng-giéng. Có̤i cā sáng Tiĕng-ciō-gáu gì kuóh-dà̤ muài diŏh Hók-ciŭ-siàng să̤-báe̤k gì Hông-gáu-săng (奉教山). Ciā săng cêu sê gĭng-dáng gì Mā-ăng-săng (馬鞍山), gô-dā̤ Hók-ciŭ nè̤ng gó̤ ĭ Kuóh-dà̤-săng (曲蹄山).

Hók-ciŭ nè̤ng cié-cáu ô „Guăng săng mìng sé kuóh-dà̤ ngô“ (官三民四曲蹄五) gì gōng-huák. Cêu sê gōng, có̤-guăng-gì diŏh Sĕk-nê-nguŏk niék-săng cié-cáu, báh-sáng diŏh niék-sé cié-cáu, kuóh-dà̤ diŏh niék-ngô cié. Săng-sĕk màng-buŏ gì sèng-âu, kuóh-dà̤ â̤ ciŏng sùng kŭi gáu Mìng-gĕ̤ng dâi-dŏng kó̤, miēng lā̤ cái-ciō (債主) lì tō̤ cièng, cuòi hô̤ lā̤ „chiĕng-gŏ̤“ (遷篙). Ciáng-nguŏk chĕ̤-nê gáu chĕ̤-sé, nṳ̄-gái gâe̤ng niè-giāng â̤ siông ngiâng tō̤ guōi (討粿), kó̤ Háng-nè̤ng diêu gì dê-huŏng, gă-gă-chió-chió chióng sĭ bái nièng (唱詩拜年), gōng gék-lé gì uâ lì tō̤ guōi. Kuóh-dà̤ chók-miàng gì «tō̤ guōi sĭ» (討粿詩) ô: „Gŭ sō̤ sĕ̤ng-sĕ̤ng hŏk sĭng-nièng, è̤ng-è̤ng sāng-dĕng guá tiăng sèng; hō̤ gŏ̤ hō̤ guōi sáe̤ng nù kó̤, gĭng-cê bà̤-bēng kiê muòng sèng.“ (姑嫂雙雙賀新年, 紅紅傘燈掛廳前; 好糕好粿送奴去, 金字牌板豎門前) „Gô nièng gáu kó̤ bô sĭng nièng, sĕng-é hĭng-lè̤ng téng duâi cièng; gŭng-hī huák-cài bìng-ăng guó, sáe̤ng nù tòng-guōi guó mùong sèng.“ (舊年過了又新年, 生意興隆賺大錢; 恭喜發財平安過, 送奴糖粿過門前) dēng dēng. Có̤ cáik gì sèng-âu, Kuóh-dà̤ ô chióng ngṳ̀-gŏ̤ (漁歌) gì diòng-tūng, bók-guó cuòi găk gĭng-dáng ô sék-diòng gì ngùi-hiēng.

Kuóh-dà̤ iā giăng nè̤ng téng sùng sèng-dău gĭng-guó, ĭ-gáuk-nè̤ng giéng-gáe̤k cuòi sê cūi-mā (水馬, é-sé̤ṳ sê céng sī gì nṳ̄-gái) gì hióng-cĭng. Bók-guó nâ sê dé̤ṳk diŏh cūi-mā dŭ diŏh lău gèng lì, biê-miēng gūi lì tō̤ mà-huàng. Kuóh-dà̤ káng-giéng dâung cūi lā̤ nè̤ng mâ̤ sāi dĭk-ciék giú siông lì, ô săng tèng săng pù (三沉三浮) gái giú gì sĭk-guáng. Ĭng-ôi iā sèu giàng sùng, kuóh-dà̤ giăng gōng „tó̤i“ (退), „huàng“ (橫) ciŏng-uâng gì cê. Kuóh-dà̤ giéng-gáe̤k káng-giéng bà̤-lēng-pók gì nó̤h dŭ mâ̤ gék-lé, diāng lō̤ buòng-buòng lō̤ dŭ mâ̤ sāi bà̤-lēng-pók, siăh ngṳ̀ iâ mâ̤ sāi huăng siŏh méng. Kuóh-dà̤ giéng-gáe̤k ngṳ̀ gì mĕ̤k-ciŭ mâ̤ siăh gì, ĭ-gáuk-nè̤ng diŏh sùng-tàu â̤ diĕu ngṳ̀ gì mĕ̤k-ciŭ, giéng-gáe̤k cuòi â̤ bō̤-bé sùng mâ̤ pâung.

Ciō dèu-mŭk: Kuóh-dà̤-ké̤ṳk

Kuóh-dà̤ gì ngṳ̀-gŏ̤ (漁歌) sê kuóh-dà̤ mìng-găng gì siŏh cṳ̄ng diòng-tūng ĭng-ngŏk, ciō-iéu ô buàng-gŏ̤ (盤歌) gâe̤ng chióng hŏk-nièng-gŏ̤ (唱賀年歌) lâng cṳ̄ng, dŭ sê kĕk Hók-ciŭ-uâ lì chióng. Buàng-gŏ̤ sê siŏh nàng siŏh nṳ̄ dó̤i-chióng (對唱), gŏ̤-sṳ̀ sê hiêng-diòng huák-hŭi gì; hŏk-nièng-gŏ̤ sê diŏh guó-nièng gì sèng-âu hióng lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng tō̤ guōi sèng-âu chióng gì gŏ̤. Kuóh-dà̤ ngṳ̀-gŏ̤ ô Mìng-kiŏk gì kuóh-diêu, iâ dó̤i Hók-ciŭ gì-tă gì mìng-ièu (民謠) kuóh-ngiê (曲藝) ô ék-dêng gì īng-hiōng, bók-guó gĭng-dáng ô sék-diòng gì ngùi-hiēng, hiêng-câi ī-gĭng ké̤ṳk céng-hū gă gáu Hók-ciŭ-chê gâe̤ng Hók-gióng-sēng gì  Hĭ-ŭk-cék Ùng-huá Mì-sāng (非物質文化遺產) gì miàng-dăng diē-sié kó̤ lāu.

Có̤i cā, kuóh-dà̤ sáng Hók-gióng buōng-tū dĕk-sáik gì iā sâ̤ Dô̤-gáu sìng, gì-dṳ̆ng bău-guák Ù-cṳ̆, Siè-sìng (蛇神), Uă-sìng (蛙神), Lṳ̀ng-sìng (龍神), gó ô Mā-cū, Nā-gŭng, Băh-mā-cŏng-uòng, Kăi-mìng-cŏng-uòng (開閩尊王, Uòng Sīng-dĭ), Ŭi-ū-cŏng-uòng (威武尊王, Uòng Sīng-dièu), Ngū-hók Uòng-iè (五福王爺), Lìng-cūi-nā̤, Dìng Siông-cṳ̆ (陳尚書, Dìng Ùng-lṳ̀ng), Chék-sĭng-nā̤ (七星奶), Chèng-lòi Gŭ-niòng (田螺姑娘) gâe̤ng gáuk cṳ̄ng dê-tàu-sìng. Kuóh-dà̤ cĭng sèu giàng-sùng, gó-chṳ̄ diŏh ĭ-gáuk-nè̤ng dâi-dŏng cêng-kó̤ sáng Mā-cū, gó ciŏng Mā-cū gì séng-iōng diòng gáu Mìng-báe̤k gì nô̤i-lṳ̆k dê-kṳ̆ kó̤. Kuóh-dà̤ gó ciŏng Băh-mā-cŏng-uòng gì séng-iōng diòng gáu Mā-cū-dō̤, Nā-gŭng gì séng-iōng diòng kó̤ Liù-giù. Iâ ô siŏh buô-hông gì kuóh-dà̤ sáng Hŭk-gáu.

Téng Sóng-dièu kăi-sṳ̄, kuóh-dà̤ ké̤ṳk lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng dóng có̤ „ciéng-mìng“ (賤民) káng mâ̤ kī. Gô-dā̤ ô siŏh cṳ̄ng gōng-huák, Hók-ciŭ gì nàng-gái nâ mò̤ cièng tō̤ lâu-mā, ng-sê tō̤ gĕ̤ng-muói-giāng, cêu sê kó̤ tō̤ lâng-gā-siăng (兩個聲, cī ngôi-dê lì gì nè̤ng). Kuóh-dà̤ gì sĕng-sāng gâe̤ng sĕng-uăk dŭ sêu gáu iā duâi gì hâing-cié, mâ̤ sāi siông ngiâng diâng-gṳ̆, mâ̤ sāi sê̤ṳng sĭ-dièu (絲綢) gì ĭ-siòng, mâ̤ sāi gâe̤ng Háng-nè̤ng giék-huŏng, siông áng mâ̤ sāi ciă sāng gâe̤ng sê̤ṳng à̤, ô hō̤ dâi mâ̤ sāi diŏng-dĕng-giék-chăi (張燈結綵), giàng diô dŏng diŏh uăng iĕu dă̤ tàu ièng biĕng-dău giàng, mâ̤ sāi sê̤ṳng Háng-nè̤ng gì ĭ-siòng, kó-guāng siŏh mĕng gèng siŏh mĕng dă̤. Nṳ̄-gái sĕ̤ buáng-biĕng-guói (半爿髻), mâ̤ sāi ŏ̤k Háng-nè̤ng nṳ̄-gái hŭ-uâng sĕ̤. Ô gì dê-huŏng gó géng-cī kuóh-dà̤ siông ngiâng lì, dŏng-dê ô „Kuóh-dà̤ nĕ̤ng siông ngiâng, siông ngiâng páh sī mò̤ buòi miâng“ (曲蹄莫上岸, 上岸拍死無賠命) gì gōng-huák. Siông ngiâng diâng-gṳ̆ gì kuóh-dà̤ iâ mâ̤ sāi kī kĕk nguā có̤ dīng gì chió, ŏ̤k Háng-nè̤ng kī ô huōi-chiòng-bău gì chió gâing-gâing sê mâ̤ sāi gì. Ô gì chió bó gì kuóh-dà̤ kĕk iā sâ̤ cièng kó̤ uōi-lô (賄賂) siŏh sáng gì Háng-nè̤ng, kĕk Háng-nè̤ng gì mìng-gék kó̤ tĕ̤k-cṳ̆ kō̤-cṳ̆.
̍
Muāng-chĭng muăk-gĭ Hók-ciŭ ô siŏh ciáh miàng hô̤ lā̤ Guóh Báik-chiŏng (郭柏蒼) gì tĕ̤k-cṳ̆-nè̤ng, diŏh ĭ siā gì «Dé̤ṳk găng Sĕk-nĭk uâ» (竹間十日話) diē-sié, ô gōng siŏh ciáh Sông-dê (順治) nièng-găng miàng-cê hô̤ lā̤ Gĭng Giáng (金鏡) gì céng-sê̤ṳ ĭng-ôi chió bék gâe̤ng gĕ̤ng-muói-giāng giék-huŏng, siâ-huôi dê-ôi biéng iā dă̤ gì gó-sê̤ṳ:

Cī siŏh dâung Ùng-ngiòng-ùng huăng-ĭk siàng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ é-sé̤ṳ cêu sê:

Téng Muāng-chĭng kăi-sṳ̄, céng-hū gâe̤ng kuóh-dà̤ dŭ buóh siōng chṳ̄-siĕu ciā gì-sê gì céng-cháik. 18 sié-gī Ṳ̆ng-céng (雍正) nièng-găng, céng-hū ṳ̄ng-hū kuóh-dà̤ siông ngiâng diâng-gṳ̆, bók-guó mìng-găng gó ô cĭng sâ̤ nè̤ng káng mâ̤ kī ĭ-gáuk-nè̤ng. Muāng-chĭng muăk-gĭ có̤ hiêng-céng (憲政), ô nè̤ng hióng Hók-gióng-sēng cṳ̆-ngiê-guŏh (諮議局) tì chók ngiê-áng, iéu-giù lĭk-huák bō̤-hô kuóh-dà̤ gâe̤ng Háng-nè̤ng dái-ngê̤ṳ bìng-dēng, dáng-sê céng-hū gōng cuòi sê sĭk-guáng, mò̤ ciék-sêu cuòi ngiê-áng. Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī-hâiu, uòng-ciòng gā̤-dṳ̀ kuóh-dà̤ mâ̤ siông ngiâng gì géng-lêng. Gê̤ṳng-sāng-dōng siông-dài ī-hâiu, céng-hū ăng-bà̤ iā sâ̤ kuóh-dà̤ siông-ngiâng. Gì-sê gì céng-cháik uòng-ciòng mò̤ lāu, bók-guó ô gì Háng-nè̤ng gó sê káng mâ̤ kī kuóh-dà̤.

Hók-ciŭ mìng-găng ùng-huá diē-sié káng mâ̤ kī kuóh-dà̤, giéng-gáe̤k ĭ-gáuk-nè̤ng găng-giēu-lê. Diŏh Hók-ciŭ-uâ dâi-dŏng ô iā sâ̤ káng mâ̤ kī kuóh-dà̤ gì sṳ̆k-ngṳ̄. Chiông „Kuóh-dà̤-ŭng“ (曲蹄瘟), „Siŏh lăk gāng-lāng gĕ̤h guó kăng, kuóh-dà̤ iâ siōng có̤ sĭng-săng; Chiū niĕng bék-giāng dēu-dēu-ciéng, mâ̤ siā săng cê Dâiu Iéng-săng“ (一粒橄欖丟過坑, 曲蹄也想做先生; 手拈筆仔抖抖戰, 賣寫三字竇燕山), „Kuóh-dà̤ â̤ có̤-guăng, Dṳ̆ng-nguòng biéng Báe̤k-huăng“ (曲蹄會做官, 中原變北番) cī siŏh lôi, gó ô „Kuóh-dà̤ nĕ̤ng siông ngiâng, siông ngâng ké̤ṳk páh sī mò̤ buòi miâng“ (曲蹄莫上岸, 上岸乞拍死無賠命) ciŏng-uâng ŭi-hiĕk gì uâ. Muāng-chĭng céng-hū ūng-hṳ̄ kuóh-dà̤ mā̤ guăng, gó ô „Ièu sùng ièu sùng lă, kuóh-dà̤ có̤ lō̤-diă. Siēu-iè dáng bóng-tĕ̤ng, siēu-ciā kó̤ dăk chiă. Tiăng-dŏng nè̤ng-káh háng gŭng-hī, bùng-diē nā̤-nā̤ táung-siēng-kă“ (搖船搖船啦, 曲蹄做老爹. 少爺擔糞桶, 小姐去踏車. 廳中儂客喊恭喜, 房裡奶奶脫跣骹) ciŏng-uâng chiéu kuóh-dà̤ gì sṳ̆k-ngṳ̄. «Mìng-dŭ Biék Gé» diē-sié iâ ô biēng-dă̤ kuóh-dà̤ gì ùng-cê, bók-guó ô gì kuóh-dà̤ diŏh ciā cṳ̆ diē-sié sê ī céng-mêng hìng-chiông chók-hiêng gì. Hók-ciŭ ô iā sâ̤ gì dê-miàng gâe̤ng kuóh-dà̤ ô găng-guó. Hók-ciŭ chê-kṳ̆ să̤-báe̤k ô Mā-ăng-săng (馬鞍山), gô-dā̤ hô̤ lā̤ Kuóh-dà̤-săng (曲蹄山), hŭ-uái gô-dā̤ ô iā sâ̤ kuóh-dà̤ muài diŏh cŭ-nē̤. Mā-cū gì Nàng-găng-dō̤ (南竿島) iâ ô Kuóh-dà̤-ó̤ (曲蹄澳).

Mī-guók dô̤-iēng Julien Bryan diŏh 1947 nièng kiák guó siŏh buô miàng-cê hô̤ lā̤ «Bēng-sùng cĭ Gă» (Sampan Family) gì diêng-īng, gōng gì sê Mìng-gĕ̤ng diē-hāi-kāu hŭ-uái siŏh chió sáng Lìng (林) gì kuóh-dà̤ siŏh nĭk gì sĕng-uăk.

Téng 20 sié-gī 50 nièng-dâi kăi-sṳ̄, Dṳ̆ng-guók céng-hū ăng-bà̤ kuóh-dà̤ siông ngiâng diâng-gṳ̆, ciék-sêu gáu-ṳ̆k. Gĭng-dáng Mìng-gĕ̤ng gĕ̤ng gièng gâe̤ng hāi-gièng ô iā sâ̤ kuóh-dà̤ gì chŏng, dŭ sê hī sèng-âu kī gì. Kuóh-dà̤ duâi buô-hông gó sê có̤ gâe̤ng cūi ô găng-guó gì gĕ̤ng-cáuk, chiông Chŏng-săng-kṳ̆ Mìng-gĕ̤ng nàng ngiâng gì kuóh-dà̤ cêu ké̤ṳk ăng-bà̤ gáu Chŏng-săng-kṳ̆ Cūi-siông ngṳ̀-ngiĕk dâi-dôi diē-sié kó̤, 1979 nièng, céng-hū gó buák kuăng kī siŏh cô̤ ngṳ̀-mìng sĭng-chŏng. Téng 1990 nièng-dâi kī, iā sâ̤ chió dŭ cê-gă kĕk ciŏng-tàu hĕ̤k-ciā chà lì kī chió.  Lò̤-nguòng-gâing céng-hū gó ké̤ṳk hāi-gièng gì kuóh-dà̤ kī Hāi-siông-chŏng (海上村, diŏh Sièng-gĕ̤ng-déng), Sĕng-hŭng-chŏng (先鋒村, diŏh Bê-lī-hiŏng), Sìng-hŭng-chŏng (乘風村, diŏh Sĕ̤ng-săng-déng) săng ciáh chŏng. 1990 nièng kăi-sṳ̄, Hók-ciŭ-chê céng-hū ciŏng diông giâ lì gì kuóh-dà̤ dŭ ăng-bà̤ siông ngiâng diâng-gṳ̆. 

Gĭng-dáng gì kuóh-dà̤ sĕng-uăk gâe̤ng gáu-ṳ̆k cūi-bìng dŭ ô iā duâi gì tì-gŏ̤. Duâi buô-hông gì kuóh-dà̤ dŭ có̤ gâe̤ng páh-ngṳ̀, cūi siông ông-sók, uă săi ciŏng-uâng gì cék-ngiĕk, bêng-chiă dáik gáu céng-hū gì ék-dêng gĭng-cá̤ ciĕ-tì. Iā sâ̤ kuóh-dà̤ ciŏng sùng gāi siàng duâi mŭk huăng-sùng (帆船), ô gì gó sāi â̤ hâ gūi báh dóng gì gáung sùng (鋼船). Ô gì kuóh-dà̤ ké̤ṳk céng-hū chiāng kó̤ có̤ nô̤i-ò̤ gì ôi-sĕng.

Lêng-ngôi siŏh huŏng-miêng, kuóh-dà̤ gì diòng-tūng ùng-huá ô sék-diòng gì ngùi-hiēng, kuóh-dà̤ gì ngṳ̀-gŏ̤, hiêng-câi ī-gĭng ké̤ṳk céng-hū gă gáu Hók-ciŭ-chê gâe̤ng Hók-gióng-sēng gì Hĭ-ŭk-cék Ùng-huá Mì-sāng (非物質文化遺產) gì miàng-dăng diē-sié kó̤ lāu.




#Article 128: Lâng-gā-siăng (186 words)


Lâng-gā-siăng (iâ â̤ siā có̤ „lâng-ā-siăng“, Háng-cê: 兩個聲) sê cī cê-gă hĕ̤k-ciā cū-cŭng téng ngôi-dê buăng gáu Hók-ciŭ dê-kṳ̆ lì diêu, gó muōi buōng-dê-huá gì nè̤ng. Cī siŏh dêng nè̤ng mò̤ bău-guák iā òng ī-sèng téng dṳ̆ng-nguòng buăng guó lì gì, ī-gĭng uòng-ciòng ké̤ṳk Hók-ciŭ-nè̤ng dùng-huá gì nè̤ng. Lâng-gā-siăng ciā sṳ̀ gì é-sé̤ṳ gâe̤ng ngiê-gĕ̤ng-nè̤ng (外江儂) hĕ̤k-ciā nguôi-dê-nè̤ng (外地儂) chă-bók-dŏ̤. Ô gì sèng-âu Lâng-gā-siăng ciā sṳ̀ sê ciŏng-muòng dó̤i Dâ̤-nê-ché̤ṳ Guók-gê̤ṳng Nô̤i-ciéng ciék-sók ī-hâiu gṳ̆ng Gê̤ṳng-sāng-dōng buăng gáu Hók-ciŭ lì diâng-gṳ̆ gì hī siŏh duâi piĕ nè̤ng gì tūng-chĭng.

Láng-gā-siăng ék-buăng nâ báik gōng Pū-tŭng-uâ, mâ̤ báik gōng Hók-ciŭ-uâ. Ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng gâe̤ng Hók-ciŭ buōng-dê nè̤ng uòng-ciòng mâ̤ chiông, siŏh tiăng cêu â̤ báik gâe̤ng Hók-ciŭ-uâ sê mâ̤ siŏh-iông gì lâng cṳ̄ng siăng-ĭng, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „Lâng-gā-siăng“. Ī-sèng gì sèng-âu lâng-gā-siăng â̤ ké̤ṳk nè̤ng káng mâ̤ kī. Gô-dā̤ ô siŏh cṳ̄ng gōng-huák: nàng-gái nâ sê chió bék, tō̤ lâu-mā ng-sê tō̤ gĕ̤ng-muói-giāng, cêu sê tō̤ lâng-gā-siăng. Bók-guó gĭng-dáng mâing-mâing mò̤ ciŏng-uâng gì gì-sê lāu.

Gĭng-dáng Hók-ciŭ-nè̤ng iâ â̤ ciŏng mâ̤ báik gōng Hók-ciŭ-uâ gì nè̤ng, hĕ̤k-ciā Hók-ciŭ-uâ gōng mâ̤ chĭng chū gì nè̤ng hô̤ lā̤ „Lâng-gā-siăng“.




#Article 129: Uòng Hiêng-huàng (297 words)


Uòng Hiêng-huàng (黃現璠, ), nguòng-miàng Găng Gīng-ĭng (甘锦英), Guōng-să̤ Hók-chŭi-nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók hiêng-dô̤i chók-miàng gì lĭk-sṳ̄ hŏk-gă, mìng-cŭk ṳ̆k-gă gâe̤ng gáu-ṳ̆k-gă. iâ sê Cáung-cŭk dâ̤-ék-gá gáu-sêu,ké̤ṳk hâiu-sié nè̤ng cŏng-chĭng có̤ «Cáung-cŭk Lĭk-sṳ̄ cĭ Hô̄». Ĭ găk 1936 nièng huák-biēu gì «Sáe̤ng-dâi tái hŏk-sĕng giú-guók ông-dông» (宋代太學生救國運動) sê Dṳ̆ng-guók dâ̤-ék-buô ngiēng-géu hŏk-sĕng ông-dông sṳ̄ gì sṳ̄ cṳ ̆. Ĭ găk 1957 nièng huák-biēu gì Cáung-cŭk Ciēng-sṳ̄ (壯族簡史) sê Dṳ̆ng-guók dâ̤-ék-buô ngiēng-géu Cáung-cŭk lĭk-sṳ̄ gì sṳ̄ cṳ̆.

Uòng Hiêng-huàng siŏh-sié-nè̤ng gĭng-lĭk Chĭng-dièu,Báe̤k-iòng Céng-hū,Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sé duâi sì-dâi, céng-giéng Dṳ̆ng-guók hiêng-dâi lĭk-sṳ̄ gì huák-diēng. 1899 nièng 11 nguŏk 13 hô̤ chók-sié diŏh Dṳ̆ng-guók Guōng-să̤-sēng.1922 gáu 1926 nièng,Uòng Hiêng-huàng diē Guōng-să̤ Dâ-săng Sṳ̆-huâng Hŏk-hâu. 1926 nièng, găk Báe̤k-gĭng Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk hŏk-sĭk̆ lĭk-sṳ̄-hŏk gâe̤ng gáu-ṳ̆k-hŏk,sê Dò̤ Să̤ -séng (陶希聖) gâe̤ng Dìng-nguòng (陈垣) gì hŏk-sĕng. 1932 nièng ĭ dáik diŏh lĭk-sṳ gì hŏk-sê̤ṳ hŏk-ôi. Ī-hâiu, diē Báe̤k-gĭng Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk gì Ngiēng-géu-iêng ngiēng-géu Dṳ̆ng-guók -dô̤i lĭk-sṳ̄. 1935 nièng dáik-diŏh sĭk-sê̤ṳ hŏk-ôi,iù Báe̤k-gĭng Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk bék-ngiĕk hâiu, dùng nièng 11 nguŏk ĭ gáu Nĭk-buōng liù-hŏk, găk Dĕ̤ng-gĭng Dá̤-guók Dâi-hŏk(hiêng-káik-s hô̤ có̤ Dĕ̤ng-gĭng Dâi-hŏk) gì Dâi-hŏk-iêng hŏk-sĭk Dĕ̤ng-iòng-sṳ̄ gâe̤ng Nĭk-buōng-sṳ, gá i gì sĭng-săng ô Huò-dièng Chĭng (和田 清), Nguòng-dièng chéu-ìng (原田淑人). 1937 nièng duōng-lì Dṳ̆ng-guók hâiu, Uòng Hiêng-huàng bô găk Guōng-să̤ Dâi-hŏk, Dṳ̆ng-săng Dâi-hŏk, Gùi-lìng Sṳ̆-huâng hŏk-iêng,Guōng-să Gáu-ṳ̆k Ngiēng-géu-sū, Guōng-să̤ Sṳ̆-huâng hŏk-iêng (hiêng-káik-s hô̤ có̤ Guōng-să̤ Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk) muōng gá-cṳ̆ muōng ngiēng-géu. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gióng-guók ī-hâiu, Uòng Hiêng-huàng dṳ̀ lā̤ nū-lĭk gá-cṳ̆ gâe̤ng ngiēng-géu,gó chăng-gă siâ-huôi uăk-dông, báik-cèng ké̤ṳk sōng có̤ Guōng-să̤-sēng Ìng-mìng Céng-hū Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng, dâ̤ ék gái Ciòng-guók Ìng-dâi dô̤i-biēu,dâ̤ ék gái Ciòng-guók Ìng-dâi Mìng-cŭk Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng,dâ̤ ék gái Dṳ̆ng-iŏng dó̤i-nguôi Ùng-huá Lièng-lò̤ Ūi-uòng-huôi Ūi-uòng gâ̤eng dâ̤ ngô gái Ciòng-guók Céng-hiĕk Ūi-uòng. 1982 nièng 1 nguŏk 18 hô, Uòng Hiêng-huàng bâng-siê ṳ̀ Guōng-să̤ Gùi-lìng (桂林), hiōng-sêu 83 huói.




#Article 130: Săng-huŏng-chék-háe̤ng (218 words)


Săng-huŏng-chék-háe̤ng (三坊七巷) sê Hók-ciŭ-chê Gū-làu-kṳ̆ Nàng-âu-gă̤ (南後街) biĕng-dău săng dèu huŏng gâe̤ng chék dèu háe̤ng gì tūng-chĭng. Ciā săng dèu huŏng dŭ diŏh Nàng-âu-gă̤ gì să̤ hióng, áng iù báe̤k gáu nàng sông-sê̤ṳ sê Ĭ-gīng-huŏng (衣錦坊), Ùng-ṳ̀-huŏng (文儒坊), Guŏng-liŏh-huŏng (光祿坊); Chék dèu háe̤ng dŭ găk dĕ̤ng hióng, iù báe̤k gáu nàng sông-sê̤ṳ sê Iòng-giò-háe̤ng (楊橋巷), Lòng-guăng-háe̤ng (郎官巷), Ták-háe̤ng (塔巷), Uòng-háe̤ng (黃巷), Ăng-mìng-háe̤ng (安民巷), Gṳ̆ng-háe̤ng (宮巷), gâe̤ng Gék-puòi-háe̤ng (吉庇巷). 

Săng-huŏng-chék-háe̤ng diē-sié ô iā sâ̤ lĭk-sṳ̄ ìng-ŭk gì chió, ciā chió dŭ iā ô dĕk-sáik. 2009 nièng 6 nguŏk 9 hô̤, Săng-huŏng-chék-háe̤ng dŏng-sōng „Dṳ̆ng-guók 10 duâi Lĭk-sṳ̄ Ùng-huá Mìng-gă̤“ (中國十大歷史文化名街), dáik gáu có̤i sâ̤ piéu.2010 nièng, ké̤ṳk diâng có̤ Guók-gă 4A-ngék lṳ̄-iù gīng-kṳ̆ (國家4A級旅遊景區), 2015 nièng bô gāi có̤ 5A-ngék. Dṳ̆ng-guók Dṳ̆ng-iŏng Diêng-sê-dài (中國中央電視臺) diŏh cŭ-uái kiák guó diêng-sê lièng-sê̤ṳ-kiŏk «Săng-huŏng-chék-háe̤ng».

Gó-dā̤ Bàng-uâ diē-sié cêng ciēu gōng „Săng-huŏng-chék-háe̤ng“ ciā tūng-chĭng. Bók-guó có̤ gīng-kṳ̆ ī-hâiu, iâ ô nè̤ng kó̤ hāng-sē̤ sê gōng „kó̤ Săng-chék“ (三七).

Săng-huŏng-chék-háe̤ng có̤i-cā gióng diŏh Să̤-céng muăk-nièng Báik-sáng Ĭk Mìng sì-gĭ. Dòng-dièu Ăng-sṳ̄ cĭ Lâung hâiu, nàng-chiĕng biê-nâng gì nè̤ng iâ cê̤ṳ-gṳ̆ cē̤-nē̤, hìng-siàng siŏh dó̤i ī sê̤ṳ-dâi-hŭ găi-cèng, ùng-huá-ìng ôi cuō-iéu gṳ̆-mìng gì gă̤-kṳ̆.

Găk gê̤ṳng-dâi, Săng-huŏng-chék-háe̤ng gṳ̆-cê̤ṳ diŏh siŏh-duâi-piĕ dó̤i dŏng-sì siâ-huôi lĭk-sṳ̄ ô dê̤ṳng-iéu īng-hiōng gì nè̤ng, chiông Lìng Cáik-sṳ̀, Sīng Bō̤-dĭng, Lìng Hé̤ṳk, Ngièng Hók, Lìng Gáuk-mìng, Lìng Chṳ̆, Lìng Hŭi-ĭng, Bĭng-sĭng dēng-dēng.




#Article 131: Séng-ìng-miêu (115 words)


Séng-ìng-miêu (聖人廟), găng-chĭng Séng-miêu (聖廟), cuòng-chĭng hô̤ lō̤ Hók-ciŭ Ùng-miêu (福州文廟), sê găk Hók-ciŭ-chê Gū-làu-kṳ̆ Séng-miêu-lô gì siŏh cô̤ géng-bái Kūng-cṳ̄ gì kūng-miêu. 2006 nièng ké̤ṳk diâng có̤ Cuòng-guók Dê̤ṳng-diēng Ùng-ŭk Bō̤-hô Dăng-ôi.

Dòng-dièu Dâi-lĭk 8 nièng (733 nièng) guăng-chák-sé̤ṳ Lī Iē (李椅) ciŏng buōng ciŭ gì Ṳ̀-hŏk iè gáu cē̤-nē̤. Ngū-dâi Mìng-guók sì-gĭ (921 nièng), Mìng-uòng Uòng Sīng-dĭ dé Sé-muòng-hŏk (四門學). Báe̤k-sóng kăi-sṳ̄ có̤ kūng-miêu.

Hièng-hŭng nguòng nièng (1851 nièng) hâ-tiĕng, Séng-ìng-miêu huōi-siĕu-chuó, iù-sê dŏng-nièng sĕk-nê-nguŏk kăi-sṳ̄ tṳ̀ng-sĭng siŭ-gióng, dâ̤ nê nièng lĕ̤k-nguŏk gióng siàng gĭng-dáng gì duâi-dâing. 1949 nièng Dṳ̆ng-gê̤ṳng cék-céng hâiu, báik-cèng ké̤ṳk iéng có̤ Hŏk-hâu, siéu-nièng-gṳ̆ng dēng diòng-sū. 21 sié-gī chĕ̤ siéu-nièng-gṳ̆ng buăng chók Séng-ìng-miêu, ùng-ŭk buô-muòng dó̤i ĭ céng-hèng siŭ-gióng.




#Article 132: Làu Iòng-hŭng (128 words)


Làu Iòng-hŭng (劉揚芬; 1915 n. - 2010 n. 3 ng. 19 h.) sê Hók-ciŭ Huă-háe̤ng-dòng gì tàu ciáh Huà-ìng mŭk-sṳ̆, Niū-iók Gĭ-dók Mìng-ŏng Gáu-huôi gì cháung-lĭk-ciā.

Làu Iòng-hŭng 1915 nièng chók-sié diŏh Hók-ciŭ siŏh bĭk Gĭ-dók-gáu gă-dìng, bâ-nā̤ sê Mī-ī-mī-huôi séng-dù. Chĭng-nièng sì-dâi liù-hŏk Mī-guók, bék-ngiĕk diŏh Huâng-dáik-bō̤ Dâi-hŏk (Vanderbilt University). 1949 nièng duōng kó̤ Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ hŭk-sê̤ṳ gáu-huôi. 1950 gáu 1966 nièng găk Ôi-lī-gŭng-huôi buôi-gīng gì Huă-háe̤ng-dòng mŭk-iōng séng-dù. Ùng-gáik gĭ-găng, ĭng mâ̤-kīng huóng-ké séng-iōng, sêu diŏh páe̤k-hâi, kă-bók-tàu ké̤ṳk È̤ṳng-ôi-bĭng páh dōng, siŏh chuó nè̤ng cuòng-buô liù-huóng gáu Mìng-báe̤k nùng-chèng lā̤ lò̤-dông gāi-cô̤. 1979 nièng guók-gă hŭi-hók cŭng-gáu céng-cháik hâiu, bô duōng kó̤ Huă-háe̤ng-dòng có̤ cuō-êng mŭk-sṳ̆. 1985 nièng iè-mìng Mī-guók, găk Niū-iók cháung-gióng Niū-iók Gĭ-dók Mìng-ŏng Gáu-huôi (紐約基督閩恩教會), mŭk-iōng sĕng-uăk diŏh Mī-guók gì Hók-ciŭ iè-mìng.




#Article 133: Hók-gióng Uōng-mìng Áng (200 words)


Hók-gióng Uōng-mìng Áng (福建網民案) sê téng 2009 nièng 6 nguŏk gáu 2010 nièng 4 nguŏk cī dâung sì-găng huák-sĕng diŏh Dṳ̆ng-guók Hók-ciŭ gì siŏh bĭk áng-giông. 25-huói gì Mìng-chiăng-muói Ngièng Hiēu-lìng (嚴曉玲) 2008 nièng 2 nguŏk sī-uòng, gŏng-gé̤ṳ ĭ-iêng ĭ-sĕng hô-sê̤ṳ gì puáng-duáng, Ngièng Hiēu-lìng sê ĭng giòng-găng ì sī. Ĭ nòng-nā̤ Lìng Séu-ĭng (林秀英) siŏng-séng ĭ sê ké̤ṳk siŏh piĕ gâe̤ng géng-chák-guŏh ô guăng-hiê gì pāi-giāng giòng-găng hâiu hâi sī, bók-guó dŏng-dê gīng-huŏng ngâing-chói gōng ĭ sê ĭng-ôi gṳ̆ng-nguôi-êng (宮外孕) sék-háik guó sâ̤ ì sī. 2009 nièng 6 nguŏk, ô săng ciáh Hók-ciŭ-chê gì ìng-guòng uăk-dông-ciā Huâng Iéng-kìng (范燕瓊), Iù Cĭng-êu (遊精佑), Ngù Huà-ĭng (吳華英) liēu-gāi ciā dâi-gié ī-hâiu, giók-dêng tì-gṳ̆ng bŏng-cô. Ĭ-gáuk-nè̤ng kiák giâ chāi-huōng Lìng Séu-ĭng gì luŏh-chiông, găk 6 nguŏk 24 hô̤ siông-duòng gáu uōng-duô gà̤-dēng. Săng nĭk cĭ hâiu, gīng-chák niăh diŏh cī săng ciáh nè̤ng, gâe̤ng ĭ guŏng diŏh káng-siū-sū diē-sié. Háuk-iêng kī-só cī săng ciáh nè̤ng huâng hūi-báung-cô̤i (誹謗罪), bók-guó ĭng-ôi céng-gé̤ṳ mâ̤ chṳ̆ng-cé̤ṳk, tié-láu mò̤-nièng-ngài diâng cô̤i. 2010 nièng 4 nguŏk 16 hô̤, diŏh cī săng ciáh nè̤ng ké̤ṳk guŏng-ák 9 gá nguŏk-nĭk cī hâiu, huák-iêng bé-mĭk sīng-puáng Huâng Iéng-kìng lâng nièng iū-gĭ-dù-hìng, Iù Cĭng-êu gâe̤ng Ngù Huà-ĭng hŭng-biĕk siŏh nièng iū-gĭ-dù-hìng.




#Article 134: 平話字 (104 words)


平話字，也號𡅏福州話教會羅馬字，是專門掏𡅏寫福州話其蜀種羅馬字。伊都領有17芘字母，複合字母共特殊字母僅加底去固有23芘。平話字另外固有5芘符號掏𡅏標注聲調，1芘連字符號掏𡅏連接音節。

其實遘現在時，固𣍐曉福州話其茲套羅馬字到底號𡅏甚乇名字。中國其學術界都是告伊「教會羅馬字」，因為伊基本都是着教會裏勢使其。

平話字茲隻名字是業餘研究福州話其兩隻後生囝敆2005年天熱其辰候起其。嚽是伊各儂學閩南語其羅馬字名字「白話字」（Pe̍h-ōe-jī）起其，因為閩南語其「白話」（Pe̍h-ōe）共福州話其「平話」是蜀樣其意思。

現在儂固未討齊有關平話字創作其具體材料，儂家僅中趁零星其材料懸頂得遘仂囝創作其消息。

鴉片戰爭以後，趁歐洲共美國來其基督教傳教士為了固好其向中國儂傳教，就去學中國其語言。伊各儂敆學其辰候，按自家其理解，使羅馬字記下來學其內容。之後復有儂去整理茲芘羅馬字，統一字母其寫法。拼寫中國地方語言其各種羅馬字就總款問世去了。

趁現有其材料裏勢儂家發現，第一早使羅馬字來記福州話其儂是耶魯大學其教授懷德（M. C. White）。伊當時是寫蜀種號𡅏「威廉·瓊斯音標」（System of Sir William Jones）其記音系統來記福州話。

茲套記音系統共今旦平話字特大其差別敆„a̤“，„e̤“，„o̤“共„ṳ“其表記懸頂，許套記音系統使„á“ 表示 „a̤“, „ó“ 表示 „o̤“, „ë“ 表示 „e̤“, „ü“ 表示 „ṳ“。許時候無儂會使聲調符號，因為標聲調符號其問題都共特殊字母其特殊符號掩去了。不過茲套記音系統會中看做平話字其先體。

遘尾了茲套系統由美國其傳教士麥利和（R. S. Maclay），摩嘉立（C. C. Baldwin）共英國外交官E. H. Parker各儂都對伊做出改進。其中有一隻名字號史犖伯（R.W.Stewart）其愛爾蘭儂，將特殊字母懸頂其兩芘點點都掏剜囇，搬遘字母下底去。總款字母懸頂就騰出位置會使標聲調去了。伊各儂復設計出來5芘符號，來標示福州話其7芘聲調。

修改以後其茲種拼音文字也就是現在其平話字。傳教士各儂使平話字出版各種各樣宗教書。1905年，使平話字寫其福州話新約聖經《我救主耶穌基督其新約書》（NGUĀI GÉU-CIŌ IÀ-SŬ GĬ-DÓK GÌ SĬNG-IÓK CṲ̆）出版。1908年，合編其新舊約聖經《聖經新舊約全書》（SÉNG GĬNG SĬNG GÔ IÓK CIÒNG CṲ̆）出版。

不過許辰候平話字僅敆基督教教會裏勢使，教會外兜其儂基本都𣍐曉使。1911年中華民國成立以後，政府發動「國語運動」，制定注音字母，禁止繼續使傳教士發明其各種拼音文字。經過政府蜀百年其壓制，使平話字其儂罔變罔少，遘現在基本無儂看會會意去了。

平話字有23芘字母，5芘聲調符號。

僅是按單體字母來算其話，平話字都領有17芘字母。特殊字母僅也掏𡅏當單體字母其話，平話字都領有21芘字母。僅按字母所表達其因素來算其話，平話字都領有23芘字母。

平話字其特殊字母有4芘：„A̤“, „E̤“, „O̤“共 „Ṳ“；組合字母有2芘：„CH“ 共 „NG“。

福州話其入聲有塞尾，„h“ 共 „k“ 掏𡅏標示入聲其塞尾。 „H“ 標示喉嚨塞尾 /ˀ/. „K“ 標示喉嚨音塞尾/kˀ/。 „S“ 敆福清腔裏勢讀作 /θ/，有其福州儂會將 „s“讀作/f/。  

着福州話音韻書《戚林八音》懸頂，無半聲母/j/, /w/ 共 /ʮ/ 其聲部。遘尾了傳教士設計平話字其辰候有參考茲本韻書，也學茲本音韻書蜀樣無乞茲三萆半聲母佩字母，僅使“i”，“ u”，“ṳ”來表示3萆半聲母/j/, /w/ 共 /ʮ/。

平話字都領獲5芘符號來表示福州話其7芘聲調。

上平調共下入調齊使蜀芘聲調符號，上去調共下入調齊使蜀芘符號。因為福州話其兩芘入聲有明顯其塞尾，故此敆拼寫時候會添加塞尾字母„k“或者„h“，總款就𣍐共齊使符號其許兩芘初聲調（上平，上去）混蜀堆去了。

敆實際使用其辰候，伓是每蜀芘聲調符號都會中載遘所有母音字母其懸頂。學 „e“, „o“ 茲兩芘字母，僅有„--̂“ 共 „--̆“會中載着懸頂，別乇符號都𣍐使載着懸頂。其實着拼寫其辰候，也𣍐掏別乇符號載着茲兩萆字母懸頂。當然，敆實際拼寫其辰候，單體字僅是敆底韻尾，情況復會變了。學„e“, 單體其辰候僅有 „--̂“ 共 „--̆“ 會中載懸頂，不過僅是敆伊尾梢添底韻尾„ng“其話，會中載剩下來其3芘符號去了。

下底其表格總結出來單體字會中添加甚乇款符號其情況：

使平話字寫字時候，着按音節分開寫，卜挨連接兩芘或者兩芘以上其音節辰候，着使連接符號 „-“來連接音節。

敆今旦有年呆討遘其材料底裏都無具體其文章介紹平話字其正字法，不過有儂按《聖經》裏勢其拼寫方式總結出來平話字其正字法。平話字其正字法會中分「基本書寫規則」、「聲母大嫩寫規則」、「聲調符號添加規則」、「連字符號使用規則」四芘部份。

獲平話字寫福州話其方法號𡅏「福州話羅馬化」或「福州話拼音化」。敆政府其影響下，反對福州話獲平話字寫其儂𣍐少。伊各儂見覺福州話着獲漢字寫。

漢字派趁文化共民族傳承懸頂來看茲芘問題。伊各儂其觀點是：

平話字派趁語言實用其方面來考慮茲芘問題，見覺平話字會當中福州話其主體書寫系統掏𡅏代替漢字。

福州話有真価其音無年呆獲漢字寫，像「gĕ̤h」（擲囇）、「ngé̤ṳng」（會引起腸胃卜哊出來夫款感覺）、「kău」（廮蜀堆），都無年呆使漢字寫出來。

有儂獲漢字其音或者意思來混讀福州話無年呆寫出來其字，但是嚽往往會共本字混蜀堆去。

福州話其漢字有野価芘歷史其沉底，真価漢字有兩芘讀音，有其固有三芘讀音。僅獲漢字寫其話，儂無年呆準確讀出音，有時候讀綻去，固會發生誤會。

下底「生」僅讀/seŋ/ 就是「死」其意思，僅讀/saŋ/就是「生囝」其意思。僅是使漢字寫出來，就無年呆看出意思去了。

有儂見覺：「儂僅使福州話寫文章其話，伊僅望會曉福州話其儂看，伓是乞𣍐曉福州話其儂讀其，故此快勢着察伊各儂會𣍐猜出來？！」

蜀種語言受遘本土風俗共特別事件其影響會生出來真価本土特有其詞，茲種詞就僅講使漢字寫，𣍐仈福州話其儂也無可能猜出來。

像懸頂茲句話裏勢「洋當池」（iòng-dŏng-diè）、「霧裡去」（ô-lī-kó̤）茲兩芘詞，是鄭和落西洋其辰候船懸頂行船其長樂儂發明其，僅無專門解釋，𣍐仈福州話就僅看漢字也𣍐曉伊其意思。「翻生」（huăng-chăng）是「𣍐正常」其意思，僅是伓使平話字來寫野容易讀綻或者理解錯誤。固有像「靜」（sâng）伓是「安靜」其意思，是「伓啼」、「煞啼」其意思，僅看漢字是猜𣍐出者意思其。

平話字文學基本都是共宗教有干過其。1908年出版其《聖經新舊約全書》是平話字文學其代表。茲本全書將整本聖經使福州本地話翻譯出來，自然講有其用詞偏文言文，但是文章其價值超過裏勢其錯誤。




#Article 135: 國際標準書號 (173 words)


國際標準書號（International Standard Book Number，簡稱ISBN），是國際通用其圖書或獨立其出版物（無包括定期出版其期刊）其代碼。出版社會使通過國際標準書號來清楚其辨認所有伓是期刊其書。蜀萆國際標準書號囇有蜀萆或者蜀份對應其出版物。蜀本書其每蜀版或者其它其變化，都會使申請遘蜀萆新其國際標準書號。新其版本囇是敆原來版本懸頂無什乇大其變動其話，着出版其辰候就𣍐得遘新其書號。囇是蜀本書平裝本共精裝本同時出版其話，兩種版本𣍐使使蜀樣其書號。

一般來講，國際標準書號長度為是13碼或者10碼（敆2007年1月1日以前）數字，由4萆或者5萆部分組成：

過去標準書號（Standard Book Number，簡稱SBN）無國家共語言代碼。國際標準書號出現以後，多了國家代碼：0是美國，1是英語系國家，2是法語系國家，3是德語系國家，4是日本，5是俄語系國家，7是中國大陸等等。國家代碼最長會遘5位數（譬如講：不丹是99936），但相對剩下會使其、分配其位數就較野少。

負責國家國際標準書號其機構會依出版社其大小來分配其位數範圍，出版商會使有自己其代碼。無強制規定書上硬着印製國際標準書號，但是一般來講印製在版權頁共書底商品條碼其懸頂。

出版商申請以後，會分配到國際標準書號其蜀萆數字區域，機構會根據使用量來預計出版商卜挃其圍再分配给伊，越大其出版商所取得的位數越嫩（代表書碼其範圍會使容納更更価）。一旦發現分配其數字區域無夠使，出版商就再分配遘另外蜀萆範圍供伊使，也就是再獲得蜀萆出版商編號。故此，各萆國家共各萆出版社其國際標準書號位數會因其狀況來做最好其分配。

出版社應將其敆2007年1月固𡅏敆𡅏使其ISBN-10書號（包括存貨清單上的圖書），轉成ISBN-13格式。

國際標準書號號碼由13位数字组成，使以四萆連接號或者四萆空格來分割，每組數字都有固定其含義。

第一組：978或者979。

第二組：國家、語言或區位代碼

第三組：出版社代碼

第四組：書序碼

第五組：校验碼

所以，本書其校驗碼是5，故此茲萆國際標準書號是 ISBN 7-309-04547-5。

複制下底代碼遘記事本並另存為vbs格式，就會使敆Windows系統懸頂使用。

 isbn = InputBox(Please input ISBN, ISBN)
 k = 
 For i = 1 To Len(isbn)
     s = Mid(isbn, i, 1)
     If s  - Then
         k = k  s
     End If
 Next
 If Len(k)  9 Then
     MsgBox Wrong Input
 End If
 a = 0
 For i = 1 To 9
     a = a + (11 - i) *Mid(k, i, 1)
 Next
 a = a Mod 11
 a = 11 - a
 If a = 10 Then
     isbn = isbn  -X
 Else
     If a = 11 Then
         isbn = isbn  -0
     Else
         isbn = isbn  -  a
     End If
 End If
 MsgBox isbn

/*	國際標準書號查核
	輸底國際標準書號會使測試是伓是正確。如果輸底𣍐完其（囇缺檢查積），就會輸出完全碼

function checkISBN10(code){
	code=(code+).replace(/[-\s]/g,);
	if(!/^\d{9}[\dxX]?$/.test(code))return;
	var i=0,c=0;	//	c:checksum
	for(;i

故此，茲本書其校驗碼是6。完整其國際標準書號號碼是 ISBN 978-986-181-728-6;

依據:  = [國際標準書號使用者手冊] / International ISBN Agency. -- International Edition, Fifth Edition. -- Berlin : International ISBN Agency, 2005. -- ISBN 3-88053-113-7. 第10頁 4.5 Check digit

EAN：European Article Number（歐洲商品號），國際標準書號中心敆2004年決定敆國際標準書號其基礎上再添加蜀組三位數字敆最前，即將現有的10位書號前面加上前綴號978或979共重新計算稽核號，來轉換為新其13位格式，共 13位歐洲商品編碼 蜀様。茲蜀萆計劃趁2007年1月1號開始實施。

 - 香港公共圖書館書刊註冊組

將M1其格格貼上下底其代碼：

前面其格格根據順序填底前十二碼，就會使出現國際標準書號其校驗碼了。

出版社獲得其國際標準書號其途径敆各地𣍐蜀様，或經申請、或經核發。一般由茲國其法定圖書收藏機構（全國各出版社着敆圖書出版以前繳蜀份遘茲蜀萆機構來編目）申請或者發配國際標準書號，譬如講： 臺灣出版其著作着向國家圖書館申請國際標準書號，日本着向國立國會圖書館（）申請。




#Article 136: Hiŏng-gē̤ng (299 words)


Hiŏng-gē̤ng (Háng-cê: 香港, Uŏk-ngṳ̄: hoeng1 gong2) sê Dṳ̆ng-guók nàng huŏng gì siŏh bĭh dĕk-biék hèng-céng-kṳ̆, ciòng miàng hô̤ lā̤ „Hiŏng-gē̤ng Dĕk-biék Hèng-céng-kṳ̆“, sê Dṳ̆ng-guók lâng bĭh Dĕk-biék hèng-céng-kṳ̆ cī-ék.

Hiŏng-gē̤ng nguòng-lài sê Muāng-chĭng Guōng-dĕ̤ng â-dā̤ gì siŏh ciáh gâing. Nguòng-lài sê siŏh ciáh cêng gò̤ bék gì dê-huōng, iā sâ̤ hāi-chék ciŏng uŏ có̤ diŏh cŭ-uái. Muāng-chĭng găh Ă-piéng Ciéng-cĕng páh suŏ gò̤, 1842 nièng, ciŏng Hiŏng-gē̤ng-dō̤ gák ké̤ṳk Ĭng-guók; gáu-muōi bô ciŏng Gāu-lṳ̀ng gâe̤ng Sĭng-gái cŭ ké̤ṳk Ĭng-guók 99 nièng. Ĭng-guók ciŏng ciā sĭk-mìng-dê huák-diēng iā hô̤, niông ĭ biéng-siàng Ā-ciŭ có̤i huák-dák gì siàng-chê cī-ék, gâe̤ng Hàng-guók, Sĭng-gă-pŏ̤, Dài-uăng cà̤ hô̤ lā̤ „Ā-ciŭ Sé-siēu-lṳ̀ng“.

Gāu-lṳ̀ng gâe̤ng Sĭng-gái gì cŭ-gĭ găh 1997 nièng gáu-duái, chă-bók-dŏ̤ iù 1970 nièng kăi-sṳ̄, Ĭng-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-guók dàng-puáng, buók siŏng ciŏng cī 2 ciáh dê-huōng dèng ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók; dáng-sê Dṳ̆ng-guók ék-câi giĕng-tì iâ buók dĭk sê sĭk-mìng-dê gì Hiŏng-gē̤ng-dō̤. Có̤i muōi mò̤-niĕ-ài diŏh 1997 nièng 7 ngŏk 1 hô̤ ciŏng Hiŏng-gē̤ng-dō̤ Gāu-lṳ̀ng gâe̤ng Sĭng-gái dŭ dò̤ gău ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók, cī giông dâi-gié ké̤ṳk gīng-dáng gì Dṳ̆ng-guók-nè̤ng hô̤ lā̤ „Hiŏng-gē̤ng Huòi-gŭi“. Ciā „Hiŏng-gē̤ng Dĕk-biék Hèng-céng-kṳ̆“ cêu ciŏng-uâng sìng-lĭk gò̤ lāu.

Hiŏng-gē̤ng-nè̤ng tàu-dā̤ mò̤ chăng-gă Hiŏng-gē̤ng gŭi-sṳ̆k gì dàng-puáng, gó-chṳ̄ ô gì Hiŏng-gē̤ng-nè̤ng ô ké̤ṳk nè̤ng chók-mâ̤ gì găng-gáe̤k. Bô gă lā̤ Lĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông ī-hâiu mâ̤ ciēu gì Hiŏng-gē̤ng-nè̤ng dó̤i Dṳ̆ng-guók céng-hū êng-chiông mâ̤ hō̤, ô gì nè̤ng giéng-gáe̤k Hiŏng-gē̤ng diŏh dŭk-lĭk hĕ̤k-ciā gié-sṳ̆k ciék-sêu Ĭng-guók gì tūng-cié.

