#Article 1: Буряад Улас (2974 words)


Буряад Улас () — Оросой холбоото уласай.(Россин Федерациин) нютаг можо. Алас Дурнын холбооной тойрогой (Алас Дурнын федеральна тойрогой) зайда оролсоно. Росси дотор 351,300 км2 талмайтайгаараа 15-дахи нютаг, 972,021 тоотойгоороо 56-дахи олон хүн зонтой гэжэ харисуулагдана. 2010 оной тоололгоор хүн зон 66,1 % — , 30,0 % (286,839) — . Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Уласай Үндэһэн Хуули (Буряад Республикын Конституци) гуримаар Ород ба Буряад хэлэн — гүрэнэй албан ёһоной хэлэнүүд.

Буряад Улас Ази түбиин дунда, Зүүн Сибирьтэ Байгал далайн урдада оршодог. Хойто зүгтэ Эрхүү можо, баруун зүгтэ Тыва, зүүн зүгтэ Забайкалиин хизаар, урда зүгтэ Монгол Улас хилэ нэгэтэй байна. Түмэр замаар Улаан Үдэһөө Москва хүрэтэр 5 519 модо, Номгон далайн эрье хүрэтэр 3 500 модо болодог. Сагай эрилтэдэ хүрэмөөр ниидэхэ онгосын буудал (аэропорт) ба Буряад Республикын дайдаар гарадаг Транссибириин түмэр зам гансашье ороной бүхы нютаг можонуудтай болон Европын оронуудтай бэшэ, мүн Зүүн урда Азиин оронуудтай харилсаанай зам бии болгоно.

Буряад Улас Оросой холбоото уласай Ази-Номгон далайн бүһэ нютагай оронуудтай харилсаа тогтооходо зохид һуури эзэлнэ. Буряад ороной дайда Байгал далайе зүүн, зүүн-урда тээһээнь хүреэлдэг, Буряадта Байгалай эрьеын шэгэй 60 % байдаг. Арад зоной дунда Байгал нангин далай гэдэг. Энэ үзэсхэлэнтэ далайн эрьеын дүрбэнэй гурбан хуби Буряад орондо багтадаг.

Буряад ороной газар дайда 351,3 мянган дүрбэлжэн модо (км) талмайтай. Хэмжээгээрээ Буряад орон Германитай ойролсоо юм, Шэнэ Зеландһаа 1,3 дахин үлүү.

Уласай урда зүгөөр Монгол Уластай хилэ зурыдаг. Зүүн тээһээ Оросой холбоото уласай Забайкалиин хизаарай, баруун тээһээ багашаг зайда Эрхүү можо, Тыва Уластай хилэлдэг.
 

Буряад ороной нютаг дэбисхэр олон үнгэ янзатай. Эндэ Швейцариин Альпа адли байгалиин үзэгдэл, Монголой үргэн тала, Сибириин ой модые хаража болоно.
Уласта ехэнхидээ нарантай сэлмэг үдэрнүүд болодог болоод жэлдэ гурбан зуунһаа үлүү үдэр наран гарана. Хуурай уларилтай. Хойто Байгал шадар нютагта 0,5 метрын гүн байрладаг мүнхэ сэбдэгтэй.

Буряад ороной хамаг газар дайдаар хашарангүй ябажа харабал, халзан сагаан оройтой Мүнхэ Һарьдаг () үндэртэй (3491 м), аха дүүнэр шэнгеэр жэрыһэн Зүүн Саяан уулануудтай () (Топографуудай орьёл (ородоор: пик Топо́графов), 3044 м; Мүнхэ Саһан (), 3164 м, Түнхэнэй мундарганууд (ородоор: Тунки́нские гольцы́), 3284 м; Кропоткиной дабаан (ородоор: хребе́т Кропо́ткина), 3114 м, Бүлэнэй мундарганууд (ородоор: Бе́льские гольцы́), Ехэ Саяан () дабаан, Хутиин мундарганууд (ородоор: Кито́йские гольцы́), Ахын дабаан (ородоор: Оки́нский хребе́т)).

Ондо хадын байгуулалтанууд: Байгалай уулата газар (ородоор: Байкальская горная область) хоёр зуунай хараанда зэлэ татан байдаг Баргажанай (ородоор: Баргузинский) (2840 м) Бархан үндэртэй, халюуран харагдадаг Хамар дабаан (ородоор: Хамар-Дабан), Үргэдэй мундарга (ородоор: Ургудеевский голец), 2758 м) удаалан дахуулһан суутай зургаан уулануудтай, Улаан-Бургааһан (ородоор: Улан-Бургасы) (Хурха, 2758 м), Байгалай (ородоор: Байкальский), Хара-Болдог (ородоор: гора Черского), 2588 м, Ихаадай (ородоор: Икатский) (2588 м), Бага Хамар дабаан (ородоор: Малый Хамар-Дабан), Хангаруулай (ородоор: Хангарульский) (2623 м), Хүрбын (ородоор: Курбинский) (1777 м), Голондын (ородоор: Голондинский) (1510), Зусы дабаан (Зусы уула, 1501 м), Худанай уула (ородоор: Худанский хребет), Буруул уула, 1324 м, Хамбын (ородоор: Хамбинский), Зүүн Мүрэнэй (Зуун Мориной) (ородоор: Зун-Муринский) хадын шэлэтэй;
 
Байгал-Ара Хинганай хадалиг газар, хоёр хубиһаа бүридэнги байдаг: Ара Хинган хадалиг газар (ородоор: Становое нагорье), Хойто-Мууяын (ородоор: Северо-Муйский), 2537 м, Урда-Мууяын (ородоор: Южно-Муйский) (Уендекут уула, 2665 м), Мууяханай (ородоор: Муяканский) (2473 м) дабаатай, Хойто-Байгалай хадалиг газар (ородоор: Се́веро-Байка́льское наго́рье) (Сынныр (Иняптуг уула (эвэнкеэр: Иняптук), 2578 м), Дээдэ Ангарай (ородоор: Верхнеанга́рский) (2608 м), Дэлюүн-Уранай (ородоор: Делюн-Уранский)) (2331 м) дабаатай);

Сэлэнгын дээдэ газар (ородоор: Селенги́нское плоского́рье), 1300—1800 м: Борьёогой (Боргойн) дабаан (ородоор: Борго́йский) (1240 м); Зэдын (Жадын) дабаан (ородоор: Джиди́нский хребе́т) (2027 м); Хүлүшевской (ородоор: Ключевско́й) дабаан (1802 м), Моностой дабаан, Сагаан дабаан (ородоор: Саган-Дабан), Бүргэтэй (ородоор: Бургуту́й);

Буряад орон үнэтэй баялигаа нээгээгүй орон бэлэй. Газарай гүндэ үелхэ системын олонхи зүйл бии. Тухайлбал, алтан, ошор эрдэни (алмас), гянта (вольфрам), молибден, кварцит, шулуун нүүрһэн, хүрин нүүрһэн, бал шулуун (графит), гантиг, полиметаллнууд, түмэртэй холисо, хүнгэн сагаанай хүдэрнүүд (боксидууд), апатидууд, шулуунай шүрбэһэн, уран, сайр, берилли, хара туулган, стронци, мангантай (марганецтай) холисо, сыннырит, хризотил-шүрбэһэн шулуун, цеолит, перлит (галта уулын шэл), шэл шулуун, хас (нефрит), титанай түүхэй эд, сүүмэг хүсэлэй дабһын (фосфадай) түүхэй эд, шухаг түмэрнүүд, дис, карбонадай түүхэй эд, флюоридай түүхэй эд болон бусад ашагта малтамал байна.

Буряадта 25 мянган гаран гол мүрэнүүд бии, тэдэнэй дүн хамта ута — 215 мянган тухай модо. Һамар жэмэсүүдээр элбэг эдэ олон уулануудаймнай ара үбэрһөөнь бурьялан харьялһан юһэн мянга гаран булаг, горход байха.

Гурбан зуун табин мянган дүрбэлжэн модо (км) дайдын гурбанай хоёр хубинь ой модоор бүрхөөгдэнхэй. Хододоо ногооржо байдаг юһэн зүйлэй шэлбүүһэтэ модод ургадаг, гол түлэб дүшэн янзын набшаһата модоор холимог байдаг.

Уласай бахархал гэхэдэ алдарта аршаанууд болоно. Тэдэнэй олонхинь аяар ⅩⅦ-ⅩⅧ-дугаар зуунай үедэ бии болоһон түүхэтэй. Эдэ аршаанууд ехэнхидээ Буряадай баялиг болохо халуун уһатай булагууд, эмнэлгын шабарнуудын хажууда байдаг. Мэдээжэ Түнхэнэй Аршаан, Хабаансхын Халуун аршаан болоно.

Буряад орондо амитан, ургамалай аймаг олон янза байдаг. 2500 янзын амитад болон загаһад, тэдэнэй 250-ниинь гансал Байгал далайда болон тэрэниие тойроһон газарта байдаг. Улаан Номдо ороһон, онсо шухал, хобор зүйлэй амитан, ургамал олон юм. Байгалай хаб загаһан, омоли, баргажанай булган бүхэ дэлхэйдэ алдартай. Байгал нуурай зүүн эрье оршомоор эмэй ургамал элбэг бии.

Эртэнһээ нааша Монгол угсаанай нүүдэлшэд оршон һуужа ерэһэн тус нютаг 1206 ондо байгуулагдаһан Ехэ Монгол Уласай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаа.

XVI зуунай үеһээалтан, ангиин арһаар баялиг Буряад нютагта Орос хаанта уласай худалдаашад, сэрэгүүд һуурижажа эхилһэн байгаа. Ородууд 1666 ондо Үдэ голой хүндыдэ бэхилэлтэ барижа, Дээдэ Үдэ гү, али Верхне-Удинск гэжэ нэрлэһэниинь хожомой Улаан-Үдэ хото болоод тэрэ үеһээ тус бүһэ нютагай түб болоһон юм. 1689 ондо Манжын Цин гүрэн, Оросой хаанта уласай хоорондо байгуулһан Нерчинскын хэрээ ёһоор албан ёһоор ород мэдэлдэ шэлжэһэн байна.

Хожом 1917 оной Октябриин хубисхалай һүүлдэ нэгэ хэһэг сагаан арми болон Япон уласта эзэлэгдэжэ байһан болоод 1920 ондо Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас Дээдэ Үдэдэ ниислэлтэйгээр оршон тогтоножо байгаа. 1922 ондо Зүблэлтэ холбоото уласта нэгэдхэгдэһэнэй һүүлдэ 1923 ондо Буряад-Монгол АССР болон зохёон байгуулагдаһан юм. 1958 ондо тус уласынь нэрэһээ Монгол гэдэг үгые таһаруулба.

Дэлгэрэнгые Буряад-Монгол ороной түүхэ һэдэбые үзэнэ үү.
Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

Хэдэн мянган жэлэй саана Буряадай нютагууд мүнөөнэй халуун оронуудайхидал адлирхуу уларилтай, элбэг баян ургасатай байһан гэлсэдэг.

Халуун орондо амидаран бэлшэжэ ябадаг олон түрэлэй амитадай (арсалан заан (мамонт), дүрбэ-табан меэтэр ута бэетэй хирһэн, анааша, абарга томо матар мэтын олон ан арьяатан, томо шубуудай) яһан газар бүриһөө олдожо байдаг.

Жэшээлхэдэ, Эбилгын доодо захын Толгойн баруун хажууда нэгэ нүхэн доторһоо хэдэн арбаад мянган жэлэй саана ябаһан хори шахам томо, жэжэ элдэб ан арьяатанай толгойнууд олдоо һэн. Эндэ ганса толгойнууд зүндөө сугларһан бэшэ, харин хүнүүд ангуудые алажа эдеэд, толгойнуудыень нэгэ газарта хаяһан байжа магад.

Буряадай урда аймагуудай хадануудаар сахариг томо эбэртэй аргали хонид, хүдөө талада шулуу эдидэг ёло шубууд 200—250 жэлэй үе хүрэтэр амидаржа ябаһан болоно. Шулуун түхэлтэй ёлын хоргол түүжэ, эмдэ хэрэглэдэг байһан юм. Сагаан хойлог, тугад шубууд бүри 1900 он болотор үсөөхэн тэды үзэгдэдэг байгаа.

Буряад орон нютагуудаар ажаһууһан зон хожомхон болотор, эльгэн хара шулуу, сагаан мана, хүрин ногоон яшал ба бэшэ хурса эрмэгтэйгээр ялтардаг шулуунуудаар эритэ зэбсэг, хутага, шүбгэ мэтые бүтээдэг, модо сабшажа ялтаха, ан харбаха һомоной зэбэ хэдэг, малай шарха отолжо эмнэдэг шулуун хутага, буугай ба хэтын сахюур һаяшаг болотор хэрэглэдэг байһан. Хүн зон улам шадамар боложо, зэд сад, хүрэл болбосоруулжа, зэбсэг бүтээхэ арга олоод, түрүүшээр харбаха һомоной зэбэ, хутага, шүбгэ ба бэшэ зүйлнүүдые бүтээдэг болоһон юм. Тэрээнһээ хойшо хүнүүд түмэрөөр элдэб эритэ зэбсэгүүдые дархалдаг, тиигээд хоол хүнэһэеэ ядаралгүй хангадаг болоһон аад, дэлхэйн баялигай, ан гүрөөлэй хомордоходо, адууһа мал олоор баридаг болоһониинь буусын байрануудай үлэгдэлнүүдһээ элирэн харагдана.

Буряад эртэ урдын үльгэр түүхэдэ дурдагдадагай ёһоор, түмэр болбосоруулан хэрэглэдэг болоһоор нилээхэн үнинэй гэхэ гү, али гурбан мянган жэл үнгэрһэн байха. Түмэр хайлуулдаг эртэ урда сагай хаягдаһан һууринууд, түмэрэй шулуу абадаг агынууд олон газар олдодог, тэрэ сагай дархашуулай хэһэн түмэр зэбсэгүүдэй жэбэрсэгүйнь эрдэмтэдые нилээд һонирхуулдаг юм.

Хүн зон үдэхэдөө, мал олоор үсхэдэг болоһон, элдэб зэбсэгэй элбэг, болбосоронгы болохо тума байгаалиин зэрлиг ургамалнуудые хэрэглэлгэ улам һайжарһан, ойн модо отолон ашагладаг, газар хахалжа таряа таридаг, һубаг малтадаг боложо эхилһээр олон жэл үнгэрөө. Тэрэ үни холын һубаг, хахалһан газарнуудаар ямар хүнүүдэй ажаһууһаниие Буряад хуушанай шудалалай эрдэмтэд (архиологууд) шэнжэлхэ тодорхойлжо шэнжэлдэг байха юм.

Буряад Уласай баялигуудта хабаатай Байгалай урда талын эртэ урдын дурасхаалта зүйлнүүд (хүшөөнүүд) тухай үсөөхэн тэдыгээр бэшэхэ хүсэлэнтэйб.

Буряад ороной газар нютагуудта хэдэн мянган жэл соо хүн зоной бүтээһэн дурасхаалта тэмдэгүүд, харгы зам шадарай хабсагай шулуунда зураһан зурагууд олон байдаг. Тэдэ бүхы зурагууд ба хүшөөнүүд ехэ удха шанартай. Үзэг бэшэггүй аяар тэрэ балар барга сагай хүнүүдэй ямар байдалтай байһые, хэды шэнээн адууһа мал, эд зөөри баридаг, ямар ан гүрөөл агнадаг байһые түүхэ домог болгон, тэгшэ хабсагайн шулуунда зураглан дүрсэлэн бэшэһэн байдаг. Зэрлиг шахуу байдалтайшье һаа, хүн түрэлтэн орон нютагтаа, оршон байдалдаа омогтой байһанаа, хойто үеынгөө зондо мэдүүлхэ арга олоһон болоно хаш. Наһа бараһан хүниие хадагалхадаа, тэрэнэй хэргэм зэргын ёһоор хэтын хэтэдэ мартагдахагүй ехэ, бага дурасхаалай тэмдэгүүдые хэдэг байгаа. Тэдэниие хүшөө шулуун гэжэ нэрлэдэг. Хүшөөнүүд гурбан янза байдаг:

Дурасхаалта зүйлнүүдые оложо, наһыень тодорхойлһоной һүүлдэ тэдэниие гэмтээнгүй хадагалха, ямар бодосуудһаа бүридэһыень, ямар аргаар бүтээгдэһыень элирүүлдэг байна. Тиимэ мэдээнүүдые үндэһэ болгон, эртэ урдын соёл болбосоролой яагаад дэлгэрһые, тэрэ сагай арад зоной ажабайдалай дэбжэлтэ, харилсаа холбооной ямар байһые мэдэдэг.

Байгалай үмэнэхи хада ба губи талануудта эртэ урдын буусанууд, түүхэтэ зурагууд, хүшөөнүүд бии байдаг. Тиимэһээ ородой элитэ ехэ эрдэмтэд, тусхай һургуулитан тэдээн тушаа бүри үнинэй анхаралаа табидаг байгаа. 1675 ондо Москваһаа Хитадта һууха элшэн һайдаар эльгээгдэһэн Михооло Спафаарий эртэ сагай буусанууд, эбдэрхэй һандархай ба эзэгүй хотонууд, эртэ урдын таряалангай, һубагай үлэгдэлнүүдые харгыдаа хараһанаа һонирхон бэшэһэн байдаг. Тэрэнэй хойно зуун жэл үнгэрөөд байхада, ородой агууехэ хубисхалша, уран зохёолшо А. Н. Радиищев Ородой зүүн зүгэй олон арадуудай түүхэ зохёон бэшэхэ зорилго урдаа табиха зуураа, Буряад угсаатанай эртэ урдын түүхэ болон бүришье эртэ сагай археологиин дурасхаалта тэмдэгүүд, тэрэ тоодо Алтайн ба Ононой, Үргэнын губи тала, хада уулануудһаа олдоһон урда сагай үнгэтэ түмэрэй уурхайнуудта анхаралаа баһал табилсаһан байдаг. Удаань, арбан юһэдэхи зуун жэлэй турша эрдэмтэд болон нютагай юрын хүнүүд Байгалай үмэнэхи тала губи, хада уулануудһаа олдоһон үни галабай үлэгдэлнүүдые ехээр һонирходог болоһон байгаа.

Буряад-Монголой түрүүшын эрдэмтэн Банзарай Доржо (Доржи Банзаров) бүтээлнүүд соогоо Буряад зоной урдын байдал тушаа бэшэһэн байха юм. ⅩⅨ зуунай һүүлдэ, ⅩⅩ зуун жэлэй эхеэр эрдэмтэн К. Д. Талькоо-Грынцеэвич гэгшэ Байгалай урда талаар ехэхэн ажал хэжэ, олон тоото һонирхолтой юумэнүүдые олоһон байха.

Эртэ урда сагай элдэб зүйлнүүдээр түүхэ шэнжэлдэг хуушанай шудалал зүблэлтэ (совет) үедэ ехээр хүгжэһэн байна. 1928 онһоо БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй (акадеэмиин) хуушанай шудалалай тусхай экспедиици эндэ анхан малталгануудые хэжэ эхилээ һэн. Тэрэнэй хүдэлмэридэ Буряадай соёлой дээдэ һургуули, БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй эдэй соёлой түүхын хүреэлэн, хизаар ороноо шэнжэлдэг эдэбхитэн хабаадалсаа бэлэй.

Нэгэ жэшээ дурдая. 1951—1952 онуудта түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадниковай хүтэлбэрилһэн шэнжэлгээнэй анги (экспедиици) Улаан-Үдэ шадарай Толгой гэжэ хадын хормойдо малталга хэхэ зуураа, үни үхэжэ дууһаһан томо, жэжэ амитадай олон тоото яһануудые олоһон байгаа. Эдэ яһанууд хэдэн меэтэр газар доро, гол мүрэнэй үндэр эрье сооһоо олдоо һэн. Энээнһээ харахада, хэдэн арбаад мянган жэлэй урда тээ Сэлэнгэ мүрэнэй уг һабань, мүнөөнэйхиһөө ондоо тээгүүр, нүгөө хүтэлөөр урдадаг байһан шэгтэй байба. Тиин эндэ арсалан заан, хирһэн, зэрлиг буха, элжэгэн, аса туруутай морин, мүн тэрэ үеын ан арьяатан, туйлай томо шоно, томо баабгай, мүнөө сагта халуун орондо ябадаг ута эбэртэй оронго гүрөөһэн гэхэ мэтэ амитадай яһанууд нэгэ газарта орхигдожо, шоройгоор булагдаһан байба.

Толгой хадада олдоһон эдэ амитадай үлэгдэлнүүдые үндэһэлэн, оршон тойронхи нютагуудта урда дээрэ үеын хүнүүд анхан яажа амидардаг байһые, байгаалиин ямар байдалда тэдэнэй ажаһууһые дүүрэн ойлгожо боломоор. Мүн тэрэ шадар Ошуурхаб тосхоной захада, эртэ балар сагай хүнэй буусаһаа малтажа олоһон зүйлнүүд тон һонирхолтой. Эндэһээ олдоһон зүйлнүүд Толгой хадынхитай тон адли байба. Тэрэ шадар шулуугаар хэһэн зэбсэг багажанууд, туйлай томо хайнаг үхэрэй эбэр ба яһан, зэбсэг болодог бугын эбэрэй үлэгдэл, бугын ба томо хилмэ загаһанай яһанууд холисолдон хэбтээ һэн. Эндэ байрлаһан хүнүүд шулуу мүлижэ шадаха болоодүй, харин зэр зэбсэгүүдые гол мүрэнэй эльгэн хара шулуугаар хэмхэлжэ, хурса эри гаргаһан байба. Эндэһээ олдоһон гайхалтай зүйлнүүдэй нэгэн гэхэдэ, яһаар шүдэлжэ хэһэн һэрээ болоно. Энэнь хэлбэреэрээ Зүлхэ мүрэнэй эхиндэ, мүн Баруун Эброоподохи хабсагайн хүмэг сооһоо олдоһон эртэ сагай һэрээнүүдтэй тон адли байна гэжэ А. П. Оклаадников хэлэһэн байдаг. Энээгээр үндэһэлжэ хэлэбэл тэрэ сагай хүнүүдэй ходо загаһа барижа эдидэг байһаниинь тодорно. Түүхэтэ зурагууд, хүшөө шулуунууд, буусанууд Буряад арадай түүхэтэй таһаршагүй холбоотой.

Түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадников хэдэн хабсагайн түүхэтэ зурагуудые буулгажа абанхай. Тиигэбэшье олон газарай зурагууд буулгажа абтаагүй, эбдэржэ баларжа, үгы боложо байдаг. Оронго голой адагтахи нэгэ улаан хабсагайн үбэртэ арбан гурбадахи зуун жэлэй түрүүшын хахадта, Монгол бэшэгээр бэшэһэн ехэ бэшэг байдаг һэн. Тэрэнэй эхиндэ: «Бурхан тэнгэриин үүдэн, эсэгэ үбгын богоһо, бурхан галта уулашни, энхэ тайбан нютагшни» — гээд, саашадаа туйлай олон үгэ бэшээтэй байдаг бэлэй. Теэд Сэлэнгэ мүрэниие үгсэһэн түмэр зам табихадаа, тэрэ бэшэгтэ хабсагайе задалжа абаһан байгаа. Тиимэ ушарнууд али олон үзэгдэнэ.

Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар хүннүгэй (хунну) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр 1 зуун жэлэй һүүл 3 зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

Тэдээн соо, түрүүлэн хэлэбэл, олонхинь монгол, зарим тэды түнгүүс, ираан, хути (хид), юкагир, түүрэг, саамояд гарбалай зон байһан гэхэ. Түүхын баримтануудай ёhooр Хүннү хадаа Түб Азиин нүүдэлшэдhээ бүридэhэн хүсэтэ гүрэн түрэ байгуулжа, 300 жэлдэ байгаа.

Тэрэнэй удаа хэдэн мянгаад жэлэй хугаасаа соо нүүдэлшэдэй гүрэн түрэнүүд хубилжал байдаг һэн ха. Һүүлэй һүүлдэ Чингис хаан 1206 ондо монгол угсаатаниие ехэбшэлэн нэгэдхэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэниие байгуулһан гээшэ. Тэрэ гүрэн түрын айхабтар шанга журам доро Байгалай урда бэеын хизаарай олон угсаатан Чингис хаанай мэдэлдэ ороод, тэрэнэй уг удамуудай дайшалхы албанда ябаа юм. Чингис хаанай гүрэн түрын унахада, баян газарай эзэдэй (феодаалнуудай)  зүрилдөөтэй, хёмороотой Монгол гүрэн үлөө һэн. Байгал далайн хойто, урда бэе руу нүүжэ ерэһэн олон обог, угсаатан тэрэ Монгол гүрэнэй мэдэлдэ һааб даа.

Буряадай газар нютаг 17-дугаар зуунай дунда үедэ Ородой Хаанта Уласай бүрилдэхүүндэ орожо, эхилээд Инисе, Яхад хотын захирагшын харьяанда байгаа. Эрхүүгэй воевоодствын бии бололгоһоо (1672) хойшо Байгал хойто Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Булаганай, Идын остроогууд, Бирюүльскэ слободаа, хожом Байгал урда Дээдэ Ангарай, Баргажанай, Бабантын, Үдын, Сэлэнгын, Итансын, Хабаансхын, Яруунын остроогууд тэрэнэй зайда оробо. Дундада газар Нэршүү хотодо хүтэлэгдэбэ.

Байгал урда газарта 1851 ондо Дээдэ Үдын, Нэршүү остроогуудһаа шэтэ түбтэй Забайкалиин (Забайгалиин) можо байгуулагдаба. Тэрэ Баргажан (Баргажанай степной дүүмэ), Дээдэ Үдэ (Хориин степной дүүмэ), Сэлэнгэ (Сэлэнгын, Хүдэриин (Хударын) степной дүүмэнүүд), Шэтэ (Агын, Үрүльгын степной дүүмэнүүд) дүрбэн тойрогтой. 1884 ондо Забайкалиин можо Амуур шадар генераал-губирнааторствын бүрилдэхүүндэ оробо.

Зүблэлтэ үе сагай һайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай һэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу һалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо (самолёт) бүтээлгэ, машиина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрһэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажаүйлэдбэриин һалбаринууд БНЗНЖУХ-ой (СССР-эй) бүхы эдэй засагай (экономиическа) райоонуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө һэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаһан томо үйлэдбэринүүдэй (завоодуудай) олонхинь сэрэгэй (оборонын) бүтээл (продуукци) гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйһээ холодуулагданхай байгаа.

Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной һургуули һуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай акадеэмиин Сибириин таһагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ һургуули, 20 гаран теэхникүм, тусхай дунда һуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг (эконоомико) хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн.

Энэ бас буриад,өвөр  улс анхандаа монгол улстай нэг байхад салж явжээ.Буриад нь  орос өвөр нь хятад руу очсон байв

Мүнөөнэй байдалаар Буряад Уласда 969,1 мянга үлүү зон амидардаг.

Энэһээ гадна 21 мянгаһаа үлүү өөр 100 яһатанай түлөөлэгшэд амидаран һуудаг юм (2004 оной нэгэдэхи һарын 1-эй байдалаар) 

Бусад яһатанай тоо:

Буряадай засагай толгойлогшо — 4 жэлэй һунгаһан Юрэнхылэгшэ байна. Мүнөөнэй 2007 Юрэнхылэгшэ — Вячеслаав Наговиицын. Урдахи Юрэнхылэгшэ Леониид Потаапов, 1994 оной долоодохи һарын 1-дэ, 1998 ондо (дуунуудай 63,25 %), 2002 оной зургаадахи һарын 23-да (дуунуудай 67 % гаран) һунгаһан. Юрэнхылэгшэ болохо хүрэтэр, Потаапов Уласай Дээдэ Зүблэлэй түрүүлэгшэ байгаа.

Уласай хурал — 4 жэлэй һунгаһан Арадай Хурал байна. Арадай Хуралда 65 дибатхаад оруулна.

Буряад Улас 6 хото, 21 аймаг, 29 хотын түхэлэй тосхон болooд 614 хүдөө һуурин бии юм. Хото гэбэл: уласай ниислэл — Улаан-Yдэ, Галуута, Захайнаман (Захаамин), Хяагта, Хойто-Байгал, Баабуушкин. Буряад уласай ниислэл — Улаан-Үдэ хото (ородоор: Улан-Удэ). 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ (ородоор: Верхнеудинск) гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо Үдэ голой Байгалда шууд ородог Сэлэнгэ мүрэнтэй ниилэһэн газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг.

Аймагууд (Хүн зон 01.01.2010)

Буряад орон өөрын хүгжэлэй ябасадаа нүүдэлэй мал ажахы болон гар урлалай ажалһаа агаарай хамжаан, уул уурхайн арга зүйн хүрэтэр шата зам дабажа гараһан гэхэдэ болоно. Мүнөө сагта модо, эсэжэ (целюлоозо), ангай арһа, барилгын эд (материал) гэхэ мэтые үйлэдбэрлэн гадаадын оронуудта эльгээдэг.

Буряадай ниислэл — Улаан-Үдэ — хэдэн томо үйлэдбэриин оронууд байдаг: Улаан-Үдын авиациин үйлэдбэри (завоод), Улаан-Үдын локомотиив, вагоон заһабарилгын үйлэдбэри, ХАБ Улаан-Үдэстальмост болон бусад.

Дээдэ һургуулинууд:

Мүнөө Москва, Томск, Новосэбирск, Эрхүү хотонуудай 11 дээдэ һургуулиин һалбари һургуулинууд Улаан-Үдэдэ нээгдэнхэй.

Хубисхалай урда Дээдэ-Үдэ хотодо оройдоол 280 номертой гараар холбогдодог утаһанай хорёо (телефооной стаанци) байһан. 1930-аад онуудаар 800 дугаартай (номертой)хүсэд бэшэ оньһожоруулагдамал хорёо хүдэлжэ эхилээ, 1955 ондо 3 000 дугаартай АУХ (АТС) бии болобо. Мүнөө ямар янзын холбоон үгыб даа, энэ хэрэгэй хурдан түргэнөөр хүгжэһые өөр дээрээ мэдэрнэбди.

Энээнһээ гадна, үшөө хэдэн аралжаанай шэглэлтэй радио болон телевидени хорёнууд Улаан-Үдэдэ ажаллажа байдаг. Жэшээлбэл: телевидени хамжаанууд: «Ариг Ус», «Тивиком», «СТС-Байгал»; радио студинууд: «Пульс-радио», «Русское радио», «Европа+» болон бусад.

Буряадай номой хэблэл, «Новапринт», «Домино» гэһэн хэблэлэй газарнууд.

Саг үргэлжэ гаража байдаг һонин, һэдхүүлнүүд:

Улаан-Үдэ хотын дэбисхэр дээрэ хэдэн томо театр бии. Тэдэ театрнууднай гансашье улас дотороо бэшэ, мүн бүхы дэлхэй дээрэ мэдээжэ болоһон, үндэр нэрэтэй, суутай, солотой зохёохы ажалтанаараа шалгарһан театрнууд гээшэ. Даб дээрэ мэдээд ябахын тулада нэрлэел даа:

Гадна арадай дуу хатарай хэдэн шуулга («Бадма сэсэг» («Лотос»), «Княжий остров», «Булжамуур», «Уряал», «Магтаал», «Ойхон» («Ольхон»), «Наран Гоохон», «Ангар» («Ангара»)), залуушуулай уран һайханай олон тоото бүлгэмүүд байха. Улан-Үдэ хотодо байд гээд лэ наадан, мүрысөөнүүд үнгэргэгдэжэ байдаг.

Буряад улас илангаяа бүхэ барилдаагаар, һур харбалгаар, нюдаргалан барилдахаар (бооксоор) болон бусад зүйлнүүдээр бэрхэ, дэлхэйдэ мэдээжэ тамиршадтай гэжэ мэдэхэбди. Улаан-Үдэ хотодо тамирай талмайнууд, байшангуудшье байха. Хэдэн тиимэ газар нэрлэбэл:

Санашадай бааза, тиихэдэ олон тоото хотын болон үйлэдбэринүүдэй мэдэлэй тамирай байшангууд болон талмайнууд тоологдодог.

Буряад орондо шажан мүргэлэй хэдэн янзын шэглэл бии юм. Тэдэнэй эгээл дэлгэрэнгы заншалта болоһон бөө мүргэл, түбэд-монголой Буддын болон ород үнэн алдарта шажанууд мүн. Ородой Буддын шажантанай түб Буряадта байгаа, мүн Буддын шажанай эхэнэрнүүдэй (хандамаанарай) түрүүшын хиид эндэ байгуулагданхай.




#Article 2: Даша-Рабдан Одбоевич Батожабай (273 words)


Даша-Рабдан Одбоевич Батожабай (Батажабай) (1921-1977) Шэтэ можын Агын тойрогой Догой нютагта 1921 ондо түрэһэн юм. 1936 ондо Зугаалайн долоон жэлэй һургуули дүүргээд, Улаан Yдэ ерэжэ, театр-хүгжэмэй мэргэжэлэй һургуулида ороо. Тус һургуулияа дүүргэжэ, Буряад драмын театрай зүжэгшэн болоод байхадань, 1940 ондо Москвада Буряадай уралиг, уран зохёолой түрүүшын 10 хоног үнгэргэгдэжэ, Д.-Р. Батожабай тэрээндэ хабаадалсаһан байна.

Тэрэ театрта хүдэлжэ байха үедөө нэгэ үйлэтэй зүжэгүүдые зохёожо эхилһэн юм.

Дайнай дүүрэхэдэ, тэрэ нютагаа бусажа, Улаан Yдын раадихороондо редаактараар ажаллаа. Д.-Р. Батожабай дайнай һүүлээр амгалан ажалаа хэжэ эхилхэдээ, уран зохёолдо бэеэ зорюулха гэжэ шиидэбэ. Тэрэ 1945 ондо «Буряад-Монголой үнэн» һониндо арадай аман зохёолой удхаар найруулһан «Эдир баатар Сэнгэ болон тэрэнэй хани Сунды Мэргэн» гэһэн үльгэрөө хэблүүлбэ. Энэнь ерээдүй уран зохёолшын анха түрүүшын ажал бэлэй. Саашадаа Д.-Р. Батожабай уласайнгаа уран зохёолой ажамидаралда эдэбхитэйгээр хабаадажа захалаа һэн.

Тэрэ уран hайханай драмын дугылангуудта туһаламжа болгон зүжэг бэшэжэ, бэлиг шадабарияа дээшэлүүлһэн байха юм. Тухайлбал, «Малшад» (1948), «Дагбын алдуу» (1949), «Агроном болохоб» (1952), «Шүүбэри» (1952) гэһэн зүжэгүүд хэблэгдэжэ, хүдөөгэй тайзан дээгүүр табигдажа эхилээ. Энэ дүй дүршэлынь тэрээндэ ехэхэн туршалга боложо үгөө, саашадаа драматург болохо замдань ехэ туһатай байгаа.

Зохёохы ажалайнгаа амжалтаар урмашан, Д.-Р. Батожабай 10 хоногой баярһаа ерээд, «Төөригдэhэн хуби заяан» гэһэн номойнгоо үргэлжэлэл дээрэ хүдэлжэ, хоёрдохи номыень 1962 ондо, гурбадахи номыень 1965 ондо хэблүүлээ һэн. Иигэжэ Д.-Р. Батожабай буряад уран зохёолой түүхэдэ тон түрүүшын гурмаһан роман бэшэһэн габьяатай. 1966 ондо эдэ гурбан роман нэгэдхэгдэжэ, «Гансаардалга», «Шуурган өөдэ», «Уг дамжан далижалга» гэһэн нэрэтэйгээр «Төөригдэhэн хуби заяан» гэһэн ниитэ гаршагтай 3 боти ном боложо хэблэгдэһэн.

Һүүлэй жэлнүүдтэ Д.-Р. Батожабай хэдэн зүжэг бэшэжэ, «Уулын бүргэдүүд» гэһэн роман хэблүүлээ.

БНЗСУХ-ой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байһан романист, драматург Даша-Рабдан Батожабай хүндөөр үбшэлжэ, 1977 ондо наhа бараһан байна.




#Article 3: Иисус Христос (500 words)


Иисус Христос (;  7-2 —  30-33) — христосой шажанай һургаалда христианствые үндэһэлэгшэ. Евангелиин мифологиин еһоор, Христос Вифлеемдэ Иосифой һамган Мариятай һууһан «арюун һүнэһэнһөө» түрөө; нярай байхадаа Палестинаһаа Египетдэ ябаһан; Палестинада хэрээһэ зүүлгэгдэбэ. Христос 12 апостол-шабинарые (Петр, Андрей, Иаков, Иоанн, Иуда г.м.) суугларжа гэхэтэй хамта Палестинаар аяншажа ябаад өөрынгөө һургаалые номнобо. Иерусалимдэ Иуда Хрстосто гушан сагаан мүнгэ тула урбаба. Песахай долоон хоногто римэй префект амбан Понтий Пилат Христосые хоер ондоо гэм хэгшэдтэй сугтаа толгойн саазада хүртѳѳбэ. «Хохимой» (еврей хэлээр «Голгофо») гэжэ нэрэтэй газарта Иисусые хэрээһэндэ хадаад, хэрээһыень бодхообо.

Назаретһээ ерэһэн Иисус Библиин ном болон христосой шажанда гол дүрэ юм. Христосой шажанай этигэлэй үндэһэниинь Абаралда хүрэхэ замые нээдэг Иисус Христосые шүтэжэ, тэрэндэ зүтхэхэд оршодог.

Христосой шажан номой (Евангелиин) Шэнэ Хэлсээндэ багтадаг хамагай эртэниинь Маркай Евангели буюу тэдэгээрынь Назаретһээ ерэһэн Иисус — сүсэгтэнэй ударидагша, гэгээнтэнэй үйлэ ажалалгаае тодорхойлон үгүүлдэг. Христосой һурталынь Иисусые үхэһэнэй дараа, үүдэн буй ниигэмлэгүүдтэ гэгээнтэнүүд тэрэнэй тухай домог, һургаалые дахин дабтан яриха үеһээ шажан болон түлэбшэжэ эхилбэ. Эхилээд Иисусай элгээлтые ама дамжан яридаг байһанаа, дараань суглуулан бэшэжэ тэмдэглэбэ. Эртэнэй христосой зохёогшодой этигэл һургаалиинь Христосой мэндэлһэн, тэрэнэй хүүгэд наһанай тухай хүүрнэлдэ тусгагдаба.

Иисусай гол элгээлтэнь бурханай хааншлалтай холбогдуулан иудаизмые сэргээхэд оршожо байба. Иисусай номлолынь хүдөөгэй амидаралай ёгтолол дээрэ бүтээгдэһэн ба тэрээр үбшэтэнүүдые эдгээн элааршуулжа, ниигэмэй гологдол болоһон хүмүүндэ туһалдаг байба. тэрэнэй элгээлтэ энгын хүмүүндэ, үндэһэндээ газар таряаланшадта шэглэгдэһэн байба. тэрэнэй һургаалые Уулын дээрэхи номлолдо нэгэдхэн дүгэнээд Лука, Матвей апостолнууд Евангели номдо бэшэжэ тэмдэглэбэ. Иисусай номлолой үндэһэн сэдэбынь бурханда болон ойро дотоныхондоо дуратай байха ябадал. Энэ элгээлтэнь зан түрэхэд гаргажа болохо хизгаарые тодорхойлжо, буруу үйлэдэлынхээ түлөө хатуу шэтгэл амалдаг Торагай хэрсэгэй хизгаарлагдамал һургаалда харюу болобо. Үүнэй орондо Иисус шэнэ, болбосоронгүй ниигэм байгуулха арга болохо дуран сэдьхэл, энэрэл нигүүлһэлдэ уряалан дуудаба.

Иисус өөрөө өөрыгөө бурханай элшэн буюу Мессия гэжэ үзэдэг. Тэрэ бурханда хандахадаа «Эсэгэмни» гэжэ хоорондын харилсаагаа дээдэ зэргээр ойро дотоно элэрхэлдэг. Иудаизм шажанай болон улас түрын түб болоһон Иерусалимда хүрэбэ. Энэ зоримог үйлэдэл Иисус болон Еврейн шажантанай хоорондохо зүршэлэйн эхилэл болобо. Иисусые барабшалан бурхан шүтээн тарааһан хэргээр ялалан саазалба. тэрэнэй үхэлэй талаар Евангели номдо үгүүлһэнээр Хуушан Хэлсээндэ оршохо хүн түрэлхитэные абархын тулада бурханһаа элгээһэн Мессиин талаар уридшалан үгүүлһэн зүйлые бэелүүлһэндэ онсогой ажа холбогдол үгэдэг.

Иисус — энэ боло Иешуа хэмээхэ арамейн нэрын грек хэлбэри.
Иисусай амидарал, үйлэ ябадал еврейн уламжалалууд дээрэ үндэһэлэгдэбэ.
Евангели ном сүсэглэлынхиинь үндэһэн болодог Иисусай амидарал, һургаалые үгүүлдэг.

Иисус түрэжэ, крещени хүртэһэниинь: Иисус ромын эзэн хаан Октавиан Август түрэ барижа байха үедэ ( 27 дугаар онһоо  14 дугаар он) Галилейн хото Назаретдэ түрэбэ. тэрэнэй олон ниигэмдээ зүтгэхэ болоһониинь Галилей дахи Ирод Антипын түрэ бариха үедэ эхилбэ ( 20 дугаар онһоо  39 дугаар он). Иисусые Иордан голдо еврейн номлогшо Иоанн Креститель крестибэ. Хэдэн жэлэй туршада Иисус Галилейгаар аялжа, өөрын һургуули харизмын тэнэмэл номлогшын дүрээр тарааба.

Нүлөөлэлэй хүреэн болон үхэл: Евангели номдо үгүүлһэнээр Иисус үбшэтэнүүдые анагаажа илааршуулан, өөрөө номлогжо байхадаа мүргэлэй ордодо һургааляа айлдажа байба. Тэрэ Израилиин арад түмэные сүсэглэлдэ хандажа, өөрыень дагахые уряалжа байба. тэрэниие дагагсад огсом үсэжэ, тэдэгээрэй олонхинь хүн зоной доодо шатаныханһаа гаралтай байба. Эсэстээ Иисус ромын эрхэтэнүүдтэ баригдан, бурхан шүтээн тарааһан, улас түрын ухуулга хэһэн хэрэгтэ яллагдан  30 оной оршомдо саазалагдаба.




#Article 4: Улаан-Үдэ (484 words)


Улаан Yдэ (; , 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ нэрэтэй байһан) — Буряад Уласай ниислэл хото юм.

Байгалһаа зүүн-урагшаа 130 модоор холо, Сэлэнгэ Үдэ хоёрой үлзүүр дээрэ байдаг.

Хотын эзэлхэ талмай — 347.6 дүрбэлжэн модо (км²). 2011 ондо байдалаар 404 мянган хүн ажаhуудаг. Ород уласай хотонуудай хэмжээндэ харисуулабал, 45-дахи hуурида болно.

Улаан Үдэ дотор гурбан хороонууд бии: Соведэй, Түмэр замай ба Октябриин. Хотын түб Сэлэнгэ мүрэнэй баруун эрьедэ байна. Энэ хадаа хотын эгээл һайхан газар гээшэ.

Хотын дарга (хотын захиргаанай толгойлогшо) — Александр Голков 2012 оной декабрь һарада дарга болобо.
Хотын захирагша (сити менеджер) — Зандра Сангадиев.

Улаан Үдэ хото 1666 ондо хасагуудаар байгуулагдаһан юм. Тэрэ түрүүн Дээдэ Үдэ гэжэ нэрэтэй байһан. ХVII-дохи зуун жэлдэ бэхилэлтын үүргэ дүүргэжэ байһан сагайнь ямар нэгэн хамгаалтын түхеэрэлгэнүүд мүнөөнэй Улаан-Үдэдэ харагдахагүй. Юуб гэхэдэ бэхилэлтын түхеэрэлгэнүүд модоор бүтээгдэһэн байжа, хэрэгээ болиходоо, ХVIII-дахи зуун жэлэй һүүл багаар үгы хэгдэһэн. Тиибэшье анхан бэхилэлтэ хүреэнэй бии болоһон газарые – Батарейн добые – 1991 ондо онсолон тэмдэглэһэн байна. Хотын түүхэтэ 325 ойн жэлэй баяраар үнэн алдартын хоёр хэрээһэнүүд зоогдон, шулуун хабтагай табигдажа, үндэһэ табигша хасагуудай дурасхаалда зорюулагдаа.

ХVIII-ХIХ-дахи зуун жэлнүүдэй дотор хото хамгаалалгын үүргэтэй хахасажа, албан захиралай болон худалдаа наймаанай түб гэгдэн тодороо. Хотын гол байшангуудай тоодо гайхамшаг түхэлтэ гурбан үнэн алдартанай барилганууд ороно: Одигитриин собор сүмэ (Дээдэ-Үдын түрүүшын шулуун байшан), Нангин Троицын (Гурбанай) ба Нангин Вознесениин (Үндэрлэлгын) сүмэнүүд. Мүн уран барилгын омогорхолой зүйлдэ Гостинэ хашаа болон тэрэниие тойроһон Гостинэ хашаадахи талмай – Дээдэ-Үдын гол талмай байһан - орохоороо ороно. 

Эрхэтэн дайнай үедэ Улаан Үдэ хото Буряад-Монгол Уласай, Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Уласай ниислэл хотын үүргые гүйсэдхэбэ.

Улаан Үдэ — томо соёлой ба шэнжэлхэ ухаанай түб болоно. Эндэ Буряад шэнжэлхэ ухаанай түб; табан дээдэ һургуулинууд: Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуули, Зүүн Сибириин гүрэнэй хүтэлэлгын ба технологиин дээдэ һургуули, Буддын шажанай дээдэ һургуули, Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академи, Зүүн Сибириин гүрэнэй соёлой академи.

Мүнөө Улаан Үдэдэ 39570 һурагшадай һураха 52 һургуули, 15430 хүнэй һурадаг 16 тусхай дунда һургуули ажаллана. Эдээнэй очно ба заочно таһагуудта 1620 оюутад һурана.

Улаан Үдэ ниислэл хотодо Дуури болон Баледэй, Х. Н. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын (1932), Н. А. Бестужевэй нэрэмжэтэ ород драмын, залуушуулай, Нелли Дугаржабонай нэрэмжэтэ пластическа драмын театрнууд, дуу хатарай «Байгал» ансамбль, филармони (1938) болон олон музейнүүд амжалтатай ажаллана. Улаан Үдэдэ олон кинотеатрнууд харагшадые урин байдаг, тэдэниие нэрлэбэл: «Еврозона», «People’s Cinema», «Capital Cinema», «RGB Cinema (Пионер)» гэхэ мэтэ. Һүүлэй жэлнүүдтэ кинотеатрнууд гоё, мүнөө үеын түхэлтэй болонхой. «Октябрь», «Прогресс», «Дружба», «Эрдэм», «Фабрика кино», «Сагаан Морин», «Савва», «Планета 3000», «Восток» гэhэн кинотеатрнууд олон жэл соо хүдэлөөд мүнөө хаагдаhан байна.

Музейнүүдэй эгээн мэдээжэнь хадаа түүхын, уран зурагай, геологическэ, байгаалин болон этнографическа музейнүүд болоно. Олон музейнүүдэй нэгэн эгээл мэдээжэ Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей болоно. Тус музей нэрэдээ таарамаар гоё һайхан газарта хүхэ номин тэнгэри доро нэмжын оршодог юм.

Тиихэдэ хэдэн гоё мэдээжэ зочид буудалнууд айлшадые угтадаг: «Бурятия», «Гэсэр», «Баргажан», «Сагаан Морин», «Байгал», «Одон» гэхэ мэтэ. Мүнөө худалдаа наймаанай байранууд олоор баригдана, нэрлэбэл, «Большой», «Сагаан Морин», «Түмэр Морин», «Туяа», «Заря» болон «Galaxy», «Capitall Mall», «Пионер», «Еврозона», «People’s Park» гэһэн худалдаа-сэнгэлтын түбүүд нээгдэнхэй.




#Article 5: Түнхэнэй аймаг (441 words)


Түнхэнэй аймаг () — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Хэрэн () һуурин. Талмай: . Хүн зон: .

Түнхэнэй аймагай харьяата газар Зүүн Саяанай ба Хамар-Дабаанай шэлэнүүдэй хоорондо Эрхүү мүрэнэй хоёр эрьеэр  байдаг юм. Уулануудайнь эгээл үндэр Мүнхэ-Һарьдаг 3500 метр үндэр юм.

Түнхэнэй тала Туран-Мон (үгышье һаа Могойтын гэдэг), Түнхэнэй, Хойморой, Тоорын гээд хэдэн газар хубаардаг байха юм. Ганса Тоорын талада 210 шахуу нуур тоологдодог. Эрхүү мүрэнэй утань 586 км., Түнхэнэй газар дайдаар 375 километртэ урдадаг. Ехэ-Уһан, Зангисан, Ингарга, Жэмһэг, Түнхэн, Хэнгэргэ, Зүүн-Мүрэн, Үргэдэй, Марасхан, Сагаан-Уһан болон бусад гол горход Эрхүү мүрэндэ шудхан ородог юм.

Аймагые һэтэ 179 км. утатай харгы гарадаг. Урдандаа энэ зам Монголһоо Сибирь руу мал туудаг гол харгы байһан юм. Жэшээнь, 1915 ондо энэ замаар 98 922 толгой мал гараа гэһэн баримта бии. Загта тосхон багаар энэ харгыһаа Аршаан ошоһон (33 км.) һалаа бии.

Монһоо Ахын аймаг руу ошоһон харгы хэгдэнхэй. Зүүн-Мүрэн багаар хадануудые дабажа Зэдэ голой эхин руу, Санага ошоһон морин харгы байдаг. Мүнөө Түнхэнэй дайдаар Мондын метеостанци гараһан харгы Орос Монгол хоёрой аралжаа наймаанай гол харгынуудай нэгэн болонхой.

Түнхэнэй аймаг ашагта малтамалнуудаар баян. Никель, туулган, хром, молибден, зэд, мүнгэн, алтан, асбест, хризотил, номин, лазурит, хас эрдэни болон бусад, тиихэдэ барилгада хэрэглэгдэхэ малтамалнууд бии гээд шэнжэлгэнүүд элирүүлһэн байдаг.

Аймагта гол түлэб буряадууд, ородууд ажаһуудаг. Бүри урдандаа Эрхүүгэй эхин багаар эвенкнүүдэй, уряанхайшуулай нүүдэл бүлэгүүд дайралдадаг байһан, тэрэ үеэр Мон шадарай буряадууд мүн лэ нүүдэл байдалтай байһан юм. 1931 оноор лэ тогтонижонги байдалда ороһон байдаг.

буряадууд — 61,4 %, ородууд — 37,0 %, татарнууд — 0,4 %, һоёд — 0,3 %, украиншууд — 0,3 %, белорусууд — 0,1 %, чувашууд — 0,1 %, мордва — 0,2 %, армянууд — 0,11 %.

Инженер-поручик Чертков 1809-1810 онуу-даар Аршаан шадарай урданай «барилганууд» дээрэ түрүүшын археологическа шэнжэлгэнүүдые хэһэн юм. ХIХ зуун жэлэй мэдээжэ зоолог, археолог И.С. Поляков нютагай хасагуудһаа гарбалтай юм. Тэрэ Мон, Хуурай-Һубаг тосхонууд шадар шулуун зэбсэгэй үеын, Жэмһэг, Тооро, Түнхэн багаар шэнэ шулуун зэбсэгэй үеын хүнүүдай ажабайдалай үлэгдэлнүүдые олоһон байгаа. Дундада зуун жэлнүүдэй үеын хүүрнүүд бии.

Монголой хаашуулай Байгал шадар дайгаар орохо тухай мэдээ абаһан Эрхүүгэй 20 хасагууд И.М. Перфильев түрүүтэй Түнхэн голой Эрхүүдэ шудхадаг адаг багаар Түнхэнэй острог бариһан байгаа. Түнхэн тосхоной 1816 оной һургуули Буряадай эгээл түрүүшын һургуулинуудай нэгэн юм.

ХIХ зуун жэлдэ Түнхэнэй аймаг сүлэлгын газар болоһон, Түнхэн тосхондо декабристнууд В.С. Толстой (1827-1829 онууд), Ю.К. Люблинский (1829-1844 онууд) гэгшэд ажаһуугаа. Хубисхалшуудай һуудал, байдалда хабаатай газарнууд аймагта олон, тэдэнэй хүүрнүүд бии.

Эрхэтэнэй дайнай үедэ хабаатай хүшөөнүүд, хүүрнүүд мүн лэ элбэг.

Эмтэй, домтой халууншье, хүйтэншье аршаанууд аймагай дэбисхэр дээрэ тон элбэг. Ганса курортнуудые нэрлэбэл, Аршаан, Ниловэ Пустынь, Шумааг, тиихэдэ нютагай хэмжээнэй амаралтын, эмнэлгын удхатай аршаанууд олон юм.

Түнхэнэй аймагай үндэр һуудалтай обоонуудые нэрлэбэл олон юм. Тэдэнэй үсөөхэн тэдыень тоолобол: Бурхан-Баабай, Буха-Ноён, Улаан-Горхон, Үндэр Бүрин хаан, Хаан-Уула, Тоёо-Баабай, Хонгор-Уула, Хэрэнэй Тэбхэр Сагаан ноён, Шаргай ноён, Шойжол-Хаан болон бусад. 




#Article 6: Москва (196 words)


Москва () — Оросой холбоото уласай ниислэл хото юм. Нютаг дэбисхэр засаг захиргаанай хубаариар ямар нэгэн можодо хамаархагүйгээр шууд холбооной этгээд боложо, Түб холбооной тойрог, хэды хамаардаггүйшье Москва можо хоёрын түб гэгдэнэ. Москвагай метро () 2010 оной байдалаар 12 шугам, 182 үртөөтэй. 1935 ондо 5 һарын 15-да нээгдэһэн байна. 2010 оной тоололгын дүнгээр 11,503,501 хүн хотодо ажаһуудаг. Ородой Уласай болон Европын тэргүүн ехэ, дэлхэйн эгээ ехэ хотонуудай нэгэ болоно.

Зүүн Европын тэгшэ талын түб хэһэгтэ Москва голой эрьедэ байршаһан. Ородой эзэнтэ гүрэнһээ бусад Москвагай гүнта улас, Ородой царьта улас, Зүблэлтэ Ород, Зүблэлтэ Холбооной гэхэ уридын дүрбэн уласай ниислэл байһан түүхтэй.

Европо түби дэхэ хамагай томо хотодо тоосогдодог болоод газар нютагань дэлхэйдэ дээгүүртэ жагсана. Москва уласынхаа улас түрэ, эдэй засаг, шажан, санхүү, болбосорол, тээбэриин түб юм.

РФ-иин юрэнхылэгшын оршон һуудаг газар болохо Кремль мүн эндэ оршодог. Москва эдэй засагай томохон түб болоод дэлхэйдэ тэрбумтанайнгаа тоогоор тэргүүлдэг. 2007 ондо амидархад хамагай ехэ үртэгтэй хотоор хоёр дахи жэлдээ шалгараа. Маша олон шэнжэлхэ ухаанай хүрээлэн, болбосорол, тамирай байгуулалтай. Москвада маша нарын зохёон байгуулалтай тээбэрэй системэ үйлэ ажаллагаа ябуулдаг болоод үүнэй дотор уран барилга, зурагаараа алдартай дэлхэйн хамагай ехэ ашаалалтай метро байрладаг юм.

Ородой Москва хүлбүмбэгэй баг.

Ородой Москвагай хүлбүмбэгэй бүлгэм.




#Article 7: Элһэтэ (389 words)


Элһэтэ (, ), Оросой холбоото уласай Хальмаг Уласай ниислэл хото. Элһэтэ голой эрьедэ, Эрьеын жаран зургаан шэлын зүүн урда хэһэгтэ, Москва хотоһоо 1250 км зайда оршоно. Хальмаг Уласай шухала эдэй засагай, гүрэнэй түрын бодолгын, болбосорол-һуралсалай, эрдэм ухаанай ба соел уралигай түб.

Элһэтэ хото 1865 онһоо түүхэеэ эхилнэ. 1927 ондо Хальмаг ороной ниислэл болоһон байна. 136 жэлэй саана Элһэтэ, Уһата, Ноһата, Булагта нютагууд руу хальмагууд нүүжэ ерэбэ һэн.
Ород эрхэтэн таряашан Степан Прокопьевич Кийков 1862 оной хабар нэгэн Хальмагай зүблэһэнөөр байшан бариһанаар һуури табигданхай. 1865 он гэхэдэ Элһэтэ 15 байшан баригдаһан байба. Энэһээ 1865 ондо Элһэтэ хотые үүсхэн байгуулагдаһан гэжэ үзэдэг. 1930 онһоо «Элһэтэ» хотын зэргые олобо. 1942 оной 8 һарада Элһэтэ хото германшуудта эзэлэгдэбэ. 1944—1957 оной хоорондо Хальмаг арадай геноцид мэтэ сүлэлгэ сагта Элһэтэ хотые «Степной» гэжэ нэрлэн Ставрополь можын нэгэн хэһэг гэжэ үзэдэг байһан аймшагтай үе бии.

Элһэтэ хотодо дурасхалтай газарнууд олон байна. Сити-чесс, Сахюусан сүмэ, Хальмаг Уласын Дээдэ Һургуули болон гэхэ мэтэ юм хаража шадана.
Элэһэтын сутэхэдэндэ Ленинэй талмай байна, талмай дээрэ олон дабхартай хийд дунгэнэ. Ойронь Сагаан гэр зогсоно. Энэ барилга хажууда Будда Багшын бумба байна. Байсрлснчнр сагтан, зоболонгоо үзэһэн сагтан амитан ерээд Үндэр Будда Бурханда мүргэнэ. Энэ бумба ногоон ургамал модон заагта зогсоно. Холо бэшэ сэрүүн уһан сорьёолон адхарана.
Зунай халуун сагта эндэ ойро далай амитан ерээд амарна. Эндэ зураг абаха арга байна. Басагадууд нааран ерэжэ наадаха машинаар үлдэнэ.
Наймадахи микрорайонай захада ехэ үндэр уула дээрэ баһа нэгэ хүшөө байна. Энэ хүшөөе габьяата скульптор Эрнст Неизвестный Шэбэр сүлэлгэдэ ябаһан хальмагуудта зорюулаа һэн. Элһэтэ декәдчн олон зүйл хүшөөнүүд байна. Тэдэнь: О.И.Городовиковин, Ээлэн Овлай, Хонгрин Элһэтэн гудамжуудаар ябаһан сагта хүнэй нюдэн байрлана. Тойрондо һайхан модод сарслдад зогсоно, олон зүйл сэсэгүүд ханхлана. Асгахадань болхла, хотын олон зүйл үнгэтэй гэрэлээр гэрэлнэ.

Элһэтэдэ байдаг улас үдэр болоһон кинотеатр одна. Эндэ нэрэдэнь: «Родина» («Тоонто нютаг»), «Октябрь» («Арбадугаар һара»), «Жангар». Хэдэн театрнууд байна: Басангын Баатарай нэрэмжэтэй драмтеатр, ород театр, зара гэдэг театр. «Родина» («Тоонто нютаг») кинотеатрын өөр Амар-Һанаанай нэрэмжэтэй номой сан байна.

Элһэтэдэ олон һургуулинууд байна. Энэ тоодо: Хальмаг гүрэнэй ехэ һургуули, автомашина-халһна техникум, эмшэн болон хото гоёшологшодой колледжууд, бэлиг-эрдэмтэй һургуулинууд, гуманитарна, коммерческэ болон техническэ лицейнууд, 3 мэргэжэлэй һургуулинууд, дунда һургуулинууд болон хүүгэдэй сэсэрлигүүд байна.

Элһэтэ хотодо томо оборой автобус ниитын тээбэриин үйлэшэлгэдэ ябадаггүй, зүбхэн микроавтобус үйлэшэлдэг. 2012 оной байдалаар хотын ниитын тээбэридэ 10 үлүү тогтомол шэглэлээр микроавтобус үйлэшэлжэ байгаа. Таһалбариин үнэ 10 түхэриг. Үйлэшэлгэдэ троллейбус, автобус, микробус, такси, дуобус зэргэ үйлэшэлдэг.




#Article 8: Буряадууд (600 words)


Буряад зон али Буряад арад ( buriyad,  буриад, , , ,  бураад, , , , ,  баряад, ,  пыраат, ях. Burat) Монгол арадай нэгэн аймаг юм.

Мүнөө сагай буряад Ара, Үбэр Байгалаар нютагтай изагуурай буряад хэлэтэй зонууд. Оросой холбоото уласай Буряад Уласта, Эрхүү можодо (Усть-Ордагай Буряадай тойрог) болон Забайкалиин хизаарта (Агын Буряадай тойрог) оршон һуужа байдаг. Мүн дээрэхи можонуудай зарим дүүргүүдэдэ амидардаг . ОХУ-һаа гадна Хасаг, Тусгаар уласуудай Хамтын Нүхэрлэлэй оронуудай зэргэсээ Монгол уласай хойто хэһэг болон БНХАУ-ай зүүн хойто нютагта үсөөн тоогоор оршон һуужа байдаг.

Буряад гэһэн нэрэнь анхалан «Монголой Нюуса Тобшо» һорболжо бэшэгтэ дурдагдаһан гэжэ үзэдэг. Гэбэшье энэхүү нэрэнь оршон сагай буряад монголшуудта хамаатай эсэхэнь этигэшэгүй. Дээрэхи нэрын гарал үүсэлэй талаар янза бүриин хубилбари байгааһаа хамагай боломжотойень абажа үзэбэл:

Бури + а(р?, к?) + д — ар/эр/ир (‘эрэ’ гэһэн түрэг үгэ) гү, али -ак/-эк/-ык/-ик/-ук (түрэг хэлэнэй үгэ бүридүүлдэг аафикс) + д (олоной тоогой аафикс).

Бури + ата ‘эсэгэ’ гэһэн түрэг үгэ.

Бури + йа (тайрамал Айа – хуушан буряад, тэрэнэй түрэг угай  байгуулагша, сахилгаан эзэлшэ тэнгэри). (Дугаров Д. С. О происхождении этнонима “бурят” // Аборигены Сибири: проблемы изучения исчезающих языков и культур. Новосибирск, 1995. Т. 1 С. 94-96)

Иигэжэ олон янзын хубилбари байгааһаа үзэхэдэ буряад нэрын жэнхэни удха оршон сагай монгол хэлэнээ гээгдэһэн бололтой.

Ород гурэнэй 2010 оной тоогоор Буряад яhатан 461389 хун зон болоно. Теэд 2010 оной тоогоор Монголой буряадууд 100000 тоо болотор байхын багсаагдана. Хитадта 10000 болотор буряадууд ажа hууна. Тиихэдээ Бухы дэлхэйдээрэ буряяадууд 600000 хун аман зон болохынь харагдана. 1989 оной мэдээгээр Ородто 417400 хүн байгааһаа Буряадта 249500, Эрхүү можодо 77300, үүнэһээ Ордын-Адаг Буряад өөртөө засаха тойрогто 49300, Шэтэ можодо 66600, үүнэһээ Ага Буряад өөртөө засаха тойрогто 42300, ОХУ-ай бусад нютагуудта 24000, үүнэдэ Москва хотоноо 1 500, Питэр хотоноо 1000 хүн оршон һуужа байна. 2002 оной тооллогоор 445 000 гэжэ ОХУ-ай Шэнжэлхэ ухаанай Акадеэмиин Улас арадай ажахын багсаалга һудалгаанай Хүреэлэнэй Хүнэй демограафи, эколоогиин түбэй Население и общество гэжэ мэдээсэлдэ дүриджээ.

Хаһагта 1989 оной байдалаар 1 200 хүн.

Бусад уласуудта 1989 оной мэдээгээр 2 500 хүн.

БНХАУ-та 25 000.

Буряадууд Алтайн хэлэнэй изагуурай монгол хэлэнэй бүлэгэй Буряад хэлээр ярилсадаг. Эртэ үеһөө бусад монголшуудтай адляар уйгар бэшэгтэ үндэһэлэһэн монгол бэшэг ашагладаг байһан болобошье 1931 онһоо лата, 1939 онһоо кириил бэшэг хэрэглэхэ болоһон.

Уламжалалта шажан шүтэлэг хара шажан (самаан шажан)гү, али бөө мүргэл, тэнгэри болоод ⅩⅥ зуун жэлэй һүүлшэһээ түбэдэй Буддын шажан гү, али шара шажан (Ехэ хүлгэнэй урасхал)-да ороһон (Гэлүгбаа, һүүлдэ Нинмаба, Хажи). Буряадта Христоосой шажан анханай ородуудтай хамта нэбтэржэ, ⅩⅩ зуун жэлэй һүүлэй хагаста үргэн тархаһан.

Буряадууд Чингисэй байлдан дахуулалтада үритэн эзэлэгдээд монголой феодалнарай дарлал доромжололые амтажа байһанаа ород арад түмэнэй ашаар эрхэ сүлөөгөө олон 1727 ондо Оросой хаанта уласай һайн дураараа дахан ороһоноор мүхэлэй аюулһаа зайлаһан мэтээр түүхын үнэниие хуурмаглажа түүхэлнэ.

Мүнөөнэй буряадууд Алтан хаанай уласай ара захада монгол хэлэтэй обогтонһоо бии болоо (ⅩⅥ-дугаар зуун жэлэй һүүл — ⅩⅦ-дугаар зуун жэлэй эхин). ⅩⅦ-дугаар зуун жэлэй дундада Буряад орон Ород уласта оробо. ⅩⅨ-дүгээр зуун жэлэй һүүл болотор буряад-монгол (монгол-буряад) зон тогтоо. Тэрэнэй зайда кэрэмүчин (икирэс), булгад, хори-түмэд, халха, ойрод-монгол, түрэг, түнгүүс, саамояд, хути (хид), арьяа уг гарбалтай арад зон оробо.

Хаанай үедэ Буряад газар нютаг Эрхүү гүбеэр, Забайкалиин можодо зайда ородог. 1917-дохи оной Ниигэм журамта хубисхал хойно хоёр Буряад-Монгол автономито можо (1921), Буряад-Монголой Автономито Зүблэлтэ Социалис Улас байгуулагдаба (1923). 1937 ондо Зүүн Сибириин хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Ордын-Адаг тойрог болоно. Хоёр аймаг (Ойхон, Онон) эдэ тойрогой зайда ороогүй.

Тэрэ үедэ панмонголиизм хүсэтэй дэлгэршэ байһанһаа боложо Иосиф Сталинай дэглэм 10 гаран мянган буряадууд хэлмэгдэжэ, уласай нэрэ Буряад-Монголые Буряад болгон өөршэлһэн гэдэг.




#Article 9: Тодо бэшэг (204 words)


Тодо бэшэг (тод бичиг)

Тодо бэшэгые үзэхэдэ монгол бэшэгэй хэлые тэрэ сагай аман хэлэндэ ойртуулаха үүднэһээ зохёоһон болобшо хэтэрхэй Тодо болгоһон шалтгаанаар ниитэ монголнуудай хубида хүртээмжэтэй боложо шадалгүй зүбхэн Ойрадуудай дунда үлдэһэн. Энэ бэшэгые ойрад, хальмаг, торгуудууд XX-дугаар зуунай 30-40 он хүрэтэр хэрэглэжэ байһан.

Хошуудай Заяа Бандида Огторгойн далай хэмээхэ Намхайжанцан (1599-1662) монгол бэшэгэй сагаан толгойдо үндэһэлэн, ойрад хэлэндэ ниисүүлэн монгол бэшэгэй эжэл үзэгые тус тус илгаха, урта эгэшэгые уртатагалай тэмдэгээр тэмдэглэхэ гэхэ мэтэ нэмэлтэ тодолто хэжэ, тодорхой үзэг гү, али тодо үзэгые 1648 ондо зохёого.

Намхайжамса Бурханай шажаниие ниитэ монголнуудта түгээн дэлгэрүүлхэ, баһа халха ойрадай тэмэсэлые шажан соёлой нүлөөгөөр зогсоохо, ойрад түмэниие гэгээрүүлхэ зорилгоор үгэ бэшэгые зохёоһон юм.

Тодо бэшэгынь ойрад монгол хэлэнэй шухам ниисэһэн тула тэдэнэй удха зохёолой хэлэ боложо энэ бэшэгээр түүхэ, шажан, уран зохёол, анагааха ухаан, оршуулгын ном зохёол олоноор бэшэгдэжэ байһан. Тодо бэшэгэй дурасхал үлэмжэхэн үлдэһэниинь Уласай түб номой һан, Шэнжэлхэ ухааны акадеэмиин Хэлэ зохёолой хүреэлэнгэй номой һан хүмрэгтэ хадгалагдажа байна.

Харин БНХАУ-ай Шэнэжаанай ойрад монголнууд мүнөө болотор уугал бэшэгээрээ шэнэ удха зохёолоо туурбин бэшэжэ, ном һонин хэблэн ниитэлжэ байна. Мүн ОХУ-ай Хальмаг уласта тодо бэшэгые һураха хүдэлгэн үрнэжэ, тодо үзэгөөр һонин һэдхүүл хэблэгдэн, һургуулинуудта заажа байна.

Кирилл Тодо хойр бэшэг бичсн үгмүд цацу биш болна. Цааранднь үлгүрнь хәләтн.




#Article 10: Хальмаг Улас (1944 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Хальмаг Улас (; ) — Оросой холбоото уласай республика. Республикын ниислэл — Элэһэтэ.

Хойноосоо урагш 458 км, баруунаас зүүн тийшээ 423 км. Энэ бүс нутаг нь тал, тал хээр, цөлийн бүс нутаг. Газар нутгийн хэмжээ нь 75,9 мянган км/кв. Газар нутгийн хэмжээгээрээ Дани, Бельги, Швейцарь, Нидерландаас том. Халимагийн газар нутаг нь өмнө талаараа Кумо, Маны голоор, харин зүүн өмнөд хэсгээрээ Каспийн тэнгисээр, зүүн хойд хэсгээрээ Ижил мөрөн, баруун хойд хэсгээрээ Ергенины өндөрлөгөөр хүрээлэгдсэн. Каспийн тэнгис орчимдоо Сарпины нам дор газартай. Харин түүнээс урагш Хар газар бий. Халимагийн газар нутгийн ихэнхи хэсэг нь тал газар. Каспийн тэнгисийн эрэг орчимд элсэрхэг.

Халимагт эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Зун хуурай халуун. Харин өвөл нь цас багатай боловч эрс хүйтэрдэг. Баруунаас зүүн тийш уур амьсгал нь эх газрын хэв шинжийг улам ихээр агуулдаг. Нэгдүгээр сард агаарын дундаж хэм цельсийн −7-9. Өвөл уулархаг газраа цельсийн −35 хэм хүрэх тохиолдол бий. Жилийн 182 өдөр нь цэлмэг тэнгэртэй. Жилд дундажаар 240—275 өдөр дулаан цаг агаартай байдаг. 7-р сард агаарын дундаж хэм +23+25. Гэвч заримдаа цельсийн +44 хэм хүрэтэр халах тохиолдол байдаг. 2010 оны 7 сарын 12-нд Халимагийн Утта суурин цельсийн +45,4 хэм хүрч Оросын дээд амжилт тогтоож байжээ. Зуны улиралд жилийн 120 өдөр нь хур тунадасгүй хуурай байдаг. Оросын хамгийн хуурайшилт их уур амьсгалтай бүс нутгийн тоонд зүй ёсоор ордог. Жилдээ 210—340 мм хур тунадас унадаг. Халимагт хүчтэй салхиний урсгал байдаг тул салхины эрчим хүчийг ашигладаг. Халимагийн салхин цахилгаан станц нь жилд 3-5 сая кВт цаг эрчим хүч үйлдвэрлэдэг. Халимагийн зүүн хойд хэсгээр Волга мөрөн урсдаг (12 км). Халимагийн өмнөд хэсэгт Ставраполийн хязгаартай хил залгаа Чограйн усан сан бий. Харин зүүн хэсэгт нь Каспийн тэнгис бий.

Голууд: Кума, Маныч, Ижил мөрөн
Нуурууд: Маныч-Гудило, Сарпин нуур, Состин нуур

Нүүрстөрөгчийн орд газартай. Ики-Бурульск, Ермолины байгалийн хийн орд газартай. Халимагийн байгалийн хий нь Каспийн тэнгисийн газрын тосны бүс нутагт хамаардаг.

Халимагийн нутагт 60 гаруй мэрэгч амьтан бий. 130 зүйлийн шувуу байдгийн 50 гаруй зүйл нь нүүдлийн усны шувууд. Оросын улаан номонд орсон 23 зүйлийн шувуу бий. Халимагийн газар нутгийн ихэнхи хэсэг нь тал хээр, хагас цөл тул ОХУ-ын хэмжээнд хамгийн ойн нөөц багатай гэж тооцогддог.

Халимаг бол төв Азиин тала нудхаас нүүдэллэн Доод Ижил мөрөн, Каспийн тэнгисийн хойд хэсэгт суурьшсан баруун монгол (ойрат) аймгийнхан юм. XVI-XVII-р зууны үед Зүүнгарт амьдарч байсан монголчуудын нэг хэсэг нь Хөх нуурын орчим руу, нөгөө хэсэг нь төрөлх буурин дээрээ үлдсэн бол, гурав дахь хэсэг нь тухайн үеийн Оросын хаант улсын нутаг руу нүүжээ. Оросын хаант улсын нутаг рүү нүүсэн бүлэг монголчуудад анхаарлаа хандуулая. Халимагийн түүхийн тухай ном зохиолыг Г. С. Лыткина, А. М. Позднеева, Н. Н. Пальмова, Г. О. Авляева, У. Д. Душана, А. Г. Митирова, В. П. Санчирова, С. К. Хойта, У. Э. Эрдниева нар хятад, монгол, оросын түүхийн эх сурвалжид үндэслэн бичсэн байна. Монгол судлалын шинжлэх ухаанд халимагын түүх, хэл, соёл, ахуйг судалдаг халимаг судлалын салбар бий. 1556 онд Халимагчуудын довтолгоонд өртсөн тухайгаа Алтыулс ордын захирагч Москвагийн хаан IV-р догшин Иванд мэдэгдэж байжээ. Ер нь Халимагууд Орос нутагт ирсэн цагаасаа эхлэн байнга аян дайн хийж, нүүдэллэн аж төрж байжээ. Халимагуудын хийсэн анхны томохон аян дайн нь 1560 онд Ногайн Ордын нийслэл Бага Сарай (Сарайчика) хотыг эзэлсэн явдал байжээ. Халимагт тухайн үед хэд хэдэн нөлөө бүхийн цэргийн жанжин байв. Тэд тус тусдаа, заримдаа эвсэл болон цэргийн хүчээ зузаатган татар, орос, казах, Доны казак, дагестан зэргэ үндэстнүүдтэй тулалдаж байсан тухай түүхэн баримт бий. Оросууд Халимагуудыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны баримт 1574 онд хамаарч байна. 1574 оны 5 сарын 30-нд IV-р догшин Иван хааны зарлигаар бухар, халимаг, казаны ордын худалдаачид Оросын Яков, Григорийн цайзад татваргүй наймаа хийхийг зөвшөөрсөн байна. Энэ нь Оросын түүхэнд анх удаа халимагуудын талаар албан ёсны баримт бичигт дурьдсан хэрэг юм. 1578 онд Халимагт буддын шашны ламаизмын урсгал түгэн дэлгэрч эхэлсэн байна. Тэр цагаас хойш Халимагийн нөлөө бүхий ноёдууд Түвдийн Лхас руу явж Далай ламаас хэргэм зэргэ, цол авч байжээ. 1591 онд Сибирийн хан Кучумын цэргүүд Ишим, Нор-Ишим голын орчимоос халимагуудын агтыг хулгайлсан тухайгаа бичжээ. Морио алдсан халимагууд Сибирийн хан Кучумын цэргүүдийн араас элдэн хөөж байжээ. Гэвч энэ хэрэг хэрхэн төгссөн талаар түүхийн баримт сэлт байхгүй юм. 1599 онд Зая банди төржээ. Тэрээр Халимагт «Тод үсэг» хэмээх цагаан толгой зохиосон юм. 1615 он гэхэд халимагчуудын олонхи нь буддын шашинтан болжээ. Мөн тэр жил дүрвэдийн Далай тайж, Зүүнгарын Хар-Хул, Чихэр, торгуудын Хөө-өрлөг, Хошуутын Хүндүлэн, Убаши нар Түвдийн Лхас хотод боловсрол эзэмшихээр явжээ. XVII -р зууны эхний гучин жилд халимагийн олон өрх аймгууд Волга мөрний эрэгт ирсэн байна. Халимагчууд ногайчуудыг Волга мөрний баруун эрэг, цаашлаап Терек, Кубань, Крым, Бужак руу нүүхэд хүргэжээ. Ногайчуудын зарим нь халимагт дагаар орж, аажмаар уусжээ. Ногайчуудыг Доод Волга мөрөн руу нүүхэд нь Доны казакууд туслаж байжээ. Учир нь ногайчуудыг нудхаас нь хөөхийг Оросын эзэн хаан Доны казакуудад даалгасан байжээ. Аажимдаа халимагууд Оросуудтай зөрчилдөх болжээ. 1655 онд Оросын эзэн хаан халимагуудад хандан албан бичиг илгээж, өөрт нь үнэнч байхыг шаардсан байна. Оросын эзэн хааны бичгийг халимагууд гардан авч, хүлээн зөвшөөрч байсан боловч эцэст нь амлалтаа зөрчих тохиолдол гаргаж байжээ. Нүүдэлчин халимагууд энэ үед Доод Волга мөрнөөс Каспийн тэнгисийн хойд хэсэг, өмнө зүгт Терек гол, хойд зүгт Самар хот, баруун зүгт Дон мөрөн, зүүн зүгт Яик (Урал) мөрөн хүрэтэр өргөн уудам газар нутгийг эзлэж байжээ. Аажимдаа халимагуудын эзэмшил газар багассан байна. Халимагийн эзэмшил газар нь багасаж байсан нь тэдний дотоод зөрчилтэй холбоотой байсан гэж Оросын түүхчид үздэг байна. Жишээ нь оросын хязгаарт ирсэн хойно Доод Волга мөрний эрэгт халимагын төрт улсыг анх байгуулсан Торгуудын тайж Хөө-өрлөг Дөрвөдийн Далай тайж, Гуши хаантай муудалцаж, бүр зэвсэг барин тулалдаж байжээ. Энэ зөрчилөөс болж, эсвэл өөр ямар нэгэн шалтгааны улмаас торгуудын тайж Хөө-өрлөг Доод Волга, Каспийн тэнгис рүү нүүж, тэндээ суурьшин амьдрах болсон байж мэдэх юм. Волга мөрний эрэгт нүүж ирсэн үе нь ойролцоогоор 1630—1632 он гэж түүхчид таамагладаг. Гэвч Халимагийн гол «гэр» нь Урал голын цаана байжээ.

Тэрээр өөрийн нагац Дугар, түүний хүү Цэрэн нарыг олзолж нутаг улсыг нь өөрийн болгожээ. Аюка халимагийн бусад аймгуудыг өөртөө нэгтгэж, эрх мэдлээ нэмэгдүүлсээр байлаа. Нэгэн удаа Аюкийн хоёр дүү нь хоорондоо муудалцжээ. Хоёр дүүгийнх нь нэг нь Хар тэнгисийн ойролцоо байгаа оросуудаас тусламж гуйсан байна. Гэвч Аюка хоёр дүүгээ ятгаж эвлэрүүлсэнээр барахгүй, тэд гурвуул хүчээ нэгтгэн оросуудын эсрэг дайн хийжээ. Азовын тэнгисийг эзэмших, мөн Крым орчимд байгаа овог аймгуудыг устгахад туслаач гэжэ Оросууд халимагийн Аюка хаанд 1674 онд хандсан байна. Гэвч Аюка хаан татгалзсан хариу өгчээ. Халимагууд, мөн тэдний харъяаны татарчууд оросууд руу байнга халдаж, дээрэм тонуул хийж байлаа. Энэ үед Оросууд Царицынагаас Астрахань хүрэтэр хэсэг бүлгээрээ зөвхөн усан замаар л явдаг болжээ. Хуурай газраар явах нь Оросуудад аюултай болсон байна. 1684 оноос Аюка хаан цэргийн хүчээ Урал голын цаана гаргав. Тэрээр Киргизийн кайсакууд, туркмен, мангышлакчуудыг эзэлжээ. Мөн дагестан, кумык, кабардин, кубанчуудтай байлджээ. 1690 онд Далай лам Халимагийн хаан Аюкад хааны цол, тамга илгээжээ. Далай ламын илгээмжийг авсан Аюка үүгээрээ Оросуудаас хараат бус гэдгээ нотлон харуулахыг зорьсон байна. 1696 онд халимагийн цэргүүд Азовын тэнгисийн авах дайнд оролцжээ.1697 онд Оросын эзэн Петр хаан хилийн чанад руу явахдаа Оросын хязгаар нутгийг хамгаалж байх хүсэлт тавьжээ. Үүний хариуд Оросууд Аюка хаанд их буу, жил бүр 20 торх дарь, 10 торх тугалга өгнө гэж амласан байна. Мөн Аюка хааны зөвшөөрөлгүйгээр халимагуудыг загалмайлахгүй гэж тохиролцжээ. 1709 онд Оросын эзэн хаан 1-р Петр олзны швед цэргүүдээр Оросын эзэнт улсын газрын зургийг зуруулжээ. Тухайн үед Оросын хөрш орнууд дотор ногоон өнгөөр Зүүнгарын хант улсыг тэмдэглэсэн байна. 1724 онд Аюка хаан нас барсаны дараа Оросын засгийн газар Халимагийн удирдагчийг томилоход хөндлөнгөөс нөлөөлөх гэж оролджээ. Оросууд Аюкийн нууц амрагаас гарсан Дорж Назаров хэмээх хүүг дэмжиж байлаа. Гэвч тухайн үеийн Халимагийн ихэс дээдэс хан ширээнд Цэрэн Дондогийг залсан байна. Халимагийн удирдагчийг томилоход нь Оросууд оролцох гэсэн нь ийхнхүү бүтэлгүйжээ. Дээрх үйл явдал Халимагуудын эгдүүцлийг төрүүлсэн байна. Ази тивд Зүүнгарынхан Манжтай тэмцэж байлаа. Харин Оросууд халимагуудад зэвсэг нийлүүлж байсан юм. 1727 оноос халимагууд Оросын нутаг руу дахин халдах болжээ. 1727 оны намаржин оросууд 60 мянган рублийн хохирол амсаж, 17 орос хүн олзлогдож, 15 орос алагджээ. Халимагийн довтолгооноос сэргийлэхийн тулд Астрахань хотоос Саратов хүрэтэр бүх хотод цэргүүдэд зориулсан завь бэлтгэжээ. 1729 онд халимагийн ихэс дээдэс Оростой байлдах эсэхээ шийдэж ядан байлаа. Гэтэл 1730 онд Халимагийн хан Цэрэн Дондогийг зорин Манжийн хааны элч төлөөлөгч ирж явна гэсэн мэдээсэл ирэв. Манжийн хааны төлөөлөгч Цэрэн Дондогт хааны титэм, богд хаан гэсэн цол өгөх гэж байгаа гэсэн сураг гарчээ. Үүнийг мэдсэн Оросууд Цэрэн Дондогт хааны титэм, цол урьтаж өгөх болжээ. 1731 онд Цэрэн Дондог Перс, Оттоманы Портуудтай харьцаж эхэлжээ. Оттоманы Портууд халимагийн эсрэг тэмцэл хийхээр завдахад нь Оросууд хамгаалсан байна. Гэвч хожим оросууд Оттоманы Порттой харилцаагаа сайжруулж чадсан тул халимагуудад хандан Оттоманы Портыг орхин яюахыг санал болгожээ. Гэвч Халимагууд энэ саналыг хүлээн авсангүй. Үүний дараа Халимаг-Оросын харилцаа эрс муудсан байна. Оросууд Халимагийн улс төрийн амьдралд хөндлөнгөөс оролцох нь аажмаар нэмэгджээ. Ази тивд хүчирхэг болсон Манж улс Зүүнгарын хаант улсыг мөхөөн дараад зогссонгүй хүн амыг нь гү, али ард түмнийг нь хядан устгаж үгүй хийв. 1759 онд Ойрадын эзэн хаан Даваач таалал төгсөв. Өмөг түшиг болсон Зүүнгарын хаант улс унасны дараа ганцаардсан Халимагийн сүр хүч, нэгдмэл байдал улам доройтож Оросын нөлөөнд бүрэн оржээ. 1825 онд Оросын засгийн газар «Халимагийн ард түмэнийг удирдах журам» баталжээ. Энэ дүрмийн дагуу Халимагийн асуудлыг Оросын гадаад хэргийн яам шийддэг байснаа больж, дотоод хэргийн яамны эрхлэх асуудал гэж үзсэн байна.

Орост хаант засаг унаж, Октябрийн хувьсгал ялсаны дараа Халимагийн ард түмэн өөрсдийн хувь заяагаа гартаа авч, төрт улсаа сэргээх оролдого хийсэн байна. Тэд шууд тусгаар тогтнол зарлах боломжгүй байлаа. Халимагт оросын нөлөө дэндүү их байсан тул бүрэн тусгаар тогтнолын асуудлыг угаасаа хөндөх боломжгүй юм. 1917 оны 3 сарын 25-нд Халимагийн язгуур угсаатан, сэхээтний төлөөлөл Астрахань хотод их хурал хийж Оросын түр засгийн газарт хандан өөртөө засах улс байгуулах эрх олгооч гэсэн бичиг үйлджээ. 1917 оны 7 сарын 1-нд Оросын түр засгийн газар «Халимагийн ард түмний талын муж» байгуулах шийдвэр гаргасан байна. 1920 оны 11 сарын 4-нд Астрахань, Царыцин, Ставропольийн губерн, Дон, Терк мужаас газар нутаг тасдан Халимагийн өөртөө засах муж байгуулжээ. Тэр цагаас хойш жил бүрийн 11 сарын 4-нд Халимагууд засаг төрөө сэргээсэн түүхэн өдрөө баяр ёслолын байдалтай тэмдэглэн өнгөрүүлдэг болсон байна. 1924 он хүрэтэр Халимагийн төв нь Астрахань хот байлаа. Хожим Элиста хот засаг захиргааны төв нь болжээ. 1935 оны 10 сарын 20-нд Халимагийн өөртөө засах мужийг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Халимагийн Автономит Улс гэж зарласан байна. 1937 оны 6 сарын 23-нд Халимагийн Үндсэн Хууль батлагджээ. Гэвч дэлхийн 2-р дайны үед Халимагийн цэргүүд фашист Германы талд орж Оросуудын эсрэг байлджээ. Энэ нь Москвагийн зэвүүцэл, хорсолыг хөдөлгөжээ. Гэхдээ халимагийн морьт цэргийн нэг корпус Оросын Улаан Армийн талд орж, Германы эсрэг тулалдсан юм. Дэлхийн 2-р дайны эцэст Халимагаас 8 хүн ЗХУ-ын баатар цол хүртсэн байна. 1942 оны 8-р сараас 1943 оны 1-р сарын хооронд Халимагийн нутаг дэвсгэр дээр байлдааны ажиллагаа явагджээ. 1943 онд Халимагийн өөртөө засах орны нутгийг Оросын цэргүүд Германчуудаас чөлөөлөх үйл явц эхэлжээ. Дайны дараа В. И. Сталин Халимагийн өөртөө засах орныг татан буулгажээ. Халимагийн газар нутгийг Астрахань муж, Дагестан, Ростов мужид хуваан өгчээ. Халимагийн нийслэл Элст хотын нэрийг Степной гэж орос үгээр өөрчилжээ. 1943 оны 12 сарын 28-аас 12 сарын 31-нд халимагчуудыг нудхаас нь албадан нүүлгэж, Сибирь, Дундаж Ази, Казахстан, Алтай руу цөлжээ. Оросын тусгай албаныхан «Улус» ажиллаагааг Оросын чекистБ. З. Кобулова, И. А. Серова нар гардан зохион байгуулжээ. Энэ хэлмэгдүүлэлтийн улмаас Халимагуудын гуравны нэг нь амь үрэгдсэн юм. Энэ он жүлүүдэд Халимагийн тухай дурьдсан бүх ном зохиол, баримт бичгийг устгаж байжээ. 1953 онд В. И. Сталин нас барав. Сталины дараа Оросын шинэ удирдагч нар Халимагийн талаар баримтлан бодлогоо зөөлрүүлжээ. 1957 оны 1-р сард Ставрополийн хязгаарын бүрэлдэхүүнд Халимагийн өөртөө засах мужийг байгуулах шийдвэрийг ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл гаргажээ. Ингэхдээ өмнө нь Халимагийн нутагт тооцогдож байсан Лиман, Приволж дүүргийг Астрахань мужид, мөн Дагетаны мэдэлд 158 га талбай Хар газар үлджээ. Цөллөгт явсан хүмүүсийн хойч үе, үр садыг Халимаг руу эргэж ирэхийг зөвшөөрсөн байна. 1958 онд ЗСБНХалимагийн АУ-ын статусынг сэргээжээ. 1961-78 онд ЗСБНХалимаг АУ-ын тэргүүнээр ахмад дайчин, ЗХУ-ын баатар Б. Б. Городовиков ажиллажээ. 1985 онд Оросын удирдагч Горбачев зогисонги байдалд ороод байгаа эдийн засаг, нийгмийн амьдралд түлхэц өгөх зорилгоор өөрчлөн байгуулалт зарлав. Энэ нь эцэстээ ЗХУ задрах, коммунист дэглэм Орост нуран унах эхлэл болсон билээ. 1990 оны 12-р сард ЗСБНХалимаг АУ-ыг ЗСБНХалимаг Улс гэж нэрлэх болжээ.




#Article 11: Түмүнов, Жамса Түмүнович (398 words)


Түмүнов (Түмэнэй), Жамса Түмүнович (1916-1955) Агын тойрогой Табтаанай нютагта түрэhэн юм. Ж. Түмүновэй нютагайнгаа һургуулида һуража байха үедэнь буряад хэлэ, уран зохёолые манай уласай элитэ ирагуу найрагша Базарон Бата Базарович  заажа байhан байна. Тиигэжэ үшөө һургуулиин шаби байхаhаа Базарон Батын хүтэлбэрилдэг уран зохёолой дугыланда хабаадажа, Ж. Түмүнов «уран гуурһаяа» туршажа, түрүүшынгээ шүлэг, ёгто мүрнүүдые һургуулингаа ханын һониндо хэблүүлдэг байгаа. 1934 ондо нютагайнгаа долоон жэлэй hургуули дүүргэhэнэйнгээ hүүлдэ нэгэ жэл Зүдхэлидэ эхин hургуулида багшалhан юм.

Энэ үедэнь Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайн эхилжэ, Ж. Түмүновшье сэрэгтэ мордолсоо. Энэ хатуу сагта тохёолдоһон ушар байдалые зүбөөр ойлгожо, Ж. Түмүнов уран зохёолшодые дайнай газарта ганса буу зэбсэгээр бэшэ, уран хурса гуурһаа орхихогүй, харин бүри хурсадхажа, арад зоноо эрэлхэг зоригтойгоор тэмсэжэ, дайсанаа дараха ябадалда уряална. Дайнай эхилхэдэ, 1941 оной ондо бэшэгдэһэн «Арад зомни, тэмсэлдэ бодыш!» гэhэн шүлэгынь бүхы арад зондо хандажа, дайсаниие илахыень уряалhан зохёол болоно. Ж. Түмүновэй дайнай үедэ бэшэhэн үгүүлэл, найруулал болон шүлэг, үгүүлэлгэнь сэрэгэй һонин болон «Буряад-монголой үнэндэ» толилогдоhон байгаа. Тухайлбал, «Нүхэрэй бэшэг», «Шуурган» гэһэн ниитэлэл, «Гурбан харгын бэлшэр дээрэ», «Халуун зүрхэн», «Үнэн үгэ» г.м. үгүүлэлгэ, 1942 ондо «Эхын юрөөлөөр» гэhэн найраглал, «Талын бүргэд» гэһэн үгүүлэлгэнь тус тус ном боложо хэблэгдэһэн бэлэй.

Дайнда Ж. Түмүнов I, II зэргын одон, медаляар шагнагдаһан байна. Дайнай жэлнүүдтэ Ж. Түмүновэй гуурhан дороhоо мүндэлhэн зохёолнууд гэхэдэ олон, тэрэ тоодо: «Балтикын долгин», «Дүрбэн жэл» гэһэн шүлэгүүд, «Веда», «Лейтенант Саханаев», «Эсэгэ хүбүүн хоёр» г. м. үгүүлэлгэнүүд, «Хараалта Гермааниин зүрхэн худар» гэһэн ниитэлэл зэргэ олон зохёол бэшэһэн байна.

Дайнай hүүлээр Ж. Түмүнов түрэл нютагтаа бусажа, уран зохёолой ажал ябуулгада эдэбхитэй хабаадалсажа эхилээ. Буряадай уран зохёолшодой холбооной ударидалгын харюусалгата бэшээшэээр хүдэлөө.

Ажалдаа амжалтатайгаар хүдэлhэнэйнгөө түлөө Ж. Тумүнов «Ажалдаа шалгарhанай түлөө» гэһэн медаляар 1948 оной ондо шагнагдаһан байна. Энэ оной намарһаа 1951 оной оной зун болотор Ж. Түмүнов Москвада Түб хороогой дэргэдэхи намай дээдэ hургуулида hураа.

Һуража байха үедэнь 1949 оной ондо «Үглөөгүүр Байгал дээрэ» гэһэн шүлэгэй түүбэринь Москвада ород хэлээр хэблэгдээ. 1950 оной ондо «Шэнэ шүлэгүүд» гэһэн шүлэгэйнь түүбэри гараа. 1952 оной ондо «Мартагдашагүй үдэрнүүд» гэһэн дайнай үеын үгүүлэлгэтэй ном, «Жаргалантын галнууд» гэһэн найраглал гараа. 1946 оной ондо «Сүхэ-баатар» гэһэн найраглал, 1949 оной ондо «Нойрhоо hэриhэн тала» гэһэн буряадай түрүүшын роман хэблүүлhэн байна.

Москвада һургуулияа дүүргээд Ж. Түмүнов Буряадай Һайднарай зүблэлэй дэргэдэхи Уралигай хэрэг эрхилхэ газарай даргаар хүдэлөө.

Теэд энэ үедэ зохёохы ажалаа ябуулха саг хомор байжа, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной ударидалгада харюусалгата бэшээшэ болоhон юм. Ж. Түмүнов оройдоол 39 наhатайдаа, зохёохы ажалайнгаа түлэг дунда, хүндөөр үбшэлжэ наhа бараhан байна.




#Article 12: Буряад Уласай туг (126 words)


Буряад Уласай түг

Мүнөө сагта Байгал шадарай газар Буряад Улас гэжэ нэрэтэй. Манай Буряад Улас өөрын Үндэһэн хуулитай, туг һүлдэтэй. 
 
Буряад Улас Гүрэнэй туг сэхэ булантай тэбхэр бүд болоно. Тэрэ хүндэлэн хүхэ, сагаан, шара гурбан үнгэтэй, дээдэ хүхэ зурууд дээрэ эшын дэргэдэ алтан соёмбо һүлдэ тэмдэгтэй.

Зуруудуудай хоорондохи хубиин тааралдалынь гэбэл: хүхэнь — тугай үргэнэй дүрбэнэй хоёр хуби, сагааниинь — үргэнэйнь дүрбэнэй нэгэ хуби, шарань — үргэнэйнь дүрбэнэй нэгэ хуби. Тугай үргэниие утатайнь сасуулбал, 1:2 гэжэ тааралдана.

Соёмбо — Буряад-монгол ороной заншалта һүлдэ тэмдэг — шара үнгөөр дүрсэлэгдэнхэй. Тэрэ гэбэл, һара, наран болон гуламтын дүрсэнүүд шата шатаар иигэжэ табсантуулагданхай: доронь һарын хахад сахариг, тэрэнэй дээрэ түхэреэн наран, тэдэ хоёрой дээрэ гурбалжан дүлэтэй ажамидаралай гуламтын һүлдэ дүрсэ.

Буряад Уласай Хуули, Улаан-Үдэ хото, 1992 оной арбадахи һарын 29.




#Article 13: Аршаан (460 words)


Аршаан (х.-монг. рашаан  мо.б. rasiyan  сам. rasāyana) — 

Аршааннаха — залагдаһан аршаан гурба дахин балгажа, амаа зайлаад, толгойдоо, һуга доогуураа, самидаа түрхихэ гү, али үхибүүнэй һагсархада, ламаһаа аршаан залажа, тэрээгээрээ угааха. Аршаанаар угаахадаа, залаһан аршаанаа боро хараанаар уһанда эдьхэжэ, үхибүүнэй толгойһоонь эхилээд, хоёр һуга доогуурнь, самидань түрхижэ дүүргээд, хэрэглэгдэһэн угаадаһан соо сагаан эдеэнэй зүйл болон мяха хээд, ламын зааһан зүг руу хаяха.

 
Аглаг һайхан нютагуудтахи аршаан булагуудые ашаглаха, тэдэнэй дэргэдэ амаралтын газарнуудые олошоруулха, шанар һайнтай эмүүдые элбэгжүүлхэ, тиигэжэ улад зоной элүүрые хамгаалха зорилготой хэрэг мүнөө үедэ хүнүүдэй анхарал доро байха ёһотой. Бүхы дэлхэй дээрэ зуугаад мянган янзын эмэй зай байдаг һаань, тэрэнэй 40 хубинь манай ороной эмнэлгэдэ хэрэглэгдэнэ. Нилээд олон зүйлнүүдынь Байгал шадарай, мүн манай эндэхи бусад уулануудаар ургадаг.
 
Гансал Буряад Улас дотор олоной дунда суутай болоһон, шанарынь шалгагдан тодорһон 120 гаран аршаан алдартай булагууд бии. Тэдэнэй 30 гараниинь 20-һоо 75 граадус хүрэтэр халуун уһатай, 7-ниинь гашуун уһатай, тэрэ тоодо «Аршаан» хороортотой булта адлирхуу шанартай, зариманиинь эхүүн, бэшэниинь элдэб эмтэ зүйлнүүдтэй холисолдоһон байдаг. Тэрээгүүр нютагай зон зунай һайхан сагта амардаг, сэнгэдэг, бэеэ аргалдаг байха юм. 

Ондоо нютагай аршаанда амархаяа, аргалуулхаяа гарабал, аршаанай ЭЗЭНДЭ нютагай хүнөөр хандажа, бэеэ аргалуулхаяа ерэһэн тухайгаа мэдүүлхэ, зоболонгойтнай гээгдэхые, заатагүй үргэл үргэжэ, гуйха ёһотой гэдэг. Тиимэ хүнэй гэнтэ үгы юм һаа гү, али өөрынгөө нютагай аршаанда гарахадаа өөрөө үргэхэ, мүргэхэ, гуйхада болоно ааб даа. Ушар, байдал ойлгожо, хаража байһан аршаанай ЭЗЭН тогтоожо абахал байха.  

Нютагай зондо, мүн Танаар суг амаржа байгшадта хүндэмүүшэ, налархай байха. 
Нягтаханаар хубсалаад, зохидхоноор бэеэ абажа ябаха. Бэеынгээ ариг сэбэртэ үргэлжэ анхаралаа табижа байха. Эмнэлгын хэрэгээр ерэһэн һаа, бэеэ гамнаха, халуун аршаанһаа гарахадаа дулаалжа, һалхи, хүйтэ абангүй, байрадаа хүрэхые оролдохо. Аршаанһаа буугаад, адагынь долоон хоногой (зарим ушарта 2 – 3 долоон хоног байхадаа болохо) туршада бэеэ тон наринаар гамнаха ёһотой. Иигэжэл аршаанай хүсэн эм болохо ёһотой юм шуу. 

Байрлаһан байраяа, тэрэнээ тойроод, мүн аршаанай харьяата газар, илангаяа аршаануудай эхиие бузарлахагүй. 

Һуудал байдалайнгаа үлэгдэлнүүдые хаа хамаагүй хаяжа ябахагүй, тэдэниие хаяха тусгаар газар байха ёһотой. 
 
Тамхи татадаг һаа, тамхинайнгаа хайрсагууд болон үлэгдэлнүүдые хараһан газартаа хаяхагүй. Тамхиншад, аргатайл һаа, энэ амаралтын үедэ тамхияа орхижо, аршаанһаа бууха зорилго табяад, тэрэ зорилгоёо хүсэлдүүлжэ буубалтнай, бэедэтнай сэгнэшэгүй ехэ бэлэг болохо байгаа. 

Амараа, сэнгээ хадаа архитайл байха ёһотой гэжэ бодобол, амаралта гээшые буруу ойлгонот. Архидалга гээшэ аршаанай ЭЗЭДТЭ яабашье һайшаагдахагүй, ямар нэгэн аргаар хатуухан хэһээлтэ ушаруулжа болохо. Тиигээдшье амаралтада, эмнэлгэдэ байһан бэеэ архи уужа хорлохо, тойроод амаржа байһан зондо амар заяа үзүүлэнгүй “хүхихэ” гээшэ буруул даа. 

Нютаг нютагай аршаанууд тон лэ өөрын, онсо гуримтай байжа болохо. Нэгэл аргаар тэдэ гуримуудые Танда мэдүүлхэ байха, эдэ гуримуудыень тон наринаар сахиха ёһотой. 

Аршаантаха — энэ үбһые эдиһэнһээ хордожо үбэшэлхэ адуунда тусахадаа нюдэниинь солиршон, хараа гүлрэн хуруугаа хүргэхэд ш мэдэрхэгүй боложо, дорооһоо бусгаха, таталдаха зэргэ шэнжэ тэмдэг илэрнэ гэжэ хуушсуул ярилсадаг. Үбэшэлһэн болобшо үбһэ эдижэ, уһа ууха ба аршаан үбһэ эдиһэн газар руугаа гүйдэг 




#Article 14: Буряад Уласай түрын дуулал (382 words)


Буряад Уласай түрын дуулал «Буряад Уласай гүрэн түрын гимн тухай» хууляар бэшэгдэдэг. Тус Хуули Буряад Уласай гүрэнэй албан ёһоной һүлдэ тэмдэг, тэрэнэй хүгжэм найруулга, түрын дуулал, тэрэнэй удха, хуули ёһоной зэргэ, ёһо cooнь гүйсэдхэхэ гурим тогтоогдог. Буряад Уласай Үндэһэн Хуулиин 107 зүйлэй ёһоор Д.З. Жалсараевай үгэ дээрэ хүгжэм найруулагша А.А. Андреевэй «Эхэ нютаг тухай» дуунай үндэһэн дээрэ бэшэгдэһэн Буряад Уласай түрын дуулалын хүгжэмэй найруулга ба үгэнүүдынь баталха, 2-дохи хабсаргалтын ёһоор. Буряад Уласай түрын дуулал оркестрэй, хоорой, оркестр хор хоёрой, үгы гэбэл ганса хүнэй ба хүгжэмэй зэмсэг дээрэ гүйсэдхэжэ болодог. Тиихэдэ абяа буулгаха миндаһа хэрэглэжэ болоно. Хүгжэмэй зэмсэг дээрэ нэгэ бадаг гүйсэдхэжэ болоно. Буряад Уласай гимн тус хууляар баталагдаһан буряад ба ород хэлэнүүд дээрэ дуунай үгын ба хүгжэмэй ёһо соо гүйсэдхэгдэдэг.

Буряад Уласай түрын дуулалын олоной үмэнэ зэдэлхэдэ, байгшад бодоод байдаг, эрэгтэй хүнүүд – малгайгаа абадаг.

Буряад Уласай түрын дуулал теле-радио нэбтэрүүлгын эмхинүүд дамжуулдаг: Уласай телевидениин дамжуулгануудта – гүрэнэй баярай үдэрнүүдтэ: радиодамжуулгануудта – үдэр бүри Уласай программын эхин дээрэ нэгэ бадаг.

Хилын саана албанай арга хэмжээ үнгэргэхэдөө, Буряад Уласай түрын дуулал гүйсэдхэлгэ ошоһон гүрэн хараада абан ба тус хуули дээрэ үндэһэлэн Буряад Уласай Правительствын тогтооһон дүримэй ёһоор бэелүүлэгдэдэг.