Gŏng-gé̤ṳ «Hiŏng-gē̤ng Dĕk-biék Hèng-céng-kṳ̆ gĭ-buōng-huák» gì giĕ-dêng, Hiŏng-gē̤ng sĭk-siĕ cṳ̆-buōng-ciō-ngiê. Cuòi gâe̤ng Dâi-lŭk gì siâ-huôi-ciō-ngiê cié-dô mâ̤ siŏh iông, ĭng-ôi „bō̤-tì cṳ̆-buōng-ciō-ngiê cié-dô 50 nièng bók-biéng“ sê Dṳ̆ng-guók céng-hū gâe̤ng Ìng-guók iók-dêng gì. Găh Ĭng-guók tūng-cié gì sèng-âu, Hiŏng-gē̤ng gì guăng-huōng ngṳ̄-ngiòng sê Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng Uŏk-ngṳ̄, Ĭng-ngṳ̄ ôi ciō; gáu „Hiŏng-gē̤ng Huòi-gŭi“ ī-hâiu, guăng-huōng ngṳ̄-ngiòng gāi siàng „“ (lâng-ùng: Dṳ̆ng-ùng gâe̤ng Ĭng-ùng, săng-ngṳ̄: Pū-tŭng-uâ, Uŏk-ngṳ̄ gâe̤ng Ĭng-ngṳ̄).




#Article 137: Chĭng-dièu (212 words)


Chĭng-dièu (清朝), hĕ̤k-ciā hô̤ lā̤ Muāng-chĭng (滿清), Dâi-chĭng (大清, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: ) gâe̤ng Chĭng-guók (清國), sê Dṳ̆ng-guók có̤i-hâiu siŏh-ciáh hŭng-gióng Uòng-dièu (封建王朝). Muāng-chĭng gì huòng-dá̤ dŭ sê Muāng-ciŭ-nè̤ng (hiêng-câi hô̤ lā̤ Muāng-cŭk-nè̤ng), sáng “Ái-sĭng Gáuk-lò̤” (愛新覺羅,  Muāng-ciŭ-ngṳ̄: ).

Muāng-chĭng huóng-dá̤ gì cū-cūng sê Gióng-ciŭ Nṳ̄-cĭng (建州女真) gì siū-liāng. Nū-ī-hăk-cà̤ gì nông-bâ, ĭ-gŭng gâe̤ng ngiê-gŭng dŭ găk Mìng-dièu páh Nṳ̄-cĭng-nè̤ng puáng-lâung gì sèng-âu ké̤ṳk nè̤ng tài-sī, gáu-muōi Nū-ī-hăk-cà̤ cêu cióh cuòi kī-bĭng, cê-chĭng Hâiu-gĭng huòng-dá̤, huăng-dó̤i Mìng-dièu. Mìng-dièu puái bĭng tié-lāu kó̤ páh, dŭ mâ̤ iàng. Muāng-ciŭ-nè̤ng lièng-hăk Mùng-gū, chă-nék-giāng páh gáu Báe̤k-gĭng-siàng. Gái hô̤ ô Uòng Cùng-huáng (袁崇煥), Sŏng Sìng-cūng (孫承宗) gáuk-nè̤ng gì bō̤-hô, ciā siàng cá mò̤ ké̤ṳk ĭ páh giâ lì.

Gáu Huòng Tái-gĭk chiū lā̤, ngék-siū iā sâ̤ Háng-nè̤ng lì có̤ ĭ gì buô-hâ. Muāng-chĭng muōng biéng muōng giòng-duâi, páh iàng Dièu-siēng, páh giâ Mùng-gū, 1636 nièng, ciŏng guók-hô̤ gāi siàng Dâi-chĭng. 

Hī sèng-âu Săng-hāi-guăng (山海關) sê Mìng-dièu gâe̤ng Muāng-ciŭ (滿洲, hiêng-câi hô̤ lā̤ “Dĕ̤ng-báe̤k”) gì biĕng-gái. Mìng-dièu puái Ngù Săng-gié (吳三桂) kó̤ siū guăng. Ciā Ngù Săng-gié sê siŏh ciáh chók-miàng gì ciŏng-gŭng, Muāng-ciŭ-nè̤ng dŭ iā giăng ĭ. 

Muāng-chĭng diē guăng ī-hâiu diòng 10 ciáh huòng-dá̤ (muôi diē guăng gì sèng-âu gó ô 2 ciáh). 1911 nièng huák-sĕng̤ Sĭng-hâi Gáik-mêng (辛亥革命), Muāng-chĭng ké̤ṳk Sŏng Dṳ̆ng-săng gì Dṳ̆ng-huà Mìng-guók tŭi-huăng.




#Article 138: Ciŏ Nguòng-ciŏng (202 words)


Ciŏ Nguòng-ciŏng (Háng-cê: 朱元璋, 1328 n. 10 ng. 21 h. - 1398 n. 6 ng. 24 h.), iâ hô̤ lā̤ Mìng Tái-cū (明太祖), Hùng-ū huòng-dá̤ (洪武皇帝), sê Mìng-dièu (明朝) gì kăi-guók huòng-dá̤ (開國皇帝). 1368 nièng gáu 1398 nièng câi-ôi (在位).

Hù-nguòng (胡元) Tiĕng-lĭk (天曆) 10 nièng, găh gĭng-dáng gì Ăng-hŭi Hông-iòng (鳳陽) chók-sĕng. Ĭ sá̤ gì sèng-hâiu chió iā bék, gă-hiŏng (家鄉) iâ sèu có̤-cǎi (做災). 1344 nièng có̤-âng (做旱), ĭ gì bâ-nā̤ dŭ ngô̤ sī kó̤, chió-lā̤-nè̤ng dŭ sī táh kó̤. Ĭ mò̤ nó̤h siăh, bié Huòng-gáuk-sê (皇覺寺) kó̤ có̤ huò-suông (和尚). 1352 nièng, tiăng-gōng Guóh Cṳ̄-hĭng (郭子興) cô̤-huāng (造反), cêu bié guó kó̤ chăng-gŭng (參軍), gáu-muōi-lāu ĭng-ôi nè̤ng lùng-uăk, có̤ lāu Guóh Cṳ̄-hĭng gì niè-sái. Guóh Cṳ̄-hĭng sī kó̤ ī-hâiu, ĭ ciŏng Dìng Iū-liông (陳友諒), Diŏng Sê̤ṳ-sìng (張士誠) gáuk-nè̤ng dŭ miĕk lâi. 1368 nièng, bô ciŏng Hù-nguòng gì huòng-dá̤ dṳ̆k-kó̤ Mŏk-báe̤k (漠北), cê-gă có̤ huòng-dá̤, diâng siū-dŭ Éng-tiĕng (應天, gĭng-dáng gì Nàng-gĭng), guók-hô̤ (國號) hô̤ lā̤ „Dâi-Mìng (大明)“, nièng-hô̤ (年號) hô̤ lā̤ „Hùng-ū(洪武)“.

Ĭ sê siŏh ciáh iā ngièng gì huòng-dá̤. Ĭ giĕ-dêng: tăng-ŭ (貪污) 60 liōng (兩) cêu diŏh niăh lā̤ tài-tàu (刣頭). Sī kó̤ ī-hâiu, diòng-ôi (傳位) ké̤ṳk diōng̤-sŏng (長孫) Ciŏ Ṳ̄ng-ông (朱允炆), cêu sê „Gióng-ùng huòng-dá̤ (建文皇帝)“.  




#Article 139: Lài-gŭng (128 words)


Dâung lài-gŭng (逿雷公), sê siŏh cṳ̄ng tiĕng-ké hiêng-chiông (天氣現象). Dái céng-diêng (正電) gì hùng (雲) gâe̤ng hó-diêng (負電) gì pâung diŏh siŏh-dŏi huák-chók iā duâi gì siǎng-ĭng, cī cṳ̄ng tiĕng-ké hiêng-chiông cêu-sê hô̤ lā̤ „dâung lài-gŭng“, iâ hô̤ lā̤ „hiōng lài-gŭng“ (響雷公), „lài-gŭng hiōng“, „páh lài-gŭng“ (拍雷公). Gó-dā̤ gì nè̤ng diòng-gōng, cī cṳ̄ng siăng-ĭng sê tiĕng-gŭng huák-cók gì, gó-chṳ̄ gó̤ „lài-gŭng“.

Dâung lài-gŭng gì sèng-âu, â̤ káng-giéng guŏng, cī-cṳ̄ng guŏng hô̤ lā̤ niák-niáng. Ék-buăng lì gōng, sĕng káng-giéng niák-niáng, gái tiăng-giéng lài-gŭng.

Gó-dā̤ Dṳ̆ng-guók-nè̤ng diòng-gōng, dâung lài-gŭng sê tiĕng-kiēng (天譴), nè̤ng có̤ kó̤ ngài-dâi, pī-ê̤ṳ gōng mâ̤ háu-sông, tiĕng-gŭng cīng-nô (震怒), cêu â̤ diêng sī ngài-nè̤ng, ī sê dĭng-gái (懲戒), gó-chṳ̄ gó̤ „lài-gŭng“. Ĕu-ciŭ gâe̤ng Mī-ciŭ iâ báik-cèng ô lôi-sê̤ṳ gì guăng-diēng, nêng-ùi lài-liák sê „siông-dá̤ cĭ huōi“.




#Article 140: Liù-giù-guók (1854 words)


Liù-giù-guók (琉球國, Chṳ̆ng-sìng-ngṳ̄: ルーチュークク) sê siŏh ciáh gô-dā̤ gì guók-gă, găk hiêng-câi Nĭk-buōng Okinawa-gâing gâe̤ng Kagoshima-gâing gì Amami gùng-dō̤. 

Liù-giù diŏh Dài-uăng gâe̤ng Nĭk-buōng cĭ găng, gô-dā̤ hióng Dṳ̆ng-guók dièu-góng. 1609 nièng, Nĭk-buōng gì Satsuma-huăng chĭng-liŏk Liù-giù, giòng-páuk liù-giù iâ hióng ĭ dièu-góng. 1879 nièng, Liù-giù ké̤ṳk Nĭk-buōng miĕk lâi, gāi miàng hô̤ lā̤ Okinawa-gâing.

Liù-giù gâe̤ng Hók-ciŭ gì guăng-hiê iā chĭng, gĭng-dáng Dài-gĕ̤ng gó ô Liù-giù-guāng (琉球館), gô-dā̤ sê dò̤ lā̤ dêu Liù-giù-nè̤ng gì. 

Gŏng-gé̤ṳ Liù-giù guăng-huŏng siā gì lĭk-sṳ̄-cṳ̆ «Dṳ̆ng-săng Sié-gáng» (中山世鑑), «Dṳ̆ng-săng Sié-puō» (中山世譜) gâe̤ng «Giù-iòng Gé-sê̤ṳ» (球陽記事) diē-sié gì gōng-huák, Liù-giù gùng-dō̤ sê iù nṳ̄-sìng Amamikyu cháung-cô̤ gì. Gáu-muōi-lāu Amamikyu gì duâi giāng biéng siàng Liù-giù có̤i cā gì guók-uòng, hô̤ lā̤ Tiĕng-sŏng-sê (天孫氏). Tiĕng-sŏng-sê diòng 15 ciáh guók-uòng, ké̤ṳk nè̤ng chuâng-ôi, ciòng-guók duâi luâng. 1187 nièng, iù Urasoe gì Aji Shunten tūng-ék Liù-giù.

Shunten uòng-dièu diòng gáu dâ̤ 3 dâi, niông-ôi ké̤ṳk sìng-siông Eiso. Eiso uòng-dièu diòng gáu dâ̤ 4 dâi guók-uòng Tamagushiku gì sèng-âu, Liù-giù buōng siàng 3 ciáh guók-gă, hô̤ lā̤ Dṳ̆ng-săng (中山), Nàng-săng (南山) gâe̤ng Báe̤k-săng (北山), Tamagushiku nâ tūng-dê có̤i giòng-duâi gì Dṳ̆ng-săng. 1349 nièng, Dṳ̆ng-săng uòng Seii sī lō̤ ī-hâiu, Urasoe gì Aji Satto siông-dài. 1372 nièng, puái nè̤ng hióng Mìng-dièu dièu-góng, 1392 nièng, Mìng Tái-cū puái Mìng-ìng Săng-sĕk-lĕ̤k-sáng kó̤ Liù-giù diêu, dó̤i-chiū hŭ-uái gì huák-diēng. Cī siŏh dêng nè̤ng dŭ diêu diŏh Giū-mī-chŏng (Kume-chŏng) diē-sié, dó̤i Liù-giù gì ngôi-gău góng-hióng iā duâi.

Hī sèng-âu duâi buô-hông gì Liù-giù nè̤ng dó̤i Nĭk-buōng gì tūng-dê cêng-kó̤ bók-muāng, Nĭk-buōng gì Mìng-dê Tiĕng-huòng â̤ giăng ĭ-gáuk-nè̤ng huāng-káung, ciŏng Siông Tái gâe̤ng ĭ gì gă-cŭk dŭ bōng-gá gáu Dŭng-gĭng kó̤ diû. Iā sâ̤ huāng-dó̤i Nĭk-buōng gì Liù-giù nè̤ng dŭ cāu kó̤ Dṳ̆ng-guók, ô gì găk Báe̤k-gĭng, ô gì găk Tiĕng-cĭng, ô gì găk Hók-ciŭ. Ĭ-gáuk-nè̤ng buóh siŏng niông Dṳ̆ng-guók chók-bĭng kó̤ páh Nĭk-buōng, diŏh Cūng-lī ngà-muòng hŭ-uái tié-lāu gōng tié-lāu gōng. 1894 nièng Gák-ngū Ciéng-cĕng báuk-huák gì sèng-âu, cī siŏh dêng nè̤ng kuóng Muāng-chĭng kó̤ páh Liù-giù, Muāng-chĭng gì huòng-dá̤ mò̤ tiăng. Tiăng gōng Muāng-chĭng gâe̤ng Nĭk-buōng huák-sĕng ciéng-cĕng, huāng-dó̤i Nĭk-buōng gì Liù-giù nè̤ng dŭ iā huăng-hī, āi-uông Muāng-chĭng gì buô-dôi páh guó lì „gāi-huóng Liù-giù“, ciék-guō buô-dôi lièng ōng dŭ mò̤. Có̤i cṳ̄ng Muāng-chĭng páh suŏ kó̤, ciŏng Dài-uăng gák ké̤ṳk Nĭk-buōng, Liù-giù dŭk-lĭk iâ mò̤ hĭ-uông lāu. Lì Dṳ̆ng-guók gì Liù-giù nè̤ng iâ giéng-gáe̤k mò̤ hâi-só, mò̤ niŏh òng cêu dŭ diōng chió lāu.

Liù-giù có̤i gŏ̤ gì tūng-dê-ciā hô̤ lā̤ guók-uòng, Liù-giù nè̤ng gó̤ ĭ „Ushū Ganashii“ () hĕ̤k-ciā „Shuri Ten Ganashi“ (). Uòng-hâiu ô Sashiki Magiri  () gì hŭng-dê, hô̤ lā̤ „Sashiki Aji Ganashi“ (). Tái-cṳ̄ hô̤ lā̤ „Kani Ganashii“ (), bók ĭng-ôi ô Nagagusuku Magiri () gì hŭng-dê, hô̤ lā̤ „Nagagusuku Udun“ ().

Liù-giù có̤i duâi gì guăng sê niék-céng (), nâ iù uòng-cṳ̄ lì có̤, bók-guó ĭ nâ guāng lā̤-ngì, mò̤ guòng. Sĭk-cié có̤i duâi gì guăng sê săng-sĭ-guăng (), bók hô̤ lā̤ huák-sĭ (), siŏng-dŏng Dṳ̆ng-guók gì sìng-siông. Ciā guăng mâ̤ sāi iù uòng-cŭk gì nè̤ng lì có̤. Gái giâ sê biēu-sĕk-ngô-ìng (), siŏng-dŏng Dṳ̆ng-guók lĕ̤k-buô gì buô-diōng.

Liù-giù mò̤ ciáng-sék gì buô-dôi, bók-guó ô cê-gă gì cê̤ṳ-ôi ū-cŏng cū-cék. 1554 nièng, gĭng-guó guók-uòng Siông Chĭng gì gāi-gáik, ciáng-sék káuk-dêng ū-cŏng cū-cék gì „Koori Hiki cié-dô“ ().

Liù-giù diŏh siū-dŭ Shuri hó-gê̤ṳng siék 12 dôi Hiki (), siŏh dôi niék gūi ciáh nè̤ng. Hiki sê guók-uòng gì ôi-dôi, bìng-gĭng buōng siàng 3 cū, 3 ciáh săng-sĭ-guăng siŏh nè̤ng guāng siŏh cū, muōi siŏh cū 4 dôi. 

Báe̤k-săng siék Báe̤k-săng găng-siū (北山監守) gì găng-ôi, guāng siŏh ciáh gūi báh nè̤ng gì buô-dôi, cê̤ṳ diŏh Nakijin-siàng.

Gì-tă gì dê-huŏng iù dŏng-dê gì Magiri guăng-uòng cê-gă siék mìng-bĭng cū-cék lì mì-tì dê-ăng.

Liù-giù gó̤-lòng guók buŏng „3 sēng 36 dō̤“ (三省三十六島). „3 sēng“ sê cī Okinawa-dō̤ gì Dṳ̆ng-săng, Nàng-săng gâe̤ng Báe̤k-săng 3 ciáh buô-hông, ciáng-sék mìng-chĭng (名稱) hô̤ lā̤ Nakagami-hō (), Shimajiri-hō () gâe̤ng Kunigami-hō (), ciā 3 sēng gì dê-kṳ̆ cêu sê Săng-săng Sì-dâi 3 ciáh guók-gă gì liāng-tū; „36 dō̤“ sê cī Miyako, Yaeyama, Yonaguni, Amami dēng dēng Liù-giù â-dā̤ gì dō̤.

Sĭk-cié „3 sēng 36 dō̤“ diŏh Liù-giù hèng-céng kṳ̆-mĭk diē-sié sê hṳ̆ gì gōng-huák, Liù-giù táu-dā̤ mò̤ siék sēng-ngék gì guăng-uòng gâe̤ng hèng-céng gĭ-gáiu. Liù-giù sĭk-cié có̤i gŏ̤ gì hèng-céng dăng-ôi sê Magiri (), diŏh sēng-ngék gì â-dā̤, bók hô̤ lā̤ gông (郡) hĕ̤k-ciā hū (府). Shuri Mifira (), Naha (), Tomari () gâe̤ng Kume () ék-buăng cà̤ hô̤ lā̤ „4 hū“, mò̤ sáung diŏh Magiri diē-sié.

Magiri â-dā̤ sê Mura (), iâ hô̤ lā̤ chŏng, sê có̤i dă̤ gì hèng-céng dăng-ôi.

Liù-giù gì sĭng-hô cié-dô diŏh 1509 nièng káuk-dêng, gáu-muōi-lāu huák-lŭk-huá, buōng 9 pīng (品) 18 gā̤ (階). 

Liù-giù có̤i gèng gì sê uòng-cŭk, mò̤ diŏh 9 pīng 18 gā̤ diē-sié, ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ Udun. uòng-cŭk buōng Ōji () gâe̤ng Aji () 2 cṳ̄ng, gì-dŭng Ōji sê guók-uòng gì giāng.

Gŏ̤-ngék sê̤ṳ-cŭk gì guăng-ôi téng ciáng 1 pīng gáu cùng 4 pīng, hô̤ lā̤ Samure () hĕ̤k-ciā Yukatchu (). Gŏ̤-ngék sê̤ṳ-cŭk gì guăng-ôi ô Ueekata () gâe̤ng Peekumii () 2 cṳ̄ng.

Ék-buăng sê̤ṳ-cŭk sê cī ciáng 5 pīng cĭ giâ gì sê̤ṳ-cŭk. Ék-buăng sê̤ṳ-cŭk gì guăng-ôi ô Satunushi Peechin (), Chikudun Peechin (), Satunushi (), Satunushi (), Chikudun (), Shii () gâe̤ng Niya () 7 cṳ̄ng.

Ék-buăng sê̤ṳ-cŭk buōng Satunushi gă-cŭk () gâe̤ng Chikudun gă-cŭk () 2 cṳ̄ng. Satunushi gă-cŭk sìng-uòng gì sĭng-guăng sông-sê̤ṳ sê: Chii, Satunushi, Satunushi Peechin, gái gèng cêu sê gŏ̤-ngék sê̤ṳ-cŭk gì Peekumii; Chikudun gă-cŭk sìng-uòng gì sĭng-guăng sông-sê̤ṳ sê: Chii, Satunushi, Chikudun Peechin, gái gèng iâ sê Peekumii. 

Gŏ̤-ngék sê̤ṳ-cŭk gâe̤ng ék-buăng sê̤ṳ-cŭk dŭ ô gă-puō, hô̤ lā̤ Keimochi (), é-sé̤ṳ sê „ô gă-puō gì“. Báh-sáng mò̤ gă-puō, hô̤ lā̤ Mukei (). Iâ ô báh-sáng ô gŭng-lò̤, sĭng kó̤ có̤ sê̤ṳ-cŭk, hô̤ lā̤ sĭng-chăng sê̤ṳ-cŭk (新參士族). Sĭng-chăng sê̤ṳ-cŭk có̤i dă̤ gì guăng-ôi sê Niya.

Liù-giù guók-gă liāng-tū iā nâung, mò̤-niĕ-ài huák-diēng nùng-ngiĕk có̤ gĭ-chṳ̄ gì gĭng-cá̤, nâ ô bâing-huák tŭng-guó dó̤i-ngôi mâiu-ê dáik gáu cièng-cài. Liù-giù hióng Dṳ̆ng-guók dièu-góng, dáik gáu iā sâ̤ ŭk-cṳ̆; ĭ gì dê-lī ôi-dê dâe̤ng-iéu, gó-chṳ̄ biéng siàng Nĭk-buōng gâe̤ng Dĕ̤ng-nàng-ā guók-gă dó̤i Dṳ̆ng-guók mâiu-ê gì „cūng dâi-lī“.

Liù-giù hióng Dṳ̆ng-guók chók-kāu Nĭk-buōng gì băh-ngṳ̀ng, chék-ké, dŏ̤ giéng, bìng-hŭng gâe̤ng bù-siéng, ciŏng Dṳ̆ng-guók gì Dṳ̆ng-iŏh, cṳ̀-ké, sĭ-dièu, dè̤ng-cièng mâ̤ gáu Nĭk-buōng gâe̤ng Dièu-siēng, bô ciŏng Dĕ̤ng-nàng-ā, Éng-dô gâe̤ng Ā-lá-báik guók-gă gì să̤-ngiù-gáe̤k, sŭ-mŭk, hiŏng-lâiu, sék, tòng, chiông-ngà dēng dēng gì nó̤h mâ̤ kó̤ Dṳ̆ng-guók, Nĭk-buōng gâe̤ng Dièu-siēng. Liù-giù diŏh hī sèng-âu téng diōng-kāu mâiu-ê diē-sié téng iā sâ̤ cièng, ké̤ṳk nè̤ng hô̤ có̤ „Uâng-guók cĭng-liòng“ (萬國津樑), é-sé̤ṳ sê gī-hù sū-iū buóh siōng có̤ dó̤i-ngôi mâiu-ê sĕng-é gì nè̤ng dŭ â̤ iù ĭ cŭ-uái giàng.

Bók-guó, gáu 1609 nièng Nĭk-buōng chĭng-liŏk Liù-giù ī-hâiu, géng-cīng Liù-giù gâe̤ng Dièu-siēng, Dĕ̤ng-nàng-ā dēng dēng guók-gă có̤-sĕng-é. Liù-giù hióng Dṳ̆ng-guók céng-góng dáik gáu gì nó̤h duâi-buô-hông ké̤ṳk Nĭk-buōng dŏk kó̤, Liù-giù muōng biéng muōng bék. Gĭng-guó Hióng Chiông-hièng (Haneji Chōshū) gâe̤ng Chái Ŭng lâng ciáh nè̤ng gì nū-lĭk, gĭng-cá̤ ciáh kăi-sṳ̄ ô nék-giāng hō̤. Bók-guó, gáu 19 sié-gī, bók kăi-sṳ̄ biéng bék, ngô̤ sī iā sâ̤ nè̤ng, Liù-giù guók-uòng siōng iā sâ̤ huŏng-sék kó̤ giú, dŭ mò̤-niĕ-ài gāi-giók.

Liù-giù có̤i cā mò̤ huó-bê. 1413 nièng, Mìng Sìng-cū sáe̤ng ké̤ṳk Liù-giù „Īng-lŏk Tŭng-bō̤“ (永樂通寶) gì cièng. Téng hī sèng-âu kăi-sṳ̄, Liù-giù sāi dè̤ng-cièng.

Liù-giù ô có̤ guó gūi cṳ̄ng cê-gă gì dè̤ng-cièng, bău-guák Siông Tái-giū có̤ gì Dâi-sié Tŭng-bō̤ (大世通寶), Siông Dáik gì Sié-gŏ̤ Tŭng-bō̤ (世高通寶), Siông Ièng gì Gĭng-ièng Sié-bō̤ (金圓世寶) gâe̤ng Siông Cĭng gì Dṳ̆ng-săng Tŭng-bō̤ (中山通寶). Téng 1656 nièng kăi-sṳ̄, Liù-giù kĕk kiŭ-mĕ̤k-cièng (鳩目錢) có̤ huó-bê. Ciā kiŭ-mĕ̤k-cièng cék-liông iā ngiák, nâ diŏh ĭ cê-gă guók-gă lā̤ sāi.

Dṳ̀-kó̤ cê-gă gì cièng ī-ngôi, Liù-giù iā sāi Dṳ̆ng-guók gì Hùng-ū Tŭng-bō̤ (洪武通寶), Īng-lŏk Tŭng-bō̤, gâe̤ng Nĭk-buōng gì Kuăng-īng Tŭng-bō̤ (寬永通寶).

Liù-giù gì huák-lŭk buōng sṳ̄-hìng gâe̤ng kĭng-hìng (輕刑) 2 cṳ̄ng. Gì-dṳ̆ng, sṳ̄-hìng buōng lìng-dì, tài-tàu, chiŏng-ché̤ṳ (槍刺) 3 cṳ̄ng. Lìng-dì ciŏng-muòng dò̤ lì tài buóh siōng cô̤-huāng gì nè̤ng. Chiŏng-ché̤ṳ sê ciŏng huáng-nè̤ng buŏk diŏh sĕk-cê-gá gà̤-dēng, kĕk chiŏng gék sĭng-câung tài sī, dāng gái ciŏng tàu kāng lâi. Kĭng-hìng buōng liù-huóng, puŏh nĭk-tàu, gĕk (夾), gă (枷, dái gă-sō̤ iù-gă̤), chī (笞, kĕk só̤h páh).

Liù-giù-nè̤ng séng-gák bī-gáu bàng-dĭk, gó-chṳ̄ huák-lŭk bī-gáu gāng-dăng, gó̤-lòng guók dŭ mò̤ siék huák-iêng. Nâ sê ô áng-giông, cêu hióng săng-sĭ-guăng (三司官) gó̤-câung, iù săng-sĭ-guăng lì puáng.

Liù-giù sêu gáu Dṳ̆ng-guók, Nĭk-buōng 2 ciáh guók-gă ùng-huá gì īng-hiōng, dáng-sê Liù-giù ô cê-gă dĕk-sáik gì ùng-huá.

Diŏh 1537 nièng gáu 1623 nièng cĭ-găng, Liù-giù biĕng guó lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng tàu buô gì Liù-gŏ̤ cék (琉歌集), hô̤ lā̤ „Omoro sōshi“ (). Gì-dṳ̆ng, „Omoro“ diŏh Liù-giù-ngṳ̄ diē-sié sê „gŏ̤“ gì é-sé̤ṳ. „Omoro sōshi“ diē-sié ô Liù-gŏ̤ 1554 dà̤.

Liù-giù nè̤ng sāi siŏh cṳ̄ng miàng-cê hô̤ có̤ „sanshin“ (三線) gì kìng. Ciā sanshin sê iù Dṳ̆ng-guók gì săng-hièng (三弦) huák-diēng lì gì, gáu-muōi-lāu diòng gáu Nĭk-buōng gì Kyūshū, huák-diēng siàng „shamisen“ (三味線).

Liù-giù gì gĕ̤ng-ngiê sêu gáu Hók-gióng cĭng duâi gì īng-hiōng, Liù-giù chék-ké cêu sê téng Hók-ciŭ gì tuák-tăi chék-ké huák-diēng lì gì.

Mìng-dièu gì sèng-âu, Mìng-ìng Săng-sĕk-lĕ̤k-sáng ciŏng Dṳ̆ng-guók ū-sŭk dái gáu Liù-giù, huák-diēng siàng Liù-giù cê-gă gì ū-sŭk „tii“ (), có̤i muōi huák-diēng siàng gĭng-dáng gì Karate.

Liù-giù gì ĭ-hŏk sêu gáu Hók-gióng gì īng-hiōng. Gô-dā̤ iā sâ̤ Nĭk-buōng gì ĭ-sĕng gĭng-guó Liù-giù kó̤ Hók-gióng hŏk-sĭk, ô gì ĭ-sĕng ĭng-ôi hŭng-tăi mò̤-niĕ-ài kó̤ Hók-gióng, cêu làu diŏh Liù-giù. Bī-gáu chók-miàng gì sê ciŏng-muòng ké̤ṳk Siông Nìng káng-bâng gì ĭ-sĕng Yamazaki Nikyū ().

Liù-giù lĭk-sṳ̄ diē-sié iâ ô iā sâ̤ chók-miàng gì ĭ-sĕng, gì-dṳ̆ng cĭng sâ̤ nè̤ng ô kó̤ Dṳ̆ng-guók liù-hŏk guó. «Giù-iòng Gé-sê̤ṳ» (球陽記事) diē-sié gōng, Liù-giù puái guó nè̤ng kó̤ Hók-ciŭ ŏ̤k nô̤i-kuŏ, ngôi-kuŏ, dê tiĕng-huă dēng-dēng gì ĭ-lièu gié-sŭk. 1846 nièng, Liù-giù ĭ-sĕng Nakachi Kijin () hióng diòng-gáu-sê̤ṳ Bernard Jean Bettelheim ŏ̤k cṳ̄ng-ciŏ (種珠, cṳ̄ng ngù-dâiu) dê tiĕng-huă gì huŏng-huák.

Liù-giù nè̤ng sáng Liù-giù sìng-dô̤, Nĭk-buōng sìng-dô̤, Hŭk-gáu gâe̤ng Dô̤-gáu, ī-hâiu iâ ô nè̤ng sáng Gĭ-dók-gáu.

Liù-giù sìng-dô̤ sê Liù-giù nè̤ng buōng-dā̤ cê-gă gì cŭng-gáu, bău-guák bái cū-cŭng, sáng Utaki (), sáng Niraikanai (), sáng Onarigami () dēng dēng. Áng Liù-giù sìng-dô̤ gì gōng-huák, nè̤ng sī kó̤ ī-hâiu â̤ kó̤ Niraikanai diē-sié kó̤, biéng siàng siŏh ciáh bō̤-bé gă-dìng gì sìng. Ciā sìng â̤ diâng-gĭ diōng cê-gă chió lā̤ kó̤ ché̤ṳ siŏh ché̤ṳ, bō̤-bé gă-dìng bìng-ăng. Gó-chṳ̄ Liù-giù nè̤ng gâe̤ng Dṳ̆ng-guók nè̤ng siŏh iông, â̤ gṳ̆ng sī gì cū-cŭng. Liù-giù nè̤ng dĕk-biék sáng săng-cūi gâe̤ng sĕng-lìng gì sìng, cuòi cêu sê Utaki séng-iōng. Liù-giù nè̤ng iâ gâe̤ng Hók-gióng siŏh iông sáng tū-dê-gŭng (土地公), Liù-giù nè̤ng gó̤ ĭ „Tudiikuu“  ().

Diŏh Liù-giù sìng-dô̤ diē-sié, nṳ̄-gái gì dê-ôi iā gèng. Liù-giù sìng-dô̤ gì cié-sṳ̆ (祭司) hô̤ lā̤ Noro (), mìng-găng gì ŭ-sṳ̆ (巫師) hô̤ lā̤ Yuta (). Ciòng guók có̤i gŏ̤ gì Noro sê Kikoe Ōkimi (), ék-buăng iù guók-uòng gì ciā-muói hĕ̤k-ciā lâu-mā lì có̤.

Hŭk-gáu chă-bók-dŏ̤ găk 13 sié-gī gì sèng-âu diòng gáu Liù-giù. Ièng-gáe̤k-sê (圓覺寺), Tiĕng-uòng-sê (天王寺) gâe̤ng Tiĕng-gái-sê (天界寺) cà̤ hô̤ lā̤ „Liù-giù 3 duâi sê“, dáng-sê diŏh Dâ̤-nê-ché̤ṳ Sié-gái Dâi-ciéng gì sèng-âu, Nĭk-buōng nè̤ng kī gŭng-sê̤ṳ gĭ-dê diŏh cŭ-uái, có̤i-cṳ̆ng cī 3 ciáh sê ciòng-buô dŭ ké̤ṳk Mī-guók hĭ-gĭ cá sáng-dáu lāu.

Liù-giù nè̤ng iâ sáng Dô̤-gáu, ô bái cū-cŭng gâe̤ng dáh-cāi gì sĭk-guáng. Chiông Nā-gŭng, Nā-bò̤, Lìng-cūi-nā̤, Dìng Siông-cṳ̆ gâe̤ng Mā-cū ciŏng-uâng Hók-gióng gì dô̤-gáu sìng, dŭ ô Liù-giù nè̤ng kī miêu lì bái.




#Article 141: Ṳ̆-săng (123 words)


Ṳ̆-săng (于山) sê Hók-ciŭ Gū-làu-kṳ̆ gì siŏh ciáh săng, ô 52.2 mī hī māng gèng, miêng-cék ô 11.9 gŭng-kīng.

Gô-dā̤ nè̤ng gōng diŏh Ciéng-guók sĭ-gĭ hī sèng-âu, ô siŏh ciáh miàng-cê hô̤ lā̤ Ṳ̆-uŏk (于越) gì mìng-cŭk diêu diŏh cŭ-uái, gó-chṳ̄ hô̤ ciā miàng-cê. Háng-dièu gì sèng-âu, Gāu-siĕng-gŭng diŏh cŭ-uái liêng-dăng, gó-chṳ̄ iâ hô̤ lā̤ „Gāu-siĕng-săng“ (九仙山). Áng Muāng-chĭng Lìng Hŭng (林楓) gì «Sṳ̀ng-siàng kō̤-gṳ̄ liŏh» (榕城考古略) īng «Mìng-dṳ̆ng-gé» (閩中記) gì gōng-huák: „Uŏk-uòng diŏh ciā săng bâing ciū-sĭk bâing gāu nĭk, gó-chṳ̄ bô hô̤ lā̤ Gāu-nĭk-săng.“ (越王九日燕集兹山，故又曰九日山 / Uŏk-uòng gāu nĭk iéng-cék ciā săng, gó iêu iók Gāu-nĭk-săng.)

Ṳ̆-săng gâe̤ng Bìng-săng, Ŭ-săng cà̤ hô̤ lā̤ „Săng-săng“. Ṳ̆-săng gà̤-dēng ô Băh-ták, buō-săng-cĭng-siá (補山精舍), Chék-gŭng-sṳ̀ (戚公祠), Dâi-sê̤ṳ-dâing (大士殿), mò̤-ngà-dà̤-káik (摩崖題刻) dēng dēng iā sâ̤ gū-cék.




#Article 142: Dṳ̆ (128 words)


Dṳ̆ (豬) sê siŏh cṳ̄ng buô-ṳ̄ dông-ŭk (哺乳動物). Dṳ̆ buŏng gă-iōng (家養) gâe̤ng iā-sĕng (野生) lâng cṳ̄ng. Ék-buăng lì gōng dṳ̆ cêu sê cī gă-iōng gì dṳ̆, iâ-sĕng gì dṳ̆ hô̤ lā̤ iā-dṳ̆ (野豬).

Dṳ̆ sê hiêng-dâi siâ-huôi có̤i ciō-iéu gì nṳ̆k-lôi sĭk-pīng (肉類食品) cĭ ék.

Nièng-màng-dău tăi gì dṳ̆, hô̤ „nièng-dṳ̆“ (年豬).

Dṳ̆ iâ sê sĕk-nê săng-ngáu (十二生肖) cĭ ék, dó̤i-éng gì dê-ciĕ (地支) sê hâi (亥), sèng-tàu sê kēng, â-lāu sê chṳ̄.

Séng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu‎ (伊斯蘭教) gâe̤ng Iù-tái-gáu (猶太教)‎ gì nè̤ng mâ̤ sāi siĕh dṳ̆ nṳ̆k, ĭ-gŏk-nè̤ng giéng-gáe̤k dṳ̆ nṳ̆k iā lă-că (垃渣).

Hók-ciŭ-uâ diē-sié iā sèu sāi „dṳ̆“ lì má nè̤ng. Bī-ṳ̀ gōng má nè̤ng ngâung (歞) hô̤ lā̤ „ngâung-dṳ̆“ (歞豬), má nè̤ng ngông hĕ̤k-ciā mŏ̤h giéng diŏh sié-méng (世面) gì nè̤ng hô̤ lā̤ „kă̤-dṳ̆“ (溪豬).




#Article 143: Dùng-cé (125 words)


Dùng-cé(同志) ciā sṳ̀ buōng-lài gì é-sê̤ṳ sê “cé-dùng-dô̤-hăk”(志同道合) gì nè̤ng (dĕk-biék sê găh céng-dê huŏng-miêng). Cī cṳ̄ng chĭng-hŭ(稱呼) găh 19 sié-gé muōi kăi-sṳ̄ chók-hiêng. Muāng-chĭng(滿清) Guŏng-sê̤ṳ Huòng-dá̤(光緒皇帝) gì Muô-sáe̤k Biéng-huák(戊戌變法) gì sèng-hâiu, cà̤ sê Mì-sĭng-dōng(維新黨) gì nè̤ng gó̤ dó̤i-huŏng hô̤ lā̤ “dùng-cé”. Sĭng-hâi gáik-mêng(辛亥革命) gì sèng-hâiu, gáik-mêng-dōng dài-dŏng iâ ô sāi dùng-cé gì chĭng-hŭ. Sŏng Dṳ̆ng-săng ô siŏh guó uâ hô̤ lā̤ “Gáik-mêng gó muôi sìng-gŭng, dùng-cé gó diŏh nū-lĭk.”(Dṳ̆ng-ùng: 革命尚未成功, 同志仍需努力)

Gáu 1949 nièng Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng(中國共產黨) siông-dài(上臺) ī-hâiu, Dṳ̆ng-guók-nè̤ng iā sèu sāi “dùng-cé” ciā sṳ̀ chĭng-hŭ bék-nè̤ng, 1978 nièng Gāi-gáik Kŭi-huóng(改革開放) ī-hâiu sāi gì nè̤ng muōng biéng muōng ciēu, dáng-sê găh ciáng-sék diòng-hăk(正式場合) gó â̤ chĭng-hŭ Gê̤ṳng-sāng-dōng dōng-uòng hô̤ lā̤ “dùng-cé”, bī-ṳ̀ gōng gó̤ Hù Gīng-dò̤(胡錦濤) hô̤ lā̤ “Hù Gīng-dò̤ Dùng-cé”(胡錦濤同志) hĕ̤k-ciā “Hù Dùng-cé”(胡同志).




#Article 144: Vladimir Lenin (100 words)


Vladimir Lenin(Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄: Влади́мир Ильи́ч Ле́нин, ĭng-ĭk: Liĕk-nìng 列寧, 1870 n. 4 ng. 22 h. - 1924 n. 1 ng. 21 h.) sê Ngò̤-lò̤-sṳ̆ gì siŏh ciáh gáik-mêng-gă gâe̤ng céng-dê-gă. Ĭ sê siŏh ciáh gê̤ṳng-sāng ciō-ngiê-ciā (共產主義者), ĭ gì sṳ̆-siōng hô̤ lā̤ Liĕk-nìng ciō-ngiê (列寧主義), găh buô-hông siâ-huôi ciō-ngiê (社會主義) guók-gă lā̤ gâe̤ng Mā-káik-sṳ̆ ciō-ngiê (馬克思主義) hăk siŏh dŏi hô̤ lā̤ Mā-káik-sṳ̆ Liĕk-nìng ciō-ngiê (馬克思列寧主義).

Ĭ găk 1917 nièng gâe̤ng gê̤ṳng-sāng ciō-ngiê dùng-cé huák-dông Sĕk-nguŏk gáik-mêng (十月革命), tŭi-huăng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ dá̤-guók, tài-sī Ngò̤-lò̤-sṳ̆ să-huòng (沙皇) Nà̤-kŭ-lá nê-sié siŏh chió nè̤ng. 1922 nièng Sŭ-lièng sìng-lĭk, ĭ có̤ ìng-mìng ūi-uòng-huôi (人民委員會) gì ciō-sĭk (主席).

 




#Article 145: Joseph Stalin (131 words)


Joseph Stalin(Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин; ĭng-ĭk: Sṳ̆-dâi-lìng 斯大林; 1878 n. 12 ng. 18 h. - 1953 n. 3 ng. 5 h.) sê Ngò̤-lò̤-sṳ̆ gì siŏh ciáh céng-dê-gă gâe̤ng gê̤ṳng-sāng ciō-ngiê ciā(共產主義者). Ĭ gì sṳ̆-siōng hô̤ lā̤ Stalin ciō-ngiê(斯大林主義).

Stalin sê Gáik-lò̤-kék-ā nè̤ng, 1917 nièng chăng-gă Sĕk-nguŏk gáik-mêng(十月革命). Lenin sī lō̤ ī-hâiu, Stalin biéng chiàng Sŭ-lièng Gê̤ṳng-sāng-dōng dṳ̆ng-iŏng ūi-uòng-huôi(中央委員會) cūng-cṳ̆-gé(總書記) gâe̤ng Sŭ-lièng gì có̤i gŏ̤ liāng-dô̤-ìng(領導人). Câi-êng gì sèng-hâiu huák-dông Dâi-chĭng-sā̤(大清洗), tài-sī iā sâ̤ nè̤ng. Có̤i cā gâe̤ng Adolf Hitler gì Nazi Dáik-guók guăng-hiê mâ̤ ngài, 1941 nièng, Dáik-guók chĭng-liŏk(侵略) Sŭ-lièng, Sŭ-lièng gâe̤ng Ĭng-guók, Mī-guók dēng dēng guók-gă giék chiàng “Dùng-mèng-guók”(同盟國), có̤i cṳ̆ng páh iàng lō̤ Nê-ciéng(二戰). dáng-sê Sŭ-lièng gâe̤ng Ĭng, Mī có̤ mâ̤ huò, Lēng-ciéng(冷戰) kăi-sṳ̄.

Ĭ sī lō̤ ī-hâiu, â siŏh êng gì Nikita Khrushchev dó̤i ĭ bìng-gá(評價) iā ngài.

 




#Article 146: Uòng Sīng-dĭ (290 words)


Uòng Sīng-dĭ (王審知, ) cê Séng-tŭng (信通), sê Ngū-dâi Sĕk-guók (五代十國) gì sèng-âu Mìng-guók (閩國) gì kăi-guók huòng-dá̤ (開國皇帝), Sṳ̄ chĭng Kăi-mìng-uòng (開閩王).

Gŏng-gé̤ṳ «Sĕk-guók Chŭng-chiŭ» (十國春秋) gì gōng-huák, Uòng Sīng-dĭ sê Lòng-ià Uòng-sê (琅琊王氏) siŏh cŭk gì nè̤ng, cū-cŭng (祖宗) sê Cìng-dièu gì ciŏng-gŭng Uòng Cēng (王翦). Ĭ găh Guŏng-ciŭ Gó-sṳ̄ (光州固始, gĭng-dáng Ò̤-nàng-sēng Gó-sṳ̄-gâing) chók-sĕng, gà̤-dēng ô lâng ciáh hiăng-diê-gŏ̤, hô̤ lā̤ Uòng Sīng-dièu (王審潮) gâe̤ng Uòng Sīng-giĕ (王審邽). Uòng Dièu sê Dòng-dièu Gó-sṳ̄-gâing gì diōng-sṳ̄(長史). 881 nièng, Uòng Sê̤ṳ (王緒) cô̤-huāng (造反), páh diē Guŏng-ciŭ, ciŏng săng ciáh hiăng-diê-gŏ̤ niăh kó̤. Uòng Sê̤ṳ iā káng-dâe̤ng (看重) ĭ săng ciáh, niông ĭ-gáuk-nè̤ng có̤ ciŏng-gŭng (將軍). 885 nièng, săng ciáh hiăng-diê-gŏ̤ gṳ̆ng Uòng Sê̤ṳ páh gáu Hók-gióng, buô-dôi liòng-sĭk mò̤ gáu, Uòng Sê̤ṳ mò̤ niông ciŏng-gŭng gâe̤ng bĭng-giāng dái gă-sṳ̆k, gáuk-nè̤ng dŭ iā sêu-ké. Uòng Sīng-dièu cêu gâe̤ng gì-tă gūi ciáh ciŏng-gŭng hăk-mèu (合謀), tài-sī Uòng Sê̤ṳ, cê-gă có̤ nguòng-só̤i (元帥). Dâ̤ nê nièng páh giâ Ciòng-ciŭ, Hók-gióng guăng-chák-sṳ̄ (觀察使) Dìng Ngàng (陳巖) êng-mêng (任命) Uòng Sīng-dièu có̤ Ciòng-ciŭ chié-sé̤ṳ (刺史).

Uòng Sīng-dĭ găk 925 nièng bâng-sī, iù diōng-cṳ̄ (長子) Uòng Iòng-hâng (王延翰) ciék-băng (接班). Miêu-hô̤ (廟號) hô̤ lā̤ Mìng-tái-cū (閩太祖), ié-hô̤ (諡號) hô̤ lā̤ Ciĕu-ū-háu huòng-dá̤ (昭武孝皇帝). Ĭ gì muó hô̤ lā̤ Sŏng-lìng (宣陵), găk hiêng-câi Hók-ciŭ Céng-ăng-kṳ̆ Sĭng-dáing (新店) gì Dáu-dīng-chŏng(斗頂村) hŭ-uái.

Uòng Sīng-dĭ gì giāng-diê ciòng bâi-giāng, huŏng-ìng-ù-dô̤ (荒淫無道), cê̤ṳ-siŏng-càng-sák (自相殘殺), có̤i-muōi Mìng-guók găk 945 nièng ké̤ṳk Nàng-dòng (南唐) miĕk lâi. 

Uòng Sīng-dĭ dó̤i Hók-ciŭ gì huák-diēng góng-hióng iā duâi, Hók-ciŭ-nè̤ng dó̤i ĭ dŏng sìng lì buái, gó̤ ĭ „Kăi Mìng Séng-uòng (開閩聖王)“. Hók-ciŭ ô iā sâ̤ Uòng Sīng-dĭ gì miêu hĕ̤k-ciā sṳ̀-dòng, có̤i chók-miàng gì sê Gū-làu-kṳ̆ gì Dṳ̆ng-hé Mìng-uòng-sṳ̀ (忠懿閩王祠). Iā sâ̤ sáng Uòng gì Hók-gióng-nè̤ng nêng Uòng Sīng-dĭ có̤ cê-gă gì cū-cŭng (祖宗).




#Article 147: Bŏk Hĭ-lài (103 words)


Bŏk Hĭ-lài (薄熙來, ) sê siŏh ciáh Dṳ̆ng-guók gì céng-dê-gă (政治家), Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì gŏ̤-cèng guăng-uòng (高層官員). Ĭ sê Săng-să̤ (山西) Dêng-siŏng (定襄) nè̤ng, sê Bŏk Ék-pŏ̤ (薄一波) gì giāng. Ĭ có̤ guó Siŏng-ô-buô buô-diòng (商務部部長), 2007 nièng kī có̤ Dṳ̆ng Gê̤ṳng gì Dṳ̀ng-kéng (重慶) chê-ūi cṳ̆-gé (市委書記) gâe̤ng Dṳ̆ng-iŏng céng-dê-guŏk (中央政治局) ūi-uòng (委員). 2012 nièng, buô-hâ Uòng Lĭk-gŭng (王立軍) cāu kó̤ Mī-guók liāng-sê̤ṳ-guāng (領事館), ĭng-ôi cī giông dâi-gié lŏk-dài, kăi-dṳ̀ (開除) dōng-cĭk (黨籍). 2013 nièng, bô ĭng-ôi sêu-uōi (受賄), tăng-ŭ (貪污), lâng-ê̤ṳng cék-guòng (濫用職權) gì cô̤i, niăh lā̤ puáng ù-gĭ dù-hìng (無期徒刑). guŏng diŏh Cìng-siàng gáng-lò̤ (秦城監牢) diē-sié.




#Article 148: Chék Gié-guŏng (179 words)


Chék Gié-guŏng (戚繼光, ) cê Nguòng-géng (元敬), hô̤ Nàng-dòng (南塘), sê Mìng-dièu gì siŏh ciáh ciŏng-gŭng.

Ĭ diŏh Săng-dĕ̤ng Cá̤-nìng (濟寧) chók-sĕng, cū-gék (祖籍) Ăn-hŭi Dêng-uōng (定遠). Ĭ nòng-bâ hô̤ lā̤ Chék Gīng-tŭng (戚景通), sê Dĕng-ciŭ (登州) gì cī-hŭi-chiĕng-sê̤ṳ (指揮僉事). Có̤-sá̤ nòng-bâ dó̤i ĭ iā ngièng, Chék Gié-guŏng có̤ dâi-gié ô dâng dŭ â̤ ké̤ṳk ĭ nòng-bâ niăh lā̤ duâi piĕ-bàng. Ĭ nòng-bâ găh 1544 nièng sĕng gò̤, gŏng-gé̤ṳ hĭ sì-hâiu gì cié-dô, ĭ có̤ gò̤ ĭ nòng-bâ gì guăng. 1549 nièng, chăng-gă ū-gṳ̄ (武舉) gì hiŏng-sé̤ṳ (鄉試), dé̤ṳng-gṳ̄ (中舉). Dâ̤ nê nièng ĭ kó̤ Báe̤k-gĭng chăng-gă dâing-sé̤ṳ (殿試), ciáng-ciáng-hō̤ pâung diŏh Mùng-gū (蒙古) chĭng-liŏk (侵略), ĭ hó-cáik huòng-ngê̤ṳ(防禦) Báe̤k-gĭng-chiàng gāu-muòng (北京城九門). 

Siŏng-duòng Hók-ciŭ gì guŏng-biāng cêu sê Chék Gié-guŏng huák-mìng gì. Ĭ diŏh Hók-ciŭ gì sèng-hâiu, huák-hiêng „Chék-gă-gŭng“ (戚家軍) dŭ tiăng mâ̤ huôi-é Hók-ciŭ-uâ, cêu gó̤ nè̤ng piĕng siŏh buōng Hók-ciŭ-uâ gì ông-cṳ̆ (韻書). Cī buōng hô̤ «Chék Chăng-cióng Báik Ĭng Cê-ngiê Biêng-lāng» (戚參將八音字義便覽) gì cṳ̆ sê Hók-ciŭ-uâ gì tàu buô ông-cṳ̆, găh Muāng-chĭng gì sèng-hâiu ké̤ṳk nè̤ng cīng-lī chiàng «Chék Lìng Báik Ĭng» (戚林八音) dò̤ kó̤ chók-bēng.




#Article 149: Mìng-kiŏk (762 words)


Mìng-kiŏk (閩劇), iâ hô̤ lā̤ Hók-ciŭ-hié (福州戲), sê Hók-ciŭ dĕk-sáik gì siŏh cṳ̄ng kiŏk-cṳ̄ng (劇種), sāi Hók-ciŭ-uâ chióng, Hók-ciŭ-uâ niêng-băh (念白).

Găk Dòng-dièu gì sèng-âu, Hók-ciŭ cêu ô „gŏ̤-ū báik-hié“ (歌舞百戲) gì iēng-chók kó̤ lāu. Nàng-sóng sèng-âu nàng-hié (南戲) dâi-dŏng gì «Diŏng-hiĕk Câung-ngòng» (張協狀元), cêu sê kĕk Hók-ciŭ báh-sáng gì „Hók-ciŭ-gŏ̤“ (福州歌) gâe̤ng „Hók-chiăng-gŏ̤“ (福清歌) lì có̤ kuóh-bà̤ (曲牌) gì.

Mìng-dièu Uâng-lĭk 37 nièng(1609 nièng), Hók-ciŭ chók-sĭng gì guăng-nguòng Cò̤ Hŏk-cuòng (曹學佺) ké̤ṳk huòng-dá̤ dṳ̆k diōng chió. Ĭ diŏh Hùng-dòng (洪塘) cū-chió cū-cék hié-băng (戲班), chiāng ṳ̀-sê̤ṳ kó̤ hŭ-uái tiăng kiŏk. Ĭ cĭng-tŭng ĭng-lŭk, cháung-cáuk chók lì siŏh cṳ̄ng sék-hăk sāi Hók-ciŭ-uâ chióng gì kiŏng, bék-nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k ciā kiŏng mâ̤ ngài, gó̤ cuòi hô̤ lā̤ „ṳ̀-lìng-băng“ (儒林班). Muāng-chĭng diē guăng ī-hâiu, Cò̤ Hŏk-cuòng cê̤ṳ-sák, ciā kiŏng cêu mâng-mâng mò̤ nè̤ng chióng kó̤ lāu.