Буряад Уласай түрын дуулал гүйсэдхэхэдэ, тогтоогдоһон эрилтэнүүдые дүүргэлгын хойноһоо харюусалга тус арга хэмжээ үнгэргэһэн гүрэнэй засагай зургаанай ба нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанай, эмхинүүдэй хүтэлбэрилэгшэд даадаг.

Хүгжэмынь Анатолий Андреевэй. Үгэнь Жалсарайн Дамбын (Дамба Жалсараевай).

Үнгын дайдаар, хангай тайгаар нэмжыгшэ
Үлзы Буряад – манай нангин үлгы.
Сэлмэг сарюун, сэнхир номин шарайшни
Сэдьхэлдэмнай хэзээдэшье зулгы.

Эрхим хангал санзай шэнги агаарташ
Эршэ хүсөө элсүүлэнгүй яалайб!
Эмтэй домтой мүнхын уһан аршаандаш
Эльгэ зүрхөө хүртүүлэнгүй яалайб!

Холын замда эхын ёһоор юрөөжэ,
Хүмүүн зондоо хэтын жаргал хүсөөш.
Саяан уулын сэлгеэн амяар арюудхан,
Байгал далайн гэгээн долгёор сүршөөш.

Шэрүүн сагһаа сусархагүйл хэзээшье
Шинии заяан, шинии үндэр харгы.
Эбтэй дорюун бүлын ёһоор жаргыш даа,
Энхэ Буряад – манай нангин үлгы!

Нангин үлгы!

Музыка Анатолия Андреева. Слова Дамбы Жалсараева.

Таежная, озерная, степная,

Ты добрым светом солнечным полна.

Цветущая от края и до края,

Будь счастлива, родная сторона.

Брусничный дух, черемухи дыханье,

Лилового багульника настой.

Я не дышу, а пью благоуханье

Моей земли, равнинной и лесной.

Прими, земля, сыновнее спасибо,

Святой водой Аршана угости,

Чтоб я обрел невиданную силу

Для дальнего нелегкого пути.

С тобой, земля, мы слиты воедино,

Моею стала и судьба твоя.

Поклон тебе от сердца, край родимый,

Любимая Бурятия моя!

О, мать земля!




#Article 15: Буряад Уласай уһан зүй (331 words)


Буряад Уласай уһан зүй

Буряадта  25 мянган гаран гол мүрэнүүд бии, тэдэнэй дүн хамта ута — 215 мянган тухай модо. Һамар жэмэсүүдээр элбэг эдэ олон уулануудаймнай ара үбэрһөөнь бурьялан харьялһан юһэн мянга гаран булаг, горход байха.

Хүндэлэн, утаашаа урдаһан хэдэн олон ехэ ехэ гол мүрэнүүд бии. Баярхаг һайрхуу гуримаар хургаа даража, үльгэр домогһоо һабагша татажа, баруун талаһаань захалан дурдабал, аха заха Аха  гол амитан зоноо дахуулхаб гээд, ара хойшоо тэрьедэһэн гэхэ. Эрэлхэг дошхон Эрхүү эльгэн дээрээ энхэрбэшье, эрхэжэ хойшоо шэглэһэн гэлсэдэг. Урасхал һайхан Сэлэнгэ олоной дундуур урдажа ерэнхэй. Аян холын тайгада аляа дошхон ябабашье, ахынгаа хажууда ерэхэдээ, аали номгохон боложо хамтарһан Зэдэ, Сэхир, Хамни, Химнэ, Загаһатай, Оронго, Гильбэрэ, Эбилгэ голнууд. Хүдэри, Түгнөө уриһаар, даллаһаар, ашанар гушанараа энхэрһээр, хүндэлһөөр, урда талаһаа хормой дүүрэн хэшэгтэй ерэһэн Хёлго Сүхэ хоёр. Наранай мандаха зүгһөө наашаа шэглэн табилуулһан Эгэтэ, Маарагта, Үльдэргэ, Анаа, Худан, Хэжэнгэ, Хүрбэ болон бусад дүүнэрэйнгээ хаба хүсэ хамталан абажа, һабаараа дүүрэн модо «нюрган» дээрээ тээжэ асардаг Үдэ гол. Ажахыдаа хэды туһатайшье һаа, аяар доогуур байгаашад — Итанса, Хубаан, Саһата, Түрхэ эрэ түрөөрөө доогошогуур агша даа. Эртэ урдаһаа алдартай эрхэ солгёон Баргажан. Тэрэнэй хани нүхэдынь болоһон, аршаан булагаар суутай Гаарга, Алла, Улан, Онёо голнууд эршэ хүсэеэ нэгэдхэжэ, үбгэн буурал Байгалдаа түшэглэдэг юм. Далан хадын хоорондо хаалгатай байхань уйдхартай болоод, хүтэл дабаануудые хаха эсхэн ерэһэн Дээдэ Ангар, наашаа шэглэһэн эхитэй, наадалаад ошоһон түүхэтэй Витим (Зүлхэ мүрэндэ һалаа), Сипэ, Амалаад, Мууя гэхэ мэтын гол мүрэнүүд нэрлэгдэхэ зэргэтэй.

Өргөн ехэ губи талануудые хүндэлэн урдажа ороһон, уласай газар дээрэхи хэдэн мянгаад ехэ, бага голнууд (Буряад орондо хоёр мянган гаран) ба горходой, булагуудай эхинүүдые хубаарилан, ара үбэрөөрөө урадхуулагша тоогүй олон үндэр, набтар хада хангил, хяра байса, нам нюрган, толгой болдог, хүтэл дабаан, гүбээнүүд; ой модоной талаар — хүнды, һаншаг, тужа гэхэ мэтээр нэрлэгдэдэг хада уулын байгаали хүнэй ажабайдалтай таһаршагүй холбоотой. Тэдэнэй дундуур урдагша нарин горходые зубшаһан 500 гаран ехэ, бага нютагууд оршон тойронхи байгаалиие элдэб олон зүйлэйнгөө үйлэдбэринүүдтэ хандуулан ашагладаг.

Гол мүрэнүүдэй нэрэ тоолбори: 
(онгосын ябадаг мүрэн ЕХЭ үзэгөөр тэмдэглэһэн)

болон бусад

Буряадта 34 422 нуур бии.

болон бусад




#Article 16: Буряад Уласай байгалиин баялигууд (686 words)


Буряад Уласай байгаалиин баялигууд

Буряад Улас ойн баялигуудаар туйлай ехэ юм. Эхэ байгаали элдэб түрэлэй модо маанадта бэлэглэнхэй. Буряад ороной газар дайдын табанай дүрбэн хубинь гэхэ гү, али зуунай 83 хубинь ой модоор бүрхөөгдэнхэй. Ойн жасын ниитэ талмай 27,2 сая гектаар болоно, энээнэй 20,3 сая гектаарыень ой эзэлнэ. Ойн баялигай ниитэ нөөсэ 1 850 сая шоо дүрбэлжэн меэтэр юм. Ой модоной бүридэл иимэ: 65 хубинь – шэнэһэн, 21 хубинь – нарһан, 10 хубинь – шэбэрэй хуша, хасуури, жодоо, үлөөшэ 4 хубинь – хуһан, уляаһан болон бусад түрэлэй модод. Эдэмнай гол түлэб үнэтэ шухаг шэлбүүһэтэ модод болоно. Хүнэй эдлэхэ модоной нөөсые хоёр тэрбүм шоо дүрбэлжэн меэтэр болохо гэдэг, тэрэ тоодо: шэнэһэн — 62%, нарһан — 21%, хуша — 8%, хасуури — 2%, жодоо — 3%, бэшэ элдэб набшаһата модод — 4% болохо гэжэ тухайлагданхай. Тэдэ гол горходой, мүрэнүүдэй, нуур сөөрэмүүдэй уһа сахидаг, нэмээдэг; нара һалхинһаа газарай хүрьһэнэй нуралгые хамгаалдаг; ургамалай болон амитанай аймагуудай элдэб янза байлгые тэнсүүрилдэг, сахидаг гээшэ.

Буряад ороной дэбисхэр дээрэ шэлбүүһэтэ, набшаһата модод ургадаг. Хойто нютагуудаар үдхэн үндэр аглаг һайхан ой халюуран ногооржо байдаг. Досоонь ороходо, үндэр сэхэ шэнэһэн, нарһан, хасуури, хуша модод огторгой хадхан ургажа байһан юүмэдэл үзэгдэдэг. Эдэ модоной шанха оройгоор жэгүүртэ шубууд һуугаа, хэрмэн, жэрхи болон бусад амитад харайлдаа юм гү гэһэн бодол толгойдош ороодхихо. Тиин халта зогсожо шагнаархахадаш, элдэб хорхой шумуулнуудай жиигаан, жэжэхэн шубуудай хоолой ниилүүлэн дуулалдаан, бишыхан амитадай өөр өөрын абяан шэхэнэй шэмэг таһалдуулангүй, ямар бэ даа ирагуу һайхан хүгжэм мэтээр соностодог юм.

Дээрэ дурсагдаһан мододһоо гадна, сарса модон, уляангир, хайлааһан, тэрэнги, мойһон, нохойн хоншоор, үшөөһэн, шасаргана, ташаргана, арса, үхэр нюдэн, зандан, яшал, нүргэс, иргай болон бусад модо һөөгүүд Буряад ороной хада уулануудаар, гол горходой эрьеэр ургадаг байна.

Нарһан модон – Буряадай гол баялиг мүн. Нарһан – Буряад уласай эгээ хондообо, үндэр модон. 20 гаран меэтэртэ гэшүүһэнэй оролсохогүй хондообо нарһан Хамар дабаанай хүбшын үбэр талын хүндынүүдтэ ургадаг, хуһан, уляаһаншье байдаг. Таарамжатай һайн газарта нарһан модон 30-35, заримдаа 40 меэтэр үндэртэй, 80-100 сантимеэтэр бүдүүн болодог юм. 500-600 жэл соо үмхирэнгүй ургажа байдаг. Тэрэ хододоо ногоорон байдаг модон. Энэ хадаа барилгын гол модон болоно. Жэл бүри отологдодог мододой 65 хубинь нарһан модон болодог гээшэ. Нарһан гээшэ үндэр, нараар бага хадын ара, хүйтэн, нойтон, шииг ехэтэй газарнуудта ургадаггүй. Нарһанһаа дээшэ болоходоо, жодоо ургадаг. Тэрээнһээ дээшэ шииг ехэтэй, ургамалһаа үтэгжэһэн, бамбагар хүбхэлиг хүрьһэтэй газарта хуша модон ургадаг.

Үндэр хүбшын оройдо, саһан ехээр унадаг, удаан саһатай байдаг газарта онсо набтагар больти хуша ургадаг. Энэ модон һарьдаг хүбшын хүхэ ногоон үнгэтэ шэмэгынь болодог. Хоёр мянган меэтэрһээ дээшэ үндэр хадын оройдо ямаршье модон, юрын үбһэ ногооншье ургадаггүй. Тусгаар жэжэхэн модоной шанартай хонин арса, сагаан дали, тэмээнэй һүүл гэхэ мэтын һайхан үнэртэй ургамалнууд ургадаг.

Шэбэрэй хуша хадаа ой тайгын эгээл бүдүүн, томо, үнэтэ шухаг баян эдеэтэй һамартай модон юм. Хуша хадаа хара ногоон хилэн, сугсага мэтээр халюуран надхажа байдаг торголиг һайхан шэнжэтэй модон. Амтатай һамартай борбоосгойтой, бүдүүн модон юм. Хуша модон Буряад ороной ехэхэн дайдада ургадаг: Шэбэрэй гол мүрэнүүдэй эрьенүүдээр, Алтай, Саяан ба бусад уулануудай, Хамар-Дабаан, Байгалай, Хүтиин хүтэл шэлэнүүдэй оройгоор хуша модон ургадаг гээшэ. Хододоо сэбдэг хүйтэн, шэмэрүүн хатуу уларилтай үндэр газарта, хада уулануудай хяра оройгоор хуша модон ургадаг. 250-300 жэл соо ургахадаа, мантан томо болодог юм. 1922 ондо Янгаажанай дасанда 2 меэтэр 30 сантимеэтэр бүдүүн хуша отолжо асарһан байгаа. Хүнгэн шанартай, гоё юумэ һиилэхэдэ хуша модон тон һайн, ялтарха хахархагүй байдаг. Хушын һамар эдеэ хоолдо, эм домдо ородог.

Шэнэһэн модон хадаа ойто газарай 50 хубиие эзэлдэг. Буряад орон соо 14 түрэлэй шэнэһэн модод ургадаг юм. Улас дотор шэбэрэй, дагуурай түрэлэй шэлдэн хатуу шэнэһэн модон ургадаг. Шэбэрэй түрэлэй шэнэһэн тааруу зохид газар нютагуудта, гол мүрэнүүдэй нугануудта, наруули дулаан, шииг нойтотой газарнуудта – уласай баруун урда нютагуудаар ургадаг гээшэ. Хойто болон баруун хойто нютагуудые дагуурай шэнэһэн модод эзэлдэг. Далайн нюрууһаа дээшэ 900–1500 м үндэр газарта шэнэһэн модод ургадаг байна. Энэ модон 500-600 жэлэй туршада ургажа һуудаг. Шэнэһэн хадаа арадай ажахыда шухала удха шанартай юм.

Хасуури, жодоо, хуһан, уляаһан, уляангир, хайлааһан, тэрэнги (тэрэлжэ), нохойн хоншоор, мойһон, сэндэн,үшөөһэн, шасаргана, ташаргана ба бусад модо һөөгүүд Буряад ороной дэбисхэр дээрэ ургадаг байна.

Үйлэдбэридэ, элдэб зэбсэг бүтээлгэдэ хэрэглэдэг хатуу модод гэбэл, хайлааһан, долоогоно, яшал, үлир, бүйлөөһэн болоно. Эдэ ургамалнууд гоёолто ба элдэб һайхан жэжэ эдлэл бүтээлгэдэ хэрэглэгдэнэ. Хуһан баһал элдэб юүмэндэ хэрэглэгдэдэг.




#Article 17: Буряад-Монгол ороной түүхэ (1580 words)


Дэлгэрэнгые Буряад-Монгол ороной түүхэ һэдэбые үзэнэ үү. Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

Хэдэн мянган жэлэй саана Буряадай нютагууд мүнөөнэй халуун оронуудайхидал адлирхуу уларилтай, элбэг баян ургасатай байһан гэлсэдэг.

Халуун орондо амидаран бэлшэжэ ябадаг олон түрэлэй амитадай (арсалан заан (мамонт), дүрбэ-табан меэтэр ута бэетэй хирһэн, анааша, абарга томо матар мэтын олон ан арьяатан, томо шубуудай) яһан газар бүриһөө олдожо байдаг.

Жэшээлхэдэ, Эбилгын доодо захын Толгойн баруун хажууда нэгэ нүхэн доторһоо хэдэн арбаад мянган жэлэй саана ябаһан хори шахам томо, жэжэ элдэб ан арьяатанай толгойнууд олдоо һэн. Эндэ ганса толгойнууд зүндөө сугларһан бэшэ, харин хүнүүд ангуудые алажа эдеэд, толгойнуудыень нэгэ газарта хаяһан байжа магад.

Буряадай урда аймагуудай хадануудаар сахариг томо эбэртэй аргали хонид, хүдөө талада шулуу эдидэг ёло шубууд 200-250 жэлэй үе хүрэтэр амидаржа ябаһан болоно. Шулуун түхэлтэй ёлын хоргол түүжэ, эмдэ хэрэглэдэг байһан юм. Сагаан хойлог, тугад шубууд бүри 1900 он болотор үсөөхэн тэды үзэгдэдэг байгаа.

Буряад орон нютагуудаар ажаһууһан зон хожомхон болотор, эльгэн хара шулуу, сагаан мана, хүрин ногоон яшал ба бэшэ хурса эрмэгтэйгээр ялтардаг шулуунуудаар эритэ зэбсэг, хутага, шүбгэ мэтые бүтээдэг, модо сабшажа ялтаха, ан харбаха һомоной зэбэ хэдэг, малай шарха отолжо эмнэдэг шулуун хутага, буугай ба хэтын сахюур һаяшаг болотор хэрэглэдэг байһан. Хүн зон улам шадамар боложо, зэд сад, хүрэл болбосоруулжа, зэбсэг бүтээхэ арга олоод, түрүүшээр харбаха һомоной зэбэ, хутага, шүбгэ ба бэшэ зүйлнүүдые бүтээдэг болоһон юм. Тэрээнһээ хойшо хүнүүд түмэрөөр элдэб эритэ зэбсэгүүдые дархалдаг, тиигээд хоол хүнэһэеэ ядаралгүй хангадаг болоһон аад, дэлхэйн баялигай, ан гүрөөлэй хомордоходо, адууһа мал олоор баридаг болоһониинь буусын байрануудай үлэгдэлнүүдһээ элирэн харагдана.

Буряад эртэ урдын үльгэр түүхэдэ дурдагдадагай ёһоор, түмэр болбосоруулан хэрэглэдэг болоһоор нилээхэн үнинэй гэхэ гү, али гурбан мянган жэл үнгэрһэн байха. Түмэр хайлуулдаг эртэ урда сагай хаягдаһан һууринууд, түмэрэй шулуу абадаг агынууд олон газар олдодог, тэрэ сагай дархашуулай хэһэн түмэр зэбсэгүүдэй жэбэрсэгүйнь эрдэмтэдые нилээд һонирхуулдаг юм.

Хүн зон үдэхэдөө, мал олоор үсхэдэг болоһон, элдэб зэбсэгэй элбэг, болбосоронгы болохо тума байгаалиин зэрлиг ургамалнуудые хэрэглэлгэ улам һайжарһан, ойн модо отолон ашагладаг, газар хахалжа таряа таридаг, һубаг малтадаг боложо эхилһээр олон жэл үнгэрөө. Тэрэ үни холын һубаг, хахалһан газарнуудаар ямар хүнүүдэй ажаһууһаниие Буряад хуушанай һудлалай эрдэмтэд (архиологууд) шэнжэлхэ тодорхойлжо шэнжэлдэг байха юм.

Буряад Уласай баялигуудта хабаатай Байгалай урда талын эртэ урдын дурасхаалта зүйлнүүд (хүшөөнүүд) тухай үсөөхэн тэдыгээр бэшэхэ хүсэлэнтэйб.

Буряад ороной газар нютагуудта хэдэн мянган жэл соо хүн зоной бүтээһэн дурасхаалта тэмдэгүүд, харгы зам шадарай хабсагай шулуунда зураһан зурагууд олон байдаг. Тэдэ бүхы зурагууд ба хүшөөнүүд ехэ удха шанартай. Үзэг бэшэггүй аяар тэрэ балар барга сагай хүнүүдэй ямар байдалтай байһые, хэды шэнээн адууһа мал, эд зөөри баридаг, ямар ан гүрөөл агнадаг байһые түүхэ домог болгон, тэгшэ хабсагайн шулуунда зураглан дүрсэлэн бэшэһэн байдаг. Зэрлиг шахуу байдалтайшье һаа, хүн түрэлтэн орон нютагтаа, оршон байдалдаа омогтой байһанаа, хойто үеынгөө зондо мэдүүлхэ арга олоһон болоно хаш. Наһа бараһан хүниие хадагалхадаа, тэрэнэй хэргэм зэргын ёһоор хэтын хэтэдэ мартагдахагүй ехэ, бага дурасхаалай тэмдэгүүдые хэдэг байгаа. Тэдэниие хүшөө шулуун гэжэ нэрлэдэг. Хүшөөнүүд гурбан янза байдаг:

Дурасхаалта зүйлнүүдые оложо, наһыень тодорхойлһоной һүүлдэ тэдэниие гэмтээнгүй хадагалха, ямар бодосуудһаа бүридэһыень, ямар аргаар бүтээгдэһыень элирүүлдэг байна. Тиимэ мэдээнүүдые үндэһэ болгон, эртэ урдын соёл болбосоролой яагаад дэлгэрһые, тэрэ сагай арад зоной ажабайдалай дэбжэлтэ, харилсаа холбооной ямар байһые мэдэдэг.

Байгалай үмэнэхи хада ба губи талануудта эртэ урдын буусанууд, түүхэтэ зурагууд, хүшөөнүүд бии байдаг. Тиимэһээ ородой элитэ ехэ эрдэмтэд, тусхай һургуулитан тэдээн тушаа бүри үнинэй анхаралаа табидаг байгаа. 1675 ондо Москваһаа Хитадта һууха элшэн һайдаар эльгээгдэһэн Михооло Спафаарий эртэ сагай буусанууд, эбдэрхэй һандархай ба эзэгүй хотонууд, эртэ урдын таряалангай, һубагай үлэгдэлнүүдые харгыдаа хараһанаа һонирхон бэшэһэн байдаг. Тэрэнэй хойно зуун жэл үнгэрөөд байхада, ородой агууехэ хубисхалша, уран зохёолшо А. Н. Радиищев Ородой зүүн зүгэй олон арадуудай түүхэ зохёон бэшэхэ зорилго урдаа табиха зуураа, Буряад угсаатанай эртэ урдын түүхэ болон бүришье эртэ сагай археологиин дурасхаалта тэмдэгүүд, тэрэ тоодо Алтайн ба Ононой, Үргэнын губи тала, хада уулануудһаа олдоһон урда сагай үнгэтэ түмэрэй уурхайнуудта анхаралаа баһал табилсаһан байдаг. Удаань, арбан юһэдэхи зуун жэлэй турша эрдэмтэд болон нютагай юрын хүнүүд Байгалай үмэнэхи тала губи, хада уулануудһаа олдоһон үни галабай үлэгдэлнүүдые ехээр һонирходог болоһон байгаа.

Буряад-Монголой түрүүшын эрдэмтэн Банзарай Доржо (Доржи Банзаров) бүтээлнүүд соогоо Буряад зоной урдын байдал тушаа бэшэһэн байха юм. ⅩⅨ зуунай һүүлдэ, ⅩⅩ зуун жэлэй эхеэр эрдэмтэн К. Д. Талькоо-Грынцеэвич гэгшэ Байгалай урда талаар ехэхэн ажал хэжэ, олон тоото һонирхолтой юумэнүүдые олоһон байха.

Эртэ урда сагай элдэб зүйлнүүдээр түүхэ шэнжэлдэг хуушанай һудлал зүблэлтэ (совет) үедэ ехээр хүгжэһэн байна. 1928 онһоо БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй (акадеэмиин) хуушанай һудлалай тусхай экспедиици эндэ анхан малталгануудые хэжэ эхилээ һэн. Тэрэнэй хүдэлмэридэ Буряадай соёлой дээдэ һургуули, БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй эдэй соёлой түүхын хүреэлэн, хизаар ороноо шэнжэлдэг эдэбхитэн хабаадалсаа бэлэй.

Нэгэ жэшээ дурдая. 1951-1952 онуудта түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадниковай хүтэлбэрилһэн шэнжэлгээнэй анги (экспедиици) Улаан-Үдэ шадарай Толгой гэжэ хадын хормойдо малталга хэхэ зуураа, үни үхэжэ дууһаһан томо, жэжэ амитадай олон тоото яһануудые олоһон байгаа. Эдэ яһанууд хэдэн меэтэр газар доро, гол мүрэнэй үндэр эрье сооһоо олдоо һэн. Энээнһээ харахада, хэдэн арбаад мянган жэлэй урда тээ Сэлэнгэ мүрэнэй уг һабань, мүнөөнэйхиһөө ондоо тээгүүр, нүгөө хүтэлөөр урдадаг байһан шэгтэй байба. Тиин эндэ арсалан заан, хирһэн, зэрлиг буха, элжэгэн, аса туруутай морин, мүн тэрэ үеын ан арьяатан, туйлай томо шоно, томо баабгай, мүнөө сагта халуун орондо ябадаг ута эбэртэй оронго гүрөөһэн гэхэ мэтэ амитадай яһанууд нэгэ газарта орхигдожо, шоройгоор булагдаһан байба.

Толгой хадада олдоһон эдэ амитадай үлэгдэлнүүдые үндэһэлэн, оршон тойронхи нютагуудта урда дээрэ үеын хүнүүд анхан яажа амидардаг байһые, байгаалиин ямар байдалда тэдэнэй ажаһууһые дүүрэн ойлгожо боломоор. Мүн тэрэ шадар Ошуурхаб тосхоной захада, эртэ балар сагай хүнэй буусаһаа малтажа олоһон зүйлнүүд тон һонирхолтой. Эндэһээ олдоһон зүйлнүүд Толгой хадынхитай тон адли байба. Тэрэ шадар шулуугаар хэһэн зэбсэг багажанууд, туйлай томо хайнаг үхэрэй эбэр ба яһан, зэбсэг болодог бугын эбэрэй үлэгдэл, бугын ба томо хилмэ загаһанай яһанууд холисолдон хэбтээ һэн. Эндэ байрлаһан хүнүүд шулуу мүлижэ шадаха болоодүй, харин зэр зэбсэгүүдые гол мүрэнэй эльгэн хара шулуугаар хэмхэлжэ, хурса эри гаргаһан байба. Эндэһээ олдоһон гайхалтай зүйлнүүдэй нэгэн гэхэдэ, яһаар шүдэлжэ хэһэн һэрээ болоно. Энэнь хэлбэреэрээ Зүлхэ мүрэнэй эхиндэ, мүн Баруун Эброоподохи хабсагайн хүмэг сооһоо олдоһон эртэ сагай һэрээнүүдтэй тон адли байна гэжэ А. П. Оклаадников хэлэһэн байдаг. Энээгээр үндэһэлжэ хэлэбэл тэрэ сагай хүнүүдэй ходо загаһа барижа эдидэг байһаниинь тодорно. Түүхэтэ зурагууд, хүшөө шулуунууд, буусанууд Буряад арадай түүхэтэй таһаршагүй холбоотой.

Түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадников хэдэн хабсагайн түүхэтэ зурагуудые буулгажа абанхай. Тиигэбэшье олон газарай зурагууд буулгажа абтаагүй, эбдэржэ баларжа, үгы боложо байдаг. Оронго голой адагтахи нэгэ улаан хабсагайн үбэртэ арбан гурбадахи зуун жэлэй түрүүшын хахадта, Монгол бэшэгээр бэшэһэн ехэ бэшэг байдаг һэн. Тэрэнэй эхиндэ: «Бурхан тэнгэриин үүдэн, эсэгэ үбгын богоһо, бурхан галта уулашни, энхэ тайбан нютагшни» — гээд, саашадаа туйлай олон үгэ бэшээтэй байдаг бэлэй. Теэд Сэлэнгэ мүрэниие үгсэһэн түмэр зам табихадаа, тэрэ бэшэгтэ хабсагайе задалжа абаһан байгаа. Тиимэ ушарнууд али олон үзэгдэнэ.

Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Азиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар хүннүгэй (хунну) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр 1 зуун жэлэй һүүл 3 зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

Тэдээн соо, түрүүлэн хэлэбэл, олонхинь монгол, зарим тэды түнгүүс, ираан, хути (хид), юкагир, түүрэг, саамояд гарбалай зон байһан гэхэ. Түүхын баримтануудай ёhooр Хүннү хадаа Түб Азиин нүүдэлшэдhээ бүридэhэн хүсэтэ гүрэн түрэ байгуулжа, 300 жэлдэ байгаа.

Тэрэнэй удаа хэдэн мянгаад жэлэй хугаасаа соо нүүдэлшэдэй гүрэн түрэнүүд хубилжал байдаг һэн ха. Һүүлэй һүүлдэ Чингис хаан 1206 ондо монгол угсаатаниие ехэбшэлэн нэгэдхэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэниие байгуулһан гээшэ. Тэрэ гүрэн түрын айхабтар шанга журам доро Байгалай урда бэеын хизаарай олон угсаатан Чингис хаанай мэдэлдэ ороод, тэрэнэй уг удамуудай дайшалхы албанда ябаа юм. Чингис хаанай гүрэн түрын унахада, баян газарай эзэдэй (феодаалнуудай)  зүрилдөөтэй, хёмороотой Монгол гүрэн үлөө һэн. Байгал далайн хойто, урда бэе руу нүүжэ ерэһэн олон обог, угсаатан тэрэ Монгол гүрэнэй мэдэлдэ һааб даа.

Буряадай газар нютаг 17-дугаар зуунай дунда үедэ Ородой Хаанта Уласай бүрилдэхүүндэ орожо, эхилээд Инисе, Яхад хотын захирагшын харьяанда байгаа. Эрхүүгэй воевоодствын бии бололгоһоо (1672) хойшо Байгал хойто Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Булаганай, Идын остроогууд, Бирюүльскэ слободаа, хожом Байгал урда Дээдэ Ангарай, Баргажанай, Бабантын, Үдын, Сэлэнгын, Итансын, Хабаансхын, Яруунын остроогууд тэрэнэй зайда оробо. Дундада газар Нэршүү хотодо хүтэлэгдэбэ.

Байгал урда газарта 1851 ондо Дээдэ Үдын, Нэршүү остроогуудһаа шэтэ түбтэй Забайкалиин (Забайгалиин) можо байгуулагдаба. Тэрэ Баргажан (Баргажанай степной дүүмэ), Дээдэ Үдэ (Хориин степной дүүмэ), Сэлэнгэ (Сэлэнгын, Хүдэриин (Хударын) степной дүүмэнүүд), Шэтэ (Агын, Үрүльгын степной дүүмэнүүд) дүрбэн тойрогтой. 1884 ондо Забайкалиин можо Амуур шадар генераал-губирнааторствын бүрилдэхүүндэ оробо.

Зүблэлтэ үе сагай һайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай һэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу һалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо (самолёт) бүтээлгэ, машиина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрһэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажаүйлэдбэриин һалбаринууд БНЗНЖУХ-ой (СССР-эй) бүхы эдэй засагай (экономиическа) райоонуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө һэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаһан томо үйлэдбэринүүдэй (завоодуудай) олонхинь сэрэгэй (оборонын) бүтээл (продуукци) гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйһээ холодуулагданхай байгаа.

Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной һургуули һуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай акадеэмиин Сибириин таһагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ һургуули, 20 гаран теэхникүм, тусхай дунда һуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг (эконоомико) хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн.




#Article 18: Япон Улас (1435 words)


Япон (, Ниппон, Ниһон), албан ёһоор Япон Улас (  али Ниһон кокү) — Ази (Евразиин) дурна хэһэгтэ Номгон далайн зүүн хэһэгтэ Япон ольтирогто оршохо аралай улас юм.

Япон Дэлхэйн 2-дугаар дайнай дараа зохёоһон Японой Үндэһэн Хуулида үндэһэлэн шүүхэ, гүйсэдхэхэ, хуули тогтоохо эрхэ мэдэлые хэрэгжүүлдэг Үндэһэн Хуулита Хаанта Засагта Улас байгаад Үндэһэн Хуулидань Түрын тэргүүн гэжэ хэн болохые заагаагүй болобошье Япон Уласай арад түмэнэй эб нэгэдэлэй бэлгэ тэмдэг болохо эзэн хааниинь түрын тэргүүн гэжэ хэлэжэ болохо юм.

Япон Улас эдэй засагай шадабхаараа дэлхэйдэ АНУ ба БНХАУ дараа 3-рто ородог, Ехэ Найманай нэгэ гэшүүн улас юм. Азиин сор ганса үндэр хүгжэлтэй орон хэдышье түүхэй эд, хүнэһэн, эршэм хүсэнэй 80-һаа үлүү хубиие хилын саанаһаа асардаг, гадаада худалдаанһаа хамааралтай улас болоно.

Японой хүн зониинь Һонсюү аралаар түбэлэрэн һуудаг япон, Окинава аралда оршон һууха Рюүкюү болон Һоккайдоо (Айнү Мосир), Сахалинһаа гаралтай айнү, орок (уйльта), нивх зэргэ жэжэг үндэһэтэнүүдһээ бүридэнэ. Албан ёһоной хэлэниинь япон хэлэн байгаад рюүкюү хэлэн, айнү хэлэн зэргэ үсөөн ярилсагша бүхы хэлэнүүд оршодог.

Газарзүйн байрлалай хубида газараар хиллэдэг орон байхагүй болоод Япон тэнгисээр Солонгосой хахад арал (БНСУ, БНАСАУ), ОХУ (ОХУнь хадаа Япон тэнгисһээ гадна Агнууриин тэнгисээр хилэ ниилэнхэй байна), Дурнада Хитадай тэнгисээр БНХАУ, Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас (Тайвань) зэргэ уласуудтай хиллэнэ. Тэрэшэлэн үмэнэ этэгээдэдэ байха Огасавара олтирогоор Микронэзи (Умарада Марианай аралнууд) уластай хиллэдэг.

Албан ёһоной нэрэнь Япон Улас (Дэлхэйн 2-р дайнһаа үмэнэ нэрэнь Японой эзэнтэ гүрэн). Мүн эртэ сагта Ямато гэхэ зэргээр нэрлэгдэжэ байгаа.

Японоор 日本 (албан ёһоор , аман яряанай хэлээр  гэжэ дуудагдана, «Наранай үндэһэн/үзүүр/гарбал» гэхэ удхатай) гэжэ нэрлэгдэдэг. Гэхэдээ түүхэн уламжалалһаа үзэбэл Ниппон гэдэг нэрэнь арай эртэ бии болоо. Япон хүнүүд өөр тухайгаа ниһондзин () гэжэ хэлэдэг, өөрынгөө хэлэеэ — ниһонго ().

Энэхүү нэрэнь анха 645 оной 7-р һарада Солонгосой хахад аралда оршон байһан Когурё болон Пэкче уласуудай элшэдэ хандаһан бэшэгтэ «Бурханай һорболжото Наранай үндэһэн уласай эзэн хаан» гэжэ хэрэглэгдэһэн гэжэ үзэдэг.

Албан ёһоной англи нэршэлынь Japan байгаад JPN гэжэ тобшолно.

Джэпэн (), Жапон (), Япан (), Джапонэ (), Хапон (), Япония (), Ипүн () зэргэ нэрэнүүдынь эртын хитад хэлэн У бүлэгэй үгэһээ үндэһэтэй, Марко Полоор Cipangu гээд бэшэгдэһэн, Европодо түгэгдэһэн байгаа. Мүнөөнэй Шанхай аялгууда Zeppen [zəʔpən] гэжэ дуудагдана. Малай хэлэнэй үгэ Jepang хадаа Хитадай урда зүг эрье шадарай аялгуунуудһаа зээлигдэһэн байгаа, миньнань али нинбо магад, энэ үгэеэ 16-р зуунай Малаккада ошоһон Португалиин далайшад Европода асаржа, Англи хэлэнэй һорболжо бэшэгсоо 1565 ондо Giapan гэжэ бэшэгдэһэн. Харин ханзы үзэг хэрэглэдэг байһан уласуудта тухайн ханз үзэгэй уг хэлэн дэхэ дуудалга болохо Ильбон (; 日本), Жибэн (, Rìběn), Нят Бан (; 日本) зэргээр дуудадаг байна. Монголшуудшье мүн адли нэрэнэйнь удхаар «Наранай Улас, Мандажа байһан наранай орон» гэжэ нэрлэхэнь бии.

Ниислэл хотонь Тоокёо (Дуудалгадынь ойртуулха үүдэнһээ Токио гэжэ бэшэхэһээ зайлаба)-нь Дэлхэйн хамагай томо хотонуудай нэгэ юм. Эзэн хаанай ордонһоо гадна Уласай Хурал (Парламент), Засагай газар, Дээдэ Шүүхэ зэргэ газарнууд байрлаха туд ороной улас түрэ, эдэй засагай гол түб гэдэг удхаараа яаха аргагүй ниислэл хото мүн болобошье ниислэлынь Тоокёо хото мүн гэхэ хуулиин заалта үгы.

Япон Уласта ниислэл Тоокёоһоо гадна 2 саяһаа дээшэ хүн зонтой дарааха хотонууд бии.

Японой нютаг дээрэ оршожо байһан анханай уласынь түүхын һорболжо бэшэгүүдтэ дуридһанаар 701 ондо үндэһэлэгдэһэн Гэнкоо ёоси () болобошье эртын уласууд Кинай () (мүнөө Кинки () (Кёото, Оосака, Нара) түбтэй байһан болоод Кантооһоо умара (хойто), Кюүсюү гээд үмэнэдэ (урда) хэһэг Яматода багтадаггүй байгаа.

Түүхын ябасада ойро хүршэ Эмиси, Һаято зэргэ үндэһэтэнүүдые нэгэдхэн газар нютагаа тэлэһээр байһан болоод энэ хугасаада гадаада оронтой хэһэн дайн гэбэл Солонгосой хахад арал болон Юан гүрэнтэй хэһэн хэдэн удаагай дайнһаа хэтэрхэгүй байгаа. Иимээр 1872 ондо мүнөөнэй газар нютагаа нэгэдхэбэ. Дээрэһээнь 20-р зуунай эхин гэхэдэ Тайвань, Солонгосой хахад аралые нэгэдхэжэ, Номгон далайн аралнуудые колонишолжо, тоглооной улас болохо Манжа гүрэн уласаар дамжуулан Хитадай нэгэ хэһэгые захирша эзэрхэг түримхэй (империалис) уласай түрэхые олоһон болоод 1936 ондо уласайнгаа албан ёһоной нэрые Японой эзэнтэ гүрэн болгоһон түүхэтэй. Япон 1945 ондо Дэлхэйн 2-дугаар дайн (Номгон далайн дайн)-да ялагдаһанаар тэрхүү эзэмшэл нютагуудаа ехэнхииень алдажа, АНУ тэргүүтэй Холбоотонуудай удирлагад ороһон юм.

Дайнай дарааха Япон Улас сэргэжүүлхэ үзэлтэн (милитарист) үзэлээһээ татхалзан, 1947 оной 5-дугаар һарын 3-нда хүсэнтэй болоһон Японой Үндэһэн Хуулидаа түрын дээдэ эрхые арад түмэн эдэлнэ гэжэ заажа, Үндэһэн хуулита хаанта засагта арадшалһан улас болоһон билээ. Иимээр 1952 оной 4-дүгээр һарын 28-нда Япон Уластай байгуулха энхэтайбанай гэрээ (Сан-Францискын гэрээ) батлагдаһанаар дахин тусгаар тогтонолоо олоһон юм.

Улас байгуулагдаһан огноог Европын литээр 660 оной 1-р һарын 1 гэжэ үзэдэг байна.

Япон Улас Һоккайдоо, Һонсюү, Сикокү, Кюүсюү гэһэн 4 томо арал болон Огасавара олтирог, Рюүкюү аралнууд зэргэ жэжэг аралнуудһаа тогтоно. Газар нютагай хэмжээнь ойролсоогоор 378 мянган дүрбэлжэн модо.

Оросой холбоото уластай Курилын аралнууд (үмэнэ хэһэгэй аралнууд), БНХАУ болон Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас Тайваньтай Сенкаку олтирог, БНСУ-тай Такэсима арал зэргэ маргаантай газар нютаг бии.
Үмэнэ талаараа Филиппиниин тэнгис, дурна (зүүн) талаараа Номгон далай, үрнэ умара талаараа Япон тэнгис, үрнэ (баруун) талаараа Дурнада Хитадай тэнгис, умара талаараа Агнууриин тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.

Японой аралнуудынь Евразиин табсан, Номгон далайн табсан, Филиппиниин тэнгисэй табсан, Умарада Америкын табсангуудай заагта оршохо тула газар хүдлэлтэ ойро ойрохон болохо байгаад дэлхэй дээрэ болодог газар хүдлэлтын хүсэнэй (энергиин) 10-20 хубинь түблэрдэг гэжэ үзэдэг.

Тэрэшэлэн галта уулын эдэбхитэй бүһэ ушарһаа халуун аршаан ехэтэй.

Ехэнхи нютагынь дулаан бүһэдэ хамаараха байгаад үмэнэдэ хэһэгэй аралнуудынь халуун, умарада хэһэгынь сэрүүн бүһэдэ хамаардаг.

Үбэлэй уларилда Сибириин ехэ даралтын нүлөөгөөр үрнэ умараһаа ерэхэ һалхин Япон тэнгисэй шииглэг агаарые абшарха тула Япон тэнгис таладаа саһа ехэ унана. Харин Номгон далай таладаа сэлмэг үдэр олошордог.

Зун Номгон далайн ехэ даралтын нүлөө ехэдэжэ, халуун шииглэг үдэрнүүд үргэлжэлнэ. Гэхэдээ нютагай умарада хэһэгээрынь Агнууриин тэнгисэй ехэ даралтын нүлөөгөөр сэрүүн байдаг.

Япон тэнгис таладаа үбэл саһа ехэ унадаг, 6, 7-р һарада (Окинавада 5, 6-р һара) агаарай ехэ даралтын шугамай нүлөөгөөр борооной уларил боложо, зун, намарай заагаар үмэнэ талаһаа ерэхэ Тайфун зэргын нүлөөгөөр харисангы хура тунадаһа ехэтэй бүһэ нютагай тоодо ороно.

Түрын дээдэ эрхэ арад түмэнэй гарта байха болоод эзэн хааниинь улас түрын эрхэгүй, зүбхэн арад түмэнэй бэлгэ тэмдэг болоно. Уласай Хуралынь үлүү эрхэ эдлэхэ байгаад түлөөлэгшэдэй танхим болон зүблэхүүдын танхим гэһэн 2 танхимтай. Хуули тогтоохо засаглалһаа гадна Гүйсэдхэхэ засаглал болон Шүүхэнь тусдаа оршохо болобошье шүүхэ засаглалынь харисангы сула байгаад гүйсэдхэхэ засаглалынь хүсэтэй байдагаараа Германитай түһэтэй.

Япон улас 2005 оной 6-дугаар һарын 1-нэй байдалаар 2,374 дүүргэ тосхон (740 дүүргэ, 1,303 хотохон, 331 тосхон) -hоо бүрилдэхэ болоод һүүлэй жэлнүүдтэ хото тосход нэгэдэхэнь олшоржо байна. Тэрэшэлэн ниислэл Тоокёо хотодо тусхай дүүргэүүд (23) бии.

Тэрэшэлэн Япон улас засаг захиргаанай өөрөө ударидаха ёһо бүхы 47 аймагта (, кэн) хубаагдана.

Японой Уласай Хуралда 1955 онһоо хойшо ехэнхидээ Японой Либерал Арадшалһан Нам олонхи боложо засагай газараа бүридүүлжэ байһан болоод энэ хугасаа соо ганса удаа 1993 оной һунгууляар һүрэг хүсэн боложо байна. Мүнөө Коомэйтоо нам (Шударга ёһо нам)-тай эбсэжэ засагай эрхые барижа байгаа болобошье Японой Арадшалһан Нам жэлһээ жэлдэ хүсэрхэгжэжэ, аажамаар 2 намын журамда (систеэмэдэ) шэлжэжэ байна.

Дэлгэрэнгы Японой эдэй засаг сэдэбые үзэгты

Япон улас Дотоодын Ниитэ Бүтээгдэхүүнэй хэмжээгээрээ дэлхэйдэ 2-рто ородог. Мүнгэнэй нэгэжэнь иена (¥, эн, en, ) (юань).

Юрэнхыдээ Байгаалиин баялиг хомоһо болобошье гахюурай (цемеэнтын) түүхэй эд, шэл зэргээр баялиг. Эртэ сагта алтан, мүнгэн, зэд, шулуун нүүрэһэн ехэ хэмжээгээр олборлодог байһан түүхэтэй.

Газарай тоһон, ашагта малтамал зэргые хилын саанаһаа асарлан автомашина, сахилгаан бараан, хубилхы ухаанай бүтээгдэхүүн зэргые үйлдэбэрлэн хилын саана гаргадаг.

Гадаада худалдаанай гол түншүүдынь АНУ, Дурна Ази, Зүүн Урда Зүгэй Ази, Европын холбоон, Саудиин Араб, БНХАУ гэхэ мэтэ. Гадаада худалдаанай тэнсэлынь ашагтай байдаг.

Оршон үедэ түрэлтэ үсөөржэ, хүн зонниинь хүгшэржэ байгаа үндэһэтэн юм. Ниитэ хүн зонниинь 2007 онһоо багадажа эхилнэ гэжэ үзэжэ байһаншье, али хэдынгээ 2005 онһоо багадажа эхилһэн байна. Энэнь улас даяар 5-н жэл тутамда нэгэ удаа ябагдадаг хүн зоной тоололго һудалгаа ()-гаар маша тодорхой болоно.

Тэрэшэлэн Саппоро, Сэндай, Тоокёо, Сайтама, Тиба, Кавасаки, Ёкоһама, Нагоя, Кёото, Оосака, Кообэ, Хиросима, Китакюүсюү, Фүкүока зэргэ саяһаа дээшэ хүн зон бүхы хотонуудта хүн зоной түблэрэлтэ ябагдажа байна. Газар нютагайнь 10 хубидань хүн зоной 90 хубинь амидардаг гэһэн тоо баримта байдаг юм байна. Үүнэй нүгөө талада хүдөө орон нютагта хүн зоной һиирэгшэл, хүгшэрэлтэ газар абажа байна.

Дэлхэйн Элүүр Мэндын Байгуулалга (ВОЗ, WHO)-ын һудалгаанһаа үзэбэл жибэншүүдэй дундажа наһалалта эрэгтэйшүүд: 78.4, эмэгтэйшүүд 85.3 (2001 он) гү, али дэлхэйдэ хамагай ута наһалдаг үндэһэтэн юм. Тэрэшэлэн дундажа «элүүр амидарал» гэһэн эрэгтэйшүүд 72.3, эмэгтэйшүүд 77.7 (2001 он) байдагынь мүн лэ дэлхэйдэ тэргүүлэхэ үзүүлэлтэ байна.

Албан ёһоной болбосоролые япон хэлээр олгодог болобошье Уласай Хуралда айну хэлэн болон окинава аялгуу (рюүкюү хэлэн) хэрэглэхые зүбшөөрһэн байдаг.

Англи хэлые дунда һургуулиһаа эхилжэ заадаг болобошье хүн зоной англи хэлэнэй мэдэлиг юрэнхыдөө һайн бэшэ.

Синтоо, Хитад, Солонгос, Энэдхэгһээ ерэһэн Буддын шажанда дабхар шүтэлэгтэй гэжэ өөһэдөө тодорхойлхо хүн олон тула энэ хоёр шажанай һүзэгтэнүүдэй тоое нэмэбэл 200 сая болодог байна. Тэрэшэлэн католик, протестант зэргэ Христосай шажантанууд байха болобошье хүн зоной 1%-дашье хүрэхэгүй болобошье зула һарын баяр зэргэ Христосай шажанай зан үйлэ үргэн тархаба. Ислам шажан, Жүүдэй шажан шүтэдэг хүн бараг үгы гэхэдэ болоно.

Японой нютаг дэбһэгэр дээрэ ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн уг баялигэй жагсаалтада бүрэтхэгдэһэн соёлой дурасхаал 10, байгаалиин дурасхаал 3 бии. Дэлгэрэнгые Японой Дэлхэйн уг баялиг һэдэбһээ үзэнэ үү.




#Article 19: Хальмаг хэлэн (205 words)


Хальмаг хэлэн ()

Хальмаг хэлэнэй бэшэгэй заншал 1640-гшэ жэлһээ абана эхилнэ. Ородой Холбооной Уласай олоной болоно полиитик үүлдэшэ Заяа-Бандида хэлэн-уласай «Тодо бэшэг» үүдэһэн болодог. Энэ үдэр хальмагуудай голлогшо ангиинь Ородой Холбооной уласай Хальмаг Тангачада байдаг (175 мянган хүн), Ород гатаса байдаг хальмагууд болохо лэ, бэшэниинь Дээдэ Хитадта: Шэнжаанда  149 857 хүн (2000) (Борталын Монгол өөртөө засаха тойрогто, Баянголой Монгол өөртөө засаха тойрогто - 43 544 хүн (2000), Хобоксар Монгол өөртөө засаха аймагта, Или Хасаг өөртөө засаха тойрогто), Хүхэнуурта (Хайси Монгол ба Түгэд өөртөө засаха тойрогто - 24 020 хүн (2000), Хэнань Монгол өөртөө засаха аймагта) ба баруун Ганьсуда (Сүбэй Монгол өөртөө засаха аймагта - 4112 хүн (2000), Аксай Хасаг өөртөө засаха аймагта)) - хамта 166 мянган хүн ойрод (1982) (106 мянган - торгууд, бэшэниинь - дүрбэд), Хэйлунжяанда (Фүюй аймагта) ба Үбэр Монголой Үбэртэгэн Засаха Ороной Хүлэнбуйр хотын Имин аймагта - 2 мянган хүн хүрэхэгүй үлэд, Үбэр Монголой Үбэртэгэн Засаха Ороной Алша шулууда - 21 мянган хүн; Дээдэ Монголдо (Хобдо дэхэд Үбсэ аймагта 160 мянган хүн); Хиргисстанда (Иссык-Күл нуурай өөрэй Хараколдо (һарата хальмаг, хара хальмаг) - 5 мянган алда хүн), ехэ бэшэ багаар хальмагууд Дээдэ Эврооподо болон Америкэдэ (Пенсильвааниин Филадеэльфи хотодо, Шэнэ Джеэрсиин Паттерсон ба Хауэллда) (2 мянган алда хүн) байна, Тайванда ехэ бэшэ хальмагууд бии.




#Article 20: Башкортостан (481 words)


Башкортостан Улас (; ) — Оросой холбоото уласай улас, нютаг можо. Башкортостан Улас болон Башкортостан гэһэн нэрэнүүд эжэо тэгшэ байна. Урда Ураалда, Эжэл шадар холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэдэ багтана. Ниислэл хото — Уфа.

Нютаг дэбисхэрэй талмай - 143,600 км2. 2010 оной тоололгоорхи хүн зоной тоо - 4,072,292. Ажаглабал, Оросой уласуудһаа эгээн олон ажаһуугшадтай. Хүн зоной 36.1% ород, 29.5% (1,172,287) башкир, 25.4% (1,009,295) татар яһатан байна. Ород хэлэнһээ гадна башкир хэлэн албан ёһоор хэрэглэгдэнэ.

Зүблэлтэ холбоото уласай РСФСР-эй бүрилдэхүүндэ 1919 ондо Зүблэлтэ Социалис Автономито Башкир Улас (БАССР) байгуулагдажа байгаа. СССР-эй бутаралаар Оросой холбоото улас тусгаар амяарлан тогтоходо зэргэ дээшэлжэ 1993 ондо мүнөөнэй байра һуури, нэрэеэ олоо.

Хойто зүгтэ Пермиин хизаар ба Свердловскын можо, зүүн зүгтэ Челябинскын можо, зүүн-урда ба урда зүгтэ - Оренбургын можо, баруун зүгтэ Татарстан, баруун хойто зүгтэ Удмурт Улас хилэ нэгэтэй байна.

Башкортостан Ураал нюруугай урда хэһэгтэ оршоно. Хойто зүгһөө урда тээшэ нютаг дэбисхэрэй утань 550 км, баруун зүгһөө зүүн тээшэ утань - 430 үлүү км.

Башкортостанай нютагаар 13 000 гаран гол мүрэн урдадаг. Томохонһоон дурдабал, Белой мүрэн (1 430 км), тэрэнэй шудхал Уфа гол (918 км) болоно. Мүн нуур, сүнхэрэг 2 700 оршом бии. Эгээн үндэр орьёлынь далайн нюруугай дээшэ 1 638 метр үндэр Ямантау уула юм.

Башкортостан Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

Түби газарай уларилтай, дулаан зунтай. Орон нютаг Атлантикаһаа, һэрюун үргэригһээ ерэдэг циклонууд ба арктикын агаарай добтолгын Сибирьһээ ерэдэг үбэлэй антициклонуудай хоорондо байрладаг ушар, сагай уларилынь ходо хубилдаг юм. Саһатай, хүйтэн, удаан үбэлтэй. Хойто зүгһөө орон нютагта Хойто мүльһэн далай нүлөөлээд, урда зугһаа Казахстанйы хуурай бүһэ нютаг болон Каспиин ходхор нүлөө үзүүлнэ. Харисангы үндэр бэшэ Ураалай шэлэ нюруу үбэлдөө Сибириин агаар нэбтэрхые һаатуулнагүй.

Газарай тоһоор баялиг болон Оросто газарай тоһо олзоборилолтоор дээгүүр ородог. Газар тоһо 200 үлүү гарадаг газарнууд хараадаа абагдаһан. Тэрэшэлэн байгаалиин хии (300 үлүү сая м³ тоосоолһон нөөсэ), шулуун нүүрһэн (10 шахуу гарад газарнууд, нөөсэнь 0,5 сая тонно хүрэнэ), түмэрэй хүдэр (20 үлүү гарадаг газарнууд, нөөсэнь 100 сая шахуу тонно), сайрай (цинкын), алтанай (50 үлүү гарадаг газарнууд) ордонууд бии.

IX-X зуунда башкирнуудые түрүүшынхиеэ дурдаһан байна. X—XIII зуун жэлэй хоорондо башкирнуудай баруун тала Эжэл Булгарай хэһэг байгаа. 1220 онһоо 1234 он хүрэтэр башкирнууд монголшуудые дайлажа, зүүн тээшэ Монголой добтолгонуудые буусажа баряа. Монгол-башкир дайн 14 жэл үргэлжэлһэн. XIII зуунда Башкиртостанай нютаг орон Ехэ Монгол Уласай эзэлһэн.

Башкортостан Уласай эдэй засагынь газарай тоһоной үйлэдбэрилгэһөө шууд хамааралтай болобошье, СССР задарһанһаа хойшо тус һалбарида ехэхэн технологиин шэнэшлэл хэгдээгүй. Ехэнхи үйлэдбэринүүд хубишлагдаһан болоод юрынхэлэгшын хамаатануудай мэдэлдэ байдаг байна. Тэрэшэлэн автомашина, металл болбосоруулха, модо болбосоруулха, барилгын материалай үйлэдбэрилгэ үргэн дэлгэрһэн.

Башкортостан Уласта 54 аймагууд, 21 хотонууд, 7 хотын тойрогууд, 2 хотын түхэлэй тосхон, 828 һуурин газарнууд бии.

Башкортостанай ажаһуугшадай 96,4 % (2002) ородоор сүлөөтэй хөөрэлдэдэг, 25,75 % (2002) башкир хэлээр мэдэнэ, 34 % (2002) татар хэлээр мэдэнэ.

Башкортостанда тэргүүлхэ шажанууд хадаа сунни бүлэглэлэй лалын шажан (шажанай байгуулгануудай 67 % ) ба үнэн алдарта шажан (22 %).




#Article 21: Ородууд (149 words)


Ородууд () — Орос уласай үндэһэн хүн зон, Славян хэлэн-угсаанай арад түмэн, 130-150 сая хүнтэй үндэһэтэн.

ОХУ-ай хүн зоной 2010 оной тоололгоор 77,8% болохо 111 сая хүн ород гэдэгээ мэдүүлһэн. Энэһээ гадна СССР-эй бүрилдэхүүндэ байжа байгаад тусгаар тогтониһон Европын Украина, Беларусь, Латви, Эстони, Литва, Молдави, Азиин Казахстан, Узбекистан, Кыргызстан, Туркменистан зэргэ арбаад уласта ородууд мэдэгдэхысэ олоноор байдаг. АНУ, Канада, Бразил, Германи руу сагаашалһан хүнэй тоо үсөөнгүй. Иигээд харабал дэлхэй даяар багадаа 127 сая, ехэдээ 150 сая, дундажаар 133 сая ород хүн амидаржа байна.

Ородууд ород хэлээр хэлэлсэдэг. Эрдэмтэд ород хэлые түрэл гаралаар Энэдхэг-Европо хэлэнэй изагуурай Славян һалбари, тэрэ дотороо беларусь, украин хэлэнэй хамтаар Зүүн Славян бүлэгтэ хамааруулжа ангилһан. Ород сагаан толгойдо кирилл үзэгэй Аа Бб Вв Гг Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Й й Кк Лл Мм Нн Оо Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя гэһэн 33 үзэг ородог.




#Article 22: Хасагууд (271 words)


Хасагууд () — Казахстанай уугуул тюрк арад зон. Казахстанда шадархи Хитад Уласай (Или-Хасаг автономито тойрог), Оросой (Астраханиин можо, Оренбургын можо, Тюмень, Омск, Самара, Алтай хизаар), Узбекистанай, Туркменистанай, Киргизстанай хүн зоной ехэхэн хуби. Энэһээ гадна Монголой Баян-Үлгы аймаг нютагта ажаһууна. Антропологиин талаар, хасагууд европеоид болон монголоид томо расануудай хоорондохи Урда Сибириин расада агуулна. Хэлэниинь — тюрк хэлэнэй бүлэгэй хибчаг дэд бүлэгтэ агуулдаг хасаг юм.

Хасагууд тюрк угсаатанай хибчаг, монгол угсаатанай найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад, хатагин (2-3 сая? хүн), иран угсаанай скиф, сак, сармат, массагет зэргэ аймагуудһаа бүридэһэн үндэһэтэн юм. Хасагуудай дундахи найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад тус бүри олон зуун мянган хүнтэй томохон обогууд юм.

Хасагуудай жүз гү, али ордониинь баруун, дунда, зүүн гэһэн гурбан жэгүүрһээ бүридэдэг обог аймагай зохёон байгуулалта юм. Бии болоһон саг хугасаанай хубида эрдэмтэд янза бүри һаналтай байдаг ба XV-р зуунһаа эртэгүй бии болоһон түүхэтэй.

Анха жүзүүд XVI зуун жэлһээ Зүүнгарай хаанта уласта эсэргүү байлдаанда түрэ зуура нэгэдэдэг байгаа.
Мүнөөнэй Казахстанда, аймгархахань амидаралда түгээмэл. Мүнөөшье гэһэн ушаралдахадаа ямар аймагайнхи бэ гэжэ бэе бэеһээн асуусагаадаг. Гэхыдээ аймагуудай хоорондо ямар нэгэн үһөө хоросол үгы болоод аймаг харгалзахагүйгөөр тэдэ нэгэл үндэһэтэн гэжэ үзэгдэдэг. 
Мүнөөнэй Казахстандахи ехэнхи Хасагуудынь:

Жүз бүри дотороо олон тооной аймагай бүлэгүүд, аймагууд болон обогуудые багтаадаг.

Ехэ, дунда жүз хасагуудай дунда монгол гаралтай хүн зон нилээдгүй байдаг бол бага жүз түрэг гаралай хүн зон зонхилдог гэжэ зарим түүхэшэд хөөрэнэ. Бага жүзтэ адай зэргэ монгол обог бий. Ехэ жүз хүн зоноор эгээн үсөөншье, тэдэ Долоон уһанай гү, али баруун Моголистанһаа гаралтай ушар хасагай түрые тэригүүлхэ үүргэ гүйсэдхэдэг байһан бололтой. Моголистанай ноёд Монголой Алтан ургын ноёд байһан тула хасагуудые ударидаха байра һууритай болоходо нүлөөлһэн байжа болохо юм.

Ехэ жүз:

Дунда жүз:

Бага жүз: 




#Article 23: Буряад хэлэн (754 words)


Буряад хэлэн (Буряад-монгол хэлэн) Алтайн хэлэнэй изагуурай буряад арад түмэнһөө хэрэглэгдэжэ бай монгол хэлэнэй аялгуу юм. Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас, Эрхүү можо, Забайкалиин хизаар, Усть-Ордын болон Агын тойрогууд, мүн Монгол Уласай хойто аймагууд, Хитадай зүүн-хойто орондо ажаһуудаг буряадууд хэлэлсэдэг. Орос гүрэндэ (1989 оной тоололгоор) 376 мянга оршом хүн буряадаар дуугардаг. Буряадай 86,6%-нь буряад хэлые, 13,3%-нь ород хэлые эхэ (түрэлхи) хэлэн гэһэн байна. Баруун (эхирэд, булагад), дундада (алайр, түнхэн), зүүн (хори), урда (сонгоол, сартуул) гэхэ мэтэ аялгуутай.

Грамматикын байгуулалтын хубида буряад хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэһэн онсолигтой, тон баялиг үгын һантай юм.

Монгол бэшэгые зохёогдоһон сагһаань хойшо хэрэглэжэ, эхэ хэлээрээ олон түрэлэй ном зохёол бүтээжэ, Энэдхэг, Түбэд, Хятад гэхэ мэтэ олон хэлэнһээ элдэб жанрын зохёолнуудые оршуулһанаараа дэлхэйн соёлой һанда хуби нэмэриеэ оруулһан түүхэтэй. 1931 ондо монгол бэшэгээ лата үзэглэлөө һэлгэжэ, 1939 ондо «ө», «ү», «һ» гэһэн гурбан үзэгэй нэмэлтэтэй ород үзэглэл (хирилисэ үзэглэл) абтаһан юм. Оршон сагай буряад бэшэгэй хэлэн хори аялгууда үндэһэлэн байгуулагданхай.

Буряад хэлэн ород хэлэтэй адли Буряад Уласай гүрэнэй хэлэн болоно. Тус хэлээр бага һургуулиин хүүгэдые һургахаһаа гадна, дунда болон мэргэжэлэй дунда һургуулин һурагшад, мүн дээдэ, ехэ һургуулиин оюутадта буряад хэлые тусхай хэшээл болгожо заадаг юм. Буряад хэлээр һуралсалай, уран һайханай болон ниитэлэлэй зохёол, һонин һэдхүүл хэблэгдэн, теле- болон радиодамжуулганууд нэбтэрүүлэгдэжэ, театр ажалладаг. Буряад хэлые шэнжэлэн шудалха түбүүдынь ОЭУА-иин Сибириин Таһагай Монгол арадууд, Буддын шажан болон Түбэдые шэнжэлэлгын хүреэлэн, мүн Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин Үндэһэтэнэй хүмүүнлигэй ухаанай дээдэ һургуули болоно.

Буряад удха зохёолой хэлэмнай олон шата дабаһан түүхэтэй. Хубисхалай һүүлээр, Буряад Республикын тогтоод байхада, удха зохёолой хэлэ зохёолго, тэрэнэй үндэһэ һуури, үзэглэл ололго шухалын шухала асуудал болоһон юм. Тиигээд энэ хэсүү асуудал гэнтэ зүб шиидхэгдэжэ шадаагүй, олон дахин суглаанууд дээрэ хэлсэгдэжэ, оло дахин үндэһэниинь, алфавидынь һэлгэгдэһэн байна.
Буряад удха зохёолой хэлэн хоёр шата шаталһан юм: хуушан монгол ба мүнөө үеын хэлэн. Хуушан монгол хэлэн бии болоһоор үнинэй, аяар 12-13-дахи зуун жэлдэ бии болоһон байна.

Монгол шудалалда хуушанай монгол хэлэн иимэ гурбан үе гараһан: нэгэдэхинь — 13-дахи зуун жэлэй һүүл болотор; энэ үедэ, тус хэлэн гүрэнэй хэрэгсэлдэ хэрэглэгдэдэг байгаа, хоёрдохи үень — 15-16-дахи зуун жэлэй үе. Энэ үедэ тус хэлэн дээрэ буддын шажанай зохёолнуудые оршуулдаг байгаа; гурбадахи үень — 16-дахи зуун жэлһээ эхилнэ. Энэ үедэ хуушан монгол хэлэн горитойхон хубилалтада ороо (үгэнүүдэй дүрсэ хубилаа, шэнэ үгэнүүд ороо, үзэглэлэй үзэгүүд хубилаа). Энэ үедэ классическа монгол хэлэн тогтоһон юм. Хуушан монгол хэлэн хуушан, номой хэлэн байһан юм. Тиимэһээ аман, яряанай буряад хэлэндэ таарадаггүй, ойлгосогүй байгаа. Тус хэлые буряад удха зохёолой хэлэнэйнгээ үндэһэ һуури болгожо абаһан байгаабди. Энэ үедэ хуушан монгол хэлэн дүүргэдэг үүргэеэ үргэн ехэ болгоо. Тус хэлэн дээрэ уран зохёолнууд, номууд бэшэгдээ, барлагдаа, һургуулида үзэгдэжэ эхилээ. Энэ үедэ X. Намсараевай, Б. Абидуевай, Ц. Дондубоной болон бусадай уран зохёолнууд, үзэглэлнүүд, һургуулиин номууд хэблэгдэжэ, һургуулида заагдажа эхилээ. Тус хэлэнэй олонхи үгэнүүд, тэдэнэй дүрсэнүүд хуушан буряад хэлэнэй үгэнүүдтэ таарадаггүй байна гэжэ дээрэ хэлэгдээ. Жэшээлхэдэ, улаган (улаан), агуула (уула), чилагуун (шулуун).
Тус хэлэнэй үзэглэл мүн баһа дутуу дундануудтай байһан. Жэшээлхэдэ, аялган абяануудые тэмдэглэһэн үзэгүүд гурбан янзаар бэшэгдэдэг (үгын эхиндэ, дунда, һүүлдэ):
а-э, о-у, ө-ү; хашалган абяанууд (ц-ч, дж-дз гэхэ мэтэ) нэгэ адли үзэгүүдээр бэшэгдэдэг байһан юм. 1926 ондо республикадамнай соёлой асуудалаар үндэһэтэнэй суглаан болоо. Энэ суглаан иимэ тогтоол гаргаа: 1). хуушан монгол хэлэнһээ арсажа болохогүй, тус хэлэн бүгэдэ монголшуудай хэлэн; 2) буряад удха зохёолой хэлэнэй үндэһэн болгожо, халха-монгол хэлэ абаха; лата бэшэгтэ оролгые эрдэмэй талаһаа шэнжэлжэ һайнаар үзэхэ; 3) буряад хэлэн бэеэ дааһан амяараа монгол хэлэн бэшэ, нэгэл нютаг хэлэниинь болохо.

Буряад удха зохёолой хэлэнэй, тэрэнэй үзэглэлэй асуудалаар 1936 ондо суглаан болобо. Энээниие тэрэ үедэ ГИЯЛИ гэһэннэрэтэй институт үнгэргөө. Энэ сутлаан дээрэ буряад удха зохёолой хэлэнэй үндэһэн болгогдожо, хори нютаг хэлые абтаһан түүхэтэй. Алфавидынь лата зандаа үлөө, тиигээд халха-монгол хэлэнэй абяанууд буряад абяанууд — үзэгүүдээр һэлгэгдээ: сара — һара, джаргал — жаргал, дзам — зам, цас — саһан, чоно — шоно гэхэ мэтэ. Энэ сагһаа мүнөө үеын удха зохёолой хэлэмнай тогтожо эхилээ.

Лата үзэглэл дутуу дундануудтай байһан юм. Абяануудые нэрлэхэ үзэгүүд дуталдана (һ, өө гэхэ мэтэ). Бэшэгэй дүримүүд хүсэд бэшэ байгаа. Жэшээлхэдэ, гурбан «и» үзэг сургуулииин гэһэн үгэдэ бэшэдэг, зөөлэн тэмдэг үзэг үгы байһан. Лата бэшэгэй үзэгүүдые һургуулида һурагшад ород хэлэнэй үзэгүүдтэй худхажа эхилээ (п-н).

Дээрэ хэлэгдэһэнэй ёһоор, буряад литсратурна хэлэмнай яһала ехэ амжалта туйлаа, хүгжэлтын баян түүхэтэй. Мүнөө үеын удха зохёолой хэлэнэймнай үндэһэн һуури гэхэдэ:

Тус хэлэн иимэ хүгжэлтэдэ ороо: 1) лексикэнь баян, үгэнүүдээр олон болоо (үндэһэн буряад шэнэ үгэнүүд бии болоо, нютаг хэлэнүүдһээ, ород хэлэнһээ үгэнүүд абтана); 2) фонетическэ байгуулалта ба грамматическа байгуулгань саашадаа тодороо; 3). ород хэлэнһээ томьёо үгэнүүд (терминүүд) абтаа; 4) дүүргэдэг үүргэнь ехэ болоо; 5) шэнэ стильнүүд бии болоо.

Буряад удха зохёолой хэлэн мүнөө үедэ иимэ үүргэнүүдые дүүргэнэ:




#Article 24: Оросой холбоото улас (2154 words)


Ородой холбоото улас (), тобшолбол Росси гү, али Ород Улас () — болбол Евразиин хойто хэһэгээр үргэлжэлхэ улас юм. Ород хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас холбооной 83 нютаг можоһоо бүрилдэнэ. Ород Улас зүүн тиишэ Норвеги, Финланд, Эстони, Латви, Литва, Польшо, Беларусь, Украина, Гүржи, Азербайджан, Казахстан, Хитад, Монгол, Хойто Солонгос гэһэн арбан дүрбэн гүрэнүүдтэ хилэ зурыдаг, мүн уһаар АНУ-ай Аляска можотой болон Япон уластай хилэ нэгэтэй.

Дэлхэйн эгээн томо улас болохо 17,075,400 хабтагай дүрбэлжэн километр газар нютагтай, юһэдэхи хүн зон ехээр һуурижаһан томо улас: хамтадаа 143 сая гаран хүн һууна; тиин эдэнэй 80 оршом процентнь ородууд болоно. Дэлхэйн банкын мэдээгээр, 2014 ондо Ородой холбоото уласай ХАШ-яар тоосоһон дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн 3,745 ехэ наяд (триллион) доллар (нэгэ хүндэ 25 636 доллар) болобо. Үндэһэнэй мүнгэн тэмдэгтэ — Ородой дүхэриг гэжэ.

Ородой холбоото уласай түүхэ — зүүн славянуудаар анха эхилбэ. Славянууд  3-8-р зуунай дундуур Европодо тодоржо эхилһэн байна. XIX зуунда зүүн славяншуудай түрүүшын улас болохо Киевэй Русь байгуулагдаба. Энэ улас Викингүүд болон тэдэнэй үрэ удамуудаар ударидуулжа байһан болоод 988 ондо Византиин эзэнтэ гүрэнһөө христианствын үнэн алдарта шажан гэһэн һургуулиин сургаал үблүүлэн абаһан. Энэ ябадал дараагай мянган жэлэй турша Ородой соёл уралигые тодорхойлһон Византиин болон славян соёл уралигай нэгэдхэлые эхилүүлээ. Уламаар Киевэй Русь задаржа газар нютагынь Ородой маша олон бишыхан хэмжээнэй феодалай уласуудта хубаагдаһан. XI зуунай Сэсэн Ярославай үедэ Ородто (мүнөөнэй Ород уласай урда захаар) эдэй засаг, уран зохёол, уран барилга һайн дэлгэрбэ. 1237—1240 ондо монголшууд Владимир, Киевые добтолһоноор Ехэ Монгол Уласай хэһэг байһан Зүчиин уласта 1480 он хүрэтэр захирагдаба. Түлхигдэһэн Ородой түб Новгород боложо, 1240 ондо Нева голдо Швециие дараһан зэргэ байлдаанаар хойто зүгтэ нютаг тэлээ. Энэһээ Монгол-Алтан Ордондо эсэргүүсэхэ Москва, Доодо Новгород, Тверь зэргэ хото һуурин бодожо буһалгаалаа бэлэй. Шажанайнхантайгаа хамжажа тархай ноёдые суглуулһан Доной Дмитрий 1380 оной шиидбэрилхэ Куликовын байлдаанаар Мамайн сэрэгые сохёо. Киевэй Русиин залгамжалагша уласуудһаа эгээн хүсэрхэг Москва байһан болоод энэ гүнлиг Ородой нэгэдэл, Алтан Ордондо эсэргүү тусгаарлаха хүдэлөөндэ голлохо байра һууриие эзэлжэ байба. Москва — аажамаар оршомойнгоо Ород уласуудые нэгэдхэһэн болоод Киевэй Русиин соёл уралиг, улас түрын үбые захирха болоо.

XV зуунда Москвагай гүн III Иван үндэһэндээ газар газарай олон гүн үгэндөө оруулжа, Ород уласай «ехэ гүн» (великий князь) болоо. 1453 ондо Византиин Константинополь Османда эзэлэгдэжэ түгэсһэнөөр Византиин агуу үбые Ород залгажа байна гэдэг ойлголтоор IV Догшон Иван «цезарь» гү, али «царь» (хаан гэжэ) гэдэг тушаалые бии болгон өөрөө анхалан хүртэһэн. IV Иван Балтын тэнгистэ гаралгатай болохын тулада Ливонтой (1558—1583) олон жэл байлдажа, дурна тиишэ Астрахань (1556 ондо буулган абаһан), Казань (1552) ханлигые мүхөөжэ, Ураалые дабажа Сибирьтэ сэрэгээ эльгээжэ газар нютагаа тэлһэнээр олон үндэһэтэнэй Ород, Зүблэлтын һуури табяа. 1600-аад оной дотоодын химаралай үедэ Романовой удамда засагай эрхэ шэлжэһэн. Ородойнхи газар нээгшэдэй гаргаһан зам, арһан, үнэтэ эд олохо һэдэл, хасаг (казак) сэрэгэй хүсөөр XVII—XVIII зуунда нютагаа Номгон далай хүрэтэрхи нютагые эзэлээ. XVII зуунда хасагууд буряадуудые добтолжо Хойто Монголые эзэмдэбэ. 1721 ондо албан ёһоор Ородой эзэнтэ гүрэн (Российская империя) гэһэн удхата нэрэеэ тунхаглагдаба. XIX зуун гэхэдэ энэ уласынь байлдан дагуулалта, ниилүүлэлтэ, шудалгаа зэргээр хүрээгээ тэлэжэ, Польшоһоо Номгон далай хүрэтэр үргэлжэлһэн Ородой эзэнтэ гүрэн болоһон байба.

I Пётр (1682—1725 оной хоорондо түрэ бариһан), Елизавета (1741—1762), II Екатерина (1762—1796), II Александр (1855—1881) зэргэ түүхэдэ тодоор үлэһэн хаашуул түрэ барижа, мүнөөгэйнхеэр хэлэбэл Финланд, Польшоһоо Аляска, Үбэр Кавказ, Дунда Дурна хүрэһэн уудам газар нютагые дайтахадаа дайтажа, туһалхадаа туһалжа мухардуулһаар өөрын уласайнхи болгожо байба. 1878 ондо Османы уластай дайтажа хамар дээрэнь байха Болгариие сүлөөлжэ хүсэ шадалаа бахдуулжээ. XIX зуунай түгэсхэл, XX зуунай эхеэр хубисхалай үзэл һанаа дэлгэржэ, дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ гү, али 1917 оной 2-р һарада хүрэнгэтэнүүд хаанаа (II Николай) түлхин унагаба. 11-р һарада (Октябриин хубисхал) шала өөр гү, али ажалшан таряашадта засагай эрхэ шэлжэбэ. Дайнай дараахи хэрээгээр Украина, Польшо, Финланд, Балтиин уласуудай нютагаа алдаһанһаа Украина, Балтиин гурбые эрьюулжэ абаһаншье зуунай адагта дахин табижа ябуулһан. Сагаан арми, һалан тусгаарлагша яһатан үндэһэтэнэй сэрэг, түрэтэй шэнэ түрэжэ гараһан Зүблэлтэ Ород, тэрэнэй улаан арми хэдэн жэл байлдажа диилэбэ.

Ород Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомынь дэлхэйн түрүүшын эгээн томо социалис орон, «суперхүсэн» болохо СССР-эй хамагай томо, хамагай шухала хэһэг болоо. 1922 ондо байгуулагдаһан СССР-эй гол сүмэнь Зүблэлтэ Ород орон байһан ба 1922 ондо Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас (СССР) нэрээр хожомой ойлголтоор 15 бүгэдэ найрамдаха уласайнхинь нэгэ боложо байгуулагдаба. 1924 ондо хубисхалай ударидагша Ленин өөдэ боложо Сталинай үе (1924—1953) эхилбэ. Түблэрһэн түлэблигтэ эдэй засаг, ажаүйлэдбэрижэлтэ, хүдөө ажахын хамтарал түрын бодолгоор хэрэгжэжэ байба. Дэлхэйн хоёрдугаар дайн эхилхэдээ Нацис Германитай хамта Польшые добтолжо Баруун Беларусь ба Украина эзэмдэбэ. Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайн 1941 оной июниин 22-ой үүрээр эхилһэн юм гэжэ түүхэдэ эли. Баруунһаа дэлхэйн эзэлхые һанаархагша Нацис Германи, тэрэнэй хамсаатан дурнын Япониие һүрэжэ зогсооһон. Энэ Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайнда СССР-эй 30 сая хүн ами алдаһан байдаг. Хардалта һэрдэлгэ маягаар олон сая хүниие хэлмэгдүүлһэниинь Сталинай нэрые түүхэнээ бараатуулдаг.

СССР-эй уласынь дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгые хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ булимтархы хамаг бүгэдые гүрэнэй хинан зонхилдог болошоһон гүрэн байгаа. Зүблэлтэ Холбоо үзэл шурталай хубида дэлхэйн социалис лагериин тэргүүлэгшэ, сэрэг улас түрын Варшавын хэрээнэй оронуудай мүлжэгшэ байһан юм. СССР уралиг, шэнжэлхэ эрдэм ухаанай бүхыл һалбарида амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо СССР задарһанаар Ородой холбоото улас (ОХУ) байгуулагдаһан болоод энэнь СССР-эй залгамжалагша гэжэ тоосогдодог.

Ородой холбоото улас Дэлхэйн бүмбэрсэгэй хойто хэһэгтэ эгээн томо хуурай газар болохо Евразида оршодог. Ород улас эгээн томо улас болон 17 075,4 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр талмайтай. Ород уласай баруун хэһэг (газар нютагай дүрбэнэй нэгэн) Зүүн Европодо багтадаг. Тэрэниие Россиин Европын хэһэг гэнэ. Ураал уулаһаа зүүн тиишэ байрлаха (газар нютагай дүрбэнэй гурбан) хэһэгые Ородой Азиин хэһэг гэнэ.

Хуурай газарай диилэнхи хэһэг хойто үргэригэй 70 болон 50 градусай хоорондо байрладаг. Ород уласай газар нютагай ойролсоогоор 18 % Хойто туйлай сахаригта багтадаг. Туйлай ойролсоохо болон туйлай саадахи газар нютаг гэжэ илгадаг.

Ород уласай хойто сэгынь Челюскинай буланда (хойто үргэригэй 77°43’, зүүн утаригай 104°18') Таймир хахад арал дээрэ байрладаг. Энэ сэгтэ 1742 оной 5 һарада түрүүшынхие С. Челюскинай хоёрдугаар (Агууехэ Хойто нютагай) экспедициинхид хүрөө.
Ородой хамагай хойто сэгынь бол Франц Иосифой ольтирогто (хойто үргэригэй 81°49') оршохо Рудольф арал дээрэхи Флигели хушуун юм. Энэ сэгһээ хойто туйл хүрэтэр юрэдөө 900 км байдаг.
Урда сэгынь Дагестанда Самур ба Кура голой заагта Базардюзю уулын баруун урда (хойто үргэригэй 41°11' байрладаг). Урда сэгэй харалдаа Европодо бол Неаполь, Мадрид, Америкэдэ бол Нью-Йорк хото оршодог.
Хамагай баруун сэгынь (баруун утаригай 19°38') Балтиин тэнгисэй Гданьскын тохойдо Балтиин элһэн уршалаада байрладаг. Эндэ ород-польшын хилэ залгадаг.
Хуурай газарай хамагай зүүн сэгынь Чукоткын хахад аралай Дежнёвэй хушуун (хойто үргэригэй 66°5', баруун утаригай 169°40') арал дээрэ байдаг. Ородой нютаг дэбисхэрэй эгээн зүүн сэгынь Берингэй хоолойдохи Ратмоновой арал (баруун утаригай 169°02') дээрэ байдаг.

Ород орон хойто хэһэгээрээ Хойто мүльһэн далай, баруун талаараа Атлантын далай, зүүн талаараа Номгон далайгаар хиллэжэ байна. Ород орон 62,3 мянган километр ута үргэлжэлхэ эгээн ута хилтэй болон энэһээн 24.6 мянган километр хуурай газарай, 37,7 мянган километр уһаар хиллэдэг байна.

Баруун хилэ хизаарынь Кола хахад арал баруун хойто таладахи Баренцевэй тэнгисэй эрьеһээ эхилэн Балтиин тэнгисые дайража, Хара тэнгис хүрэдэг. Энэ талын хилэ хизаарта тодорхой тогтооһон байгаалиин хилэ үгы байна. Оросой баруун хүршэнүүдынь Норвеги, Финланд, Эстони, Латви, Литва, Беларусь, Украина ба нютаг дэбисхэрһээ тусдаа оршохо Калининградай можо Литва, Польшо уласуудтай хиллэдэг.

Урда хилэ хизаар Хара тэнгисэй эрьеһээ Япон тэнгисэй эрье хүрэтэр үргэлжэлдэг. Кавказ уулаһаа Гүрж, Азербайжан уласуудтай хиллэдэг. Үргэнэ, Амар, Уссури мүрэнгөөр Хитад, Монголтой хиллэдэг. Мүн урда талаар баһа Казахстан, Солонгос уластай хиллэдэг.

Орос уласай зүүн талын далайн хилэ Номгон далайн уһаар Японой, Ангууриин, Берингэй тэнгисүүдээр дайража үнгэрдэг. Эндэ ойрын хүршэ уласуудынь Япон Улас, АНУ юм. Оросой Сахалин, Курилай аралнуудые наринхан Лаперузай хоолой Хоккайдо аралһаа тусгаарлажа байдаг. Япон тэнгис, тэрэнэй булангуудынь үбэл хүлдэдэггүй байна. АНУ-тай Ратмановай арал (Орос) ба Крузенштернын арал (АНУ) болон Диомидай аралнуудай дунда байдаг 5 км ута булангаар хиллэдэг.

Хойто хилэ хизаарынь бүхэлидөө Хойто мүльһэн далайн Баренцын, Карын, Лаптевай, Зүүн Сибириин, Чукоткын тэнгисүүдэй уһаар дайража гарадаг. Баренцын тэнгисэй зарим хэһэгһээ бусад бүхы хэһэгынь мүльһөөр бүрихэгдэһэн байдаг. Оросой эрьеһээ хойто туйл хүрэтэр Арктикын Оросой хэһэг байдаг. Энэнь 32°4’45 ба 168°49’30 меридианай хоорондо оршодог. Энэ хэһэгтэ оршодог бүхы аралнууд, Шпицберген аралнуудай зарим аралнуудһаа бусадынь Оросой холбоото уласта хамарагдадаг.

Үргэн уудам газар нютагһаан хамааржа Орос гүрэнэй уларил янза бүри байдаг. Орос уласай газар нютагай диилэнхи хэһэгынь эхэ газарай эрид таһа (континентальна) уларилтай байгаад Хойто мүльһэн далайн аралнууд, хойто талын нютагуудынь арктикын болон хахад арктикын бүһэдэ хамаардаг. Орос улас газар нютаг ехэтэй ушар олон хэһэгүүд түби газарай (континентальна) уларилтай, үбэлдөө хүйтэн, зундаа аяама халуун үдэрнүүд тогтодог. Хойто Орос үбэлдөө маша хүйтэн, хуурай жабартай ба бага саһатай субарктикын уларилтай.

Кавказдахи Хара тэнгис эрье хаби дүтэ дулаан ороной халуун уларилтай байна. Краснодарай хизаар болон Хара тэнгисэй эрье үбэлдөө дулаан нойтон субтропикын уларилтай ушар зундаа халуун, шииг нойтон ехэтэй.

Саһан хушалгатай ута үргэлжэлһэн хүйтэн үбэл, халуун зунтай эхэ газарай эрид таһа уларил бараг бүхы нютагта ажаглагдадаг. Алас Дурнын урда хэһэгээр нэгэдүгээр һарад дундажаар 0-һоо −5 °C градус хүрэтэр хүйтэрдэг дулаабтар уларилтай.

Эгээн ехэ шииг нойтон (жэлдээ 2000 мм хүрэтэр) Кавказ, Алтайн уулаар унадаг байгаад, эгээн хуурай нютагынь (жэлдээ 150 мм оршом шииг нойтонтой) Каспиин тэнгисэй ойролсоор нам доро газар байдаг.

Оросой холбоото уласай гүрэн түрын системэнь 1993 оной 12 һарын 12-нда бүхэ ниитын һанал хураалтаар баталһан Үндэһэн Хууляар тодорхойлогдоно. Үндэһэн Хуулида засагай хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ, шүүхэ һалаада хубааха заршам тохёолдуулагдаһан байдаг.

Оросой холбоото уласай тэргүүн ОХУ-ай Юрэнхылэгшэ байна. Юрэнхылэгшэнь Үндэһэн Хуулиин баталга болон ОХУ-ай зэбсэгтэ хүсэнэй юрэнхы дээдэ командировалагша байна. Юрэнхылэгшээр ОХУ-ай эргэн эрхэтэд зургаан жэлэй хугасаатай һунгагдадаг.

Орос уласай гүйсэдхэхэ засагые Оросой холбоото уласай Засагай газар хэрэгжүүлдэг. Оросой холбоото уласай Засагай газарынь Засагай газарай Толгойлогшо, Засагай газарай Толгойлогшын орлогшонууд, Холбооной сайдуудһаа бүридэдэг.

Оросой холбоото уласай юрэнхылэгшэ Сайднарай танхимые бүридүүлжэ, Оросой холбоото уласай Засагай газарай Толгойлогшые Гүрэнэй Думатай зүбшэлсэжэ томилдог. Шэнээр һунгагдаһан юрэнхылэгшын үмэнэ Оросой холбоото уласай Засагай газарай бүрин эхэ дууһабари болодог.

Холбооной Хурал — гү, али Оросой холбоото уласай парламент хуули тогтоохо ба түлөөлэгшэдэй засаглалай байгуулга юм.

Холбооной Хурал Холбоото Уласай Зүблэл, Гүрэнэй Дума гэһэн 2 танхимтай. Холбоото Уласай Зүблэлдэ Оросой холбоото уласай бүрилдүүн можо нютагһаа бүриһөө 2 түлөөлэгшэ, түрын засаглалай гүйсэдхэхэ ба түлөөлэлэй байгуулгануудһаа тус бүри нэгэ түлөөлэл байдаг. Гүрэнэй Дума нээлтэтэй һанал хураалтаар 4 жэлэй хугасаатай һунгагдаһан 450 гэшүүтэй.

Холбооной Хурал байнгын ажаллалгатай байгуулга юм.

Шүүхэ эрхэ мэдэлые Орос уласта гансал шүүхэ хэрэгжүүлнэ. Шүүхэ засаглалынь хуули тогтоох ба гүйсэдхэхэ засаглалһаа хараата буса бэе даанги байдаг. Шүүхын тогтолсоонь Орос уласта холбооной шүүгшэд, Үндэһэн хуулиин Шүүхын газар (хууль ёсны) гэшүүд болон анхан шатын шүүгшэдһээ бүридэнэ.

Шүүхын тогтолсоо:

Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин Шүүхын газар бол Үндэһэн хуулида хиналта табиха шүүхэ байгуулга юм. Тэрэ үндэһэн хуулиин тогтолсоо, эргэн эрхэтэдэй хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөөе хамгаалха, Орос уласай бүхы нютаг дэбисхэр дээрэ Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин дээдэ хиналтые хэрэгжүүлжэ байдаг.
Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бол эргэн эрхэтэдэй, эрүүгэй (уголовно), захиргаанай болон бусад асуудал, тухайлбал, хэрэгтэ татагдаһан шүүгшын асуудалые хэлэлсэдэг шүүхын дээдэ байгуулга мүн.
Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бүхы шатын шүүхын байгуулгын, тухайлбал, сэрэгэй, холбооной тусхай шүүхын ажалда шүүхын хиналта табижа байдаг. Оросой холбоото уласай Дээдэ Шүүхын газар бүгэдэ найрамдаха улас, хизаар, можо, холбооной уласай хэмжээнэй хото, автономито можо, автономито тойрог, сэрэгэй тойрогой болон уһан сэрэгэй зэргэ шүүхын хубида шүүхын асуудалаар дээдэ байгуулга байна.
Оросой холбоото уласай Арбитрын Дээдэ Шүүхын газар бол арбитрын шүүхээр хэлэлсэһэн эдэй засагай маргаан, бусад асуудалые шиидхэ шүүхын дээдэ байгуулга болоод холбоото уласай хууляар олгогдоһон эрхые дахан шүүхын хиналта табиха, шүүхын практика асуудалаар тайлбари үгэнэ.

Үндэһэн хуулиин ёһоор, Оросто һунгуулиин системэ бүхы эргэн эрхэтэдээ һунгуули, бүхы ниитын һанал асуулгада хамаруулжа һанаа бодолоо сүлөөтэй элирхылхэ эрхээр хангажа, һунгаха эрхэ, һанал асуулгада оролсохо арадшалһан заршам, хэб хэмжээе хамгаалжа байдаг.

Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиие дахан улас түрын олон талата шэнжэ, олон намай тогтолсоое хүлеэн зүбшөөрдэг. Үндэһэн хуулиин энэ заршамһаа үүдэн түрэһөө улас түрын намуудай мүрын хүтэлбэри, дүрэм баримта бэшэгтэ тусгагдаһан зорилго, үзэл баримталалһаа үл хамааран хуулиин үмэнэ тэгшэ байдалые хангана.

Улас түрын намуудай хуулиин эрхэ ашагые гүрэн түрэһөө хангажа байна.

ОХУ-ай Үндэһэн хуулиие дахабал, Орос улас бол хүнэй эрхые дээдэлһэн, холбоото уласай зохёон байгуулгатай, арадшалһан бүгэдэ найрамдаха улас юм.

Оросой холбоото уласай Үндэһэн хуулиин ёһоор, Оросой холбоото уласай наян табан холбооной нютаг можонуудһаа бүридэнэ. Эдэ нютаг можонууд Холбоото Уласай Зүблэлдэ адлихан тус бүри 2 түлөөлэгшын эрхэтэй. Хэдышье, өөртөө засаглаха эрхээр харилсан адлигүй доорохи нэгэжэнүүдтэ хамаарна.

Мүн нютаг можонууд Орос уласай юрэнхылэгшын бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэд ударидагдаха найман Оросой холбоото уласай холбооной тойрогуудта ангилагдадаг. Холбооной тойрог гэжэ холбооной хуулиие улас даяар мүрдүүлхэдэ анхаардаг.

Орос уласай хүн зоной байрын онсолиг газар нютагай хоёр түрэлэй һуурижалһаа бүридэдэг байна. Орос уласай нютаг дэбисхэрэй хоёрой гурбые эзэлхэ хойто заха хизаар нютагта хүн зоной 15-най нэгэ гү, али 10 оршон сая хүн амидаржа байна. Тайга, тундрын хилэ хизааргүй уудам нютагта хүн зониинь хэһэг хэһэгээрээ тархуу амидардаг. Тухайлбал, Хамниган автономито тойрогто тосхонуудай хоорондо 180 км зайтай байдаг. Орос гүрэнэй Европо түби газарта оршохо талын диилэнхи хэһэг, Сибирь, Алас Дурнын урда хэһэгтэ хүн зоной нягта һуурижалтай байна. Хүн зоной һуурижалай үндэһэн бүһэ гэжэ энэ бүһэ нютагые нэрлэдэг. Нютаг дэбисхэрэй гурбанай нэгые эзэлхэ энэ хэһэгтэ хүн зоной 93 % амидаржа байна. Эндэ Орос уласай бараг бүхы томо хотонууд, болбосоруулха ажаүйлэдбэри, хүдөө ажахы байрладаг.

Оросой холбоото уласта һуужа бай олон яһатан үндэһэтэниие Оросой арад түмэн гэнэ. Өөрынгөө уластай украиншууд мэтые хороожо тоосоходошье гэһэн 160 гаран яһатан үндэһэтэн орон, гол нютаг Оросто байна. 2010 оной хүн зоной тоололгын дүнгээр 144 сая хүнтэйһөө 80,9 % али 111 016 896 хүн ородууд байгаа. Уласай үсөөнхи арад түмэд болохо 19,1 %-һаа сая дабаһан тоотойнь гэбэл:




#Article 25: Сонгоол (540 words)


Цонгоолчууд (сонголнууд) - монгол угсаатан. Мүнөө Монголдо Буряад Уласта (Сэлэнгын, Хяагтын, Зэдын аймагта) hуудаг байна. Монгол хэлэнэй цонгоол аялгуу дээрэ хэлэлсэдэг байна.

Буддын шажанай дэлгэржэ, бөөнэр болон бөө мүргэлтэдые хашажа байха үедэ тэдэнэр Эрхүү можын Худай голой hалаа болохо Мүрэн голой эрье шадарай нютагуудаар ажаhуухаяа ерээ hэн. Лама санаартан түбхын түрүүлэн шажан мүргэлөө буряад арадай баяд, ноёдто зорюулдаг байhан юм. Халхын баяд, ноёд ажабайдалай үльгэр жэшээ харуулдаг бэлэй. Тиимэhээ тэдэ бүхы шадалаараа эдээндэ дүтэлхые оролдохо. Харин тэдэнь али болохоор эдэниие урмашуулдаг байгаа. Халхын зарим баяшуул басагадаа тайшаанарай, зайhангуудай хүбүүдтэ хадамда үгэхэ. Жэшээнь, Шэлдэй занги нэгэ баянай хүрьгэн байhан юм. Тиихэдэ хүнүүд өөhэдынгөө дураар буряадуудай ажаhуудаг газарhаа монголнуудай hуудаг газар дайда руу ороhон аад, hөөргөө бусадаг hэн. Илангаяа монголнуудтай хилэлдэг нютагуудта байдаг буряадууд иишэ тиишээ ходо ябажа байдаг бэлэй.

Халхын Сайн хаан Байгалай зүүгээрхи, урдуурхи буряадуудай газар дайдада үни удаан саг соо үнгэлзэн hанаашархажа, тагнуулай сэрэгүүдые Сэлэнгын, Братскын, Дээдэ Зүлхын бэхилэлгэтэй острогуудта эльгээдэг байгаа. Гэбэшье буряадуудые бута сохижо, эзэмдэн абаха гэhэн эдэ hэдэлгэнүүдынь буруу hүргэгдэдэг hэн.

Сонгоолой угсаатан хүнүүд Сэлэнгэhээ ерэхэ. Эдэнэй уг бөө байhан, тэрэ Бохлой Бодиев гэжэ нэрэтэй бэлэй. Түрүүшээр тэрэ мүнөөнэй Олзоной, Хурамшын угтай буряадуудай дунда ажаhуудаг, бөө мүргэлөө хэдэг hэн. Тэдэнэр hайн ажаhуугаа. Сонгоол угтанай монголшууд боомо ба бусад үбшэн тахал эльбэ шэжээрээ сарадаг, hалгаадаг байгаа. Тэдэнэр бултадаа – эрэшүүл болон эхэнэрнүүд – тарим уншадаг бэлэй. Боомо үбшэнгые hалгаадаг таримайнгаа үгэнүүдые угайнгаа түрэлхидhөө гадна, хэндэшье хэлэдэггүй hэн. Угайнгаа нюусые буса хүнүүдтэ хэлэжэ болохогүй гэжэ тэдэнэр үри бэенэртээ захидаг байhан юм гэжэ тэдэ хэлэдэг байгаа.

Шулуун гэжэ нэрэтэй хүн Эмнэй ахатаяа хамта Мүрэн голой нуга газарта түрүүлэн ерээ hэн. Анханда тэдэ Монголой Үнеэнэй шара нуурай эрьедэхи Хүхэ болдог гэжэ нютагта ажаhуудаг байhан юм. Тэдэ Шүхэр ноёной отрядтай хамта иишэ ерээ hэн. Аха дүүнэр отрядhаа үлэжэ, Олзон угтанай Гахан нютагта түбхинэбэ. Олзонтон удабашьегүй тэдэниие үлдэжэрхибэ. Тиихэдэнь тэдэ Мүрэн голой нугада hуурижаба. Эндэ тэдэ наhа бараhан буряадуудай бэлбэhэн эхэнэрнүүдые hамга абаhан байгаа.

Эдэнэй үри бэенүүд сонгоол угсаатанай үндэhэ hуури табяа hэн. Энэ угтан захиргаанай талаhаа харануудай угсаатанда ороод, Худайн Степной дүүмэдэ мэдэлтэй байба.

Сэлэнгын сонгоолнууд бүлэг бүлэгөөрөө удаа дараалан ерэhэн юм. Тэдэнэй ноёниие Үхин гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Тэрэниие Үхин зайhан, тайшаа гэжэ нэрлэдэг байгаа. Үхинэй дүтын түрэл гаралай хүнүүд олоороо наашаа тэрэниие дахажа ерээд, тэрээндэ иигэжэ хэлэбэд: “ Маанадhаа урда ерэhэн хүнүүд ородуудтай танилсаад, Орос гүрэнэй албатад болоhон байна. Тэдээндэл адляар бидэниие Оросой албата болохоор зууршалыт”. Үхин тэдэниие найдуулба. hая ерэгшэдые тэрэ шадарай ой соо байрлуулба. Үхин өөрөө Сэлэнгын, Итанцын ноёдто ошожо, намда сэрэг үгэжэ туhалыт гэжэ хандаба ха. Юундэб гэхэдэ, hая ерэгшэд намайе хюдаха, юумыемни буляажа абаха, алажашье болохо. Ород ноёд сэрэг эльгээбэ. Сэрэгшэд hая ерэгшэдтэй тэмсэжэ оробо. Үймөөнэй үедэ нэгэ залуу эхэнэр Үхинэй мориной хударгаhаа шүүрээд, намайе абарыт гэбэ. Үхин тэрэниие мориндоо hуулгаад, үймөөнhөө гаргажа абарба. Хожом Үхин тэрэ эхэнэрые hамга абаа hэн. Тэрэнь найман үхибүүдые түрэбэ. Эндэhээ эхилжэ, Үхинэй найман уг үндэhэн дэлгэрhэн түүхэтэй. Үхинэй тэрэ hамганhаа гараhан хүбүүдэй үринэр үдэжэ олошорhон гэдэг. 
Сонгоолнуудай үри hадаhад: 

Буряад арад нэгэн адли ёhо заншалнуудтай, гурим дүримүүдтэй. Буряад угсаатад – эхирэд, булгадууд, хори, хонгоодорнууд хадаа эртэ урдын монголнууд болоно, харин монголнууд хадаа Түб Азиин эртэ урдын арад гээшэ. Мүнөөнэй байдалаар дээрэ дурсагдаhан угсаатадhаа гадна, нэн түрүүн сонгоол, сартуулнуудые оруулалсан, буряад арад хадаа ниитэ нэгэн үндэhэ яhатан болоно бшуу гэжэ “Буряад үнэнэй” ахамад редактор, Буряадай арадай уран зохёолшо Ардан Ангархаев тэмдэглэнэ.




#Article 26: Халзанов, Барас Цыретарович (103 words)


Барас Цыретарович Халзанов (1938—1993) хадаа Сэлэнгын аймагай Жаргаланта нютагта түрэhэн юм. «Улаан Сэлэнгэ» ( Красная Селенга), «Буряад-Монголой Үнэн» гэhэн сонинууд соо шүлэгүүдынь гарадаг байгаа.

hургуулияа дүүргээд, Банзаровай нэрэмжэтэй Буряадай багшанарай институдта буряад хэлэ бэшэгэй факультедтэ hурахаяа ороо. Энэ үедэ киногоор hонирхожо эхилээ, киносценари бэшэжэ туршадаг болоhон байна. Хоёрдохи курсын hүүлээр Москва ошожо, ВГИК-тэ hурахаяа ороо. Эндэ мэдээжэ Александр Столперой hурагша байhан.

hаяхана «Сагаан Морин» гэhэн кинотеатр соо «Горький можжевельник» гэhэн кино харуулаа. Тус кино мэдээжэ буряад кинорежиссёр Барас Халзанов 1985 ондо буулгаhан байна. «Горький можжевельник» гэhэн кино соо Пётр Абашеев, Майдари Жапхандаев, Бэликто Дашиев, Александр Барлуков, Марина Степанова, Баярто Дамбаев гэгшэд наадаhан байна.

 




#Article 27: Аршаан булагууд (178 words)


Гансал манай Буряад Республика дотор олоной дунда суутай болоhон, шанарынь шалгаран тодорhон 120 гаран аршаан алдартай булагууд бии, тэдэнэй 30 гараниинь 20-hоо 75 градус хүрэтэр халуун уhатай, 7-иинь гашуун уhатай, тэрэ тоодо «Аршаан» курорттой булта адлирхуу шанартай, зариманиинь эхүүн, бэшэниинь элдэб эмтэ зүйлнүүдтэй холисолдоhон байдаг, тэрээгүүр нютагай хүн зон зунай hайхан сагта амардаг, сэнгэдэг. 

Жэшээлхэдэ, Түнхэнэй Шумаагай аршаан Саяан уулын арада хүн зоной ошохонь бэрхэтэй газарта байдаг тула элиржэ хүсэд шадаагүй юм. Энэ аршаан заахан түхэреэн газарта наян найман эхитэй булагууд, булта ондо ондоо шанартай (гашуун, халуун, бүлеэн, эхүүн, охитой, тунгалаг), зүйл бүриин уhатай, элдэб үбшэн бүхэндэ туhатай гэдэг. Шумааг гээшэ гушан гурбан Мундаргын арын хормойдо, үбэлэй хүйтэндэ хүрэдэггүй, түхэреэн жэлдээ үнгын hайхан сэсэгүүдэй ургажа байдаг, элдэб ан гүрөөл ба зэрлиг ямаад бэлшэжэ, үнгын шубууд донгодон жэргэжэ байдаг ба зүhэн бүриин модоной дунда оршон байдаг. Иимэ олоороо нэгэ газар сугларhан, ная гаран эхитэй аршаанууд Шумаагhаа ондоо тээ бии гэжэ дуулдаагүй юм.

Эндэхи нютагай хүнүүд зуу гаран жэлэй туршада энэ аршаанда ошожо бэеэ заhадаг, эрдэмтэд hонирхон шэнжэлдэг, булаг бүриин эхиндэ түбэдөөр, монголоор, ородоор ямар үбшэндэ туhатайень заажа бэшэhэн байгша.




#Article 28: Намсарайн Хуса (181 words)


Намсарайн Хуса (, апрелиин 27 (майн 9) 1889, Дээдэ Хэжэнгэ, Хэжэнгын аймаг — июлиин 28 1959, Улаан Үдэ) — буряадай уран зохёологшо. Yгытэй малшан Галсанай Балдан Гγнжэд гэжэ басагатай байгаа. Тэрэ басаганhаань тγрэhэн γлγγ амые дунда шадалтай Цэбэгэй Намсарай удангγй γргэжэ абаба. Нэгэ мори, нэгэ торхо аарса бишыхан Хоцын тγлөө γгтөө hэн гэхэ.

Жэл болоод, Цэбэгэй Намсарай наhа бараа. Тэрэнэй эхэнь, hамганиинь, бишыхан Хоца - эдэ γншэржэ γлэбэд ха. Тиигэжэ ерээдγйн уран зохёолшо балшар багаhаа γншэрхэ, зобохо гээшые γзэhэн юм.
Найматай Хоцада нютагай номшо γбгэн Бадлын Дагба гэдэг хуушан монголоор γзэг заажа эхилбэ. Һγбэлгэн, ухаамгай хγбγγн заажа γгэhэн эрдэмыень бэлэхэнээр ойлгожо, монгол γзэгөөр бэшээтэй номудые тордиhогγйгөөр уншадаг болоо hэн ха. Yшөө γхибγγн байхадаа, би арадай γльгэр онтохо шагнаха дуратай hэм. Минии хγгшэн эжыhээ, нютагай γльгэршэдhөө олон hонирхолтой хөөрөөнγγдые шагнаhан байхаб. Һγγлдэнь өөрөө хөөрэдэг болоо hэм, - гэжэ Х.Намсараев хожомынь тобшо намтар соогоо бэшэhэн юм.

Эдир багаhаа hγхэ, hγγшэ гартаа барижа, модошо дарханай мэргэжэлтэй болоhон ушарынь Хоца Намсараевай намтар соо дурдуулангγй гаража болохогγй гэжэ hанагдана.

Хоца Намсараев хоёр дахин Хориин хошуунай комитедэй гэшγγнээр hунгагдаа, 1922 ондо Хэжэнгын аймагай гγйсэдхэхы комитедтэ эдэбхитэйгээр ажаллаа.




#Article 29: Үлзытын Дондог (565 words)


Үлзытын Дондог (1936—1972) — үндэhэн буряадай ирагуу найрагша.