Dùng-sì bô ô Gŏng-să̤ gì ĭk-iòng-kiŏng (弋陽腔) diòng gáu Hók-ciŭ lì. Ciā hié-băng siŏh-chék-ché̤ṳ biék-biék-dâe̤ng kó̤ iēng-chók, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „gĕ̤ng-hù-băng“ (江湖班). Ciā  „gĕ̤ng-hù-băng“ chióng-hié ciòng sāi „tū-guăng-uâ“ (土官話, guăng-uâ gì cê sāi Hók-ciŭ-uâ gì ĭng lì tĕ̤k), sèng-dài chióng, âu-dài bŏng-kiŏng, lò̤-gū kuāng-kuāng-giéu, tiăng lā̤ iā nâu-iĕk, báh-sáng dŭ cêng-kó̤ hī-huăng. Dáng-sê ciā „tū-guăng-uâ“ diŏh báh-sáng dâi-dŏng mò̤ niŏh-uâi nè̤ng tiăng â̤ huòi-é, ô nè̤ng cêu dò̤ lā̤ sāi Bàng-uâ (Hók-ciŭ-uâ) lì chióng-báh (唱白), „bàng-gōng-hié“ (平講戲) cêu ciŏng-uâng săng-sēng kó̤ lāu. Muāng-chĭng Hièng-hŭng (咸豐) nièng, Hùng-dòng gì lâu-nè̤ng huái-niêng gô-diē gì „ṳ̀-lìng-băng“, cióh có̤-buáng-dâung (做半段) chióng-hié gì gĭ-huôi, cū-cék tàu ciáh sāi hiŏng gì miàng-cê kī gì hié-băng, hô̤ lā̤ „Hùng-dòng ṳ̀-sê̤ṳ-băng“ (洪塘儒士班). Iù cī sèng-âu kī, „ṳ̀-lìng-hié“ (儒林戲) bô kăi-sṳ̄ ô nè̤ng chióng kó̤ lāu, bêng-chiā chióng gì nè̤ng muōng biéng muōng dŏ̤, hié puái (戲派) muōng biéng muōng sâ̤. Iù hiŏng-hâ diòng gáu siàng diē, bô iù Hók-ciŭ diòng gáu Diòng-lŏ̤h, Hók-chiăng, Īng-tái, Kŭ-chèng, Mìng-chiăng dēng dēng gì dê-huōng, găh gáuk-uái iâ sê iā sêu huăng-ngìng. Có̤i-muōi „ṳ̀-lìng-hié“, „gĕ̤ng-hù-hié“ gâe̤ng „bàng-gōng-hié“ â̤ biéng hăk siŏh dŏi kó̤ kó̤, báh-sáng gó̤ ĭ „săng-hăk-hiōng“ (三合響), cuòi cêu sê gīng-dáng gì Mìng-kiŏk lāu. 

Dṳ̆ng-huà Mìng-guók sìng-lĭk ī-hâiu, Mìng-kiŏk gì huák-diēng muōng biéng muōng sìng-sṳ̆k. Gô-suói-ngŏk (舊賽樂), sĭng-suói-ngŏk (新賽樂), săng-suói-ngŏk (三賽樂), siêng-diòng-gì (善傳奇), suói-tiĕng-iòng (賽天然), kéng-ngŏk-iòng (慶樂然) sê hī sèng-âu ô dĕk-sáik gì hié-băng, găh Hók-ciŭ-nè̤ng dâi-dŏng ô „săng ngŏk siŏh gì lâng tàu iòng“ (三樂一旗兩頭羊) gì gōng-huák. Hī māng sâ̤ gì mìng-gă (名家) dâi-dŏng, gó sê sáung Dâng Ĭk-cáiu (鄭奕奏) có̤i chók-miàng. Ĭ diŏh dōi-dōi gūi nièng sì-găng dâi-dŏng, só-cô̤ chók lì «Sĭng-dà-huă» (新茶花) diē-sié gì „sĭng-dà-huă“, «Báik Diĕk Hiŏng Chà Siĕng» (百蝶香柴扇) diē-sié gì „Lìng Ĭng-ciā“ (林英姐), «Dâi-ngŏk Cáung Huă» (黛玉葬花) diē-sié gì „Lìng Dâi-ngŏk“ (林黛玉) dēng dēng hìng-chiông, ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „Mìng-kiŏk tái-dáu“ (閩劇泰斗).

Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng cá siông-dài gì sèng-âu, gū-lâ̤ Mìng-kiŏk gì cháung-cáuk. Gáu-muōi-lāu Ùng-huá Dâi Gáik-mêng kăi-sṳ̄, chióng Mìng-kiŏk gì dŭ ké̤ṳk Mò̤ Dĕk-dŭng dṳ̆k kó̤ „siông-săng hâ-hiŏng“ (上山下鄉). Chŭi-iòng gōng hiêng-câi céng-hŭ kăi-sṳ̄ bō̤-hô Mìng-kiŏk, mò̤-niĕ-ài â̤ tiăng Hók-ciŭ-uâ gì hâiu-săng-giāng muōng biéng muōng ciēu, é̤ṳ tiăng Mìng-kiŏk gì duâi-bô-hông sê lâu-nè̤ng, gó-chṳ̄ gōng Mìng-kiŏk ô sék-duòng gì ngùi-hiēng.

Mìng-kiŏk gì chióng-kiŏng buŏng „gĕ̤ng-hù-diêu“ (江湖調), „iòng-gŏ̤-diêu“ (洋歌調), „dâu-kiŏng“ (逗腔) gâe̤ng „siēu-diêu“ (小調) cī gūi cṳ̄ng.

Mìng-kiŏk gì kuóh-bà̤ duâi-buô-hông sê iù ĭk-iòng-kiŏng (弋陽腔), Sé-bìng-kiŏng (四平腔), Hŭi-kiŏk (徽劇) gâe̤ng Kŭng-kuóh (崑曲) huák-diēng lì gì. „Siŏh chióng cé̤ṳng huò“ (一唱衆和) gì bŏng-kiŏng (幫腔) gâe̤ng „gák-gūng“ (夾滾), cêu sê iù ĭk-iòng-kiŏng diē-sié ŏ̤h lì gì. 

Mìng-kiŏk gì gái-tàu(介頭, páh lò̤-gū) iù gĕ̤ng-hù-diêu“ (江湖調), „bàng-gōng-hié“ (平講戲), „dâu-kiŏng“ (逗腔) gâe̤ng „sék-huăng“ (十番) gì lò̤-gū gái-tàu huák-diēng lì gì. Ū-diòng (武場) ngék-siŭ kó̤ iā sâ̤ Gĭng-kiŏk (京劇) gì lò̤-gū-gĭng (鑼鼓經), bók-guó ô nék-giāng mâ̤ siŏh-iông.

Mìng-kiŏk gì ngŏk-ké ô siĕu (簫), dĭ-dă, nê-hù, ià-hù cī siŏh lôi guāng-hièng ngŏk-ké, gâe̤ng lò̤ (鑼), gū (鼓), buăk (鈸), kéng (磬) cī siŏh lôi páh-gék ngŏk-ké.

Diòng-tūng gì Mìng-kiŏk diē-sié ék-buăng nâ ô 7 ciáh nè̤ng, hô̤ lā̤ „chék-dèu-iē“ (七條椅). 

Có̤i cā Mìng-kiŏk nâ ô sĕng (生), dáng (旦), tiū (丑) 3 cṳ̄ng gáe̤k-sáik, hô̤ lā̤ „săng-siēu-hié“ (三小戲). Gáu-muōi-lāu mâng-mâng cĕng-gă, có̤i cṳ̆ng gă gáu gīng-dáng gì „sék-nê gáe̤k-sáik“ (十二角色): lō̤-sĕng (老生), siēu-sĕng (小生), ū-sĕng (武生), chăng-ĭ (青衣), huă-dáng (花旦), lō̤-dáng (老旦), duâi-huă (大花), nê-huă (二花), săng-huă (三花), táik (貼), muăk (末) gâe̤ng căk (雜).

Mìng-kiŏk gì duâi-bô-hông kiŏk-buōng sê sāi Háng-cê lì siā gì, nâ sê dáe̤k diŏh mò̤-nó̤i tō̤ gì hĕ̤k-ciā mâ̤ báik diŏh ciŏng siā gì Háng-cê, cêu kĕk gê̤ṳng-ĭng gì cê lì tá̤.

Mìng-kiŏk ngék-siŭ iā sâ̤ dùng-ièu-gŏ̤, sṳ̆k-ngṳ̄, ngiêng-ngṳ̄ gâe̤ng diēng-gó, dó̤i Hók-ciŭ gì ngṳ̄-ngiòng gâe̤ng ùng-huá īng-hiōng iā duâi. Chiông Mìng-kiŏk «Ì-sông-gŏ̤ Cióh-dé» (貽順哥燭蒂), cêu sê gṳ̆ng-gé̤ṳ Hók-ciŭ siŏng-nè̤ng Mā Ì-sông (馬貽順) gì gó-sê̤ṳ piĕng gì. Hiêng-câi Hók-ciŭ-nè̤ng sāi „ì-sông“ (貽順) ciā sṳ̀ lì má nè̤ng găng-giēu-lê, cêu sê sêu ciā Mìng-kiŏk gì īng-hiōng gì.




#Article 150: Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók (169 words)


Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók (Dièu-siēng-ngṳ̄: ) sê siŏh ciáh Ā-ciŭ gì siâ-huôi-ciō-ngiê guók-gă, diŏh Dièu-siēng buáng-dō̤ báe̤k-biĕng. Ciā guók-gă diŏh 1948 nièng găh Sŭ-lièng gì bō̤-hô giâ sìng-lĭk, mâ̤ sìng-nêng nàng-huōng gì Dâi-hàng Mìng-guók, gó̤ ĭ „Nàng-dièu-siēng gūi-lōi céng-guòng“.

Dièu-siēng diŏh 1950 nièng dó̤i Dâi-hàng Mìng-guók huák-dông ciéng-cĕng, gáu-muōi-lāu ciā ciéng ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „Dièu-siēng Ciéng-cĕng“ hĕ̤k-ciā „Hàng-guók Ciéng-cĕng“.

Dièu-siēng giĕng-tì gié-hĕk gĭng-cá̤, iā sèu có̤-căi; bô gă lā̤ gâe̤ng Mī-guók dēng-dēng iā sâ̤ să̤-huōng guók-gă có̤ mâ̤ huò, hŭ-uái gì báh-sáng sĕng-uăk cêng gò̤ kék-kŭi, ngô̤ sī iā sâ̤ nè̤ng. 

Chŭi-iòng gōng Dṳ̆ng-guók-nè̤ng giéng-gáe̤k Dièu-siēng sê siŏh ciáh siâ-huôi-ciō-ngiê gì guók-gă, dáng-sê ĭ gâe̤ng gì-tă gŭi ciáh siâ-huôi-ciō-ngiê guók-gă uòng-ciòng mâ̤ siŏh iông. Dièu-siēng diŏh 1992 nièng ciŏng „Marx Lenin Ciō-ngiê“ téng hièng-huák dâi-dŏng săng lâi, uâng siàng cê-gă dêng gì „Ciō-tā̤ Sṳ̆-siōng“.

Dièu-siēng nè̤ng dó̤i Kim Il-sung dáung sìng lì bái, iù kăi-guók gáu hiêng-câi gì liāng-dô̤-ìng dŭ sê Kim Il-sung gì hâiu-dâi. Sié-gái gà̤-lēng iā sâ̤ nè̤ng nêng-ôi ciā guók-gă sê mâ̤ cê̤ṳ-iù gì guók-gă.




#Article 151: Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (187 words)


Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (中華民國) sê Dĕ̤ng-ā gì siŏh ciáh guók-gă, iâ sê Ā-ciŭ có̤i cā gì siŏh ciáh gê̤ṳng-huò-guók. Dṳ̆ng-huà Mìng-guók tūng-cié gì huōng-ùi sê Dài-uăng, Pàng-hù, Gĭng-muòng, Mā-cū gâe̤ng Ŭ-kiŭ, gó chṳ̄ guók-cié gà̤-lēng duâi-bô-hông nè̤ng gó̤ ĭ „Dài-uăng“ (臺灣).

Dṳ̆ng-huà Mìng-guók găk 1911 nièng diŏh Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k sìng-lĭk. 1945 nièng ĭng-ôi Káung-nĭk Ciéng-cĕng séng-lé, iù Nĭk-buōng chiū lā̤ dáik gáu Dài-uăng. 1946 nièng, gák-gé̤ṳ să̤-báe̤k gì Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng huák-dông nô̤i-ciéng, ciŏng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók céng-hū dṳ̆k kó̤ Dài-uăng, diŏh 1949 nièng lêng lĭk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók céng-hū. Có̤i cā Mī-guók dēng-dēng cṳ̆-buōng ciō-ngiê gì guók-gă nâ sìng-nêng Dài-uăng gì Dṳ̆ng-huà Mìng-guók, mò̤ sìng-nêng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók céng-hū; gáu-muōi-lāu Mī-guók găk 1972 nièng gâe̤ng Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gióng-lĭk nguôi-gău guăng-hiê, sìng-nêng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gì guók-gă muōng biéng muōng ciĕu, gáu gīng-dáng nâ diông 21 ciáh gò̤ lāu. Lièng-hăk-guók gì sĭk-ôi iâ găk 1971 nièng ké̤ṳk Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók chṳ̄-dâi.

Gĭng-dáng gì Dṳ̆ng-huà Mìng-guók ô 5 ciáh dĭk-hăk-chê gâe̤ng 2 ciáh hṳ̆-gék gì sēng. Găk cī 2 ciáh hṳ̆-gék gì sēng â-dā̤, sê 3 ciáh chê gâe̤ng 14 ciáh gâing, gó ô siŏh ciáh iù gâing dâi-guāng gì hiŏng: 




#Article 152: Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng (118 words)


Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng (中國共產黨) gāng-chĭng Dṳ̆ng-gê̤ṳng (中共), sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók mì-ék siŏh ciáh hăk-huák gì cĭk-céng-dōng.

Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng găk 1921 nièng 7 ngŏk 23 hô̤ diŏh Siông-hāi sìng-lĭk, ô 13 ciáh Dṳ̆ng-guók dâi-biĕu gâe̤ng 2 ciáh ngôi-guók-nè̤ng chăng-gă ciā huôi-ngiê. Gáu-muōi-lāu chăng-gă gì nè̤ng dâi-dŏng mò̤ siŏh ciáh â̤ gé ciā huôi sê 7 ngŏk gì diê siŏh nĭk kăi gì, cêu ciŏng 7 ngŏk 1 hô̤ dêng có̤ gióng dōng gī-niêng-nĭk.

Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng giĕng-tì siâ-huôi ciō-ngiê cié-dô, sê gĭng-dáng 9 ciáh siâ-huôi ciō-ngiê guók-gă gì cĭk-céng-dōng cī ék. Gŏng-gé̤ṳ gĭng-dáng Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng gì dōng-ciŏng giĕ-dêng, ĭ gì cī-dô sṳ̆-siōng ô: Marx-Lenin ciō-ngiê, Mò̤ Dĕk-dŭng sṳ̆-siōng, Dâing Siēu-bìng lī-lâung, Săng ciáh dâi-biēu, Kuŏ-hŏk huák-diēng-guăng gâe̤ng Sĭk Gê̤ṳng-bìng sṳ̆-siōng.




#Article 153: Sŭ-lièng (144 words)


Sŭ-mì-ăi Siâ-huôi-ciō-ngiê Gê̤ṳng-huò-guók Lièng-mèng (蘇維埃社會主義共和國聯盟, Ngò̤-lò̤-sṳ̆-ngṳ̄: Союз Советских Социалистических Республик) sê gô-dā̤ gì siŏh ciáh siâ-huôi-ciō-ngiê guók-gă, iâ sê sié-gái gà̤-lēng tàu ciáh siâ-huôi-ciō-ngiê guók-gă. Siū-dŭ sê Moskva.

Chŭi-iòng gōng Sŭ-lièng cê-chĭng sê lièng-mèng, sĭk-cié gáuk ciáh guók-gă dŭ sê Ngò̤-lò̤-sṳ̆ gì hô-ṳ̀ng. Sŭ-lièng có̤ gì gié-hĕk gĭng-cá̤, dó̤i gì-tă gă-mèng-guók gì huák-diēng pó̤-huâi iā duâi. Gīng-dáng iā sâ̤ nguòng-lài gă-mèng-guók gì nè̤ng iā nô Ngò̤-lò̤-sṳ̆, cêu sê ĭng-ôi ciā nguòng-ĭng.

Sŭ-lièng diŏh Dâ̤ 2 ché̤ṳ Sié-gái Dâi-ciéng gì sèng-âu có̤i cā gâe̤ng Năk-sói Dáik-guók guăng-hiê mâ̤ ngài, gáu-muōi-lāu gâe̤ng Dáik-guók có̤ mâ̤ huò, bô gâe̤ng Ĭng-guók, Mī-guók dēng dēng guók-gă siŏh-dŏi páh Dáik-guók. 2 ciéng ciék-sók ī-hâiu, liāng-dô̤ siâ-huôi-ciō-ngiê guók-gă gâe̤ng să̤-huŏng gì cṳ̆-buōng-ciō-ngiê guók-gă gêng-cĕng, ciā gêng-cĕng diŏh lĭk-sṳ̄ gà̤-lēng hô̤ lā̤ „Lēng-ciéng”. Sŭ-lièng có̤ mâ̤ guó Mī-guók, tì-lāu huák-diēng gŭng-sê̤ṳ, có̤i cṳ̄ng gĭng-cá̤ có̤ bŭng-huôi kó̤, diŏh 1991 nièng ciáng-sék gāi-tā̤.




#Article 154: Sáik-màng (215 words)


Sáik-màng (色盲) sê siŏh cṳ̄ng mò̤ bâing-huák biêng-biék gūi cṳ̄ng hĕ̤k-ciā ciòng-buô ngàng-sáik gì bâng. Sáik-màng â̤ dé̤ṳng buŏng è̤ng-sáik-màng, liŏh-sáik-màng gâe̤ng làng-sáik-màng săng cṳ̄ng. Bók-guó iâ ô gì nè̤ng uòng-ciòng nêng mâ̤ lì ngàng-sáik, cuòi hô̤ lā̤ ciòng-sáik-màng.

Gŏng-gé̤ṳ gĭng-dáng ĭ-hŏk gì guăng-diēng, nè̤ng gì mĕk-ciŭ diē-sié ô è̤ng, liŏh, làng 3 cṳ̄ng tùi-cáung-sá̤-bău (椎狀細胞), muōi siŏh cṳ̄ng sá̤-bău hó-cáik nêng siŏh cṳ̄ng ngàng-sáik. Nâ sê ô siŏh cṳ̄ng sá̤-bău huák-ṳ̆k-bók-ciòng (發育不全) hĕ̤k-ciā sêu siŏng gì uâ, ĭ káng-giéng gì hī siŏh cṳ̄ng ngàng-sáik gì guăng-puō cêu bī biék-nè̤ng dē̤ṳ, â̤ ciŏng ngàng-sáik káng dâng. Áng Dṳ̆ng-ĭ diē-sié gì guăng-diēng, sáik-màng sê sèng-tiĕng găng sêng lâng kŭi (肝腎兩虧), hĕ̤k-ciā bì-ôi hṳ̆-iŏk (脾胃虛弱) īng-kī gì.

Duâi-buô-hông gì sáik-màng hùng-ciā sê ĭng-ôi mì-diòng cá dáik ciā bâng gì, dáng-sê iâ ô nè̤ng sê ĭng-ôi sê̤ṳ-gó mĕk-ciŭ có̤ ngài gò̤ cá dáik ciā bâng. Hiêng-câi có̤i sâ̤ gì nè̤ng dáik gì sê è̤ng-liŏh-sáik-màng, ciā bâng sê Ĭng-guók siŏh ciáh huá-hŏk-gă John Dalton huák-hiêng gì, gó-chṳ̄ è̤ng-liŏh-sáik-màng iâ hô̤ lā̤ „Dalton céng“. Iâ ô siŏh cṳ̄ng nè̤ng ng-sê sáik-màng, cī cṳ̄ng nè̤ng gâe̤ng gê̤ung-sê ô nék-giāng chiông, ô gì sêng-âu káng â̤ lì ô gì sêng-âu káng mâ̤ lì, cuòi hô̤ lā̤ sáik-iŏk (色弱). Gĭng-dáng gì ĭ-sĕng sāi sáik-màng giēng-cáik-dù â̤ cáik có̤ lì nè̤ng ô mò̤ sáik-màng.




#Article 155: Ò̤ (167 words)


Ò̤ (河), iâ hô̤ lā̤ gĕ̤ng (江), sê tiĕng-iòng gì duâi cūi-dô̤. Ò̤ kī-tàu gì dê-huŏng ô kō̤-nèng sê hù hĕ̤k-ciā cuòng; iâ ô kō̤-nèng sê gūi dèu nâung gì cūi-dô̤, ciŏng-uâng gì cūi-dô̤ hô̤ lā̤ kă̤ (溪).

̀Duâi buô-hông gì ò̤, ò̤-cūi â̤ làu gáu hāi-iòng diē-sié kó̤. Iâ ô ò̤ gì ò̤-cūi có̤i-muōi ng-sê làu kó̤ hāi-iòng, cuòi cêu sê nô̤i-làu-ò̤ (內流河). Ô gì nô̤i-làu-ò̤ sê làu gáu nô̤i-làu-hù diē-sié kó̤; ô gì chiông Tarim Ò̤ ciŏng-uâng, có̤i-cṳ̆ng diŏh să-mŏ̤h diē-sié biéng mò̤ gó̤.

Diŏh ciáng-siòng gì cìng-huóng â-dā̤, ò̤-cūi â̤ ièng ò̤-gièng làu. Ô gì sêng-âu ĭng-ôi dáung guó duâi gì ṳ̄ hĕ̤k-ciā gì-tă gáuk-cṳ̄ng cìng-huóng, ò̤-cūi â̤ chiĕu-guó ciáng-siòng gì cūi-ôi, ciŏng ò̤-gièng biĕng-dău gì dê-huŏng mĭh gó̤, cuòi cêu sê có̤-cūi-dâung, iâ hô̤ lā̤ huák-kă̤-cūi.

Ò̤ ciā sṳ̀ găk gô-dā̤ ék-buāng nâ cī Uòng-ò̤; gĕ̤ng ciā sṳ̀ ék-buāng nâ cī Diòng-gĕ̤ng. Gì-tă gì ò̤ dŭ hô̤ lā̤ sié-nó̤h cūi sié-nó̤h cūi,  pī-ṳ̀ gōng „Mìng-gĕ̤ng“ (閩江) găk gô-dā̤ cêu hô̤ lā̤ „Mìng-cūi“ (閩水).




#Article 156: Kă-giù (154 words)


Kă-giù (骹球) sê siŏh cṳ̄ng tā̤-ṳ̆k ông-dông gì sêng-âu sāi gì giù, sāi kă ték.

Biĕu-cūng gì kă-giù bī-suói héng lâng dôi gáuk puái 10 ciáh giù-uòng gâe̤ng 1 ciáh siū-muòng-uòng, dŭ-liāng lā̤ 11 nè̤ng, găk dĭk-sé-gáe̤k-hìng (直四角形) gì chāu-dê giù-diòng lā̤ dó̤i-dê, céng-gŭng. Bī-suói mŭk-dék sê cêng-lĭk-liông ké̤ṳk kă-giù siâ diē dó̤i-huŏng gì giù-muòng diē-sié, mūi siâ diē 1 giù cêu ô nièng-ài dáik gáu 1 hông, diŏh bī-suói uòng-sìng hâiu, dáik-hông sâ̤ gì hṳ̄ siŏh dôi â̤ iàng kó̤. Ṳ̀-guō diŏh bī-suói giĕ-dêng sì-găng nô̤i dáik-hông dè̤ng-iông, cêu ô bék-iéu káng bī-suói giĕ-gáh gì giĕ-dêng, â̤ sāi tiŭ-chiĕng, cĕng-gă sì-găng gái gié-sṳ̆k bī-suói hĕ̤k-ciā hô-siâ-diēng-giù (互射點球) dēng iông-sék bī-suói buŏng gèng-giâ. Kă-giù bī-suói dṳ̆ng dṳ̀ kó̤ siū-muòng-uòng ô nièng-ài găk cê-giă huŏng géng-kṳ̆ lā̤ lê-ê̤ṳng chiū-buô ciék-ché̤ṳk kă-giù nguôi, giù-diòng lā̤ mūi siŏh ciáh giù-uòng nâ ô nièng-ài lê-ê̤ṳng chiū ī-nguôi gì sĭng-tā̤ gì-tă buô-ôi kóng-cié kă-giù (chók-gié nguôi gì giù liê-nguôi).




#Article 157: Dièu-siēng Lò̤-dông-dōng (131 words)


Dièu-siēng Lò̤-dông-dōng(朝鮮勞動黨) sê Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók mì-ék siŏh ciáh hăk-huák gì cĭk-céng-dōng, găk guók-cié gà̤-lēng iâ ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „Hàng Gê̤ṳng“(韓共). ciā dōng gì có̤i gŏ̤ liāng-dô̤-dìng dŭ sê Gĭng Nĭk-sìng gì hâiu-dâi, giĕng ciā guók-gă sĭk-cié gì có̤i gŏ̤ liāng-dô̤-ìng. 

Chŭi-iòng gōng guók-cié gà̤-lēng duâi buô-hông nè̤ng giéng-gáe̤k Dièu-siēng Lò̤-dông-dōng sê siŏh ciáh siâ-huôi-ciō-ngiê gì céng-dōng, sĭk-cié ĭ diŏh 1992 nièng cêu ciŏng „Mā-káik-sṳ̆ Liĕk-nìng Ciō-ngiê“ téng dōng-ciŏng diē-sié săng lâi lāu. Gĭng-dáng ĭ gì dōng-ciŏng diē-sié nâ ô „Gĭng Nĭk-sìng Gĭng Céng-nĭk ciō-ngiê“, sĭk-cié cêu sê „ciō-tā̤ Sṳ̆-siŏng“ gâ̤eng „sĭng-gŭng Sṳ̆-siŏng“.

Ciā dōng sāi dŭk-cài chiū-dâung kóng-cié guók-gă, páh-ák huāng-dó̤i gì siăng-ĭng, ké̤ṳk iā sâ̤ guók-gă hĕ̤k-ciā cŭ-cék piĕ-bàng. Ĭng-ôi ciŏng-uâng, iâ sâ̤ să̤-huŏng guók-gă gì muòi-tā̤ giéng-gáe̤k Dièu-siēu sê sié-gái gà̤-lēng ìng-guòng có̤i chă gì guók-gă.




#Article 158: Mìng-uŏk (225 words)


Mìng-uŏk (閩越) sê gô-dā̤ diŏh Dṳ̆ng-guók nàng-huŏng gì siŏh ciáh guók-gă, liāng-tū chă-bók-dŏ̤ găk gĭng-dáng gì Hók-gióng-sēng. Ĭ iâ sê Hók-gióng lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì tàu ciáh guók-gă.

Mìng-uŏk gì ciō-tā̤ mìng-cŭ sê Mìng-uŏk-cŭk, sê Uŏk-guók guók-uòng Gĕu-ciēng gì hâiu-dâi. Uŏk-guók diŏh sèng 334 nièng ké̤ṳk Chū-guók miĕk lâi, Uŏk-cŭk gì nè̤ng ô gó găk Ciék-gŏng, ô gì cāu kó̤ Hók-gióng. Ciā cāu lì Hók-gióng gì nè̤ng gióng-lĭk Mìng-uŏk-guók. Mìng-uŏk gì siū-dŭ có̤i cā găk Ū-ì-săng gì săng-kă, gāu-muōi-lāu buăng gáu Dĕ̤ng-iā kó̤, ciā Dĕ̤ng-iā cêu sê diŏh gĭng-dáng Hók-ciŭ Bìng-săng gì săng-kă.

Cìng Sṳ̄-huòng miĕk lĕ̤k-guók, bô kó̤ páh nàng-biĕng gì Uŏk-cŭk guók-gă, diŏh Hók-gióng siék siŏh ciáh Mìng-dṳ̆ng-gông (閩中郡), niông Mìng-uŏk guók-uòng có̤ gông-siū. Cìng-dièu miĕk-uòng ī-hâiu, Mìng-uŏk guók-uòng Ù-cṳ̆ (無諸) dó̤i-chiū Làu Băng páh Hâung Ṳ̄. Sèng 202 nièng, Làu Băng gióng-lĭk Háng-dièu, hŭng Ù-cṳ̆ có̤ Mìng-uŏk-uòng.

Hī sèng-âu gì Mìng-uŏk sê Háng-dièu nàng-huŏng có̤i giòng-duâi gì guók-gă. Ĭ báe̤k páh Ĕu-uŏk-guók (甌越國), să̤ páh Nàng-uŏk-guók (南越國). Biĕng-dău guók-gă dŭ iā giăng ĭ, dó̤i-chiū Háng-dièu kó̤ chĭng-liŏk Mìng-uŏk. Ṳ̀-siêng tài-sī guók-uòng Īng chuàng-ôi, hióng Háng-dièu dàu-hòng. Háng-dièu cêu hŭng Ṳ̀-siêng có̤ Mìng-uŏk-uòng. Sèng 110 nièng, Ṳ̀-siêng huāng-dó̤i Háng-dièu, có̤i-cṳ̄ng guók-gă ké̤ṳk Háng-dièu miĕk lâi. 

Háng Ū-dá̤ â̤ giăng Mìng-uŏk-nè̤ng bô cô̤-huāng, ciŏng ĭ-gáuk-nè̤ng buăng kó̤ Gĕ̤ng-Huài (江淮) kó̤ dêu. Ô gì Mìng-uŏk-nè̤ng cāu hāi diē-sié, cī siŏh dêng gì hâiu-dâi cêu sê kuóh-dà̤. 




#Article 159: Nazi Dáik-guók (184 words)


Nazi Dáik-guók sê Dáik-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì siŏh ciáh guók-gă. Ĭ gì ciáng-sék guók-hô̤ hô̤ lā̤ Dâ̤ 3 Dá̤-guók (Dáik-guók-ngṳ̄: Drittes Reich), gáu-muōi-lāu găk 1943 nièng gāi siàng Dâi-Dáik-é-cié Dá̤-guók (Großdeutsches Reich). Chŭi-iòng-gōng miàng-cê hô̤ dá̤-guók, sĭk-cié mò̤ huòng-dá̤, nâ siék nguòng-siū (có̤i-cā hô̤ lā̤ cūng-tūng) gì cék-ôi.

Ciā guók-gă sáng guók-gă-siâ-huôi-ciō-ngiê, gĭng-dáng ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ Nazi ciō-ngiê, gó-chṳ̄ ciā guók-gă iâ hô̤ lā̤ Nazi Dáik-guók.

Hitler tūng-dê gì sèng-âu, Dáik-guók diŏh gĭng-cá̤, gŭng-sê̤ṳ dēng dēng gáuk huŏng-miêng dŭ huák-diēng cêng-gò̤ ká̤, báh-sáng dŭ iâ huăng-ngìng ĭ. Bók-guó găk ĭ chiū dā̤ Dáik-guók céng-hū páuk-hâi Iù-tái-nè̤ng, bô gă lā̤ mò̤ sĭng-ùng cê̤ṳ-iù, mâ̤ ūng-hṳ̄ng nè̤ng sáng gê̤ṳng-sāng-ciō-ngiê dēng dēng sṳ̆-siōng, ô gì nè̤ng dó̤i ĭ bók-muāng.

Dáik-guók diŏh 1939 nièng chĭng-liŏk Pŏ̤-làng, huák-dông Dâ̤ 2 ché̤ṳ Sié-gái-dâi-ciéng. 1940 nièng, bô gâe̤ng É-dâi-lé, Nĭk-buōng găk Báik-lìng chiĕng-dêng dùng-mèng dèu-iók, gáu-muōi cī 3 guók hô̤ lā̤ „Ché̤ṳk-sĭng-guók“. Nazi Dáik-guók có̤i cā gâe̤ng Sŭ-lièng guăng-hiê mâ̤ ngài, Sŭ-lièng gó dó̤̤i-chiū Dáik-guók kó̤ chĭng-liŏk Pŏ̤-làng; gáu-muōi-lāu 2 ciáh guók-gă có̤-mâ̤-huò, Dáik-guók diŏh 1941 nièng kó̤ páh Sŭ-lièng, ĭng-ôi tiĕng guó chéng, ké̤ṳk Sŭ-lièng páh suŏ gò̤. 




#Article 160: Muāng-ngṳ̄ (169 words)


Muāng-ngṳ̄ (, Lò̤-mā diōng-siā: manju gisun) iâ hô̤ lā̤ Muāng-ciŭ-ngṳ̄, sê Muāng-cŭk-nè̤ng (gô-dā̤ hô̤ lā̤ Muāng-ciŭ-nè̤ng) gì ngṳ̄-ngiòng, iâ sê Chĭng-dièu gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng.

Có̤i cā, Muāng-chĭng gì sū-iū guăng-huŏng ùng-cṳ̆ dŭ sê kék Muāng-ngṳ̄ siā gì. Gáu Muāng-chĭng diē guăng ī-hâiu, kék Muāng-ngṳ̄ gâe̤ng Háng-ngṳ̄ cà̤ siā, dáng-sê nâ sê é-sé̤ṳ ô mâ̤ siŏh-iông gì dê-huŏng ī Muāng-ngṳ̄ ôi ciō. Bók-guó sêu Háng-cŭk ùng-huá gì īng-hiōng, găk Muāng-chĭng Gièng-lṳ̀ng gì sèng-âu cêu ô iā sâ̤ Muāng-cŭk-nè̤ng nâ báik gōng Háng-ngṳ̄, cê-gă mìng-cŭk gì ngṳ̄-ngiòng gōng mâ̤ chĭng-chṳ̄ lāu. Gáu 1912 nièng Sĭng-hâi Gáik-mêng sìng-gŭng ī-hâiu, Muāng-cŭk-nè̤ng â̤ giăng sêu gáu páuk-hâi, mò̤ gāng gōng Muāng-ngṳ̄. Ciŏng-uâng â̤ báik gōng Muāng-ngṳ̄ gì nè̤ng cêu muōng biéng muōng ciēu lāu. Gĭng-dáng kék Muāng-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng nâ ô 50 ciáh nè̤ng, chă-bók-dŏ̤ dŭ sê lâu-nè̤ng. Bók-guó, ĭng-ôi Muāng-chĭng có̤i cā gì ùng-cṳ̆ mò̤ gūi ciáh nè̤ng káng â̤ huôi-é, gó-chṳ̄ Dṳ̆ng-guók iâ kăi-sṳ̄ bō̤-hô Muāng-ngṳ̄. Dṳ̆ng-guók gâe̤ng guók-cié gà̤-dēng gó ô siŏh dêng nè̤ng diŏh lā̤ ŏ̤k ciā ngṳ̄-ngiòng.




#Article 161: Có̤ buáng-dâung (187 words)


Có̤ buáng-dâung(做半段) sê Hók-ciŭ diŏh chék-nguŏk-buáng sêng-âu gì siŏh cṳ̄ng hŭng-sṳ̆k.

Có̤ buáng-dâung sê iù gô-dā̤ gì gău-siâ(郊社) huák-diēng lì gì, có̤ gì sì-găng chă-bók-dŏ̤ dŭ găk muōi siŏh nièng gì chék-nguŏk-buáng ī-hâiu. Cī sêng-âu có̤-chèng-gì nè̤ng bī-gáu èng, nùng-chŏng duâi bô-hông dŭ â̤ kéng-cé̤ṳk siŏh hâ, bái siŏh bái tū-dê gâe̤ng cū-cŭng. Găk Hók-ciŭ-uâ diē-sié,  „buáng dâung“ iâ ô „siŏh dâung gì siŏh-buáng“ gì é-sé̤ṳ; bô gă lā̤ buáng dâung cêu sê ngô chióh, gâe̤ng „ô chiók“ gì tĕ̤k-ĭng iā chiông, gó-chṳ̄ iâ ô „ô ciū siăh“ gì é-sé̤ṳ. Hók-ciŭ gáuk dê có̤ buáng-dâung gì sì-găng dŭ mâ̤ siŏh-iông, pī-ṳ̀ gōng Gū-liāng sê diŏh chék-nguŏk chĕ̤ chék, Chŏng-săng-kṳ̆ gì Ngiê-sê̤ṳ diŏh báik-nguŏk chĕ̤ sé, Siàng-muòng diŏh báik-nguŏk chĕ̤ báik, Huài-ăng sê diŏh gāu-nguŏk sĕk-ngô.

Muōi siŏh chió găk có̤ buáng-dâung cĭ sèng dŭ â̤ chiāng nè̤ng-káh lì, chŏng gâe̤ng chŏng cĭ-găng iâ â̤ hô̤-siŏng chiāng kó̤ siăh-ciū. Áng ék-buăng gì tiàng-sê̤ṳ, cāi-tàu sèng gé̤ng, â-dáu bà̤ ciū chiāng-káh, bóng páu-diông, siĕu cièng-cāi, cāi-ĭ. Ék-buăng lì gōng có̤ buáng-dâung dŭ iā nâu-iĕk, ô gì sèng-âu gó â̤ chiāng nè̤ng lì chióng mìng-kiŏk, gōng bìng-uâ, hĕ̤k-ciā biĕu-iēng chiĕ-chióng.




#Article 162: Nṳ̆k-ṳ̀ng (115 words)


Nṳ̆k-ṳ̀ng (肉絨) sê siŏh cṳ̄ng siēu-siăh, kĕk ngù, dṳ̆ gì sēng-nṳ̆k hĕ̤k-ciā ṳ̀, giĕ gì nṳ̆k muài siàng măk măk, bô sŭ bô chuói. Ciā siēu-siăh diŏh Dṳ̆ng-guók nàng-huŏng, Dài-uăng, Nĭk-buōng gâe̤ng Dĕ̤ng-nàng-ā guók-gă dŭ ô. Nṳ̆k-ṳ̀ng iā sék-hăk ké̤ṳk cá chók-sié mâ̤ siăh nṳ̆k niè-giāng siăh, dò̤ kău cé̤ṳk diē-sié siăh. 

Hók-ciŭ gì nṳ̆k-ṳ̀ng iâ sê siŏh cṳ̄ng ô dĕk-sáik gì siēu-siăh, sê kĕk ngù hĕ̤k-ciā dṳ̆ gì nṳ̆k có̤ gì. Có̤ nṳ̆k-ṳ̀ng gì dáing dâi-dŏng, „Lĭk-nĭk-ô“(立日有) có̤i chók-miàng. Nĭk-buōng gì nṳ̆k-ṳ̀ng sê kĕk ṳ̀ có̤ gì. Miēng-diêng nè̤ng kĕk hà có̤. Uŏk-nàng gì nṳ̆k-ṳ̀ng iâ ô sê kĕk hà-mà có̤ gì, hŭ-uái gì nè̤ng giéng-gáe̤k siăh hà-mà nṳ̆k dó̤i ìng-iōng-bók-liòng gì niè-giāng ô-nó̤h-hō̤.




#Article 163: Chiông-gì (205 words)


Chiông-gì (象棋) sê Dṳ̆ng-guók diòng-tūng gì siŏh cūng gì lôi iù-hié, ô gì sèng-âu buóh siŏng gâe̤ng guók-cié chiông-gì kṳ̆-bié kŭi lì, dĕk-lìng-é gó̤ ĭ Dṳ̆ng-guók chiông-gì (中國象棋). Dṳ̆ng-guók, Uŏk-nàng, Liù-giù káh-dièu ciā gì gì nè̤ng bī-gáu sâ̤.

Chiông-gì iù lâng ciáh nè̤ng giàng, siŏh ciáh nè̤ng niĕng è̤ng gì cī, siŏh ciáh nè̤ng niĕng ŭ gì. Ék-buăng lì gōng, niĕng è̤ng gì diŏh sèng giàng. Muōi siŏh huŏng dŭ ô 1 lăk cióng, 2 lăk sê̤ṳ, 2 lăk dièng, 2 tàu mā, 2 lăk gṳ̆, 2 lăk páu gâe̤ng 5 lăk cók. Páh cióng hô̤ lā̤ ciŏng-gŭng (將軍), nâ sê ciŏng-gŭng ī-hâiu mò̤-dó̤i-cāu cêu hô̤ lā̤ sák-gì (殺棋) hĕ̤k-ciā uòng-gì (完棋), ké̤ṳk nè̤ng sák-gì gì hī siŏh huŏng cêu suŏ lāu. Nâ sê hŭ-nè̤ng dŭ mò̤ bâing-huák ciŏng dó̤i-huŏng gì cióng tài lâi, cêu hô̤ lā̤ huò-gì (和棋).

Gì-buàng dâi-dŏng ô siŏh hòng kĕ̤ng gì dê-huŏng, gà̤-dēng siā Háng-cê „河界“(ò̤-gái) lâng cê, ciā dê-huŏng ék-buăng ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ ò̤ (河). Muōi siŏh huŏng có̤i-hâiu siŏh hòng dŭ ô siŏh ciáh gâe̤ng Háng-cê „米“ (mī) cê iā chiông gì dê-huŏng, cuòi hô̤ lā̤ gṳ̆ng (宮). Dièng mâ̤ sāi guó ò̤; cók-giāng guó ò̤ ī-hâiu â̤ sāi hòng giàng; chióng gâe̤ng sê̤ṳ mâ̤ sāi chók-gṳ̆ng.




#Article 164: Guók-cié chiông-gì (848 words)


Guók-cié chiông-gì (國際象棋) iâ hô̤ lā̤ să̤-iòng-gì (西洋棋), sê siŏh cṳ̄ng gì lôi iù-hié, diŏh gĭng-dáng guók-cié gà̤-dēng káh-dièu gì nè̤ng iā sâ̤.

Guók-cié chiông-gì iù lâng ciáh nè̤ng giàng, siŏh ciáh nè̤ng niĕng băh gì cī, siŏh ciáh nè̤ng niĕng ŭ gì, gì-dṳ̆ng niĕng băh gì diŏh sĕng giàng. Muōi siŏh huŏng gì gì dâi-dŏng dŭ ô 1 lăk guók-uòng, 1 lăk uòng-hâiu, 2 lăk chiông (iâ hô̤ lā̤ gáu-sê̤ṳ), 2 tàu mā (iâ hô̤ lā̤ kiè-sê̤ṳ), 2 lăk gṳ̆ (iâ hô̤ lā̤ siàng-bō̤) gâe̤ng 8 lăk bĭng. Kó̤ páh guók-uòng hô̤ lā̤ ciŏng-gŭng, nâ sê guók-uòng ké̤ṳk nè̤ng ciŏng-gŭng ī-hâiu mò̤-dó̤i-cāu cêu hô̤ lā̤ sák-gì, ké̤ṳk nè̤ng sák-gì gì hī siŏh huŏng cêu suŏ lāu. Nâ sê hŭ-nè̤ng dŭ mò̤ bâing-huák ciŏng dó̤i-huŏng gì guók-uòng tài lâi, cêu hô̤ lā̤ huò-gì.

Guók-cié chiông-gì gì gì-buàng sê siŏh cū 8*8 gì huŏng-gák, muōi siŏh ciáh gák-gák gà̤-dēng dŭ dù siông ŭ hĕ̤k-ciā báh gì ngàng-sáik, gâe̤ng găng-biáh gì gák-gák kṳ̆-biék kŭi lì. 

Guók-cié chiông-gì gì cū-cŭng sê Éng-dô gì Chaturanga. Chaturanga iâ sê siŏh cṳ̄ng gì-lôi iù-hié, gâe̤ng gĭng-dáng guók-cié chiông-gì gì gì-buàng gâe̤ng gì-cī dŭ cêng-kó̤ chiông.

Chaturanga chă-bók-dŏ̤ diŏh Sasanid Dá̤-guók guók-uòng Khosrau I câi-ôi gì sèng-âu diòng gáu Pŏ̤-sṳ̆. Ciā guók-uòng dó̤i ùng-hŏk gâe̤ng diék-hŏk gāng-héng-ché̤ṳ, iù Éng-dô hŭ-uái dò̤ iā sâ̤ bō̤-gói gì cṳ̆ gáu Pŏ̤-sṳ̆. Éng-dô nè̤ng iâ ciŏng Chaturanga dái gáu ciā guók-uòng hŭ-uái, ĭ giéng-gáe̤k iā ô-mê, ciŏng ciā gì gāi-cô̤ siàng Shatranj dò̤ lì káh-dièu. Ciā Shatranj diòng gáu Mùng-gū, Ā-lá-báik, Ethiopia, Să̤-băng-ngà, Dáik-guók dēng dēng guók-gă, huák-diēng chók Shatar, Shatranj al-husun, Senterej, Grande Acedrex, Kurierspiel gáuk cṳ̄ng chiông-gì, có̤i-cṳ̄ng huák-diēng siàng gĭng-dáng gì guók-cié chiông-gì. 

Chiông-gì iù-hié diòng-gáu Ĕu-ciŭ chă-bók-dŏ̤ sê Dṳ̆ng-sié-gī gì dâi-gié. Hī sèng-âu ciā iù-hié diŏh Ĕu-ciŭ guók-gă nâ ké̤ṳk gói-cŭk káh-dièu gì, cī siŏh dêng nè̤ng ciŏng-muòng dò̤ cuòi lì hóng-liêng ciéng-cĕng gì cháik-liŏk, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „guók-uòng gì káh-dièu-nó̤h“. Gáu 19 sié-gī gì sèng-âu, cá kăi-sṳ̄ ô báh-sáng káh-dièu ciā iù-hié.

Chaturanga hióng nàng diòng gáu Sri Lanka, Miēng-diêng, Tái-guók, Gāng-puŏ-cái, Mā-lài-să̤-ā dēng dēng dĕ̤ng-nàng-ā guók-gă, huák-diēng chók Chadarangam, Sittuyin, Makruk, Ouk Chaktrung gáuk-cṳ̄ng biéng-tā̤; lêng-nguôi siŏh ciĕ, hióng dĕ̤ng diòng gáu Dṳ̆ng-guók, ké̤ṳk Dṳ̆ng-guók-nè̤ng gāi-cô̤ siàng Dṳ̆ng-guók chiông-gì, bô ké̤ṳk Dièu-siēng, Nĭk-buōng nè̤ng gāi-cô̤ siàng cê-gă guók-gă gì Dièu-siēng chiông-gì gâe̤ng Nĭk-buōng chiông-gì. Gó-chṳ̄ gōng Chaturanga sê sū-iū chiông-gì cī siŏh lôi iù-hié gì cū-cŭng, năng-gă diŏh sié-gái gà̤-dēng sùi-biêng lâng cṳ̄ng gì chiông-gì iù-hié dâi-dŏng dŭ â̤ huák-hiêng gê̤ṳng-dùng-diēng.

Ô gì sáng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu gì nè̤ng giéng-gáe̤k káh-dièu guók-cié chiông-gì sê „siâ-dŭk sìng-mìng“ gì. Gŏng-gé̤ṳ «Mŭk-sṳ̆-lìng séng-hóng sĭk-liŏh» (Sahih Muslim) diē-sié gì gōng-huák, sĭng-dĭ Mŭk-hâng-mĕk-dáik ô gōng guó siŏh guó uâ: „Káh-dièu chiông-gì gì nè̤ng, gâe̤ng ciŏng chiū tū diē dṳ̆ nṳ̆k, dṳ̆ háik diē-sié mò̤ sié-nó̤h kṳ̆-biék.“ Găk Mŭk-sṳ̆-lìng gì guăng-niêng diē-sié, dṳ̆ „siŏh sĭng dŭ sê lă-că-sī“. Cī buōng «Mŭk-sṳ̆-lìng séng-hóng sĭk-liŏh» gì dê-ôi diŏh Ĭ-sṳ̆-làng-gáu diē-sié iā gèng, gó-chṳ̄ īng-hiōng-lĭk cĭng duâi. Bók-guó, gĭng-dáng káh-diù guók-cié chiông-gì gì Ā-lá-báik nè̤ng iā sâ̤.

Chiông Taliban, Ĭ-lăk gâe̤ng Sham Ĭ-sṳ̆-làng-guók (ISIL/ISIS), al-Qaeda (Gĭ-dê cū-cék) ciŏng-uâng bō̤-siū gì Ĭ-sṳ̆-làng-gáu cū-cék, dŭ sê mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng káh-dièu ciā gì gì.

Guók-cié chiông-gì diē-sié ô săng cṳ̄ng dĕk-sṳ̀ giàng-huák: „bĭng gì sĭng-biéng“, „siăh guó-lô bĭng“ gâe̤ng „uòng gṳ̆ ngiê-ôi“.

Bĭng-giāng giàng gáu dó̤i-huŏng gì có̤i diē hī siŏh hòng ī-hâiu, diŏh biéng siàng uòng-hâiu, gṳ̆, chiông hĕ̤k-ciā mā dâi-dŏng gì siŏh cṳ̄ng; bók-guó mâ̤ sāi biéng siàng guók-uòng, iâ mâ̤ sāi ng-biéng. Cuòi cêu sê „bĭng gì sĭng-biéng“. Gó-chṳ̄ chŭi-iòng-gōng siŏh ciáh bĭng-giāng mò̤ sié-nó̤h nó̤h sāi, dáng-sê giàng gáu có̤i dó̤i-miéng kó̤ gì uâ, ŭi-hiĕk cêu iā duâi lāu.

Dó̤i-huŏng gì bĭng-giāng téng ĭ chĕ̤-sṳ̄ gì dê-huŏng hióng sèng-dāu giàng lâng buô gì sèng-âu (cêu sê gōng cuòi sê ciā bĭng giàng gì tàu buô gì é-sé̤ṳ), nâ sê gōng giàng gáu gì dê-huŏng biĕng-dău ô nṳ̄ gì bĭng-giāng, nṳ̄ â̤ sāi dĭk-ciék ciŏng ciā bĭng dò̤ lâi, gái ciŏng nṳ̄ cê-gă gì hī ciáh bĭng-giāng ĕng diŏh ciā bĭng gì piăng-hâiu (iù nṳ̄ cī siŏh biĕng ché̤ṳ). Cuòi cêu sê „siăh guó-lô bĭng“. 

Găk guók-cié chiông-gì diē-sié, nâ sê guók-uòng muōi ké̤ṳk nè̤ng ciŏng-gŭng guó, guók-uòng gâe̤ng gṳ̆ dŭ muōi dêng-dâe̤ng guó, bô gă lā̤ lâng tàu dâi-dŏng mò̤ gì-tă gì cī-cī gì uâ, guók-uòng â̤ sāi hióng gṳ̆ hī siŏh biĕng iè lâng gáu săng gák, gái ciŏng gṳ̆ ĕng diŏh guók-uòng gì lêng-ôi siŏh biĕng. Cuòi hô̤ lā̤ „uòng gṳ̆ ngiê-ôi“, iâ hô̤ lā̤ „guók-uòng diē bō̤“. Guók-uòng gâe̤ng huông gì gṳ̆ ngiê-ôi gì sèng-âu iè săng gák, ciŏng-uâng gì ngiê-ôi hô̤ lā̤ dòng-ngiê-ôi; gâe̤ng gê̤ṳng gì gṳ̆ ngiê-ôi sê iè lâng gák, ciŏng-uâng gì ngiê-ôi hô̤ lā̤ dōi-ngiê-ôi. Bók-guó, mâ̤ sāi găk dó̤i-huŏng ciŏng-gŭng gì sèng-âu ngiê-ôi.

Guók-cié chiông-gì ô gūi cṳ̄ng gé-puō-huák, bók-guó hiêng-câi có̤i sèu sāi gì sê „dâi-só gé-puō-huák“. Ék-buăng dŭ siā lâng dĭk, băh gì giàng-huák siā cō̤-biĕng, ŭ gì giàng-huák siā iêu-biĕng. Ciā dâi-só gé-puō-huák gì hù-hô̤ săng ciŏng-uâng: 

Ô gì sèng-âu cṳ̆ diē-sié iâ â̤ diŏh siŏh buô piăng-hâiu gă diē gūi cṳ̄ng hù-hô̤ lì bìng-gá cī buô giàng gì ciŏng-gì:

Â-dā̤ sê sāi dâi-só gé-puō-huák gé gì siŏh guŏk gì:




#Article 165: Bóng-dó̤ (106 words)


Bóng-dó̤ (糞倒, ) iâ siā có̤ bóng-só̤ (糞掃), sê cī nè̤ng ng-dĭk gì nó̤h.

Diŏh nè̤ng bī-gáu sâ̤ gì duâi siàng-chê diē-sié, duâi bô-hông sê dò̤ cĭk-dṳ̆ng bóng-dó̤-diàng hŭ-uái, dāng gái dò̤ muài lâi, hĕ̤k-ciā sāi huōi siĕu lâi. Bók-guó ciŏng-uâng gì có̤-huák dŭ â̤ ŭ-niēng kuàng-gīng.

Hiêng-câi iā sâ̤ guók-gă găk lā̤ ngiēng-géu bóng-dó̤ gì huòi-siū lé-ê̤ṳng, ciŏng bóng-dó̤ buŏng â̤ sāi huòi-siū gâe̤ng mâ̤ sāi huòi-siū lâng cṳ̄ng. Iā sâ̤ gŭng-gê̤ṳng diòng-hăk gì bóng-dó̤-tĕ̤ng iâ sê buŏng â̤ sāi huòi-siū gâe̤ng mâ̤ sāi huòi-siū lâng cṳ̄ng. Diŏh ciŏng ché̤ṳ-lī mâ̤ sāi huòi-siū gì bóng-dó̤, gó sê gĭng-dáng kuŏ-hŏk-gă iā tàu-tiáng gì siŏh giông dâi-gié.




#Article 166: Séng-gău (143 words)


Séng-gău (性交), sê dông-ŭk cĭ găng dò̤ sĕng-sĭk-ké lì gău-puói gì có̤-huák. Nè̤ng gì séng-gău iâ hô̤ lā̤ có̤-ái(做愛) hĕ̤k-ciā sá(𠚺), ék-buăng sê ê-séng (nàng-gái gâe̤ng nṳ̄-gái) cĭ găng có̤ gì dâi-gié, bók-guó iâ ô ciēu buô-hông sê dùng-séng cĭ găng có̤ gì.

Nàng-gái ciŏng ĭng-gĕng cháh gáu nṳ̄-gái gì ĭng-dô̤ diē-sié séng-gău gì sèng-âu, nâ sê cĭng-ĭk téng ĭng-dô̤ làu gáu cī-gṳ̆ng diē-sié gì uâ, cĭng-ĭk dâi-dŏng gì cĭng-cṳ̄ ô kō̤-nèng gâe̤ng nṳ̄-gái gì luāng-cṳ̄ hăk siŏh dŏi biéng siàng sêu-cĭng-luāng, ciŏng-uâng nṳ̄-gái cêu â̤ huái-êng săng-giāng. 

Cê-gă káh-dièu cê-gă gì sĕng-sĭk-ké hô̤ lā̤ chiū-ìng, ô gì sèng-âu iâ â̤ dé̤ṳng sáung séng-gău gì siŏh cṳ̄ng.

Diŏh Hók-ciŭ-uâ diē-sié, ô gì sèng-âu â̤ sāi „sá bék-nè̤ng nòng-nā̤“ gì uâ lì má nè̤ng. Pī-ṳ̀ gōng „Sá nṳ̄ nā̤“, „Sá ĭ nòng-nā̤“ cī siŏh lôi gì uâ, má kī lì dŭ iā ng-hō̤ tiăng.




#Article 167: Ă-piéng (131 words)


Ă-piéng (阿片, 鴉片) sê siŏh cṳ̄ng cĭng-sìng iŏh, sê kék ĕng-sé̤ṳk có̤ gì. Găk ĭ-hŏk diē-sié, ă-piéng sê siŏh cṳ̄ng niông nè̤ng déng-cêng gì iŏk, bók-guó sāi kăh sâ̤, kăh sèu sāi dŭ â̤ siông īng. Gó-chṳ̄ diŏh gĭng-dáng sié-gái gà̤-dēng mâ̤ ūng-hṳ̄ nè̤ng cê-gă kó̤ mā̤, nâ mò̤ â̤ ké̤ṳk dŏng dŭk-pīng mò̤-siū, niĕng cuòi gì nè̤ng iâ ô kō̤-nèng ké̤ṳk niăh lā̤ puáng-hìng.

Gô-dā̤ ă-piéng ké̤ṳk Hók-ciŭ nè̤ng hô̤ lā̤ „hŏng“ (熏 hĕ̤k-ciā 煙), ciŏng-muòng ké̤ṳk nè̤ng siăh ă-piéng gì guāng hô̤ lā̤ „hŏng-guāng“ (熏館 hĕ̤k-ciā 煙館). Bók-guó gĭng-dáng gì „hŏng“ ék-buăng sê cī „hŏng-giāng“ (煙囝) cī siŏh lôi nó̤h, gâe̤ng gô-dā̤ gì é-sé̤ṳ uòng-ciòng mâ̤ siŏh iông. 

Cĭng sèu siăh ă-piéng gì nè̤ng sĕ̤ṳ lā̤ gâe̤ng gūi siŏh iông, gó-chṳ̄ ciŏng-uâng gì nè̤ng ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „ă-piéng-gūi“(阿片鬼).




#Article 168: Wikidata (125 words)


Wikidata sê siŏh bĭh â̤ sāi hiĕk-dù̀ng piĕng-cék gì dĭ-sék só-gé̤ṳ-kó. Cī bĭh hâung-mŭk gâe̤ng Wikimedia Commons gì nguòng-lī chă-bók-dŏ̤, ciŏng gì-tă Wiki gĕ̤ng-tiàng, gâe̤ng gáuk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng Wikipedia dâi-dŏng gì séng-sék kuŏng-kuŏng liĕk-biēu gâe̤ng ngṳ̄-ngiòng lièng-giék ĕng diŏh siŏh ciáh só-gé̤ṳ-kó diē-sié.

Ciā gĕ̤ng-tiàng găk 2012 nièng 10 nguŏk 30 hô̤ gì sèng-âu kăi-sṳ̄ sāi, biĕu-cé cêu sê kék Morse diêng-mā siā gì „Wiki“ ciā sṳ̀.

Cī ciáh gĕ̤ng-tiàng có̤i cā sê Dáik-guók gì Wikimedia tì-chók gì, mŭk-dék sê hióng Wikipedia gì dèu-mĕ̤k tì-gông â̤ dièu-ê̤ṳng gì chók-sĕng nĭk-gĭ hĕ̤k-ciā gì-tă gĭng-guó ngiêng-céng gì só-gé̤ṳ.

Paul Allen ìng-gĕ̤ng dê-nèng ngièng-géu-sū, Gordon gâe̤ng Betty Moore gĭ-gĭng-huôi gâe̤ng Google gŭng-sĭ góng-hióng 130 uâng Ĕu-nguòng lì dó̤i-chiū ĭ.

Wikidata gì kăi-huák gĕ̤ng-cáuk ciō-iéu buŏng 3 bĭh găi-dâung:




#Article 169: Uô-guōi (111 words)


Uô-guōi (芋粿) sê Hók-gióng gâe̤ng Dài-uăng gì siŏh cṳ̄ng siēu-siăh, iâ sê Hók-ciŭ diòng-tūng gì siŏh cṳ̄ng dĕk-sáik siēu-siăh. Ĭ sê kék sŭk-mī gâe̤ng uô có̤ gì, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „uô-guōi“. 

Uô-guōi gì có̤-huák săng ciŏng-uâng: ciŏng sŭk-mī ĕng cūi diē-sié céng, gái  muài siàng ciŏng; dāng gái gâe̤ng chiák guó gì uô, huă-sĕng, muài, sièng kĕk siŏh dŏi, ĕng chuŏi-sòng diē-sié chŭi sṳ̆k; có̤i muōi siók nâung-nâung déng, gĕ̤h diāng diē-sié kó̤ pù.

Cá chók lì gì uô-guōi, puòi sê gĭng-uòng gì sáik, ngiê-dāu sŭ, diē-sié bô niōng bô iú, ê mò̤ ngài. Hók-ciŭ nè̤ng cĭng sèu ciŏng uô-guōi gâe̤ng diāng-biĕng-gù, nṳ̆k-cé̤ṳk, ák-gĕng-cé̤ṳk hĕ̤k-ciā dâu-ciŏng cī siŏh lôi cà̤ siăh.




#Article 170: Káung-mìng (104 words)


Káung-mìng (睏眠) iâ hô̤ lā̤ kó̤-káung (去睏), sê buô-ṳ̄ dông-ŭk, cēu-giāng, ngṳ̀ dēng dēng iā sâ̤ dông-ŭk dŭ ô gì siŏh cṳ̄ng cê̤ṳ-iòng gì hiŭ-sék câung-tái. Gâe̤ng hìng gó̤ mâ̤ siŏh iông, káung-mìng ṳ̀ng-ê ké̤ṳk nè̤ng chāu chĭng-chāng. Ô gì sèng-âu nè̤ng kó̤-káung gó â̤ có̤-máe̤ng.

Nè̤ng gì siŏh-sié dâi-dŏng ô 1/3 gì sì-găng găk lā̤ káung, gó-chṳ̄ káung gì cék-liông sê hō̤ sê ngài dó̤i nè̤ng īng-hiōng iā duâi.

Nè̤ng găk dṳ̆ng-ū kó̤-káung hô̤ lā̤ káung-dáu (睏晝) hĕ̤k-ciā hiók-dáu (歇晝), găk màng-buŏ kó̤-káung hô̤ lā̤ káung-màng (睏暝) hĕ̤k-ciā hiók-màng (歇暝). Nâ sê chĭng-chāng ī-hâiu gó ng-bà̤ kī lì cêu hô̤ lā̤ lâi-puŏ (賴鋪).




#Article 171: Mà-hṳ̀ng (381 words)


Mà-hṳ̀ng (貓熊) ék-buăng hô̤ lā̤ hṳ̀ng-mà (熊貓), iâ hô̤ lā̤ duâi-hṳ̀ng-mà (大熊貓) hĕ̤k-ciā duâi-mà-hṳ̀ng (大貓熊), sê siŏh cṳ̄ng iā-sĕng (野生) gì siăh-nĕng dông-ŭk. Ĭ gâe̤ng hṳ̀ng, mà siŏh-iông dŭ sê sṳ̆k siăh-nṳ̆k-mŭk (食肉目, Carnivora) gì. Chŭi-iòng-gōng iā sâ̤ kuŏ-hŏk-gă ciŏng ĭ buŏng gáu hṳ̀ng-kuŏ (熊科, Ursidae) â-dā̤ kó̤, gó ô nè̤ng giéng-gáe̤k ĭ ng-sê hṳ̀ng gì siŏh cṳ̄ng.

Mà-hṳ̀ng sĭng-tā̤ â̤ có̤ buòi-buòi-sék, tàu có̤ ièng-ièng-sék, muōi-muōi có̤ dōi-dōi-sék, sĭng-tā̤ gà̤-dēng ŭ gâe̤ng băh lâng cṳ̄ng ngàng-sáik buŏng iā chĭng-chṳ̄, sĭng-tā̤ gâe̤ng muōi-muōi sê băh gì sáik, ngê, mĕk-ciŭ, kă chiū gâe̤ng giĕng-tàu dŭ sê ŭ gì; bók-lō̤ ô gì sê cĕ̤ng-sáik, ô gì sê ŭ gì sáik. 

Mà-hṳ̀ng gì sĭng-tā̤ ék-buăng ô 120 gáu 180 liè-mī hī māng gèng, muōi-muōi chă-bók-dŏ̤ 10 gáu 20 liè-mī hī māng dòng, sĭng-tā̤ dâi-kái ô 60 gáu 150 gŭng-gṳ̆ng hī māng dâe̤ng. Ék-buăng lì gōng hṳ̀ng-séng (雄性) gì â̤ bī chĭ-séng (雌性) gì duâi tàu nék-giāng. 

Mà-hṳ̀ng buōng-dā̤ sê sĕng-uăk diŏh ŭ-ŭ-áng-áng gì dé̤ṳk-lìng diē-sié, gó-chṳ̄ mĕk-ciŭ mâ̤ hō̤ sāi, bók-guó ĭ diŏh màng-buŏ iâ gâe̤ng diŏh nĭk-dŏng gì sèng-âu siŏh-iông lùng-uăk.

Mà-hṳ̀ng â̤ dé̤ṳng dóng siŏh cṳ̄ng dông-ŭk-gái gì uăk-huá-sĭk (活化石), ĭng-ôi ciā dông-ŭk gì iông-sék gâe̤ng gūi sĕk uâng nièng ī-sèng gì mò̤ sié-nó̤h kṳ̆-biék. Gô-dā̤ diŏh Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-buô, nàng-buô gáu Miēng-diêng dŭ ô, gáu hiêng-câi nâ sĕng-uăk diŏh Sé̤ṳ-chiŏng buô-hông dê-kṳ̆ lāu. Ĭ ciō-iéu diŏh hāi-băk 2000 gáu 3000 mī gì dé̤ṳk-lìng hĕ̤k-ciā cĕng-niŏh-lìng (針箬林) diē-sié.

Mà-hṳ̀ng é̤ṳ cê-gă diêu, muōi siŏh tàu gì mà-hṳ̀ng dŭ ô cê-gă uăk-dông gì dê-huŏng. Dù-kó̤ huák-cìng (發情) gì sì-gĭ, ĭ dŭ sê cê-gă diêu. Iā sâ̤ nè̤ng gó-nâ-háng hṳ̀ng-mà sê ciō-iéu siăh dé̤ṳk-niŏh gì siŏh cṳ̄ng dông-ŭk. Gì-sĭk mà-hṳ̀ng gâe̤ng gì-tă hṳ̀ng siŏh-iông sê căk-siăh dông-ŭk (雜食動物), hiêng-câi gì mà-hṳ̀ng diŏh siăh-nṳ̆k dông-ŭk hióng siăh-chāu dông-ŭk guó-dô gì sì-gĭ. Hṳ̀ng-mà â̤ niăh dé̤ṳk-chṳ̄ (竹鼠) cī siŏh lôi nâung-nâung-sék dông-ŭk, iâ â̤ siăh dông-ŭk gì sī-sĭ, ô gì sèng-âu gó â̤ kó̤ niăh tàu-săng lì siăh. Mà-hṳ̀ng gì â-hài gâe̤ng ngāi iā ô lĭk, gó-chṳ̄ dé̤ṳk hī māng ngâing gì nó̤h ĭ dŭ gâ â̤ dêng-dâe̤ng. Dáng-sê ĭ siēu-huá sĭk-ŭk chiĕng-mì (纖維) gâe̤ng iōng-hông (養分) gì nèng-lĭk mâ̤ hō̤, gó-chṳ̄ siŏh nĭk diŏh siăh 15 gáu 20 gŭng-gĭng gì dé̤ṳk īng-iōng ciáh ô gáu.

Mà-hṳ̀ng gì giāng sê huă-báu gâe̤ng chài-kēng (豺犬) gì ciō-iéu sĭk-ŭk.




#Article 172: Liĕk-chiĕ-nṳ̆k (104 words)


Liĕk-chiĕ-nṳ̆k (荔枝肉) sê siŏh cṳ̄ng Hók-gióng dĕk-sáik gì chái, Hók-ciŭ gâe̤ng Buò-dièng gì bī-gáu chók-miàng. Kĕk dŏ̤ ciŏng dṳ̆ gì sēng-nṳ̆k siók siàng sĕk-cê-hìng, gă diē muōi-sì, gĕ̤h diāng diē-sié kó̤ cá. Cá uòng ī-hâiu, sēng-nṳ̆k â̤ ciŏng muōi-sì bău diŏh diē-sié. Gái gă diē huăng-kê-cióng, băh-tòng, hiŏng-chó, siê-iù, ê-só cī siŏh lôi gì dièu-lâiu, liĕk-chiĕ-nṳ̆k cêu có̤ hō̤ lāu.

Ciā nṳ̆k cá chók lì gì iòng-sék iā chiông liĕk-chiĕ, bô gă lā̤ diē-sié gì muōi-sì gì ê iâ chiông liĕk-chiĕ hī māng diĕng, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „liĕk-chiĕ-nṳ̆k“. Buó-guó, gĭng-dáng iâ ô gì dáing ng-sê sāi muōi-sì có̤ âing gì, sê sāi huăng-giāng-sṳ̀ gì. 




#Article 173: Guók-cié biĕu-cūng cṳ̆-hô̤ (130 words)


Guók-cié biĕu-cūng cṳ̆-hô̤ (國際標準書號, Ĭng-ngṳ̄: International Standard Book Number, gāng-chĭng: ISBN) sê guók-cié tŭng-ê̤ṳng gì dù-cṳ̆ hĕ̤k-ciā dŭk-lĭk chók-bēng-ŭk (mò̤ bău-guák diâng-gĭ chók-bēng gì gĭng-kăng) gì dâi-mā. Chók-bēng-siâ â̤ sāi tŭng-guó guók-cié biĕu-cūng cṳ̆-hô̤ lì chĭng-chū gì biêng-nêng sū-iū ng-sê gĭ-kăng gì cṳ̆. Siŏh bĭh guók-cié biĕu-cūng cṳ̆-hô̤ nâ ô siŏh bĭh hĕ̤k-ciā siŏh hông dó̤i-éng gì chók-bēng-ŭk. Siŏh buŏng cṳ̆ gì muōi siŏh bēng hĕ̤k-ciā gì-tă gì biéng-huá, dŭ â̤ sāi sĭng-chiāng gáu siŏh bĭh sĭng gì guók-cié biĕu-cūng cṳ̆-hô̤. Sĭng gì bēng-buōng nâ sê găk nguòng-lài bēng-buōng gà̤-dēng mò̤ sié-nó̤h duâi gì biéng-dông gì uâ, diŏh chók-bēng gì sèng-âu cêu mâ̤ dáik gáu sĭng gì cṳ̆-hô̤. Nâ sê siŏh buōng cṳ̆ bàng-ciŏng-bēng gâe̤ng cĭng-ciŏng-bēng dùng-sì chók-bēng gì uâ, lâng cṳ̄ng bēng-buōng mâ̤ sāi sāi siŏh iông gì cṳ̆-hô̤.




#Article 174: Nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu (297 words)


Huá-hŏk Nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu (化學元素週期表) sê gŏng-gé̤ṳ nguòng-cṳ̄-sê̤ṳ téng nâung gáu duâi lì bà̤ gì huá-hŏk nguòng-só gì biēu-gáik. Ciā biēu-gáik sê dòng-huŏng-hìng gì iông-sék, ô gì nguòng-só ciŭ-gĭ dâi-dŏng ô kĕ̤ng gì dê-hŏng. Ciŏng dĕk-séng ciék-gê̤ṳng gì nguòng-só ĕng diŏh siŏh cŭk diē-sié, pī-ṳ̀ gōng lū-só gâe̤ng dô̤-séng ké-tā̤ cêu sê ciŏng-uâng ĕng siŏh cŭk diē-sié. Ciŏng-uâng gì có̤-huák â̤ găk ciā biēu diē-sié có̤ chók nguòng-só hŭng-kṳ̆ lì. Ciā nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu â̤ sāi cūng-káuk gì ê̤ṳ-cháik chók gáuk cṳ̄ng nguòng-só gì dĕk-séng gâe̤ng cĭ-găng gì guăng-hiê, gó-chṳ̄ găk huá-hŏk gâe̤ng gì-tă kuŏ-hŏk diē-sié iā sèu sāi gáu, dĕk-biék sê găk ngiēng-géu huá-hŏk hìng-òi gì sèng-âu iā ô nó̤h sāi.

Nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu sê iù Ngò̤-lò̤-sṳ̆ huá-hŏk-gă Dmitri Mendeleev găk 1869 nièng huák-mìng gì, dò̤ lì diēng-sê hī sèng-âu ī-gĭng â̤ báik gì nguòng-só gì dĕk-séng gâe̤ng ciŭ-gĭ-séng. Gáu-muōi-lāu, ĭng-ôi lī-lâung mò̤-hìng gì huák-diēng gâe̤ng sĭng nguòng-só gì huák-hiêng, ciā biēu iâ ké̤ṳk kuŏ-hŏk-gă gāi-céng gâe̤ng kuóng-diēng, có̤i-cṳ̄ng biéng siàng gĭng-dáng gì iông-sék. Mendeleev tŭng-guó ciā nó̤h cūng-káuk ê̤ṳ-cháik chók lì nék-giāng hī sèng-âu gó muōi huák-hiêng gì nguòng-só gâe̤ng ĭ gì dĕk-séng. Ī-hâiu kuŏ-hŏk-gă cêu cĭng gì huák-hiêng hŭ-uâng gì nguòng-só, céng-mìng ĭ ê̤ṳ-cháik gì mò̤ dâng.

Găk gĭng-dáng gì nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu diē-sié, téng 1 hô̤ (kĭng) gáu 118 hô̤ (Uuo) gì sū-iū nguòng-só dŭ ī-gĭng sìng-gŭng hăk-siàng lāu. Gì-dṳ̆ng, 1 hô̤ (kĭng) gáu 98 hô̤ (Californium) găk cê̤ṳ-iòng-gái dâi-dŏng dŭ ô, diông giâ lì gì (iâ bău-guák iā sâ̤ gì huóng-siê-séng dùng-ôi-só) dŭ sê găk sék-ngiêng-sék diē-sié hăk-siàng gì. Hiêng-câi Uuo ī-hâiu gì nguòng-só gó lā̤ găk lā̤ có̤, ĭng-ôi cuòi bô dái chók ciŏng kuóng-diēng ciā biēu gì ông-tà̤.

Dù-gā̤:

Sê̤ṳ-hô̤ liŏh-sáik gì găk Biĕu-cūng câung-huóng hâ sê ké-tā̤; sê̤ṳ-hô̤ làng-sáik gì sê ĭk-tā̤; sê̤ṳ-hô̤ ŭ-sáik gì sê gó-tā̤; sê̤ṳ-hô̤ huŏi-sáik gì sê muôi-dĭ siŏng-tái.




#Article 175: Mìng-dièu (631 words)


Mìng-dièu (明朝) iâ hô̤ lā̤ Dâi-mìng (大明) hĕ̤k-ciā Mìng-guók (明國), sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì siŏh ciáh hŭng-gióng uòng-dièu, iâ sê có̤i-hâiu siŏh ciáh Háng-cŭk nè̤ng có̤ huòng-dá̤ gì uòng-dièu.

Mìng-dièu gì tàu ciáh huòng-dá̤ sê Hùng-ū huòng-dá̤ Ciŏ Nguòng-ciŏng. Ciā nè̤ng sê gĭng-dáng Ăng-hŭi Hông-iòng nè̤ng. Có̤-sá̤ sèng-âu chió bék, bâ-nā̤ dŭ găk có̤-căi gì sèng-âu ngô̤ sī. Hī sèng-âu Dṳ̆ng-guók sê iù Mùng-gū nè̤ng gì Nguòng-dièu (iâ hô̤ lā̤ Hù-nguòng) tūng-dê gì, báh-sáng sĕng-uăk iā kék-kŭi, gó-chṳ̄ iā sâ̤ nè̤ng cô̤-huāng. Ciŏ Nguòng-ciŏng gĭng-guó gô-dā̤ gì káh-dièu-bŏng Tŏng Huò gì dó̤i-chiū, diŏh 1352 nièng kó̤ Guóh Cṳ̄-hĭng hŭ-uái tàu-gŭng. Guóh Cṳ̄-hĭng iā káng-dâe̤ng ĭ, niông ĭ có̤ ciŏng-gŭng. Bók-guó gáu-muōi-lāu ĭ giéng-gáe̤k Guóh Cṳ̄-hĭng ciā nè̤ng mò̤-nó̤h-sāi, cêu dŭk-lĭk chók lì cê-gă huák-diēng. Ĭ sĕng ciŏng Dìng Iū-liông, Diŏng Sê̤ṳ-sìng cī siŏh dêng miĕk dâi, gái puái buô-dôi páh Báe̤k-gĭng, ciŏng Nguòng-dièu có̤i-hâiu siŏh ciáh huòng-dá̤ Nguòng Sông-dá̤ dṳ̆k kó̤ Mŏk-báe̤k. 1368 nièng, găk Éng-tiĕng (應天, gĭng-dáng gì Nàng-gĭng) dĕng-gĭ, guók-hô̤ „Dâi-Mìng (大明)“, nièng-hô̤ (年號) hô̤ lā̤ „Hùng-ū (洪武)“. Mìng-dièu cêu ciŏng-uâng sāng-sĕng lāu.

Ciŏ Nguòng-ciŏng câi-ôi gì sèng-âu, â̤ giăng giāng-diê gì huòng-ôi ké̤ṳk nè̤ng dŏk kó̤, ciŏng ô gŭng gì nè̤ng dŭ tài chă-bók-dŏ̤ lāu, bô puái cê-gă gì giāng kó̤ gáuk dê có̤ huăng-uòng. 1398 nièng ĭ táung-kuàng ī-hâiu, ĭng-ôi duâi-giāng ī-gĭng sĕng gò̤, cêu niông diōng-sŏng Gióng-ùng Huòng-dá̤ ciék-băng. Gióng-ùng dó̤i cê-gă gì gūi ciáh gă-gă iā mâ̤ huóng-sĭng, cióh gáuk cṳ̄ng lī-iù ciŏng ĭ-gáuk-nè̤ng gì huăng dṳ̀ dâi. Gì-dṳ̆ng siŏh ciáh gă-gă Ciŏ Lâ̤ găk 1398 nièng diŏh Sông-tiĕng (gĭng-dáng gì Báe̤k-gĭng) cô̤-huāng, có̤i-cṳ̄ng diŏh 1402 nièng páh gáu Éng-tiĕng, ciŏng huòng-ôi dŏk kó̤. Ciā Ciŏ Lâ̤ cêu sê lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng chók-miàng gì Īng-lŏk Huòng-dá̤. 

Gióng-ùng nè̤ng biéng mò̤-dó̤i-tō̤, ô gì nè̤ng gōng ĭ cāu kó̤ Să̤-iòng, gó-chṳ̄ Īng-lŏk puái Dâng Huò, diŏh 1405 nièng lŏk Să̤-iòng kó̤ tō̤. Iù hī nièng kăi-sṳ̄, Dâng Huò lŏk să̤-iòng lŏk chék-huòi, gáu guó iā sâ̤ gô-dā̤ táu-dā̤ mò̤ tiăng guó gì guók-gă. Bók-guó, Gióng-ùng dó̤-dā̤ găk diê-nē̤, có̤i-muōi ciŏng-gì, gáu hiêng-câi gó mò̤ nè̤ng â̤ hiēu.

Īng-lŏk gì sèng-âu sê Mìng-dièu có̤i huák-dăk gì sì-gĭ. 1449 nièng, Mìng Ĭng-cŭng kó̤ páh Mùng-gū, cê-gă ké̤ṳk Mùng-gū bĭng niăh kó̤. Iù cuòi ī-hâiu Mìng-dièu huák-diēng mò̤ ī-sèng hō̤ lāu. Gáu-muōi-lāu bô gă lā̤ uŏ-káiu tié-lāu chĭng-lŏk nàng-huŏng, Muāng-ciŭ (cêu sê ī-hâiu gì Muāng-chĭng) chĭng-lŏk dĕ̤ng-báe̤k, guók-gă kăi-sṳ̄ muōng có̤ muōng ngài.

Tiĕng-kiē Huòng-dá̤ câi-ôi gì sèng-âu, huòng-dá̤ mâ̤ báik cê, gó-chṳ̄ niông tái-gáng Nguôi Dṳ̆ng-hièng dó̤i-chiū ĭ ché̤ṳ-lī céng-dê. 1627 nièng, Sùng-dĭng Huòng-dá̤ siông-dài, ciŏng ciā Nguôi Dṳ̆ng-hièng tài dâi. Sùng-dĭng buōng-dā̤ buóh siōng hō̤-hō̤ gāi-gáik siŏh hâ, mò̤-niĕ-ài céng-dê hū-bâi, gó̤-lòng guók duâi có̤-căi, siŏh-chék-ché̤ṳ nùng-mìng duâi cô̤-huāng. Có̤i cṳ̄ng diŏh 1644 nièng, Lī Cê̤ṳ-sìng gì nùng-mìng-gŭng páh giâ Báe̤k-gĭng, Sùng-dĭng cê̤ṳ-sák. Lĭk-sṳ̄-hŏk-gă dŭ ciŏng cī siŏh nièng dŏng có̤ Mìng-dièu miĕk-uòng gì nièng.

Lī Cê̤ṳ-sìng diē Báe̤k-gĭng ī-hâiu, ĭ gì buô-hâ ciŏng iā sâ̤ dŏng-guăng-gì cài-sāng dŏk kó̤, bô găk Báe̤k-gĭng siàng diē-sié lâung-bók-có̤. Mìng-dièu siū Săng-hāi-guăng gì ciŏng-gŭng Ngù Săng-gié, ĭ gì sá̤-bò̤ Dìng Uòng-uòng cêu ké̤ṳk Lī Cê̤ṳ-sìng gì buô-hâ Làu Cŭng-mīng dŏk kó̤, ĭ nông-bâ Ngù Siŏng iâ sêu gáu Lī Cê̤ṳ-sìng gì páuk-hâi. Ngù Săng-gié găng-huō-cĕ̤ng, bóng Muāng-chĭng buô-dôi diē guăng, ciŏng Lī Cê̤ṳ-sìng miĕk lâi. Muāng-chĭng bô puái bĭng hióng nàng, ciŏng gó̤-lòng ciáh Dṳ̆ng-guók páh giâ lì.

Mìng-dièu miĕk-uòng ī-hâiu, gô ô iā sâ̤ dâi-sìng gâe̤ng ciŏng-gŭng diŏh nàng-huŏng lĭk Mìng-dièu gì chĭng-uòng có̤ huòng-dá̤, huāng-káung Muāng-chĭng, có̤i cṳ̄ng dŭ ké̤ṳk Muāng-chĭng miĕk dâi. Cī gūi ciáh céng-guòng dŭ ké̤ṳk gĭng-dáng nè̤ng hô̤ lā̤ „Nàng-mìng“(南明). 1662 nièng, Īng-lĭk Huòng-dá̤ diŏh Hùng-nàng ké̤ṳk Ngù Săng-gié tài dâi, Nàng-mìng sĭk-cié miĕk-uòng. Găk Dài-uăng gì Dâng Sìng-gŭng, chŭi-iòng-gōng gó sê sāi Mìng-dièu gì nièng-hô̤, dáng-sê ciā Dâng Sìng-gŭng dĕk-lìng-é ng-lĭk Mìng-dièu huóng-dá̤, sĭk-cié ĭ ciáh sê Dài-uăng „Dŭng-nìng Uòng-guók“ (東寧王國) gì sĭk-cié tūng-dê-ciā.




#Article 176: Nguòng-dièu (104 words)


Nguòng-dièu (元朝) iâ hô̤ lā̤ Dâi-nguòng (大元), Hù-nguòng (胡元), sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì siŏh ciáh hŭng-gióng uòng-dièu, iâ sê Mùng-gū lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng có̤i giòng-duâi gì siŏh ciáh céng-guòng. Ĭ gì Mùng-gū-ngṳ̄ guók-hô̤ sê Dâi-mùng-gū-guók(, Их Юань улс) hĕ̤k-ciā Dâi-nguòng Dâi-mùng-gū-guók(, Дай Өнь Их Монгол Улс), sê siŏh ciáh iù Mùng-gū-cŭk gióng-lĭk gì guók-gă.

Nguòng-dièu gì sèng-âu iā sèu chĭng-liŏk biĕng-dău guók-gă. Ĭ ciŏng ciòng-guók gì nè̤ng buŏng 4 ciáh dēng-ngék: Mùng-gū-ìng, Sáik-mĕ̤k-ìng, Háng-ìng, gâe̤ng Nàng-ìng. Mùng-gū nè̤ng ô iā sâ̤ dĕk-guòng. Háng-nè̤ng ké̤ṳk ĭ páuk-hâi, mò̤-niĕ-ài duâi cô̤-huāng. Có̤i cṳ̄ng Ciŏ Nguòng-ciŏng găk 1368 nièng ciŏng Mùng-gū nè̤ng dṳ̆k kó̤ Mŏk-báe̤k, Nguòng-dièu miĕk-uòng.




#Article 177: Hù Iêu-băng (126 words)


Hù Iêu-băng (胡耀邦, 1915 n. 11 ng. 20 h. - 1989 n. 4 ng. 15 h.), cê Guók-guŏng (國光), Hù-nàng Liù-iòng nè̤ng, sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì siŏh ciáh céng-dê-gă, iâ sê Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng dâ̤ 2 dâi liāng-dô̤-ìng cĭ ék.

Ĭ găk 1980 nièng dŏng-sōng Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng dṳ̆ng-iŏng cṳ̆-gé-ché̤ṳ cūng-cṳ̆-gé, 1981 nièng dŏng-sōng Dṳ̆ng-guók Gêṳng-sāng-dōng dṳ̆ng-iŏng ūi-nguòng-huôi gì ciō-sĭk. 1982 nièng lâng ciáh cék-ôi tiék-siĕu, gāi kó̤ có̤ Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng dṳ̆ng-iŏng-ūi-nguòng-huôi cūng-cṳ̆-gé.

Ĭ găk có̤ liāng-dô̤-ìng gì sèng-âu, dó̤i iā sâ̤ Ùng-huá Dâi-gáik-mêng sèng-âu gì „iêu-puái“ bìng-huāng, iâ sê Gāi-gáik Kăi-huóng gì gê̤ṳ-tā̤ cĭk-hèng-ciā. Bók-guó ĭ găk 1987 nièng gì sèng-âu ké̤ṳk nè̤ng piĕ-bàng „huāng-dó̤i cṳ̆-sāng-găi-gék cê̤ṳ-iù-huá bók-lĭk“, bék ĭ lŏk-dài, iù Diêu Ciē-iòng ciék-băng. 1989 nièng bâng-sī. Sī lō̤ ī-hâiu, Mò̤-niŏh-òng cêu huák-sĕng Lĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông.




#Article 178: Huà Guók-hŭng (107 words)


Huà Guók-hŭng (華國鋒, 1921 n. 2 ng. 16 h. - 2008 n. 8 ng. 20 h.), nguòng-lài miàng-cê hô̤ lā̤ Sŭ Ció (蘇鑄), Săng-să̤ Gău-siàng nè̤ng, sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gâe̤ng Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng gì ciō-iéu liāng-dô̤-ìng cĭ ék.

Huà Guók-hŭng găk Lìng Biĕu hĭ-gĭ sék-sê̤ṳ ī-hâiu dáik gáu Mò̤ Dĕk-dŭng gì séng-êng, 1976 nièng Mò̤ Dĕk-dŭng sī lō̤ ī-hâiu ciék-băng, ciŏng Gŏng Chĭng, Diŏng Chŭng-giò, Uòng Hùng-ùng, Ièu Ùng-nguòng 4 ciáh nè̤ng (ciā 4 ciáh ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ 4 nè̤ng bŏng) niăh kī lì puáng-hìng, Ùng-huá Dâi-gáik-mêng ciék-sók. Bók-guó ĭ giĕng-tì Mò̤ Dĕk-dŭng gì sū-iū céng-cháik, có̤ cṳ̄ng găk 1981 nièng ké̤ṳk Dâing Siēu-bìng dṳ̆k lŏk-dài.




#Article 179: GFW (173 words)


GFW (Ĭng-ngṳ̄: Great Firewall of China), iâ hô̤ lā̤ Huòng-huōi Diòng-siàng (防㷄長城), ciáng-sék miàng-cê hô̤ lā̤ Dṳ̆ng-guók Guók-gă Huòng-huōi-chiòng (中國國家防火牆), sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók diŏh cê-gă guók-gă diē-sié có̤ gì siŏh ciáh iā duâi gì huòng-huōi-chiòng. Siék-gié ciā nó̤h gì cūng gĕ̤ng-tiàng-sṳ̆ sê Dṳ̆ng-guók Gĕ̤ng-tiàng-iêng gì iêng-sê̤ṳ Huŏng Bĭng-hĭng.

Céng-hū có̤ ĭ gì mŭk-dék sê niông ĭ gì báh-sáng káng mâ̤ diŏh céng-hū mâ̤ ūng-hṳ̄ káng gì hô-lièng-uōng (uōng-cié-uōng-lô) gì nô̤i-ṳ̀ng. Ciā nô̤i-ṳ̀ng duâi buô-hông sê gâe̤ng céng-dê, cŭng-gáu ô găng-guó gì. Chiông guók-ngôi chók-miàng gì sáik-cìng uōng-câng, chók-miàng gì sĭng-ùng uōng-câng, gó ô Google, Youtube, Facebook, Twitter cī siŏh lôi gì siâ-gău uōng-câng, dŭ ké̤ṳk ĭ hŭng-sō̤. Wikipedia găk gô-dā̤ ô iā sâ̤ huòi dŭ ké̤ṳk Huòng-huō Diòng-siàng hŭng-sō̤, hiêng-câi ī-gĭng gāi-hŭng, bók-guó gó ô iā sâ̤ dèu-mĕ̤k dĭk-ciék káng mâ̤ lì.

Dṳ̆ng-guók nè̤ng ciŏng ké̤ṳk ciā Huòng-huō Diòng-siàng hŭng-sō̤ hô̤ lā̤ „ké̤ṳk-chiòng“. Sāi gáuk-cṳ̄ng bâing-huák kó̤ ché̤ṳ „ké̤ṳk-chiòng“ gì nô̤i-ṳ̀ng hô̤ lā̤ „huăng-chiòng“. Chiông Tor, Freegate, goagent, ù-gái-liù-lāng cī siŏh lôi niōng-giông, dŭ sê Dṳ̆ng-guók nè̤ng é̤ṳ sāi gì „huăng-chiòng niōng-giông“.




#Article 180: Sáu-chiū (240 words)


Sáu-chiū (掃帚) iâ hô̤ lā̤ chēng-chiū (筅帚), sê siŏh cṳ̄ng sáu diê-dău gì nó̤h.

Ô niĕ-ài có̤ sáu-chiū gì cài-lâiu hēng sâ̤. Bī-ṳ̀ dé̤ṳk, găng-mè̤ng, hà-dêu, só-lâiu dēng-dēng. Sāi dé̤ṳk có̤ gì gó̤ chēng-chiū, Lièng-gŏng iâ gó̤ dé̤ṳk-chēng-chiū, găk Mìng-chiăng gó gó̤ chiáh-sáu (刺掃), Kŭ-chèng, Bìng-nàng gó̤ chà-chiū (柴帚). Găng-mè̤ng có̤ gì, Lièng-gŏng gó̤ guăng-chiū (菅帚), Kŭ-chèng gó̤ mè̤ng-chiū (芒帚).
Gáuk-cṳ̄ng cài-lâiu có̤ gì, dŭ kō̤-ī tūng-chĭng sáu-chiū. Iâ̤ ô dê-huŏng sê tūng-chĭng có̤ chēng-chiū.

Sáu-chiū sáu tŭk kó̤, cêu gó sáu-chiū-kŭk (掃帚𥏘).

Sáu-chiū gì lĭk-sṳ̄ iā òng. Sié-gái gā̤-dēng gáuk-cṳ̄ng ùng-huá dài-dŏng, dŭ â̤ káng-giéng sáu-chiū gì sĭng-īng (身影).

Ciō dèu-mŭk: Sáu-chiū-sĭng

Uói-sĭng (彗星) hióng tái-iòng gì huŏng-hióng ông-dông gì sèng-âu â̤ bóng chók cūi-cĭng-ké, káng guó kó̤ iā chiông sáu-chiū, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „sáu-chiū-sĭng“.

Ciō dèu-mŭk: Hĭ-tiĕng sáu-chiū

Ĕu-ciŭ dṳ̆ng-gū (中古) diòng-suók diē-sié, nṳ̄-ŭ (女巫), iâ cêu-sê sìng-mā (神嬤), â̤ gé̤ṳk sáu-chiū kià kă-bōng-giâ buŏi. Cī cṳ̄ng ô niĕ-ài buŏi gì sáu-chiū, cêu hô̤ lā̤ hĭ-tiĕng sáu-chiū (飛天掃帚). 

Ciō dèu-mŭk: Chiū-sìng

Áng Nĭk-buōng gì diòng-suók, iĕk-tiĕng gì sèng-âu, màng-buŏ â̤ ô iā sâ̤ iĕu-ciăng gūi-guái chók-lì iù-hèng, cuòi cêu-sê báik-gūi iê-hèng (百鬼夜行). Dài-dŏng cêu ô chiū-sìng (箒神) chăng-gă. Diòng-suók sáu-chiū ké̤ṳk kē̤-lâi, siŏh-báh nièng dŭ mò̤ nè̤ng guāng, cêu â̤ mâing-mâing ngék-siŭ tiĕng-dê cĭng-huà, cék-cê̤ṳ uóng-niêng (怨念), gāng-sêu Hŭk-séng (佛性), gáu-muōi biéng-siàng sáu-chiū gì hó-sáung-sìng (付喪神), iâ cêu-sê chiū-sìng lāu. Chiū-sìng â̤ bō̤-êu nṳ̄-gái bìng-ăng săng giāng, cuòi gâe̤ng Hók-gióng diòng-suók dài-dŏng gì Lìng-cūi-nā̤ (臨水奶) ô lék-giāng chiông.




#Article 181: Guŏng-biāng (159 words)


Guŏng-biāng (光餅) sê siŏh cṳ̄ng Hók-gióng dĕk-sáik gì biāng, găk Hók-ciŭ, Buò-dièng gâe̤ng Gióng-ĕu dŭ ô. Gáu-muōi-lāu guŏng-biāng iù Hók-ciŭ diòng gáu Liù-giù, iâ sê Liù-giù gì dĕk-sáik sĭk-pīng.

Siŏng-diòng găk Mìng-dièu Gă-cêng 41 nièng (1562 nièng) gì sèng-âu Uŏ-káiu duâi páh-huāng, Mìng-dièu huòng-dá̤ puái Chék Gié-guŏng lì Hók-gióng miĕk Uŏ-káiu. Chék Gié-guŏng chók-huák cĭ sèng, gó̤ ĭ gì buô-hâ kék miêng-hūng có̤ siàng siŏh cṳ̄ng ièng-ièng-sék gì biāng, dâi-dŏng páh siŏh ciáh kĕ̤ng-kĕ̤ng dò̤ lā̤ ché̤ṳng sók, guá diŏh dâiu-gáuk gà̤-dēng. Ciŏng-uâng có̤ iā huŏng-biêng, nâ sê bók-lō̤ siŏh kĕ̤ng, cêu â̤ téng dâiu-gáuk gà̤-dēng dò̤ giâ lì dĭk-ciék kă̤. Gáu-muōi-lāu báh-séng iâ kăi-sṳ̄ liù-hèng siăh cuòi, kék Chék Gié-guŏng gì miàng-cê lì miàng ciā biāng, hô̤ lā̤ „guŏng-biāng“.

Hók-ciŭ gì guŏng-biāng gó sê sáung Hók-chiăng guŏng-biāng gâe̤ng Hùng-săng-giò guŏng-biāng có̤i chók-miàng. Gô-dā̤ Hùng-săng-giò sê Hók-ciŭ gì siŏh ciáh gău-tŭng iéu-dô̤, gĭng-guó hŭ-uái gì nè̤ng iā sâ̤, guŏng-biāng bô biêng-ngì bô hō̤ siăh, gó-chṳ̄ găk Hók-ciŭ iā chók-miàng.




#Article 182: Holopedia (196 words)


Holopedia, iâ hô̤ lā̤ Mìng-nàng-ngṳ̄ Wikipedia, sê sāi Mìng-nàng-ngṳ̄ siā gì Wikipedia. „Holo“ sê cī „Hō-ló-oē“, sê Mìng-nàng-ngṳ̄ gì siŏh cṳ̄ng biék-chĭng.

Holopedia găk 2003 nièng 4 nguŏk sìng-lĭk, có̤i cā sê siŏh dêng Dài-uăng nè̤ng có̤ gì dŭk-lĭk uōng-câng, gâe̤ng Wikimedia mò̤-găng-guó. Gáu-muōi-lāu găk 2004 nièng 5 nguŏk gă diē Wikipedia, biéng siàng Wikipedia gì siŏh ciáh Mìng-nàng-ngṳ̄ bēng-buōng. 

Holopedia gă diē Wikipedia cĭ hâiu, Dṳ̆ng-ùng ī-ngôi gì Háng-ngṳ̄-cŭk gáuk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng bēng-buōng kăi-sṳ̄ chók-hiêng, bău-guák Ùng-ngiòng-ùng Wikipedia (Mì-gĭ-dâi-diēng), Uŏk-ngṳ̄ Wikipedia, Ngù-ngṳ̄ Wikipedia, Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Wikipedia (Bànguâpedia), Káh-gă-ngṳ̄ Wikipedia (Hakkâpedia), Gáng-ngṳ̄ Wikipedia dēng dēng. Siŏng-ngṳ̄ gâe̤ng Buò-siĕng-ngṳ̄ dēng dēng gì bēng-buōng iâ găk Wiki Bô-lâung-diòng diē-sié lā̤ có̤. Gó-chṳ̄ gōng Holopedia gì sìng-lĭk dó̤i Háng-ngṳ̄-cŭk gáuk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng  bēng-buōng gì sìng-lĭk īng-hiōng cêng duâi.

Holopedia ŏ̤k Uŏk-nàng-ngṳ̄ Wikipedia siŏh iông, nâ kĕk Mìng-nàng-ngṳ̄ gì Băh-uâ-cê lì siā dèu-mĕ̤k, ng-sāi Háng-cê siā. Cuòi gâe̤ng Bànguâpedia, Hakkâpedia mâ̤ siŏh iông. Nâ sê buóh siōng siā Háng-cê, nâ dé̤ṳng găk dèu-mĕ̤k gì tō̤-lâung-hiĕk diē-sié kĕk Háng-cê siā, ciā Háng-cê gì „dèu-mĕ̤k“ dâi-dŏng, gó ô iā sâ̤ mò̤-niĕ-ài kĕk Háng-cê siā gì cê, ciòng-buô kĕk Băh-uâ-cê lì tá̤. Gáu 2016 nièng 6 nguŏk, Holopedia dŭ-liāng ô [ 150,000] piĕng ùng-ciŏng.




#Article 183: Ū-ì-săng (100 words)


Ū-ì-săng(武夷山) sê Gŏng-să̤ gâe̤ng Hók-gióng gău-gái gì siŏh bĭh săng. Ciā săng gì săng-sìng sê Ū-ì-gŭng(武夷君), gó-chṳ̄ săng hô̤ lā̤ „Ū-ì-săng“.

Ū-ì-săng sê dĕ̤ng-báe̤k gáu să̤-nàng hióng gì săng, báe̤k-biĕng ciék Siĕng-hà-liāng(仙霞嶺), nàng-biĕng lièng Gāu-lièng-săng(九連山). Dòng 550 gŭng-lī, bìng-gĭng ô 1000 mī hī māng gèng. Có̤i gèng gì săng sê Uòng-gŏng-săng(黃崗山), gèng 2158 mī.

Ū-ì-săng gì gīng mâ̤ ngài, sê Dṳ̆ng-guók gì guók-gă-gék cê̤ṳ-iòng-bō̤-hô-kṳ̆. Hók-gióng lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì tàu ciáh guók-gă Mìng-uŏk, có̤i cā gì dŭ-siàng cêu sê găk Ū-ì-săng săng-kă gì Ū-ì-săng-chê hŭ-uái, gáu-muōi-lāu ciáh buăng gáu Hók-ciŭ. Ū-ì-săng ô siŏh cṳ̄ng miàng-cê hô̤ „Dâi-è̤ng-bò̤“(大紅袍) gì è̤ng-dà iā chók-miàng.




#Article 184: Báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ (119 words)


Báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ (百科全書) sê gái-siêu ìng-lôi sū-iū dĭ-sék hĕ̤k-ciā siŏh lôi dê-sék gì gĕ̤ng-gê̤ṳ-cṳ̆. Ciā cṳ̆ ék-buăng áng sṳ̀-diēng gì huŏng-sék biēng-bà̤, kĕk dèu-mĕ̤k có̤ gĭ-buōng dăng-nguòng, siū-cĭk gáuk cṳ̄ng līng-ṳ̆k gì miàng-sṳ̀, sṳ̆k-ngṳ̄, dê-miàng, sê̤ṳ-giông, ìng-ŭk, cáuk-pīng dēng dēng, bók-guó ng-siū-cĭk sṳ̀-ngṳ̄, gó-chṳ̄ gâe̤ng sṳ̀-diēng mâ̤ siŏh iông. Sié-gái gà̤-dēng bī-gáu chók-miàng gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ ô «Dâi Ĭng Báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆» gâe̤ng «Sŭ-lièng Báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆».

Dṳ̆ng-guók gô-dā̤ gì lôi-cṳ̆ (類書) gâe̤ng báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆ gì séng-cék ô nék-giāng chiông, gó-chṳ̄ ô gì să̤-huŏng nè̤ng iâ dŏng cuòi sê siŏh cṳ̄ng báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆. «Īng-lŏk Dâi-diēng» sê có̤i duâi gì siŏh buô lôi-cṳ̆, «Dâi Ĭng Báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆» gōng ĭ sê „sié-gái lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng có̤i duâi gì báik-kuŏ-ciòng-cṳ̆“. Bók-guó, gĭng-dáng gì Wikipedia dèu-mĕ̤k só-liông ī-gĭng chiĕu guó «Īng-lŏk Dâi-diēng» lāu.




#Article 185: Hók-gióng-sēng (Dṳ̆ng-huà Mìng-guók) (122 words)


Dṳ̆ng-huà Mìng-guók Hók-gióng-sēng tūng-dê Gĭng-muòng, Mā-cū gâe̤ng Ŭ-kiŭ, siū-hū găk Gĭng-muòng.

Dṳ̆ng-huà Mìng-guók găk Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k nâ diông Gĭng-muòng, Mā-cū gâe̤ng Ŭ-kiŭ. Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng găk Dâi-lṳ̆k gióng-lĭk Dṳ̆ng-huà Ìng-nìng Gê̤ṳng-huò-guók, buóh siōng puái buô-dôi kó̤ „gāi-huóng“ Dài-uăng, tié-lāu páh Gĭng-muòng, dŭ mò̤ sìng-gŭng, cêu biéng gĭng-dáng ciŏng-uâng gì iông-sék lāu.

Buăng gáu Gĭng-muòng gì Hók-gióng-sēng sĭk-cié ī-gĭng hṳ̆-ngék-huá, mò̤ Dài-uăng-sēng céng-hū hī māng uòng-cīng, lièng sēng gék gì ĭ-iêng dŭ mò̤; sēng-diōng iâ sê iù guók-mìng céng-hū dĭk-cék puái guó, táu-dā̤ mò̤ gĭng-guó sŏng-gṳ̄. 1956 nièng, Hók-gióng-sēng téng Gĭng-muòng buăng gáu Dài-báe̤k bâing-gŭng. 1996 nièng buăng diōng Gĭng-muòng. 1998 nièng, Hók-gióng-sēng céng-hū ciáng-sék hṳ̆-huá.

Gĭng-dáng gì Dài-uăng-sēng â-dā̤ ô 2 ciáh gâing, gó ô siŏh ciáh hiŏng sê iù Gĭng-muòng dâi-guāng gì:




#Article 186: Gáu-huôi Lò̤-mā-cê (273 words)


Gáu-huôi Lò̤-mā-cê (教會羅馬字) sê cī 19 sié-gī dṳ̆ng-gĭ gáu 20 sié-gī chĕ̤ gì sèng-âu să̤-huŏng gĭ-dók-gáu diòng-gáu-sê̤ṳ tá̤ gáuk cṳ̄ng Háng-ngṳ̄-cŭk ngṳ̄-ngiòng huák-mìng gì gáuk cṳ̄ng Lò̤-mā-cê. Dṳ̀ kŭi Mìng-nàng-ngṳ̄ gì Băh-uâ-cê ī-ngôi, cī siŏh lôi Lò̤-mā-cê ék-buăng nâ găk gáu-huôi diē-sié sāi, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „Gáu-huôi Lò̤-mā-cê“.

Hī sèng-âu nàng-huŏng gáuk-dê gì nè̤ng ék-buăng nâ báik cê-gă gì „huŏng-ngiòng“, mâ̤ hiēu guăng-uâ (Háng-ngṳ̄), iâ káng mâ̤ huôi-é Háng-cê. gó-chṳ̄ diòng-gáu-sê̤ṳ cêu huák-mìng gáuk cṳ̄ng „Gáu-huôi Lò̤-mā-cê“ lì diòng-gáu. Ciā Lò̤-mā-cê huák-mìng ī-hâiu, sáng Gĭ-dók-gáu gì nè̤ng muōng biéng muōng sâ̤, cuòi dŭ sê ĭ gì gŭng-lò̤. Gĭng-dáng gì Ngṳ̄-ngiòng-hŏk hŏk-ciā iā ṳ̀ng-ê téng Gáu-huôi Lò̤-mā-cê diē-sié liēu-gāi hī sì-hâiu gì tĕ̤k-ĭng, ngiēng-géu chók ngṳ̄-ngiòng găk ciā 100 nièng dâi-dŏng gì biéng-huá, cuòi bī gô-dā̤ sāi gì Háng-cê ĭng-ông-cṳ̆ â̤ gāng-dăng iā sâ̤.

Dṳ̆ng-huà Mìng-guók siông-dài ī-hâiu, giòng-páuk Dṳ̆ng-guók nè̤ng nâ dé̤ṳng sāi Háng-cê, gêng-cī gáuk dê sāi ciā „Gáu-huôi Lò̤-mā-cê“ lì siā cê. Â̤ báik „Gáu-huôi Lò̤-mā-cê“ gì nè̤ng cêu muōng biéng muōng ciēu lāu. Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók sìng-lĭk ī-hâiu, bô có̤ „tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ“ gì ông-dông, páh-ák gáuk cṳ̄ng „Háng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng“, iā sâ̤ nàng-huŏng nè̤ng gâe̤ng „Lâng-gā-siăng“ siŏh iông mâ̤ báik gōng cê-gă gì mū-ngṳ̄, cêu ng-sāi gōng â̤ siā Lò̤-mā-cê lāu. Iā sâ̤ nè̤ng găk céng-hū īng-hiōng cĭ giâ giéng-gáe̤k ciā Gáu-huôi Lò̤-mā-cê sê „să̤-huŏng dá̤-guók-ciō-ngiê chĭng-liŏk gì sāng-ŭk“, dĕk-lìng-é ng-kó̤ ŏ̤k ĭ. Chiông gĭng-dáng Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Hók-ciŭ-uâ gì Bàng-uâ-cê, iā sâ̤ Hók-ciŭ nè̤ng lièng tiăng dŭ mò̤ tiăng guó.  Gáu-huôi Lò̤-mā-cê diē-sié bō̤-hô có̤i hō̤ gì Mìng-nàng-ngṳ̄ Băh-uâ-cê, chŭi-iòng-gōng guók-ngôi iā sâ̤ nè̤ng gó găk lā̤ sāi, găk Dṳ̆ng-guók gì Mìng-nàng iā sâ̤ nè̤ng iâ sê mâ̤ hiēu ô ciā nó̤h. 




#Article 187: Huŏng-ngiòng (117 words)


Huŏng-ngiòng (方言) sê siŏh ciáh ngṳ̄-ngiòng-hŏk diē-sié gì sŭk-ngṳ̄. Huŏng-ngiòng sê gâe̤ng ngṳ̄-ngiòng siŏng-dó̤i gì gái-niêng. Lâng cṳ̄ng tiăng kī lì mâ̤ siŏh iông gì uâ cĭ găng, nâ sê găk mò̤ ŏ̤k guó dó̤i-huŏng uâ gì cìng-huóng â-dā̤ hó-siŏng tiăng â̤ huôi-é, cuòi cêu hô̤ lā̤ huŏng-ngiòng; nâ sê tiăng mâ̤ huôi-é, cêu hô̤ lā̤ ngṳ̄-ngiòng.

Găk hiêng-dâi siâ-huôi dâi-dŏng, gó ô céng-hū ĭng-ôi gáuk cṳ̄ng nguòng-ĭng, dĕk-lìng-é ciŏng gūi cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng hô̤ lā̤ huŏng-ngiòng gì cìng-huóng. Cuòi găk ngṳ̄-ngiòng-hŏk diē-sié hô̤ lā̤ „céng-dê huŏng-ngiòng“. Chiông Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók ciŏng Pū-tŭng-uâ diâng có̤ Háng-ngṳ̄-cŭk diē-sié mì-ék ciáng-giĕ gì biĕu-cūng ngṳ̄-ngiòng, ciŏng gì-tă gì Háng-ngṳ̄-cŭk ngṳ̄-ngiòng dŭ ké̤ṳk hô̤ lā̤ „Háng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng“, cêu sê sṳ̆k cuòi dêng-ngiê.