Үлзытын Дондог 1936 ондо Бэсүүр аймагай Заган дабаанай үбэртэ, үндэр Хайрангын хормойдо оршодог Шэбэртэ тосхондо түрэһэн юм. 1956 ондо түрэл Шэбэртэ нютагтаа арбан жэлэй дунда һургуулияа дүүргээд, Москва хотын М. Горькиин нэрэмжэтэ уран зохёолой дээдэ һургуулида орожо, магтаалтайгаар түгэсхөө һэн. Үхибүүдтэ зорюулһан «Гуурһанай гурбан нюуса» гэһэн түрүүшын шүлэгэй түүбэриингөө 1957 ондо ниитэлэгдэһэнһээ хойшо, 11 ном бэшэһэн бэлэй.

Үлзытын Дондог 1936 ондо Бэсүүр аймагай Заган дабаанай үбэр, үндэр Хайрангын хормойдо оршодог Шэбэртэ һууринда «газар оёортой, шулуун зуухатай, ганса онигор сууха сонхотой орбогор зэмьеэ соохоно оршолон дэлхэйдэ түрэhэн» юм.

Үндэhэн буряад ирагуу найрагынь, илангаяа тэрэнэй уянгын hалбаринь реалис харгыда шиидэн орохо хэрэгтэ шэн зориг гаргаhан үндэр амжалта туйлаhан бэлигтэ ирагуу найрагшадай нэгэн болохо Үлзытын Дондогой уран бүтээл олоной дурые татаһаар байна. «Ая гангын орон» гэhэн ном соонь тэрэнэй арба гаран жэлэй туршада бэшэhэн шүлэг, найраглалайнь дээжэ ороһон байна. Эдэ шэлэмэл зохёол соонь — «Аврорын» дуунай сууряан, hүр жабхаланта социалис ажабайдалай магтаал, инаг дуранай түрүүшын зөөлэхэн амисхаал, арса жодоо, ая гангын хоншуу… Наhатайшье, залуушье уншагшадта илгадгүй hонирхолтой, hайшаалтай, үнгэрhэн сагай үйлэ байдал hануулмаар, мүнөөдэрэй hанаа сэдьхэл тэжээмээр шүлэгүүд байна.

Үлзытын Дондогой ирагуу найраг соо нэн түрүүн тэрэнэй уянгын шэглэлые тэмдэглэмээр. Уран шүлэгынь хүнэй сэдьхэл бодол харуулhан, хүнэй һанаа сэдьхэлээ зобохо, хүлгэхэ, доһолхо мэтые ирагуу тодоор дүрсэлһэн гайхалтай олон янзын хээ угалза, үнгэ будаг, баялиг хэлбэри маягтай, уран тодо удхатай байха юм. Ирагуу найрагша зүрхэнэйнгөө лугшалта, һанал бодолойнгоо хамаг бүхы нюусые нээхэ маша гүнзэгы уран шадабаритай.

Һэдэбэй талаараа Үлзытын Дондогой ирагуу найраг хэмжээлшэгүй үргэн. Тэдэнэй дунда Эхэ орон, тоонто нютаг, байгаали дэлхэй, үетэн нүхэд, инаг дуран, шэнэ байдал, холошье һаа, дүтын шэнгеэр һанагдаха орон нютаг зэргые магтажа бэшэhэн шүлэгүүд нилээд олон байна.

Үлзытын Дондогой зохёохы ажалай гол һэдэб хадаа хүн, тэрэнэй сэдьхэл, гуниг, баяр, инаг дуран болоно. «Хүн боложо түрөөл хадаа, хүнэй түлөө амидара». Инаг дуранай харгы орёо. Наратай сэлмэг үдэршье, бороотой харанхы hүнишье гэжэ байха. Бэлигтэй ирагуу найрагшын шүлэг соо баярай энеэдэншье, удхарай нулимсашье, юрэдөө инаг дуранай арба hаа арба, хори hаа хорин жолоонь хуу бүгэдэ холбоотой. Хайра дуранай тухай хэлэхэдээ, хооhон хубхай үгөөр бэшэ, хэнэйшье зүрхэндэ тунама тодо дүрэнүүдээр зураглан гаргадаг онсо мэргэжэлтэй. Буряадайнгаа үндэhэн хэлые бургааhандал уян, буладтал хатуу болгожо, хуур лимбын хурса, зөөлэн аялгаар арадайнгаа энэрхы сэдьхэлдэ гэгээн зула бадаруулhан эдир гургалдаймнай энэл даа! Агын элдин талаhаа Ангарай эрье туласа энэ гургалдайнгаа нэрые мэдэхэгүй уншагша байха гү?

Үлзытын Дондог уран һайханаар шүлэг уншахадаа тон гарамгай һайн һэн. Тэрэнэй өөрынгөө бэшэhэн шүлэгөө уянгата хонгёо хоолойгоор уншажа байхые олон уншагшад сэдьхэлээ хүдэлгэн шагнаhан байха. Гэбэшье Дондог дуу дуулахадаа бүришье үлүү һайн hэн .
Үлзытын Дондог арадай аман зохёол, юрын зоной баялиг үгэ хэлэ, хуушан монголоор бэшэгдэhэн намтар түүхэ hайн мэдэдэг тула, түрэл ирагуу найрагтаа шэнэ онол арга, уран үгын шэнэ аялга уянга оруулжа шадаһан юм. Жэшээлэн хэлэхэдэ, богонихон шэбшэлгэ мүрнүүд соогоо буряад сэсэн үгын маша гүн удхые, сэдьхэлэй дүрсэлхы уран шадабариие оруулжа шадаhан байна гэжэ тэмдэглэбэл зохино.

Үлзытын Дондогой уран бүтээлэй үшөө нэгэ шанга талань байгаалиин байдалые уянгалан харуулһанда оршоно. Тэрэнэй зохёол дотор түрэл дайдынгаа арюун hайхан шарайе магтаhан олон тоото шүлэг уншажа, арюун агаараарнь амилжа байhандал болодогбди.
Гушан зургаан наhандаа бурхан болоһон Үлзытын Дондогой намтар газаа талын баримтаар элбэг бэшэ. 1956 ондо түрэл Шэбэртэ нютагтаа арбадахи анги дүүргээд, Москва хотын М. Горькиин нэрэмжэтэ Уран зохёолой дээдэ һургуулида орожо, амжалтатайгаар түгэсхөө hэн. Эдэ жэлнүүдтэ тэрэ «Арбан табан дуун» гэhэн үлхөө шүлэг найраглалаа дууhажа, Евгений Евтушенкын оршуулгаар ород хэлээр «Дружба народов» гэһэн һэдхүүлдэ хэблэн гаргаһаниинь, арад зоной сэдьхэлдэ бүхөөр хадуугдан ороhон юм.




#Article 30: Википеэди (264 words)


Википеэди (, дуугарха, хэлэхэ [ˌwɪkɨˈpiːdiə] гү, али [ˌwɪkiˈpiːdiə]) — нэбтэрхэй толи бэшэгынь сүлөөтэ агуулгатай, Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензитэй бидэнэй һайн дүрын оролсоотойгоор баяшадаг нэбтэрхэй толи юм. Вэб сайт — 

Хэнээшье оролсожо энэ сайт баяшуулжа болохо, хамагай баялиг, олон хэлэн дээрэхи нэбтэрхэй толиин түсэл, нэбтэрхэй толи. Тухайн мэдээллые өөршэлхэ, баяшуулха боломжо хүн бүридэ нээлтэтэй байдаг. Энэнь өөрын мэдэлээ бусадтай хубаалсаха үргэн боломжые хүн бүхэндэ олгожо байха юм.

Википеэди түсэлэг 2001 оной 1 һарын 15-һаа Джимми Уэйлс «Сүлөөтэ нэбтэрхэй толи» нэрэ доро хэрэгжүүлжэ эхилһэн байна.

Википеэди нэбтэрхэй толи бэшэгынь ГНУ cүлөөтэ баримта бэшэгэй лицеэнзитэй, энэнь  бидэнэй һайн дүрын оролсоотойгоор баяжаха нэбтэрхэй толи юм.

Мүнөөгэй байдалаар хамагай түрүүндэ хэрэгтэй байгаа зүйлнүүд. Нюур хуудаһан болон систеэмын хэлэлгэнүүдые Буряад хэлэн рүү оршуулха үйлэ ябасад хубита нэмэриеэ оруулаарайгты.

Википедеэди (Wikipedia) хэмээхэ үгэнь «Wiki» — Хавай хэлэнһээ «хурдан», «Encyclopedia» — Аангли хэлэнһээ «нэбтэрхэй толи» гэһэн үгэнһөө бүтэһэн шэнэ ниилэмэл үгэ юм.

Интэрнэт ормин болвсрулх эрдм. Мэдээллийн агуулгыг хэн ш өөрчлөх, баяжуулах болон шинээр сэдэв нээх боломжтой нэгэн төрлийн вэб хуудаһан юм. Ингэж өөрчлөлт хийхэд заавал бүртгүүлсэн байх албагүй харин өөрчлөлт хийсэн хүний нэрэний оронд таны IP хаяг бүртгэгдэнэ. Википеэди — викигийн нэг шишээ юм. Вики гэдэг — Хавай хэлээр «хурдан» гэсэн утгатай. Тер эрдмин тавснас хэлээр хеншн болон болвчн эн ормин өггциг заҺаха шадна. Нэрэ «вики» — тер эрдмөр тоссн интэрнэт юм.

Буряад хэлэн дээрэхи хубилбари 2006 оной 2 һарада эхилһэн. Мүнөөгэй байдалаар хамагай түрүүндэ хэрэгтэй байгаа зүйлнүүд. Нюур хуудаһан болон систеэмын хэлэлгэнүүдые Буряад хэлэн рүү оршуулха үйлэ ябасад хубита нэмэриеэ оруулаарайгты. Үүнэй тулада доорохи холбооһонууд дээрэ даража ороод, Өөршэлхэ гэһэн хэһэг дээрэ дарагты. Энэ хадаа буряад Википеэди. Буряадаар бэшэжэ шадаха хүн бүхэн тус нэбтэрхэй толиие зохёолсохо аргатай.




#Article 31: Үбэр Байгалай хизаар (362 words)


Үбэр Байгалай хизаар (Забайкалиин хизаар, ) — Оросой холбоото уласай хизаар. Хизаарай засаг захиргаанай түб — Шэтэ.

Оросой холбоото уласай Амарай ба Эрхүүгэй можонууд, Буряад ба Яхад Уласууд хилэ нэгэтэй. Үбэр Байгалай хизаарай урда ба зүүн-урда хилэ Орос-Монгол ба Орос-Хитад хилэ мүн.

Оросто болоһон 1917 оной Октябриин хубисхалай удаа Оросой бүридэлдэ Байгал шадар нютагууд ба Алас Дурна зүг түргэн нэгэдэжэ эхилээ. Эндэ 1920 ондо Дээдэ-Үдэ, һүүлдэ Шэтэ түбтэйгөөр Алас Дурнын Улас байгуулагдаа. 1937 ондо Шэтын можо бии болоо. 1937 ондо Зүүн Сибириин хизаарай захиргаанай байгуулгын һэлгэһэн ушарһаа Буряад-Монголой бүридэлһөө зарим аймагууд гаргагдажа, тэдэнэй үндэһэн дээрэ Шэтын можодо Агын үндэһэтэнэй буряад-монголой автономито тойрог байгуулагдаа.

Үбэр Байгалай хизаар шэрүүн уларилтай, үбэлдөө хүйтэн, зундаа тон халуун үдэрнүүд тогтодог. Үбэлдөө хүйтэн, хуурай жабартай ба бага саһатай. Хабарынь һалхитай, хүйтэржэ байдаг, шииг нойтон ехэ хомор унадаг. Зуниинь богонихон, үдэрынь ехэ халуун болодог, һүниндөө һэрюухэн, 7-8 һара соо бороо хуратай байдаг. Намар ойлгогдонгүй ерэдэг, уларил ехэ һэлгэжэ байдаггүй, зарим жэлнүүдтэ ута дулаан болодог. Зундаа дунда зэргын дулаан урдада +20,7 °С, хойтодо +13 °С, үбэлдөө урдада −19,7°С, хойтодо −37,5 °С, жэлэй дунда зэргын температура −6,9 °C. Жэл соо 200-300 мм шииг нойтон ородог.

Үбэр Байгалай хизаарай гол мүрэнүүд Амар (талмайнгаа 55%), Зүлхэ (30,4%), Байгалай (13,3%) ба Улза-Ториной зайлуулгагүй газарта (1,3%) багтана. 40 мянган үлүү урдаса байдаг, эдэ дунда диилэнхи хуби 25 км-һаа богони. Хизаарта 100 км-һаа ута 54 гол мүрэн урдана, эгээн ехэнь – Шилкэ, Энгидэй, Эргэнэ, Витим, Онон, Олёкма, Хёлго. Үбэр Байгалда үерэй үе аймшагтай.

Үбэр Байгалай 15 мянган нуурнуудһаа 99%  1 км²-һаа бага талмайтай. Томо нуурнууд дунда 
Торин нуурнууд (Зуун-Торин болон Баруун-Торин), Иван-Арахира нуурнууд, Леприндо.

Үбэр Байгалай хизаар ойн айхабтар ехэ нөөсэнүүдтэй, харин тэрэнь Сибириин ехэнхи нютаг можынхида ороходоо бага, шанарааршье һула, үйлэдбэридэ хэрэглэхын тула тэдээндэ хүрэхэнь хүшэр. Хизаарай ой модон гал түймэрэй хохидолдо бэлээр ородог ой мододой тоодо ородог. 

Шулуун нүүрһэнэй хэбтэшын гол баялигууд Түгнын нүүрһэнэй уурхайда багсаамжалагдаа, тиихэдээ тэдэнь Буряадай ба Забайкалиин хизаар хоёрой хоорондын хилэ шадараар Олон-Шэбэрэй, Никольско ба Эрдэм-Галгатайн уурхайнуудта гэжэ элирүүлэгдээ. 

Үбэр Байгалай хизаар Якутскын сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +9:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +6 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+6 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

Мүнөө Үбэр Байгалай хизаарай хүн зоной тоо 1,155,300 хүн. Эдэ дунда 63.4% (2005 он) хотынхид.

Хизаарай арад яһанː




#Article 32: Тыва Улас (136 words)


Тува Республика (, ) — Оросой холбоото уласай нютаг можо. Сибириин холбооной тойрогой зайда оролсоно. Ниислэл хото — Кызыл.

Тыва Улас баруун зүгһөө Алтай Уластай ба Хакаси Уластай, хойто зүгһөө Красноярскын хизаартай, зүүн зүгһөө Эрхүүгэй можотой ба Буряад Уластай хилэлнэ.

Тыва Улас арбин уһанай нөөсэтэй. Бараг бүхы голынь Енисей мүрэнэй дээдэ һабада багтадаг. Урда талаархи Тагна уулын үбэрэй гол горхон Убса нуурай урасхалгүй ай һабада хамаарна. Тыва хэлэнэй хем гэдэг үгэ «гол» (магадгүй «мүрэн») гэһэн удхатай. Бэе-Хэм («Бие гол» гэһэн удха байжа магадгүй; ород Большой Енисей), Каа-Хем (магадгүй «Хаа гол») хоёр ниилэжэ яг Енисей мүрэниие (тув. Улуг-Хем, «Үлэг гол») үүсхэдэг. Томо нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурбан бэлшээри») аршаан (тув. аржаан), аршаан уудаг газар бии.

Мүнөө Тыва Улас 17 хошуун (кожуун, район), хошуунһаа гадна хоер хототой (хоорай, город). 

Хошуунда дотороо 116 сомон (сумон), сомондонь сааша арбадта (арбан) хубаагддааг.




#Article 33: Ахын аймаг (191 words)


Ахын аймаг () — Буряад Уласай аймаг. Аймагай түб — Үрлэг тосхон. Талмай: . Хүн зон: .

Зүүн Саяанай хормойгоор үндэр газарта Ахын аймаг оршодог. Аймагай дэбисхэр дээгүүр Аха, Хути, Бүлэн, Уураг, Онот, Ерма, Ехэ-Уһан гэдэг голнууд урдадаг. Эдэ голнууд далайн нюрууһаа дээшэ 700-1600 м. газараар урдана. Эгээл үндэр сэгынь  3500 метртэ хүрэдэг Мүнхэ-Һарьдаг юм.

Ахын дайда шэрүүн уларилтай, уулануудайнь орой үбэл зунгүй саһан малгайгаа абадаггүй байха. Ойдо мододойнь ехэнхи хубиие шэнэһэн эзэлдэг - 60%, хуша үсөөн – 20%, 14% – нарһан. Голоороо холимог ойтой.

ХVIII зуун жэлэй эхин болотор эндэ һуурин, тосхонууд үгы шахуу байһан, зунай сагта һоёдууд болон буряадуудай ерэжэ, агнуури эрхилдэг газар байһан юм.

Аймагай улад зон ехэнхидээл мал ажалтай. Агнуури хүгжэнги. Эндэ һарлаг үүлтэрэй мал олон, һарлагуудай байһан газарта хайнагууд элбэг байдаг. 1935 он болотор һоёдууд оро үсхэбэрилдэг байгаа, үсөөншье һаа мүнөөшье бии. 1940 он болотор Ахын аймаг Түнхэнэй аймагай харьяата байһан, «Һоёд хушуун» гээд нэрлэгдэдэг байһан юм.

Ахын аймаг ашагта малтамалнуудаар баян. 1846 ондо Алибер гэдэг француз Ботоголой һарьдагтахи Марийнска графидай уурхай худалдажа абаад, промышленна үйлэдбэри нээһэн байха юм. Мүнөөшье тиишэ хэгдэһэн харгынь эли байдаг. Һайн шанартай асбестхризотил элбэг, Аха, Хути голнуудаар алтан элбэг олзоборилогдодог байгаа.




#Article 34: Байгал (644 words)


Байгал далай, Байгал нуур – дэлхэйн эгээл гүнзэгы нуур. Далайн гүнзэгынь 1637 метр, утань 636 модо, үргэниинь 25-hаа 79,4 модо хүрэтэр, дунда зэргынь үргэн 48 модо болоно. Далайн уhан тон сэбэр, тунгалаг. 40 метр уhанай гүнзэгыдэ хэбтэhэн шулуун элихэнээр харагдажа байдаг. Байгалда 336 гол горхонууд шудхадаг, харин гансал Ангар мүрэн урдан гарадаг. Зоной дунда үргэнөөр тараhан үгэ бии: «Жэлдэ хэды үдэр бииб, тэды гол горход Байгалда шудхадаг». Эгээл үргэн голнуудыень нэрлэбэл: Сэлэнгэ, Баргажан, Эрхүү, Дээдэ Ангар, Турка. Январь hарын янгинама хүйтэндэ далай хүрэжэ, май hарын hүүлээр мүльhэнhөө сүлөөрдэг.

Байгал нуур 30 сая жэлэй саада тээ бии болоhон дэлхэйн тон урданай нуур гэжэ тоологдодог. Тэрэ газарай гадарай ганталгануудаар хизаарлагдаhан туйлай ехэ хонхор соо бии болоо, тэрэ хонхорынь жэл соо 2 сантиметрээр yргэдэдэг. Байгал - хадын нуур юм, уhанайнь нюруу дэлхэйн океанай уhанай нюрууhаа 445 метрээр yндэр байдаг.

Энэ хугасаа соо Байгалай эрье тойрон олон тоото арадууд ажаhууhан юм. Эдэ арадууд далайда өөhэдынгөө тусхай нэрэ үгэдэг байгаа. Жэшээлхэдэ, эвенк арад Байгалые – Ламу, яхадууд – Туха гү, али ондоогоор Байхал, хитад аяншад – Бэйхай ('Хойто далай'), монголнууд – Тэнгис далай ('Дотоодын далай'), харин буряадууд – Байгал далай гэжэ нэрлэнэ. Буряад зоной нэрлэhэн нэрээр Байкал гэжэ ородууд нэрлээ юм.

Байгалай нюрганай яhагүй амитадай тоодо ородог гэбэл: 

Байгалай нюрганай яhагүй амитадые хүсэд дүүрэн тодорхойлогдоо гэхын аргагүй. Жэл бүри мэргэжэлтэд ондо ондоо янзануудые оложол байдаг, эрдэмтэдэй үшөө мэдээ, тайлбарилаагүй амитадшье олдожо байдаг. 
Байгал соо амидардаг газарайнгаа байдалаар 3 янзын амита бодосууд илгардаг: 

Ургамал болон амитадаар Байгал далай тон баян.

Жэшээнь, 1800 гаран янза бүриин ургамал болон амитан үзэгдэдэг. Иимэ баян нуур дэлхэй дээрэ ондоо үгы юм. Жэл бyри эрдэмтэд шэнэ шэнэ түхэлнyyдые нээдэг.

Эгээл мэдээжэ Байгалай амитад суута омоли ба хаб загаhан (Pusa sibirica) гээшэ. Дабhатай далайн уhанда амидардаг эдэнэр ямар аргаар дабhагүй нуурта үдэбэ гээшэб гэhэн асуудалда мүнөөшье болотор эрдэмтэд харюу бэдэрhээр лэ байна. Байгал далайда тоhон жараахай загаhан ажамидардаг.

Байгалай гайхамшаг шэнжэнь хадаа тэндэхи ургамал болон амитад болоно. Мyнoo yедэ Байгалда 2565 янза бyлэгэй амитад болон 1000 тyхэл янзын уhанай ургамалнууд бyридхэлдэ абтанхай, энээнэй гурбанай хоёр хубинь ондоо тээ хаанашье ушардаггyй. Тэрээнhээ гадна уhанай ба оёорой микрободосуудые нэмэхэ хэрэгтэй, мyн хycэд шэнжэлэгдээгyй вирус болон фаг гэжэ амита бодосуудые нэмэхэ хэрэгтэй. Байгал нуурай амита бодосуудай янза тyхэлнyyд дэлхэйн бyхы эртэ сагай агууехэ нуурнуудтай жэшэшэгyй олон. Байгал нуурта амидардаг уhанай амитанай аймагые Танганьика нууртай (1248 янза) зэргэсyyлээ hаа 2 дахин, Титикака гэжэ нуурhаа (Урда Америкэ) 13 дахин олон. Байгал нуурта жэл бyри 20 янзын нюргагyй амитадые элирyyлэн нэрлэнэ гэжэ хараада абаа hаа, yшoo 1500 амитад эрдэм ухаанда мэдэгдээгyй байhаар гэжэ мэргэжэлтэд тоолоно. Байгал далайн шэдитэ yзэгдэлнyyдые шудалалгада заха хизаар yгы байлтай юм. аяшаг уhан дорохи халуун булагуудай хажууда онсо шухаг амитадай бyлэглэлнyyд элирyyлэгдээ, тэдэнэй хоол гэхэдэ фотосинтезэй аргаар бии болоhон шэмэтэ бодос бэшэ, харин хемосинтезэй аргаар метан газhаа бии болоhон бодос гэжэ элирбэ. Иимэ бyлэглэлнyyд тэнгисэй асари гyнзэгыдэ ушардаг гэжэ мэдээжэ. Байгал океанда адли гэhэн бодол шэнээр гэршэлэгдэбэ.

Дабhагүй сэбэр уhатай бусад нуурнуудта ороходоо Байгал соо эндээ бии болоод эндээл аяараа уhанай бүхы зузаанда ба оёорто дүтэ амидардаг хэдэн түрэлэй нэгэ клеткэтэй янза бүриин бодосууд бии. Иимэ бодосууд гансал далайнууд соо амидардаг гэжэ мэдээжэ. Эдэ нэгэ клеткэтэй жэжэ бодосууд бусад хабшаахай, моллюск мэтын томо бодосууд дээрэшье амидардаг байха юм. Байгалай бүхы нэгэ клеткэтэй бодосууд 30 түрэлэй, 200 янзын, тиихэдээ бултадаа эндээ бии боложо, эндээл амидардаг.

Байгал далай дээрэ 20 гаран олтирогууд бии. Тэдэнэй тоодо Ехэ Тойн, Бага Тойн, Букачан, Борогчин, Баргодоган, Шаргодоран, Изохой, Едор, Хэлтэгэй г.м. олтирогууд ороно. Эгээл бага олтирог гэхэдэ - Модотой. Томо олтирог хадаа Ойхон болоно. Нютагай зон тэрэниие Ойхон гэжэ нэрлэдэг.

Байгал суута hалхинуудаар олон. Далай дээрэ бултадаа 30 гаран янзын хүсэтэй hалхинууд хүдэлдэг. Иимэ олон hалхитай нуур дэлхэй дээрэ ондоо үгы юм. Дэмы энэ нуурые далай гэжэ нэрлээгyй бэзэ. Эгээ мэдээжэ hалхинай нэгэниинь «баргажан» юм. Энэ hалхин тухай «Алдарта Байгал, арюухан далай» гэhэн дуун соо хэлэгдэдэг. Энэ hалхин Баргажанай гол талаhаа үлеэжэ эхилээд, Ойхон олтирог хүрэдэг. Баргажан hалхин жэгдээр үлеэдэг, сэлмэг наратай үдэрнyyдые асардаг.




#Article 35: Байгалай хаб загаһан (164 words)


Байгалай хаб загаhан (Pusa sibirica, Phoca sibirica) 

Нэгэ үнгэтэй, толбонууд үгы. Нюрганиинь ехэнхидээ нэгэ үнгэтэй, шара ногоон-боро, үгышье һаа хүрибтэр-мүнгэлиг-боро, хажуу болон гэдэһэн талаараа сайбар ба шаралгы. Залуу хаб загаһад – мүнгэлиг-боро, нарайшуулынь – шаралгы-сагаанууд. Урда һэрбээнүүдэйнь хюмһанай үргэн тэдэнэйнгээ хоорондохи зайтай дүтэрхы. Хюмһануудынь дундуураа хабһан мэтэ гүбэгэрнуудтэй. Хамарайнь яһанай урда заха дундуураа тобойжо гараһан бэшэ. Доодо үргэнэйнь гол шүдэнүүдэй хойрдохи үндэр зэргэлээ үндэрнүүдһээнь халта томо.

Нектобионт – наһанайнгаа ехэнхи хубиие уһанай гүнзэгыдэ үнгэргэдэг. Пагофил – нуурай мүльһөөр хушаатай байха мүн мүльһэнэй һандаржа байха уедэ тэрэнэй ажабайдал мүльһэнтэй нягта холбоотой. Бүхэли үбэлөө, мүльһэнэй үшөө нимгэндэ гаргаһан амилха зай (нүхэнүүдые) хэрэглэн, уһан соо үнгэргэдэг. Мүльһэнэй унаха хирэдэ нуурай хойто заха руу нүүдэг. Зундаа, бэлшээриин хаһада, эрье дээгүүр хэбтэхэ газарнуудые түхеэржэ, бүхы нуур дээгүүр тарадаг. Намартаа, уһанай хүйтэржэ захалхада, зүүн тээшээ, үшөө нимгэн мүльһэндэ амилха нүхэнүүдые хэжэ, гүйхэн газар руу нүүдэг, 12 һара тээшэ нуурайнгаа бүхы талмайгаар тарадаг байха юм.сЭнэ загаhан хаш арhагүй, доторынь нэбтэ харагдадаг. Загаhад гансал түрьhэ хаяжа үдэдэг, харин тоhон жараахай загаhан хюурhалдаг. 




#Article 36: Амитан (439 words)


Амитад ( гү, али Metazoa) гэдэгынь Амитанай аймагта хамаарха махабадай үндэһэн бүлэгые хэлэнэ. Амитаниинь олон эстэй, оршонтойгоо зохёоһон амидарха шадабаритай ба бусад махабад, эсэбэл тэдыгээрэй зарим хэһэгээр хоололно. 

Мөөгэ шэнги амитад гетеротроф махабадууд, тодолон хэлэбэл автотроф махабадууд (фотосинтездэ өөрөө органик бодос бүтээдэг) — ургамалһаа ондоо юумэнь гэхэдэ бэлэн органик бодос эдеэдэг.

Жиирэй яряанай хэлэндэ Амитан гэдэгтэ хүниие хамааруулдаггүй болобош, биологиин нэрэ томьёоной хубида Амитанай аймагай бүхэ түрэл, зүйл багтаха ушар хүн баһа багтана.

Үнэншэмөөр амитад 1—1,5 тэрбүм жэлэй саада тээ юрэ бусын заахан хлорофилгүй амёбоид мушхалаатай () эсээр гаралгаһан. Газарай амитад тэнгисэй, сэбэр уһанай амитадһаа эхи табигдаһаншье, зарим зүйлүүд уһанай аймагта бусажа ерээ. Амитад Дэлхэйдэ прокариот (), замаг (), мөөгэ () һүүлдэ бии болоһон. Олон эстэй амитадай шарил (гэдэһэнэй хүндытэн - coelenterata, хорхой - vermes, тулюур хуби бэетэндэ дүтын зүйлүүд) анхан хуушан кембриин  эдиакариин үеын тунасада дайралдана (690—570 сая жэлэй саада тээ). 

Кембриин үеын эхиндээ (570—490 сая жэлэй саада тээ) тэнгисэй минерализировагдаһан (ёбуунтай гү, али хитинтэй) гадаада яһатай нюргата болон нюргагүй олон бүлгэм — трилобидүүд (), брахиоподууд (), зөөлэн бэетэн (), археоциадууд () бии болобо. Кембриин эсэсдээ гадаада яһатай нюргата амитад (Cyclostomata — түхэреэн аматанай уг) мэдээжэ. 

Палеозойн силур үедээ (445—400 сая жэлэй саада тээ) газарай ургамал бии бололго нэгэ сагта газарай элдэжэ эхилһэн: орой силур үеын скорпионуудай түрүүшын зүйлүүд мэдээжэ, девон үеын (400— 345 сая жэлэй саада тээ) эсэстэ түрүүшын газарай нюргата амитад — газар уһанай амитад — бии болобо. Карбон үедээ (345—280  сая жэлэй саада тээ) газарда нюргагүй амитадай хорхой шумуул болон нюргата амитадай тулюур мүлхигшэд ба газар уһанай амитад булюу байба. 

Мезозойда (триас, юра ба шохой; 230—66 сая жэлэй саада тээ) мүлхигшэд булюу байба. Триасай үеын (230— 195 сая жэлэй саада тээ) дунда хэһэгтэ үлэг гүрбэлүүд бии болоһон, эсэстээ — һүн тэжээлтэд бии болобо. Шубууд юрын эсэсэй (195—136 сая жэлэй саада тээ) үеһээ хойшо мэдэдэг. Шохойн үеын (136—66 сая жэлэй саада тээ) эсэстээ нюргагүй амитадай, үлэг гүрбэлүүд оруулалсаад газарай болон тэнгисэй мүлхигшэдэй олон бүлгэмүүд үхэжэ дууһаба. 

Энэ классификацида амитадай 35 түхэлүүд байна.

Аристотель амиды дэлхэйе амитадта ба ургамалда хубаагдаһан ушар Карл Линней (Carl von Linné) тэрэнэй нэгэдэхи ангилалда мүр абаһан. Түүнһээ хойшо биологишад хубиһалай харилсаае онсолон тэмдэглэжэ эхилээд байна, гэхэ эдэгээр бүлэгүүд шэг хизгаарлагдамал байна. Тухайлбал, микроскопична protozoa тэдэ шэлжэхэд ушарынь анха амитан гэжэ үзэдэг байһан, харин одоо тус тустань абажа үзэнэ. 

Линнейн анханай хүтэлбэриин хубида мал хорхой (Vermes), хорхой шумуул (Insecta), загаһан (Pisces), газар уһанай амитан (Amphibia), шубуун (Aves), болон хүхэтэн (Һүн тэмжээлтэн, Mammalia) анги хубаагдадаг гурбан аймагуудай нэгэнь байһан юм. Бусад түрэл бүриин хэлбэринь илгажа байна байхад хойшо һүүлын дүрбэн бүхы нэгэ бүлэ, Хүбшэтэн (Chordata) орожо үзэнэ байна. Эхэ һурбалжаһаа эхэ үүдэбэриһээ өөр өөр байдаг хэдышье дээрэ дурдаһан жагсаалта, бүлэгэй одоогой бидэнэй ойлголтые илэрхийлдэг.




#Article 37: Ехэ хойхо (111 words)


Ехэ хойхо (Phalacrocorax carbo) – hэлюур хүлтэнэй, хойхо бүлын түлөөлэгшэ. Сөөрэмүүд, нуурнуудай захаар hүрэгөөрөө амидардаг. Уhа руу бухажа, загаhа барижа эдидэг. Урдандаа Байгал дээрэ хойхо ехэ элбэг hэн. Байгалай аяар гурбан олтирогуудые Хойхын (Бакланьи) гээд дэмы нэрлэгүй байhан байха. Мүнөө үедэ эдэ шубуудые үгы болоо шахуу гэхэр. XX зуун жэлэй 1940-дэхи онуудай hүүлээр Байгал дээрэ тэдэнэй тоо гэнтэхэн лэ үсөөрөө. 1959 онhоо хойшо хойхо Байгал дээрэ уурхай түхеэрхэеэ болинхой. Хойхын үгы боложо байhанай гол шалтагаан гэхэдэ хүнэйл ажабайдалай, ажал ябуулгануудай хойшолон гэжэ элирэнхэй. Хойхонуудай олоороо байдаг газарнууд, Эрхүүгэй ГЭС барилгын хойшолон болохо Байгалай уhанай хөөрэхэдэ, уhанда абтана. Хойхо загаhаар хооллодог, тэдэниие олзоборилгын үнэтэ загаhадые хюдана гэжэ загаhашад өөрыень хюдажа захалhан байна.




#Article 38: Булган (498 words)


Булган (Martes zibellina) зэрлиг жэжэ амитан. 

Арбан наймадахи зуун жэлэй 30-аад онуудаар Буряадай бүхы ой тайгаар булган ехэ дэлгэрэнги байгаа, энээн тухай алба татабариин данса соо хэлэгдэнэ (Монахов, 1960 ). Удаадахи зуун жэлдэ булганай тоо үсөөрөө гэжэ тэмдэглэгдэнэ. XIX зуун жэлэй эхиндэ булганай байдаг газарнууд хэhэг хэhэгээр бутарба. XX зуун жэлэй эхиндэ, булганай үдэсын тогтоод байха үедэ, элдэб муу нүлөө үзүүлдэг үйлэ хэрэгүүд бии болобо. Байгал тойроод түмэр харгын баригдахада hуурижанги зоной тоо олошоржо, булганай арhанай үнэ сэнгэй ургахада, булга бариха элдэб онол арганууд, шэнэ зэбсэгүүд бии болоо, тиигээдшье ойн түймэрнүүд олошороо. Энэл үедэ булга хайра гамгүй, үни удаан саг соо хюдаhанай хойшолонгоор тэрэ ехэ үсөөрөө. Юрэнхыдөө булганай аймаг үгы болохо хирэдээ хүрэбэ. Булга абарха тухай хэмжээнүүд ябуулагдажа, 1913-1916 онуудта булга барилга огтолон хоригдобо. 1916 ондо Баргажанай заповедник нээгдэбэ,1928 ондо Голондинскын, Выдринэй, Кабанскын булганай заказнигууд нээгдэжэ, булга барилга хиналта доро абтаба. ( Бакеев. Монахов 1986). 1935 ондо Буряадай дайда дээрэ дүрбэн бэе бэеhээ таранги газарнуудта булган үлэбэ. Эгээ томонуудынь Баргажанай заповеднигтэ (тусагаар харууhатай газар). Тээ багануудынь Хамар-Дабаан, Удалха, Переемна, Мишиха голнуудай эхеэр болон Улаан-Бургааhатын нюрган дээгүүр – Турка, Итанца голнуудаар байрлаба. (Надеев, Тимофеев 1955). Булганай тоо толгой ехэ үсөөрhэн дээрэhээ булганай арhа олзоборилго зогсоогдоhон байгаа. 

Булганай үдэлгэ, тэрэнэй тоо олошоруулхын тула 1930-1950 онуудаар ехэ ажал ябуулагдаhан байна. 12 жэлэй туршада булга агнаха хорюултай байгаа. 1940 ондо манай гүрэндэ, тэрэ тоодо Буряадта, түрүүшынхиеэ онсо зүбшөөлөөр булга агнадаг болоо. 

Булганай тоо толгойе олон болгохо хэмжээнүүдэй эгээ горитойнь гэхэдэ, тэдэниие нүүлгэхэ ажал байгаа. Республикын газар дээрэ 1930-1958 онуудаар 674 ан нүүлгэгдэhэн байна. (Кирис.1973), тэдэниие нүүлгэхын тула өөhэдын газар дээрэ баридаг байгаа. Булганай байрладаг хоер ехэ газарта – Хамар-Дабаанай нюрган болон Бабантын аймагай Витимэй хадануудта булган ехэ удаан үдэдэг байhан юм. Ехэнхидээ эдэ аймагуудта нүүдэлшэдэй тоо олон байгаа, тэрэ тоодо Хамар-Дабаанда – 228 (бүхы нүүдэлшэдhөө33,8%), Бабантын болон Яруунын аймагуудта – 274 (40,7%). 

Сибириин ондоо хизаарнуудта болон Алас-Дурнада 1939-1953 онуудта1664 булган эльгээгдэhэн байгаа. (Атутов болон бусад. 1982). Булганай тоо олон болгохо ажал ехэ журамтайгаар ябуулагдажа, тэдэнэй тоо олон боложо, олзоборилго заа-зааханаар ябуулагдажа эхилээд, саашадаа хүгжэжэ эхилээ. 
  

Шалтагааниинь гэхэдэ булга хэмhээ үлүү барилга болоо. Энэ үедэ булганай тоо жэл жэлээрээ 12-13 мянган байгаа. Тэрээнhээ саашадаа 1985-1988 онуудаар ойрын саг соо олзоборилго дунда зэргээр жэл соо 5,3 мянган арhан. Дүрбэн жэлэй турша соо 21,4 мянган арhан бэлдэгдээ. Булганай тоо энэ үедэ түрүүшын үеhөө 20-30% дээшэлhэн байна (16 мянгаhаа 17 хүрэтэр). Энэ хадаа экономикын болон экологиин тон таарамжатай үе байгаа. 

Экономикын тогтууригүй 1988-1989 онуудта, хоол тэжээлэй хомордоhон сагта, арhа үйлэдбэриин доошоо уналгын эхин болоод, мүнөө хүрэтэр үргэлжэлнэ. Hүүлшын арбан жэл соо 27,05 мянган арhан бэлдэгдээ. Жэлэй дунда зэргын бэлэдхэл – 2,7 мянган шэрхэг болоно. Энэ хадаа 1952-1968 онуудhаа 2,8 дахин, 1985-1988 онуудhаа 2,3 дахин багаар олзоборилогдоhон болоно. Булганай тоо 1989-1998 онуудта үсөөрhэн байна, 1989-1994 онуудта – 14-15 мянга, 1995-1997 онуудта 11-12 мянган шэрхэг. Тиимын тулада мүнөө үедэ булганай агнууриин газар дээрэ, жараад оной hайн сагтай жэшээлхэдэ, тоо толгойнь 2,2-2,6 дахин доошолоо гээд тэмдэглэгдэнэ. Мүнөө сагта булганай тоо 1985-1988 онуудай эгээ бага тоотой адли болонхой. Тоололгын харуулhанай еёоор булганай толгойн тоо хоер дахин ехэ болохо еhотой байгаа.




#Article 39: Сэсэг (447 words)


Сэсэг — сэсэгтэй (бүрхөөл үрэтэй, , ) ургамалнуудай бэлгын эрхэтэн юм. Сэсэгэй биологиин үйлэ ажалалгань ехэбшэлэн үндэгэ ба спермэ холбоохо механизмые хангаха замаар нүхэн үржэхыдэ нүлөөлхэ ябадал юм. Ургамалай сэсэгтэлэй үржэлгые дэмжэхэ гадна, сэсэгүүд эртын үеһөө ехээр һайхашаагдаһан байһан, тэдэнэй байгаали оршоные һайхан болгохо хүн ашагладаг, мүн роман, зан үйлэ, шажан шүтэлгэ, анагааха ухаанай һэдэб гэжэ байна.

Сэсэгүүдэй бүридэл, үнгэ, хэмжээнь гайхалтай олон янзатай байдаг, зарим зүйлнүүдэй сэсэгүүд хэдэхэн миллиметрһаа нэгэ метр хүрэтэр (раффлези) хэмжээтэй. Олон сэсэгүүд хүлтэй, сэсэгэй хүл үгышье һаа, һууша сэсэг нэрлэдэг. Бүхы сэсэгүүд һуудалтай. Сэсэгэй газаа талада соморлиг болон дэльбэ байна. Энтомофилитэй сэсэгүүдэй дэльбэнь ехэбшэлэн хурса үнгэтэй, анемофилитай сэсэгүүдэй дэльбэгүй һаа бүдэхи үнгэтэй.

Дохюурынь латинаар «нарин утаһан» гэһэн удхатай ба шэлбэ, тооһобшо, холбооһон гэһэн гурбан хэһэгһээ тогтохо сэсэгэй нүхэн үржэхын эрэ бэлгын согсо юм. Мүн андроцей гэхэ ба энэнь грекээр  — эрын  — гэр гэһэн удха юм. Мүн дохюурынь нэгэ ёһоной дүрсэ хубирһан найлзуур бэлэй.

Сэсэгэй һуудалтай холбогдохо нарин утаһан бэеэ дохюурай шэлбэ, түүниин үзүүр дэхи уута маягай бэеэ тооһобшо гэнэ. Тооһобшонь хоёр хэһэгһээ тогтохо болоод тэдэгээрые хоорондонь холбогшо шэлбэнэй үргэлжэлэл хэһэгые холбооһон гэнэ. Тооһобшын хоёр хэһэг тус бүри дотороо хоёр үүртэй, үүрэй дотор дохюурай тооһон болбосоржо бүрилдэнэ. Тооһобшо олон дабхар ханаар тооһоной үүрһөө тусгаарлагдаһан, гадна талаһаа кутикул һайн хүгжэһэн бишыхан хабтагай эсүүдтэй эпидермисээр бүрихэгдэһэн байдаг.

Тооһониинь ургамалай үрын эрэ гаметофит юм. Хальһангүй үрэтэй (gymnosperm, ) болон бүрхөөл үрэтэй (angiosperm, ) тооһые үүдхэдэг. Хальһангүй үрэтэй тооһониинь борбоосгойдо үүдэдэг, харин бүрхөөл үрэтэ тооһониинь тооһоной үүтансарта үүдэнэ. Тоосонсорой үрэнь нэгэ ба хэдэ хэдэн эсһээ тогтоно. Мүн тооһонсорой үрын ханань 2 дабхараанһаа тогтодог: экзин (гадана дабхараа) exine, интин (дотоодо) intine.

Сэсэгэй эрэ бэлгын эс гү, али тооһон дохюурай тооһобшодо үүдэжэ хүгжэдэг. Дохюур анха үүдэжэ байха үедээ сэсэгэй һуудал дээрэ бишыхан тобогор зүйл байгаад түүнһөө тооһобшо түрүүлжэ бии болоод дараань шэлбэ гарана. Анха тооһобшо үүдэхэ үедэ тобогорынь гадна талаараа нэгэ үе эс бүхы эпидермисэй бүрихүүлээр хушагдаһан адлихан хэмжээнэй олон тооной эсүүдһөө тогтоһон байдаг.

Сэсэгэй түб дунда байрлаха үрэ болбосорхо ороные гинецей гү, али эмэ бэлгын согсо гэдэг.
Сэсэгэй эм бэлгын эсые өөртөө түрүүлэн хадагалжа, уламаар үрэ жэмэс болон хубирха эрхэтэные үрэ болбосорхо орон гэдэг.
Үрэбшэ үрэтэ нахяанай дотор хүгжэжэ эм гаметые үүдхэн үрэ тогтолто ябагдана. Үрэбшын дотоодо ханые плацента гэжэ нэрлэнэ.

Үрэ болбосорхо ороной үрэбшын дотор үрэтэй нахяа бэхэлэгдэжэ байгаа иие плацента гү, али эхэс, үрэтэ нахяануудай байрашалые планцентаци гэнэ.
Эхэс дээрэ бэхэлигдэһэн үрэтэ нахяанай һуури хэһэгые үрын хүл гү, али фуникулус гэдэг.
Ургамалай бэлгын үржэлэй эсэстэ үрэтэ нахяанай хүбэрэлэй уутанай дотор хүбэрэл, тэжээлэй бодос үүдэжэ хүгжэһэнөөр нуцеллусынь үрэ боложо ингументынь үрын бүрхөөл боложо хубирна.

Үрэбшэ гадна, дотор талаһаа зүбхэн эпидэрмисээр хушагдаһан байна.
Гадаад эпидермис олон тооной амһарай аппараттай, кутикултай байна.
Үрэбшын хана хүбсэгэр паренхимһаа тогтоно. Эсүүдынь харисангы жаахан, нимгэн бүрхөөлтэй, том бөөмэтэй. Түүниин мезофил, эндодермистэнь хлоропластууд агуулагдана.




#Article 40: Хуша (148 words)


Хуша (Pinus sibirica ) – Сибириин арадуудай эгээл ехээр хүндэлдэг модонуудай нэгэн – хуша. Хушын үндэрынь 30-40 м., бүдүүниинь (диаметр) 1,8 м. болодог, 500 жэлэй туршада ургадаг. Сибириинхид урдандаа хушые “талханай модон” гээд нэрлэдэг байгаа, юундэб гэхэдэ хушын hамарhаа тоhо, hү, зөөхэй абадаг байhан юм. Эдеэ хоолой эдэ зүйлнүүд шанарайнгаа талаар мяханhаа, талханhаа, түмhэтэ болон бусад ургуулhан эдеэнhээ үлүү гээд сэгнэгдэдэг. Мүнөө үедэ hамарhаа эдеэ хоолой зүйлнүүдые абалга мартагдаа шахуу, ушар юуб гэхэдэ хушын тоо гам хайрагүй хандасаhаа, отололгоhоо боложо айхабтараар үсөөрөө. Арадай аргаар эмнэлгэдэ hамарай эдеэе, хальhыень, тиихэдэ хушын шэлбүүhэ ехээр хэрэглэдэг. Энэнь хотын шархаhаа, могойн хоронhоо аргалхада ехэ туhатай. Хушын hамар сентябрь hарада эдеэшэдэг. Тиимэ шангашье бэшэ hаа тогтууритай үнэрөөрөө хүнэй эд бараа хибэнhээ (моль) аршалдаг. Урдандаа буряадууд хушаяа гамнажа, тэрэ модоороо гэр байра ехээр баридаггүй байгаа. Хушын эгээл ехээр ургадаг газарнуудые нэрлэбэл – Зүүн Саяанай хүбшөөр, Зүлхэ мүрэнэй эхеэр, Байгал шадарай хадануудай баруун хойто ташалангаар.




#Article 41: Загаһан (550 words)


Загаhан () һээр нюруутанай эртэнэй бүлэг болохо загаһаниинь 30000 оршом зүйлые багтааһан хамагай олон талада байдалаараа илгагдадаг. Загаһанай 10 % дабһангүй уһан дотор амидардаг.

Загаһануудынь зангалайгаар амисхалдаг, уһан оршондо амидардаг хүйтэн шуһата амитад юм. Яһата загаһануудынь мэнгээрһэн араг яһатай загаһануудтай харисуулхад дэлэнхи олоные эзэлдэг. Яһата загаһануудынь далайн гүнһээ эхилээд гол мүрэн, нуур, тэрэ бүү хэлэн сөөрмын оршондошье амидардаг. Зарим зүйлнүүдынь дабһангүй болон дабһатай уһанай хоорондо шэлжэжэ байдаг. Эдэгээр загаһануудай араг яһаниинь кальцын фосфор хүшэлэй дабһаар бэхэжэһэн байдагаараа тэнгисэй амитад болохо абарга загаһанууд (акулa, скат) зэргэ мэнгээрһэтэй загаһануудай араг яһанһаа илгаатай.

Бүхы Дэлхэйдэ загаһанай (2013 оной 8 һарын 5 үдэртэ) 32 834 зүйлнүүд мэдээгдэдэг. Жэл бүри 300—500 оршом шэнэ зүйлнүүд бэшэгдэһэн юм. Россида 3000 тухай зүйлнүүд байдаг, энэ тоондо 280 зүйлнүүд дабһангүй уһан дотор амидардаг.

Загаһанай бэеын хэлбэринь түүнэй онсогой зуршалда даһан зохисоһон байдаг, жэшээнь ёроолой амитан болохо халпинь загаһан хабтагай хэлбэритэй. Дайшан аншан болохо сурхай загаһан шунгадаг мина шэнги хэлбэритэй. Загаһанай жэбэрнүүдынь залаха болон урагша хүдэлхэд туһална. Сээжын болон хэбэлэй хос жэбэрынь зайшалан ябахад туһалдаг бол харин нюруунай, һүбэнэй болон һүүлэй жэбрнүүд загаһанай бэеэ тэнсэбэритэй байлгахад нүлөөлдэг. Хосгүй һэлэлтэнь һүүлэй жэбэрүүдэй шэглэлтэ түлхэлтүүд болон үүнэтэй нэгэн зэргэ бэеэ хотойлгосной үрэ дүн. Загаһан өөрынхөө хүбэгжэ шэнжэ шанарые агаараар дүүргэһэн хүбэгжэ сэбэрүүнэй туһалалсаатайгаар зохисуулдаг. Бэеын дээрэхи хажуугай шугамынь уһанай урдагал, тэнгисэй ёроол болон янза бүриин объектуудай ойртожо буйе мэдэрдэг эрхэтэн юм. Загаһаниинь хамгаалалтын хайрһаар бүрхэгдэһэн нимгэн арһатай байдаг. Яһата загаһанууд жэжэгхэн бэе бэеэ даража бүрхэһэн яһан ялтаһууд бүхы арһатай.

Томо сагаан акула загаһан 3-7 м ута, 1500 кг жэнтэй.
Ангяан хэмээхэ абарга загаһан толгойтойгоо холбогдоһон сээжын хүсэрхэг жэгүүр хэлбэриин жэбрүүдтэй.
Халиман абарга загаһан — Дэлхэй дээрэхи хамагай томо загаһан: тэрээр уһан доторхи эгээн жэжэг амитан ургамалай махабадуудые (планктон) шүүхэ замаар хоололдог.
Ангяан абарга загаһанай үнгэнь хүрээлэн буй оршондоо уудахад туһалдаг: зарим тиимэ загаһан хортой хатхуур хэлээр зэбһэглэгдэһэн байдаг.

Абарга загаһануудынь бараг 300 сая жэлэй туршада дүрсээ хубиргалгүй байһаар байгаа ба задгай тэнгистэ гайхалтай һэлдэг амитад. Маша хурса үнэрлэхүйтэй, өөртэнь үргэл болохо шуһан болон бусад бодосуудые хол зайнһаа мэдэрдэг. Зарим абарга загаһан ганса үндэгэ гаргадаг бол заримынь амида зулзага түрүүлхэньшье бии. Хэбэлэй тусгай жэбэр дотоодо үрэ тогтолтондо ашаглагддаг. Хатуурһан хайрһанһаа хүгжэһэн тэдэнэй шүдэн эрүүндээ байдаггүй. Абарга загаһаниинь өөртэ баригдаһан амитанаа бүхэлээрынь залгиха юмуу, эсэбэл хүсэрхэг эрүүгээрээ хэдэн хэһэг болгон таһашадаг.

Загаһаниинь ургамал, планктон (уһан доторхи эгээн жэжэг амитан ургамалай организмууд) болон бусад загаһаар хоололдог. Аманай байрлалиинь ехэбшэлэн тэдэгээрэй хоол унданай зуршалай үзүүлэлтэ болодог.

Ехэнхи загаһанууд гадаада үрэ тогтолтотой. Эмэгшэн загаһан үндэгэн эсээ гаргадаг, харин эрэгшэниинь мүн тэрэ үеэр уһанда өөрын үрын шэнгэнээ гаргана. Үндэгэнэй тоонь загаһанай зүйлһээ шалтагаална. 
Сөөн тооной зүйл болохо гуппи /үрэ шүдэтэнэй багай жэжэгхэн загаһан/ болон зарим абарга загаһанууд амида зулзага түрүүлдэг. Үндэгэнь эмэгшэныхээ дотор үрэ тогтодог. Хамтарһан эрхэтэныхээ туһаламжатайгаар эрэгшэниинь оруулдаг. Түрэһэныхөө дараа залуу загаһанууд бараг лэ шууд бэе даан һэлэжэ шададаг.