#Article 188: Tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ (402 words)


Tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ (推廣普通話) sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók diŏh Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k sāi gáuk cṳ̄ng chiū-dâung tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ (普通話) gì dâi-gié. Dṳ̆ng-guók gì hièng-huák (憲法) ciŏng Pū-tŭng-uâ diâng có̤ sê có̤i ciō-iéu gì guăng-huŏng ngṳ̄-ngiòng, gì-tă gì gáuk cṳ̄ng Háng-ngṳ̄-cŭk (漢語族) ngṳ̄-ngiòng, chŭi-iòng-gōng ké̤ṳk guók-cié gà̤-dēng duâi buô-hông hŏk-ciā gâe̤ng ngṳ̄-ngiòng-hŏk gĭ-gáiu nêng-dêng sê gâe̤ng Pū-tŭng-uâ mâ̤ siŏh iông gì ngṳ̄-ngiòng, Dṳ̆ng-guók gó sê dáung cī gūi cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng sê „Háng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng“ (漢語方言).

Hiêng-câi Dṳ̆ng-guók gáuk dê gì guōng-bó̤ gâe̤ng diêng-sê-dài găk duâi buô-hông sì-găng diŏh kĕk Pū-tŭng-uâ lì gōng. Ciòng guók nâ Guōng-dĕ̤ng ô sāi „huŏng-ngiòng“ gì dĕk-guòng, cuòi gó sê ĭng-ôi diŏh hióng găng-biáh gì Hiŏng-gē̤ng có̤ céng-dê sŏng-diòng gì nguòng-ĭng.  Diêng-sê-kiŏk, diêng-īng iâ sê mâ̤ kīng sāi „Háng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng“ lì gōng-uâ, nâ mò̤ sīng-chă mâ̤ tŭng-guó. Găk iā sâ̤ hŏk-hâiu diē-sié, sĭng-săng mâ̤ kīng hŏk-sĕng gōng buáng guó gì „huŏng-ngiòng“, nâ mò̤ â̤ ké̤ṳk niăh lā̤ duâi piĕ-bàng.

Dṳ̆ng-guók có̤ cuòi „Tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ“ gì mŭk-dék sê niông gáuk dê gì nè̤ng dŭ â̤ huòi-é dó̤i-huŏng gōng sié-nó̤h. Bók-guó ciā ông-dông có̤ gūi sĕk nièng, ciŏng nàng-huŏng iā sâ̤ nè̤ng có̤ mâ̤ báik gōng cê-gă gì „huŏng-ngiòng“ lāu, lêng-ngôi siŏh huŏng-miêng, diŏh bék gì dê-huŏng tŭi-guōng gó có̤ iā ngiák, gó ô chă-bók-dŏ̤ siŏh-buáng ī-siông lièng tiăng dŭ tiăng mâ̤ lì.  Ciŏng-uâng ī-hâiu, céng-hū tŭi-guōng lĭk-dô muōng gă muōng duâi, nàng-huŏng iā sâ̤ siàng-chê gì nè̤ng dŭ cêng kó̤ huāng-dó̤i tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ. 

Gĭng-guó guók-ô-iêng (國務院) gì piĕ-cūng, muōi siŏh nièng 9 nguŏk hông gì dâ̤ 3 ciáh lā̤-bái sê „ciòng-guók tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ sŏng-diòng-ciŭ“ (全國推廣普通話宣傳週). Céng-hū iā â̤ chók-sék, bô bàng ciòng-guók tŭi-guōng Pū-tŭng-uâ siĕng-céng siàng-chê,  bô niông ciòng-guók nè̤ng cà̤ lì tì-chók sŏng-diòng kēu-hô̤, gōng gì hô̤ gì ô ciōng-pīng dò̤. Chiông gă̤-dŏng iā sèu káng-giéng gì cêu ô „gōng Pū-tŭng-uâ, siā giĕ-huóng-cê“, „gōng Pū-tŭng-uâ, có̤ ùng-mìng-nè̤ng“ (Háng-ngṳ̄: 讲普通话，做文明人); éu-dê-huòng gâe̤ng siēu-hŏk iā sèu káng-giéng gì sê „gōng Pū-tŭng-uâ téng niè-giāng niăh kī“ (Háng-ngṳ̄: 讲普通话从娃娃抓起), „ng-gōng huŏng-ngiòng, ng-gōng má-nè̤ng-uâ, có̤ siŏh ciáh hăk-găk gì siēu chê-mìng“(Háng-ngṳ̄: 不讲方言，不讲脏话，做个合格小公民). Gì-dṳ̆ng, ô nè̤ng giéng-gáe̤k ciā „gōng Pū-tŭng-uâ, có̤ ùng-mìng-nè̤ng“ ô má gōng „huŏng-ngiòng“ gì nè̤ng „mâ̤ ùng-mìng“ hĕ̤k-ciā „iā-màng“ gì é-sé̤ṳ. Céng-hū gó ciŏng gōng Pū-tŭng-uâ giòng-cié gâe̤ng sié-nó̤h „ái-guók-ciō-ngiê“ guá-gău (愛國主義教育), iâ niông gōng „huŏng-ngiòng“ gì iā sâ̤ nè̤ng mâ̤ siōng-kuái. 

Găk lièng-hăk-guók gì «Gŭng-mìng guòng-lĭk gâe̤ng céng-dê guòng-lĭk guók-cié gŭng-iók» (公民權利共政治權利國際公約) diē-sié giĕ-dêng, „siēu só nè̤ng iâ ô sāi cê-gă ngṳ̄-ngiòng gì guòng-lĭk“ (少數儂也有使自家語言其權利). Bók-guó, gáu gĭng-dáng Dṳ̆ng-guók gó muôi piĕ-cūng ciā gŭng-iók.




#Article 189: Ṳ̀-gă (215 words)


Ṳ̀-gă (儒家), iâ hô̤ lā̤ ṳ̀-gă sṳ̆-siōng (儒家思想) hĕ̤k-ciā ṳ̀-gáu (儒教), sê iù Dṳ̆ng-guók huák-nguòng gì siŏh cṳ̄ng sṳ̆-siōng tā̤-hiê. Ṳ̀-gă có̤i cā sê Chŭng-chiŭ sì-gĭ Lū-guók nè̤ng Kūng-cṳ̄ tì-chók lì gì, ciō-iéu sṳ̆-siōng sê ìng (仁), ngiê (義), lā̤ (禮), dé (智), séng (信).

Ṳ̀-gă diŏh Să̤-háng gì Háng Ū-dá̤ chiū lā̤ ké̤ṳk diâng có̤ ciáng-tūng gì sṳ̆-siōng, ī-hâiu gáuk ciáh dièu-dâi dŭ giék-sṳ̆k Să̤-háng gì céng-cháik. Hī sèng-âu gì tĕ̤k-cṳ̆-nè̤ng diŏh bái Kūng-̆cṳ̄, diŏh tĕ̤k Kūng-cṳ̄ cŏng-sùng gì Sé-cṳ̆ Ngū-gĭng (四書五經). Ṳ̀-gă sṳ̆-siōng iâ diòng gáu Hàng-guók, Nĭk-buōng, Liù-giù gâe̤ng Uŏk-nàng, biéng siàng hī sèng-âu Dĕ̤ng Ā Háng-cê Ùng-huá-kuŏng gê̤ṳng-dùng gì sṳ̆-siōng.

Ṳ̀-gă sṳ̆-siōng ô nék-giāng dái cŭng-gáu gì séng-cék, bók-guó ṳ̀-gă sê ng-sê siŏh ciáh cŭng-gáu gĭng-dáng hŏk-ciā gì káng-huák dŭ mâ̤ siŏh iông. Gĭng-dáng Nĭk-buōng, Hàng-guók gâe̤ng Uŏk-nàng ô iā sâ̤ hŏk-ciā tì-chók ĭ sê cŭng-gáu, bók-guó găk Dṳ̆ng-guók, duâi buô-hông nè̤ng giéng-gáe̤k ĭ nâ sê siŏh ciáh sṳ̆-siōng, ng-sê cŭng-gáu. 20 sié-gī chĕ̤ gì sèng-âu, iā sâ̤ Dṳ̆ng-guók hŏk-ciā giéng-gáe̤k cuòi sê lŏ̤h-hâiu gì cŭng-gáu, miĕk-chĭng ĭ „Kūng-gáu“ (孔教). Ùng-huá Dâi-gáik-mêng gì sèng-âu, Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng dó̤i ṳ̀-gă sṳ̆-siōng gâe̤ng Kūng-cṳ̄ gì káng-huák cêng kó̤ ngài, miĕk-chĭng Kūng-cṳ̆ hô̤ lā̤ Kūng-lō̤-nê (孔老二). Bók-guó găk gĭng-dáng gì Dṳ̆ng-guók kăi-sṳ̄ huāng-sṳ̆, bô giéng-gáe̤k ṳ̀-gă sṳ̆-siōng diē-sié iâ ô iā sâ̤ hō̤ nó̤h lāu.




#Article 190: Gū-săng (142 words)


Gū-săng (鼓山) sê Hók-ciŭ có̤i chók-miàng gì siŏh cô̤ săng, găk Hók-ciŭ chê-kṳ̆ dĕ̤ng biĕng gău-ngôi 8 gŭng-lī hŭ-uái, sṳ̆k Céng-ăng-kṳ̆ Gū-săng-déng guāng.

Gū-săng báe̤k-méng sê Gū-liāng, nàng-hióng sê Mìng-gĕ̤ng, dĕ̤ng-méng sê Dâi-mò̤-kă̤, să̤-hióng sê Hók-ciŭ Bàng-nguòng. Gó̤-lòng ciáh săng nàng-báe̤k-hióng dòng 6 gŭng-lī, dĕ̤ng-să̤-hióng kuăng 4 gŭng-lī. Bìng-gĭng ô 700 gáu 800 mī hī māng gèng, có̤i gèng gì dê-huŏng sê Dâi-dīng-hŭng, hāi-băk 919.1 mī.

Gū-săng huông-huông-sék káng iā chiông siŏh ciáh iā duâi gì gū, bô găk lā̤ dâung ṳ̄ páh hŭng gì sèng-âu ô iā chiông gū gì siăng-ĭng téng săng-dâe̤ng diē-sié diòng chók lì, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ Gū-săng.

Gū-săng sê Hók-ciŭ có̤i dâe̤ng-iéu gì gīng-diēng cĭ ék, săng gà̤-dēng ô É̤ṳng-ciòng-sê, Hák-ciū-ngàng, Sĕ-báik-gīng, Guăng-ĭng-gó̤h dēng dēng gīng-diēng. Siông săng gì gū-dô biĕng-dău gó ô Chái Hiŏng, Ciŏ Hĭ dēng dēng iā sâ̤ chók-miàng gì ìng-ŭk siā gì cê.




#Article 191: Băh-ták (141 words)


Băh-ták (白塔), ciáng-sék miàng-cê hô̤ lā̤ Bó̤-ŏng-dêng-guŏng-dŏ̤-bō̤-ták (報恩定光多寶塔), sê Hók-ciŭ Ṳ̀-săng gà̤-dēng gì siŏh ciáh ták, găk gô-dā̤ Hók-ciŭ Nàng-muòng Uâng-huói-sê (萬歲寺) gì piăng-hâiu.

Băh-ták sê Dòng-dièu gì sèng-âu Uòng Sīng-dĭ kī gì. Tiĕng-êu nguòng nièng (904 nièng), Uòng Sīng-dĭ kī ciā ták lì chiĕu-dô cê-gă gì bâ-nā̤. Ták gì ngiê-dău ciòng-buô dù băh băh sék, gó-chṳ̄ hô̤ lā̤ „Băh-ták“. Có̤ dê-gĭ gì sèng-âu, găk tù lā̤ huák-hiêng siŏh lăk mìng-ciŏ, gó̤-chṳ̄ ciā ták hô̤ lā̤ „Bó̤-ŏng-dêng-guŏng-dŏ̤-bō̤-ták“. Dâ̤ 2 nièng, Uòng Sīng-dĭ găk ták biĕng-dău bô kī siŏh ciáh sê, miàng ĭ „Băh-ták-sê“.

Có̤i cā ciā ták diē-sié sê kĕk ciŏng-tàu kī gì, ngiê-dău sê chà, ô 240 chióh (chă-bók-dŏ̤ 80 mī) hī māng gèng. Mìng-dièu Gă-cêng 13 nièng (1534 nièng), ták ké̤ṳk lài-gŭng páh sék-huōi siĕu ngài kó̤. Gă-cêng 27 nièng (1548 nièng) dṳ̀ng-sĭng gái kī, ciòng-buô gāi siàng ciŏng-tàu-mō̤. 




#Article 192: Iù-uōng-ĭk (229 words)


Iù-uōng-ĭk (柔遠驛), iâ hô̤ lā̤ Liù-giù-guāng (琉球館), sê Hók-ciŭ Dài-gĕ̤ng gì siŏh cô̤ lṳ̄-guāng iông-sék gì gióng-dé̤ṳk.

Liù-giù-guāng sê Mìng-dièu Sìng-huá 8 nièng (1472 nièng) kī gì, ciŏng-muòng dò̤ lì diêu Liù-giù nè̤ng. Hī sèng-âu, Liù-giù-guók gì nè̤ng nâ sê buóh siōng gáu Dṳ̆ng-guók lì, nâ dé̤ṳng diŏh Hók-ciŭ siông-áng. Gó-chṳ̄ Mìng-dièu diŏh Dài-gĕ̤ng ciŏng-muòng kī siŏh ciáh Liù-giù-guāng ké̤ṳk ĭ-gáuk-nè̤ng diêu. Liù-giù gâe̤ng Hók-ciŭ ô iā dĕk-sṳ̀ gì lĭk-sṳ̄ guăng-hiê, Liù-giù-guāng găk cī diē-sié gì dê-ôi iâ sê iā dâe̤ng-iéu.

Liù-giù-guāng găk Muāng-chĭng gì Săng-huăng cĭ lâung dâi-dŏng ké̤ṳk có̤ sáng-dāu, gáu-muōi-lāu Muāng-chĭng céng-hū chók-cièng siŭ hō̤. 1875 nièng, Nĭk-buōng giòng-páuk Liù-giù gâe̤ng Dṳ̆ng-guók duâng-ciŏk ngôi-gău guăng-hiê, huāng-dó̤i Nĭk-buōng tūng-dê gì Liù-giù nè̤ng cāu lì Hók-ciŭ, diêu diŏh cŭ-uái, iéu-giù Muāng-chĭng céng-hū hióng Nĭk-buōng káung-ngiê. 1879 nièng Nĭk-buōng miĕk Liù-giù ī-hâiu, gó ô iā sâ̤ lì Hók-ciŭ gì Liù-giù nè̤ng diêu diŏh cī diē-sié. Gáu 1937 nièng Káung-nĭk Ciéng-cĕng báuk-huák ī-hâiu, diē-sié gì Liù-giù nè̤ng gĭ-buōng dŭ diōng chió lāu.

Gāi-gáik Kăi-huóng ī-hâiu, ĭng-ôi Hók-ciŭ chê-kṳ̆ gì kuóng-diēng, céng-hū duâi có̤ tiéh-chiĕng, Liù-giù-guāng iâ ké̤ṳk tiáh bàng-báik, ĭ gì miêng-cék nâ diông nguòng-lài gì 1/10 dŭ mò̤ gáu. 1992 nièng, céng-hū puái nè̤ng siŭ-hók ciā guāng, gāi miàng hô̤ lā̤ „Hók-ciŭ dó̤i-ngôi iū-hō̤ guăng-hiê-sṳ̄ báuk-ŭk-guāng“, ciŏng Hók-ciŭ gâe̤ng Liù-giù ô găng-guó gì nó̤h dò̤ ĕng cŭ-uái diēng-lāng. 1996 nièng, ké̤ṳk Hók-gióng-sēng céng-hū diâng có̤ „Sēng-gék ùng-ŭk bō̤-hô dăng-ôi“.




#Article 193: Lṳ̀ng (129 words)


Lṳ̀ng (龍) sê Dṳ̆ng-guók ùng-huá diē-sié hṳ̆-gáiu gì siŏh cṳ̄ng dông-ŭk. Găk Dṳ̆ng-guók sìng-uâ diē-sié, lṳ̀ng iā buōng-sê̤ṳ, â̤ siông-tiĕng dâung-ṳ̄, â̤ gáu ò̤, hù gâe̤ng hāi diē-sié hĭng-hŭng-có̤-lâung. Lṳ̀ng iâ sê Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Uŏk-nàng mìng-cŭk gì chiông-cĭng.

Lṳ̀ng gì dê-ôi găk Háng-cê Ùng-huá-kuŏng diē-sié iā dâe̤ng-iéu, sê hŭng-huòng, gì-lìng, ŭ-gŭi cà̤ hô̤ lā̤ „sé-sôi-séu“ (四瑞獸). Lṳ̀ng iâ sê sĕk-nê săng-ngáu (十二生肖) cĭ ék, dó̤i-éng gì dê-ciĕ (地支) sê sìng (辰), sèng-dāu sê tó, â-dāu sê siè. Găk gô-dā̤, nâ ô huòng-dá̤, guók-uòng hĕ̤k-ciā chĭng-uòng gì nó̤h gà̤-dēng â̤ dé̤ṳng ô lṳ̀ng, huòng-dá̤ sāi gì nó̤h lṳ̀ng ô 5 ciáh kă, chĭng-uòng ô 4 ciáh. Diê-siŏh-ciáh báh-sáng ô gāng sùi-biêng sāi lṳ̀ng gì uâ, huòi cêu kō̤-nèng ké̤ṳk nè̤ng dóng buóh siōng cô̤-huāng, â̤ dé̤ṳng niăh kī lì tài-tàu.




#Article 194: Páu-diông (106 words)


Páu-diông (炮仗) sê Dĕ̤ng Ā nè̤ng găk cáik-nĭk sèng-âu iā sèu sāi gáu gì siŏh cṳ̄ng nó̤h. Ciŏng huōi-iŏh bău diŏh dé̤ṳk-dè̤ng hĕ̤k-ciā cāi-dè̤ng diē-sié, sāi huōi cióh dô̤-huōi-siáng ciŏng ĭ siĕu kī lì. Ciā nó̤h siĕu gì sèng-âu â̤ báuk-cá, báuk-cá gì sèng-âu siăng-ĭng iā duâi, cáik-nĭk gì sèng-âu bóng cuòi iā nâu-iĕk. 

Bóng páu-diông gâe̤ng bóng huă siŏh iông ô nék-giāng ngùi-hiēng, bô gă lā̤ bī-gáu chāu, gó-chṳ̄ Dṳ̆ng-guók céng-hū mâ̤ kīng bóng páu-diông iā sâ̤ nièng. Bók-guó ciŏng-uâng có̤ lâ chŭng-cáik dŭ mò̤ mê kó̤. 2007 nièng, iĕng-huă gâe̤ng páu-tiông diŏh Hók-ciŭ ciáng-sék gā̤-géng, dăng chŭng-cáik â̤ sāi bóng huă bóng páu-diông lāu.




#Article 195: Băh-guōi (128 words)


Băh-guōi (白粿) sê Hók-gióng gì siŏh cṳ̄ng siēu-siăh, găk Hók-ciŭ, Nìng-dáik gâe̤ng Buò-dièng dŭ ô. Cŭ-uái gì nè̤ng có̤ nièng có̤ cáik dŭ â̤ siăh băh-guōi, iâ sê sáe̤ng ké̤ṳk bèng-iū hĕ̤k-ciā chĭng-chék.

Băh-guōi sê kĕk găng-mī có̤ gì. Sĕng kĕk cūi ciŏng găng-mī céng lâ, gái dò̤ ĕng chuŏi-sòng diē-sié chŭi sṳ̆k. Chŭi sṳ̆k ī-hâiu, ĕng kô diē-sié cṳ̆ng lâ, cṳ̆ng gì sèng-âu gă nék-giāng huă-sĕng-iù diē kó̤. Dăng ciŏng ĭ téng hī diē-sié bĕk chók lì, kĕk chiū chŏ̤ siàng dòng-dòng-sék.

Băh-guōi â̤ dé̤ṳng chā lā̤ siăh, iâ â̤ dé̤ṳng cṳ̄ lā̤ siăh. Chā băh-guōi ék-buăng diŏh kĕk tòng.

Ô gì ngôi-dê nè̤ng â̤ ciŏng băh-guōi gâe̤ng nièng-gŏ̤ hông siŏh dŏi kó̤. Gì-sĭk băh-guōi gâe̤ng nièng-gŏ̤ mâ̤ siŏh iông, Hók-ciŭ nè̤ng gó̤ nièng-gŏ̤ hô̤ lā̤ diĕng-guōi.




#Article 196: Cièng-cāi (102 words)


Cièng-cāi (錢紙) iâ hô̤ lā̤ cāi-cièng (紙錢), sê siŏh cṳ̄ng kĕk cāi có̤ gì nó̤h. Áng mì-séng gì gōng-huák, cièng-cāi sê siĕu ké̤ṳk sī-nè̤ng sāi gì cièng.

Bàng-siòng có̤i sèu káng-giéng gì cièng-cāi, sê ciŏng cāi gà̤-dēng dù siông gĭng-bŏh hĕ̤k-ciā ngṳ̀ng-bŏh có̤ gì, huòi ké̤ṳk Hók-ciŭ nè̤ng hô̤ lā̤ „nguòng-bō̤“ (元寶). Iâ ô gì nè̤ng â̤ ciŏng ciā „nguòng-bō̤“ siék siàng gô-dā̤ gĭng-nguòng-bō̤ gì hìng-câung, huòi iâ ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „nguòng-bō̤-diâng“ (元寶錠). Gô ô siŏh cṳ̄ng cièng-cāi sê chĭng-mìng dáh-cāi sèng-âu ciŏng-muòng dò̤ lì dáh muó gà̤-dēng gì.

Nguòng-bō̤ siĕu diông giâ lì gì ŭ-ŭ-sék nó̤h hô̤ lā̤ „nguòng-bō̤-hŭ“ (元寶灰).




#Article 197: Tiĕng-ò̤ (112 words)


Tiĕng-ò̤ (天河), iâ hô̤ lō̤ Ngṳ̀ng-háng (銀漢) hĕ̤k Ngṳ̀ng-ò̤ (銀河), hŏk-miàng giéu lō̤ Ngṳ̀ng-ò̤-hiê (銀河系), sê nē̤ng-gă tái-iòng-hiê găk gì siŏh ciáh sĭng-hiê. Tiĕng-ò̤ diē-sié chă-bók-dŏ̤ ô 1,000 é gáu 4,000 é lăk hèng-sĭng, gūi chiĕng ciáh sĭng-tuàng gâe̤ng sĭng-hùng cŭ-siàng gì hiê-tūng, gó ô iā sâ̤ cṳ̄ng sĭng-cié ké-tā̤ gâe̤ng sĭng-cié ŭ-dìng.

Tiĕng-ò̤ dĭk-géng ô 100,000 guŏng-nièng hī māng dòng, dṳ̆ng-sĭng ô 12,000 guŏng-nièng hī māng gâiu, â̤ káng-giéng gì nó̤h gì cék-liông sê tái-iòng gì 1400 é buôi.

Tiĕng-ò̤ â̤ cê̤ṳ-diōng, ĭ gì dṳ̆ng-sĭng hô̤ lā̤ ngṳ̀ng-sĭng.

Tiĕng-ò̤ téng dê-giù lā̤ káng guó kó̤ iā chiông siŏh dèu ngṳ̀ng-sáik gì ò̤, gó-chṳ̄ Dṳ̆ng-guók duâi-buô-hông dê-kṳ̆ ciŏng ĭ hô̤ lā̤ „Ngṳ̀ng-ò̤“. 




#Article 198: Ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng (122 words)


Ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng (烏種儂), iâ hô̤ lā̤ háik-ìng (黑人), sê ìng-lôi gì 3 cṳ̄ng ìng-cṳ̄ng cĭ ék, ék-buăng dêu diŏh iĕk-dái dê-kṳ̆.

Ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng có̤i cā dêu diŏh Hĭ-ciŭ, hŭ-uái bī-gáu lŏk-hâiu. Gáu-muōi-lāu Ĕu-ciŭ-nè̤ng kăi-sṳ̄ sĭk-mìng Hĭ-ciŭ, ciŏng iā sâ̤ ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng mâ̤ gáu Mī-ciŭ có̤ háik-nù. Hī sèng-âu Băh-cṳ̄ng-nè̤ng káng-mâ̤-kī ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng, ciŏng ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng hô̤ lā̤ „negro“, Hók-ciŭ-nè̤ng iâ ciŏng ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng miĕk-chĭng hô̤ lā̤ „ŭ-tók-gūi“ (烏黜鬼).

Có̤i cā ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng găk Mī-guók dê-ôi iā dă̤, gáu 20 sié-gī 50 nièng-dâi, lŭk-sṳ̆ Martin Luther King huák-dông Hái-ìng mìng-guòng ông-dông, ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng gì dê-ôi ciáh gâe̤ng băh-cṳ̄ng-nè̤ng bìng-dēng.

Ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng gì bìng-gĭng sĭng-tā̤ só-cék sê sié-gái gà̤-dēng siū-iū ìng-cṳ̄ng diē-sié có̤i hō̤ gì, gó-chṳ̄ iā sâ̤ chók-miàng gì tā̤-ṳ̆k ông-dông-nguòng sê ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng. Mī-guók sèng cūng-tūng Barack Obama iâ sê siŏh ciáh ŭ-cṳ̄ng-nè̤ng.




#Article 199: Siông Nìng (119 words)


Siông Nìng (尚寧, 1564 n. - 1620 n. 10 ng. 24 h.) sê Liù-giù-guók gì dâ̤ 16 dâi guók-uòng, 1589 nièng gáu 1620 nièng câi-ôi.

Ĭ sê Siông Īng gì niè-sái. Siông Īng bâng-sī mò̤ giāng, cêu iù niè-sái Siông Nìng dĕng-gĭ. 1609 nièng, Nĭk-buōng chĭng-liŏh Liù-giù, ciŏng ĭ niăh kó̤. Gáu-muōi-lāu ĭng-ôi Mìng-dièu gì ák-lĭk, mò̤-niĕ-ài găk 1611 nièng ciŏng ĭ bóng diōng chió. Bók-guó Nĭk-buōng gó dĕk-lìng-é làu buô-dôi gáng-sê Liù-giù gì céng-dê, téng cī sèng-âu kăi-sṳ̄ Liù-giù găk céng-dê gà̤-dēng diŏh tiăng Nĭk-buōng gì chói.

Siông Nìng sī lō̤ ī-hâiu, giéng-gáe̤k mò̤ méng kó̤ giéng ĭ gì cū-cŭng, ng-gâe̤ng cĭ sèng gì guók-uòng muài diŏh siŏh dŏi, ciŏng cê-gă gì sĭ-tā̤ muài diŏh Puō-tiĕng Gĭk-lŏ̤h-lìng diē-sié.




#Article 200: Toyotomi Hideyoshi (127 words)


Toyotomi Hideyoshi (Nĭk-buōng-ngṳ̄:  Hŭng-sìng Séu-gék, 1537 n. 3 ng. 26 h. - 1598 n. 9 ng. 18 h.), sê Nĭk-buōng Ciéng-guók Sì-dâi gì siŏh ciáh chók-miàng gì ìng-ŭk.

Ĭ nòng-bâ nâ sê có̤-chèng-gì, iā cā gì sèng-âu cêu sī lāu. Chió bék bié kó̤ có̤ hù-siông. Gáu-muōi-lāu kó̤ Oda Nobunaga chió lā̤ dó̤i-chiū có̤ chó̤i-dâi. Oda Nobunaga huák-hiêng ĭ ô buōng-sê̤ṳ, niông ĭ có̤ cê-gă gì buô-hâ. Toyotomi Hideyoshi găk ĭ â-dā̤ lĭk giâ iā sâ̤ gŭng-lò̤. 1582 nièng, Akechi Mitsuhide cô̤-huāng, Oda cê̤ṳ-sák. Toyotomi ciŏng Akechi páh suŏ tài lâi, ciék Oda gì băng, có̤i cṳ̄ng găk 1591 nièng tūng-ék Nĭk-buōng.

Ĭ sī lō̤ ī-hâiu, ĭ gì giāng Toyotomi Hideyori ciék-băng. 1615 nièng, Toyotomi Hideyori ké̤ṳk Tokugawa Ieyasu miĕk lâi, gó̤-lòng chió dŭ ké̤ṳk tài sī.




#Article 201: Siông Cĭng (125 words)


Siông Cĭng (尚眞, 1465 n. - 1527 n. 1 ng. 12 h.) sê Liù-giù-guók gì dâ̤ 12 dâi guók-uòng, 1477 nièng gáu 1527 nièng câi-ôi.

Ĭ sê guók-uòng Siông Ièng gì giāng. Siông Ièng găk 1476 nièng bâng-sī ī-hâiu, buōng-dā̤ buóh siōng niông ĭ ciék-băng, dáng-sê hī sèng-âu ĭ guó sá̤, cêu niông chĭng-chĭng gì diê Siông Sŏng-ŭi dĕng-gĭ. Bók-guó Siông Cĭng gì nòng-nā̤ sĭng lā̤ mâ̤ sōng-kuái, Siông Sŏng-ŭi ciáh có̤ 6 gá nguŏk-nĭk cêu ké̤ṳk ĭ dṳ̆k lŏ̤k-dài, niông Siông Cĭng có̤ guók-uòng.

Siông Cĭng câi-ôi gì sèng-âu Liù-giù có̤i giòng-duâi, páh giâ Báik-dṳ̀ng-săng gâe̤ng Gṳ̆ng-gū. Ĭ â̤ giāng gáuk dê gì nè̤ng cô̤-huāng, ciŏng bĭng-ké ciòng-buô mŭk-siŭ, ĕng diŏh Siū-lī-siàng diē-sié. Bók-guó ciŏng-uâng có̤ iâ niông Liù-giù gì gŭng-sê̤ṳ biéng iā lŏ̤h-hâiu.




#Article 202: Kŏng-hĭ Huòng-dá̤ (107 words)


Kŏng-hĭ Huòng-dá̤ (康熙皇帝, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: , 1654 n. 5 ng. 4 h. - 1722 n. 12 ng. 20 h.), miàng Hièng-iék (玄燁, ), sê Muāng-chĭng gì dâ̤ 3 ciáh huòng-dá̤, 1661 nièng gáu 1722 nièng câi-ôi. Nièng-hô̤ Kŏng-hĭ (康熙).

Ĭ nòng-bâ Sông-dê sī gì sèng-âu ĭ nâ 6 huói, iù Ngò̤-bái ché̤ṳ-lī dâi-gié. 1669 nièng, ĭ huák-dông céng-biéng, ciŏng Ngò̤-bái niăh kī lì, kăi-sṳ̄ chĭng-céng. 1673 nièng, Kŏng-hĭ gié-hĕk ciŏng nàng-huŏng Háng-nè̤ng gì Săng-huăng hié lâi, có̤i cṳ̄ng Săng-huăng cô̤-huāng, cuòi cêu sê Săng-huăng cĭ lâung, gáu 1681 nièng ciáh ké̤ṳk Muāng-chĭng bĭng bìng-dêng. 1683 nièng, puái Siĕ Lòng páh Dài-uăng, ciŏng Dài-uăng gì Dŭng-nìng Uòng-guók miĕk lâi.




#Article 203: Gièng-lṳ̀ng Huòng-dá̤ (199 words)


Gièng-lṳ̀ng Huòng-dá̤ (乾隆皇帝, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: , 1711 n. 9 ng. 25 h. - 1799 n. 2 ng. 7 h.), miàng Hùng-lĭk (弘曆, ), sê Muāng-chĭng gì dâ̤ 5 ciáh huòng-dá̤, 1735 nièng gáu 1795 nièng câi-ôi. Nièng-hô̤ Gièng-lṳ̀ng (乾隆).

Gièng-lṳ̀ng sê Ṳ̆ng-céng gì dâ̤ 4 ciáh giāng, có̤-sá̤ cêu iā chŭng-mìng, Kŏng-hĭ gâe̤ng Ṳ̆ng-céng dŭ iā tiáng ĭ. Ṳ̆ng-céng dĕng-gĭ ī-hâiu, ciŏng mì-ciéu káung diŏh Gièng-chĭng-gṳ̆ng dâi-dâing „Ciáng-dâi guŏng-mìng“ (正大光明) biēng-ngiăh gì piăng-hâiu. Dīng Ṳ̆ng-céng sī lō̤ ī-hâiu, dâi-hŏk-sê̤ṳ dŏng gáuk ciáh dâi-sìng gì méng ciŏng hiā-huòi dò̤ chók lì, cêu áng Ṳ̆ng-céng gì é-sê̤ṳ, niông Hùng-lĭk dĕng-gĭ.

Gièng-lṳ̀ng câi-ôi gì sèng-âu Dṳ̆ng-guók gĭng-cá̤ huák-diēng iā ká̤. Ĭ bô ciéng-liāng Să̤-câung gâe̤ng Sĭng-giŏng, páh Miēng-diêng, Dài-uăng, Uŏk-nàng, Nà̤-bŏ̤h-ī dēng dēng gì dê-huŏng, cī gūi ciáh ciéng-cĕng ké̤ṳk ĭ cê-gă hô̤ lā̤ „Sĕk-ciòng Ū-gŭng“ (十全武功). Chók-miàng gì «Sé-kó Ciòng-cṳ̆» iâ sê diŏh hī sèng-âu siā gì. Bók-guó, ĭ câi-ôi gì sèng-âu ciòng-guók iā sâ̤ guăng-nguòng tăng-ŭ, cêu lièng ĭ có̤i káng-dâe̤ng gì dâi-sìng Huò-sĭng dŭ sê siŏh ciáh tăng-guăng. ĭ mò̤-niĕ-ài géng-cī.

Gièng-lṳ̀ng sê siŏh ciáh iā chók-miàng gì huòng-dá̤, mò̤ gūi ciáh Dṳ̆ng-guók nè̤ng mâ̤ báik ĭ. Iā sâ̤ ùng-hŏk cáuk-pīng, diêng-sê-kiŏk gâe̤ng diêng-īng diē-sié ô gōng ĭ gì gô-sê̤ṳ.




#Article 204: Gă-kéng Huòng-dá̤ (111 words)


Gă-kéng Huòng-dá̤ (嘉慶皇帝, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: , 1760 n. 11 ng. 13 h. - 1820 n. 9 ng. 2 h.), miàng Ngṳ̀ng-iēng (顒琰, ), có̤i cā miàng Īng-iēng (永琰), sê Muāng-chĭng gì dâ̤ 6 ciáh huòng-dá̤, 1796 nièng gáu 1820 nièng câi-ôi. Nièng-hô̤ Gă-kéng (嘉慶).

Ĭ sê Gièng-lṳ̀ng gì dâ̤ 15 ciáh giāng. 1796 nièng, Gièng-lṳ̀ng niông-ôi ké̤ṳk ĭ, bók-guó hī sèng-âu sū-iū dâi-gié gó sê iù Gièng-lṳ̀ng lì ché̤ṳ-lī. Gáu 1799 nièng Gièng-lṳ̀ng sī lō̤ ī-hâiu ciáh kăi-sṳ̄ chĭng-céng, mā-siông ciŏng Huò-sĭng niăh kī lì bék ĭ cê̤ṳ-sák.

Ĭ iā nô tăng-guăng, bók-guó hī sèng-âu tăng-ŭ gì hiêng-chiông iā puō-biéng, ĭ dó̤i cuòi iâ mò̤-huák-niăh-ĭ-ài. Câi-ôi gì sèng-âu, Băh-lièng-gáu găk Sé̤ṳ-chiŏng cô̤-huāng.




#Article 205: Hièng-hŭng Huòng-dá̤ (121 words)


Hièng-hŭng Huòng-dá̤ (咸豐皇帝, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: , 1831 n. 7 ng. 17 h. - 1861 n. 8 ng. 22 h.), miàng Ĭk-cê̤ṳ (奕詝, ), sê Muāng-chĭng gì dâ̤ 8 ciáh huòng-dá̤, 1850 nièng gáu 1861 nièng câi-ôi. Nièng-hô̤ Hièng-hŭng (咸豐). Ĭ sê Dô̤-guŏng gì dâ̤ 4 ciáh giāng.

Câi-ôi gì sèng-âu, Hùng Séu-ciòng găk 1851 nièng cô̤-huāng, gióng-lĭk Tái-bìng-tiĕng-guók, nàng-huŏng iā sâ̤ dê-huŏng ké̤ṳk ĭ ciéng kó̤. Téng 1856 nièng kăi-sṳ̄, Ĭng-guók gâe̤ng Huák-guók huák-dông Dâ̤ 2 ché̤ṳ Ă-piéng Ciéng-cĕng. 1860 nièng páh giâ Báe̤k-gĭng, ciŏng Ièng-mìng-huòng siĕu lâi. Hièng-hŭng cāu kó̤ Sìng-dáik Biê-sṳ̄-săng-cŏng.

Hièng-hŭng é̤ṳ siăh Ă-piéng, có̤i cṳ̄ng dáik hié-bâng, diŏh Sìng-dáik bâng-sī. Miêu-hô̤ Ùng-cŭng (文宗), ié-hô̤ Hiēng-huòng-dá̤ (顯皇帝).

Ĭ nâ ô Dùng-dê siŏh ciáh giāng, có̤i-muōi Dùng-dê cêu có̤ huòng-dá̤.




#Article 206: Dùng-dê Huòng-dá̤ (142 words)


Dùng-dê Huòng-dá̤ (同治皇帝, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: , 1856 n. 4 ng. 27 h. - 1875 n. 1 ng. 12 h.), miàng Cái-sùng (載淳, ), sê Muāng-chĭng gì dâ̤ 9 ciáh huòng-dá̤, 1861 nièng gáu 1875 nièng câi-ôi. Nièng-hô̤ Dùng-dê (同治). Ĭ sê Hièng-hŭng mì-ék gì siŏh ciáh giāng.

Dùng-dê câi-ôi gì sèng-âu, iù Cṳ̀-hĭ Tái-hâiu (ĭ nòng-nā̤) gâe̤ng Cṳ̀-ăng Tái-hâiu (Hièng-hŭng gì huòng-hâiu) cà̤ ché̤ṳ-lī dâi-gié. 1864 nièng, miĕk Tái-bìng-tiĕng-guók.

Cṳ̀-hĭ gâe̤ng Dùng-dê gì lâu-mā có̤ mâ̤ huò, Dùng-dê giéng-gáe̤k sĕng-uăk mò̤-mê, iā sèu giàng kó̤ gê-guāng diē-sié pièu. 1875 nièng bâng-sī, hī sèng-âu ĭ nâ ô 19 huói. Miêu-hô̤ Mŭk-cŭng (穆宗), ié-hô̤ Ngiê-huòng-dá̤ (毅皇帝). Áng guăng-huŏng gì gōng-huák, ĭ sê chók-dâu sī gì, bók-guó mìng-găng dŭ gōng ĭ sê kó̤ gê-dáing ī-hâiu niēng muòi-dŭk sī gì.

Dùng-dê mò̤ giāng, Cṳ̀-hĭ téng ĭ chĭng-cé̤ṳk-báh diê diē-sié giēng chók Guŏng-sê̤ṳ lì ciék ĭ gì băng.




#Article 207: Guŏng-sê̤ṳ Huòng-dá̤ (120 words)


Guŏng-sê̤ṳ Huòng-dá̤ (光緒皇帝, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: , 1871 n. 8 ng. 14 h. - 1908 n. 11 ng. 14 h.), miàng Cái-tièng (載湉, ), sê Muāng-chĭng gì dâ̤ 10 ciáh huòng-dá̤, 1875 nièng gáu 1908 nièng câi-ôi. Nièng-hô̤ Guŏng-sê̤ṳ (光緒). 

Ĭ sê Dùng-dê gì chĭng-cé̤ṳk-báh-diê. 1875 nièng Dùng-dê bâng-sī mò̤ giāng, Cṳ̀-hĭ Tái-hâiu téng huòng-cŭk diē-sié giēng chók ĭ lì dĕng-gĭ ciék-băng. Bók-guó ĭ iā sâ̤ dâi-gié diŏh tiăng Cṳ̀-hĭ gì chói.

Ĭ găk 1898 nièng huák-dông Muô-sók Biéng-huák, gáu-muōi-lāu buóh siōng ciŏng Cṳ̀-hĭ guŏng kī lì, có̤i cṳ̄ng sék-bâi, ké̤ṳk Cṳ̀-hĭ guŏng diŏh Dṳ̆ng-nàng-hāi diē-sié. 1908 nièng sī, mìng-găng gōng-huák sê ĭ ké̤ṳk Cṳ̀-hĭ dŭk-sī gì. Miêu-hô̤ Dáik-cŭng (德宗), ié-hô̤ Gīng-huòng-dá̤ (景皇帝). Ĭ iâ mò̤ giāng, ĭ gì dĭk Puō-ngì ciék-băng.




#Article 208: Dâng Sìng-gŭng (111 words)


Dâng Sìng-gŭng (鄭成功, 1624 n. 8 ng. 27 h. - 1662 n. 6 ng. 23 h.) sê Dài-uăng Dŭng-nìng-guók gì gióng-lĭk-ciā.

Ĭ nòng-bâ Dâng Ciĕ-lṳ̀ng sê Mìng-dièu gì siŏh ciáh hāi-chĕk, ĭ nòng-nā̤ sê Nĭk-buōng nè̤ng Tagawa Matsu. Dâng Sìng-gŭng găk Nĭk-buōng chók-sĕng, gáu-muōi-lāu gṳ̆ng nòng-bâ diōng Dṳ̆ng-guók páh Muāng-chĭng, Mìng-dièu gì Īng-lĭk Huòng-dá̤ hŭng ĭ có̤ Iòng-bìng-uòng (延平王). 1662 nièng, dái bĭng páh Dài-uăng nàng-buô, ciŏng hŭ-uái gì Hò̤-làng sĭk-mìng-ciā dṳ̆k kó̤, gióng-lĭk Háng-nè̤ng găk Dài-uăng gì tàu ciáh céng-guòng Dŭng-nìng-guók. Mò̤ niŏh òng diŏh Dŭng-nìng-guók gì Dŭng-dŭ (gĭng-dáng gì Dài-nàng) bâng-sī, ĭ gì giāng Dâng Gĭng ciék-băng. 1681 nièng, Dâng Gĭng tŭi-cŏng ĭ có̤ Dièu-uòng (潮王), ié-hô̤ Ū-uòng (武王).




#Article 209: Hók-ciŭ-huòng (109 words)


Hók-ciŭ-huòng (福州園) sê Liù-giù Naha-chê gì siŏh ciáh Dṳ̆ng-guók-sék huòng-lìng, diŏh Naha-chê Kume 2-39.

Hók-ciŭ-huòng kī diŏh nguòng-lài Giū-mī-chŏng (Kume-chŏng) gì dê-puòi gà̤-dēng. Găk Liù-giù-guók gì sì-dâi, Giū-mī-chŏng diē-sié diêu gì sê téng Hók-gióng buăng guó gì Mìng-ìng Săng-sĕk-lĕ̤k-sáng. Cī siŏh dêng nè̤ng dó̤i Liù-giù gì ngôi-gău có̤ chók iā duâi gì góng-hióng. 1991 nièng, Naha chiăng Hók-ciŭ ciŏng-gă lì kī ciā huòng, lì gé-niêng cī siŏh dâung lĭk-sṳ̄. 1992 nièng kī hō̤ ciáng-sék kŭi-huóng, giàng diē chăng-guăng sê miēng-hié gì.

Kī Hók-ciŭ-huòng gì cài-lâiu ciòng-buô sê téng Hók-ciŭ hâ guó gì, diē-sié ô Hók-ciŭ dâi-biēu gì hŭng-gīng: Săng-săng (Ṳ̀-săng, Ŭ-săng, Bìng-săng), lâng-ták (Ŭ-ták, Băh-ták) gâe̤ng siŏh làu (Mìng-gĕ̤ng).




#Article 210: Cĕu Tīng (135 words)


Cĕu Tīng (騶郢, ? - s 135 n.) sê Mìng-uŏk-guók gì siŏh ciáh guók-uòng. Ĭ sê Ù-cṳ̆ gì giāng.

Tīng câi-ôi gì sèng-âu Mìng-uŏk có̤i giòng-duâi. Sèng 138 nièng, Tīng páh Dĕ̤ng-ĕu-guók, tài sī hī guók gì guók-uòng. Háng Ū-dá̤ puái buô-dôi kó̤ dó̤i-chiū Dĕ̤ng-ĕu. Tīng huák-hiêng Háng-dièu buô-dôi giòng-duâi, dái bĭng diōng chió. Dĕ̤ng-ĕu páh mâ̤ guó Mìng-uŏk, mò̤-niĕ-ài ciŏng guók-gă buăng gáu Diòng-gĕ̤ng, Huài-ò̤ hī siŏh dái kó̤, Mìng-uŏk uòng-ciòng ciéng-liāng Dĕ̤ng-ĕu gì tū-dê.

Sèng 135 nièng, Cĕu Tīng chĭng-liŏh Nàng-uŏk-guók, Nàng-uŏk páh mâ̤ guó ĭ, iéu-giù Háng-dièu lì dó̤i-chiū. Háng Ū-dá̤ bô puái iā sâ̤ gì bĭng lì páh Mìng-uŏk. Tīng gì diê Ṳ̀-siêng tài sī ĭ, hióng Háng-dièu dàu-hòng. Háng-dièu hŭng Ṳ̀-siêng có̤ Dĕ̤ng-uŏk guók-uòng, lêng-ngôi bô lĭk Cĕu Tiū có̤ Iù-uòng. Ciŏng-uâng, Mìng-uŏk sĭk-cié cêu biéng 2 ciáh guók-gă lāu.




#Article 211: Dìng Tái-cŭng (120 words)


Dìng Tái-cŭng (, ), miàng Dìng Gēng (陳煚, Trần Cảnh), sê Uŏk-nàng Dìng-dièu gì gióng-lĭk-ciā.

Dìng Gēng gì cū-gék sê Hók-ciŭ Diòng-lŏ̤h, gáu-muōi-lāu buăng kó̤ Guōng-să̤ Ṳ̆ng-ciŭ (gĭng-dáng gì Gié-lìng), bô buăng gáu Uŏk-nàng kó̤. Dìng Gēng gì gă-gă Dìng Sê̤ṳ-kéng gâe̤ng Dìng Siū-dô găk Lī-dièu bìng-dêng puáng-lâung dâi-dŏng lĭk giâ duâi gŭng-lò̤, gó-chṳ̄ giòng-lĭk iā duâi. 

Dìng Gēng tō̤ Lī-dièu gì huòng-tái-nṳ̄ Lī Hŭk-gĭng (Lī Ciĕu-huòng) có̤ lâu-mā. Lī Hŭk-gĭng diŏh 1224 dĕng-gĭ ī-hâiu, Dìng gă gì giòng-lĭk muōng biéng muōng duâi, có̤i cṳ̄ng Dìng Gēng diŏh 1226 nièng chuâng-ôi, gióng-lĭk Dìng-dièu. Hī sèng-âu Nguòng-dièu miĕk Nàng-sóng, chĭng-liŏh Uŏk-nàng, ké̤ṳk ĭ dṳ̆k diōng chió. 1258 nièng, niông-ôi ké̤ṳk tái-cṳ̄ Dìng Huōng (Dìng Séng-cŭng), cê-gă có̤ tái-siông-huòng. 1277 nièng bâng-sī.




#Article 212: Gēng Cĭng-dṳ̆ng (159 words)


Gēng Cĭng-dṳ̆ng (耿精忠, ? - 1682 n.) sê Muāng-chĭng sèng-âu gì dâ̤ 3 dâi gì Cêng-nàng-uòng (靖南王), iâ sê Săng-huăng cĭ lâung dâi-dŏng gì „săng-huăng“ cĭ ék. 

Gēng Cĭng-dṳ̆ng sê dâ̤ 2 dâi Cêng-nàng-uòng Gēng Gié-mâiu gì giāng, 1649 nièng ĭ nòng-bâ sī lō̤ ī-hâiu hŭng uòng. 1673 nièng, găk Hók-ciŭ kī-bĭng huāng-káung Muāng-chĭng. Dài-uăng Dŭng-nìng-guók gì Dâng Gĭng iâ puái bĭng lì Hók-gióng ciĕ-uông, bók-guó ĭ gâe̤ng Dâng Gĭng có̤ siŏng-ciăng kó̤, Dâng Gĭng puái bĭng ciŏng Ciòng-ciŭ gâe̤ng Ciŏng-ciŭ ciéng kó̤. Muāng-chĭng gì bĭng téng Ciék-gŏng páh gáu Hók-gióng, ĭ mò̤-niĕ-ài dàu-hòng, ké̤ṳk Muāng-chĭng niăh kó̤ Báe̤k-gĭng. 1681 nièng, Kŏng-hĭ bìng-dêng Săng-huăng cĭ lâung ī-hâiu, ciŏng ĭ lìng-dì tài sī, gó̤-lòng chió nè̤ng dŭ ké̤ṳk Muāng-chĭng tài ták. 

Gēng Cĭng-dṳ̆ng gì uòng-hū găk gĭng-dáng Hók-ciŭ Céng-ăng-kṳ̆ gì Uòng-cŏng (王莊) hŭ-uái. Gĭng-dáng Uòng-cŏng biĕng-dău ô iā sâ̤ Chiông-huòng (象園), Lièng-huòng (蓮園) cī siŏh lôi dái „huòng“ (園) cê gì dê-miàng, gô-dā̤ dŭ sê Gēng Cĭng-dṳ̆ng uòng-hū gì hâiu-huă-huòng.




#Article 213: Ngù Săng-gié (129 words)


Ngù Săng-gié (吳三桂, 1612 n. 6 ng. 8 h. - 1678 n. 10 ng. 2 h.) sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì siŏh ciáh iā chók-miàng gì ciŏng-gŭng.

Ĭ có̤i cā sê Mìng-dièu gì siŏh ciáh ciŏng-gŭng, ké̤ṳk puái kó̤ Săng-hāi-guăng siū guăng. Muāng-chĭng gì buô-dôi iā sâ̤ huòi lì páh, dŭ ké̤ṳk ĭ páh cāu kó̤. 1644 nièng, Lī Cê̤ṳ-sìng cô̤-huāng chuàng-ôi, Ngù Săng-gié gì nông-bâ ké̤ṳk Lī Cê̤ṳ-sìng bŏng-gá, ĭ sá̤-bò̤ Dìng Uòng-uòng iâ ké̤ṳk Lī Cê̤ṳ-sìng gì buô-hâ Làu Cŭng-mīng dŏk kó̤. Ngù Săng-gié iā sêu-ké, cêu bóng Muāng-chĭng buô-dôi diē guăng, ciŏng Lī Cê̤ṳ-sìng miĕk lâi. Ĭ dó̤i-chiū Muāng-chĭng páh giâ iā sâ̤ dê-huŏng, 1662 nièng, ciŏng Nàng-mìng gì Īng-lĭk Huòng-dá̤ niăh lā̤ tài lâi. Muāng-chĭng hŭng ĭ có̤ Bìng-să̤-uòng (平西王), guăng Hùng-nàng hī siŏh dái. 




#Article 214: Siĕ Lòng (139 words)


Siĕ Lòng (施琅, 1621 n. - 1696 n.) sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì siŏh ciáh ciŏng-gŭng.

Siĕ Lòng nguòng-lài sê Dŭng-nìng-guók Dâng Sìng-gŭng gì buô-hâ. Gáu-muōi-lāu gâe̤ng Dâng Sìng-gŭng có̤-mâ̤-huò, Dâng Sìng-gŭng ciŏng ĭ gó̤-lòng-chió dŭ niăh lā̤ tài lâi. Siĕ Lòng cāu kó̤ dàu-hòng Muāng-chĭng. 1683 nièng, dái buô-dôi kó̤ páh Dài-uăng, miĕk Dŭng-nìng-guók. Hī sèng-âu Muāng-chĭng ô iā sâ̤ nè̤ng giéng-gáe̤k Dài-uăng tū-dê mâ̤ hō̤, gióng-ngiê ciŏng sū-iū diŏh Dài-uăng gì Háng-nè̤ng dŭ buăng gáu Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k lì, Kŏng-hĭ iâ buóh siōng ciŏng-uâng có̤. Nâ ô Siĕ Lòng siŏh ciáh nè̤ng gōng Dài-uăng găk gŭng-sê̤ṳ huŏng-miêng iā dâe̤ng-iéu, mâ̤ sāi dò̤ gĕ̤h lâi. Có̤i cṳ̄ng Kŏng-hĭ tiăng ĭ gì chói.

Gĭng-dáng Dài-uăng iā sâ̤ nè̤ng dó̤i Siĕ Lòng bìng-gá iā dă̤, giéng-gáe̤k ĭ sê gâe̤ng Cìng Guói, Ngù Săng-gié siŏh iông sê chók-mâ̤ cê-gă guók-gă gì nè̤ng.




#Article 215: Dièu-siēng Gŏ̤-cŭng (104 words)


Dièu-siēng Gŏ̤-cŭng (Dièu-siēng-ngṳ̄: , 1852 n. - 1919 n. 1 ng. 21 h.), iâ hô̤ lā̤ Dâi-hàng Guŏng-ū-dá̤ (), miàng Lī Hĭ (), sê Dièu-siēng Uòng-dièu gì dâ̤ 26 dâi guók-uòng, iâ sê Dâi-hàng Dá̤-guók gì gióng-lĭk-ciā. 1863 nièng gáu 1907 nièng câi-ôi.

Nĭk-buōng găk Gák-ngū Ciéng-cĕng dâi-dŏng iàng lō̤ ī-hâiu, Dièu-siēng găk 1897 nièng sŏng-buó dŭk-lĭk, gāi guók-hô̤ Dâi-hàng Dá̤-guók, nièng-hô̤ Guŏng-ū. Bók-guó hī sèng-âu Hàng-guók sĭk-cié sê Dâi-nĭk-buōng Dá̤-guók gì kūi-lōi céng-guòng.

Ĭ buóh siōng ciŏng Nĭk-buōng nè̤ng dṳ̆k chók Hàng-guók, ké̤ṳk Nĭk-buōng nè̤ng báik lō̤ ī-hâiu, găk 1907 nièng bék ĭ niông-ôi ké̤ṳk huòng-tái-cṳ̄ Sùng-cŭng, ciŏng ĭ guŏng diŏh huòng-gṳ̆ng diē-sié.




#Article 216: Uòng Iòng-gĭng (243 words)


Uòng Lìng (王鏻, ? - 935 n.), nguòng-lài miàng-cê hô̤ lā̤ Uòng Iòng-gĭng (王延鈞), sê Ngū-dâi Sĕk-guók gì sèng-âu Mìng-guók gì dâ̤ 3 dâi huòng-dá̤. 926 nièng gáu 935 nièng câi-ôi.

Ĭ sê Uòng Sīng-dĭ gì dâ̤ 2 ciáh giāng. Có̤i cā sê Ciòng-ciŭ chié-sṳ̄. 926 nièng, Uòng Iòng-gĭng gâe̤ng Gióng-ciŭ chié-sṳ̄ Uòng Iòng-bīng hăk-bĭng páh Hók-ciŭ, ciŏng Mìng-uòng Uòng Iòng-hâng tài-sī. Hâiu-dòng hŭng ĭ có̤ Ŭi-ū-gŭng cáik-dô-sṳ̄ (威武軍節度使), Lòng-ià-uòng (琅琊王), Mìng-uòng (閩王). 931 nièng, Uòng Iòng-bīng tiăng gōng Uòng Iòng-gĭng bâng iā hēng, cêu dái bĭng páh Hók-ciŭ. Uòng Iòng-gĭng puái Uòng Ìng-dăk dó̤i-káung, ciŏng Uòng Iòng-bīng niăh lā̤ tài lâi.

Uòng Iòng-gĭng ciā nè̤ng iā mì-séng. Ĭ sáng dô̤-gáu, găk Hók-ciŭ kī iā sâ̤ gṳ̆ng-dâing. Ĭ sáng dô̤-sê̤ṳ Dìng Siū-nguòng gì uâ, buóh siōng có̤ huòng-dá̤, găk 932 nièng iéu-giù Hâiu-dòng hŭng ĭ có̤ Siông-cṳ̆-lêng (尚書令). Hâiu-dòng mò̤ chák ĭ, ĭ cêu gâe̤ng Hâiu-dòng duâng-ciók ék-chiék guăng-hiê. Dâ̤ nê nièng cê̤ṳ-chĭng huòng-dá̤, guók-hô̤ Dâi-mìng (大閩), nièng-hô̤ Lṳ̀ng-kiē (龍啓). Bô gióng-lĭk Ngū-miêu (五廟) lì gé cê-gă gì cū-cŭng, hŭng Gŏ̤-gái-săng (高蓋山) có̤ Să̤-nguŏ̤h (西嶽).

Uòng Iòng-gĭng gì lâu-mā sê Nàng-háng gì Chĭng-uōng Gŭng-ciō (清遠公主), bók-guó iā cā cêu sī lāu. Gáu-muōi-lāu bô tō̤ Gĭng-sê (金氏) có̤ lâu-mā, bók-guó gâe̤ng ĭ mò̤ gāng-cìng. Uòng Iòng-gĭng có̤i dṳ̀ng-é cê-gă gì sá̤-bò̤ Dìng Gĭng-hông (陳金鳳), găk gĭng-dáng Să̤-hù â-dā̤ ciŏng-muòng kī siŏh ciáh gṳ̆ng-dâing ké̤ṳk ĭ, nĭk-nĭk gâe̤ng ĭ cà̤ sô̤i lùng-sùng găk Să̤-hù diē-sié káh-dièu. Hók-ciŭ nè̤ng dŭ iā nô cī ciáh Dìng Gĭng-hông.




#Article 217: Uòng Iòng-céng (275 words)


Uòng Iòng-céng (王延政, ? - 951 n.) sê Ngū-dâi Sĕk-guók gì sèng-âu Mìng-guók gì dâ̤ 5 dâi huòng-dá̤. 943 nièng gáu 945 nièng câi-ôi. 

Uòng Iòng-céng sê Uòng Sīng-dĭ gì giāng, iâ sê Uòng Iòng-hâng, Uòng Iòng-gĭng gâe̤ng Uòng Iòng-hĭ gì diê. Uòng Iòng-gĭng câi-ôi gì sèng-âu, bìng-dêng Uòng Iòng-bīng gì puáng-lâung, puái ĭ kó̤ có̤ Gióng-ciŭ chié-sṳ̄. Gáu-muōi-lāu gâe̤ng Uòng Iòng-hĭ có̤-mâ̤-huò, Uòng Iòng-hĭ găk 940 nièng puái buô-dôi kó̤ páh ĭ, mò̤ iàng. Dâ̤ nê nièng Uòng Iòng-hĭ hŭng ĭ có̤ Hó-să-uòng (富沙王). Bók-guó 943 nièng, ĭ bô găk Gióng-ciŭ cê̤ṳ-lĭk-muòng-hô, cê̤ṳ-chĭng Ĭng-uòng (殷王), nièng-hô̤ Tiĕng-dáik (天德).

Uòng Iòng-céng gâe̤ng Uòng Iòng-hĭ siŏh iông, dó̤i báh-sáng siŭ iā sâ̤ suói, báh-sáng sĕng-uăk iā kī-kŭi. 944 nièng, găk Hók-ciŭ gì Uòng Iòng-hĭ ké̤ṳk Ciŏ Ùng-céng céng-biéng tài sī, Hók-ciŭ gì Mìng-guók cŭng-sék ciòng-buô ké̤ṳk Ciŏ Ùng-céng niăh lā̤ tài lâi. Uòng Iòng-céng puái bĭng páh Hók-ciŭ, 945 nièng, ciŏng ciā siàng páh giâ lì. Mìng-guók gì dâi-sìng buóh siōng niông Uòng Iòng-céng diōng Hók-ciŭ lì, bók-guó hī sèng-âu Nàng-dòng cióh ciā sì-găng kăi-sṳ̄ chĭng-liŏh Mìng-guók, ĭ mò̤-niĕ-ài nâ puái cê-gă gì giāng Uòng Gié-chiŏng kó̤ Hók-ciŭ. Uòng Gié-chiŏng ké̤ṳk dâi-sìng Uòng Ìng-hūng hâi sī, ĭ tiăng gōng ī-hâiu puái buô-dôi páh Hók-ciŭ, ciŏng Uòng Ìng-hūng siŏh-chió-nè̤ng dŭ niăh lā̤ tài lâi. Cī sèng-âu Nàng-dòng gì bĭng ī-gĭng bău-ùi Gióng-ciŭ-siàng, ĭ mò̤-niĕ-ài dàu-hòng.

Uòng Iòng-céng ké̤ṳk nè̤ng niăh kó̤ Nàng-dòng gì siū-dŭ Gĭng-lìng (gĭng-dáng gì Nàng-gĭng), Nàng-dòng Dṳ̆ng-ciō hŭng ĭ có̤ Ṳ̄-lìng Dâi-ciŏng-gŭng (羽林大將軍). 951 nièng, hŭng ĭ có̤ Guŏng-săng-uòng (光山王). Mò̤-niŏh-òng bâng sī, dŭi hŭng Hók-uòng (福王), ié-hô̤ Gṳ̆ng-hé (恭懿).

Gĭng-dáng Hók-gióng iā sâ̤ sáng Uòng gì nè̤ng cê̤ṳ-chĭng sê Uòng Iòng-céng gì hâiu-dâi.




#Article 218: Uòng Iòng-hĭ (209 words)


Uòng Hĭ (王曦, ? - 944 n.), nguòng-lài miàng-cê hô̤ lā̤ Uòng Iòng-hĭ (王延曦), sê Ngū-dâi Sĕk-guók gì sèng-âu Mìng-guók gì dâ̤ 4 dâi huòng-dá̤. 939 nièng gáu 944 nièng câi-ôi.

Uòng Iòng-hĭ sê Uòng Sīng-dĭ gì giāng, sê Uòng Iòng-hâng, Uòng Iòng-gĭng gì diê, iâ sê Uòng Iòng-céng gì gŏ̤. Uòng Iòng-hĭ găk Uòng Gié-bèng câi-ôi gì sèng-âu sê cō̤-páuk-siâ (左僕射) giĕng dùng-bìng-ciŏng-sê̤ṳ (同平章事). Uòng Gié-bèng dó̤i cŭng-sék tái-dô dŭ mâ̤ hō̤, giăng ĭ-gáuk-nè̤ng cô̤-huāng. Uòng Iòng-hĭ ciŏng diĕng-pă, ké̤ṳk Uòng Gié-bèng niăh lā̤ guŏng diŏh chió lā̤. 939 nièng, ciŏng-gŭng Ciŏ Ùng-céng, Lièng Tṳ̀ng-ngê̤ṳ cô̤-huāng, ciŏng Uòng Gié-bèng tài sī, niông ĭ có̤ huòng-dá̤, nièng-hô̤ Īng-lṳ̀ng (永隆).

Uòng Hĭ gâe̤ng Uòng Gié-bèng séng-gák iā chiông, bêng-chiă bī ĭ gó lā̤ ngài. Ĭ gâe̤ng Gióng-ciŭ chié-sṳ̄ Uòng Iòng-céng có̤ mâ̤ huò. 940 nièng, Uòng Hĭ puái bĭng páh Gióng-ciŭ, ciā ciéng-cĕng siŏh páh cêu páh iā sâ̤ nièng.

Uòng Hĭ ciā nè̤ng iā dŏ̤ ngì, buóh siōng tài sī Ciŏ Ùng-céng, Lièng Tṳ̀ng-ngê̤ṳ lâng ciáh nè̤ng. Dáng-sê ciā dâi-gié ké̤ṳk lâng ciáh nè̤ng sĕng báik lāu, găk 944 nièng, ciŏng Uòng Hĭ áng-sák. Găk Hók-ciŭ gì Mìng-guók cŭng-sék dŭ ké̤ṳk cī lâng ciáh nè̤ng tài ták. Miêu-hô̤ Gīng-cŭng (景宗), ié-hô̤ Iô-ùng Guōng-ū Mìng-séng Nguòng-dáik Lṳ̀ng-dô̤ Dâi-háu Huòng-dá̤ (睿文廣武明聖元德隆道大孝皇帝).




#Article 219: Uòng Gié-bèng (124 words)


Uòng Chiōng (王昶, ? - 939 n.), nguòng-lài miàng-cê hô̤ lā̤ Uòng Gié-bèng (王繼鵬), sê Ngū-dâi Sĕk-guók gì sèng-âu Mìng-guók gì dâ̤ 4 dâi huòng-dá̤. 935 nièng gáu 939 nièng câi-ôi.

Uòng Gié-bèng sê Uòng Iòng-gĭng gì dâ̤ nê giāng, ĭ nòng-nā̤ sê Nàng-háng gì Chĭng-uōng Gŭng-ciō. Uòng Iòng-gĭng dĕng-gĭ ī-hâiu, hŭng ĭ có̤ Hók-uòng (福王). 935 nièng, ĭ huák-dông céng-biéng, ciŏng Uòng Iòng-gĭng tài sī chuâng-ôi, gāi nièng-hô̤ Tūng-ùng (通文).

Uòng Gié-bèng gâe̤ng ĭ nòng-bâ siŏh iông mì-séng dô̤-gáu, iā tiăng dô̤-sê̤ṳ Dìng Siū-nguòng gì uâ, lièng guók-gă duâi-dâi dŭ gâe̤ng ĭ siŏng-liòng. Câi-ôi gì sèng-âu kī iā sâ̤ gṳ̆ng-dâing, siŏh mò̤ cièng kī cêu gă suói, gó̤-chṳ̄ Hók-ciŭ nè̤ng dŭ iā nô ĭ. Ĭ dó̤i cŭng-sék gì tái-dô iâ sê mâ̤ hō̤.




#Article 220: Siông Hô̤ (111 words)


Siông Hô̤ (尚灝, 1787 n. 7 ng. 14 h. - 1834 n. 7 ng. 5 h.) sê Liù-giù-guók gì dâ̤ 26 dâi guók-uòng, 1804 nièng gáu 1834 nièng câi-ôi.

Ĭ sê Siông Diĕk gì giāng, iâ sê Siông Ŭng gì diê. Siông Sìng găk 1803 nièng sī lō̤ ī-hâiu, iù ĭ lì ciék-băng. Câi-ôi gì sèng-âu Liù-giù iā bék, ĭ giéng-gáe̤k Liù-giù gì bék dŭ sê Nĭk-buōng hâi gì, buóh siōng ciŏng Nĭk-buōng nè̤ng dṳ̆k kó̤. Mò̤-niĕ-ài cuòi ké̤ṳk Nĭk-buōng nè̤ng sĕng báik, diŏh 1828 nièng gōng ĭ cĭng-sìng ô mò̤-bâng, ciŏng ĭ guŏng kī lì, iù sié-cṳ̄ Siông Ṳ̆k lì ché̤ṳ-lī céng-dê. 1834 nièng bâng sī, Siông Ṳ̆k ciáng-sék ciék-băng.




#Article 221: Diŏng Báik-ngṳ̆k (101 words)


Diŏng Báik-ngṳ̆k (張伯玉), cê Gŭng-dăk (公達), Gióng-ăng (gĭng-dáng Nàng-bìng Gióng-ĕu) nè̤ng, sê Sóng-dièu sèng-âu gì siŏh ciáh guăng-nguòng.

Ĭ sê Tiĕng-séng (天聖) 2 nièng (1024 nièng) dé̤ṳng céng-sê̤ṳ, kăi-sṳ̄ dŏng guăng, gáu-muōi-lāu có̤ gáu sê-ngê̤ṳ-sṳ̄ (侍御史). Gă-iêu (嘉祐) 3 nièng (1058 nièng), ĭ dáik-cô̤i sìng-siông Dìng Cĭk-dṳ̆ng, ké̤ṳk dṳ̆k chók gĭng-siàng, kó̤ có̤ Tái-bìng-ciŭ (gĭng-dáng Ăng-hŭi gì Dŏng-dù-gâing) gì dĭ-ciŭ. Dê-bìng (治平) nguòng nièng (1064 nièng), diêu lì Hók-ciŭ có̤ tái-siū. Ĭ găk Hók-ciŭ gì sèng-âu, giéng-gáe̤k tiĕng-ké guó iĕk, gó̤ báh-séng cà̤ lì duâi căi sṳ̀ng-ché̤ṳ. Gáu-muōi-lāu Hók-ciŭ gó̤-lòng siàng dŭ sê sṳ̀ng-ché̤ṳ, cêu ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „Sṳ̀ng-siàng“ lāu.




#Article 222: Lè̤ng-ū Huòng-dá̤ (129 words)


Lè̤ng-ū Huòng-dá̤ (隆武皇帝, 1602 n. 5 ng. 25 h. - 1646 n. 10 ng. 6 h.), miàng Ciŏ Ṳ̆k-gióng (朱聿鍵), sê Nàng-mìng gì siŏh ciáh huòng-dá̤, 1645 nièng gáu 1646 nièng câi-ôi.

Lè̤ng-ū Huòng-dá̤ nguòng-lài sê Mìng-dièu gì siŏh ciáh huăng-uòng (藩王), ké̤ṳk huòng-dá̤ hŭng có̤ Dòng uòng (唐王), hŭng-dê (封地) diŏh gĭng-dáng Ò̤-nàng gì Nàng-iòng hŭ-uái. Gáu-muōi-lāu Muāng-chĭng diē Guăng, páh giâ Dṳ̆ng-guók iā sâ̤ dê-buàng, ĭ cāu lì Hók-ciŭ. 1645 nièng, găk Hók-ciŭ dĕng-gĭ có̤ huòng-dá̤, ciŏng nièng-hô̤ gāi siàng Lè̤ng-ū. Bók-guó dâ̤ nê nièng Muāng-chĭng gì buô-dôi cêu páh gáu Hók-ciŭ lì, ĭ cāu kó̤ Tĭng-ciŭ (gĭng-dáng Lṳ̀ng-ngàng gì Diòng-tĭng), ké̤ṳk Muāng-chĭng niăh kó̤, cêu-sák.

Gĭng-dáng Hók-ciŭ nè̤ng chŭng-cáik táik chŭng-lièng gì sèng-âu dŭ diŏh sáuk băh-mì (白眉), cêu sê gé-niêng Lè̤ng-ū Huòng-dá̤ gì sī gì.




#Article 223: Sóng Duăng-cŭng (195 words)


Sóng Duăng-cŭng (宋端宗, 1269 n. 7 ng. 10 h. - 1278 n. 5 ng. 8 h.), miàng Diêu Sê (趙昰), sê Sóng-dièu sèng-âu gì siŏh ciáh huòng-dá̤. 1276 nièng gáu 1278 nièng câi-ôi.

Ĭ sê Sóng Dô-cŭng gì giāng, iâ sê Sóng Gṳ̆ng-dá̤ gì diê. 1276 nièng, Nguòng-dièu páh giâ Nàng-sóng gì siū-dŭ Lìng-ăng (臨安, gĭng-dáng Ciék-gŏng gì Hòng-ciŭ), ciŏng Sóng Gṳ̆ng-dá̤ niăh kó̤. Ĭ gṳ̆ng ĭ nòng-nā̤ Iòng Sé̤ṳk-hĭ (楊淑妃), ĭ gì gêu Iòng Liông-cáik (楊亮節) gâe̤ng ĭ gì diê Diêu Bīng (趙昺) cāu lì Hók-ciŭ, dĕng-gĭ có̤ huòng-dá̤, gāi nièng-hô̤ Gīng-ièng (景炎). Bók-guó diŏh 1278 nièng gì sèng-âu Nguòng-dièu páh giâ Hók-ciŭ, ĭ găk ciŏng-gŭng Diŏng Sié-giĕk (張世傑) gì bō̤-hô cĭ giâ cāu kó̤ Hiŏng-gē̤ng hŭ-uái. 1278 nièng, ĭng-ôi dâung cūi lā̤ gāng-mô̤ sī kó̤, hī sèng-âu ĭ nâ 9 huói. Ĭ gì diê Diêu Bīng ciék-băng.

Sóng Duăng-cŭng cī siŏh dêng nè̤ng diŏh Hók-ciŭ gì sèng-âu chók guó hō̤ dâi, ĭ cāu kó̤ ī-hâiu, Hók-ciŭ nè̤ng iā huài-niêng ĭ, ciŏng ĭ diêu gì dê-huŏng gāi siàng siŏh găng miêu. Ôi biê-miēng ké̤ṳk Nguòng-dièu páuk-hâi, dĕk-lìng-ék ciŏng ciā miêu hô̤ lā̤ „Tái-săng-gṳ̆ng“ (泰山宮). Ciā miêu diŏh gĭng-dáng Chŏng-săng-kṳ̆ Siàng-muòng-déng (城門鎮) gì Lìng-puō-chŏng (林浦村).




#Article 224: Màng-gōng (102 words)


Màng-gōng (蠻講) iâ hô̤ lā̤ Màng-uâ (蠻話), sê Dṳ̆ng-guók Ciék-gŏng-sēng Ŭng-ciŭ-chê gì siŏh cṳ̄ng uâ, sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì siŏh cṳ̄ng huŏng-ngiòng.

Màng-gōng â̤ dé̤ṳng buŏng Tái-sông Màng-gōng (泰順蠻講) gâe̤ng Chŏng-nàng Màng-uâ (蒼南蠻話) lâng cṳ̄ng. Gōng Tái-sông Màng-gōng gì nè̤ng ciō-iéu diêu diŏh Tái-sông-gâing gì dṳ̆ng-buô, nàng-buô gâe̤ng să̤-buô, gĭng-dáng ô 20 uâng nè̤ng; gōng Chŏng-nàng Màng-uâ gì nè̤ng diêu diŏh Chŏng-nàng-gâing dĕ̤ng-báe̤k-buô hāi-gièng, ô 25.4 uâng nè̤ng.

Gâe̤ng Ciék-nàng Mìng-nàng-ngṳ̄ siŏh iông, Màng-gōng sêu gáu Ngù-ngṳ̄ Ŭng-ciŭ-uâ cĭng duâi gì īng-hiōng, gó-chṳ̄ gâe̤ng gì-tă gì Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ huŏng-ngiòng chă-biék iā duâi. Gô-dā̤ ô gì hŏk-ciā giéng-gáe̤k Màng-gōng sê Ngù-ngṳ̄ gì siŏh cṳ̄ng huŏng-ngiòng.




#Article 225: Biēng-nṳ̆k-iéng (117 words)


Biēng-nṳ̆k-iéng (扁肉燕) iâ hô̤ lā̤ nṳ̆k-iéng (肉燕), sê Hók-gióng gâe̤ng Dài-uăng gì siŏh cṳ̄ng dĕk-sáik gì siēu-siăh.

Kĕk chiĕng ngṳ̀ nṳ̆k gâe̤ng dṳ̆ nṳ̆k kău siŏh dŏi kāng lā̤ gâe̤ng nà̤ siŏh iông, gái gă diē dièu-lâiu buâng siŏh buâng, cuòi sê âng. Iéng puòi sê kĕk dṳ̆ kă-tō̤i gì sēng-nṳ̆k, gă diē dâing-hūng gâe̤ng sièng có̤ gì. 

Gái ciŏng iéng puòi siók siàng 2 cáung huŏng-huŏng-sék piéng-piéng, siŏh chiū niĕng iéng puòi, siŏh chiū kĕk dê̤ṳ tiĕu sék-dáung gì âng ĕng iéng puòi diē-sié, bău kī lì niĕk gīng, gĕ̤h diāng diē-sié cṳ̄ chă-bók-dŏ̤ 5 hŭng-cṳ̆ng, biēng-nṳ̆k-iéng cêu có̤ hō̤ lāu.

Ciā nó̤h gì iông-sék iā chiông iéng, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ „nṳ̆k-iéng“ hĕ̤k-ciā „biēng-nṳ̆k-iéng“.




#Article 226: Ì-sông-gŏ̤ Cióh-dé (542 words)


Iēng Ì-sông-gŏ̤ có̤i chók-miàng gì ô Lìng Ô-hâ (林務夏), Ciŏ Siêng-gṳ̆ng (朱善根) dēng dēng Mìng-kiŏk ngiê-sŭk-gă. 2015 nièng, iù ciā gó-sê̤ṳ gāi-biĕng gì Ì-sông-gŏ̤ săng-iòng-kăi-tái cūng-bê buăng siông Dṳ̆ng-iŏng-dài Hié-kiŏk Chŭng-cáik Uāng-huôi gì ū-dài, cuòi iâ sê Mìng-kiŏk tàu-huòi siông Chŭng Uāng.

Ciā gó-sê̤ṳ gì ciō-ìng-gŭng miàng-cê hô̤ lā̤ Mā Ì-sông (馬貽順), bék-nè̤ng gó̤ ĭ Ì-sông-gŏ̤ (貽順哥), chă-bók-dŏ̤ sê Muāng-chĭng Gièng-lṳ̀ng gáu Gă-kéng hī sèng-âu gì nè̤ng. Ĭ diŏh Nàng-dòi Siŏh-săi-dău (南臺石獅兜, gĭng-dáng Hók-ciŭ Dài-gĕ̤ng-kṳ̆ Iòng-bìng-lô nàng duăng) hŭ-uái kŭi siŏh găng sĭ-siáng-dáing, ciā nè̤ng cêng-kó̤ găng-giēu-lê, tŭng-guó có̤-sĕng-é gâe̤ng bóng-dái téng gáu iā sâ̤ gì cièng. Bók-guó, ĭ nè̤ng gáu dṳ̆ng-nièng lāu gô sê dăng-sĭng-gŏ̤ siŏh ciáh.

Giàng-sùng-gì Dìng Chŭng-sĕng (陳春生) tá̤ ĭ nòng-bâ Dìng Iū-dáik (陳友德) kó̤ chók-hāi, buáng-diô-dŏng dáe̤k gáu hŭng-tăi, sùng huăng kó̤, nè̤ng biéng mò̤-dó̤i-tō̤ kó̤. Ì-sông-gŏ̤ tiăng gōng ciā Dìng Chŭng-sĕng gì lâu-mā Lìng Chŭng-hiŏng (林春香) săng iā cóng, nè̤ng bô lùng-uăk, cêu kĕk bóng-dái gì huŏng-sék buóh siōng bék ĭ có̤ cê-gă gì lâu-mā. Dìng Iū-dáik gó-nâ-háng Ì-sông-gŏ̤ dó̤i cê-gă chió iā hō̤, bék ĭ sĭng-bô gá ké̤ṳk Ì-sông-gŏ̤. Lìng Chŭng-hiŏng mò̤-niĕ-ài, tì-chók săng ciáh dièu-giông: ék, Ì-sông-gŏ̤ diŏh hó-cáik iōng Dìng Iū-dáik, sī lō̤ gó diŏh ké̤ṳk ĭ sáe̤ng-câung; nê: giék-huŏng ī-hâiu nâ sê iōng-giāng, diŏh dò̤ siŏh ciáh ké̤ṳk Dìng Chŭng-sĕng có̤ giāng; săng, nâ sê Dìng Chŭng-sĕng diōng lì, Ì-sông-gŏ̤ diŏh mā-siông ciŏng ĭ dèng ké̤ṳk Dìng Chŭng-sĕng. Ì-sông-gŏ̤ ciòng-buô dùng-é, ciŏng ĭ tō̤ diōng có̤ lâu-mā. Lâng ciáh nè̤ng iōng lâng ciáh giāng, Ì-sông-gŏ̤ ciŏng duâi-giāng dò̤ có̤ Dìng Chŭng-sĕng gì giāng. Dìng Iū-dáik sī lō̤ ī-hâiu, ĭ iâ áng iók-dêng ciŏng Lō̤ Dìng muài lâi.

Mò̤ siōng gáu sĕk nièng ī-hâiu, hiā Dìng Chŭng-sĕng săng-mŭk-siŏh-sì chók-hiêng, lì tō̤ Chŭng-hiŏng, iéu-giù Ì-sông-gŏ̤ áng cĭ sèng gì iók-dêng ciŏng Chŭng-hiŏng dèng ké̤ṳk ĭ. Ì-sông-gŏ̤ ng-kīng, lâng ciáh nè̤ng gó̤ gáu Hāi-huòng-tiăng (海防廳) gì Uòng Siêu-làng (王紹蘭) lō̤-iè hŭ-uái. Lìng Chŭng-hiŏng iéu-giù áng cĭ sèng gì iók-dêng lì bâing, Ì-sông-gŏ̤ gōng táu-dā̤ dŭ mò̤ sié-nó̤h iók-dêng. Uòng Siêu-làng mâ̤ báik diŏh ciŏng có̤, cêu kó̤ chiăng-gáu cê-gă gì lâu-mā Băh Gŭng-ìng (白恭人). Áng Băh Gŭng-ìng gì gióng-ngiê, Uòng Siêu-làng niông Chŭng-hiŏng giàng gáu ngà-muòng (衙門) tiăng gì piăng-hâiu kó̤. Mò̤-niŏh-òng, piéng Dìng Chŭng-sĕng gâe̤ng Ì-sông-gŏ̤ lâng ciáh nè̤ng gōng Chŭng-hiŏng ī-gĭng cê̤ṳ-sák, muóng ĭ-gáuk-nè̤ng diê-nè̤ng siōng ciŏng ĭ sĭ-tā̤ liāng diōng kó̤ muài; bô gōng ng-kīng dĭk gì hī ciáh â̤ lêng-ngôi dáik gáu siŏh ciáh è̤ng-bău. Dìng Chŭng-sĕng mā-siông gōng diŏh liāng; Ì-sông-gŏ̤ gōng ciŏng sĭ-tā̤ niông ké̤ṳk Dìng Chŭng-sĕng. Uòng Siêu-làng cêu ciŏng Lìng Chŭng-hiŏng puáng ké̤ṳk Dìng Chŭng-sĕng; bô ciŏng siŏh ciáh è̤ng-bău dò̤ ké̤ṳk Ì-sông-gŏ̤. Ì-sông-gŏ̤ gó-nâ-háng sê cièng, iā huăng-hī; gáu chió huăng kī lì ché̤ṳ, huák-hiêng diē-sié nâ ô siŏh lăk cióh-dé.

Gŏng-gé̤ṳ hŏk-ciā gì ngiēng-géu, lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng cĭng gì ô Mā Ì-sông ciā nè̤ng. Gĭng-dáng Hók-ciŭ Sé Dṳ̆ng hŏk-hâu diē-sié ô siŏh déng „Siŏh-săi Dài-sèng-siâ“ (石獅臺前社) gì siŏh-bĭ, gà̤-dēng gōng: Dô̤-guŏng (道光) 6 nièng 11 nguŏk, Dài-sèng-siâ 28 ciáh nè̤ng giŏng-kuāng siŭ-lī diô, kī ciā bĭ diŏh Duâi-miêu-săng (大廟山) Báik-gáe̤k-cāng (八角井) biĕng-dău gé-niêng. Gì-dṳ̆ng iâ ô Mā Ì-sông gì miàng-cê. Ĭ giŏng-kuāng 7 duái dâi-iòng, giŏng gì cièng diŏh diē-sié bà̤ miàng dâ̤ 4. Gó-chṳ̄ hŏk-ciā giéng-gáe̤k lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì Ì-sông-gŏ̤ ng-sê cĭng gì găng-giēu-lê, ĭ dó̤i cê-gă găng-giēu-lê, găk hiŏng-lī giŏng-kuāng có̤ dâi-gié iā cék-gĭk.




#Article 227: Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Báe̤k-piéng (126 words)


Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Báe̤k-piéng (閩東語北片), iâ hô̤ lā̤ Hók-nìng-piéng (福寧片), sê Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì siŏh ciáh huŏng-ngiòng piéng-kṳ̆. Sāi ciā piéng-kṳ̆ gì huŏng-ngiòng gì nè̤ng ciō-iéu diêu diŏh gô-dā̤ gì Hók-nìng-hū hŭ-uái, iâ cêu sê ăk gĭng-dáng Hók-gióng dĕ̤ng-báe̤k buô gì Nìng-dáik dṳ̀ kó̤ chê-kṳ̆, Kŭ-chèng gâe̤ng Bìng-nàng cĭ ngôi gì dê-huŏng, bău-guák Hók-ăng, Hà-puō, Ciá-ìng, Hók-tīng, Sêu-nìng gâe̤ng Ciŭ-nìng. Chŭi-iòng-gōng diŏh lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng Hà-puō ciáh sê Hók-nìng-hū gì hèng-céng dṳ̆ng-sĭng, dáng-sê ôi-dé ô nék-giāng piék; gău-tŭng huŏng-biêng gì Hók-ăng sê gĭng-cá̤ gâe̤ng ùng-huá gì dŭng-sĭng, īng-hiōng-lĭk có̤i duâi. Gó-chṳ̄ gĭng-dáng nè̤ng ciŏng Hók-ăng-uâ dóng Báe̤k-piéng gì dâi-biēu huŏng-ngiòng.

Báe̤k-piéng bō̤-làu iā sâ̤ gô-dā̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ gì ĭng, gâe̤ng Nàng-piéng gău-liù ô káung-nàng. Nìng-dáik chê-kṳ̆ tūng-ê̤ṳng gì Nìng-dáik-uâ, nguòng-lài sê sṳ̆k Báe̤k-piéng gì, gĭng-dáng ī-gĭng gāi siàng sṳ̆k Nàng-piéng lāu.




#Article 228: Chék-nguŏk-buáng (108 words)


Chék-nguŏk-buáng (七月半, muōi-cê iâ tĕ̤k-có̤ „buăng“) sê Dĕ̤ng Ā gì siŏh-ciáh diòng-tūng cáik-nĭk, diŏh nùng-lĭk gì chék-nguŏk sĕk-ngô. 

Chék-nguŏk-buáng buōng-dā̤ găk gū-cā sì-hâiu, sê kéng-cé̤ṳk hŭng-siŭ (豐收), siù-siâ (酬謝) duâi-dê gì cáik-nĭk. Âu-sāu Dô̤-gáu ciŏng cī siŏh-nĭk káng có̤ Dê-guăng (地官) siá-cô̤i (赦罪) gì nĭk-cī, hô̤ dṳ̆ng-nguòng-cáik (中元節). Hŭk-gáu diòng-diē ī-hâiu, bô ciŏng cī siŏh-nĭk dŏng có̤ uò-làng-buòng-cáik (盂蘭盆節). Dái-lièng Dĕ̤ng Ā ŭ-kĭk cŭng-gáu (巫覡宗教) gâe̤ng mìng-găng séng-ngiōng (信仰) hông siŏh-dŏi, iā sâ̤ dê-huŏng găk cī siŏh-nĭk â̤ có̤ gáuk-cṳ̄ng gáuk-sáik gì uăk-dông. 

Áng mì-séng gì gōng-huák, ngô-sī-gūi â̤ găk cī siŏh-nĭk giàng chók-lì uăk-dông, gó-chṳ̄ diŏh buó-siĕ nék-giāng nó̤h ké̤ṳk ĭ.

Hók-ciŭ-nè̤ng diŏh chék-nguŏk-buáng â̤ có̤ buáng-dâung.




#Article 229: Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ (105 words)


Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ (中古漢語) sê Nàng-báe̤k-dièu, Sùi-dièu, Dòng-dièu gâe̤ng Sóng-dièu gì sèng-âu sāi gì Háng-ngṳ̄. Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ sê téng Siông-gū Háng-ngṳ̄ huák-diēng lì gì, gáu-muōi-lāu huák-diēng siàng Gê̤ṳng-dâi Háng-ngṳ̄.

Chŭi-iòng-gōng Háng-ngṳ̄ sê kĕk biēu-é ùng-cê lì siā gì, dáng-sê diŏh ciā sì-gĭ diē-sié sāng-sĕng guó gūi buōng ông-cṳ̆ (韻書), gĭng-dáng gì ngṳ̄-ngiòng hŏk-gă ô-niĕ-ài kĕk ông-cṳ̆ lì ngiēng-géu chók hī sèng-âu gì tĕ̤k ĭng. Că gĭ gì Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ sê kĕk «Chiék-ông» (切韻) cī buōng cṳ̆ lì ngiēng-géu gì; muăk-gĭ sê kĕk Sóng-dièu gì „ông-dù“ (韻圖) lì ngiēng-géu gì.

Gĭng-dáng gì gūi cṳ̄ng Mìng-ngṳ̄ diē-sié, ô iā sâ̤ gì tĕ̤k ĭng gâe̤ng Dṳ̆ng-gū Háng-ngṳ̄ cĭng chiông.




#Article 230: Nò̤-ā Huŏng-ciŭ (168 words)


Nò̤-ā Huŏng-ciŭ  (挪亞方舟, hĕ̤k-chiā siā có̤ „諾亞方舟“, iâ cêu-sê „Nŏk-ā huŏng-ciŭ“), iâ hô̤ lā̤ Nò̤-ā Duâi Sùng (挪亞大船), sê «Séng-gĭng» diē-sié Ià-huò-huà Siông-dá̤ gó̤ Nò̤-ā kī gì siŏh ciáh iā duâi gì sùng. Áng «Séng-gĭng» gì gōng-huák, sié-gái huák-sĕng duâi-hùng-cūi gì sèng-âu, Nò̤-ā siŏh chió nè̤ng gâe̤ng iā sâ̤ dông-ŭk, sĭk-ŭk mĭng diŏh sùng gà̤-dēng, gó-chṳ̄ dŭ mò̤ dâi-gié.

Ĭ bô huák-hiêng ô siŏh-ciáh hô̤ lā̤ Nò̤-ā gì, sê ngiê-ìng (義人). Cêu gó̤ ĭ có̤ Huŏng-ciŭ, iâ cêu-sê siŏh-ciáh duâi-duâi gì sùng. 

Dái lā̤ ĭ lâu-mā-giāng gâe̤ng gáuk-cṳ̄ng tàu-săng, cēu-giāng kók Duâi Sùng lā̤, sū-iū dông-ŭk dŭ diŏh ô gē̤ng ô mō̤. 

Duâi Sùng cá có̤ hō̤, chṳ̄-káik có̤ kă̤-cūi. 

Dṳ̀ lā̤ Duâi Sùng diē-sié gì uăk-miâng, bék gì dŭ sī lāu.

Mā-lài-să̤-ā Sĭ-bŭ ô siŏh-dà̤ Hók-ciŭ-gŏ̤, gī-niêng ciā gó-sê̤ṳ, cêu hô̤ lā̤ «Nŏk-ā huŏng-ciŭ». Gŏ̤ sê cūng-kuāng chióng gì:

Dŏng-sì Nŏk-ā, sê gó̤ ngiê-ìng;
(當時諾亞, 是個義人)
Séng Ció dék uâ, ê̤ṳ-bê huŏng-ciŭ.
(信主的話, 豫備方舟)
Siŏh-gă báik-kēu, uòng-ciòng dáik-géu;
(蜀家八口, 完全得救)
Ĭ dék hâiu-iô, liù-diòng ngô-duâi-ciŭ.
(伊的後裔 流傳五大洲)




#Article 231: Kō̤-lŏ̤h (188 words)


Cola, ĭng-ĭk kō̤-lŏ̤h (可樂), sê siŏh cṳ̄ng īng-lâiu. Kō̤-lŏ̤h buōng-sĭng sê siŏh cṳ̄ng iŏh-câ̤, ĭ sê Mī-guók iŏh-sṳ̆ găk 19 sié-gī muăk-gĭ huák-mìng gì. Ĭ sê Ŭ-hăk sáik gì, diĕng gì ê. Bê lā̤ iâ chĭng-sōng, ièu lā̤ â̤ săng có̤ iâ sâ̤ puŏk-puŏk chók lā̤, bĭng gì kō̤-lŏ̤h chiók hâ â̤ có̤ bĭng-bĭng liòng-liòng gì.

Kō̤-lŏ̤h sê Mī-guók gì siŏh ciáh miàng John Clifford Pemberton gì iŏh-sṳ̆ huák-mìng gì. Ĭ hĭ-uông có̤ chók siŏh cṳ̄ng ô nièng-ài tì-sìng, gā̤ pì-lò̤, dê tàu-tiáng gì iŏh-ê̤ṳng hông-hăk īng-lâiu. Pemberton dièu-cié gì cola, kăi-tàu sê mò̤ hàng ké-tā̤ gì, sê ĭng-ôi siŏh ché̤ṳ é-nguôi, ciá biéng kó̤ táng-sŏng īng-lâiu (碳酸飲料).

Kō̤-lŏ̤h-chéu nguòng-sāng Nàng-africa gì siòng-liŏh-chéu chiăng-dùng-kuŏ sĭk-ŭk. Diŏh Nàng-mī-ciŭ, Dṳ̆ng-mī-ciŭ, Éng-nà̤, Sri Lanka, Mā-lài-să̤-ā dŭ ô căi-buòi. Kō̤-lŏ̤h-guō guō-sĭk dṳ̆ng bău-guák cĭng sâ̤ lăk guō-sĭk, muôi sé̤ṳk sèng-âu sê iù-niōng nṳ̆k-cék, săng chiông cĭng hō̤ káng gì băh-sáik hĕ̤k-ciā déng-è̤ng-sáik, diŏh biéng sé̤ṳk gì guó-tiàng dṳ̆ng mâing-mâing biéng kó̤ è̤ng-hăk-sáik. Sé̤ṳk lāu muôi liĕk kŭi sèng-âu diáh lì, buók kó̤ puòi chṳ̄ chók guō-sĭk, găng-só̤ hâiu â̤ biéng có̤ kō̤-lŏ̤h-dâu. Kō̤-lŏ̤h-dâu tì-chṳ̄-ĕk sê lĭk-sṳ̄ siông kō̤-lŏ̤h hìng īng-lâiu gì hiŏng-ê-câ̤.




#Article 232: Tiĕng-ciō-gáu (103 words)


Tiĕng-ciō-gáu (天主教) sê Gĭ-dók-gáu gì siŏh ciáh ciō-iéu gì pái-biék. Ĭ găk Hĭ-lăk-ngṳ̄ diē-sié hô̤ lō̤ , găk Lá-dĭng-ngṳ̄ diē-sié hô̤ lō̤ Catholicismus, dŭ sê ciòng sié-gái, ciòng-tā̤, hĕ̤k-ciā puō-sié gì é-sé̤ṳ. Tiĕng-ciō-gáu nguòng-ṳ̀ Gŭng-nguòng ék sié-gé gì cō̤-gĭ Gĭ-dók-gáu, hâiu-lài bók hŭng-liĕk ùi gūi-ciáh pái-biék. Găk Hók-ciŭ gâe̤ng cuòng Dṳ̆ng-guók, Tiĕng-ciō-gáu cuō-iéu sê cī Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu, cê̤ṳ-sê ī Lò̤-mā gáu-cŭng ùi liāng-sêu gì gáu-pái. Hiêng-dâi Tiĕng-ciō-gáu sê sĕk-lĕ̤k sié-gé Mìng-dièu sèng-hâu iù Iă-sŭ-huôi gĭng Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng buô diòng gáu cuòng Dṳ̆ng-guók, Hók-gióng sê Tiĕng-ciō-gáu găk Dṳ̆ng-guók dĕk-ká̤ diòng-bó̤ gì dê-kṳ̆. 

Dói-ùi Hók-ciŭ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók bàng-siòng gōng gì Tiĕng-ciō-gáu, cék Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu, chiāng chăng-giéng Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu.




#Article 233: Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu (484 words)


Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu (羅馬天主教), găk Hók-ciŭ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók tĕ̤ng-chĭng ùi Tiĕng-ciō-gáu (天主教), sê sié-gái Gĭ-dók-gáu gáu-pái dăng-dăng-dŏng séng-dù có̤i sâ̤ gì gáu-huôi. Ĭ găk ciòng sié-gái chă-bók-dŏ̤ ô 12 é séng-dù, ciéng ciòng sié-gái ìng-kēu gì dâi-iók lĕ̤k-hông-ék. Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu iù Lò̤-mā (Huáng-dé-gŏng) gì gáu-cŭng liāng-dō̤.

Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu găk Hók-ciŭ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók tĕ̤ng-chĭng ùi Tiĕng-ciō-gáu, găk Hĭ-lăk-ngṳ̄ diē-sié hô̤ lō̤ καθολικισμός, găk Lá-dĭng-ngṳ̄ diē-sié hô̤ lō̤ Catholicismus, dŭ sê ciòng sié-gái, ciòng-tā̤, hĕ̤k-ciā puō-sié gì é-sé̤ṳ. Dĕ̤ng-să̤-gáu-huôi-hŭng-liĕk cĭ-hâiu, ĭng să̤-huŏng gáu-huôi ī Lò̤-mā ùi dṳ̆ng-sĭng, ī Lò̤-mā ciō-gáu (gáu-cŭng) ùi liāng-sêu, gó-chṳ̄ hô̤ lō̤ Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu.

Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu nguòng-ṳ̀ cō̤-gĭ Gĭ-dók-gáu, sê Iă-sŭ gì sū-dù Báe̤k-dŏ̤-lṳ̆k găk Gŭng-nguòng 1 sié-gé cháung-gióng ṳ̀ Lò̤-mā. Gŭng-nguòng 5 sié-gé, Lò̤-mā-dá̤-guók hŭng-liĕk ùi dĕ̤ng să̤ lâng buô-hông, Lò̤-mā sê Să̤-lò̤-mā-dá̤-guók gì siū-dŭ, Lò̤-mā ciō-gáu dáik-gáu Să̤-lò̤-mā-dá̤-guók huòng-dá̤ gì ciĕ-tì. Gŭng-nguòng 11 sié-gé Dĕ̤ng-să̤-gáu-huôi-dâi-hŭng-liĕk cĭ-hâiu, Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu sìng-ùi să̤-huŏng Gĭ-dók-gáu gì gáu-huôi, iù Lò̤-mā-ciō-gáu cék gáu-cŭng liāng-dō̤. Gŭng-nguòng 16 sié-gé, Cŭng-gáu-gāi-gáik-ông-dông găk Ĕu-ciŭ chók-hiêng, să̆-huŏng gáu-huôi bók hŭng-liĕk ùi Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu (Tiĕng-ciō-gáu) gâe̤ng Sĭng-gáu (găk Hók-ciŭ gâe̤ng Dṳ̆ng-guók gáe̤ lō̤ Gĭ-dók-gáu) lâng-ciáh déng-ìng.

Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu ṳ̀ Gŭng-nguòng 16 sié-gé iù Iă-sŭ-huôi gâe̤ng Dô̤-mìng-huôi duòng gáu Hók-gióng, bók gĭng Hók-gióng gâe̤ng Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng iòng-hāi dê-kṳ̆ duòng gáu Dṳ̆ng-guók nô̤i-dê. Hók-gióng sê dŏng-sì Tiĕng-ciō-gáu găk Dṳ̆ng-guók gì dê̤ṳng-iéu dṳ̆ng-sĭng. Gĭng-guó Mìng-dièu muăk-nièng chiông Lé Mā-dâiu (利瑪竇) gâe̤ng Ngái Ṳ̀-liŏk (艾儒略) cūng-kuāng gì duòng-gáu-sê̤ṳ gì nū-lĭk, Tiĕng-ciō-gáu găk Hók-gióng gâe̤ng Dṳ̆ng-guók huák-diēng cĭng ká̤, iā-sâ̤ guăng-uòng iā gă-ĭk gáu-huôi. Hók-ciŭ lĭk-sṳ̄ siông dâ̤-ék cô̤ gáu-dòng Săng-săng-dòng (三山堂) cê̤ṳ sê găk ciā sì-gĭ iù Mìng-dièu cāi-sióng Iĕk Hióng-gŏ̤ (葉向高) gì sŏng-giāng sū kī. 1645 nièng Lè̤ng-ū Huòng-dá̤ găk Hók-ciŭ dĕng-gĭ gì sèng-hâu iā dâi-lĭk ciĕ-tì Tiĕng-ciō-gáu, bók dṳ̀ng siŭ lāu Săng-săng-dòng. 1680 nièng, Tiĕng-ciō-gáu Hók-gióng dái-mŭk-kṳ̆ (天主教福建代牧區) sìng-lĭk. Chĭng-dièu chĕ̤, iù-ṳ̀ Lā̤-ngiè-cĭ-cĭng, Tiĕng-ciō-gáu găk Dṳ̆ng-guók sêu gáu páe̤k-hâi, duōng gáu dê-â duòng-gáu, dĭk-tàu gáu 1846 nièng cĭ-hâiu ciáh huŏi-hŭk uăk-dông. 1883 nièng, Hók-gióng báe̤k-gīng dái-mŭk-kṳ̆ (福建北境代牧區) sìng-lĭk, ī-hâiu Hók-ciŭ dái-mŭk-kṳ̆ (福州代牧區) bók buŏng chók-lì, béng ṳ̀ 1946 nièng sĭng ùi Hók-ciŭ cūng-gáu-kṳ̆ (福州總教區), ciō-cô̤-dòng găk Huăng-sùng-puō Tiĕng-ciō-dòng. 1949 nièng Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng siông-dài cĭ-hâiu, Tiĕng-ciō-gáu găk Dṳ̆ng-guók sêu gáu ák-cié, nguôi-guók sìng-cék ìng-uòng ké̤ṳk dé̤ṳk-cāu, Dṳ̆ng-guók Tiĕng-ciō-gáu ái-guók-huôi sìng-lĭk, găk Gê̤ṳng-sāng-dōng ăng-bà̤ â cê-gă guāng-lī cŭng-gáu sê̤ṳ-ô. Siŏh buô-hông gáu-dù duōng-gáu dê-â gié-sṳ̆k ciék-sêu Lò̤-mā gáu-cŭng gì guāng-lī, hô̤ lō̤ dê-â gáu-huôi.

Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu séng-ngiōng săng-ôi-ék-tā̤ gì dăng-ék-sìng Ià-sŭ. Gáu-ngiê ī Séng-gĭng ùi dṳ̆ng-sĭng. Tiĕng-ciō-gáu gì séng-ngiōng sĕng-uăk ī chék gióng séng-sê̤ṳ ùi dṳ̆ng-sĭng, dăng-dŏng dâ̤-ék dê̤ṳng-iéu gì sê có̤ mì-sák. Séng-mū Mā-lé-ā găk Tiĕng-ciō-gáu diē-sié ô dê̤ṳng-iéu gì dê-ôi. Tiĕng-ciō-gáu ô hŭng-hó gì lā̤-ngiè tā̤-hiê.

Lò̤-mā-tiĕng-ciō-gáu-huôi ô siŏh ciáh iā duâi gì cū-cék giék-gáiu, sāi-ê̤ṳng dēng-ngék guāng-lī gì cié-dô. Sìng-cék ìng-uòng cū-cék siông, gáu-cŭng (教宗) sê có̤i-gŏ̤ gì guăng-lī ìng-uòng, â-dā̤ ĭ-ché̤ṳ sê sŭ-gĭ (樞機), cūng-ciō-gáu (總主教), ciō-gáu (主教), câe̤-lī ciō-gáu (助理主教), hū-lī ciō-gáu (輔理主教), sìng-hô (神父) gâe̤ng cĭk-sê̤ṳ (執事). Siŭ-sê̤ṳ gâe̤ng siŭ-nṳ̄ ng sê sìng-cék ìng-uòng. Dăng-ôi cū-cék siông, ī séng-cô̤ (聖座) ùi dṳ̆ng-sĭng, â-dā̤ sê cūng-gáu-kṳ̆ (總教區), gáu-kṳ̆ (教區), dòng-kṳ̆ (堂區).




#Article 234: Johann Sebastian Bach (184 words)


Johann Sebastian Bach (Dáik-ngṳ̄: Johann Sebastian Bach, ) sê Baroque sì-gĭ ô-miàng gì Dáik-guók cáuk-ké̤ṳk-gă, să̤-huŏng ĭng-ngŏk-sṳ̄ siông có̤i dé̤ṳng-iéu gì ìng-ŭk cĭ-ék, ké̤ṳk nè̤ng cŏng-chĭng ùi ĭng-ngŏk-cĭ-hô.

Bach 1685 nièng 3 nguŏk 31 nĭk chók-sĕng ṳ̀ Dáik-guók dṳ̆ng-buô Eisenach siàng diē gì siŏh ciáh ĭng-ngŏk sié-gă, ĭ nòng-bâ gâe̤ng gă-cé̤ṳk dŭ-sê ĭng-ngŏk-gă. Bach sĕk huói mò̤ lāu bâ-nà̤, iù ĭ gŏ̤ ciéu-gó gáu-ṳ̆k. Ĭ cê̤ṳ-éu găk hŏk-hâu cô kăi-sṳ̄ hŏk-sĭk cŭng-gáu gâe̤ng ĭng-ngŏk, béng sìng-ùi lāu siŏh ciáh Sĭng-gáu Lô-dáik-cŭng gì séng-dù. Iù hŏk-hâu bék-ngiĕk hâiu, ĭ sĕng-hâiu gáu Weimar, Köthen, Leipzig dēng-dēng dê-huŏng gì gáu-dòng gâe̤ng gṳ̆ng-dìng cṳ̀ng-sê̤ṳ iēng-cáiu gâe̤ng cáuk-ké̤ṳk gì gĕ̤ng-cáuk. 1707 nièng, ĭ gâe̤ng biēu-muói Maria giék-huŏng, 1720 nièng Maria sī hâiu, ĭ bók gâe̤ng Anna giék-huŏng. Bach tūng-gâe̤ng ô 20 ciáh giāng. 1750 nièng 7 nguŏk 28 nĭk, Bach sī diŏh Dáik-guók Leipzig.

Bach ĭ-sĕng dé-lĭk ṳ̀ ĭng-ngŏk cháung-cáuk, siā chók hàng-gái gáuk-cṳ̄ng hìng-sék gì cáuk-pīng chiĕu-guó 1000 buô. Găk ĭ sī hâiu, gáu lāu 19 sié-gé, Dáik-guók cáuk-ké̤ṳk-gă Felix Mendelssohn dṳ̀ng-sĭng tŭi-guōng lāu Bach gì ĭng-ngŏk, có̤i-cṳ̆ng hāu ĭ ô lāu gĭng-dáng găk ĭng-ngŏk-sṳ̄ siông gì dê-ôi.




#Article 235: Hók-gióng Nùng-lìng Dâi-hŏk (100 words)


Hók-gióng Nùng-lìng Dâi-hŏk (福建農林大學) sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì siŏh ciáh dâi-hŏk, găk Hók-gióng gì siū-hū Hók-ciŭ. 

農爲邦本, 訓自先賢, 
中華立國五千年. 

授民時, 盡地力, 

深耕易耨古相沿. 

功宏耕戰, 政以爲先, 

吾閩屹立東海緣. 

果樹遍野, 禾黍連阡, 

勖哉我同學, 科學宜精研. 

拓經界, 均地權, 報國效殖邊, 
農工並進, 服膺拳拳.
Sāi Lò̤-mā-cê siā cêu sê:Nùng ùi băng-buōng, hóng cê̤ṳ siĕng-hièng, 
Dṳ̆ng-huà lĭk guók ngū chiĕng nièng. 

Sêu mìng sì, cêng dê-lĭk, 

chĭng gĕng ĭk iŭ gū siōng iòng. 

Gŭng hèng gĕng-ciéng, céng ī ùi sĕng, 

ngù Mìng ngék-lĭk dǔng-hāi iòng. 

Guō-sê̤ṳ piéng iā, huò-sṳ̄ lièng chiĕng, 

hé̤ṳk căi ngō dùng-hŏk, kuŏ-hŏk ngì cĭng-ngiēng. 

Táuk gĭng-gái, gĭng dê-guòng, bó̤-guók hâu sĭk-biĕng, 
nùng-gĕ̤ng bêng céng, hók-ĭng gùng-gùng.




#Article 236: Siĕ-puō Gĭ-dók-gáu-dòng (142 words)


Siĕ-puō Gĭ-dók-gáu-dòng (施埔基督教堂), nguòng-lài miàng-cê hô̤ lā̤ Cĭng-hŏk-dòng (真學堂), sê Ĭng-guók Séng-gŭng-huôi (英國聖公會) gì Bău Ī-dèng (包爾騰) mŭk-sṳ̆ găk 1883 nièng gì sèng-âu diŏh Hók-ciŭ kī gì siŏh ciáh dâe̤ng-iéu gì gáu-dòng. Ciā gáu-dòng diŏh gĭng-dáng Chŏng-săng-kṳ̆ Hók-gióng Sṳ̆-huâng Dâi-hŏk biĕng-dău gì Hŏk-sĕng-gă̤.