Зарим загаһанууд дабһангүй болон дабһатай уһанай хоорондо амидаралай өөр оршон руу нүүдэлэлдэг. Яргай загаһан түрһээ сасахын тулада тэнгисһээ гол руу нүүдэг бол европын могой загаһан дабһангүй уһанһаа далай руу үржэлэй түлөө нүүдэг. Нэлээд хожом хоёр зүйлэй мальки загаһан аялалынхаа мүсэлигые дууһагахаар бусадаг байна. Нүүдэлдэ далангууд носотой һаад болодог. Одоо сагта энэхүү саадые дабаха боломжые загаһануудта олгоһон уһанай боолтын заршамаар ажалалдаг шаталһан загаһае нэбтэрүүлэлтые ашаглажа байна.

Загаһан баригша хүлэг онгосын тусгай тороор загаһан барихань маша үрэ дүнтэй, ушарынь зарим зүйлнүүд (май, сардин) хэдэн сая бүхы субаа үүдхэдэг.
Дэлхэйдэ үдэр бүри 140 сая тонно загаһан баридаг.
Үлүүдэл агнуур хэхэнь загаһанай үржэлые мэдэгдэхүйсэ бууруулхад хүргэдэг.




#Article 42: Шубуун (802 words)


Шубууд () — хоёр хүлтэй, халуун шуһатай, һээр нюргатанай дэд хүрээндэ багтаха амитад юм. Бэень үдээр бүрихэгдэһэн, шүдэгүй, хатуу яһархаг хушуутай. Шубуунай хэмжээнь хамагай жаахан һоно билзуухай 5 см хамагай томо болохо тэмээн шубуун 2.7 метр үндэр, 150 кг хүрэтэрхи жэнтэй гэхэ мэтэ янза бүри байна.

Одоогоор Дэлхэй дээрэ 9792 үлүү зүйлэй (2007 мэдээнээр), тэрэ тоодо Россиин газар дайдада — 789 зүйлнүүд (энэ тоодо 125 уургайлдаггүй зүйлнүүд, 7 усадхагдаһан зүйлнүүд) шубуун мэдэгдээдэ байна. Халуун, һэрюун, хүйтэн, туйлын бүһэнүүд болон тэнгис, далай гээд дэлхэйн бүхыл бүһэн нютагаар тархаһан байха ба хүрээлэн бай оршондоо зохисоһон түрэлнүүд байна. Шубуудай тоо толгой хойто, урда хоёр туйлһаа экваторта ойртохо туһам ехэдхэдэгынь хоол тэжээл болон саг ууларилай нүхэсэлтэй холбоотой. Иимэһээшье олон зүйл шубууд нүүдэлэлэн амидардаг боложо һэн. Шубуудынь нэлээд үндэр хүгжэлтэй амитад болон ниидэхэд зохисоһон олон гайхалтай зохилдолгоотой. Монгол орондо 460 оршом зүйлэй шубуун нүүдэлэй болон һуурин байдалаар тохёолдоно.

Агаарай оршонг эзэгнэһэнээр шубуудынь бусад амитадһаа тусгаарлагдаба. Энэхүү зорилгодо гайхалтай даһан зохисохо шубуудынь хубисалай гайхамшагта ололто болохо ниидэхэ шадабариие үзүүлдэг.

Шубуудынь бүхы түбинүүд, эхэ газарта амидарха ушар тухайн оршондоо зохисоһон олон янзын хэлбэритэй. Хамагай гол илгаануудынь бэеын хэмжээ, хушуунай хэлбэри, хүл, хүзүүнэй ута болон үнгэ юм. Хамагай жэжэ түрэлэй шубууд жэмэсэй шүүһэн, сэсэгэй бал, хорхой шумуул хоололно. Хамагай томо бэетэй, ниидэдэггүй шубуунда тэмээн шубуун, тоти зэргэ ороно. Үндэртэ ниидэдэг томо бэетэ шубууд байха ба бүргэд, таһа, салхич шувуу, хотон гэхэ мэтэ. Фламинго, тогоруу зэргэ ута хүлтэй, ута хүзүүтэй шубууд ехэнхи сагаа алхажа үнгэрүүлхэ тула үүндээ зохисожо һэн. Богони хүлтэй, ута хүзүүтэй хотон, хун, галуунь уһанда һайн сэлхэ уһанай шубууд болон толгойгоо уһанда шумбуулан загаһан, жараахай зэргэ хоол тэжээлээ барижа эдинэ. Хушуунь гол түлэб уһан худхахада зохисоһон хабтагай хэлбэритэй байдаг. Хотон шубуунай хушуунь доороо томо хальһан уутатай байха ба загаһан барихад сунан томо утхуур болодог. Шара шубуу, уули, бүргэд, таһа, харсага гэхэ мэтэ мяхашан шубууд дэгээ маягай махир хушуу, хурһан томо хумһатай байна. Богони хушуу, үргэн амтай хараасай, ураасайнь ниидэж байхадаа шумуул барихад зохилдоһон ажа. Тоти шубуунай махир хушуунь һамар, модоной үрэ гэхэ мэтэ хатуу хальһа яһые хилбархан хагална.

Шубуудай үбгэниинь мүлхигшэд байһан ба энэнь 150 сая жэлэй наһатай малтамал археоптерикс шубуу олдоһоноор бататай нотологдобо. Энэхүү жэгүүртэн үбгэ мүлхигшэдэй шэнжэ түрэхые хадгалһан, тухайлбал жэгүүрэйнгээ түгэсхэлдэ һарбуутай, ута һүүлтэй байба. Тэгэхэдээ зүбхэн энэ бүлэгэй һээр нюруутануудта байдаг шубуудай онсолигуудшье баһа ажаглагдажа байна.

Ниидхэ шадабариһаа гадана шубуудынь илангаяа мяхашан шубуудай хубида хараанай хүгжэл гойдо һайн, ехэхэн үндэрһөө олзоо хаража шададаг байна. Хоол унданай зуршалһаа хамааран хушуунь олон хэлбриие туһагдаг: хурса эрмэгтэй хушуунь мяхашан шубуудта, хүсэ нэмэгдүүлһэн бол тоншуулда, гуурһан хэлбэритэй бол жэргэдэг шубуудта гэхэ мэтэ. Үдэнииньшье гэһэн тэдэнэй амидаралай хэб маягта зохисоһон байдаг. Хүйтэн саг уларилда амидардаг шубууд зузаан үдэ һодоор хамгаалагдаһан байдаг, эрэгшэн шубуудай тодо үдэ һодониинь эмэгшэнээ өөртөө татахад, харин бүдэг үнгэнь зүһээ хубиргахад үйлэшэлдэг. Шубууниинь зүрхэн, уушаг болон шуһанайа эрьелтын тогтолсоотой хүйтэн шуһата амитан. Энэнь зарим зүйлэй шубуудта хүйтэн саг уларилтай болон үбэлэй үеэр хоол тэжээлээ эдибэхтэй хайха бололсоо олгодог.

Зунай дарааха хүнэһэнэй нөөсын хомсодолтой тулгаран олон зүйлэй шубууд дулаан орон руу нүүдэлэлдэг. Зарим зүйлнүүд үбэлжэхэ газараа хүрэтэр 10000 км зам туулаханьшье бии.
Одоогой байдалаар 8000 зүйлэй шубууд байна. Тэдэнэй заримынь жэшээлбэл африкын тэмээн хируул болон шэнэ зеландиин киви ниидхэ шадабаригаа алдажа. Бор шубуу, хараасай, ээрүүл билзуухай зэргэ боро шубуунай багынхан бүхэ зүйлэй шубуудай 60%-ые бүридүүлдэг.

Үбэл болон зунай амидаралай оршоной хоорондохо шубуудай нүүдэл болон залуу шубуудай бүлэгүүдэй зүг шэнгигүй ниидэлгүүд бараг бүхыл бүһэ нютагуудта ажаглагдадаг. Тэдэ газар нютагай хотхор гүдгэрэй байдал, Дэлхэйн соронзон орониие мэдэрхэ шадабари болон генетикын хүтэлбэриие баримталдаг. Илангаяа Америкэдэхи нүүдэлэй зонхилхо хэһэгынь хойто-урда гэһэн тэнхэлгын дагуу ябагдадаг. Түб Европодо нүүдэлэй үндэһэн хоёр шэглэл байдаг: баруунай дэгэлэйнүүд Гибралтар, Газарай дундада тэнгисэй дагуу Баруун Африка руу ниидэдэг; дурнын дэглиинүүд Дурнада Африка хүрэхэ замдаа Босфор, Иорданай хүнды, Синайн хахад арал, Нил мүрэнэй хүндые огтолон гарадаг. Усадхагдажа алга боложо бай биологиин түрэл зүйлнүүдые хамгаалха арга хэмжээнь зохисуулхад түбэгтэй, хэд хэдэн оронуудта нэгэн зэргэ хамгаалха арга хэмжээ ябуулхые шаардажа байна.

Ехэнхи шубууд ниүлүүлгэ болон үүр заһахадаа зорюулһан нютаг дэбисхэртэй байхые зорижо тэрэнэйнгээ хамгаалдаг. Тэдэгээрынь дуулажа (жэргэдэг шубууд) хамтарагшынгаа анхаарлые татадаг, эсэбэл харагдахыса дохёо, жэшээнь тодо үдэ һодоо ашагладаг. Шубуудай хосой холбоо үргэлжэлхэ байдалаараа янза бүри. Заримынь нугаһан мэтын шубуу шэнги үндэгэлхэ хүрэтэрхи далада үеэр хизаарлагдадаг бол мяхашан шубууд, уули, осон шубуу бүхыл амидаралаараа холбогдодог. Зарим зүйлэй шубууд хэмэл үүр баридаг бол заримынь нэгэ үүрые хэдэн жэлээршье ашагладаг. Осон шубууд боһоогоороо үндэгэлдэг ба үүр заһадаггүй. Бүхы шубууд ехэбшэлэн сагаан үнгын 1-20 хүрэтэрхи тооной үндэгэ гаргадаг. Эсэгэ эхэ шубууд үндэгэнэйхөө дотоодо байнгын температурые хадгалжа байхын тулада 11 үдэрһөө 20 долоо хоног хүрэтэр үндэгэнүүдөө дарадаг. Ангаахайнуудаа гаруута эсэгэ эхэнь тэдэниие хоололжо, ниидэхэд һургадаг. Хүрөө мэтын шубуунь шэмэгжэ байдалаар амидардаг: бусадай үүрэндэ үндэглэдэг ба өөр эсэгэ эхэшүүд тэдэниие асаржа хамгаалдаг.

Олон зуунай туршад хүн шубуун болон шумуул ниидэлгые дууряаха гэһэн һанаанда абтажа байһан хэдышье тэдэнэй оролдолго талаар үнгэржэ һэн. Шубууд өөрһэдын сээжэнэй хүсэрхэг балсангуудаа аэродинамика хөөрэлтые хангаһан хэлбэритэй, үдэ һодоор бүрихэгдэһэн далинуудай дэбэлтые хурдаһагахын тулада ашагладаг. Далинуудынь ниидэлгые хүнгэбшэлхэд зорюулагдаһан маша хүнгэн, хооһон яһатай байдаг.




#Article 43: Тоhон жараахай (133 words)


Тоһон жараахай (Comepһorus) – амиды загаһахануудые түрэдэг Байгалай гайхал болоһон загаһан. Сайбар улаан үнгэтэй, нуур соогуураа ниидэжэ ябаһан мэтэ гоёор харагдадаг, һолонгын долоон үнгөөр наадажа байдаг бэетэй. Хашарһа үгы, араг яһануудынь нимгэн арһаяа нэбтэ харагдажа байдаг. Гайхалтайгаар нэбтэ харагдажа байдаг загаһан, гэрэл туяагай тудахада һүүдэр үгы шахуу, тиихэдэ саарһан дээрэ томошог хара үзэгүүдээр бэшэгдэһэн үзэгүүдые һүүл багаарнь нэбтэ хараад уншажа боломоор юм. 

Загаһад юрэнхыдөө түрьһэеэ хаяжа үдэдэг. Тэрэ түрьһэнһөөнь хэды сагай үнгэрһэн хойно хюурһанууд бии болодог. Гансал тоһон жараахай амиды загаһахануудые гаргадаг, тэдэнь гарамсаараа жэжэ хабшаахай түрэлтэнөөр болон бусад эгээл жэжэ амида бодосуудаар хоолложо захалдаг. Тоһон жараахайн бэеын шэгнүүрэй 40% өөхэн. Газаа июлиин наранда табяа һаа хайлашаха. Энэ өөхэн түбэд эмнэлгэдэ хэрэглэгдэдэг. Тоһон жараахай өөрөө хаб загаһанай эгээл дуратай хоолынь юм. Тэжээлэй шанараар 40 грамм шэгнүүртэй тоһон жараахай хилмэһээ 3 дазин үлүү байдаг. 




#Article 44: Берлин (292 words)


Берлин ( ) — Германи Уласай холбооной ниислэл болон 16 холбооной газарнуудай нэгэн. Шпрее мүрэн Һафель мүрэндэ шудхажа ородог үзүүртэ, Эльба ба Одер мүрэнүүдтэй холбодог онгосын һубагуудта оршоно. 890 км² оршом талмайтай. 1939 ондо 4,3 сая, 1945 ондо 2,8 оршом сая, 1949 ондо 3,3 сая, 1995 ондо 3,5 сая хүнтэй байгаа. Одоо тус хотодо 3 469 800 гаран (2013) зон амидардаг.

Берлин — болбол Германиин эгээн томо ажаүйлэдбэриин, соёлой ба эрдэм ухаанай түб. Шёнефельд ба Тегель хоёр улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай, 2008 оной 10 һарын 31 болотор Темпельһоф гэһэн ниидэхэ онгосо ажаллажа байгаа. 150 км зурлаа метрополитентэй. Ажаүйлэдбэриин гол һалбари: машина бүтэлгэ (сахилгаанай техника, сахим, тоног түхеэрэмжэ, ниитын ба тээбэри), хими-эм зүй (эмэй болон нарин химиин синтезэй бодосой үйлэдбэрилгэ), полиграфи (хэблэл), бүдэй, оёдолой, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри.

Берлин хото XIII зуун жэлэй эхиндэ хото болобо. 1486 онһоо хойшо Бранденбургын (хожомынь Пруссиин) ниислэл хото, 1871 онһоо хойшо — Германиин ниислэл. Европодохи Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлшын шатада 1945 оной 5 һарын 2-до зүблэлтэ сэрэгүүд хүсэдөөр хотые эзэлбэ (Берлинэй операци). Фашис Германиин илагдалай һүүлдэ Берлинэй нютаг дэбисхэр зүблэлтэ, АНУ-ай, Ехэ Британиин ба Франциин дүрбэн эзэмдэлгын бүһэдэ хубаагдаһан байна. 1948 ондо баруун гүрэнүүд хотын парламентын һунгуули ябуулба. 1949 оной 10 һарын 7-до зүүн хэһэгтэ БНАГУ тунхаглагдажа, Берлин хото Зүүн Германиин ниислэл болобо. 1961 ондо хүн зоной баруун руу нүүхэ ябадалые болюулхын түлөө Берлинэй хана (102 км утатай, энэ тоодо 45 км ута хотын хилэдэ байрладаг Баруун ба Зүүн Берлин хоорондо хашаа барилга) баригдаһан байна. Зүүн ба Баруун Германиин нэгэдэлэй һүүлдэ 10 һарын 3-да холбооной ниислэл Боннһоо Берлиндэ ошобо. Дээдэ һургуулинууд. Театрнууд: опера ба баледэй театр, «Комише опер», «Берлинер ансамбль» гэхэ мэтэ. Берлинэй гүрэнэй музейнүүд, Германиин түүхын музей гэхэ мэтэ. Зоопаркууд. XIII—XIV зуунай готикын церковь сүмэнүүд, XVII—XIX зуунай барокко ба классицизм маягай ансамбльнууд. XI Олимпиадын наадан (1936 он).




#Article 45: Татарстан (256 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Татарстан Улас (; ) — Оросой холбоото уласай улас, нютаг можо. Ниислэл — Казань. Эжэл шадар холбооной тойрог, Эжэл шадар эдэй засагай тойрогто багтана.

Дэбисхэр нютагай талмайнь - 68,000 км2. 2010 ондо 3 786 488 хүн зонтой гэжэ тоологдоһониинь Оросой мүнөөнэй холбооной 83 нэгэжэһээ наймадугаарта, 21 уласуудһаа хоёрдохи олон (Башкортостанай һүүлдэ) хүн зонтойнь гэжэ үзэгдэнэ. Хүн зоной 53% (2 012 571) татар, 39.7% ород. Ород хэлэнһээ гадна татар хэлэн албан ёһоной эрхэтэй.

Зүблэлтэ холбоото уласай үедэ Зүблэлтэ Социалис Автономито Уласай статустай байһан болон Оросой холбооной улас байгуулагдахада улас болобо. Татарстан 1992 ондо тусгаар амяарлан тогтоһониие зарлаһаншье һаа, 1994 ондо тэрэнһээн татагалзаһан.

Зүүн Европын тэгшэ газарай түб хэһэгтэ Москваһаа зүүн зүгтэ 800 шахуу км зайда Ураалай нюруугай баруун тиишэ нилээд зайда аласлажа Татарстан байрладаг. Нютагай зүүн хойноһоо баруун урагша Кама мүрэн () шудхан урдажа нютагай баруун урда үзүүртэ Эжэл мүрэндэ () шудхана.

Эгээн үндэр сэг хадаа далайн нюруугай дээшэ 321,7 м үндэртэй Чатыр-Тау хада. Хойноһоо урагша эгээн утадаа 290 км, Зүүнһээ баруун тээшэ эгээн утадаа 460 км юм.

Һэрюун түби газарай уларилтай, дулаан зунтай ба дунда зэргын хүйтэн үбэлтэй. Эгээн дуулан һарань - 6 һара (+18…+20 °C), эгээн хүйтэн — 1 һара (−13…−14 °C). Үнэмлэхы (абсолютна) эгээн бага температура −44…−48 °C (1942 ондо Казаньда −46,8 °C хүрөө). Эгээн ехэ температура +37…+42 °C хүрэнэ.

Дундажаар 460-һаа 520 мм хүрэтэр шииг нойтон унадаг. Ургамал ургаха уларил 170 оршом хоног.

Газарай тоһоор баян, нүхэгдэхэ газарай тоһон 800 сая тонно; түлэблэһэн нөөсын хэмжээнь 1 тэрбум тонно хэтэрнэ.

Татарстан Москвагай сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй.  Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.




#Article 46: Дэгэл (161 words)


Дэгэл — Монголшуудай олон зуун жэлын турша үмдэжэ ерэһэн үндэһэнэй хубсаһан юм. Хүбэн, торго, дурдан гээд олон янзын бүһэ, даабуугаар хэдэг.
Дэгэлые үдэгөө хото һуурин газарта баяр ёһололой үеэр лэ үмдэсгөөдэг болобош хүдөө илангаяа малшад үдэр тутам үмдэжэ хэрэглэдэг.

Буряад арадай заншалта хубсаһан бусад арадай хубсаһа хунарһаа хэл маягаараа, үндэһөөрөөшье онсо илгаатай юм. Амгалан ажана һууха гээшэ оршон тойрон байгаалиһаа дулдыдадаг ааб даа. Хүхэ номин тэнгэри хододоо байһай гэжэ ажалша малша арадта хүхэ үнгэ дурлагдадаг байһан. Эдир залуу үхибүүдтэ арбаад наһа хүрэтэрнь, һомон дэгэл оёжо үгэдэг заншалтай һэн. Арба гараһан басагадтаа таһалжа оёһон хүхэ үнгэтэй басаган дэгэл үмдэхүүлхэ. Хадамда гараһан басагад хоёр гэзэгэдээ туйба зүүжэ, хуняаһатай хамсытай һамган дэгэл уужатайгаар үмдэхэ ёһотой. Үндэр наһа наһалжа, һахил абахадаа, һөөргөө һомон дэгэлээ үмдэдэг һэн. Дэгэлэй үнгэшье хүрин боложо, задархай орхимжотой болохо заншалтай байгаа. Уһанай эзэн лусууд замаг шэнги ногоон үнгэдэ дуратай юм гэлсэхэ. Шара улаан үнгэ лама багшанарай хубсаһанда таарамжатай, хүрин үнгэ - наһатай зоной гэжэ тоологдодог һэн. Энэ гурим мүнөөшье сахигдадаг юм.




#Article 47: Селена Гомес (151 words)


Селена Мари Гомес (, 1992 оной 7 һарын 22-ндо түрэһэн) нь Америкийн дуушан, зүжэгшэ юм.

Багадаа “Барни ба түүний найзууд”-д тоглодог байхдаа жүжиглэх тухай бүхнийг сурч авсан гэж тэрээр ярьдаг. Магадгүй түүний ээж нь жүжигчин байсан учир тэр жүжигчин болохыг илүү их хүссэн байх. 5 настайд нь ээж аав 2 нь салж, 2006 онд ээж нь дахин гэрлэсэн байна. Селена тусламжийн зүйл их хийдэг. Саяхан 4 орон гэргүй нохой үрчилж авсан, мөн тэр ЮНИСЕФ-ийн хамгийн залуу элч билээ. Хамгийн сайн найз Демитэйгээ хамт Demi and Selena show гэсэн сериал хийж байсан. Мөн тэр Тэйлор Свифттэй салшгүй сайн найзууд юм. Селена өөрийн гэсэн Selena Gomez and the Scene гэсэн хамтлагтай. 2009 оны дундуур Kiss and Tell хэмээх анхны цомгоо гаргасан. Одоогоор бөмбөр, гитар, төгөлдөр хуур тоглохыг сурч байгаа, бас хоолойны хичээл авч байгаа юм байна. Селена үргэлж гоё хувцасладаг хүмүүсийн жагсаалтыг тэргүүлдэг. 2008 онд Ник Жонастай болзож байгаад 12 сард салсан байна.




#Article 48: Деми Ловато (163 words)


Деметриа Девонн Деми Ловато ( 1992 оной 8 һарын 20-ндо түрэһэн) — Америкын өсвөр наһанай дуушан, ая зохёогшо, зүжэгшэ юм. Тэрэ өөрын карьерээ 6 наһатайдаа “Барни найзууд” цувралын Анжелагын дүрд тоглосноор эхилүүлһэн юм (тэндэ л өөрын экс-һайн найз Селенатэй таарсан юм). Тэрэ Мексикэ, Ирланди, Итали холисотой. 7-р ангид нь хүүхэдүүд дээрэлхээж байснаас боложо һургуулиһаа гаража, гэрээр һуража эхилһэн. Тэрэ багааһаа л дуушан болохые хүсдэг байһан бүгөөдэ Дуулахань минии хуби заяа, харин зүжэглэхэ бол хобби” гэжэ хэлэһэн удаатай. Эхинэй сомог нь Джонас Бразерстай хамтаран бэшэһэн дуунуудтай сомог болохо Don’t Forget бүгөөдэ ехэ эрчимтэй цоглог дуунуудтай; дараагийнх нь Here we go again бүгөөдэ ехэ амжалат олоһон сомог, мүн ехэ магтаал хүртэһэн. Тэрэ эхилээд Кэмп Рокто тоглоһоноор олоной анхаaрлые татаһан юм, дараагаарынь Кэмп Рогой 2-р ангида тогложо баһа л багагүй амжалта олоһон. Түүнчлэн Prison Break, As the bell rings, Sonny with a chance олон ангита киногой гол дүрэ, Princess Protection Program, Camp Rock: Final Jam-д тоголһон. Тэрэ 1 эгч (Даллас), эхи нэгэтэй 1 эмэгтэй дүүтэй (Мэдисон).




#Article 49: Монгол Улас (1037 words)


Монгол Улас болбол Зүүн болон Түб Азида байрладаг улас юм. Хойто талаараа ОХУ, бусад талаараа БНХАУ-тай хиллэдэг, баруун зүгтэ Казахстантай ойро (хилын сэгүүд 38 километр зайтай) байрладаг. Ниислэл болон эгээн томо хотонь ниитэ хүн зоной 40 хуби шахуу оршон һуудаг Улаан Баатар хото юм. Улас түрын засаглалай хэлбэрын хубида нэгэ танхимда парламенттай бүгэдэ найрамдаха улас болоно.

Монгол үндэһэтэн (95 %), хасаг (3.9 %), уряанхай арад түмэнһөө бүридхэжэ 3 сая (миллион) хүн зонтой. Монгол улас далайда гарсагүй бүгэдэ Бурханай шажан диилэнхэй хүн зоной шүтэлэг юм. Газар нютагай хэмжээгээр дэлхэйн 19-дэхи һуурида байна, 1,564,116 дүрбэлжэн километр нютагынь дунджаар далайн хэмжээнһээ дээшэ 1,580 метр үндэртэ үргэгдэһэн байдаг. Нютагай ехэнхинь тала, хээрэ бүгэдэ хойто болон баруун талаар Алтай, Хангай, Хэнтэй нюруунууд, бусад һалбари ууланууд һунан тогтоһон, урда талада Гоби зонхилно. Хүдөө ажахын һалбарида бэлшээриин мал ажахы эрхэлдэг, мүн гол мүрэнүүдэй ай һаба газарнуудаар улаан буудай, хүнэһэнэй ногоо голшолон таряалдаг. Нүүрһэн, түмэрэй хүдэр, зэд зэргын ашагта малтамал баялиг.

Монгол оронһоо эртын шэмэ шудалалай олдобори баян олдодог. Евразиин нүүдэлшэдэй анханай түрэтэ улас гэжэ алдаршаһан Хүннү  209 ондо Монгол орондо түблэн байгуулагдажа байба. Тэрэнһээ хойшо Түрэг болон үбгэ Монгол хэлэтэй олон улас ээлжэлэн оршон байһан болоод 13-р зуунай эхеэр тархай Монгол аймагуудые Чингис хаан нэгэдхэжэ Ехэ Монгол Улас байгуулагдаһан. 1234 ондо Үгэдэй хаан залгамжалжа, хожомынь 1279 ондо Чингис хаанай аша Хубилай хаан Юань уласые Хитадта түблэн байгуулһан байна. Юань улас унаһанай дараа XIV зуунай үеһөө Монголшууд Сагаан хэрэмһээ хойшохи орондоо дотоодоо дайн самуунтай бага хаадай үе туулаа. 1604—1634 ондо хаан һууһан Лигдэн хаан манжуудта эсэргүү Монголшуудые дахин нэгэдхэхые оролдоһон болобошье тэрэнэй наһа бараһанай дараагаар Чин уласай эрхэшээлдэ субаран орсогооһон. 1911 ондо Чин гүрэн нурахань тодорхой болоһоноор Монголшууд тусгаар тогтонолоо зарлан тунхаглажа Богдо хаанта Монгол улас байгуулагдаһаншье 1921 он хүрэтэр бүринээр тусгаар тогтоножо шадаагүй. 1945 ондо СССР-һээ бусад гадаадын уласуудаар хүлеэн зүбшөөрэгдэжэ, 1961 ондо НҮБ-ын гэшүүн, бүрин эрхэтэ улас болоһон. 1924 оной үндэһэн хууляар Бүгд Найрамдах Монгол Арад Улас нэрэтэй боложо, СССР-эй нүлөөгөөр коммунис улас түрын дэглэм, ниигэм журамай эдэй засагаар замнаһан. 1990 ондо бусад социалис уласуудын адли арадшалһан дэглэм, заха зээлиин эдэй засагта шэлжэһэн.

Эртэ дээр үеһөө мүнөөнэй Монгол уласта бэлшээриин нүүдэлшэд амидаржа байһан ба хааяа нэгэдэжэ томо улас гүрэнүүдые байгуулжа бэлэй. Эдэһээ анханайхинь болохо Хүннү гүрэн  209 ондо Модун шаньюйгаар ударидуулан түрэтэ улас үүсхэһэн юм. Энэ гүрэн богони хугасаанай дотор Цинь уласта аюул ушаруулһан эгээн гол хүсэн боложо, уламаар Сагаан хэрэм баригдаха шалтагааниинь болоһон. Сагаан хэрэм өөрөө жанжан Мэнь Тианай үедэ 300,000 сэрэгээр хамгаалагдажа байба. Хүннүгэй дараа Сяньби, Жужан улас, Муюн, Тоба зэргэ эртын Монголшуудай байгуулһан уласууд оршожо ябаһаар 6-р зуунда Түрэгүүдтэ дарагдаж, 8-р зуунай үедэ уйгурнууд залгамжалан улас байгуулжа, тэрэнэй дараа Киданууд залгамжалһан байна. 10-р зуунһаа эхилэн зэргэсэһэн олон аймагууд байгуулагдаһан болоод, 1182—1206 онуудта Чингис хаанай Хамаг Монголой ханлигта бүгэдэ нэгэдхэгдэжэ, Ехэ Монгол Улас байгуулагдаһан.

Монгол Уласай түүхэдэхи эгээн хүсэрхэг байһан үе болбол Чингис хаан 1206 ондо Монголой обог, аймагуудые нэгэдхэн Ехэ Монгол Уласые байгуулжа, Ази, Европын оронуудые сэрэгэй хүсөөр байлдан дахуулһан ябадал юм. Чингис хаанай залгамжалагша хаад үргэлжлүүлэн аян дайн үүсхэжэ, нютагаа тэлһэнээр дэлхэйн түүхэдэ эгээн уудам газар нютагта (33,000,000 ам дүрбэлжэн километр) Монголой эзэнтэ гүрэн гэжэ тодоор тэмдэглэгдэһэн. Монголшуудай аян дайн баруун зүгтэ Адриатын тэнгис, Мамлук, зүүндэ Япон, урдада Филиппинэй Ява арал хүрэбэ.Монголой эзэнтэ гүрэнэй Сагаадай Алтан ордоной уласынь торгоной зам утаашань оршожо дэлхэйн худалдаанай гол түб боложо тухайн үедэ оршон тогтоножо байһан газар нютагтаа олон хото һуурин бии болгоһон. Тэрэ үедэ хитадай луужан шаажан зэргэ томо нээлтэнүүд бии болоһон. Иимэһээ Монголшууд дэлхэйн хүгжэлдэ маша томо хуби нэмэри оруулһан Гэвч 14-р зуунай дунда үеһөө дотоодын зүршэл тэмсэл, гадна бодолго, ябуулга Монголой эзэнтэ гүрэн, Юань уласые задалан бутаргажа, бусадай эрхэшээлдэ ороходо хүргэһэн.

дэлхэйн хоёрдугаар дайны дараа 1945 ондо болоһон Ялтын бага хурлын үр дүнд Монгол уласай тусгаар тогтонолыг ЗХУ, БНХАУ-ууд албан ёсоор хүлеэн зүбшөөрч Монгол уласай тусгаар тогтониһон олон уласай хэмжээнд бүрэн баталгаажжээ.

Монгол улас хэдийгээр бүрэн тусгаар тогтоносон болобошье 1921 оной хубисхалаас хойшо 68 жилийн турш ЗХУ-ын нүлөөнд, улас төр, эдэй засагай хубид Зөвлөлтийн загварыг баримтлан хөгжиж ирсэн юм. Гэвч түүхийн энэ үедэ Монголд соёл, шинжлэх ухаан, техник технологийн томохон өөрчлөлтийг хийсэн юм. 1924 ондо Монголой сүүлчийн хаан 8-р Богд Жавзандамба хутагт наһа бараһан болоод мүн ондо Богдын дүр тодруулахыг хоригложээ. 1924 он 11-р һарын 26-ны өдөр анхдугаар Үндэһэн хуулиа баталж Бүгд найрамдах уласай зарлан тунхаглажээ. Ингэснээр хаант уласай хэлбэрээс татгалзсан юм. Түүнчлэн 1940, 1960 ондо Үндэһэн хуулийг дахин шинэчлэн баталж байжээ. Энэ нь улас орны тухайн үеийн хөгжил, улас түрын хүрээнд дэвшүүлсэн зорилтоос хамаарч байжээ. Социализмийн үедэ Соёлын довтолгоо, Нэгэдэлжэхэ хөдөлгөөн, Атрын аян зэргэ томохон хөдөлгөөн, аян улас орон даяар өргөж байба. Энэ нь манай орныг хүн зоной соёл, амьдрах хэв маяг, эдэй засагай бүтэц, тогтолцооной хубид эрс өөрчлөлтийг авч ирсэн юм.

анханай чөлөөт арчилһан сонгуулиар байгуулагдаһан Арадай Ехэ Хурал 76 хоног хуралдаж 1992 оной 1 һарын 12-нд хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч эзэмшэхэ эрхийг баталгаажуулһан шинэ Үндэһэн хуулийг баталснаар Монгол улас арадчиллын замыг эрьелт буцалтгүй сонгосон юм.

Монголой улас түрын системийг парламентын засаглалтай арадчилал гэжэ тодорхойлох болоод энэ нь Монгол уласай үндэһэн хууляар захирагддаг. Үндэһэн хуули нь чөлөөтэй үзэл бодлоо илэрхийлэх, хүний эрх, чөлөөтэй шашинаа шүтэх зэргэ эрхийг Монгол иргэдэд олгодог.
Монголой мэдээллийн һалбари бол телевизийн сувгууд ба компаниудын эзэмшилтэй сонин хэвлэлтэй. Монголой олон улас түрын намуудаас хоёр нь чухал үүрэгтэй. 2004 оной 7 һарын 27 хүрэтэр хуучнаар коммунист Монгол Арадай хубисхалт Нам нь зонхилох нам байжээ. эгээн чухал сөрөг хүчин нь 1996 оноос 2000 он хүрэтэр түрын эрхийг барьсан Арадчилһан Нам юм.

Үндэһэн Хуулид зааснаар Ерөнхийлөгч нь Монгол Уласай түрын тэргүүн болоод арад түмний эв нэгдлийн илэрхийлэгч болно. Уласай Ехэ Хуралай сонгуулиас гадна тус уласай Ерөнхийлөгчийг 4 жил тутамд шууд сонгодог.

Ерөнхийлөгч нь Ехэ хурлын шийдвэрүүдийн хэрэгжилтэд хориг тавьж чадна. Энэ шийдвэрийг уласай ехэ хурал 2/3-с дээш хувийн саналаар эсэргүүцвэл ерөнхийлөгчийн хориг мүн хүчингүй болдог. Монгол уласай Үндэһэн Хуули Ерөнхийлөгч болоход 3 шаарадлага тавьдаг. Үүнд:

Одоогийн Ерөнхийлөгч бол Цахиагийн Элбэгдорж юм.

Уласай Ехэ Хурал нь 76 суудалтай ба УИХ-ын дарга ударидана. Одоо мөрдөгдөж буй сонгуулийн хууляар 21 аймаг ба нийслэлийн 9 дүүрэг нь тус бүрдээ олон мандаттай томсгосон тойргууд болно. УИХ-ын даргыг УИХ-ын гишүүд дундаасаа сонгодог.
Одоогийн УИХ-ын дарга бол Дамдингийн Дэмбэрэл юм

Монгол Уласай Ерөнхий Сайд

Ерөнхий сайд нь парламентад эгээн олон суудал бүхий нам эвслээс Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн санал болгосны ёһoop Уласай Ехэ Хурлаас томилогддог. Одоогийн ерөнхий сайд бол Сүхбаатарын Батболд юм.

Монгол Уласай Засагай Газар

Засагай газар нь 11 яам, 15 сайдаас (ерөнхий сайдыг оролцуулаад) бүрдэнэ.




#Article 50: Токёо (189 words)


Токёо (;  , «зүүн ниислэл»), албан ёһоор Токио ниислэл хото ( Тоокёо-то) — Японой 47 можын нэгэ юм. Токёо бол уласай ниислэл, дэлхэйн хамагай олон хүнтэй хотын тоондо ороно. 2013 оной 4 һарын 1-эй байдалаар хүн зоной тоо 13,230,000 хүнтэй байна.

Засаг захиргаанай хубаариин буса, уламжлалта Японой 8 бүс нютагай нэгэ болохо Канто бүһын зүүн урда талада байрладаг.
Хотонь 23 дүүргэ болон баруун талын Тама бүһын 30 дүүргэ, Изү болон Огасавара аралнуудай 9 бага хото тосхонуудһаа бүридэдэг болоод 1943 ондо 23 дүүргэ болон баруун талын Тама бүһые нэгэдхэһэнээр одоогой Токио хотын һуури бүтэсэ табигдаһан.

Токио 1.479 ехэ наяд америкын доллараар хэмжэгдэһэн 2008 оной ХАШ-аар тэгшэгдхэһэн ДНБ-ын хэмжээгээрээ Нью-Йорк хотын дараа дэлхэйдэ хоёрто эрэмбэлэгдэхэ том эдэй засагтай хото ба Fortune сэтгүүлһөө зарладаг дэлхэйн 500 томо компаниин дүшэн долоониинь түблэрдэг хото болоно.

Уридань Эдо (, «булангай үүдэн») гэхэ нэрэтэй байһанаа, 1868 оной Мэйдзигэй шэнэшэлэлээр Киото хотоһоо зүүн зүгтэ оршодог, эзэн хаанай ордон байрладаг тула «Зүүн ниислэл» гэхэ удхатай Тоокёо (тоо (зүүн) + кёо (ниислэл)) гэжэ нэрлэгдэбэ.

Токио хотонь 23 дүүргэ (, ku, «дүүргэ»), баруун талын Тама бүһын 30 дахуул хото (, shi, «хот»), Изү, Огасавара аралай 9 бага хото болон тосхонуудһаа бүридэнэ.




#Article 51: Санкт-Петербург (577 words)


Санкт-Петербург (, 1914-24 оной хоорондо — Петроград, 1924-91 оной хоорондо — Ленинград) — Оросой холбоото уласай хото, ажаүйлэдбэриин, эрдэм ухаанай болон соелой түб мүн. Ленинградай можын засаг захиргаанай түб болон холбооной хотын зэргэтэй юм. 1712-28 оной хоорондо болон 1732—1918 оной хоорондо Оросой эзэнтэ гүрэнэй ниислэл байһан. Хотын нэрэ «Гэгээн Пётрын хото» гэһэн удхатай. Тус хотые байгуулһан I Пётр хаанай нэрээр нэрлэгдэбэ. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнһаа хойшо (1914—1924) Петроград гэжэ нэрлэгдэжэ байгаад, Владимир Лениниие наһа барахада тэрэнэй дурасхалда зорюулжа Ленинград (1924—1991) гэжэ нэрлэжэ байба.

Ехэ тээбэриин уулзабари (түмэр зам, шоссе харгы). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал (Пулково). Далайн (Балтиин тэнгисэй Финландын буландахи) болон мүрэнэй (Нева мүрэнэй адагтахи) боомто; Эжэл-Балтиин уһан замай эсэсэй сэг.

Санкт-Петербургтахи Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэмэй түб, янза бүриин Эрдэм Шэнжэлгээнэй Хүреэлэнүүд (НИИ), 43 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Санкт-Петербургын гүрэнэй ехэ һургуули ба Санкт-Петербургын консерватори) байдаг. 16 мэргэжэлтэнэй театрнууд (энэ тоодо Мариин театр, Мусоргский нэрэмжэтэ опера ба баледэй театр, Ехэ драмын театр) байна. Олон томо номой сангууд (Оросой үндэһэнэй номой сан, Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин номой сан гэхэ мэтэ), 47 музейнүүд (энэ тоодо Эрмитаж, Ородой музей, Оросой Уран Һайханай Академиин Эрдэм-шэнжэлгээнэй музей, Санкт-Петербургын түүхын музей, ОЭУА-иин Ехэ Петрын нэрэмжэтэ анропологи ба этнографиин музей).

Санкт-Петербург хото 1703 ондо Нэгэдүгээр Пётрын зарлигаар байгуулагданхай. 1712-28 ба 1732-1918 оной хоорондо Орос гүрэнэй ниислэл хото байгаа. 1905 оной хубисхал, 1917 ондо Санкт-Петербург (Петроград) хотодо Февралиин ба Октябриин хубисхалнууд мандажа, засаг һэлгэгдэжэ, сагаан хааниие шэрээһээнь татажа буулгаа, тиихэдээ Санкт-Петербургта шэнэ Зүблэлтэ засаг байгуулаа. Ленинград хото Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ 900 үдэрэй хугасаа соо фашис германиин сэрэгэй бүһэлэлгые тэсэбэ (Ленинградай байлдаан, Ленинградай бүһэлэлгэ). 1945 ондо герой-хото зэргэтэй болоһон. 

Санкт-Петербург Европо түбиин хамагай залуу хото ба Европо түбиин хамагай олон хүүргэ, далайн һубаг, аралтай. Эндэ ниитэ 64 гол, 48 һубаг, эрье хабиин 170 км газар, 100-аад арал, 800 хүүргэ бии.

Россиин баруун хэһэгтэ, Балтиин тэнгисэй Финландай булангай хамагай зүүн эрье дээрэ, Нева мүрэнэй адагта оршоно. Тус уласта томохондо тоосогдохо боомтоо хото, түмэр зам, агаарай замай шухала зангилаа болоод уласдаа Москвагай дараа 2-т орохо хото юм.

Ладога нуурһаа эхэ абажа баруун үмэнэ тиишэ урдаха Нева мүрэн баруун хойшо шэглэн Финландай буланда шудхана. Санкт-Петербург хото тус Нева мүрэнэй адагта түблэрэн хүгжөөжэ ерэһэн бэлэй.

Нева мүрэнэй бэлшээридэхи аралнууд болон хоёр эрьеэр оршохо тус хотодо уһан һубагай һүлжээ ехэдэ хүгжөөһэн. Сагаан тэнгис, Днепр мүрэн, Эжэл мүрэн хүрэтэр уһан зам татагдаһан байдаг тула Каспиин тэнгис, Ураал, Эжэл мүрэнһөө Балтиин тэнгистэ гараха гаралга болодог ха юм. Боомтын уһан 11-4 һарада хүлдэдэгшье мүльһэн хагалагша онгосын туһаламжатайгаар уһан замаа хадагалһаар байдаг. Хотын түбөөр һубаг, далан һүлжэһэн байдаг, үзэсхэлэнтэй хото тула «Хойто Венецишье» гэжэ нэрэлдэг.

Хойто ехэ дайнай ябасада Швециһээ булаан абаһан Балтиин тэнгис, Финландай булангай эрьедэхи Ингерманландта шэнэ хотые баряа. Мүн хотые хамгаалха зорилгоор Петропавловскын бэхилэлтые бариһан болон 10 000 гаран хүнэй ами наһанай үртэгтэй бодоһон хото гэгдэдэг.

Орос, Финландай хилэ хажуугаар үнгэрдэг байһан ушар Иосиф Сталин Финландта хандажа «Ехэ буунай тусхал» газарые СССР-дэ шэлжүүлжэ үгэхые шаардаһаниин Финланд улас арсаһанаар 1939 ондо Үбэлэй дайн гү, али Зүблэлтэ-Финландай дайн гаража байһан түүхэтэй. Финууд һайн байлдаһаншье һаа, 1940 ондо СССР-эй хүсэһэн үрэ дүнтэйгээр гал зогсоохо хэрээ байгуулһан юм. Энэнь түбые сахиһан орон байһан Финланд уласые Тэнхэлигэйхидэй талада орохо үүдые нээһэн гэжэ болохо юм. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Финланд, Нацис Германиин арминуудай бүһэлэлгэдэ Ленинград хото 900 оршом хоног хоригдоһон бэлэй. Хүлдэһэн Ладога нуураар дамжуулан хотые хоол хүнэһэн, эм таряагаар залгуулан, бүһэлэлгые дабажа гараһан юм.

СССР-эй үедэ хоердохи томо хото болохо Ленинградай Коммунис намай түб хорооной нэгэдүгээр нарин бэшэгэй даргань тус уласта нэрэ нүлөө бүхы албан тушаал байба.

Тус хотоһоо ОХУ-ын хоердохи юрэнхылэгшэ Владимир Путин түрэжэ гараһан юм.




#Article 52: Шанхай (243 words)


Шанхай () — Хитад Уласай хамагай ехэ хото юм. Хитадай жожонынь зиндаанай 4 хотын нэгэ ба 2010 оной тоололгоор 23 сая хүнтэй байна. Хүхэ мүрэнэй тэнгистэ шудхаха аманда байрладаг, Жианьсу, Жезян можонуудтай баруун таладаа хилэ залгана.

Шанхай — ехэ загаһанай ажахы, даабуунай үйлэдбэрилэл ябуулдаг тосхон байһан болобошье 19-р зуунһаа байра һууритай болобо. Үүнэй ушар — Шанхайн боомтын ашагтай байрлалга болон 1842 оной Нанкинай хэрээр гадаадтай худалдаа хэхые зүбшөөрһэн хотонуудай нэгэ байһанда оршоно. Шанхай — зүүн, баруунай хоорондохи худалдаа аралжаанай түб боложо хүгжэһэн болоод 1930-аад он гэхэдэ санхүү, бизнесэй томохон түб болоһон байба. Гэбэшье 1949 оной коммунистууд засагай эрхэдэ гараһанаар гадаадын хүрэнгэ оруулалта зогсожо, эдэй засагынь гэнэтэ зогсобо. 1990 оной эдэй засагай шэнэжэлэл хэһэнээр Шанхай — дахин эрэс хурдатайгаар хүгжэжэ, 2005 он гэхэдэ дэлхэйн хамагай томо боомто болоһон байна.

Шанхай — үдэжэ бай аялал жуулшалалай түб болоод Бунд, Шинтианди зэргэ түүхэн дурасхалта газарууд, оршон үеын хүгжэжэ бай Пудонг дүүрэгэй байшан барилга, соёл уралиг, дизайнай түб гэдэгээр алдартай. Мүнөө үедэ Шанхай — худалдаа арилжаа, санхүүгай шухала түб болоо. Шанхайе «ерээдүйн дэлхэйн хото», дэлхэйн хамагай хурдасатай хүгжэжэ бай эдэй засагай «үзүүлэн» гэжэ тодорхойлжо байна.

Шанхай — Экспо-2010 үзэсхэлэн зохёон байгуулха болоод үүндэ маша ехэ ажа холбогдол үгэжэ, хотоо хүгжүүлжэ байгаа болоно.

Шанхай гэдэг — «Тэнгисэй мандал дээрэ» гэхэ удхатай 上 («дээрэхи»), 海 («тэнгис») хоёр ханзы үзэгэй ниилэмжэ юм. Энэ нэрэ — Хүхэ мүрэнэй бэлшэртэ хото байраладһаа үүдэн лаба 11-р зуунай Сүн уласай үедэ дэлгэр хэрэглэгдэдэг байба. Хитадай түүхэшэд энэ нэрэ — Тан уласай үеһөө хэрэглэгдэһэн гэжэ таамагладаг.
Англи хэлэнэй «Дурнын Парис» гэхэ удхатай хос нэрэ мүн бии.




#Article 53: Монгол хэлэн (168 words)


Монгол хэлэн (Монгол: Монгол хэл ,) - Алтайн хэлэнэй бүлын нэгэ хэлэн, монголшуудай хэлэн. Монгол Уласай албан ёһоной хэлэн. 

Алтай хэлэнэй изагуурай юрэнхы шэнжэ болохо SOV (субъект-объект-үйлэ үгэ) гэһэн дарааллаар орно. Мүн нэрэ үгын холбооһоо болон үйлэ үгын хубиралынь үгын түгэсхэлынь хубирха заршамтай. Аялганай тааралдалда захирагдана.

Грамматикын байгуулалтын хубида монгол хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэhэн онсолигтой, тон баялиг үгын hантай юм. Монголшууд 95 %-нь монгол хэлые.

Монгол хэлэнэй Халх-Буряад-Хальмаг товч толи бэшэг энэ Монгол хэлэнэй Монгол улас дахь Халх, ОХУ-д хэрэглэгдэж буй Буряад, Хальмаг аялгуудын бичиглэлийн зэрэгцүүлэн харьцуулсан жагсаалт юм. 

Монголшууд Түб Аазийн харилцан ялгаатай орнуудад тархан суурьшиж, нэг бус олон тусгаар улс дотор багтан байгаа тул үсэг бичгийн систем гү, али цагаан толгой зарим үг үсгээр ялгаатай дуудагдан, бичигдэх болсон учраас хоорондоо ойлголцохгүй байх явдал гаргахгүйн тулд түгээмэл хэрэглэгддэг үгсийг харьцуулан жишиж үзүүлэв. Энэ нь Монгол хэлээр хэлэлцэгсэд хил хязгаараар хязгаарлагдсан ч хоорондоо ойлголцох, үндэстэний хэл, соёлоо хадгалан хөгжүүлэхэд дэмжлэг болох зорилготой юм.
 




#Article 54: Чингис хаан (2364 words)


Чингис хаан (, 1162? — 08.1227) — Монгол үндэһэтэнэй аймагай түрэхэ гармагай улас түрын зүдхэлтэн болон сэрэгэй эрдэмтэн. Нэрэ Тэмүүжэн () гэдэг. 1206 ондо Монголой бүхы аймагые нэгэдхэжэ, Ехэ Хаан үргэмжэлэгдэн, Чингис хаан гэжэ, Монголой эзэнтэ уласые байгуулба. Чингис хаан Монголые нэгэдхэһэнэй һүүлдэ сэрэгэй ябадал, засаг захиргаан, хуули сааза болон эзэмшэл үрхээр хубаан үргэмжэлхэ дүримые байгуулжа, Монгол үндэһэтэнэй үзэг бэшэгые үүдэн зохёожо, бүхэ айманай хоорондохи туйлалдааниие эсэслүүлжэ, Монголой ниигэмэй хүгжэлые ахюулба. Нүгөө талаар дабуулиг сэрэгэй хүсэндөө түшэглэжэ үргэн хэмжээтэй дайнай ажаллалга ябуулжа, 1211 он болон 1215 ондо Алтан уласые (金朝, ) хоёр удаа ехээр дайлажа, Чжундуе (中都, ) эзэлэн абаба. 1219 ондо Монгол сэрэгэй дахуулан анха удаа баруун тиишэ аян дайн хэжэ Хорезмые () добтолон усадхаад, Орос болон Кыпчагай (Хибчаг, ) холбоотой сэрэгые бута сохин, нютаг дэбисхэрэй Дунда Азиин орон ба Урда Орос хүрэтэр үргэдхэжэ Европо Ази хоёр түбиие һундалдаһан Монголой ехэ хаанта уласые байгуулаад, эдэ газар орониие ахамад хүбүүн Зүчи (), хоёрдугаар хүбүүн Цагадай (), гурбадугаар хүбүүн Үгэдэйдөө () үргэмжэлэлэй газар болгон үгэжэ, хожомой дүрбэн хаанта уласай байгуулагдахада һуури табижа үгэбэ. Одхон хүбүүниинь Тулуй () хаан. 1226 ондо сэрэгэй бусаажа Баруун Ся () уласые добтолоод, һүүлшындэнь Баруун Ся уласые мүхөөд эгэхэ зам дахан Ганьсугай Тяньшуй гэдэг газарта наһа бараа.

Чингис хаанай үедэ Хойто Хитад, Солонгос, Баруун Ся гэдэг тангад гүрэн Түб ба Дунда Азиин газар оронууд, Кавказ, Иран болон Афганистан эзэлэгдэһэн Чингис хаанай дайлалганууд хүн түрэлтэнэй түүхэдэ ехэ доһололто дорьболто боложо, хүгжэлтэдэнь түргэдхэхы нүлөө үзүүлһэн гэжэ тоолоод, НҮБ Чингис хааниие 2-дохи мянган жэлэй хүн гэжэ соносхоһон байна. Чингис хаанай түрэхые бүри Будда Шигэмүни уридшалан мэдэжэ хэлэһэн юм гэһэн домог бии. Олон Монгол түүхэ домогуудта Чингис хаанай түрэһэн газарынь Дэлюун болдог () гэжэ бэшэһэн байдаг. Харин энэнь, монгол эрдэмтэдэй һанамжаар, Хэнтэй аймагай мүнөөнэй Дадал гэжэ сомондо оршодог. Буряад газарташье, Онон мүрэн шадар Дэлюун болдог гэжэ газар бии. Чингис хааниие хүдөө табиһан газарые олохо гэжэ шэнжэлэгшэдэй хэды оролдобошье, тэрэ олдоодүй юм. Рашид-ад-Дин гэдэг эртэ үеын түүхэшэнэй бэшэһээр, хаан Бурхан Халдун () гэжэ хадада хүдөөлбэ. Теэд тон энэ хада Бурхан Халдун гээшэ гэжэ хэлэхэ баримта үгы.

Гуа-Марал (), Чингис хаанай дээдэ үбгэн Бүртэ-Шонын () һамган. Монголой нюуса тобшодо: «Чингис хаанай изагуур дээдэ тэнгэриһээ заяажа түрэһэн Бүртэ-Шоно ажа. Һамганиинь Гуа-Марал ажа һэн. Тэнгис гэтэлэн ерэбэ. Онон мүрэнэй түрүү Бурхан Халдуун нютаглажа, Батасагаан нэрэтэй хүбүүн түрүүлээ.» гэжэ байна. Бүртэ-Шоно Чингис хаанай үмэнэхи 1069 оной үедэ Байгал далайн хабида байһан гэхээр бодожо үзэхэдэ, хойто хүннү гү, али тувашууд доторхи нэгэ монгол хүнэй үрэ мүн. Тэрэнэй хүбүүн ашанар урагшаа нүүжэ Онон Хэрэлэн голоор нютаглажа байгаа. Бүртэ-Шоно, Гуа-Маралһаа хойшо 22-дэхи үень Чингис хаан болоно.

Дараахь үе удамуудые жагсаабал, Тамача, Хоричар-мэргэн, Уужим-буурал, Саль-Хачау, Ехэ-нюдэн, Шам-сочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин-баян, Добу-мэргэн, Добу-мэргэнэй һамган Хори түмэдэй Хорилардай мэргэнэй охин Алан-гуа (). Добу мэргэн хоёр хүбүүтэй болоод наһа бараһанай дараа Алан-гуаһаа түрэһэн гурбан хүбүүдэй багань болохо Бодончар мунхагһаа Боржигон обогой гарабал дуридаһан байдаг. Нюуса тобшодо бэшэһэнээр хада, Алун-гуа Добу-мэргэнэй наһа бараһанһаа хойшл хүбүүд түрүүлһэнэйнгөө Малиг-баяуд обогой зараса буса харин һүни тотгоор орожо ерэхэ тэнгэриин сагаан шара хүнтэй холбон тайлбарилдаг. Боданчар мунхаг нэгэн жэрэмэһэн эмые барин ерэһэнһээ гараһан хүбүүниинь Жажирадай болон энэнь Чингис хаанай анда Жамухын уг гарал болоно.

Боданчарын үрэ удамынь Хабич-баатар, Мэнэн-тудун, Хачи-хүлэг, Хайду, Байшинхор-догшин, Тумбинай-сэсэн болно. Хайдугай хүбүүн Чирхай-ленхобоһоо тайчууд обог үүдэн гараа. Тумбинай-сэсэн хүбүүн Хабул хаан Хамаг Монголые захиржа байһан болон тэрэнһээ Хяад Боржигин () обог улбаалан гараа. Хабул хаанай хоёрдохи хүбүүн Бартан баатарынь Чингис хаанай эсэгэ Есүхэй баатарай () эсэгэ бэлэй. Хамаг Монгол Хутула хаанһаа хойшо хаангүй байһан тула Хяад Боржигин обогые юрэнхыдэнь Есүхэй баатар захиржа байгаа.

Чингис хаанай Монголой тулгуур түрые үүсхэн байгуулха үедэ Хабул хаанай удамай Хяад Боржигиной ноёдууд ехэ нүлөөтэй байгаа. Даридай-отчигин хадаа Бартан баатарай бага хүбүүн (Чингис хаанай абга аха), Алтаниинь Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутула хаанай хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Хучир Бартан баатарай хоёрдохи хүбүүн Нэгүүн тайжын хүбүүн (Чингис хаанай үеэл), жүрхинэй Сача-Бэхи Хабул хаанай ууган хүбүүн Охинбархагай аша хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Бүри бүхэ Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутугту Монхорын хүбүүн (Чингис хаанай эсэгэ Есүхэйн үеэлэ) байгаа.

Чингис хаан 1162 ондо Онон мүрэнэй хүбөөндэ Дэлюун Болдог гэһэн газар Есүхэйн хатан Өэлүн эхэһээ түрөө. Нюуса тобшодо тэрэниие эхын хэбэлһээн мэндэлхэдээ үри баруун гарайнгаа адха соо шуһа нүжэ адхажа түрэһэн гэһэн тэмдэглэн бэшэбэ. Хяад Боржигиной ударидагша байһан Есүхэй баатар Татарын Тэмүүжэн-Үгэтэй тулалдан олзолжо абаһантай үетэй тохёожо мэндэлһэн хүбүүе Тэмүүжэн гэжэ нэрлэбэ. Тэмүүжэнэй түрэһэн дүүнэр Хасар, Хачиун, Тэмүгэ, Отчигон, Тэмүлэн. Мүн эсэгэ нэгэтэй, Сочигил хатанай хүбүүд Бэгтэр, Бэлгүтэй аха дүү байгаа. 1171 ондо Тэмүүжэн Хонгирадай ноён Дай Сэсэнэй охин Бүртэтэй сүй табиһан болон тэндэһээ эсэгэ Есүхэй хариха замдаар татаршуудай найранда уригдан хорологдон ами үрэгдэбэ.

Тэрэнэй дараахан тайчуудай ноён Таргудай Хирилтуг Есүхэйн албатые Өүлэнһөө () булаан абажа тэдэниие орхин нүүһэнээр Тэмүүжэн хүбүүн үрхэ толгойлон хосороо. Өүлэн эхэ амидарал таршаг ядуу байһан хэдышье өөрынгөө хүбүүдтэ нүүдэлшэдэй изагууртанай хүмүүжэл олгожо шадаһан байна. Энэ сагта Тэмүүжэн, Хасар хоёр Бэгтэртэй араалдаһанаар уламаар тэрэниие харбан хорооһоноор Тэмүүжэн гэр бүлын толгойлогшо саашадаа хаан шэрээ залгамжалха тэмсэлэй эхилэл табигдаһан байна. Тэмүүжэн 13 наһа хүрэхэдэ Таргудай-Хирилтуг олзолон абаашан хорин уламаар хороохоор забдажа байха үедэ Тэмүүжэн һамбаашалан голдо нуугдажа байгаад Сүлдүсэй Сорхан Шарын (хожом мянганай ноён), гэртэ ерэхэдэ тэрэ өөрынгөө хүбүүн Чулуун (хожом Чингис хаанай дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн), Чимбай, охин Хадаан хамтаар Тэмүүжэндэ туһалан дутаалгаба. Тэмүүжэн хүүгэд ахы наһандаа Жадаран аймагай Жамухатай хоёршье удаа тангариг үргэн анда барилдаһаниинь хэдышье хожом эрхэ мэдэлэй мүргэлдээнһөө үүдэн тэдэнэй зам олон удаа мүргэлдэһэн байна. Тэмүүжэн хүбүүн хулгайда алдаһан найман шарга морёо алдаһаниие эрюулэн абахаар ябаха үедэ Наху баянай хүбүүн Боорчи (хожом Ехэ Монгол уласай баруун түмэнэй ноён, Чингисэй дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн) туһалһаниинь тэрэниие саашада үнэншэ дайшан нүхэд хүреэлхын эхилэл болобо.

Тэмүүжэн эрын сээндэ хүрэжэ (16, 17 наһатай байхадаа) сүй табиһан Бүртые буулган абажа ураглаба. 1180 оной оршом Гурбан Мэргэд урда Мэргэдэй Ехэ Чилэдүгэй һамган Өүлэниие Есүхэй баатарта алдаһанай үшөөе абахаар сэрэглэн ерэжэ Бүртэ үжиниие олзолон абажа Чилгэр бүхэдэ үгэһэн байна. Тэмүүжэн түрын инжинд ерэһэн булган дахые эсэгэй анда Хэрэйдэй Тоорил ханда үргэн барижа туслалсаа хүсэбэ. Тоорил хан Жадаран аймагай Жамухатай хүсэн хабсаран Мэргид аймагые дайлан Буур хээртэ бута сохин Тэмүүжэн һамган Бүртынгээ эрюулэн абаа. Бүртэ үжин Тэмүүжэндэ Зүчи, Цагаадай, Үгэдэй, Тулуй гэһэн дүрбэн хүбүүн түрүүлжэ үгөө һэн.

Мэргэдһээ Бүртэ үжин бусаан абахада тэрэ жэрмэһэн байһаниинь Тэмүүжэнэй ууган хүбүүн Зүчиин жэнхэни эсэгэ хэн байһаниие арсалдаатай болгобо. Гэбэшье Монголой Нюуса Тобшын 104-р зүйлдэ «Санамсаргүй байтал гурбан мэргид добтолжо, эхэнэр хүүгэдыемни булаажа абаба…» гэһэн байна. Тэмүүжэнэй үгүүлһэнөөр хада, Бүртэ хатан мэргэдүүд булаан абахаһаа урда тэрэ жэрмэһэн байһан байна. Тиимэшье ушарһаа Тэмүүжэн амидаралайнгаа туршада Зүчиие өөрынгөө хүбүүн гэжэ үзэжэ байгаа. Мэргидые дайлаһанай дараа Тэмүүжэн, Жамуха хоёр гурбадахи удаагаа анда барилдан хамта нютаглаха болобо. Гэбэшье удалгүй һалажа ябахада Жамухые дагажа байһан Боржигин болон бусад обог аймагай албатад Тэмүүжэн дахаха болоһоноор тэрэ обог аймагай ударидагша болохын эхилэл тавигдаба. Уламаар 1189 ондо Алтан, Хучир, жүрхинэй Сача-Бэхи, Даридай-Отичигон зэргэ Хяад Боржигиной ноёдууд һанаа ниилэн Тэмүүжэн Хамаг Монголой хаанда үргэмжэлжэ, «Чингис хаан» гэһэн сула олгобо. «Чингис» гэдэг үгын гарал «тэнгис» гэһэн үгэһөө гаралтай гэжэ үзэдэг бэлэй.

Тэрэнэй һүүлдэхи Жамуха өөрынгөө дүү Тайчирые Чингис хаанай албатануудта алагдаһаниие шалтагалан 13 хүреэнһөө сэрэг дайшалан добтолходо Чингис хаан угтажа ошон Далан Балжуд нэрэтэй газар тулалдаһаниинь Монголой түүхэдэ 13 хүреэнэй тулалдаан гээд нэрлэгдэнэ. Уг тулалдаанда Жамуха хүсэ түрэн Чингис хаанай сэрэгүүдые Зээрэн хабсалда шахажа сохёод бусахадаа Чинос аймагай залууыг далан тогоонд шанажа харгисалаа. Энэ гутамшагта үйлын дараагаар Уруудай Жүрчидэй, Мангудай Хуйлдар, Хонхотанай Мэнлиг зэргэ олон бишыхан обогой түлөөлэгшэд Жамухаһаа нюур буруулжа Чингис хаантай ерэжэ ниилэбэ. XII зуунай эсэсээр Алтан уласай Вангин Чансан жанжан татарай Мэгүжин һүүлтые хөөн Улза гол руу шахажа байха үедээ хүсэ хабсархые Тэмүүжэнһөө хүсэхэдэ уридын үшөөтэ татарые дараха боломжые Чингис хаан овжон ашаглажа Тоорил хантай хүсэн хабсаран Улза голой Хусуту шитүэн, (Нарату шитүэн) гэһэн газар Мэгүжин һүүлтые бута сохибо. Алтан уласай Вангин чансан Чингис хаанда «Чаутхури» Тоорил ханда «Ван хан» сула олгобо. Энэ сагһаа хойшо Тоорил ханиие Ван хан гэжэ болоо.

Чингис хаан Мэгүжин һүүлтые дайлаар мордоһон ара хударгаар жүрхинүүд ара гэрыень тоножо дээрэмдэһэн тула Хэрэлэнгэй Хүдөө арал хабида жүрхин руу добтолжо Тэлэтү ама нэрэтэй газар Сача-Бэхи, Тайчу хоерые барижа урда Бэлгүтэйн мүрые сабшаһан, татарда эсэргүү хабсаран байлдаагүй, ара гэрые дээрэмдэн тоноһон зэргэдэ яла асуун саазалаа.

Чингис хаан Ехэ Монгол уласаа байгуулха үедэ тэрэнэй урда этигээдтэ хоёр хүсэрхэг улас оршожо байһанай нэгэниинь Хорезмын хаанта улас, нүгөөхи Хара Хитан (Баруун Ляо) улас байгаа. Хожом эдэ уласуудай газар нютаг дээрэ Цагадайн улас зонхилон байгуулагдаһан бэлэй. Хорезмын хаанта уласай үндэһэлэгшэ Астыз (1127—1156) гэһэн шудалаашад үзэдэг. Хорезмынь Дурна Сельджук уласай султан Санжарай хараата байба. Гэбэшье Арал болон Каспиин тэнгис оршомой нүүдэлшэн аймагуудые Астыз захиргаандаа оруулан эзэмшэл газараа үлэмжэ тэлэжэ бэеэ дааһан уласай үндэһэ һууриие табяа. Астызые залгамжалагша Иль-Арслан (1156—1172) бэеэ дааһан бодолго ябуулжа байба. Тэрэнэй хүбүүн Текеш (1172—1200) огузуудтай хэһэн удаан хугасаанай тэмсэлэй үрэ дүндэ 1194 ондо Хорасаниие захиргаандаа оруулжа абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас бии болоо. Чингис хаан улас Ехэ Монгол уласаа байгуулжа байха тэрэ үедэ Мухаммед шах Дунда Азиин оронуудые нэгэдхэн захирхын түлөө шургуу тэмсэл хэжэ, 1207 ондо Бухара, 1208 ондо Хорезм, Гератые эзэлэн абаба. 1209 ондо тэрэ Иламышиин талада Хара Хитанай сэрэгые бута сохижо, 1212 ондо Самарканд хотые захиргаандаа оруулаа. Теэд 1215 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие буулган абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас Дунда Азиие өөрынгөө захиргаанда үндэһэндэ оруулжа, Каспиин тэнгисэй хойто эрьеһээ Персиин булан, Кавказай уулаһаа Гиндукушай нюруу хүрэтэрхи уудам газар нютагые хиналтадаа абаа.

Хара Хитан улас 1128 онһоо 1211 оной хоорондо оршон тогтонобо. Ниислэл Баласагуниинь Чу голой хүбөөндэ мүнөөгэй Бишкекэй ойролсоо оршожо байба. Чингисэй сэрэгтэ 1204 ондо бута сохюулһан Найманай Таян ханай хүбүүн Хүчүлүг үсөөн сэрэг албатануудаа дахуулан Хара Хитанай уласта ами хорогдохоор ошоод, 1211 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие шэрээһээнь зайлуулжа түрын эрхые булаан абаа. 1218 ондо Алтан болон Тангуд уласые номхоттон доройтуулжа, Хара Хитаниие эзэлэн абаһан монголшууд Чингис хаанынгаа ударидалга доро 500 худалдаашанайхинь ами наһые аймшаггүй хороожо, удаа дараалан эльгээһэн элшэнэрыень доромжолон бусааһан лалын ехэ эзэнтэ гүрэн Хорезмтэй байлдахаар зэхэжэ эхилбэ. Хорезмын хаанта улас Мухамед шах II Ала ад-Дин Мухаммед (‎) «зэрлиг бүдүүлиг монголшууд» Хорезмтэй байлдахаар ерэнэ гэдэгтэ этигэхэгүй байгаа. Байлдахаар ерээшье гэһэн һайтар бэхэлһэн хэрэм сайзаар хамгаалагдаһан хотонуудыень эзэлэн абажа шадахагүй гэһэн баһажа байгаа.

Зүршэдэй Алтан уластай дайтажа ябаһан Чингис хаан үүдэһэн нүхэсэл байдалай уламһаа Хорезмын хаанта уластай дайтахаһаа аргагүй болоо. Чингис хаан Алтан уластай дайтаха үүргые Мухулайд даадхажа, өөрөө Монгол сэрэгэй гол хүсэниие ударидан, Хорезмдэ эсэргүү дайнай бэлэдхэлдэ оробо. Алтан уластай хэхэ дайнда Мухулай жанжанай баруун гар болон оролсохые Тангуудһаа шаардаба. Чингис хаан Хорезмые дайлаар мордохын урда 1219 оной хабар Ехэ хуралдай хуралдуулжа, баруун зүгтэ хэхэ дайнай түлэблигөө болбосоруулаа. Монгол сэрэг хэдэхэн һарын дараа Хорезмын эзэнтэ уласта тулажа ошоһон байгаа. Манай эрдэмтэдэй үзэжэ байгаар Чингис хаанай сэрэг 120 мянган оршом хүнэй бүрилдэхүүнтэй байгаа. Эзэн хаан ами алагдаһан тохеолдолд Ехэ Монгол уласай хаанай шэрээе Үгэдэйдэ залгамжалуулхаар хэрээсэлбэ.

Уласайнгаа гуламтые Отчигин ноёноор сахюулба. Чингис хаан Хорезмын хаанта уласта элшэн эльгээжэ, яла асуухаар сэрэг хүдэлгэһэнөө мэдэгдэбэ. Хорезмын шах Мухаммед Чингистэй дайтахын тулада Сыр-Дарья мүрэнэй дахууха хотонууд, Ферганын хүндын зон, Бухара, Самарканд, Үргэнчидэ сэрэгээ хубаарлан байралуулаа. Сэрэгээ иигэжэ бага багаар хубаажа, хүсэеэ тараан хубааһаниинь монголшуудта ашагтай боложо тэдэнэй хотонуудые нэгэ нэгээр эзэлэн абаха боломжые олгобо. Хорезмын шах хүсэеэ тараан байралуулха болоһон шалтагааниие энэ тактикые түүхэшэ Д’Оссон Зүчитэй холбон тайлбарилдаг байна. Тэрэ Мухаммед шахын зүрхые Зүчи үхүүлһэн гэжэ тэмдэглэбэ. Чингис хаан Хүчүлүгэй зүгһөө аюул нэмэгдэжэ байдагые мэдээд тэрэндэ сохилто үгэхээр хан хүбүүн Зүчидөө 20 мянга гаран сэрэг ударидуулан ябуулһан байна.

Энэ үедэ Хорезмын шах Мухаммед 60 мянган сэрэг дайшалан Хүчүлүг ханиие дарахаар мүн хүдэлһэн байгаа. Мухаммед шах Иргиз голой оршомдо ерэжэ буудаллан Хүчүлүг ханай байдаг газарые тандан ябатар олон морито сэрэг ойротожо байе толгойн һэргылхынхин Мухаммед шахда мэдээлһэн байна. Тэдэ сэрэгынь Хүчүлүгэй сэрэгые бута сохёод тэрэнэй толгойе абажа ябаһан хан хүбүүн Зүчиин сэрэг байгаа. Зүчи султанда элшэн ябуулан тэрэнтэй байлдаха хүсэлгүй байгаа гэдэгээ хэлүүлээ. Хорезмын шах «Хэрбээ Чингис хаан надтай тулалдахые шамда тушаагаагүй бол, Аллах тэнгэри шамтай тулалдахые надта тушааһан бэлэй, Минии хубида Гүр хан, Хүчүлүг хан, танарай хоорондо илгаа үгы байна, ушарынь та бүхэн адлихан буруу үзэлтэнүүд» гэбэ. Зүчи Мухаммед шахтай тулалдахаһаа аргагүй болобо.

Энэ тулалдаан Мухаммед шахай хубида сэрэгээ бэеэр ударидан монголшуудтай хэһэн түрүүшын болон һүүлшын тулалдаан болоһон юм. Тооной хубида хабигүй үсөөн сэрэгтэй байһан хэдышье монголшууд эрэлхэг зоригтой тулалдажа һүни орой болоходо байлдаан түрэ забһарлаба. Хорезмын шах үглөөдэр үглөөгүүрнь дахин тулалдаанаа үргэлжэлүүлхээр дайнай талбари дээрэ ерэхэдэ Зүчиин сэрэг олон гал аһаажа орхёод һүниндөө хоёр үдэрэй зам туулан холдоһон байгаа. Уг тулаанда 20 мянган хүнээ алдажа өөрынгөө сэрэгэй сул талые мэдэрһэн шахын зүрхэниинь үхэжэ һүлдэнь доройтоһон гэдэг бэлэй. Чингис хаан 600 км үргэн Кызыл Кум сүлые богони хугасаанда туулажа, Хорезмын хаанта уласай хоёр ниислэлэй дундуур гэнтэ гаража ерэһэниинь дэлхэйн сэрэгэй түүхэдэ гараһан гайхамшагта үйлэ ябадалай нэгэ байгаа.

Мухаммед шах ниислэлээ түрэг, таджик зэргэ бум оршом хүлһэнэй сэрэгээр мануулан үлдээгээд сэрэг суглуулха нэрээр Самаркандые орхин буужа байна. Самаркандые эзэлэн абаһанай дараа Чингис хаан Хорезмын нүгөө ниислэл Үргэнч хото руу сэрэг яаран хүдэлгэһэнгүй. Ушарнь Теркен хатаниие эе эбээр өөртөө дагаар оруулха бодолгые Чингис хаан баримталжа байгаа. Үргэнчдэ амидаран һуужа байһан Теркен хатан хүбүүн Мухаммедэйнгээ хүсэлтээр шахай һамган хүүгэдые дахуулан Мацадар уула руу гүйжэ буун одоо. Теркен хатанай бүгж байһан Халуун сайзые монгол сэрэгүүд хэһэг хугасаанда бүһэлэн хааһанай эсэстэ буулгажа абаа. Теркен хатаниие Чингис хаан Монгол руу абажа одоһон болон тэрэ Харахорумда наһа бараа.

Чингис хаанай шэлэдэг жанжан болохо Зэб, Сүбэдэйн сэрэгтэ мүрдэн хөөгдэһэн Мухаммед шах Иран, Ирагай хото, сайзаар гүйжэ ябаһаар Каспиин тэнгисэй зүүн урда эрьедэ оршохо Абескун гэһэн эзэнгүй арал дээрэ нуугдан бүгэжэ байгаад 1220 оной 12 дугаар һарын һүүлээр уушханай хадхалга үбшэнөөр наһан эсэс болобо. Мухаммед шахые мүрдэн хөөһэн Зэб, Сүбэдэй хоёр тэрэниие наһа бараһанай һүүлдэ мэргэдэй үлэгдэлые орогнуулһан хибчагуудые мүшхэн байлдажа, Самаркандһаа эхилэн Каспиин тэнгисые бүрин тойрожо, бараг 8 мянган миль газарые туулаа һэн.

Чингис хаан 1222 оной намар Бухарта ерэжэ, эрдэмтэн мэргэдые суглуулан лалын шажантанай этигэл һүзэгэй талаар хөөрэлдэжэ, имам, кадисай санбаартануудые бүхы түрэлэй алба губшуурһаа сүлөөлжэ, тэдэнэй үе залгамжалха эрхые баталгаажуулаа. Лалын шажанта ороной түүхэдэ түрүүшынхиеэ иимэ санбаартанууд ниигэмэй дабхаргын хубида дабуу эрхэ эдлэхэ болгоһониинь энэ бүһэ нютагые захирха өөрын хүбүүд Зүчи, Цагадайн уласай саашадын хуби заяанда һанаа табижа байһанай элирхэйлэл байгаа. 
 

Чингис хааниие даосой арша Чан-Чүнь бомботой уулзажа ута наһалха боломжые бэдэржэ байгаа. Тэрэ мүн лалын шажанай зүдхэлтэнүүдтэй Коран номой үндэһэн заршамуудыешье тайлбарилуулжа байгаа. Хаанай энэ үйлэдэлые эзэлжэ абаһан улас орнойнгоо арад түмэнэй шажан шүтэлгые хүндэдхэн үзэжэ арад түмэнэй сэдьхэл һанаае хэр һамаарха, оюун һанаанай хубида хэр захиржа болохые мэдэхые хэшээдэгтэй холбоотой гээд үзэдэг бэлэй. Чингис хаан Сартуулда байха үедээ лалын шажантай, түрэг гаралтай, Монголой төрд үнэнч зүтгэхээ элирхэйлһэн Махмуд Ялавачые Мавераннахрын захирагшаар томилбо.
 
Мухулай 1223 ондо таалал түгэсэжэ, Алтан уласые дайлаха үйлэ ябаса аалидажархиһан, Тангуд ула
с баруун гар боложо Алтан уластай дайтахаяа зогсооһонтой холбогдон Чингис хаан аянаа түргэбшэлжэ, 1225 оной хабар эхэ нютагтаа бусажа ерэбэ.
 




#Article 55: Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас (1639 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас (; ) — Азиин (Еврази) түбиин дурна зүгтэ оршодог; 9.6 сая км2 газар нютагтайгаараа дэлхэйн улас оронуудһаа Росси ба Канада хоёрой арад Америктай зэргэсэжэ, 1.3 тэрбум хүнтэйгээрээ түрүүн байрада бэшэгдэдэг гээд юум юумээрээ хүшэрхэгжэһэн гүрэн мэтэ нүлөөтэй улас юм. Хүн зон — 1 370 536 875 хүн үлүү.

Түүхэ бурангы ниигэмэй үедэ өөр өөр нэрэтэй маша олон «хитад улас» ээлжэ дараалан халагдажа үнгэрһэн болоод яг одоогой газар нютаг бүхы Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас 1949 ондо байгуулагдажа, хэдэн жэл хүлеэһэнэй дараа 1971 ондо НҮБ-ын гэшүүн бүрин эрхэтэй улас боложо шадаба. Хитадууд энэ уласаа тобшоор 中国 гэжэ бэшэжэ [жунъгуо] гэжэ дуудадаг. Энэһээ тус уласай Үбэр Монгол орондо монголоор Монгол уласайхидһаа илгаатайгаар [дунда улас] гэжэ нэрлэжэ оршуулжа, «» (думдаду улус) гэжэ бэшэжэ байгаа.

Хитад хэлээр уласай нэрэнь 中国 (Чжунго) «Дунда улас» гэһэн удхатай. Чжун («дунда») гэдэгынь Нанхяад үндэһэтэнэй өөрһэдөө соёл эргэншэлэй түб гэжэ үзэхэ эртын дэбэргэн уламжалалһаа эхэтэй. Манзын Чин уласай дараагаар байгуулагдаһан бүгэдэ найрамдаха уласые Монголшууд Дундада Эргэн Улас () (1911—1945) гэһэн нэрлэдэг байба. Го («улас») гэдэгынь уласай олон үндэһэтэниие нэрлэхын тулада Сунь Ятсенэй һэргээн хэрэглэһэн хуушанай хэлэжэ болоно. Одоо сагта мүн Дундада улас гэхэ нэрэшэлые монголшуудаар хэрэглүүлхые ехэд хэшээдэг болоод үбэрмонголшуудай дунда тэгжэ ярижа бэшэдэг.

Хитад гү, али Хань үндэһэтэниие Монголшууд Нанхяад гэжэ нэрлэжэ байһаниие Монголой Нюуса Тобшоһоо хаража болоно. Хитад гэһэн нэрэшэлээр Монголшууд Дунда Зуунай үеын үбгэ монгол хэлэтэн Хитан үндэһэтэниие нэрыдэдэг байгаад хожомоо Хитан үндэһэтэн Нанхяадта уусаһанай дараа тэрэ зүгэй уласуудые монгол хэлэнээ Хитад гэжэ болоо. Мүнөөнэй Бээжэндэ ниислэлээ хэжэ байһан Зүршэдэй байгуулһан Алтан уласынь Нанхяаднарһаа хэлэн соёл өөр үндэһэтэн байгаа. Тодоруулбал зүршэд хэлэниинь Алтай изагуурай манжа тунгус хэлэнэй нэгэн һалбари хэлэн юм.

Хитадтай хилэ ниилэдэг уласууд: Монгол Улас, Ородой Холбооной Улас, Казахстан, Япон. Мүн харисангы бага уһаар Хитадай тэнгис, Япон тэнгис ойролсоо.

Үргэн уудам Хитад ороной 9,640,821 км2 талмайда байгаали олон янзаар бүрилдэн тогтобо. Баруун хилэ, хизгаарта Гималай, Каракорум, Памир, Тэнгэри Уула, Кунь-Лунь, Хүхэнуур–Түбэдэй үндэрлиг зэргэ уулархаг орон, баруун хойто хизгаараар Таклакаман, Гоби зэргэ сүлэ байдаг бол зүүн урда нютагаар Хүхэ мүрэн, Шара мүрэн гэжэ дэлхэйн хоёр томо мүрэнэй һаба газар байна. Дурна эрье, хэдэн хэдэн тэнгисээрээ Номгон далайда тулажа, нара зүб тойруулбал Вьетнам, Лаос, Бирма, Бутан, Энэдхэг, Балба, Пакистан, Афганистан, Таджикистан, Хиргис, Хасаг, Монгол, Росси, Хойто Солонгос гэһэн 14 уластай газараар хилэ залгадаг. Хитад улас өөрын хэһэг гэдэгһээ боложо Тайвань 1971 онһоо хойшо олон уластай эрхэ дутуу харилсажа байна. Мүн Энэдхэгэй харьяалжа бай уулын буйда хэдэн газар, Японой Сенкаку ольтирог, Вьетнамай газар нютагые өөрынхи гэжэ маргадаг. Тиимэһээ 1950 ондо Түбэдтэй, 1962 ондо Энэдхэгтэй, 1969 ондо СССР-тэй 1978 ондо Вьетнамтай, дайтаж байсан.

СССР-эй туршалгаар БНХАУ Хитадуудһаа үсөөн 55 нэрын арад түмэнд өөртөө заһаха эрхэтэй газар заажа үгэжэ тайтгаруулдаг хэдышье нэгэ үндэһэтэн дабамгайлһан уласай жэшээр нэгэдэмэл түрын байгууламжатай юм. Коммунис (эб хамта) улас түрын дэглэмтэй ушарһаа ганса намһаа бүхы түбшэнэй түрэ засагай ударидалгые томилжо байна. Харин эхиндээ социалис (ниигэм журамта) эдэй засагтай байжа байгаад 1978 онһоо аажамаар заха зээлиин эдэй засагта шэлжэжэ мүнөө ДНБ-ын хэмжээр дэлхэйдэ АНУ-ай дараа ородог болшохоод байна. Орон нютагаа 5 түвшэн, баһа зүг шэгэй орон гээд ойлгоходо түбэгтэй олон нэгэжэ болгон хубааһан байдагһаа нэгэдүгээр түбшэндэ 23 можо, өөртөө заһаха 5 орон, түбһөө захирдаг 4 хото, онсогой захиргаата 2 оронойе харьяалжа байна. 1,339,724,852 хүнһөө ниислэл Бээжэндэ 18 сая, түрүүн хото Шанхайда 23 саянь амидарадаг.

Хитадай уула шэлэдэ Тэнгэри уула, Уишань уула, Яншань уула, Бэйшань уула, Наньлингай уула, Ехэ Хянганай дабаан, Тайханшань уула, Ушань уула, Фэншань уула, Алтайн уула, Линшань уула, Алашань уула, Паньшань уула болон Гималай зэргэ байдаг. Энэһээ гадна, Хитадай 5 хайрхан гэжэ байдаг. Энэнь тухайлбал зүүн хайрхан Тайшань уула, урда хайрхан Хен шань уула, баруун хайрхан Хуашань уула, хойто хайрхан Хэйшань уула, түб хайрхан Суншань уула болоно. Хитадай үндэрлигүүд дотор Хүхэнуур Түбэдэй үндэрлиг хамагһаа нэрэтэй. Далайн нюрууһаа дундажаар 4000 тухай метртэ үргэгдэһэн энэ үндэрлигэй талмай 2 сая 500 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр болоод, Хитадай нютаг дэбисхэрэй бараг 1/4 хубиие эзэлдэг. Хүхэ Нуур Түбэдэй үндэрлигһээ гадна Үбэр Монголой үндэрлиг, Шара Хүрьһэтэ үндэрлиг, Юньнань-Гуйчжоугой үндэрлиг байдаг.

Хитад улас бол мүн гол мүрэн ехэтэй орон, Хитадай гол мүрэнүүдэй утые ниилүүлэн бодобол 430 мянган километртэ хүрэжэ, дэлхэйн бүмбэрсэгые арбаада ороожо хүрэдэг. Хитадай гол мүрэнүүд дотор Хүхэ мүрэн, Хатан гол хамагһаа нэрэтэй. Хүхэ мүрэн бол дэлхэйн 3-дахи томо мүрэн, ниитэ 6380 үлүү километр ута, Хүхэ мүрэнэй һаба газар эд уурһаар элбэг дэлбэг, уһанай хүсэнэй нөөсэнь Хитадай уһанай нөөсын 40%-е эзэлдэг болоод һаба газартань 20-оод сая гектар таряан талмай, 300 үлүү сая хүн зон һуурижан амидарадаг Хитадай хүдөө ажахын шухала нютаг болоно. Хитадай 2-дохи томо гол Хатан голой һаба газар бол Хитадай үндэһэтэнүүдэй үлгы юм. Хүхэнуур можын Баян хара уулнаас эхэ абаһан энэ голой ниитэ утань 5464 километр, Хүхэнуур, Сычуань, Ганьсу, Ниншя, Үбэр Монгол, Шаньши, Шэньши, Хэнань, Шаньдун зэргэ 9 можо өөртөө засаха аймагаар урдан үнгэржэ Бохай тэнгистэ шудхадаг. Хүхэ мүрэн, Хатан голһоо гадна Хитадта баһа дэлхэйн хамагай ута һубаг болохо Бээжэн-Ханьчжоугой һубаг байдаг. Бээжэн-Ханьчжоугой һубаг бол Хитадай эртын уһан ажахын абарга ехэ барилга болоно. Бүри эртэ манай тоололой 605-604 оной Суй Ян-ди хаанай үедэ татаһан юм. Энэ һубаг Лоуянгаар түб болгожо, хойшоо Бээжэн, үмэнэшүү Ханчжоу хүрэжэ, 1794 килoметр үргэлжэлдэг. Бээжэн, Тяньцзинь, Хэбэй, Шаньдун, Жянсү, Жэжян зэргэ можо хотоор урлан үнгэржэ, Хайхэ гол, Хуайхэ гол, Хүхэ мүрэн, Цяньтан мүрэнэй 5 ехэ гол мүрэнэй системые холбожо байдаг. Одоо энэ һубаг Хитадай урда нютагай уһые хойто нютагта татаха барилгын зүүн талын шугамай гол шугам болоод байна.

БНХАУ-ын түүхые тухайн үедэ ударидажа байһан хүнэйнь нэрээр Мао Зэдуний үе (1949—1978) болон Дэнь Сяопинай үе (1978—) гэжэ 2 хубаахань бии.

Мао Зэдунай үедэ БНХАУ социалис системэдэ хамрагдан, Ехэ Дэбхэрэлтын бодолгые хэрэгжүүлжэ ерэһэн болобош амжалтада хүрээгүй юм. Энэнэй уламһаа Соёлой хубисхал гаража, «хубисхалта эсэргүү» гэгдэһэн хүнүүдэй олоноорынь хороожо, улас орон даяар айдас хүйдэс ноёлһон жэлнүүд ерэһэн юм. Мао Зэдун наһа барахатай зэргэсэн энэ хубисхалшье намжажа, Мао Хуа Гуофенг залгамжалһан болобош удалгүй түрын эрхэ Дэнь Сяопиньда шэлжэбэ.

Дэнь Сяопиниин үедэ БНХАУ Коммунис Нам гэжэ ганса намай системэеэ хадагалжа үлэһэн болобошье эдэй засагаа заха зээлиин системэдэ шэлжүүлхэ алахамууд хэгдэжэ, БНХАУ оршон үетэй хүл ниилүүлэн алхаха болоо. Энэ хугасаанда хүндэ хүнгэн үйлэдбэринүүд хүгжэн, «Дэлхэйн үйлэдбэри» гэжэ нэрлээгдэхэ болотороо эдэй засагынь олошоруулһан юм. Гэбэшье улас түрын хубида сүлөөгүй байдал үргэлжэлһээр байгаа болон 1989 оной Тяньаньмэнь талмайн алалга болон 2005 оной Һалан тусгаарлахада эсэргүү хуули зэргэнь БНХАУ-ай «Нэгэ Хитад, Нэгэ Улас» бодолгын элирэл юм.

Хитад улас дэлхэйдэ эгээн олон хүнтэй. Эгээн ойро 2010 оной тоололгоор БНХАУ 1,370,536,875 оршон һуугшатай байба. 16,6 хубинь 15 хүрэтэрхи наһанай хүүгэд, 70,1 хуби 15-60 наһатан, 13,3% нь 60-аас дээш ахмад наһатан юм. Хүн зоной жэлэй үрэжэл 0.46% байна. Дундажаар 73,18 наһалдаг.

Хэтэ үрэжэлые 1979 оной «Нэгэ хүүгэдэй бодолго»-оор болюулһан. Ядаралай хуби бууража, амижаргаанай нюруу дээшэлһэниинь һайн болобошье хүүгэд нюуха, наймаалха гэхэ мэтэ муу үрэ дагабари баһа байгаа. Түрэжэ бай хүүгэдэй эрэ эмын харисаа 105/100 боложо гажаһан болоод 2010 ондо бүри 118/100 байгаа. 2013 онһоо эхэнэр нүхэрэй али нэгэниинь айлай ганса хүүгэд бол хоёр хүүгэдтэй байхые зүбшөөржэ зөөлрүүлһэн.

Хитадайхин хотожожо байгаа. 1990 ондо хотын хүн зон 20% байһан бол 2007 ондо 46% хотынхин болоһон. Хитадта саяһаа олон хүнтэй 160 оршом хот байгааһаа Шанхай, Бээжэн, Тяньцзинь, Гуанчжоу, Шэньжэнь, Чунцин, Ухань долоонь асанхи хүнтэй болшохоһон. Араһаань Дунгуань, Чэндү, Хонконг, Нанжан, Мүгдэн, Ханьчжоу гээд олон хот нэхэжэ ябаа. Ажал бэдэржэ хүдөөһөө хото бараадһан 220 сая хүн бии.

Хитад үндэһэтэнэй түрэлхи, Хитад уласай газар нютагай 45,6% эзэлһэн Дотор газарта хүн зоной 93.9% оршон һуудаг. Бээжэн-Шанхайн хүрээнэй Хитадай ехэ тала, Хонконг-Гуаньчжоу хабын урда нютагта бүри шэгүү һууришилтай. Түбэдэй ӨЗО-до эгээн һиирэг, 2,2 хүн/км2 байгаа.

БНХАУ арад эргэдээ хэлэн, яһан үндэһыень харгалзан 56 нэрээр хураан бүридхэдэг. Тус уласай үндэһэн хүн ам Хитад түрэлхи хэлтэй Хитад үндэһэтэн нийт хүн зоной 91.51 хубиие бүридүүлжэ, ТӨЗО ШУӨЗО хоёрһоо бусад можо, орондо хэдынээ диилэнхи олоной хубитай болоо. 70 хубинь умарад (Бээжэн багтааһан), үлдсэн нь ү (Шанхайн), юэ (Хонконгийн кантон г.м), минь зэргэ аялгуутан гэхэ болобош Хитад бэшэгэй нэгэ дүрэмтэй.

Уласай үсөөн тоото арад түмэн 8,49% хубиие эзэлжэ байгааһаа 2010 оной тоололгоор 16,9 сая жуан, 10,5 сая хотон, 10,3 сая манжа, 10,0 сая уйгар, 9,4 сая мяо, 8,7 сая и гэжэ ябаһаар 3 мянган лоба, татараар гүйсэнэ. Хитадууд күнзы, бомбо (дао), будда гэһэн «гурбан шажан ном»-ые эртынһээ эдеэшүүлжэ абаһан. Хотон Хитадуудынь лалын шүтэлгэтэй. БНХАУ эхиндээ шажан хориглоһоншье 1980-аад онһоо хиналтатай жааханаар сүлөөлбэ.

Олон яһатанай ехэнхинь урдын тай-кадай изагуурай хэлэтэй байдаг. Бүгэдэл өөрын гэһэн хубсаһан гоёл, зан заншалаараа илгарха болобошье Хитад үндэһэтэнэй хүсэтэй нэбтэрэлтээр Хитад хэлэтэй болоод түрэлхи хэлээ гээсхээжэ байна. Түбэд-бирма бүлэгэй хэлэтэй-шарын шажаниие үүсхэгшэ түбэд, түрэг бүлэгэй хэлэн-ислам шүтэлгэтэй уйгур, хасаг, монгол бүлэгэй хэлэн-шарын шажанай уламжалалта монгол зэргэ хизгаарай арад түмэн Хитад хэлэн һурахын хамтаар өөрын түрэлхи хэлэн бэшэгээ боломжоороо хадагалжа үлэһэн.

Хитад Улас хүнэй ​​эрхые (Интернетдэ сүлөөтэй нэбтэрэлгэ, хэблэлэй эрхэ сүлөө, суулганай эрхэ сүлөө, хүүгэдтэй болохо эрхэ сүлөө, ниигэм байгуулха эрхэ сүлөө, шажан шүтэлгын эрхэ сүлөө) зүршэхэ, захиргаадалтын уласуудай нэгэн юм.

Хуули баталха байгуулгань Бүхы Арадай Түлөөлэгшэдэй Хурал, гүйсэдхэхэ засаглалай дээдэ байгуулгань Түрын зүблэл болоно. Хамагай дээдэ шүүхэ газар Арадай Дээдэ Шүүхэ юм.
Гэбэш түрын дээдэ эрхэ мэдэл Намда түблэрхэ болоод ХКН-ын тэргүүлэгшэд улас орониие ударидадаг гэхэд болоно.

БНХАУ-ай Үндэһэн хуулида тусхагдаһан Хитадай Коммунис Намаар (ХКН) захиржа байна.

Хитадай Коммунис Нам 76 сая үлүү гэшүүнтэй, дэлхэйн улас түрын эгээн томо байгуулга. 2009 ондо БНХАУ байгуулагдаһанай нэгэн жаран болоходо ХКН-ай 4-дэхи үеын ударидагшад эрхэ баряад ябажа байгаашье үнгэрһэн хугасаада Хитадай улас түрын системэдэ намай лидерынь өөрын залгамжалагшые тодоруулха талаар баталгаажаһан тогтоһон арга зам гэжэ байһангүй. Мао Зэдуниие наһа бараһанай дараа тэрэнэй залгамжалагшадые түлхин Дэн Сяопин эрхэ мэдэлые гартаа адхаха болоһон. Харин Дэн Сяопин өөрынгөө залгамжалагша гэгдэжэ байһан хоёр хүниие орхин Цзян Цзэминьдэ түрын эрхээ шэлжүүлһэнэй зэргэсээ үе алгаһан Ху Цзиньтаое тогтоожо үгэһэн байдаг.

Хитад улас мүнөөдэр можо, аймаг, хошуун, сум, гасаанай гэһэн 5 зэргэ дэбэй хорин нэгэжээр газар нютгаа шаталан хубаажа байна. I дэсын 33 нютагһаа 22-нь можо, 5-нь автономито орон (ӨЗО), 4-нь түбдэ захирагдаха хото, 2-нь онсогой захиргаата орон (ОЗО) гэһэн зүйлэй нютаг болоно. Хоёр ОЗО (Хонконг, Макао) автономито ехэ эрхэтэй. Тайваниие өөрынхи гэжэ зүдхэдэг.

БНХАУ-ын I дэсийн 33 нютаг, өөрийн гэж мэтгэдэг 1 газрыг харууласан газрын зураг

Хитадай ниислэл хото — 17 550 000 хүн зонтой Бээжэн юм. Ондоо ехэ хотонууд: Шанхай (хүн зон — 18 450 000 хүн), Чунцин, Тяньцзинь, Гуанчжоу.




#Article 56: Азербайджан (259 words)


Азербайджан (; ) — Каспиин тэнгисэй эрьеын, Кавказай гэхэ тодотголтой бүрин эрхэтэ улас Азиин орон.
Албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Азербайджан Улас () гэнэ. Угиинь Баруун Азиинхи, арай өөрөөр бодобол Зүүн Европоынхи гэжэ баһа хэлэжэ болоно. Яг Азербайджан, өөртөө засах Нахчыван гэхэ хоёр салангид газартай. Энэ хоёрыг Армены нутаг зааглаж байдаг. Яг Азербайджаниинь Армени (566 км), Гүрж (322 км), ОХУ (Дагестанаар, 284 км), Иран (432 км) дүрбэн уластай, Нахчиваниинь Иран, Армени, үлэ ялиг зайгаар (9 км) Турктай тус тус хилэ залгана. Яг Азербайджан зүүншэ Каспи (эрьеын утань 713 км) хүрэдэг.

Азербайджанда Кавказай уулархаг газар, Каспиин тэнгисэй нама доро газар, энэ хоёрын дундаха тэгшэ тала газар гэһэн гурбан янза байса ажаглагдадаг. Оростой хилэлхэ зурбаһанаа байха Ехэ Кавказай нюруунай Базардүзү уула (4,466 м) хамагай үндэр, эсэргээр Каспиин тэнгисэй эрьедэ (-28 м) хамагай набтар сэг байна гэжэ тоосоолбо.

Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхэйдэ 113-р томо) нютагтай Азербайджанда 2011 ондо 9.1 сая (дэлхэйдэ 89-р олон) хүн ажа түрэн һуужа байна. Энэнь нэгэжэ км²-т 105.8 хүн (дэлхэйдэ 103-р шигүү) оногдожо байна гэһэн үгэ. 2009 оной байдалаар хүн зоной олонхи 91.6%-иие Азербайджан үндэһэтэн бүрдүүлжэ байна. Тэдэ Түрэг һалбариин Огуз бүлэгэй хэлэн яряатай болохоор Турк, Туркментэй арай ойро хамаатан болодог.

Азербайжанынь дарааха улсуудтай хил залгана (сагай зүүнэй эсрэгээр, баруун-хойто зүгhөө зүүн-үмэнэдэ зүг рүү): Оросой холбоото улас.

Ниислэл хото — Баку. Нэгэдэмэл түрын байгууламжатай Азербайджан уласай нютаг дэбисхэр үндэһэн 59 аймаг (rayon, «район»), эдэгээр аймагһаа гадуур 10 хото (şəhər) болон салангид оршоһон Нахчыван орон гээд нэрэ бүхы 70 нютагһаа бүрдэнэ. Саашалбал аймагууд дотороо 2698 һуурин газар (bələdiyyə), хотууд дотороо дүүрэг (şəhər rayon) болож хубаагддаг. Харамһалтайнь Уулын Карабах 12 нютагай абаад тусгаарлашахаһан.




#Article 57: Армени (192 words)


Үбэр Кавказ дахи бүрэн эрхэтэ гурбан уласай арай жаахан болоод урда талынхинь Армени ( Hayastan) юм. Албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Армени Улас ( Hayastani Hanrapetut’yun) гэнэ. Угиинь Баруун Азиинхи, арай өөрөөр бодобол Зүүн Европынхи гэжэ баһа хэлэжэ болоно. Азербайджан, Гүрж, Азербайджанай таһархай нютаг Нахчыван, Турк, Ирантай хилэ залгадаг. Азербайджанһаа дайнаар булааһан Уулын Карабахтайгаа баһа хилэлжэ байгаа.

Армениин 29,743 км² (дэлхэйн 141-р том) газар нютаг юрэнхыдөө уулархаг. Нютагай хамагай үндэр сэгиинь Арагац (4,095 м) уулын орой, хамагай намиинь Дэбэд голой хүндэйдэ (380 м) байна гэжэ тоосогдоһон. Севан (940 км²) гэхэ ганса томо нууртай.

Одоогой Армениин нютагта эртэ дээрэ үедэ Ехэ Армени улас мандажа байгаа. Армени бол Европо гаралтай үндэһэтэн юм. XIX зуунай эхиндэ хүшэрхэг Хаанта Ородой мэдэлдэ ороһон юм. 1918-1920 оной хоорондо богони хугасаанда Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Армени Улас нэрээр тусгаар тогтоножо байгаад Зүблэлтэ Холбоодо нэгэдхэгдэжэ Зүблэлтэ Социалист Бүгэдэ Найрамдаха Армени Улас болоһон. 1991 ондо Зүблэлтэ Холбоо албан ёһоор бутрахад мүнөөнэй тусгаар тогтонолоо олобо.

Нэгэдэмэл түрын байгууламжатай Армени уласай нютаг дэбисхэр 10 аймаг (մարզ, «марз»), аймагһаа гадуур 1 хото (Ереван) боложо хубаагдана. Нэгэ аймагта дундажаар 2.8 мянган км² газар, 21 түмэн хүн ноогдожо байна. Задалан харабал аймагууд дотороо 915 баг (һуурин, «хамаянк») болоно.




#Article 58: Афганистан (148 words)


Афганистан (Перс افغانستان‎; пуштугаар Afġānistān‎), бүхэли албан еһоной нэрэнь Лалын Бүгэдэ Найрамдаха Афган Улас (үгээр хураахад ЛБНАУ), гээшэ Ази түбиин түб, урда зүгтэ хэһэгтэ далайһаа зайдуу оршодог улас гүрэн, 1946 ондо НҮБ-да ороһон 29 сая хүн зонтой  бүрин эрхэтэ улас юм.

Албан еһоной хэлэнүүд — пашту ба дари. Диилэнхи шажан — лалын шажан. 34 можодо (ولایت‎, вилаят) хубаагдана. Ниислэл хото — Кабул. Түрын тэригүүн — юрэнхылэгшэ.

Афганистан хадаа уулархаг орон мүн. Зүүн-хойто зүгһөө баруун-урда зүг хүрэтэр Гиндукуш уула (Афганистан соо 6729 м үндэрые хүрэнэ) үргэлжэлнэ, хойто ба урда зүгтэнь — тэгшэ ба хадалиг газар. Хуурай, түби газарай уларилтай. Тэгшэ газарта 1 һарын дундажа температура 0-һээ 8 градус хүрэтэр найгалзаад, үндэр уулада -20°C хүрэнэ. Зундаа 7 һарын дундажа температура тус тусда 24-һөө 32°C, 0-һээ 10°C хүрэнэ. Жэлдээ 200-400 мм шииг нойтотой, уулын газартань 800 мм бороотой. Гол мүрэнүүд - Амударья, Мургаб, Герируд, Гильменд, Кабул. Сүлэй ба хахад-сүлэй ургамал диилэнэ. 




#Article 59: Балба (147 words)


Балба (албан ёһоор  Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Балба Улас) — Урда Азидахи, Гималайн түб хэһэгтэ байрладаг холбоото улас юм. Хитадтай болон Энэдхэгтэй хилэ зурыдаг. Хүн зоной 17 % хотынхид. Албан ёһоной хэлэниинь непали, уласай шажаниинь — энэдхэгэй шажан. Засаг захиргаанай хуубари — долоон можо нютагуудта хубаагдана (2015 оной байдалаар). Ниислэл хотонь — Катманду.

Балба орон Гималайн урда хэһэгтэ байрлана, Балба ба Түбэдэй хилэ дээрэ Дэлхэйн эгээн үндэр уула болохо Жомолунгма (Эверест, үндэрынь 8848 м) байрлана; урда хэһэгээрнь — Ганга мүрэнэй хотогор нэмжынэ. Халуун (субэкваторой), бороотой, уулын уларилтай. Урда хэһэгтэ 7 һарын дундажа температура 30°C, 1 һарын дундажа температура 15°C; ууладаа энэнһээ хүйтэн, үндэр ууладаа байнгын хюруу. Жэл бүри 2000 мм шииг нойтонтой. Ганга мүрэнэй һабын гол горхон (Карнали, Кали-Гандак, Арун). Урда хэһэгтэнь — халуун ороной тропигой ой ба терай (намагархаг шэрэнги ой), уулын дунда бүһэдэнь — набшата болон шэлбэһэтэ ой, 4500 м дээшэ — нуга, хабсагай, мүльһэн гол.