Siĕ-puō Gĭ-dók-gáu-dòng sê 2 cèng làu gì huòi-lòng-sék gióng-dé̤ṳk, biĕng-dău ô 5 duâi gióng-dé̤ṳk-gùng, ciéng-dê 14 mū lìng nék-giāng. Cŭ-uái nguòng-lài sê 19 sié-gī Ĭng-guók Séng-gŭng-huôi diŏh Hók-ciŭ gì cūng-buô. 1889 nièng, Ĭng-guók Séng-gŭng-huôi diŏh cŭ-uái kŭi-siék Cĭng-hŏk Cṳ̆-iêng (Sìng-hŏk-iêng), buòi-iōng Séng-gŭng-huôi gì mŭk-sṳ̆. 1906 nièng gă-diē Dṳ̆ng-huà Séng-gŭng-huôi Hók-gióng Gáu-kṳ̆. 1940 nièng, Cĭng-hŏk Hŏk-iêng gâe̤ng Ôi-lī-gŭng-huôi hăk có̤ Hók-gióng Hiĕk-huò Sìng-hŏk-iêng. 1950 nièng-dâi hăk gáu Nàng-gĭng Gĭng-lìng Sìng-hŏk-iêng diē-sié kó̤. 1966 nièng Ùng-gáik kăi-sṳ̄, gáu-dòng ké̤ṳk nè̤ng guŏng lâi. 1990 nièng tṳ̀ng-sĭng kŭi-muòng, gāi miàng hô̤ lā̤ Siĕ-puō-dòng. Gáu 1994 nièng gì sèng-âu ī-gĭng ô gĭ-dók-dù 600 nè̤ng.




#Article 237: Bìng-guō Gŭng-sĭ (136 words)


Bìng-guō Gŭng-sĭ (蘋果公司; Ĭng-ngṳ̄: Apple Inc.; 2007 n. 1 ng. 9 h. cĭ-sèng hô̤ lā̤ Bìng-guō Diêng-nō̤ Gŭng-sĭ) sê Mī-guók gì siŏh găng kuá-guók gé-sŭk gŭng-sĭ, cūng-buô diŏh California-ciŭ Cupertino-chê. Bìng-guō Gŭng-sĭ cuŏng-muòng siék-gié, ngiēng-huák, sĕng-sāng gáuk-cṳ̄ng siĕu-hié diêng-cṳ̄, diêng-nō̤ nuōng-giông, câi-siáng hŭk-ô gâe̤ng gó̤-ìng diêng-nō̤. Ĭ gì ngâing-giông sāng-pīng bău-guák iPhone dé-nèng chiū-gĭ, iPad bàng-bēng diêng-nō̤, Mac gó̤-ing diêng-nō̤, iPod muòi-tā̤ bó̤-huóng-ké, Apple Watch dé-nèng chiū-biēu dēng-dēng; nuōng-giông sāng-pīng bău-guák macOS, iOS, tvOS gâe̤ng watchOS chŏ̤-cáuk hiê-tūng, gó-ô iTunes muòi-tā̤ bó̤-huóng-ké, Safari liù-lāng-ké, iLife gâe̤ng iWork cháung-é sĕng-sāng-lĭk tó̤-giông; câi-siáng hŭk-ô ô iTunes Store, iOS App Store and Mac App Store, gâe̤ng iCloud.

Bìng-guō Gŭng-sĭ sê 1976 n. 4 ng. 1 h. iù Steve Jobs, Steve Wozniak, gâe̤ng Ronald Wayne cháung-lĭk gì. Áng siŭ-ĭk gié-sáung, Bìng-guō Gŭng-sĭ hiêng-câi sê sié-gái dék-duâi gì séng-sék kuŏ-gié gŭng-sĭ.

 




#Article 238: Hók-ciŭ Dâ̤-săng Dṳ̆ng-hŏk (423 words)


Hók-ciŭ Dâ̤-săng Dṳ̆ng-hŏk () diŏh Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng Hók-ciŭ-chê, sê siŏh bĭh sê-huâng-séng (示範性) gì gŏ̤-gék dṳ̆ng-hŏk, iâ sê Hók-gióng-sēng ék-gék dăk-biĕu gŏ̤-dṳ̆ng. Gāng-chĭng (簡稱) Hók-ciŭ Săng-dṳ̆ng (福州三中). Hâu-hóng (校訓) sê „lâ̤-cé, dók-hŏk, lĭk-hèng“ (勵志, 篤學, 力行). Hǒk-hâu să̤-bèng kō̤-ī káng-giéng Să̤-hù, nàng-sié dĭk-dĭk giàng cêu â̤ gáu Săng-huŏng-chék-háe̤ng. 1942 nièng 8 nguŏk, Hók-ciŭ Chê-lĭk Chŭ-gé Dṳ̆ng-hŏk (福州市立初級中學) cháung-gióng, ī-hâiu lā̤ Hók-ciŭ Săng-dṳ̆ng cêu téng cuòi biéng lì. Ciéng miêng-cék 27940㎡, gì-dṳ̆ng gáu-hŏk-lèu (教學樓) 23580㎡. Gáu 2014 nièng, lâng chiĕng cō̤-êu hŏk-sĕng găk cē̤-nē̤ tĕ̤k-cṳ̆, sĭng-săng gâe̤ng gì-tă cék-gĕ̤ng (職工) gâe̤ng-cūng ô 160 ôi. Ciā hǒk-hâu ô iā sâ̤ tā̤-ṳ̆k gâe̤ng ùng-huá gì uăk-dông, pī-ṳ̀-gōng tā̤-ṳ̆k-cáik (體育節), kuŏ-ngiê-cáik (科藝節), siâ-tuàng sùng-lā̤ (社團巡禮) dēng-dēng. Siâ-tuàng 30 gūi bĭh, giéng bĭh siâ-tuàng dŭ mâ̤ siŏh-iông, ô cê-gă gì dĕk-sáik. Hǒk-hâu ô kăng-ŭk «Săng-iĕk-tè̤ng» (三葉蟲), muōi siŏh-nguŏk chók-bēng. Liòng Géng-kuŏi (梁敬魁), Uòng Nāi-ngiêng (王乃彥), Lìng Hiê-mìng (林惠民) săng ôi Dṳ̆ng-guók Kuŏ-hŏk-iêng (中國科學院) iêng-sê̤ṳ (院士) ī-sèng dŭ găk Săng-dṳ̆ng tĕ̤k-cṳ̆, 2010 nièng có̤ hâu-dōng gì Siêu Dŏng-sĕng (邵東生) iâ sê Săng-dṳ̆ng gì hŏk-sĕng. Ciā hǒk-hâu gâe̤ng chĕ̤-dṳ̆ng-buô (初中部) Hók-ciŭ Dâ̤-sĕk-gāu Dṳ̆ng-hŏk dŭ sṳ̆k-ṳ̆ (屬於) dùng siŏh ciáh huák-ìng (法人), găk Diòng-lŏ̤h Bĭng-hāi Sĭng-kṳ̆ (濱海新區) iâ ô siŏh gó̤ Bĭng-hāi Hâu-kṳ̆ (濱海校區).

Hók-ciŭ Săng-dṳ̆ng ciéng-dê miêng-cék (佔地面積) 27940㎡. Gáu-hŏk-lèu gì gióng-dé̤ṳk miêng-cék gâe̤ng-cūng ô 23580㎡. Gì-dṳ̆ng dê-siông sĕk-săng lèu miêng-cék 17869㎡, cī-bĕng cêu ké̤ṳk hŏk-sěng hŏk-sĭk, sĭng-săng bâing-gŭng. Dṳ̀ lā̤ ŏ̤h nó̤h có̤ dâi gì sū-câi, gó ô hâu-sṳ̄ diēng-lāng-sék (校史展覽室), liŏh-bó̤-sék (錄播室), kuŏ-gê uăk-dông-sék (科技活動室), ék-tā̤-huá dù-cṳ̆-sék (一體化圖書室) dēng-dēng. Dê-hâ dìng-chiǎ-kó (地下停車庫) miêng-cék 5711㎡, lĕ̤k-sĕk gūi buô gĭ-dông-chiă (機動車), ngô-báh gūi buô hĭ-gĭ-dông-chiă (非機動車) dìng cī-bĕng dŭ mò̤ ông-tà̤.Gáu-hŏk gì sū-câi ô puō-tŭng gáu-sék 42 găng. Dṳ̀ puō-tŭng gáu-sék, Hók-ciŭ Săng-dṳ̆ng ô ŭk-lī, huá-hŏk, sǎng-ŭk gì sĭk-ngiêng-sék (實驗室), gó ô mì-hìng gié-sáung-gĭ (微型計算機) uăk-dông-sék, ngṳ̄-ngiòng sĭk-ngiêng-sék. 

 
Có̤i-cā găk 1986 nièng 3 nguŏk, iù huà-gièu giŏng-cièng lì kī dù-cṳ̆-guāng. Cuòi sê Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k dâ̤ ék cā gì dṳ̆ng-hŏk sĭng-chiông (聲像) dù-cṳ̆-guāng. Dŏng-sì ciòng-guāng gì miêng-cék ô 943.6㎡, guāng diē ô cṳ̆ 50000 cáik. 21 sié-gī cá kăi-sṳ̄, kī lāu dṳ̆k-lĭk gì dù-cṳ̆-guāng-lèu, miêng-cék 2353㎡.

Găk uăk-dông gà̤-dēng, Hŏk-hâu 20 sié-gī 90 nièng-dâi ô Hâu-huòng Gék-nà̤-sṳ̆ Dâi-ciōng-suói (校園吉尼斯大獎賽). Gáu 2002 nièng, hŏk-hâu diē-sié tā̤-ṳ̆k-cáik có̤ guó 15 gái. Téng 2005 nièng kī, hŏk-sĕng-huôi muōi siŏh nièng dŭ ô có̤ siâ-tuàng sùng-lā̤ (社團巡禮). Gáu 2013 nièng ô 33 bǐh siâ-tuàng, pī-ṳ̀-gōng Hù-bĭng Ùng-siâ (湖濱文社), Tiĕng-ùng-siâ , Muò-ngī-lièng-hăk-guók-siâ (模擬聯合國社), Ù-gái Dông-mâng-siâ (無戒動漫社), Chū-muòng Uâ-kiŏk-siâ (楚門話劇社) dēng-dēng.

Hók-ciŭ Săng-dṳ̆ng gì hâu-hóng (校訓) sê „lâ̤-cé, dók-hŏk, lĭk-hèng“ (勵志, 篤學, 力行). Lâ̤-cé cêu-sê-gōng ciŏng-sĭng có̤ dâi. Dók-hŏk cêu-sê ŏ̤h nó̤h diŏh nêng-cĭng. Lĭk-hèng cêu-sê có̤ dâi diŏh nū-lĭk. 




#Article 239: Mâ̤ Táh-gáik gì Dông-ŭk (219 words)


Cŭ-uái  sê diŏh gáuk-cṳ̄ng cŭng-gáu dêng-ngiê ôi Mâ̤ Táh-gáik gì Dông-ŭk:

Huàng kō̤-ó gì nó̤h nṳ̄ ng-tĕ̤ng siăh:

Dông-ŭk gì cṳ̄ng-lôi: Nâ diōng-mô̤ gì dṳ̆ng-găng, buŏng dà̤ gì dṳ̆ng-găng, iâ ô nṳ̄ ng-tĕ̤ng siăh: Lŏk-dò̤̤, Tó, Să-huăng, sê diōng-mô̤, bô ng sê buŏng dà̤, nṳ̄ găi-dŏng sáung sê mâ̤ táh-gáik. Dṳ̆ chŭi-iòng sê buŏng-dà̤, ĭ bô ng sê diōng-mô̤, nṳ̄ iâ diŏh sáung sê mâ̤ táh-gáik: ĭ gì nṳ̆k ng-tĕ̤ng muŏ (Sĭng-mêng-gé 14 ciŏng: 7-8 cáik).

Hāi-siĕng gì cṳ̄ng-lôi: Huàng mò̤ chié, mò̤ lìng gì, nṳ̄ ng-tĕ̤ng siăh: diŏh sáung sê mâ̤ táh-gáik (Sĭng-mêng-gé 14 ciŏng: 10 cáik).

Cēu gì cṳ̄ng-lôi: Nṳ̄ sū mâ̤ siăh-dék: cêu sê ĭng, ngáuk, diĕu, iŏng, ciĕng, siēu-ĭng, gâe̤ng ĭ siŏh lôi; lō̤-uă  gâe̤ng ĭ siŏh lôi; mō̤ gì dò̤-cēu, gē̤ng gì dò̤-cēu, ngṳ̀ ĭng, chiók-ĭng, gâe̤ng ĭ siŏh lôi; lù-cṳ̀, lô-cṳ̀, tĭng-cēu, dà̤-hù, uòng-gṳ̆, ngṳ̀-gēu, hŏk, ĕng-ū gâe̤ng ĭ siŏh lôi, dái-êng, biēng-hók  (Sĭng-mêng-gé 14 ciŏng: 12-18 cáik).

Kŏng-tṳ̀ng gì cṳ̄ng-lôi:  Huàng ô sĭk gì tè̤ng nṳ̄ iâ diŏh sáung sê mâ̤ táh-gáik: dŭ ng-tĕ̤ng sĭah (Sĭng-mêng-gé 14 ciŏng: 19 cáik).

Cŭ-uái liĕk chók gì dông-ŭk mò̤ diŏh Séng-gĭng dṳ̆ng ké̤ṳk dêng-ngiê ùi  Mâ̤ Táh-gáik gì Dông-ŭk,  dáng-sê  iù ĭ dĕk-dĭng lì-gōng,  ĭ sê hù-hăk Lé-ê-gé sū dêng-ngiê gì Mâ̤ Táh-gáik gì Dông-ŭk ,  ĭ â̤-sāi  ké̤ṳk káng cáuk sê Mâ̤ Táh-gáik gì: 




#Article 240: Lìng-hùng (114 words)


Lìng-hùng (靈魂), găk cŭng-gáu, diék-hŏk gâe̤ng sìng-uâ diē-sié, sê siŏh cṳ̄ng mò̤ hìng-tā̤ iâ mâ̤ sī gì còng-câi. Gŏng-gé̤ṳ Iù-tái-gáu, Gĭ-dók-gáu gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu, nâ nè̤ng ô mâ̤ sī gì lìng-hùng. Gì-tă cŭng-gáu, chiông Éng-dô-gáu nêng-ùi sū-iū ô sĕng-miâng gì nó̤h dŭ ô lìng-hèng. Gó-ô siŏh piĕ cŭng-gáu nêng-ùi tiĕng-â ék-chiék sĭk-tā̤ (séng-cé bău-guák mò̤ sĕng-miâng gì nó̤h, chiŏng ò̤, săng, nĭk-tàu) dŭ ô lìng-hùng. Ciā có̤i-âu gì siŏh cūng lī-lâung iâ hô̤ lō̤ uâng-ŭk-iū-lìng-lâung (萬物有靈論; Ĭng-ngṳ̄: animism). Gū Hĭ-lé-nà̤ dik-hŏk-gă, pī-ṳ̀ Socrates, Plato gâe̤ng Aristotle, nêng-ùi nè̤ng gì lìng-hùng â̤ sṳ̆-kō̤ lô̤-cĭk gì nèng-lĭk, ciā nèng-lĭk sê nè̤ng â̤ có̤ gì dâi-gié dài-dŏng dék dê̤ṳng-iéu gì, sê iù sìng sé̤ṳ ké̤ṳk nè̤ng gì nèng-lĭk.




#Article 241: Siĕng-dĭ (121 words)


Siĕng-dĭ (先知) sê cŭng-gáu diē-sié cêng sèu sāi-ê̤ṳng gì kái-niêng, sê cī ô-nièng-ngài gâe̤ng sìng hĕ̤k-chiā chiĕu-cê̤ṳ-iòng gău-liù bêng-chiā ê̤ṳ-giéng ê-lài gì nè̤ng. Siĕng-dĭ sê sìng gâe̤ng nè̤ng dài-dŏng gì dṳ̆ng-ìng (中人), ciŏng ĭ báik-duòng gì lài-cê̤ṳ sìng gì dĭ-sék gōng ké̤ṳk báh-sáng tiăng. Siĕng-dĭ gōng gì uâ hô̤ ê̤ṳ-ngiòng (預言).

Ĭng-ngṳ̄ diē-sié gì prophet (siĕng-dĭ), prophecy (ê̤ṳ-ngiòng), prophesy (gōng ê̤ṳ-ngiòng) dŭ lì lài-cê̤ṳ Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì προφήτης.

Iù-tái-gáu, Gĭ-dók-gáu gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu dŭ sìng-nêng Ā-báik-lăk-hāng gâe̤ng Mò̤-să̤ cī lâng ciáh siĕng-dĭ. Ciĕ-tì Săng-ôi-ék-tā̤ gì Gĭ-dók-dù siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ dŭk-sĕng gì giāng, ng-nié sê siĕng-dĭ, iâ sê sìng buōng-sĭng. Ĭ-sṳ̆-làng-gáu siŏng-séng Ià-sŭ gâe̤ng Ā-báik-lăk-hāng, Mò̤-să̤ siŏh-iông-iông dŭ sê siĕng-dĭ, dáng-sê ng-sê sìng. Nâ Iù-tái-gáu nêng-ùi Ià-sŭ ng-sê sìng iâ ng-sê siĕng-dĭ.




#Article 242: Siĕ-sā̤-lā̤ Iók-hâng (111 words)


Siĕ-sā̤-lā̤ Iók-hâng (施洗禮約翰, Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Ἰωάννης ὁ βαπτιστής) sê gŭng-nguòng 1 sié-gī gì Iù-tái siĕng-dĭ, iâ sê Gĭ-dók-gáu gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu diē-sié gì dê̤ṳng-iéu ìng-ŭk. Iók-hâng diŏh Iók-dáng Ò̤ tá̤ báh-sáng siĕ sā̤-lā̤, duòng huói-cô̤i gāi-guó gì dô̤. Ĭ iâ sê Ià-sŭ gì biēu-hĭng, sê tá̤ Ià-sŭ siĕ sā̤-lā̤ gì nè̤ng, áng Séng-gĭng gì gōng-huák, Iók-hâng găk Ià-sŭ cĭ-sèng ê̤ṳ-bê ĭ gì duô.

Siĕ-sā̤-lā̤ Iók-hâng ĭng-ôi piĕ-pàng dŏng-sì gì Iù-tái-uòng Hĭ-lŭk Ăng-tì-pá-sṳ̆ (Herod Antipas) có̤ ngài-dâi, cô ké̤ṳk buô găng-lò̤ diē, gáu-muōi-lāu ké̤ṳk tài-tàu.

Mūi nièng gì 6 nguŏk 24 hô̤ sê Siĕ-sā̤-lā̤ Iók-hâng Nĭk, gé-niêng Siĕ-sā̤-lā̤ Iók-hâng gì chók-sié. Găk Quebec gâe̤ng Gă-nā-dâi gì-tă gōng Huák-ngṳ̄ gì dê-kṳ̆ sê gŭng-cê̤ṳng cáik-nĭk.




#Article 243: Háik (gū guók) (119 words)


Háik (赫, ) sê Să̤-ā gì siŏh ciáh gū guók, iù Háik nè̤ng sū gióng, dâi-kái còng-câi ṳ̀ gŭng-nguòng sèng 1600 gáu 1178 nièng. Gŭng-nguòng sèng 15 gáu 13 sié-gé sê Háik nè̤ng có̤i bá gì sì-dâi, Háik dá̤-guók sê Să̤-ā dék giòng gì guók-gă, ô siŏh dâung sì-gĭ gâe̤ng Gū Ăi-gĭk páh-dêng ó̤i dĭh Sê̤ṳ-lé-ā. Gáu-muōi, Háik dá̤-guók sŏi-tó̤i, ṳ̀ gŭng-nguòng sèng 1178 nièng hŭng-liĕk biéng iâ sâ̤ nâung-nâung-giāng gì siàng-băng, có̤i-cṳ̆ng ké̤ṳk Ā-sŭk miĕk-uòng. 

Háik ciā miàng-cê găh Dṳ̆ng-guók dâi-lṳ̆k, Dài-uăng gâe̤ng Hiŏng-gē̤ng háng-cê ô siā có̤ 赫梯 hĕ̤k-chiā 西臺. Găh Hók-ciŭ-uâ Bàng-uâ-cê Séng-gĭng dăng-dŏng siā có̤ Háik. Pī-ṳ̀ gōng Cháung-sié-gé dâ̤ 23 ciŏng dâ̤ 3 ciék: Ī-hâiu Ā-báik-lăk-hāng iù sĭng-sĭ méng-sèng kī-lì, gâe̤ng Háik nè̤ng gōng.




#Article 244: Làu-kì (265 words)


Làu-kì (流蜞), Lá-dĭng-ngṳ̄ hŏk-miàng tylorrhynchus heterochaeta, sê diŏh chiēng-hāi tăng-dù sĕng-uăk gì siŏh cṳ̄ng kuàng-ciék dông-ŭk. 

Làu-kì tā̤ dòng 40 gáu 80 hò̤-mī, kuăng 5 hò̤-mī, sĭng-tā̤ lâng bèng ô gōng-mò̤, ĭ-buăng sê liŏh-sáik hĕ̤k-chiā è̤ng-sáik.

Làu-kì ék-buăng sê â-màng chók-lì uăk-dông, tiĕng guŏng cêu diōng kó̤. Gó-chṳ̄ Bàng-uâ sāi „Làu-kì giàng â-màng“ hìng-ṳ̀ng â-màng chók-muòng uăk-dông hĕ̤k-chiā có̤ gì-tă dâi-gé gì nè̤ng.

Làu-kì găh Dṳ̆ng-guók dĕ̤ng-nàng buô gì Ciék-gŏng, Hók-gióng, Guōng-dĕ̤ng gâe̤ng Nĭk-buōng dēng dê gì tăng-dù, gĕ̤ng hāi gău gái ché̤ṳ gâe̤ng diêu chèng dŭ ô hŭng-buô. Làu-kì bàng-siòng kók cūi-dā̤ gì săi diē-sié, gáu màng-buŏ hĕ̤k-chiā gău-puói gì gié-cáik cêu siù chók lì. Găh Hók-ciŭ, làu-kì gì gău-puói gié-cáik ĭ-buăng sê muōi nièng gì 8 gáu 9 nguŏk, găh Nĭk-buōng sê 10 gáu 11 nguŏk.

Găh Hók-gióng, làu-kì iā sê siŏh cṳ̄ng hāi-chiĕng, dò̤ chā, dò̤ dông lâung, dò̤ puŏh dă siăh dŭ â̤-sāi. Hók-gióng nè̤ng siăh làu-kì gì lĭk-sṳ̄ ī-gĭng iā òng lāu. Chĭng-dièu Hŏk-ciŭ gì Liòng Ciŏng-gê̤ṳ (梁章鉅) ô siā siŏh dèu sĭ «Géng Ì Gié Làu-kì Găng» (敬兒寄流蜞干): 

Làu-kì hŭng-ê siēu ìng dĭ, cūi-diêu cĭng-ĭng tū-mĕk cṳ̆, móng dó̤ hiŏng-guăng lṳ̆k-nguŏk buáng, chiĕng giĕ dièu tó̤i ṳ̄ lài sì. (流蜞風味少人知, 水稻菁英土脈滋, 夢到鄉關六月半, 千畦潮退雨來時).

Gáu muōi nièng 8, 9 nguŏk (nùng-lĭk 6 gáu 8 nguŏk) làu-kì gău-puói gì gié-cáik, Hók-ciŭ ngṳ̀-mìng dŭ â̤ dīng màng-buŏ cūi-puóng sèng-hâu kó̤ lĕ̤k làu-gì. Có̤i-gê̤ṳng gūi nièng ĭng-ùi làu-kì só-liông biéng ciēu, gá-gáik iā biéng gói, siŏh gṳ̆ng â̤ mâ̤ chék báik sĕk dó̤i cièng. Dṳ̆ng-guók gì Guōng-dĕ̤ng iā ô siĕh làu-kì gì sĭk-guáng. Găh gì-tă dê-huŏng, làu-kì gĭng-siòng ké̤ṳk dáung né lì sāi.




#Article 245: Gă̤ (ngṳ̀) (113 words)


Gă̤ (鮭 hĕ̤k 魨訓讀), iâ hô̤ lō̤ duâi-bók-gă̤ (大腹鮭 hĕ̤k 大腹魨), sê siŏh cṳ̄ng găh sié-gái gáuk-ché̤ṳ ciāng-cūi gâe̤ng gèng-cūi dâi-dŏng sĕng-uăk gì ngṳ̀. Dáung sêu-gáu ŭi-hiĕk gì sèng-hâu, gă̤ ô-niĕ-ài chṳ̄-káik hék cūi hĕ̤k-chiā kŭng-ké gáu bók-lō̤ diē-sié, ciŏng cê-gă biéng duâi gūi buôi lì hiáh dó̤i-tàu, gó-chṳ̄ iâ ké̤ṳk Hók-ciŭ-nè̤ng gáe̤ lō̤ duâi-bók-gă̤. Lêng-nguôi, gă̤ gì nô̤i-câung, háik gâe̤ng ngṳ̀-cī dŭ ô dŭk, nè̤ng nâ-sê mâ̤ siēu-sĭng siăh diē â̤ dé̤ṳng-dŭk, ngièng-dâe̤ng sèng-hâu â̤ dé-sī. Chŭi-iòng gă̤ ô dŭk, ĭ gô-sê siŏh cṳ̄ng dê̤ṳng-iéu gì hāi-chiĕng, kēu-ê iā cóng, gĭng-guó ché̤ṳ-lī gì gă̤ kō̤-ī ăng-cuòng gì siăh. Dṳ̆ng-guók, Nĭk-buōng, Hàng-guók dēng guók-gă dŭ ô iā òng gì siăh gă̤ gì lĭk-sṳ̄.




#Article 246: Richard Clayderman (100 words)


Richard Clayderman () sê Huák-guók gì siŏh ciáh gáung-kìng-gă.

Clayderman nguòng-lài gì miàng-cê hô̤ lā̤ Philippe Pagès, diŏh Huák-guók Bă-là̤ chók-sié, 6 huói kăi-sṳ̄ ŏ̤k gáung-kìng, 12 huói sèng-hâu ké̤ṳk Bă-là̤ Ĭng-ngŏk Hŏk-iêng (Conservatoire de Paris) liŏk-chṳ̄. 1976 nièng, ĭng-ngŏk chié-piéng-ìng Olivier Toussaint gâe̤ng Paul de Senneville chiāng ĭ chó̤ ĭng-ngŏk ciŏng-cĭk liŏk-ĭng, ĭ dàng gáung-kìng-kuóh Ballade pour Adeline (Ké̤ṳk Adeline gì Ballad), ciā ciŏng-cĭk diŏh 38 ciáh guók-gă mâ̤ chók 2200 uâng diŏng.

Gĭng-dáng Richard Clayderman sê sié-gái chók-miàng gì gáung-kìng-gă, ô 1,300 dà̤ gáung-kìng-kuóh. Ĭ diŏh 2010 nièng gâe̤ng Typhaine giék-huŏng, hiêng-câi sĕng-oăh diŏh Huák-guók Île-de-France gì Saint-Ouen.

 




#Article 247: Nâ Cā Huòi-é Nàng-gái Iâ Â̤ Ké̤ṳk Séng-chĭng (219 words)


Ô siŏh huòi, Ĭ-ūi (iēng-uòng Uòng Iêu-ūi, 黃耀緯) gâe̤ng ngiê-mā lâng ciáh duâi-cǎng, Ĭ-ūi cêu liê-kŭi ĭ chió, gâe̤ng ĭ káh-dièu-bŏng Bĭng-bĭng (彬彬, iēng-uòng Uòng Sièu-lìng, 黃韶麟) kó̤ uōng-lŏk gă-pĭ-tiăng (網絡咖啡廳) káh-dièu. Lâng ciáh nè̤ng găk uōng-kă diē-sié, ké̤ṳk Giĕk-gŏ̤ (iēng-uòng Ngū Gă-ūi, 伍嘉緯) cé̤ṳ-é lāu. Giàng chók uōng-gă (網咖) hâiu, Giĕk-gŏ̤ lì păng-gōng. „Nguāi chió diē-sié ô iā sâ̤ nó̤h siăh.“„Bŏng-cô guó iā sâ̤ dò̤-chió siéu-nièng.“—Giĕk-gŏ̤ ciŏng-uâng gōng ĭ-gáuk-nè̤ng tiăng, piéng ĭ-gáuk-nè̤ng kó̤ cê-gă chió diē-sié káh-dièu. Giĕk-gŏ̤ dái lâng ciáh nè̤ng kó̤ chiĕu-chê mā̤ nó̤h, téng-gĭ dái lāu gūi guáng bì-ciū diōng-chió. Găk chió diē-sié, Giĕk-gŏ̤ guáng lâng ciáh nè̤ng siăh ciū, dīng gáu Bĭng-bĭng cói lāu, buóh kó̤ chĭng-huâng Ĭ-ūi. Chŭi-iòng Ĭ-ūi duâi-siăng gó̤ „Giĕk-gŏ̤ ng-sāi!“, dáng-sê Giĕk-gŏ̤ hĕng-hák „Tiăng-chuôi, niông nguāi ché̤ṳ nâ!“ Gáu-muōi dáik-tīng, gó bék-páe̤k Ĭ-ūi mâ̤-sāi ciŏng cī giông dâi-gé gōng nè̤ng tiăng. Guó-hâiu, Ĭ-ūi síng-sĭng (身心) iā siú-dê. Ĭ kó̤ gŭng-huòng láuk, puâng diŏh cé-gĕ̤ng mă-mă (志工媽媽) Sé̤ṳk-hiê (淑惠, iēng-uòng Diŏng Chiŏng-miēng, 張昌緬) gâe̤ng nè̤ng chó̤i-gōng-chó̤i-tiăng. Sé̤ṳk-hiê gōng gáu gâe̤ng séng-chĭng-huâng iū-guăng gì sṳ̀-hôi, Ĭ-ūi diĕng kó̤, háng-giéu-lièng-tiĕng, cêu ké̤ṳk Sé̤ṳk-hiê cé̤ṳ-é lāu. Ĭ-ūi siú ĭ bŏng-cô, gōng lāu cê-gă gì dâi-gé, bô tiăng Sé̤ṳk-hiê gì uâ, cūng-bê bó̤-gīng (報警), ngiêng-siŏng (驗傷), tŭng-bó̤ hŏk-hâu, niông ciòng-áng (全案) céng-ĭk sṳ̆-huák tiàng-sê̤ṳ (司法程序). Īng-piéng có̤i-hâiu, iù bòng-béik (旁白) gōng-chĭng-chū séng-chĭng-hâi gì dêng-ngiê (定義).




#Article 248: Hī-iòng-iòng gâe̤ng Hŭi-tái-lòng (642 words)


Iòng-lĭk (羊曆) 3513 nièng, găk Chĭng-chĭng-chāu-nguòng (青青草原) gà̤-dēng gì Iòng-chŏng (羊村) diē-sié, siēu-iòng gì sĕng-uăk muōng biéng muōng hō̤, găk sĕng-uăk dâi-dŏng ī-gĭng ô lāu chiĕu-chê, gŭng-sĭ, gó ô hŏk-hâu dēng-dēng. Dáng-sê, cêu găk Iòng-chŏng (羊村) gì dó̤i-méng, ô lâng ciáh hô̤ Hŭi-tái-lòng (灰太狼) gâe̤ng Hùng-tái-lòng (紅太狼) gì lòng, iâ dĭng siông lāu Iòng-chŏng (羊村) diē-sié gì iòng. Cêu ciŏng-uâng, siŏh diòng iòng gâe̤ng lòng gì ciéng-cĕng, kăi-sṳ̄ lāu.

Hī-iòng-iòng (喜羊羊) sê Chĭng-chĭng-chāu-nguòng (青青草原) gà̤-dēng bié gì có̤i ká̤ gì iòng, iâ sê có̤i chŭng-mìng gì iòng. Ĭ găk Iòng-chŏng (羊村) diē-sié gì Duâi-buòi-iòng Hŏk-hâu (大肥羊學校) tĕ̤k-cṳ̆, cṳ̆ iâ tĕ̤k gì iā hō̤, gó sê chŏng-diòng Mâng-iòng-iòng (慢羊羊) gì bŏng-chiū, cêng-sèu dó̤i-chiū Mâng-iòng-iòng (慢羊羊) có̤ iā sâ̤ dâi-gié. Găk bèng-iū ô ngùi-hiēng gì sèng-âu dŭ sê tàu ciáh kiê chók-lì gì iòng, ék bìng ĭ gì tàu-nō̤ có̤ hō̤ sū-ô gì káung-nàng. Sū-ī ĭ sê Iòng-chŏng (羊村) gì siēu-ĭng-hṳ̀ng.

Mī-iòng-iòng (美羊羊) sê Iòng-chŏng (羊村) diē-sié có̤i cóng gì iòng, iâ â̤ có̤ hŭk-cŏng, có̤-siĕh, có̤ gì-tă ô năi-sĭng gì dâi-gié. Dáng-sê â̤ cêng-sèu tiè-mà, dāng iâ iā siēu, diŏh ô Hī-iòng-iòng (喜羊羊) gâe̤ng gì-tă iòng lì bō̤-hô ĭ.

Lāng-iòng-iòng (懶羊羊) sê Chĭng-chĭng-chāu-nguòng (青青草原) gà̤-dēng có̤i lāng gì iòng, nĭk nĭk dŭ siōng diŏh kó̤ kó̤-káung gâe̤ng siăh iā sâ̤ gì nó̤h, có̤i iéng kó̤ ông-dông pàu-buó, sū-ī Hŭi-tái-lòng (灰太狼) muōi siŏh ché̤ṳ dŭ siŏng niĕk ĭ, dáng-sê ĭ gì ông-ké iâ hō̤, Hŭi-tái-lòng (灰太狼) iâ cêng-sèu niĕk mâ̤ diŏh ĭ.

Hié-iòng-iòng (沸羊羊) sê Iòng-chŏng (羊村) diē-sié có̤i mē̤ng gì iòng, iâ sê có̤i ṳ̄ng-gāng gì iòng, dáng-sê ĭ iā giăng gă-săk, siŏh káng-giéng gă-săk méng cêu băh lāu. Ĭ có̤ dâi-gié iâ sê iā chṳ̆ng-dông, táu-dā̤ dŭ mò̤ chák có̤ uòng gì hâiu-guō sê sié-nó̤h.

Nuāng-iòng-iòng (暖羊羊) sê Buàng-iòng-cŭk (盤羊族) gì iòng, sê Duâi-buòi-iòng Hŏk-hâu (大肥羊學校) sĭng lì gì diōng-hâu-sĕng (轉校生), iâ sê băng-ngék diē-sié gì băng-diòng, ĭ iòng iā hō̤, cêng-sèu dó̤i-chiū gì-tă gì iòng. Dáng-sê iòng ká̤ hō̤ iâ cêng-sèu ké̤ṳk gì-tă dông-ŭk piéng, pī-ṳ̀ gōng cêng-sèu ké̤ṳk Hŭi-tái-lòng (灰太狼) piéng.

Mâng-iòng-iòng (慢羊羊) sê Iòng-chŏng (羊村) diē-sié gì chŏng-diòng, iâ sê siēu-iòng gì sĭng-săng, gó sê siŏh ciáh huák-mìng-gă, ĭ cêng-sèu có̤ iā sâ̤ huák-mìng, dáng-sê iā sâ̤ iâ dŭ sê sék-bâi gì, có̤ huák-mìng gì sèng-âu tàu gà̤-dēng gó ô chāu â̤ chók-lì.

Hŭi-tái-lòng (灰太狼) sê Lòng-cŭk (狼族) gì Lòng-uòng (狼王), iâ sê Hùng-tái-lòng (紅太狼) gì dòng-buŏ. Ĭ gâe̤ng ĭ gì lâu-mā Hùng-tái-lòng (紅太狼) dêu găk Chĭng-chĭng-chāu-nguòng (青青草原) gì Lòng-bō̤ (狼堡). Iù-ngṳ̀ cêng-sèu niĕk mâ̤ diŏh iòng, sū-ī cêng-sèu ké̤ṳk Hùng-tái-lòng (紅太狼) niĕk lì páh. Ĭ ké̤ṳk iòng páh-bâi gì sèng-âu dŭ â̤ gōng Nguāi ék-dêng â̤ giàng-diōng gì cī guó uâ, bók-guó gáu-muōi gĭng-guó lāu cī-măng sâ̤ dâi-gé hâiu, có̤i-hâiu gâe̤ng Hī-iòng-iòng (喜羊羊) có̤ chiàng lāu bèng-iū. 

Hùng-tái-lòng (紅太狼) sê Hŭi-tái-lòng (灰太狼) gì lâu-mā, gâe̤ng Hŭi-tái-lòng (灰太狼) dêu găk Chĭng-chĭng-chāu-nguòng (青青草原) gì Lòng-bō̤ (狼堡). Ĭ gì ū-ké sê bìng-dā̤-guŏ (平底鍋), cêng-sèu dò̤ bìng-dā̤-guŏ (平底鍋) lì páh Hŭi-tái-lòng (灰太狼). Dáng-sê ĭ iâ iā tiáng ĭ gì dòng-buŏ Hŭi-tái-lòng (灰太狼), ĭ iâ iā tiáng ĭ gì giāng Siēu-hŭi-hŭi (小灰灰). 

Siēu-hŭi-hŭi (小灰灰) sê Hŭi-tái-lòng (灰太狼) gâe̤ng Hùng-tái-lòng (紅太狼) gì giāng, iâ sê siēu-iòng gì bèng-iū, dĕk-biék gâe̤ng Lāng-iòng-iòng gì gāng-cìng iā hō̤. Ĭ sê siŏh ciáh iā kō̤-ái gì lòng, siŏh káng-giéng nòng-bâ Hŭi-tái-lòng (灰太狼) găk tiĕng gà̤-dēng buŏi gì sèng-âu dŭ iā huăng-hī.

Bău-guák găk Dâi-dṳ̆ng-huà Dê-kṳ̆ bó̤-chók ī-nguôi, Hī-iòng-iòng gâe̤ng Hŭi-tái-lòng gó ô găk ciòng-giù chiĕu-guó 50 dŏ̤ bĭk guók-gă gâe̤ng dê-kṳ̆ sāi Ĭng-ngṳ̄ gâe̤ng chiĕu-guó 10 cṳ̄ng dŏng-dê gì ngṳ̄-ngiòng bó̤-chók guó, â-dā̤ sê ô bó̤-chók dê-huŏng gì buô-hông miàng-dăng. 

Mâing-gă-lăk, Bhutan, Éng-dô, Nepal, Maldives, Pakistan, Sri Lanka, Ùng-lài, Gāng-puŏ-câi, Dĕ̤ng Timor, Éng-nà̤, Lō̤-uŏ, Mùng-gū, Miēng-diêng, Hĭ-lĭ-pĭng, Sĭng-gă-pŏ̤, Mā-lài-să̤-ā, Tái-guók, Dâi-hàng Mìng-guók, Uŏk-nàng. 

Ó̤-ciŭ, New Zealand, Palau, Papua New Guinea, Micronesia Lièng-băng, Fiji, Marshall Gùng-dō̤, Kiribati, Solomon Gùng-dō̤, Tonga, Nauru, Tuvalu, Samoa, Vanuatu, Cook Gùng-dō̤, Huák-guók liāng Polynesia, Guam, New Caledonia, Niue, Mariana Islands, Tahiti, Tokelau, Wallis, Futuna. 




#Article 249: Dŏ̤-giéng Sìng-mĭk Kiŏk-diòng-bēng: Sê̤ṳ-liĕk cĭ Cĕng (1063 words)


Ā-sĭ-nā (亞絲娜, Asuna), Lê-cṳ̆-buói-dĕk (利茲貝特, Lisbeth), Să̤-lê-kā (西莉卡, Silica) iĕu-chīng Dùng-ìng káh-dièu «Sê̤ṳ-liĕk», cà̤ kó̤ páh Aincrad gì duâi mò̤-tàu. Dùng-ìng gâe̤ng Ā-sĭ-nā gáu lāu hī-biĕng, puâng diŏh Káik-lài-ĭng (克莱茵, Klein)—Hŭng-lìng-huō-săng (風林火山) gŭng-huôi (公會) gì huôi-dòng. Ĭ-gáuk-nè̤ng buóh páh mò̤-tàu, káng-giéng lāu Iù-nā (悠那, Yuna). Ĭ sê hṳ̆-ngī gŏ̤-chiū (虛擬歌手), găk iù-hié diē ô iā sâ̤ nè̤ng iā dṳ̆ng-é ĭ. Ĭ chióng lāu gŏ̤, ké̤ṳk chăng-gă gì nè̤ng iā lâ̤-hâi gì ciéng-dáiu hâu-guō (戰鬬效果). Kuóng-diŏng hiêng-sĭk diē-sié, dông-cáuk (動作) huāng-êng (反應) iā ká̤. Dùng-ìng tàu siŏh huòi sōng-páh, sék-êng (適應) mâ̤ lì, ng-diŏh-sié páh mâ̤ ìng. Siŏh ciáh hô̤ lā̤ Ĭng-nê (瑛二, Eiji) gì nè̤ng, găk iù-hié diē bài dâ̤ nê miàng, lì gâe̤ng dài-gă-nè̤ng siàng. Mò̤-tàu hàng-bók-cháuk lā̤ páh ĭ-gáuk-nè̤ng, lĭk iā duâi, dáng-sê Ĭ bŏng-cô dài-gă-nè̤ng siàng-gŭng huòng-ngṳ̄ (防禦). Dāng Ā-sĭ-nā bié siông kó̤ tài sī mò̤-tàu. Mā-siông uòng-siàng gì sì-hâiu, Ĭng-nê dó̤i Ā-sĭ-nā nâung sĭng gōng lā̤ „chiék-uâng“ (切換, Switch), Nuông Ā-sĭ-nā siōng gáu «Dŏ̤-giéng» ciéng-dáiu gì ngṳ̄-ngiòng. Buáng-mìng, Hŭng-lìng-huō-săng gì siŏh ciáh sìng-uòng diōng-chió diô-dṳ̆ng, ché̤ṳ gáu dô̤-gê̤ṳ (道具) buóh kák, hàng-bók-cháuk ké̤ṳk Ĭng-nê páh, iā sê̤ṳ-dê, cê̤ṳ ĭ-iêng kó̤ lāu. 

Dâ̤ nê nĭk màng-buŏ, Hŭng-lìng-huō-săng dĭk-dĭk dīng ké̤ṳk páh gì sìng-uòng, dīng iā òng muôi lì, nuông Ā-sĭ-nā cê-gă sĕng kó̤. Káik-lài-ĭng ĭ-gáuk-nè̤ng mâ̤ báik sìng-uòng diŏh ĭ-iêng, kăi-sṳ̄ páh lāu gó diŏh lā̤ kiê, hàng-bók-cháuk ké̤ṳk lêng siŏh ciáh mò̤-tàu gâe̤ng Ĭng-nê páh. Mìng-dáng, Dùng-ìng diōng gáu sèng-nĭk màng-buŏ sōng-páh gì gŭng-huòng, kiē-dông 
(啟動) «Sê̤ṳ-liĕk», káng-giéng siŏh ciáh cṳ̆-niòng-giāng, sê̤ṳng lā̤ băh-sáik gì ĭ-siòng, sê lièng-mô̤ (連帽) gì lièng-sĭng-gùng (連身裙). Ĭ cī nâ uōng-huŏng, dāng mā-siông siĕu-sék kó̤. Dùng-ìng gâe̤ng Sĭ-ĭng (詩音) páh sī biék siŏh ciáh mò̤-tàu cĭ-hâiu, Giék-ĭ (結衣) huák-hiêng Aincrad mò̤-tàu gì chók-hiêng sông-sê̤ṳ, gâe̤ng «Dŏ̤-giéng» gì mì-gṳ̆ng dê-dù dùng-siŏh-iông. Dùng-ìng gâe̤ng Ā-sĭ-nā păng-gōng, gōng gáu cī giông dâi, huák-hiêng Ĭng-nê sê „SAO-sê̤ṳ-giông“ gì hâing-còng-ciā (倖存者), ī-sèng iâ sê „Háik-mèng Kiè-sê̤ṳ-tuàng“ (血盟騎士團) gì sìng-uòng, miàng-cê giéu „Ĕng-ū-lòi“ (鸚鵡螺). 

Cĭ-hâiu Ā-sĭ-nā, Lê-cṳ̆-buói-dĕk, Să̤-lê-kă páh mò̤-tàu sì, bô ché̤ṳ gáu Iù-nā gâe̤ng Ĭng-nê. Găk mò̤-tàu sèng-dāu, Să̤-lê-kă ké̤ṳk Ĭng-nê páh dō̤ kó̤, Ā-sĭ-nā bié siông kó̤ bō̤-hô ĭ, gó-chṳ̄ cê-gă ké̤ṳk páh, mò̤ háik kó̤ lāu, mò̤ bâing-huák gái sōng-páh, gó céng lāu ĭ-iêng. Ā-sĭ-nā găk ĭ-iêng buóh huòi-siông (回想) «Dŏ̤-giéng» sì gì dâi-gé, dáng-sê huák-hiêng siōng-guăng gé-é (記憶) kăi-sṳ̄ mâing-mâing mâ̤ gé. Dùng-ìng lì káng Ā-sĭ-nā, â̤-báik cī giông dâi-gé, cêu huák-hiêng Augma â̤ suā-mièu nè̤ng-nō̤, gó â̤ duăk kó̤ dĕk-diâng (特定) gé-é. Gì-tă SAO-sê̤ṳ-giông gì hâing-còng-ciā, nâ káh-dièu lāu «Sê̤ṳ-liĕk», iâ ô kō̤-nèng huák-sĕng dùng-iông gì dâi-gé. Dùng-ìng gâe̤ng Sĭ-ĭng lê-ê̤ṳng gâe̤ng mò̤-tàu sōng-páh gì gĭ-huôi diêu-că, cé̤ṳ-é gáu nâ ô SAO-sê̤ṳ-giông hâing-còng-ciā ké̤ṳk páh gáu mò̤ háik, cêu ô nó̤h téng ĭ tàu dēng buŏi chók kó̤. nó̤h cĭng chiông giù, â̤ huák guŏng, buŏi iā gà̤, dĭk-dĭk gáu tiĕng dēng gì ù-ìng-gĭ, ké̤ṳk sĕu-cĭk (蒐集) kó̤. Ù-ìng-gĭ gé̤ṳ gōng sê dò̤ lì hô-cô (輔助) iù-hié ông-hèng (運行) gì. Giék-ĭ gṳ̆ng giù kó̤, ké̤ṳk iù-hié hiê-tūng dâung kó̤, gāng mâ̤ siông. Cĭ-hâiu, dùng-ìng bô ché̤ṳ gáu sê̤ṳng băh-sáik ĭ-siòng gì cṳ̆-niòng-giāng, dùng-iông gì dông-cáuk dáe̤ng-hók mò̤-dìng. Dùng-ìng gâe̤ng Giék-ĭ nêng-cĭng tăng-giú, huák-hiêng cṳ̆-niòng-giāng cī gì sê „Dǔng-dŭ Gĕ̤ng-ngiĕk Dâi-hŏk“ (東都工業大學).

Kī-dâe̤ng Gé̤ṳk-gŏng (菊岡) ăng-bài hâiu, Dùng-ìng găk Hŏk-hâu gâe̤ng siék-gé Augma gì Dáe̤ng-chŏng (重村) gáu-sêu huôi-miéng, dáng-sê gáu-sêu hŭ nó̤h dŭ ng dák. Huôi-miéng uòng lāu, Dùng-ìng cé̤ṳ-é gáu Dáe̤ng-chŏng gáu-sêu bâing-gŭng-dó̤h gà̤-dēng ô siŏh diŏng cĭng chiông Iù-nā gì sióng-piéng. Dùng-ìng muóng nâ Gé̤ṳk-gŏng, huòi-é lāu Dáe̤ng-chŏng gáu-sêu gì nṳ̄-giāng „Iù-nā“ găk SAO-sê̤ṳ-giông sī kó̤. Dùng-ìng gáu Ā-sĭ-nā chió diē káng ĭ, tĕ̤k nâ ĭ nĭk-gé, huák-hiêng ĭ ĭng-ôi mâ̤ gé «Dŏ̤-giéng» sì-gĭ gì huòi-é, mâ̤ gé gâe̤ng Dùng-ìng có̤ lāu iók-diâng (約定), giăng cê-gă gâe̤ng Dùng-ìng gì guăng-hiê â̤ gāi-biéng. Dāng Dùng-ìng huák-siê buóh ké̤ṳk Ā-sĭ-nā duăk lì gé-é. Liê-kŭi Ā-sĭ-nā gì chió hâiu, káng-giéng sê̤ṳng băh-sáik ĭ-siòng gì cṳ̆-niòng-giāng, káuk-nêng (確認) ĭ cêu sê Iù-nā. Dùng-ìng buóh cê-gă kó̤ sōng-páh, dáng Iù-nā gōng Dùng-ìng tiăng—ĭ diâng-diŏh tì-sĭng bài-miàng. Cĭ-hâiu dùng-ìng páh mò̤-tàu iā sèu, bài-miàng muōng páh muōng gà̤.

Gūi nĭk hâiu, káh-dièu «Sê̤ṳ-liĕk» gì nè̤ng dŭ gáu Sĭng Guók-lĭk Tā̤-ṳ̆k-guāng (新國立體育館) kó̤ tiăng Iù-nā chióng-gŏ̤. Ĭng-nê bék-páe̤k dùng-ìng gâe̤ng ĭ giŏk-dáiu (決鬬). Nâ Dùng-ìng ìng ĭ, Ā-sĭ-nā gé-é cá dò̤ huàng Dùng-ìng. Dáng-sê Dùng-ìng bài-miàng gó bī ĭ dă̤, sê dâ̤ gāu miàng. Có̤i-hâiu Dùng-ìng ìng kó̤ ĭ, Ĭng-nê gōng lāu sê̤ṳ-sĭk—Dáe̤ng-chŏng gáu-sêu buóh duăk kó̤ sê̤ṳ-giông hâing-còng-ciā gì gé-é, lì có̤ gâe̤ng ĭ nṳ̄-giāng siŏh-iông gì hṳ̆-ngī ìng-gĕ̤ng dê-nèng (人工智能). Nè̤ng nâ ké̤ṳk mò̤-tàu páh gáu mò̤ háik, hiê-tūng cêu cê̤ṳ-dông sāi «Sê̤ṳ-liĕk» gì ù-ìng-gĭ nuông Augma huák chók gŏ̤-gŭng-lṳ̆k (高功率) séng-hô̤ (信號), duăk kó̤ gé-é. Ciŏng-uâng gâe̤ng „NERvGear“ dùng-iông dŭ â̤ sī nè̤ng.

Aincrad gì mò̤-tàu diŏh lā̤ tā̤-ṳ̆k-guāng páh nè̤ng, páh lā̤ cĭng chă̤-chāng, Iù-nā bié lì bō̤-hô Ā-sĭ-nā dēng-dēng nè̤ng. Dùng-ìng diōng lì, Iù-nā bô gōng dùng-ìng tiăng—Augma â̤ sāi ù-ìng-gĭ kó̤ kiē-dông „uòng-ciòng cièng-hèng“ gŭng-nèng, tài sī diŏh «Dŏ̤-giéng» dâ̤ siŏh báh lèu gì mò̤-tàu, cêu â̤ giék-sók cī-màng kék-kŭi gì dâi-gé. Dùng-ìng ké̤ṳk Ā-sĭ-nā dêng-huŏng gái-cī (定婚戒指), cêu gâe̤ng dài-gă giàng kó̤. 
Gáu lāu dâ̤ siŏh báh lèu „Hùng-ngṳ̆k-gṳ̆ng“, Dùng-ìng, Lê-cṳ̆-buói-dĕk, Să̤-lê-kā, Ngái-gĭ-ī (艾基爾), Sĭ-ĭng páh mò̤-tàu páh lā̤ iā kék-kŭi. Dĭk-dĭk gáu Giék-ĭ giéu Ā-sĭ-nā, Lê-huák (莉法), Káik-lài-ĭng gâe̤ng gì-tă káh-dièu «Iĕu-cĭng Guók-dô» (妖精國度, ALO), «Hiŭ-lìng Cṳ̄-dàng» (幽靈子彈, GGO) gì nè̤ng lì chăng siŏh kă, bô ciŏng ĭ-gáuk-nè̤ng găk «Dŏ̤-giéng» gì nèng-lĭk gâe̤ng cŏng-bê hŭi-hók, cá tài sī mò̤-tàu. Dài-gă tiăng gáu ô nè̤ng gṳ̆ng-hī séng-lé, sê Màu-diòng Cĭng-ngiêng gì siăng-ĭng. Hiê-tūng ké̤ṳk Dùng-ìng siŏh bā iā lâ̤-hâi gì giéng, cuòi sê iù-hié ciōng-lâ̤ (獎勵).

Dùng-ìng téng „uòng-ciòng cièng-hèng“ diōng gáu iēng-chióng-huôi, găk «Sê̤ṳ-liĕk» gì bài-miàng biéng siàng dâ̤ ék, bô sāi sĭng gì giéng ciŏng mò̤-tàu dŭ tài sī kó̤. Dáe̤ng-chŏng gáu-sêu dĭk-dĭk kiê găk nguòng-lài ông-ìng «Dŏ̤-giéng» gì Augma hŭk-ô-ké bùng, dāng ké̤ṳk Gé̤ṳk-gŏng niěk kó̤. Iù-nā ciŏng gé-é dò̤ huàng hâing-còng-ciā, bô gōng dùng-ìng ĭ-gáuk-nè̤ng tiăng—ĭ cê-gă gì nguông-uông nâ sê chióng-gŏ̤. Dāng Iù-nā gâe̤ng ĭ-hó (依附) găk dâ̤ siŏh báh lèu mò̤-tàu gì nguòng-dâi-mā cà̤ siĕu-sék lāu. 

Hŭng-pŏ̤ cĭ-hâiu, dâ̤ nê bēng «SAO-sê̤ṳ-giông Gé-liŏh» có̤i-hâiu gă lāu lâng hòng: „Ô siŏh ciáh gŏ̤-ciā (歌者) sāi cê-gă gì sĭng gū-lâ̤ biék-nè̤ng.“
Dùng-ìng gâe̤ng Ā-sĭ-nā sĭk-hiêng cê-gă găk Aincrad hṳ̄ gì sìng-nŏk. Ā-sĭ-nā ciŏng dêng-huŏng-gái huàng dùng-ìng, gĭ-dâi dùng-ìng ké̤ṳk cê-gă dái, sié-nó̤h sié-nó̤h. 
Dáng-sê chṳ̄-káik éng-găi sīng-muóng (審問) Dáe̤ng-chŏng gáu-sêu gì Gé̤ṳk-gŏng, ciŏng gáu-sêu dái gáu lêng siŏh gă gĕ̤ng-cáuk-sék, buóh có̤ lêng siŏh hâung gé-uăh, hô̤ lā̤ „RATH“.




#Article 250: Nguŏk-guŏng-guŏng (dùng-ièu) (119 words)


Hók-ciŭ-bēng gì «Nguŏk-guŏng-guŏng» sê Dòng-dièu Siòng Gūng (常袞) sū-cáuk . Ciā gŏ̤ ô iā sâ̤ bāng-buōng, Káh-gă gâe̤ng Dièu-sáng gáuk-dê dŭ ô cê-gă gì chióng-huák .

Hók-ciŭ bēng gì «Nguŏk-guŏng-guŏng» sê Dòng-dièu Siòng Gūng (常袞), sê Hók-ciŭ hiêng-còng (現存) cé̤ṳ gū-lō̤ gì mìng-găng gŏ̤-ièu. Siòng Gūng lūi-guăng (累官) gáu Cāi-sióng (宰相) ī-hâiu ké̤ṳk biēng siàng Hók-gióng Guăng-chák-sṳ̄ (福建觀察使), ĭ găk Mìng-dê (閩地) iā dê̤ṳng-sê gáu-ṳ̆k, cĕng-siék (增設) hiŏng-hâu, gó-gă chĭng-cê̤ṳ gōng-sêu (講授). Ĭ gó cháung-cáuk hĕ̤k-ciā mêng (命) nè̤ng cháung-cáuk lāu 200 gūi dèu mìng-ièu, hĭ-uóng kó̤ cuòi lì niông báh-sáng ŏ̤h chióng-gŏ̤, nêng-sék ùng-huá.Bī-ṳ̀ gōng, Hók-ciŭ-bēng «Nguŏk-guŏng-guŏng» dài-dŏng „Hùng-dòng (洪塘) cūi chĭng mâ̤ dáik dô“ siŏh-guó, cêu gōng gáu dŏng-sì Hók-ciŭ Hùng-dòng cī siŏh-dái gì dê-mâu dĕk-dĭng (特徵).




#Article 251: Siēu-mò̤-nṳ̄ Hŏk-dòng (282 words)


Ciék-â-kó̤ gì dông-uâ hô̤ lā̤ «Siēu-mò̤-nṳ̄ Hŏk-dòng: Mò̤-huák Gĭ-guăng gì Ngiàng-nó̤h» (小魔女学堂: 魔法機關倛迎乇, ), téng 2015 nièng 10 nguŏk 9 hô̤ kŭi-sṳ̄ bóng-ióng lâng lā̤-bái. Cuòi cêu ng-sê «Dông-uâ Uôi-lài» gì cáuk-pīng lāu. Cuòi sê Trigger cê-gă puói-bī cê-gă có̤ gì. 
Ī-hâiu lā̤, bô ô siŏh buô giéu «Siēu-mò̤-nṳ̄ Hŏk-dòng» gì diêng-sê dông-uâ, 2017 nièng 1 nguŏk lā̤ kŭi-sṳ̄ bó̤-bóng, dĭk-dĭk gáu 6 nguŏk cá bóng uòng. Ciā dông-uâ gâe̤ng ī-sèng gì dông-uâ sū gōng gì gó-sê̤ṳ cêu mò̤ sì-găng sĕng-hâiu gì guăng-hiê, ciáng-ciáng-sê sĭng gì cáuk-pīng.

Cṳ̆-chók mò̤-huák sié-gái, ô siŏh ciáh cṳ̆-niòng-giāng, miàng-cê hô̤ lā̤ Siēng-liŏng Siâ-lê-ó̤ (閃亮謝莉奧, ). Ĭ ó̤i kó̤ chék-ché̤ṳ iù-lĭk, có̤ ĭ gì màng-buŏ mò̤-huák-séu (魔法秀). Iā sâ̤ nè̤ng dṳ̆ng-é ĭ gì mò̤-huák-séu, gì-dṳ̆ng cêu ô Ā-kō̤ (亞可, ). Ā-kō̤ sê siŏh ciáh cṳ̆-niòng-giāng, có̤-sá̤ káng lāu ĭ biēu-iēng. Hiā sì-hâiu, chék lăk sĭng-sĭng téng tiĕng lā̤ buŏi lŏk lì, biéng siàng mò̤-tiông (魔杖), bô tiéu chók lì Siă-lê-ó̤. Ĭ dò̤ lā̤ mò̤-tiông bāi siŏh bāi, cêu ô băh-siók-siók gì duâi gūng-muòng (拱門) kī tiĕng-siông (天上), nâung-nâung gì siĕng-cṳ̄ kuàng-kuàng-diōng, bô buŏi lì hà-cĭng-biék-guái ké̤ṳk Siă-lê-ó̤ páh-bâi. Gáu-muōi-lāu, Siă-lê-ó̤ duâi-siăng gó̤: „Séng-sĭng (信心) cêu sê nṳ̄ gì mò̤-huák!“ Cêu giàng kó̤. Cĭ-hâiu Ā-kō̤ sĭng lā̤ dŭ-sê mò̤-huák, có̤i-hâiu kó̤ Sĭng-nguŏk Mò̤-huák Hŏk-dòng (新月魔法學堂, ) tĕ̤k-cṳ̆ lāu.

Gáu lāu hŏk-dòng ī-hâiu, Ā-kō̤ mò̤-huák mâ̤ hō̤, siông-dòng ó̤i káung-mìng, gá-buŏi cêu găk tiĕng lā̤ ké̤ṳk sáu-ciēu tăi lā̤ buŏi. Dáng-sê ĭ cùng-bái Siă-lê-ó̤ gì sĭng mò̤ biéng. Nièng-dâung lā̤ sìng-cék có̤i hō̤ gì Dái-ăng-nā (戴安娜, ) gâe̤ng Siă-lê-ó̤ dŏng-chŭng, Ā-kō̤ káh-dièu-bŏng Lŏk-dé (洛蒂, ), Sŭ-să̤ (蘇西, ) iâ gōng Siă-lê-ó̤ găk mò̤-huák-gái (魔法界) mìng-sĭng (名聲) mâ̤ hō̤, ĭ-gáuk-nè̤ng dŭ giéng-gáe̤k Siă-lê-ó̤ gì mò̤-huák nâ sê piéng niè-giāng-gŏ̤ gì.




#Article 252: Dṳ̆-giāng Buôi-gì (215 words)


Dông-uâ diē-sié gì gáe̤k-sáik, chŭi-iòng gōng sê dông-ŭk, dŭ gâe̤ng nè̤ng siŏh-iông, ô ĭ-siòng sê̤ṳng, ô chió diêu, ô gì iâ â̤-báik kŭi chiă, dáng dùng-sì gó bō̤-liù dông-ŭk gì dĕk-séng. Liê-ṳ̀, Buôi-gì gâe̤ng ĭ chió-diē-nè̤ng gōng-uâ gì sèng-âu, sì-bók-sì â̤ chiông dṳ̆ siŏh iông uăh-uăh giéu. Gì-tă dông-ŭk gáe̤k-sáik iâ â̤ huák-chók cê-gă gì giéu-siăng. Ô gì gó â̤ diēng-hiêng gì-tă gì dĕk-séng, bī-ṳ̀ tó-giāng gì gáe̤k-sáik, dṳ̀ lā̤ gōng-uâ gì sì-âu â̤ „ŭ-ĭ ŭ-ĭ“ giéu, iâ cêng-kó̤ ó̤i siăh è̤ng-lò̤-bŭk. Ô lék-giāng liê-ngôi gì sê, tó-giāng diêu diŏh săng gà̤-dēng gì dâe̤ng-dâe̤ng diē-sié, chŭi-iòng ĭ gáuk-nè̤ng gì dâe̤ng-dâe̤ng dŭ chiông ìng-lôi gì chió siŏh-iông ô kāng-muòng-giāng gâe̤ng gă-gê̤ṳ. Gáuk-cṳ̄ng gáe̤k-sáik mò̤-méng, ói-chiĕu gì sì-hâiu, méng dŭ â̤ biéng è̤ng, chói iâ ô niĕ-ài biēu-dăk pĭ-siŏng, huăng-hī, sêu-ké, káung-hĕ̤k dēng-dēng cìng-sê̤ṳ. Chŭi-iòng dông-uâ diē-sié gì buô-ṳ̄-lôi dông-ŭk dŭ ô ngī-ìng-lâung (擬人化), dáng-sê gì-tă gì dông-ŭk cêu mò̤ cūng-kuāng lāu. Bī-ṳ̀ ák-giāng, ŭ-gŭi Siēu-tì (小提), ĕng-ū Polly, gĭng-ngṳ̀ Siēu-gĭng (小金) dēng-dēng. Dông-uâ gì bòng-bĕk iù John Sparke hô-cáik, ĭ gì bòng-bĕk gă-giòng lāu kiŏk-cìng gì hī-kiŏk hâu-guō: bī-ṳ̀ ô sié-nó̤h mâ̤ hō̤ gì dâi-gé huák-sĕng (bī-ṳ̀ Gièu-dê tiè-mà), ĭ cêu â̤ gă siŏh-guó „ă-iā, dāng sī-lāu“; hĕ̤k-ciā ṳ̀-guō gáe̤k-sáik có̤ gì dâi-gé iā ngùi-hiēng (bī-ṳ̀ Buôi-gì kiè-chiă mò̤ káng sèng-dāu), ĭ cêu duâi-gó̤ „diŏh sá̤-nê“.




#Article 253: 鈉 (129 words)


鈉，是蜀種化學元素，伊其原子序數是11，元素符號是Na。伊也是蜀種雅活潑其金屬，所以鈉元素雅価都是化合物敆儂家生活臺中，譬如講，儂家食其鹽就是氯化鈉（NaCl）。伊其焰色反應是黃色。鈉固是人體其重要元素。

常溫下共氧氣反應：4Na + O2 - 2Na2O

鈉共氧氣敆燃燒其辰侯反應：2Na + O2 -[{點燃}] Na2O2

鈉共水反應：2Na + 2H2O - 2NaOH + H2 ^

鈉共四氯化鈦反應：TiCl4 + 4Na -[{700-800℃}] Ti +4NaCl

做鈉（工業）：2NaCl -[{通電}] 2Na + Cl2

氧化鈉共水反應：Na2O + H2O - 2NaOH

氧化鈉共鹽酸反應：Na2O + 2HCl - 2NaCl + H2O

過氧化鈉共水反應：2Na2O2 + 2H2O - 4NaOH + O2 ^

過氧化鈉共二氧化碳反應：2Na2O2 + 2CO2 - 2Na2CO3 + O2

碳酸鈉也叫蘇打共純鹼，碳酸氫鈉也叫小蘇打。

碳酸鈉共氫氧化鈣反應：Na2CO3 + Ca(OH)2 - CaCO3 v 2NaOH

碳酸鈉共氯化鈣反應：Na2CO3 + CaCl2 - CaCO3 v + 2NaCl

碳酸鈉共雅少其鹽酸反應：Na2CO3 + HCl - NaHCO3 + NaCl

碳酸鈉共雅価其鹽酸反應：Na2CO3 + 2HCl - 2NaCl + H2O + CO2 ^

碳酸氫鈉共鹽酸反應：NaHCO3 + HCl - NaCl + H2O + CO2 ^

加鹽酸：Na2CO3 + HCl - NaHCO3 + NaCl

加二氧化碳共水：：Na2CO3 + H2O + CO2 - 2NaHCO3

加熱：2NaHCO3 -[{△}] Na2CO3 + CO2 ^ + H2O

加氫氧化鈉：NaHCO3 + NaOH - Na2CO3 + H2O




#Article 254: Nĭk-buōng-ngṳ̄ Nèng-lĭk Sé̤ṳ-ngiêng (148 words)


Nĭk-buōng-ngṳ̄ Nèng-lĭk Sé̤ṳ-ngiêng (日本語能力試驗), sê kō̤-chák Nĭk-buōng-uâ iók-tŭk nèng-lĭk gâe̤ng tĭng-lĭk gì kō̤-sé̤ṳ. Kō̤-sé̤ṳ gì cuō-iéu dó̤i-chiông, sê mū-ngṳ̄ ng-sê Nĭk-buōng-uâ gì nè̤ng. Kō̤-cṳ̆ dŭ liāng ô 5 ngék, téng gà̤ng gáu dă̤ sê N1, N2, N3, N4, N5, N1 dék ng-hō̤ có̤. Kō̤-cṳ̆ téng 1984 nièng kăi-sṳ̄, muōi siŏh nièng dŭ găk sié-gái gáuk-dê gṳ̄-bâing, cêng sâ̤ dê-huŏng dŭ sìng-nêng cī siŏh bĭh kō̤-cṳ̆ gì giék-guō. Nĭk-buōng diē-sié gì kō̤-cṳ̆, iù Nĭk-buōng Guók-cié Gáu-ṳ̆k Ciĕ-uông Hiĕk-huôi (日本國際教育支援協會) gṳ̄-bâing. Guók-nguôi cêu iù Nĭk-buōng Guók-cié Gău-liù Gĭ-gĭng (日本國際交流基金) gṳ̄-bâing. 

Muōi nièng 7 nguŏk gâe̤ng 12 nguŏk gì tàu siŏh lā̤-bái-nĭk, dŭ â̤ có̤ siŏh huòi kō̤-cṳ̆. Sé̤ṳ-guóng iù Nĭk-buōng huák gáu ciòng-giù gáuk-guók kō̤-diēng, muōi siŏh huòi kō̤ uòng ciòng-buô sóng gáu Nĭk-buōng gāi. 9 nguŏk hĕ̤k-ciā 3 nguŏk cō̤-êu, gái ciŏng siàng-cék huák gáu gáuk-dê kō̤-diēng. Cuòng-sié-gái kō̤-guóng tūng-ék, dò̤ gáu gì hăk-gáik céng-cṳ̆ cuòng-sié-gái dŭ â̤ sāi. 




#Article 255: Pĭng-pŏng-giù (101 words)


Pĭng-pŏng-giù (乒乓球) sê siŏh cṳ̄ng giù-lôi ông-dông, lâng-huŏng giù-uòng chiū lā̤ dò̤ giù-páh, găk giù-dó̤h gà̤-dēng gák giù-uōng dó̤i-páh. Â̤-sāi siŏh ciáh nè̤ng gâe̤ng siŏh ciáh nè̤ng páh, iâ â̤-sāi lâng ciáh nè̤ng gâe̤ng lâng ciáh nè̤ng páh. Lâng-huŏng hô-siōng páh-giù, ék-dĭk gáu siŏh biĕng mò̤ bâing-huák huòi-giù, lêng siŏh biĕng cêu â̤-sāi dáik hŭng-só. 

Pĭng-pŏng-giù gì miàng-cê sê 1900 nièng chók-hiêng gì, ĭng-ôi páh-giù gì sì-hâiu â̤ huák chók „ping-pong“ gì siăng-ĭng. Găk Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, Hiŏng-gē̤ng, Ó̤-muòng dēng dê, guăng-huŏng mìng-chĭng (名稱) cêu-sê Pĭng-pŏng-giù. Găk Dài-uàng, Hàng-guók, Nĭk-buōng cêu hô̤ lā̤ Dó̤h-giù (桌球), é-sé̤ṳ sê dó̤h-dó̤h gà̤-dēng gì giù-lôi ông-dông. 




#Article 256: Dŭng-săng Nâi-iŏng (162 words)


Dŭng-săng Nâi-iŏng (Nĭk-buōng-ngṳ̄:, ), Nĭk-buōng-nè̤ng, nṳ̄-gái, sê puói-ĭng iēng-uòng, iâ-sê gŏ̤-chiū. Háik-hìng A-hìng, iù Nĭk-buōng Bó̤-ĭng Iēng-gié Ngiēng-giú-sū (日本播音演技研究所) ngiēng-siŭ-kuŏ (研修科) bék-ngiĕk. Hiêng-káik-sì găk INTENTION gŭng-cáuk. 

Dŭng-săng có̤-sá̤-sá̤ kī, cêu găk sĕ̤ng-ngṳ̄ kuàng-gīng diē-sié sĕng-uăk. Ĭ nông-bâ sê iù hāi-nguôi diōng gáu Nĭk-buōng gì, bàng-siòng dŭ gōng Ĭng-ngṳ̄. Ĭ niòng-nā̤ gōng gì sê Nĭk-buōng-uâ. Ĭ găk ciŏng-uâng gì kuàng-gīng diē-sié sĕng-uăk, gó-chṳ̄ Ĭng-ngṳ̄ iā bá. Ĭ găk chŭ-gŏ̤-dṳ̆ng ék-guáng-cié (初高中一貫制) hŏk-hâu diē-sié tĕ̤k-cṳ̆. Ĭ tĕ̤k chŭ-nê gì sì-hâiu, ô siŏh ciáh dùng-hŏk, ī-hâiu siōng có̤ sĭng-iŭ (聲優) — iâ cêu-sê puói-ĭng iēng-uòng. Dŭng-săng báik-diōng cĭ-hâiu, cê-gă iâ siōng ché siŏh ché, cêu áng dài-sṳ̀ ké̤ṳk siŏh buô cáuk-pīng puói lāu ĭng. Puói-ĭng cĭ-hâiu, ĭ huák-hiêng có̤ sĭng-iŭ cêng-gò̤ iā ô-mê, cêu lĭk-giâ ciŏng-uâng gì mŭk-biĕu. Gáu gŏ̤-dṳ̆ng gì sì-hâiu, ĭ dùng-sì kó̤ NĬk-buōng Bó̤-Ĭng Iēng-gié Ngiēng-giú-sū, hŏk-sĭk sĭng-iŭ gì buōng-sê̤ṳ. Siŭ-sĭk (修習) bék-ngiĕk cĭ-hâiu, gă-diē ARTSVISION sê̤ṳ-ô-sū. Ĭ hŏk-ngiĕk gâe̤ng sê̤ṳ-ngiĕk dŭ ô huă sĭng-sṳ̆, kō̤ dâi-hŏk gì sì-hâiu iâ dŭ hăk-gáik. 




#Article 257: Dĕk-iā Hèng-cĭ (209 words)


Dĕk-iā Hèng-cĭ (Nĭk-buōng-ngṳ̄: , ), Nĭk-buōng nè̤ng, nàng-gái, cáuk-ké̤ṳk-gă. Dŭng-gĭng-dŭ chók-sié. Ĭ cuō-iéu ké̤ṳk diêng-sê-kiŏk, dông-uâ, diêng-īng cáuk-ké̤ṳk biĕng-ké̤ṳk, iâ ké̤ṳk iā sâ̤ ciáh ngiê-ìng siā gŏ̤. Ĭ gì dâi-biēu-cáuk , bău-guák dông-uâ «Gĭ-dông Ciéng-sê̤ṳ GUNDAM UC» (機動戰士 --), «Cô̤i-áuk Uòng-guăng» (罪惡王冠), «Céng-gék gì Gé̤ṳ-ìng» (進擊其巨人), «KILL la KILL», «ALDNOAH.ZERO», «Chĭng cĭ Kṳ̆-mò̤-sṳ̆» (青之驅魔師), «Cṳ̆ng-giék gì Chié-tiĕng-sé̤ṳ» (終結其熾天使), «Chék-dâi-cô̤i» (七大罪), «Gák-tiék-siàng gì Kā-bă-nô̤i-lī» (甲鐵城其卡巴內里), «Dŭng-liê Giéng-iù-gī» (東離劍遊紀), «» gì puói-ngŏk, gó ô diêng-sê-kiŏk «Ĭ-lṳ̀ng -Team Medical Dragon-» (醫龍 --) gì hiê-liĕk puói-ngŏk, dēng-dēng. Ĭ sṳ̆k-ṳ̆ VV-ALKLINE sê̤ṳ-ô-sū. 

Dĕk-iā có̤-sá̤ kī cêu ŏ̤h dàng gáung-kìng. 17 huói kăi-sṳ̄, sṳ̆ cṳ̀ng Bìng-cīng Sĭng-chĭng (坪井伸親), hŏk-sĭk cáuk-ké̤ṳk, gó ô guōng-hièng gău-hiōng-ngŏk biĕng-ké̤ṳk.

Ĭ chŭ-gĭ gì cáuk-pīng, duâi-buô-hông sê ké̤ṳk īng-sê (影視) cáuk-pīng diêu-cáik hŭng-ùi sāi gì ĭng-ngŏk. Ciŏng-uâng gì ĭng-ngŏk, duâi-buô-hông sê kī-tàu ĭ hióng gáuk-duâi ĭng-ngŏk gŭng-sĭ huák cê-gă cáuk-pīng gì sì-hâiu sé̤ṳk-giâ-lì gì iông-ké̤ṳk, iâ ô iā sâ̤ tĕ̤k-cṳ̆ sì-hâiu có̤ gì ĭng-ngŏk. Mìng-huóng Diêng-sê-dài (民放電視臺) 2006 nièng bó̤-huóng lāu diêng-sê lièng-sê-kiŏk «Hô-sê̤ṳ Siēu-gì» (护士小葵), Dĕk-iā ké̤ṳk ĭ puói lāu ĭng-ngŏk. Ĭ tàu siŏh-diŏng ciŏng-cék, cêu-sê «Hô-sê̤ṳ Siēu-gì» gì ĭng-ngŏk hăk-cĭk. Hī siŏh-nièng, Mìng-huóng bô bóng lāu diêng-sê-kiŏk «Ĭ-lṳ̀ng», sê gōng ĭ-liêu gì, iâ niông Dĕk-iā puói lāu ĭng-ngŏk. Cuòi iâ sê Dĕk-iā chiàng-ngiê cĭ-hâiu tàu siŏh-bĭh chók-miàng gì cáuk-pīng. 




#Article 258: Nâung Antilles Gùng-dō̤ (110 words)


Nâung Antilles Gùng-dō̤ (Să̤-băng-ngà-ngṳ̄: ) găk Caribe Dê-kṳ̆, sê Să̤ Éng-dô Gùng-dō̤ gì siŏh buô-hông, bău-guák Leeward Gùng-dō̤, Windward Gùng-dō̤ gâe̤ng Leeward Antilles.

Nâung Antilles Gùng-dō̤ gì guók-gă hĕ̤k-ciā dê-kṳ̆ ô: Anguilla (sṳ̆k Ĭng-guók), Antigua gâe̤ng Barbuda, Aruba (sṳ̆k Hò̤-làng Uòng-guók), Barbados, Bonaire (sṳ̆k Caribe Hò̤-làng), Ĭng-guók liāng Virgin Gùng-dō̤, Curaçao (sṳ̆k Hò̤-làng Uòng-guók), Dominica, Grenada, Venezuela gì lièng-băng sṳ̆k-dê, Guadeloupe (sṳ̆k Huák-guók), Martinique (sṳ̆k Huák-guók), Montserrat (sṳ̆k Ĭng-guók), Nueva Esparta (sṳ̆k Venezuela), Saba (sṳ̆k Caribe Hò̤-làng), Saint-Barthélemy (sṳ̆k Huák-guók), Saint Kitts gâe̤ng Nevis, Saint Lucia, Saint-Martin (sṳ̆k Huák-guók), Saint Vincent gâe̤ng Grenadines, Sint Eustatius (sṳ̆k Caribe Hò̤-làng), Sint Maarten (sṳ̆k Hò̤-làng Uòng-guók), Trinidad gâe̤ng Tobago, Mī-guók liāng Virgin Gùng-dō̤.




#Article 259: 數字手勢 (100 words)


數字手勢是中國儂使蜀邊手來做趁一遘十其數字其方法。茲種數字其表達方法敆中國舊底其商業活動臺中廣泛使用，為𡅏避免各地區口音造成其數字誤會。

趁一遘五，全中國其手勢都差不多。
攤出雞角指
文件:Chinesische.Zahl.Zwei.jpg|二攤出雞角指共臺中指
文件:Chinese number three.jpg|三攤出臺中指、無名指共尾指
文件:Chinesische.Zahl.Drei.jpg|三（另外蜀種手勢）攤出雞角指、臺中指共無名指
文件:Chinesische.Zahl.Vier.jpg|四除開大拇哥，全部手指都攤出來
文件:Chinesische.Zahl.Fuenf.jpg|五全部手指攤開

趁六遘九，中國各地其手勢都有區別，故此着注意，各地有各地其手勢。

福州傳統手勢共各地都有區別。不過80後其嘢価儂已經乞閩粵地區手勢同化了。现在茲蜀套福州傳統手勢基本無儂使了。老儂固有使，後生囝已經都無使了。
攤出大拇哥共尾指，做拍電話樣式
Image:Traditional gesture of number 7 in Fuzhou.jpg|七攤出大拇哥、食指共尾指，做漢字「七」其樣式
Image:Traditional gesture of number 8 in Fuzhou.jpg|八攤出大拇哥共食指，虎口向下，做漢字「八」其樣式
Image:Chinesische.Zahl.Neun.jpg|九手抹成拳頭母，介共食指掏出勾勾咯

敆福建省共廣東省，手勢是總款咯：
攤出大拇哥共尾指，做拍電話樣式
Image:Gesture of number 7 in coastal South China.jpg|七攤出大拇哥共食指，兩指形成直角，做阿拉伯數字「7」其樣式
Image:Gesture of number 8 in coastal South China.jpg|八攤出大拇哥、食指共中指，大拇哥共食指形成直角，食指共中指並蜀堆，意思是7+1
Gesture of number 8 in Guangdong.jpg|八（廣東其另蜀種比法）食指朝天
Image:Chinesische.Zahl.Neun.jpg|九手抹成拳頭母，介共食指掏出勾勾咯

敆臺灣，食指勾勾咯其意思是「去死」，故此避諱共「九」其手勢改成「八」其手勢加上無名指。臺灣手勢是總款咯：
攤出大拇哥共尾指，做拍電話樣式
Image:Gesture of number 7 in coastal South China.jpg|七攤出大拇哥共食指，兩指形成直角，做阿拉伯數字「7」其樣式
Image:Gesture of number 8 in coastal South China.jpg|八攤出大拇哥、食指共中指，大拇哥共食指形成直角，食指共中指並蜀堆，意思是7+1
Image:Counting f1.jpg|九攤出大拇哥、食指、中指共無名指，大拇哥共食指形成直角，食指、中指共無名指並蜀堆，意思是7+2

華北地區手勢，是中國影響力最大其手勢，通行着中國其華北地區、中南地區、東北地區、西北地區。中國標準手語使其就是茲蜀套手勢。茲蜀套手勢其「七」共「八」與閩粵地區有嘢大區別。「七」其手勢是五萆手指全部攤出捏蜀堆，「八」其手勢是開銃其手勢。
攤出大拇哥共尾指，做拍電話樣式
Image:Chinesische.Zahl.Sieben.jpg|七五萆手指全部攤出捏蜀堆，食指共中指其指尖接觸遘大拇哥其指尖
Image:Chinesische.Zahl.Acht.jpg|八攤出大拇哥共食指，做開槍樣式
Image:Chinesische.Zahl.Neun.jpg|九手抹成拳頭母，介共食指掏出勾勾咯

敆湖南懷化，侗族儂買賣牛其時候，有蜀套自家其手勢。伊各儂相信牛有靈性：若是講買賣乞牛仈轉，牛會野受怪，流落目滓；甚至野受氣，共儂相拍；或且䟛遘深山裡勢死去，伓乞儂做塍。故此侗族儂買賣牛，買牛其會將掏箸手伸遘對方長䘼裡勢，捏伊掌指去問價格。如果是多位數，先捏頭蜀位，介捏第二位，總款類推。數字「一」遘「五」，捏幾隻掌指就是幾。「六」遘「九」就是下底相片裡勢其樣式了。攤出大拇哥共尾指
Ring finger W.jpg|七無名指彎仂囝
文件:Chinesische.Zahl.Acht.jpg|八攤出大拇哥共食指
文件:Chinesische.Zahl.Neun.jpg|九彎起鷄角指

敆四川省，「七」共「九」其手勢是共華北地區手勢對調。

除開只套手勢，敆四川「七」共「九」故有蜀種比法，使雞腳指彎起其程度去分者兩萆數字。
雞腳指彎仂囝
Image:Chinesische.Zahl.Neun.jpg|九彎起雞腳指

「十」共「零」其手勢，中國各地也有區別。全中國通用其「十」手勢是使雙手食指交叉做漢字「十」其形狀，其它手勢都是地區性其。
（全中國都有儂使）雙手食指交叉做漢字「十」其形狀
Image:Chinesische.Zahl.Zehn.jpg|「十」或者「零」（主要敆華北地區使）拳頭母抹定定
Image:Chinesische.Zahl.Zehn.gekreuzteFinger.jpg|十（主要敆華北地區使）攤出食指共中指，兩指交叉
Image:Gesture of number 0 in coastal South China.jpg|零（主要敆閩粵地區使）攤出食指共中指做蜀萆環




#Article 260: Só-cê chiū-sié (185 words)


Só-cê chiū-sié sê dṳ̆ng-guók-nè̤ng sāi siŏh-bĕng chiū lì có̤ téng 1 gáu 10 gì só-cê gì huŏng-huák, cī-cṳ̄ng só-cê gì biĕu-dák huŏng-huák găk dṳ̆ng-guók gó-dā̤ gì siŏng-ngiĕk uăk-dông dài-dŏng guōng-huáng sāi-ê̤ṳng, ôi lā̤ biê-miēng gáuk-dê-kṳ̆ kēu-ĭng cô̤-sìng só-cê nguô-huôi.

Téng 1 gáu 5, ciòng dṳ̆ng-guók gì chiū-sié dŭ chă-bŭk-dŏ̤.Tăng-chók giĕ-gáe̤k-cāi gâe̤ng dài-dŏng-cāi
文件:Chinese number three.jpg|3Tăng-chók dài-dŏng-cāi, mò̤-miàng-cāi gâe̤ng muōi-cāi
文件:Chinesische.Zahl.Drei.jpg|3(Lêng-nguôi siŏh-cṳ̄ng chiū-sié)Tăng-chók giĕ-gáe̤k-cāi, dài-dŏng-cāi gâe̤ng mò̤-miàng-cāi
文件:Chinesische.Zahl.Vier.jpg|4Dṳ̀-kŭi duâi-mō̤-gŏ̤, ciòng-buô chiū-cāi dŭ tăng chók-lì
文件:Chinesische.Zahl.Fuenf.jpg|5Ciòng-buô chiū-cāi tăng-kŭi

Téng 6 gáu 9, dṳ̆ng-guók gáuk-dê gì chiū-sié dŭ ô kṳ̆-biék, gó-chṳ̄ diŏh cé̤ṳ-é, gáuk-dê ô gáuk-dê gì chiū-sié.

Hók-ciŭ diòng-tŭng chiū-sié gâe̤ng gáuk-dê dŭ ô kṳ̆-biék. Bŭk-guó 80-hâiu gì iā sâ̤ nè̤ng ī-gĭng ké̤ṳk Mìng-uŏk (閩粵) dê-kṳ̆ chiū-sié dùng-huá lāu. Hiêng-câi cī-siŏh-tó̤ Hók-ciŭ diòng-tŭng chiū-sié gĭ-buōng mò̤ nè̤ng sāi lāu. Lâu-nè̤ng gó ô sāi, hâiu-săng-giāng ī-gĭng dŭ mò̤ sāi lāu.Tăng-chók duâī-mō̤-gŏ̤ gâe̤ng muōi-cāi, có̤ páh diêng-uâ iông-sék
文件:Traditional gesture of number 7 in Fuzhou.jpg|7Tăng-chók duâī-mō̤-gŏ̤, siăh-cāi gâe̤ng muōi-cāi, có̤ Háng-cê „七“ gì iông-sék
文件:Traditional gesture of number 8 in Fuzhou.jpg|8Tăng-chók duâī-mō̤-gŏ̤ gâe̤ng siăh-cāi, hū-kāu hióng-hâ, có̤ Háng-cê „八“ gì iông-sék
文件:Chinesische.Zahl.Neun.jpg|9Chiū muák-siàng gùng-tàu-mō̤, gái gâe̤ng siăh-cāi dò̤-chók gău-gău-nióh




#Article 261: Tezuka Osamu (105 words)


Tezuka Osamu (Nĭk-buōng-ngṳ̄: , 1928 n. 11 ng. 13 h. - 1989 n. 2 ng. 9 h.) sê Nĭk-buōng gì Mâng-uâ-gă. Dâi-biēu gì cáuk-pīng ô «Tetsuwan Atom» (), «Black Jack» (), «Hinotori» (), «Jungle Taitei» (), «Mitsume ga Tōru» (), dēng-dēng.

Tezuka găk Ōsaka-hū chók-sié. 17 huói cháung-cáuk tàu siŏh buô gì cáuk-pīng «Mā-chan gì Nĭk-gé» (), cĭ-hâiu bô cháung-cáuk «Shin Takarajima» (), huāng-hióng iā hō̤. 1950 nièng gáu 1954 nièng, Tezuka cháung-cáuk «Jungle Taitei». 1951 nièng uâ lāu «Atom Dâi-sé̤ṳ» (), cuòi sê Atom () gì tàu siŏh-huòi dĕng-diòng. 1952 nièng 2 nguŏk 4 hô̤, «Tetsuwan Atom» kăi-sṳ̄ diŏh «Cĭu-kăng Siéu-nièng Magazine» (週刊少年Magazine) lièng-cāi.




#Article 262: Gáung-gáung-chṳ̀ (131 words)


Gáung-gáung-chṳ̀ (槓槓疵), sê nék-giāng-gŏ̤ káh-dièu gì chăi-gùng (猜拳) iù-hié. Káh-dièu gì nè̤ng ô niĕ-ngài iù săng-cṳ̄ng chiū-sié diē-sié gēng siŏh-cṳ̄ng có̤, iâ cêu-sê gă-dŏ̤, buó, tùi, gă-dŏ̤ â̤ cēng-lâi buó, buó â̤ bău tùi, tùi â̤ căk ngài gă-dŏ̤, cêu cūng-kuāng diâng-giâ suŏ-iàng.

Gó ô siŏh-cṳ̄ng káh-dièu-huák: sê sāi iêu-biĕng-chiū, chiông sáe̤k nè̤ng siŏh-bă-ciōng siŏh-iông, hióng lā̤ gáuk-cê̤ṳ gì cō̤-biĕng sáe̤k guó kó̤, páh gáu dó̤i-huŏng gì chiū, gáu cāng-sē̤ hô̤ lā̤ „bóng“; chiū páh gáu mā-siông siŭ, gái bī-chók chiēng-cāi, gáu cāng-sē̤ hô̤ lā̤ „chṳ̀“; bī chiēng-cāi gì duâi-nâung, diâng chók suŏ-iàng. Duâi-mō̤-gŏ̤ bī giĕ-gé̤ṳk-cāi, muōi-chiēng-cāi duâi; giĕ-gé̤ṳk-cāi bī muōi-chiēng-cāi duâi; muōi-chiēng-cāi bī duâi-mō̤-gŏ̤ duâi. Iâ ô dông-cáuk mò̤ hī-măng sâ̤ gì, nâ diŏh lâng-ciáh nè̤ng méng ché̤ṳ lā̤ méng, chiū iù giĕng-tàu sáe̤k lŏ̤h lì, dùng-sì bī chók chiēng-cāi.




#Article 263: Dăng-ngāng (123 words)


Dăng-ngāng (單眼), cêu-sê nâ ô siŏh-biĕng mĕ̤k-ciŭ ché̤ṳ â̤ diŏh nó̤h. Dăng-ngāng gì nè̤ng, kō̤-nèng săng lŏ̤h-lì cêu-sê cūng-kuāng, kō̤-nèng sêu-siŏng hĕ̤k-chiā bâng kó̤ biéng-siàng cūng-kuāng.

Dăng-ngāng gì nè̤ng ké̤ṳk giéu lō̤ dăng-ngāng-sê (單眼視). Cī-bĭh sṳ̀ cê-miêng gì é-sê̤ṳ, sê nâ sāi siŏh-biĕng mĕ̤k-ciŭ ché̤ṳ nó̤h. Bàng-uâ diē-sié lâng-cṳ̄ng é-sê̤ṳ dŭ ô nè̤ng gōng.

Dăng-ngāng gì ĭng-hṳ̀ng, hô̤ lā̤ dŭk-ngāng-lṳ̀ng (獨眼龍). Gă-siông lṳ̀ng cê, cêu-sê gōng hī-ciáh nè̤ng iā bá lāu. Lĭk-sṳ̄-siông tàu siŏh-ciáh ké̤ṳk gó̤ „dŭk-ngāng-lṳ̀ng“ gì, sê Dòng-dièu muăk-nièng gì Lī Káik-ê̤ṳng (李克用), guăng bái Ò̤-dŭng Ciék-dô-sê̤ṳ (河東節度使), hiĕu-ṳ̄ng siêng-ciéng (驍勇善戰). Â-dāu Nĭk-buōng gì Lṳ̆k-ó̤ (陸奧) Dâi-mìng (大名) Ĭ-dăk Céng-cŭng (伊達政宗) iâ ô cī-bĭh chĭng-hô̤. Bók-guó bàng-siòng-găng, dăng-ngāng-lṳ̀ng cī-bĭh sṳ̀ iâ dò̤ lì chié-kă̤。

Má nè̤ng gì sèng-âu gó̤ dăng-ngāng-cĭ (單眼姕)。




#Article 264: Ăi-dièng-huòng (146 words)


Ăi-dièng-huòng (埃田園, ) sê Séng-gĭng diē-sié tì gáu gì siŏh ciáh huă-huòng. Gŏng-gé̤ṳ Cháung-sié Gé gì gōng-huák, Ià-huò-huà Siông-dá̤ cháung-cô̤ nè̤ng ī-hâiu, ciŏng Ā-dŏng gâe̤ng Hâ-uă ăng-bà̤ dêu diŏh cū-uái. Ô 4 dèu ò̤ làu guó Ăi-dièng-huòng, cī 4 dèu ò̤ sê: Báik-lăk Ò̤, Hĭ-dī-giék Ò̤, Gì-hóng Ò̤ gâe̤ng Bī-sáung Ò̤.

Ià-huò-huà Siông-dá̤ ciŏng lâng ciáh nè̤ng ăng-bà̤ diŏh cū-uái siŭ-lī huă-huòng, sū-iū guō-sĭk dŭ â̤ siăh, cêu sê biék siêng áuk chéu gì guōi-cī ng niông ĭ-gáuk-nè̤ng siăh, Ià-huò-huà gōng nâ sê siăh gì uâ â̤ sī. Dáng-sê găk siè gì kuóng-siók cĭ hâ, Hâ-uă siăh lāu ciā guō, bêng-chiā niông Ā-dŏng siăh lāu. Ciā dâi-gé ké̤ṳk Siông-dá̤ â̤ báik ī-hâiu, Siông-dá̤ ciŏng lâng ciáh nè̤ng dṳ̆k chók Ăi-dièng-huòng.

Gĭ-dáng gó mâ̤ hiēu Ăi-dièng-huòng gì nguòng-hìng diŏh diē-nē̤, kō̤-nèng găk Mī-sū-pŏ̤-dâi-mī, ô nè̤ng nêng-ôi găk Tū-ī-gì gì Kurdistan, ô nè̤ng nêng-ùi găk Iraq gì Basra.




#Article 265: Lā̤-bái-gŏ̤ (136 words)


Lā̤-bái-gŏ̤ (禮拜歌), 就是做禮拜其時候唱其歌。只種歌其曲調、歌詞無固定。

Sĭ-bŭ ô siŏh-dà̤ Hók-ciŭ-uâ gì lā̤-bái-gŏ̤, sê cūng-kuāng chióng gì: 

Nguāi sĭng sĭk-câi huăng-hī, gāng-siâ Siông-dá̤ duâi-ŏng,
(我心實在歡喜, 感謝上帝大恩)
géu nguāi sĭng-tā̤ lìng-hùng miēng-sī, dék-diŏh sĭk-sĭng géng-cŏng.
(救我身體靈魂免死, 的着實心敬尊)

Siông-dá̤ cṳ̀-pĭ hiēng-ciŏk, ciŏng nguāi cṳ̆-cô̤i siá-cêng,
(上帝慈悲顯著, 將我諸罪赦盡)
sĭng-sĭng sū ê̤ṳng nĭk-nĭk hâiu-sé̤ṳ, ĭ-dê ék-chiék cĭk-bêng.
(身心所用日日厚賜, 醫治一切疾病)

Siông-dá̤ dṳ̀ nguāi cô̤i-kiĕng, chiông dĕ̤ng liê să̤ hṳ̄ huông,
(上帝除我罪愆, 像東離西許遠)
ĭng-ôi Ià-sŭ hṳ̄ nguāi siông tiĕng, nĭk-nĭk īng-dō̤ gáu-hóng.
(因為耶穌許我上天, 日日引導教訓)

Géng-ói Siông-dá̤ cĭ ìng, giéng-dâi gâe̤ng giāng siŏh-iông,
(敬畏上帝之人, 見待共囝蜀樣)
cêu-sê hô-mū cṳ̀-ái gì sĭng, iâ mâ̤ gâe̤ng Ciō siŏng-chiông.
(就是父母慈愛其心, 也儥共主相像)

Nguāi ìng câi-sié câng-sì, ìng-huà hó-gói mâ̤ òng,
(我人在世暫時, 榮華富貴儥𣆯)
sì cé Tiĕng-hô diêu nguāi gŭi ĭ, īng-uōng gṳ̆-cê̤ṳ Tiĕng-dòng.
(時至天父召我歸伊, 永遠居住天堂)

Tiĕng-siông Séng-sṳ̄ uâng-uâng, dê-hâ sié-ìng hṳ̄ sâ̤,
(天上聖使萬萬, 地下世人許価)
géng-ói cùng-bái chĭng-sê̤ṳng bók-duáng, dùng-siăng cáng-mī Siông-dá̤.
(敬畏崇拜稱頌不斷, 同聲讚美上帝)




#Article 266: Kū-cháik gì lā̤-bái-nĭk (580 words)


Lài-só Sáik-lài-sĕk 1899 nièng chók-sĕng diŏh Hṳ̆ng-ngà-lé Buó-dăk-buôi-sṳ̆ (布達佩斯). Ĭ â̤ dàng gáung-kìng, iâ cê-gă ŏ̤h â̤ lāu cáuk-ké̤ṳk (作曲). Ĭ buóh siōng siàng-ùi cáuk-ké̤ṳk-gă, cêu kó̤ Bă-là̤ kó̤. Nâ-sê gōng gáu lāu 1932 nièng, ĭ siā gì ké̤ṳk, nè̤ng siŏh-dà̤ dŭ ng-dĭk. Hiā sèng-âu gĭng-cá̤ iâ mâ̤ hō̤, ĭ gì cū-guók — Hṳ̆ng-ngà-lé — muōng lì muōng sêu Huák-să̤-sṳ̆ gì īng-hiōng. Cī sâ̤ dâi-gé ók ĭ sĭng diē-sié, iâ ng hō̤ sêu, siā lāu cī-dà̤ ké̤ṳk. Gō̤-sṳ̀ kiēng-cáik (譴責) ìng-lôi có̤ ngài-dâi, gì-giù (祈求) Siông-dá̤ kō̤-lèng hiêng-dâi sié-gái gâe̤ng có̤ ngài-dâi gì ìng-lôi.

Cĭ-hâiu, gĭ-hŭ sū-iū gì ĭng-ngŏk chók-bēng-siŏng dŭ ng ké̤ṳk ĭ huák-hèng. Gì-dṳ̆ng siŏh-ciáh chók-bēng-siŏng gōng:
Ng-sê ĭng-ôi cī-dà̤ ké̤ṳk tiăng-kī iā kū-cháik. Sê ĭng-ôi ciā ké̤ṳk gì gāng-cìng iā ciŏk-uông, ciŏk-uông gáu â̤ giăng. Cuòi dó̤i diē-nè̤ng dŭ mâ̤ hō̤.(It is not that the song is sad, there is a sort of terrible compelling despair about it. I don't think it would do anyone any good to hear a song like that.)

Âu-sāu, Ià-uŏk ék-dĭk ké̤ṳk gōng sê cī-dà̤ gŏ̤ gì nguòng-sṳ̄ cáuk-sṳ̀-ciā (作詞者). Găk Dṳ̆ng-ùng sié-gái, Ià-uŏk siā gŏ̤-sṳ̀ gì gó-sê̤ṳ, iâ muōng diòng muōng mâ̤ siŏh-iông, gáu muōi biéng-có̤ Sáik-lài-sĕk sék kó̤ nṳ̄-bèng-iū, găk „iā kū-cháik gì lā̤-bái-nĭk“ siā-chók gŏ̤-sṳ̀.

Cī-dà̤ gŏ̤ nguòng-dā̤ nâ huák-hèng ngŏk-puō, dà̤-mĕ̤k hô̤ lā̤ «Sié-gái Muăk-nĭk» (世界末日, Vége a Világnak),siòng-lŭk (旋律) sê C siēu-diêu, bêng-chiā puói lāu gŏ̤-sṳ̀.

Bók-guó ô nè̤ng gōng, cī siŏh bēng-buōng gì gŏ̤-sṳ̀ ék-dĭk gáu Nê-ciéng câ kăi-sṳ̄ siā, cô̤i dì gáu 1946 nièng câ ô bēng-guòng.

Â-lâng-nĭk, gŏ̤-sṳ̀ gāi-sāi sĭ-ìng Ià-uŏk Lăk-só-lò̤ gì bēng-buōng. Gŏ̤-ké̤ṳk cêu găk 1935 nièng, sāi „Kū-cháik gì lā̤-bái-nĭk“ cī siŏh-ciáh miàng-cê, găk hṳ̆ng-ngà-lé liŏh-cié huák-hèng.

Gáu muōi, Bī-lê Hò̤-lê-dái (比莉 荷莉戴, Billie Holiday) găk 1941 nièng iâ sāi Ĭng-ngṳ̄ huăng-chióng lāu cī-dà̤ ké̤ṳk. Ĭ gì bēng-buōng dék chók-miàng.

Ciā ké̤ṳk dáng-sĕng (誕生) ī-hâiu, ké̤ṳk dŏng-có̤ „cê̤ṳ-sák gì séng-gŏ̤“. Diòng-gōng iā sâ̤ nè̤ng tiăng-uòng, giék-sók lāu cê-gă gì sĕng-mêng. 1930 nièng-dâi gì sĭng-ùng-cāi gê̤ṳng-cūng bó̤-dō̤ lāu 19 cŏng Hṳ̆ng-ngà-lé gâe̤ng Mī-guók gì cê̤ṳ-sák sê̤ṳ-giông. Diòng-gōng gáu muōi ô 157 ciáh Hṳ̆ng-ngà-lé-nè̤ng. Bók-guó, cī sâ̤ diòng-siók duâi-dŏ̤-só dŭ mò̤ céng-gê̤ṳ. «Diĕu-nĭk Sĭng-ùng» (朝日新聞) īng-ê̤ṳng lāu siŏh-buōng 1983 nièng găk Hṳ̆ng-ngà-lé chók gì cṳ̆ (mâ̤ báik cṳ̆-miàng), gōng nâ ô 5 ciáh nè̤ng sê ĭng-ôi ciā ké̤ṳk câ cê̤ṳ-sák. «Diĕu-nĭk Sĭng-ùng» gōng cī-buōng cṳ̆ ciŏng-muòng ngiēng-giéu ciā ké̤ṳk gâe̤ng cê̤ṳ-sák gì guăng-hiê. Siŏh-ciáh că-hŏk sê̤ṳ-sĭk (查覈事實) gì uōng-câng hô̤ lā̤ Snopes, gōng Nê-ciéng gì sì-hâiu, Năk-sói muāng sé-sié páh, muōng páh muōng iàng. Hṳ̆ng-ngà-lé iā sâ̤ nè̤ng chió lā̤ iā bék, mò̤ nó̤h siăh, ché̤ṳ mâ̤ diŏh hĭ-uông, gáu-muōi cī-hō̤ ng uăk kó̤-lāu. Tiăng gŏ̤ cê̤ṳ-sák gì diòng-siók, gó chiông sê ôi lā̤ găk gōng sèng-dāu gì cìng-huóng gì sì-hâiu bié-miēng nâ. Snopes gó gōng, mò̤ ngiēng-géu â̤ huák-hiêng ciā ké̤ṳk gâe̤ng cê̤ṳ-sák ô sié-nó̤h dĭk-ciék gì guăng-hiê.

Gó ô gōng guōng-ngiê diêng-dài dŭ mâ̤ niông gái buóh ciā ké̤ṳk. Nâ-sê gōng dṳ̀ lā̤ BBC, mò̤ céng-gé̤ṳ gōng bĕk gì dài mâ̤ niông bŏ̤. BBC báik-cèng géng-cī bŏ̤-huóng Bī-lê Hò̤-lê-dái (比莉 荷莉戴) chióng gì bēng-buōng, ĭng-ôi â̤ īng-hiōng ciéng-cĕng gì sê̤ṳ-ké. Bók-guó ké-ngŏk gì bēng-buōng â̤-sāi bŏ̤. 2002 nièng, BBC dṳ̀ lâi ciā géng-lêng.

Cī-dà̤ gŏ̤ īng-hiōng lāu 2006 nièng gì diêng-īng «Móng-iék Mì-gṳ̆ng» (夢魇迷宮, The Kovak Box). Diêng-īng diē-sié siŏh-ciáh cáuk-gă găk diŏh Mā-liŏk-kā-dō̤ (馬略卡島) mò̤ bâing-huák liè-kŭi. Hāng-sē̤ gì nè̤ng dŭ ké̤ṳk páh lāu cĕng, mì-sĭng-piéng (微芯片) páh gáu sĭng-tā̤ diē-sié. Nâ tiăng gáu «Kū-cháik gì lā̤-bái-nĭk», cêu â̤ tài-sī cê-gă.Diêng-īng diē-sié bŏ̤ gì cī-dà̤ gŏ̤, iù Lucía Jiménez chióng.




#Article 267: Punk ùng-huá (124 words)


Punk ùng-huá (), Dṳ̆ng-ùng huăng-ĭk có̤ bèng-káik ùng-huá (鬅客文化), sê 1970 nièng-dâi kăi-sṳ̄ ô gì ché̤ṳ-ùng-huá (次文化). Ciā ùng-huá, dék kăi-sṳ̄ chók-hiêng diŏh ĭng-ngŏk-gái, hô̤ lā̤ Punk ièu-gūng. Ciék giâ biéng siàng bău-guák ĭng-ngŏk, ĭ-siòng, gó̤-ìng é-sék ciō-diŏng (個人意識主張) gì ùng-huá hŭng-gáik, hàng-ngiê bī kī nguòng-dā̤ gó duâi kó̤. 

Ciō dèu-mŭk: Punk ĭng-ngŏk

Găk Mī-guók, Niū-iók sê punk ùng-huá gì dṳ̆ng-sĭng. Punk dék kăi-sṳ̄ nâ ô siŏh buô-hông chĭng-nièng-gŏ̤ ó̤i có̤. Cĭ-hâiu iâ giàng chók Niū-iók, giàng diē ciō-liù (主流) gì gùng-tā̤ (群體), muōng lì muōng sâ̤ Mī-guók hâiu-săng-giāng ó̤i cūng-kuāng có̤. Ô gì dṳ̆ng-siông-cèng (中上層) gì hŏk-sĕng, cāi-tàu có̤ cêng ó̤h, màng-buò cêu có̤ punk. Pī-ê̤ṳ gōng ô gì nè̤ng màng-buŏ chók muòng, bâ-nā̤ ché̤ṳ mâ̤ diŏh lāu, biék-cĕng dò̤ chiŏng pé lā̤.




#Article 268: Niăh chĕk (176 words)


Niăh chĕk (搦賊), sê siŏh-cṳ̄ng siŏh-dŏi nè̤ng cà̤ káh-dièu gì iù-hié. Sĕng géng chók siŏh-ciáh nè̤ng có̤ ciō-nè̤ng, piăng dièu lā̤ dâi-gă. Diông-giâ gì có̤ chĕk. Ciō-nè̤ng diŏh nâing siŏh-guó uâ, uâ ék-buăng sê gó-dêng gì. Chĕk téng ciā sì-hâiu giàng gê̤ṳng ciō-nè̤ng. Dīng gáu nâing uàng, ciō-nè̤ng cêu huòi-diōng tàu. Diông-giâ gì nè̤ng ciā sì-hâiu diŏh lék-giāng-giāng dêng-dâe̤ng dŭ mò̤, nâ ô nè̤ng mâ̤ sá̤-nê dâe̤ng kó̤, cêu sáung suŏ. Nâ mò̤ nè̤ng dâe̤ng, ciō-nè̤ng cêu huòi-diōng tàu, gié-sṳ̆k nâing hī siŏh-guó uâ, gái huòi-diōng tàu káng ô mò̤ nè̤ng dâe̤ng. Nâ-sê gōng dŭ mò̤ nè̤ng dêng-dâe̤ng, bêng-chiā dâi-gă liè ciō-nè̤ng muōng lì muōng gê̤ṳng, gáu muōi-dāu cêu â̤ ô siŏh-ciáh nè̤ng páh ciō-nè̤ng (pī-ê̤ṳ gōng páh giĕng-tàu). Dāng ciō-nè̤ng cêu â̤-sāi dṳ̆k dâi-gă, niăh gáu diê-nè̤ng sáung diê-nè̤ng suŏ. Nâ-sê gōng sū-iū nè̤ng dŭ bié gáu sê̤ṳ-siĕng gōng hō̤ gì „ăng-ciòng kṳ̆“, mò̤ siŏh-ciáh ké̤ṳk niăh diŏh, cêu-sê ciō-nè̤ng suŏ.

Gó ô siŏh-cṳ̄ng gōng-huák. Piăng dó̤i lā̤ dâi-gă gì sê gūi. Gūi niăh gáu diê siŏh-ciáh, hī siŏh-ciáh cêu diŏh uâng ĭ có̤ gūi.




#Total Article count: 268
#Total Word count: 71464