#Article 60: Бангладеш (256 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Бангладеш Арад Улас (). богонёор хэлэбэл Бангладеш ( — «Бангла орон»), Урда Азиин улас, Энэдхэгэй далайн Бегалиин булангай уһаар угаажа байна. Зүүн урда хэһэгтэнь Мьянматай хилын хэһэг гадна Энэдхэгээр хүреэлэгдэһэн байна. Нютаг дэбисхэрынь 144 мянган км²оршом, хүн зониинь 169 сая хүн (2015), 98 % үлүү бенгалнууд. Албан еһоной хэлэн — бенгал хэлэн. 85 % үлүү лалын шажантад, 12 % оршом энэдхэгэй шажантад.

Улас гүрэнэй нютаг дэбисхэрэй ехэнхи хуби Ганга, Брахмапутра болон Мегхна мүрэнүүдэй ниитын адаг соо байна. Субэкваторой бороотой уларилтай. 1 һарын дундажа температура 12-25 °C, 4 һарын (эгээн халуун һара) температура 23-34 °C. Жэл бүри 2000-3000 мм шииг нойтонтой. Борооной саг уларилда (6 — 10 һарада) ба үерэй саг уларилда адагта хүнды үер болоно. Нютаг дэбисхэрэй 14 % халуун ороной ой эзэмдэнэ.

Мүнөөгэй Бангладешэй нютаг дэбисхэртэ түрүүшын уласууд  VII—VI зуун жэлдэ байгуулаа (Ванга гэхэ мэтэ). VIII—XIII зуун жэлэй үедэ нэгэдэһэн бенгал гүрэн байгаа. XIII зуунай эртэ хахадһаа XVIII зуун хүрэтэр Бангладеш лалын обогуудай засаг доро байгаа, энэ тоодо XVI зуунда Ехэ Могол уласай хамаанда ороо. XVIII зуунай эхиндэ Даккада түблэрһэн Могол уласай амбан можо үнэндөө бэе даанги гүрэн байгаа. 1757 оной Плессиин байлдаанай һүүлдэ Бенгали англиин колонизаторнуудай засаг доро орожо, Британиин Ранзын нэгэ хэһэг болобо. 1947 ондо Энэдхэгые хоер хэһэгтэ хубаажа, Пакистанай нэгэ хэһэг (Зүүн Пакистан можо) болобо. 1971 оной Энэдхэг-Пакистан хоорондын дайн болон бэе даанги байдалай дайнай үрэ дүндэ 1971 оной 3 һарын 26 үдэртэ тусгаар амяарлан тогтобо. 1982 ондо түрын эрьелтын үрэ дүндэ Хуссейн Мохаммад Эршадай сэрэгэй дэглэм байгуулаашье һаа, 1990 ондо арадшаланхай.

Бангладешэй нютаг дэбисхэр 8 «бипхага» (, можо), дотроо 64 «зила» (тойрог), 483 «упазила» (дэд тойрогто) хубаагдадаг.




#Article 61: Гүржи (620 words)


Гүржи Улас ( ) — үбэр Кавказай баруун талые эзэлэн оршодог улас юм. Газрай байралалаар Баруун Азиинхи болобошье зарим талаар Дурна Европодо ойртохо тула Евразиин улас орон гэгдэнэ. Баруун талаараа Хара тэнгистэй залгажа, бусад талаараа ОХУ, Азербайджан, Армени, Түрэгтэй газараар хилэлдэг. Ниислэл болбол Тбилиси хото.

Нютаг дэбисхэр — 69,700 км2, 2011 ондо тоосоһоноор хүн зоной тоо — 4,469,200. Энэ ушар диилэнхи олонхи болохо гүржинүүд 83,8%-ые эзэлэдэг болон 6,5%-тай Азери, 5,7%-тай армян үсөөнхи угсаатан ажаһууна. Албан ёһоной гүржи хэлээр хүн зоной 71 % дуугаржа бусад гүржинүүд (12.2 %) мигрел хэлээр дуугардаг гэнэ.

БН Гүржи улас Ази түбиин баруун урда хэһэгтэ Кавказай уулархаг нютагта оршодог. Хойто талаараа Орос уластай, зүүн талаараа Азербайджан, урда талаараа Армени, Түрэг уласуудтай тус тус хилэлнэ. Баруун талаараа хара тэнгисээр хүреэлэгдэдэг.

Ниитэ хүн зоной 69 % гүржи, 9 % армян, 7 % ород, 5 % азербайджан үндэһэтэн байдаг. Тэрэнһээ гадна тус орондо 170 мянган осетин, 100 мянган грек, 50 мянган украин, 30 мянган еврей, 25 мянган курд зэргэ үндэһэтэн яһатан амидардаг. Хилын шанадада тухайлбал Орос, Израиль зэргэ орондо 1 сая гаран гүржинүүд амидардаг. Ниитэ хүн зоной 52 хувь хото һуурин газарта амидарадаг. Дундажа наһалалта эрэгтэй 70, эмэгтэй 75 наһалана.

Сакартвело гэһэн уласай нэрэ гүржи хэлээр «хамаг Картли» удхатай. Абхаз хэлээр Қырҭтәыла, осетин хэлээр Гуырдзыстон гэдэг. Гүржи гэһэн нэрэ перс хэлэнэй «гүржистан» (گورجیستان) үгэһөө гаралтай. Баруун гүрэнүүдэй хэлэнүүдээр «Georgia» гэһэн нэрэ Гэгээн Георгийн нэрэтэй холбоотой.

Гүржидэ түүхэдээ олон улас тогтожо байлаа. Оршин сагай Гүржи 11-12-р зуунда IV Давид, Тамара нарын хааншлалын үедэ хэлбэржэһэн. 19-р зуунай эхэндэ Ородой эзэнтэ гүрэндэ хабсрагдажа, Октябриин хубисхалай дараа богони хугасаанда тусгаар тогтоноод 1921 ондо Зүблэлтэд эзлэгдэн Зүблэлтэ Холбооной 15 БНУ-ын нэгэн боложо байба. 1991 ондо тусгаар тогтоножо, түүнһээ хойшо иргэнэй дайн самуунтай байдаг. Гүржи одоо нэгэдэмэл байгууламжатай, юрэнхылэгшын бүгэдэ найрамдаха засагтай түрын хэлбэртэй.

Гүржиин бүрин эрхын Абхази, Үбэр Осети хоёр һүүлшын хэдэн жэлдэ Гүржиин мэдэлһээ Оросой холбоото уласһаа эрхэлһэн газар байдаг. Гэхыдээ тэдэ НҮБ-ын гэшүүд бэшэ болоод Орос Улас мэтын хэдэхэн уласаар хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн байдаг.

Гүржи улас БН уласай бүтэстэй болоод түрын тэргүүн — юрэнхылэгшэ, засагай газарай тэргүүн юрэнхы һайд байдаг. Хуули тогтоохо дээдэ байгууллага нэгэ танхимтай дээдэ зүблэл, 235 һуудалтай. Юрэнхылэгшэ — уласай аюулгүй байдлыг хамгаалаха яам болон батлан хамгаалаха яамые удирдадаг. Бусад яамые юрэнхы һайд удирдана.

Гүржи улас үйлэдбэри, хүдөө ажахын орон болоод нүүрһэн, зэд, газарай тоһон, гантые зэргэ ашагта малтамалаар баялиг ороншье һаа эдэ ехэ хэмжээгээр олоборилдог. Ган, ширэм, субирмал болобосоруулжа, һуури машина, сахилгаан галта тэргэ, ашаанай машина, бүхэ түрэлэй сахилгаан бараа үйлэдбэрилхэһээ гаднын барилгын материал болон эрдэс бордооной үйлэдбэрилэл ихээхэн хүгжөөһэн. Сай, дарһан, бренди, тамхи зэргэые ехэ хэмжээгээр үйлэдбэрилжэ экспортировалдаг. Голшолон сай, нимбэг («лимонууд»), зүржэ («апельсинууд»), уһан үзэмэй бута («виноград»), улаан буудай («шэниисэ»), кукуруза, хүнэһэнэй ногоо зэргые таряалдаг. Хонин, үхэр, гахайe үсхэжэ үрэжүүлнэ. 1612 км түмэр замтай. 20363 км авто замтайһаа 19038 км хатуу хушалтатай.

Гүржиин сагай уларил халуун ба һэрюун бүһын забсарай шэнжэтэй. Жэлэй дундажа хэм 13 градус. Үндэр уула, тала хээр, нам доро газар зэргэ газарзүйн бүһэшэлэлэй бүхэ онсолиг шэнжые агуулаһан газар нютаг юм. Хамагай үндэр сэг Шхара уула — 5201 м юм. Том голуудта Кура, Риона, Алазани гурбан ороно. Уулархаг нютагаар 600 шахуу мүльһэн гол, олон тооной үзэсхэлэнтэ нуур байдаг. Мүн уулануудай хоорондо үрэжэл шэмэтэй нуганууд байдаг. Эбэрлиг модон, сарса, туулайн бөөрэ, дала модон, далдуу модон, жодоо, гасуур бүхы ой тус ороной нютаг дэбисхэрэй 37 хубиие эзэлнэ. Сэсэгтэ ургамалай 4.5 мянган түрэл зүйлтэй. Зэрлиг үхэр, янгир, баабгай, буга, боро гүрөөһэн, шэлүүһэн зэргэ ан амитадһаа гадна олон зүйлэй шубуун, могой тааралдадаг.

Мцхетиин сүмэ (I зуун), Сиониин согшэн дуган (V зуун), Тбилисидэхи Давидай сүмэ (VI зуун), Сухумидахи Диоскурай уһан доорхоо балгаһан, Горидохи И. В.Сталинай гэр музей, Пицундедахи эртын нараһан түгэлэй үлдэсэ зэргэ һонирхолтой анхаарал татахуйсэ газарууд олон байдаг. Гадаадын зуулшад Гүржиин тааламжтай уур амисгал, үзэсгэлэнтэй байгаали, далайн хаялга, үндэһэнэй хоол зэргэтэ дуратай. Ирагуу найрагша Шота Руставели, зохёолшо гүн ухаантан И.Чавчавадзе, Д.Гурамишвили, Гурам Панжикизе зэргэ нэрэ суутай арад зон Гүржиин арад түмэнэй дундаһаа түрэжэ гараһан юм.




#Article 62: Израиль (240 words)


Израиль ( יִשְרָאֵל‎, Yisra'el; ), албан ёһоор Израиль улас ( מְדִינַת יִשְרָאֵל‎ , Medinat Yisra'el; ) — Газар дундада тэнгисэй зүүн эрэг дээрэ оршохо баруун азиин орон юм. Хойто талаараа Ливан, зүүн хойто талаараа Сири, зүүн талаараа Йордан, баруун урда талаараа Египет оронуудтай хилэлдэг болон өөрын харисангуй жажаг нютагиинь газар зүйн хубида өөр өөр тусхай онсологтой. Баруун эрэг болон Газын хэлтэсшье мүн зэргэлдээ оршоно. Израилиин хүн зон ехэнхи хубинь Еврей үндэһэтэн болон үүгээрээ дэлхэйн сорын ганса Еврей орон юм. Еврейшуудһээ гадна Арабын Лалын шажантад, Христосой шажантад, Друзе, Самари зэрэг үндэһэтэн, шажантанууд оршодог.

Мүнөөнэй Израиль улас гурбан мянга гаруй жэлэй турша Иудын шажанай хамагай шухал ухагдахуунуудай нэгэ Израилиин нютаг (Eretz Yisrael)-һаа үндэһэтэй юм. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай дараа Үндэһэтэнүүдэй Лигэнь Еврей үндэһэтэндэ өөһэдын гэһэн орон бүтээхэ зорилгоор Британиин Палестин дахи мандатые баталба. 1947 ондо НҮБ Палестинын мандатые Еврей, Араб хоёр уласта хубаахые баталһан байна. Арабын Барилдалгань энэ түлэблэлгые эсэргүүсэһэн болобош 1948 оной 5 һарын 14-ндэ Еврейн түрэ зуурын засагай газар Израилиие тусгаар тогтоноһоные мэдэгдэбэ. Дараань болоһон Араб-Израилиин дайнда Израиль илалта байгуулһанаар энэ уласай хилэ хизгаарые НҮБ-н хубааха түлэблэлгэдэ зааһанһаашье илүүгээр һунгаба. Энэ ябадалһаа хойшо зэргэлдээ оршохо олон Араб оронтой мүргэлдэжэ, үрэ дүндэнь олон томо дайн боложо үндэрлэжэ байгаа болон энэнь мүнөө хүрэтэр үргэлжэлһээр байна. Израиль улас анха байгуулагдаһанһаа хойшо, илангаяа зэргэлдээ оршохо Араб оронуудһаа түүнэй хилэ хизгаар болон бүри оршон тоготнхо эрхэнь хүрэтэр зүршэлтэй тулгарша байна. Харин Израилиинь Египет, Йордан оронуудтай энхэ тайбанай хэрээ байгуулжа, Палестиншуудтай бүри мүһэн зохисолдохо хэлэлсээр ябуулһаар байна.




#Article 63: Иран (264 words)


Иран (персээр ايران ), албан ёһоор Лалын Бүгэдэ Найрамдаха Иран Улас — гээшэ Ойрохи Дурнын улас юм. Баруун уласуудта 1935 он хүрэтэр Перси гэгдэнхэй ушарһаа Иранай соёлой тайлбарида перс гэдэг нэрэ одоошье хэрэглэгдэдэг.

Иран бүхэлидөө 1 648 000 км² нютагтай (дэлхэйн 18 дахи томо), 78 сая хүнтэй. Далайн үргэн эрье газартай, Евразиин түбидэхи газар зүйн ашагтай байрлалтай гэгдэхэ орон юм. Хойгуураа Армени, Азербайжан, Туркменистан уласуудтай болон Каспиин тэнгис; зүүн талаараа Афганистан, Пакистан; урдуураа Персиин булан, Оманай булан; баруун талаараа Түрэг, Ирак уласуудтай тус тус хиллэдэг. Ниислэл болон эгээн томо хото Тегеран уласай гүрэнэц түрын бодолгын, соёл уралиг, наймаан, ажаүйлэдбэриин түб болодог. Иран бол газарай тоһон, байгаалиин хии нөөсэ ехэтэй болон Ойрохи Дурнадаа нүлөөтэй гүрэн гэгдэнэ.

Иранда эртэ сагһаа цивилизаци дэлгэржэ, түүхэдэ тэмдэглэгдэһэн түрэтэ улас гүрэниинь  2800 оной Эламһаа эхилдэг.  625 ондо түрүүшынхие мидишүүд нэгэдхэжэ мүнөөнэй Иран үндэһэтэнэй һуури табинхай. Тэдэниие залгамжалжа 1000 гаран жэлэй турша ахеменид, аршакид, сасанид гэһэн Иранай гурбан улас дараалан оршожо байгаад араб, Ехэ Монгол болон бусад хари уласуудай харьяада байһаар 1501 ондо ираншуудай байгуулһан Сефевид улас тогтожо үндэһэтэнэй хубижа дахин нэгэдхэгдэбэ. Энэ улас лалын шажанай Шиит урасхалые дэмжэжэ байһанһаа энэ номлол хүсэтэйгөөр тархаһан юм. Тэрэнһээ хойшо эзэн хаанта ёһон үргэлжэлһээр 1906 ондо үндэһэн хуулита хаанта засагтай, 1979 оной 4 һарын 1-эй хубисхалай һүүлдэ албан ёһоор Лалын бүгэдэ найрамдаха засагтай улас болонхой.

Иран улас НҮБ, Эбсэлдэ үл нэгэдэхэ хүдэлөөн, ЛШУБ, ОПЕК гэхэ байгуулгануудай үүсхэн байгуулсаһан гэшүүн. 1979 оной Үндэһэн Хуули дээрэнь тулгуурилһан Иранай улас түрын тогтолсоо үбэрмэсэ (онсо), түбэгтэй бүтэсэ бүхы ударидаха албануудһаа бүридэнэ. Түрын тэргүүниинь Дээдэ ударидагша. Албан ёһоной шажаниинь лалын шажанай шиит урасхал болон албан ёһоной хэлэниинь перс хэлэн.




#Article 64: Казахстан (101 words)


Казахстан — Нур-Султан ниислэлтэй Азиин улас. Түб Ази, тэрэ дотороо Дунда Азида Алтайһаа Каспи хүрдэг, багахан зай дурна Европодо харьяалагдадаг энтэй ехэ орон, дээрэ оршон байгаа 1992 ондо Нэгэдэмэл Үндэһэнэй Байгуулгада элэһэһэн бүрин эрхэтэ уласые Хасаг (адли нэрэтэй бусад зүйлһөө илгажа Хасаг улас, хасагаар Qazaqstan, ородоор Казахстан) гэдэг.

Хасаг орон (Казахстан)-д тала хээрэ, тайга, хада хабсал, добо толгодо, мүнхэ саһата уула нуруу, үргэн гол мүрэн сүм бүридэһэн. Дэлхэйдэ 9-р байрта, далайда гаралгагүй уласуудһаа түрүүн байрые эзэлхээр томо – 2,724,900 км2 талмай бүхы нютаг дэбисхэртэй. Ород, Хитад, Хиргис, Узбек, Түркмен гэһэн табан оронтой 12,012 километр зурбаһаар хилэлээд 1,894 км газар Каспиин тэнгисые эмжэбэ.




#Article 65: Малайзи (174 words)


Малайзи () — Малай болон ондоо Британиин эзэмдэлгэтэй (Сингапур, Саравак ба Сабах) нэгэдэһэнэй үрэ дүндэ 1963 оной 9 һарын 16 үдэрдэ байгуулһан Зүүн-Урда Азиин улас. Ниислэл — Куала-Лумпур хото (2009 оной тоололгоор 1 809 мянган хүн зонтой). 1965 ондо Сингапур Малайзиһаа гаража тусгаар амяарлан тогтобо. 1966 онһоо хойшо Саравак ба Сабах албан еһоор Зүүн Малайзи нэрэтэй боложо, Малайн хуушан нютагынь Баруун Малайзи нэрэтэй болобо. 1972 онһоо Баруун Малайзи Хахад аралай (Хойгой) Малайзи нэрлэжэ, Зүүн Малайзида Саравак ба Сабах дахин һэргээбэ.

Ниитэ газар нютагай талмайнь 330,4 мянган дүрбэлжэн км. Холбоото уласай 9 можо уласуудые удамшалай ударидагшад (ехэнхидээ султанууд) толгойлно. Хоер танхимтай хурал. Эдэ дундаһаа Малайзиин Дээдэ захирагша зэргэтэй хааниие һунгана. Куала-Лумпур хото Малайзиин ниислэл хото гэдэгшье һаа, 1999 онһоо гүрэнэйнгөө засаг захиргаанай түб Путраджая хотодо байна. Ондоо хотонууд: Джорджтаун, Ипох, Джохор-Бару, Петалинг-Джая, Кучинг. 

VII–XIV зуун жэлэй хоорондо мүнөө үеын Малайзиин газар нютагынь Шривиджая уласай хэһэг байгаа. 1511 ондо Малаккые португалшуудай эзэлһэниинь колониализацилгын эхилһэниие тэмдэглэбэ. 1641 ондо һолланшууд һэлгэжэ ерээд, XVIII зуун жэлһээ англишуудай засаг доро оробо. 1914 ондо бүхэ орониие мэдэлдээ эсэслэн абаа.1941–45 оной хоорондо японшуудай эзэлбэ.




#Article 66: Мьянма (540 words)


Мьянма (, 1989 он болотор Бирма), албан ёһоор Мьянмагай холбоото улас () Энэдхэг-Хитадай хахад аралай баруун хойто хэһэгтэ байрладаг Зүүн Урда Азиин улас гүрэн. Нютаг дэбисхэрынь 677 мянган км². Хүн зониинь 55 сая хүн (2013), энэ дунда 69 % — бирманшууд, гадна каренүүд, шанууд, араканшууд гэхэ мэтэ. Хотынхи хүн зониинь 25 % оршом (1993). Албан ёһоной хэлэн — бирма хэлэн. Диилэнхи хуби буддын шажантад. Мьянма хадаа — 7 можо уластай, 7 засаг захиргаанай можотой, болон 5 өөрөө засаха оронууд холбоото улас. Ниислэл хотонь Нейпьидо, 2005 болотор — Янгон. Түрын тэригүүн ба засагай газарай толгойлогшо — Тейн Сейн.

Ехэнхидээ уулархаг орон; түб хэһэгтэнь ба урда хэһэгтэнь — Иравадиин тэгшэ газар. Халуун ороной бороотой уларилтай. 3 һарын ба 4 һарын дундажа температура (эгээн халуун һара) 30-32 °C, 1 һарын температура хойто хэһэгтэ 13 °C, урда хэһэгтэ 20-25 °C. Жэл бүридэ тэгшэ газартань 500 мм шииг нойтонтой, ууладань 3500 мм. Томо гол мүрэн — Иравади, Салуин. Ургамалынь халуун ороной ба борооной ой. Мьянмын газарта Пидаун, Шаэдаун гэхэ мэтэ нөөсэ газарнууд бии.

Мьянма улас 676 578 км2 газар эзэлжэ, Афганистанһаа томо, дэлхэйн 40-дэхи нютагтай орон юм.

Хойто үргэригэй 9° — 29°, зүүн утаригай 92° — 102° дотор Ази түбиин зүнн-урда хэһэгтэ Энэдхэгэй далайн эрьедэ оршоно. Баруун-хойто талаараа Бангладеш (271 км), Энэдхэг (1468 км), зүнн-хойто талаараа Хитад (2129 км), зүнн-урда талаараа Тайланд (2416 км), Лаос (238 км) уластай хиллэжэ, урда талаараа Бенгалиин булан, Андаманай тэнгистэ тулана. Хилын ута — 6522 км, эрьеын ута — 1930 км.

Хилые дагажа нютагаар уулархаг ба дунда нютагаар голой хүндын, урда эрьеэр тэнгисэй эрьеын нам дооро газартай.

Хойто заха, Гималайн уулын Хкакабо Рази орьел (5881 м) эгээн үндэр сэг бол эрье эгээн нам дооро газар болоно. Аракан, Пегу, Шан, Тенассарим зэргэ уулын шэлэ, тэгшэ үндэрлиг газарнуудтай.

Уулаар зааглагдаха Иравади, Салуин, Ситаун гэһэн гурбан мүрэнэй һаба газар байна. Иравади мүрэн 2170 км урдаха ба хүн арадай ехэнхинь энэ мүрэниие бараадажа, Аракан-Шанай хоорондо нютагладаг.

Нютагай ехэнхи хэһэг тропигой, экваторой уларилтай.

Урда эрьеэр муссон һалхитай жэлдэ 5000 мм шииг нойтонтой байдаг бол мүрэнэй адагаар 2500 мм, түб хэһэгэй хуурай газараар 1000 мм-һээ бага шииг нойтонтой. Хойто хэһэгтэ харисангы сэрюун болон жэлэй дундажа температура 21 °C байха ба урда хэһэгтэ халуун гү, али дундажаар 32 °C температура хүрэжэ халана.

Ургамал амитанаар баян. Нютагай 16,6%-нь газар таряаланда тохирхо газар байха ба шэрэнгэн ойтой. Бар, эрбис зэргэ хобор амитад шэрэнгэнээ байха ба зэрлиг үхэр, зэрлиг гахай, буга, заан зэргэ хүхэтэн амитан байна. Ойн ажахы эрхилнэ. Тоти гэхэ мэтэ 800 гаран зүйлэй шубууд байна.

Мьянма улас 2014 ондо 51 419 420 хүнтэй (дэлхэйдэ 24-дэхи олон) байгаа. 29 процентынь 0-14 наһанай багашуул, 65%-нь 15-64 наһанай хүдэлмэриин шадабаритан, 6 процентынь 65-һаа дээшэ үндэр наһатан юм. Хүн зоной 30 процент хотодо, 70 % хүдөө оршон һуудаг. Жэлдэ 1,1%-аар ехэдхэжэ байна. Хүн зоной нягта — 76 хүн/км2, дундажа наһалалта — 65.2 жэл, хүйһэнэй харисаа — 0.93 эрэ/эмэ (15-64 наһанда 0.98), бэшэг үзэг тайлагдалта — 90 %.

Мьянма олон үндэһэтэнэй орон юм. 135 нэрээр илган бүридхэдэг. Хүн зоной олонхинь түбэд-бирма угсаанай «бама» гэдэг бирманшууд (68%) юм. Мүн тай-кадай угсаанай шан (10%), түбэд-бирман угсаанай карен (6%), аракан (4%), хитад (3%), мон, качин зэргэ арад түмэн байна.

Мьянмын арад түмэн хэлэнэй түрэлөөр түбэд-бирман, тай-кадай, хмон-мьен, мон-кхмер, хитад гэжэ хэдэн ангилагдана. Уласай албан ёһоной хэлэниинь бирманшууд эхэ хэлэн болоһон түбэд-бирман изагуурай бирман хэлэн байна. Хүнүүд бирман, шан, мон гэһэн үетэ үзэгээр бэшэдэг. Бирман үзэг харисангы дугы хиисэтэй.

Мьянмын арад түмэнэй 90% буддын шажан, Бага хүлгэнэй уламжалалта шүтэлгэтэй. Хүн зоной үсөөнхидэ христосой, лалын, энэдхэгэй шүтэлгэ бии.




#Article 67: Узбекистан (712 words)


Узбекистан (), албан ёһоор Бүгэдэ найрамдаха Узбекистан улас (), Дунда Азиин далайда гаралгагүй улас, Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Афганистан, Туркменистан табан уласаар хүреэлүүлжэ оршоно.

Нютаг дэбисхэрынь 47,4 мянган км², хүн зониинь 31 573 мянган хүн (2014), энэ дунда 51%-нь хотодо ажаһуугшад (2014); узбегүүд (24 858 мянган хүн, 83 %), каракалпагууд, ородууд, татарнууд, казахууд, таджигууд, солонгос гэхэ мэтэ. Албан ёһоной хэлэн болбол узбек хэлэн. Диилэнхи хуби суннит-лалын шажантад.

Узбекистан Каракалпак автономито улас, Ташкент хото болон 12 можонуудые () агуулна. Түрын тэригүүн — юрэнхылэгшэ. Хуули тогтоохо зургаан — меджлис. Улас ороной ехэнхи хуби Туранай набтар газар дотор оршоно, тус хотогорой ехэ хубиие Кызылкум сүл эзэлнэ. Зүүн-хойто болон урда талаар Тянь-Шань ба Гиссаро-Алайн энгэрнүүд (үндэрынь 4643 м хүрэнэ) нэмжынэ; эдэ хоорондо уулын хоорондо хонхорнууд байрлана: Ферганагай, Зеравшанай, Чирчик-Ангренай гэхэ мэтэ хонхорнууд.

Узбекистан эхэ газарай эрид таһа, хуурай сагай уларилтай. 7 һарын дундажа температура хойто хэһэгтэнь 26 °C-һаа урдада 32 °C хүрэжэ, 1 һаоада баруун-хойто хэһэгтэнь — 10 °C-һаа зүүн-урдадань 3 °C хүрэнэ. Тэгшэ газартань 80-90 мм, ууладань 1000 мм шииг нойтонтой. Гол мүрэнүүд — оролготой Амударья, Сырдарья мүрэнүүд; Арал тэнгис. Хэмэл сүнхэрэг-уһанай сангууд олон байна. Диилэнхидээ боро ба боро-хүрин хүрьһэтэй. Тэгшэ газартань сүлэй ургамалтай, уулада — талын газар, ой, уулын нуга байна. Узбекистанда 10 нөөсэ газар байна, эдэ дунда эгээн томо нөөсэ газарынь Чаткал юм. Заамин үндэһэтэнэй парктай.

 VIII зуунһаа Узбекистанай газар нютагта хойшо Бактри, Хорезм, Согд, Парфи улас гүрэнүүд байгаа.  VI—IV зуунда иранай Ахеменид уласай, Македониин Александрын сэрэгүүд добтолон оробо.  III—II зуунда Узбекистан Селевкид уласай, Грек-Бактриин уласай нэгэ хэһэг байгаа.  II —  VIII зуунда эндэ государства Кангюй, Фергана, Тохар, Эфталит, Кушан уласууд, Түрэгэй каганат байгаа. VIII зуунда Арабай халифадай эзлэгдэһэн; арабуудта эсэргүү буһалгаанууд бодобо. XIX—XIII зуунай хоорондо эндэ Саманид, Караханид, Хорезм уласууд оршобо. XIII зуунда Ехэ Монгол Уласай эзлэгдэһэн байна. XIII—XV зуунда Тэмүрэй уласай байлдан дагуулһан. XV зуунда Шейбанид узбек улас бии болобо. XVI зуунһаа Бухарын ба Хивиин, XVIII зуунай Кокандын ханлигууд оршобо. XIX зуунай 60-70-оод ондо Узбекистанай нэгэ хэһэг (Самаркандын, Ферганагай, Долоон мүрэн ба Сырдарьягай можонууд) Оросой гүрэндэ ниилүүлбэ. 1917 оной 11 һара — 1918 оной 3 һарада зүблэлтэ засагай илаһан хойно, орон нютагай ехэнхи хуби Зүблэлтэ Туркестан Автономимто Социалис Уласта оробо. 27.10.1924 Зүблэлтэ Узбек Социалис Улас бии болобо; 1925 онһоо хойшо СССР-эй холбооной улас болоһон. 1991 ондо Түрын бэе даанги байдал тухай хуулиин ёһоор тусгаар амяарлан тогтобо.

Узбекистан 448,978 дүрбэлжэн километр газар нютагтай, хэмжээгээрээ Ирак уласһаа арай томо гү, али дэлхэйн 58-р томо орон юм.
Узбекистан хойто үргэригэй 37° — 46°, зүүн утаригай 56° — 74° дотор Түб Ази, тэрэ дундаа Дунда Азида оршодог. Хүндэлэн 1,425 км, гулд 930 км байдаг тэгшэ үнсэгтэ хэлбэриин нютаг дэбисхэртэй. Далайда гаралгагүй, бүри Лихтенштейн шэнги хоёр улас дамжаха хэрэг гарана. Хойто талаараа Казахстан (203 км), Арал тэнгис (420 км), зүүн талаараа Кыргызстан (1099 км), Таджикистан (1161 км), урда талаараа Афганистан (137 км), Туркменистан (1621 км) уластай хилэ залгадаг.

Узбекистан эхэ газарай саг уларилтай. Үбэлэй хүйтэн −40 °C, зунай халуун 40 °C хүрэнэ. Жэлдэ дундажаар 100 — 200 мм шииг нойтон, ууланаа 900 м хүрэтэр унадаг.
Узбекистан ороной 80% сүл, 10% үрэжэл шэмэтэй. Нютагай баруун болон түб бэеэр алдарта Кызылкум (Улаан элһэн), баруун урда талаар Каракумай заха байна. Зүүн талада үрэжэл шэмэтэ Ферганагай хотогор байна. Узбекистан юрэнхыдөө набтар газар, зүүн хойто талаар харин Тэнгэри уула (Тянь-Шань), зүүн урда талаар Памирай хушуу үргэнэ. Эндэхи Гиссаро-Алайда эгээн үндэр Хазрет-Султан (хуушарһан КПСС-эй XXII ехэ хуралай нэрэмжэтэ орьел, 4,643 м) уула сүндэрлэнэ. Сырдарья мүрэн һунашан дайраад гарадаг бол Амударья баруун урда хилээр урсаад Аралда шудхадаг. Туркменистан хилэ дээрэ эгээн набтар сэг Сарыкамыш (12 м) гэжэ томо нуур тогтоһон. Мүн Устюртын үндэрлиг, Мирзачулиин тала, Айдаркуль нуурые илгаран гарана.

Ашагта малтамалай талаар, газарай тоһон, шатадаг хии, нүүрһэн, алтан, уран, мүнгэн, зэд, түмэрэй хүдэр, молибденэй нөөсэтэй.

Узбекистан — болбол юрэнхылэгшын эрхэ мэдэл добуу бүгэдэ найрамдаха засагтай, нэгэдэмэл түрын байгууламжа бүхы улас юм. 1989 онһоо Ислам Каримов түрэ засагай тэригүүн, уласай юрэнхылэгшээр ажаллажа байна. Уласай юрэнхылэгшые 7 жэл бүри бүхы арадай һаналаар һунгадаг. 2000, 2007 ондо улиран һунгагдаһан. Юрэнхылэгшэ юрэнхы сайдые томилдог. 2003 онһоо Шавкат Мирзиёев юрэнхы сайдаар хүдэлжэ байна.

Олий мажлис (Дээдэ хурал) 1995 ондо байгуулагдаһан. 100 гэшүүнтэй Сенат, 150 гэшүүнтэй Хуулиин танхим гэжэ хубаагдана. Хуулиин танхимай 150 һуудалай 15-ые байгаали оршоной газарһаа томилдог. 2010 оной һунгууляар Узбекистанай либерал-арадшалһан нам,  Узбекистанай арадай арадшалһан нам, Узбекистанай үндэһэнэй һэргэл арадшалһан нам, Шударга ниигэм арадшалһан нам 135 һуудалые хубаан һууна.

Узбекистан эхилээд 12 можо (), 1 автономито бүгэдэ найрамдаха улас (respublika), 1 хото (shahar), бүгэдэ 14 нютагта хубаагдажа байна. 




#Article 68: Пакистан (255 words)


Пакистан (), албан ёһоор Лалын Бүгэдэ Найрамдаха Пакистан Улас () болбол Урда Азиин орон юм. Баруун талаараа Афганистан, Иран оронуудтай, зүүн талаараа Энэдхэгтэй, зүүн хойто талаараа Хитадтай тус тус хиллэдэг. Урда талаараа Аравиин тэнгистэ 1,046 км ута эрьетэй.

Мүнөөгэй Пакистан уласай оршохо газар нютагта эртын Инд хүндын эргэншил, Энэдхэг-Грекын хаанта улас тогтоножо байһан байна. Энэ газар нютаг персүүд, грекүүд, арабууд, түрэгүүд, афганууд, монголшууд зэргэ үндэһэтэнүүдтэ уридын түүхэдэ эзэлэгдэжэ байба. Пакистан 1947 он хүрэтэр Британиин ударидалга доорохи Энэдхэгэй хэһэг байгаа. Харин 1947 ондо Мухаммад Али Жиннах ба Лалашуудай суулганай ударидаһан, лалашуудта зорюулһан орон байгуулха хүдэлөөнэй үрэ дүндэ Синд, Баруун хойто заагай можо, Баруун Пенджаб, Балучистан, Зүүн Бенгал можонууд нэгэдэжэ Пакистан улас бүрилдэн тогтохо болоо. 1956 оной Үндэһэн Хууляар Пакистан лалын бүгэдэ найрамдаха улас болсон. 1971 ондо зүүн Пакистанда һалан тусгаарлахаар тэмсэһэнээр Бангладеш улас бэе даанги байдалаа олобо. Пакистанай түүхэ эдэй засагай үһэлтэ болон сэрэгэй ударидалга, улас түрын тогтоборигүй байдалай үенүүдээр тодорхойлогдоно.

Пакистан улас хүн зоноороо дэлхэйдэ зургаад жагсадаг болон лалын шажантан хүн зоноороо зүбхэн Индонезиин дараа хоёрто ородог. Энэ улас Дараагай 11 гэгдэхэ эдэй засагтай оронуудта багтадаг. Пакистан Лалын зүблөөн байгуулга (Organization of the Islamic Conference), Урда Азиин бүһын хамтын ажаллалгын нэгэдэл (South Asian Association for Regional Cooperation), Хүгжэжэ бай 8 орон (Developing 8 Countries), Эдэй засагай хамтын ажаллалгын байгуулга (Economic Cooperation Organization) зэргэ байгуулгануудые анха байгуулһан оронуудай тоондо ороно. Мүн НҮБ, Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл (Commonwealth of Nations), Дэлхэйн худалдаанай байгуулга, G33 хүгжэжэ бай оронууд (G33), G77 хүгжэжэ бай оронууд (Group of 77) зэргын гэшүүн болон, НАТО-гай гэшүүн бэшэ АНУ-ай шухала холбоотон болон атомай зэбсэгтэй юм.




#Article 69: Саудай Арави (209 words)


Саудай Арави () — албан ёһоноор Саудай Аравиин Хаанта Улас Аравиин хахад аралай ихэнхийг эзэлэн оршохо Баруун Азиин орон юм. Баруун хойто талаараа Йордан, хойто ба зүүн хойто талаараа Ирак, зүүн талаараа Кувейт, Катар, Бахрейн, Аравиин Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас, зүүн урда талаараа Оман, урда талаараа Йемен оронуудтай хилэлдэг. Зүүн хойто зүгтэнь Персиин булан, баруун зүгтэнь Улаан тэнгис оршодог. Саудай Аравиин хүн зон ойролсоогоор 27.6 сая болоод газар нютаг 2,150,000 квадрат километр оршом.

Ниислэл — Эр-Рияд. Саудай Аравида Мекка, Медина гэһэн Лалын шажанай хамагай арюун газарууд оршодог тула заримдаа «Хоёр арюун сүмын нютаг» хэмээгдэдэг. Харин Монгол хэлэн, Англи хэлэнээр голдуу Саудай Араб гэгдэдэг. Энэ хаанта уласые анха Абдул-Азиз бин Сауд байгуулжээ. түүниин зүтгэл нь 1902 ондо Ал-Саудай удамай нютаг болохо Риядые эзэлһэнээр эхилһэн болоод 1932 ондо Саудай Аравиин Хаанта Улас тунхаглагдажа, хүлээн зүбшөөрэгдэһэнээр дууссан ажээ.

Саудай Араб газарай тоһоной экспортоор дэлхэйдэ тэргүүлдэг болоод энэнь эдэй засагые хангадаг. Ниитэ экспортын 90 гаруй хубие газарай тоһон эзэлдэг болоод засагай газарай орлогой бараг 75 хубие эзэлдэг. Үүнэй үр дүндэ улас хүн ардыгаа хангадаг болоод газарай тоһоной үнэ буурһан үедэ бага зэргэ хэсүү болодог. Саудай Араб дахи хүнэй эрхын байдалда Улас Хороондын Хүлисэл (Amnesty International), Хүнэй эрхын хяналта (Human Rights Watch) зэргэ байгуулалгууд удаа дараа һанаа табиһан байдалтай хандажа байһан болобошье эдгээрые засагай газар нясаажа байна.




#Article 70: Сингапур (904 words)


Сингапур (; малай Singapura; Тамил சிங்கப்பூர்) — Малайн хахад аралай урда хушуунда байрлаха аралһаа тогтохо зүүн урда Азиин хото-улас юм. Экваторой хойто зүгтэ 137 км зайда, ниитэдээ 63 жаахан аралһаа бүрилдэжэ, Малайзиин Жохор можын урда, Индонезиин Риау аралнуудай хойно байрладаг. Газар нютагынь 707.1 км² болоод дэлхэйдэ үлэһэн үсөөн тооной хото уласуудай нэгэ юм.

Сингапурай хүн зониинь 4.59 сая тухай. Хүн зоной диилэнхи хубиие Хитадууд эзэлдэг. Захиргаанда хэрэглэгдэхэ албан ёһоной хэлэниинь англи хэл.

Малай хэлэнэй Singapura (Сингапура) гэдэгынь санскрит хэлэнэй सिंहपुर (Симха пура), оршуулбал «Арсалан хото» гэхэ үгэһөө гаралтай юм. Үнэндөө, Сингапурта арсаланг юрэнь байгаагүй гэжэ үзэдэг, харин тус нэрые бард дуратай Шривиджая уласые үндэһэлэгшэ үгсэн гэжэ таамагладаг. Үргэн дэлгэрһэн Монгол арадай нэгэ дуунда «Арсалан хотын уршуудаар һылүүлжэ хэһэм аа…» гэһэн мүрэ баһа байдагһаа бол уридын сагта Арсалан хото гэжэ нэрлэжэ байгаа.

Түүхэдэ тэмдэглэгдэһэн хамагай эртын һуурин  2-р зуунай үедэ оршон байгаа. Энэнь Темасек гү, али далайн хото гэһэн нэрэтэй тосхон болоод Суматрагай Шривиджая уласай ноёрхол доро байһан юм. 16-һаа 19-р зуунай хоорондо Жохорын Султанатай харьяанда байһан.

Британиин Дурна Энэдхэг нэгэдэлэй харьяада байхадаа 1819 ондо Сингапурай сүмэ аралда худалдаанай зээл боложо байгуулба. 1819 ондо Томас Стэмфорд Раффлес Британиин Дурна Энэдхэгые түлөөлжэ Султан Хуссейн Шахтай гэрээ байгуулжа, Сингапурай үмэнэ хэһэгые Британиин худалдаанай үрэдөө болгон ашаглаха болоо.

Энэ үедэ аралай гол һуурин газарынь Сингапур голой аман дээрэхи Малайзиин загаһанай ажахы эрхэлһэн тосхон байгаа. Мүн эрье, голнууд, жаахан аралнууд дээрэ нютагай уугуул эрхэтэн болохо Орган Лаут амидардаг байба. Британишуудынь Сингапурые амталагшын зам стратегиин ажа холбогдолтой түшэг газар болгон ашаглажа байгаа. Уламаар Британиин эзэнтэ гүрэнэй хамагай шухала худалдаа, сэрэг армиин түбүүдэй нэгэ болоһон байна. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеэр Сингапур Японшуудта эзэлэгдэхэдэ Уинстон Черчилль энэнние тодорхойлдоо Британиин хамагай томо илагдал гэбэ. 1945 ондо эрьеэд Британиин эрхэ мэдэлдэ шэлжэһэн. 1963 ондо Малай, Сабах, Саравактай нэгэдэн Малайзи уласые үүсхэһэн болобош 1965 оной 8 һарын 9-нд хоёрхон жэлэй дараа тусгаарлаба. Сингапурайь мүн оной 9 һарын 21 НҮБ-да элсэһэн байна.

Сингапурай тусгаар тогтоноһоноор уласай амидарха стандарт нэмэгдэбэ. Гадаадын шууд хүрэнгэ оруулалта болон уласай ударидалгатай ажа үйлэдбэржэлтэнь сахилгаан хэрэгсэлэй үйлэдбэрилэлтэ, газарай тоһон гаралтай химиин бодос үйлэдбэрилэлтэ, туризм, санхүүгэй үйлэшэлгэ, мүн уламжалалта худалдаанай баазанууд дээрэ тулгуурилһан оршон үеын эдэй засагые бүтээжэ шадаба. Энэнь Голландиин эдэй засагша Альберт Винсемиусай түлэблигөө дооро хэгдэһэн байна.

Сингапурайь 1 хүндэ оногдохо ҮНБ-ээр тоособол дэлхэйн 6-дахи баян орон юм. Мүн гадаада аралжаанай нөөсэдөө 171.7353 тэрбум америкын доллартай.

Бүгэдэ Найрамдаха Сингапур Уласай Үндэһэн Хуулида улас түрын системыень түлөөлэлэй арадшалал гэһэн тодорхойлһон болобош парламентын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас гэһэн хүлээн зүбшөөрэгдэдэг. Улас түрын амидаралдань Арадай Үйлын Нам (People's Action Party) дабамгайлдаг болоод 1959 онһоо хойшохи бүхы һунгуулида илалта байгуулба.

Сингапур уласай газар нютагынь Сингапур арал гэхэ гол арал, бусад жаахан 62 аралһаа бүтэдэг. Жаахан аралнуудһаа Журон, Пулон, Пулой Убин, Сентоза аралнуудынь арай томохониинь юм. Эхэ газар гү, али Малайзитай холбогдоһон хоёр хуурай замын гараса байдаг. Эдэнһь хойто зүгтээ Жохор хототой холбогдоһон Жохор-Сингапурай далан зам, баруун зүгтээ Малайзи-Сингапурай холбооһон нэрэтэ хүүргэ хоёр болоно. Сингапурайь бага нютаг дэбисхэртээ, шигүү һууришилтайн ушар эрьеын гүехэн уһада шэнээр хүрьһэтэ газар үүсхэдэг юм. 1960 ондо 581.5 хабтагай дүрбэлжэн километр нютагтай байһан бол мүнөөдэрэй хэмжээнь 704 болоһон болоод 2030 он гэхэдэ ахин 100-гаар нэмэгдэнэ гэжэ таамагладаг.

Экваторай уларилтай, Ази түбиин Малайн хахад аралай урда газарта, температурын хэлбэлзэл маша бага байдаг. Шииглиг агаартай хадаа халууниие бараг тэсэхээр байдаг.

Сингапур жэл бүри ехэ шииг нойтонтой: нэгэ һарада 170 миллиметрһээ 250 миллиметр хүрэтэр бороотой. Хотын түүхэдээ эгээн бага температура +20 °C байхаад, эгээн ехэ температура — +36,1 °C. Жэлэй дундажа эгээн хүйтэниинь 25 °C, дундажа эгээн халуун 31,1 ° С байдаг. Эдэ температураһаа хэлбэлзэжэ магадгүй аад, шатаажа халуун агаар харисангы хобор байжа болоод 20 °С градусһаа доошо хүйтэн температура хэзээш байгаагүй.

Сингапурта хамагай үргэн тархаһан шажан бол Буддын шажан юм. Саяханай тоололгоор байнгын ажаһуугшадай 33% өөрһэдөө Буддын шажаниие баримталагша гэһэн хэлэһэн байна. Тоо үзүүлэлтээрээ Буддын шажанай дараа ороһон томохон шажанууд бол Христосой, Лалын, Бомбын, мүн Энэдхэгэй шажанууд юм. Христосой, Бомбын шажанай болон шүтэлгэгүй хүнүүдын тоо 2000 онһоо 2010 оной хоорондо тус бүри 3%-аар нэмэгдэһэн ба тэрэнэйхээ хэрээр буддын шажантанууд сөөрэһэн байна. Бусад шажан шүтэгшэдэй тоо харисангы тогтоборитой байна.

Сингапурта Буддын шажанай гурбан гол урасхал болохо Тхеравада, Махаяна, Ваджраянагай сүмэ хиидүүд али алинь байдаг. Сингапурай Буддын шажантануудай ехэнхинь хитад яһатан болоод тэдэ Махаяна урасхалые шүтэнэ. Хэдэн арбан жэлэй турша Тайвань, Хитадай номлогшод һургаалаа дэлгэрүүлһээр ерэһэн тула Хитадай Махаяна зонхилдог. Гэхыдээ Тайландын Тхеравада урасхал һүүлшын жэлнүүдтэ дэлгэржэ байна. Японой Буддын шажанай Сока Гаккай байгуулга Сингапурта олон хүн һургадаг болоод тэдэнь ехэнхидээ Хитад яһатанууд байдаг. Мүн лэ Түбэдэй Буддын шажан алгуурханаар Сингапурта нэбтэрэн орожо ерэжэ байна.

Сингапурынь хитад, англи, малай, тамил гэһэн албан ёһоной дүрбэн хэлэтэй. Англи хэлэн бол тус уласай тэригүүлэгшэ хэлэн ба энэ хэлэниинь бизнес, засагай газар, дунда һургуулиин һургалтада хэрэглэгдэдэг. Сингапурай үндэһэн хуули болон бүхы хуулинь англи хэлээр бэшэгдэһэн байдаг. Сингапурайхидай 80%  англи хэлые эзэмшэһэн байдаг. Англи хэлэнэй дараа Хитадай Мандарин хэлэн, теэд Малай, Тамил хэлэнүүд ородог. Сингапурай англи хэлэнэй үндэһэнь Британиин Англи хэлэн юм.
 
Сингапурайхидай бараг талань гэртээ хитад хэлэн хэрэглэдэг. Сингапурай Мандарин хэлэниинь 1.2 сая хүнэй түрэлхи хэлэниинь болно. Хахад сая оршомынь хитад хэлэнэй өөр аялганууд болохо Хоккиэн, Теочев, Кантон аялгаар яридаг болобош мандарин, англи хэлэнүүдтэй харисуулхада хэрэглэгшэдэй тоо бууража байна.
   
Малай хэлэн бол үндэһэнэй хэл болон түүхэтэй холбогдолтойгоор үлүү ёһололой шэнжэ шанартай үйлэдэ хэрэглэгдэдэг. Түрын дуулал болохо “Мажулах Сингапура”, мүн сэрэгэй тушаалнууд малай хэлээр байдаг. Мүнөөдэр малай хэлээр голдуу малайшууд яридаг ба Сингапурайхидай зүбхэн 16.8% малай хэлые мэдэдэг, 12% түрэлхи хэлээ болгон хэрэглэдэг байна.

Сингапурайхидай 100 мянганиинь гү, али 3% Тамил хэлые түрэлхи хэлээ болгон хэрэглэжэ байна. Хэдыгээр зүбхэн тамил хэлэниинь албан ёһонойхи гэжэ тоосогдодогшье Энэдхэгэй бусад хэлэнүүд баһа хэрэглэгдэхэнь бии.




#Article 71: Урда Солонгос (1391 words)


Урда Солонгос, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас ( Дэхан мингук) — Солонгос хахад аралай урда хэһэгтэ байрладаг Азиин улас юм. Хойто талаараа Хойто Солонгосой хүреэлэгдэжэ ба баруун зүгтэ Шара тэнгисэй саана Хитад, зүүн зүгтэ Япон тэнгисэй саана Япон уласууд ойро байрладаг. Урда Солонгосой хамагай томо хотонь ниислэл Сеул юм. Энэ улас бараг 50 сая хүнтэй.

Солонгос хахад аралда хүнэй үлдээһэн эртын шудалалай олдобори хуушан шулуун зэбсэгэй үе эхитэй. Анханай солонгос улас болохо Кочосониие Тангун гэгэшье  2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг. Кочосон Хойто Солонгос орон, хаяа залгаа Манжуурта гү, али Шара тэнгисэй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай Хань уластай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ Буё улас, Окджо, Тун-Е, Самхан зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад гурбан уласай үетэй золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда Байкжэ, Шилла, хойтодо болон үмэнэ Манжуурта Гүгүрё гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо Тан уластай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ нэгэдэһэн Шилла улас болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ
ирагуу найраг, дүрсэлхэ уралиг, Буддын соёл дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла (Солонгос) — Тан (Хитад) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан Корё уласаар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан Бархай улас 926 ондо Хитанда мүхөөгдэбэ.

Корёгой Тхэджо ван 936 ондо Солонгос үндэһэтэнэй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо Корё уласые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын Чикчи гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа. 13-р зуунда Корё Ехэ Монгол Уласай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. Юань улас мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо И Сон Ге (Чосон уласые үндэһэлэгшэ Тхэджо ван) жанжан (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн Чосон уласые үндэһэлбэ.

 Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл Кэгёнһоо Хансондо (мүнөө Сеул) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. Седжон ван солонгос үзэгээ зохёожо, улас даяар Күнзын шажан һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо Японой Тоёотоми Хидёши Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй И Сүн-шин адмиралай «яһата мэлхэй онгосо», Мин уласай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан Манжатай хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. Чин уласай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд Баруунай шахалтаар нээгдэһэн.

Дайнай дараахи гурбан жэл Солонгосой үмэнэ хахад АНУ-ай сэрэгэй хиналтада байжа, капиталис (хүрэнгэтэ) эдэй засаг, арадшалһан дэглэмээр замнахада бэлэдхэгдэнхэй. Японһоо Солонгосые тусгаар тогтонуулхын түлөө тэмсэжэ ябаһан нүхэдһөө АНУ-да гойдо таалагдаһан Ли Сын Ман 1945 ондо АНУ-һаа ерэжэ, 1948 оной 8 һарын 13-нда БНСУ тунхаглагдахада түрүүшын юрэнхылэгшэ болобо. Хүйтэн дайнай арсалдаанай анханай гэжэ болохо Солонгосой дайн 1950-һаа 1953 оной хоорондо дэгдэбэ. ЗХУ-аар дэмжигдэһэн Хойто Солонгос эхэнэй үедэ амжилтатай давшижа, зориһоноороо Солонгосые бүхэлдэнь коммунис уласдаа нэгэдхэхэ шахаһаншье АНУ, НҮБ-ын хүсэнэй туһаламжатайгаар Урдахи ухраан түрж хойтынхи холбоотон БНХАУ-ай 1 сая сэрэгэй хүсэтэй тулаажа дайн зогсобо. 1953 оной 38-р үргэргээр хилэ тогтоожо, харилсан галаа зогсооһон хэрээндэ АНУ, Хойто Солонгос хоёр гарай үзэг зуралсаба. Үмнэдынхин гарай үзэг зураагүй болохоор техникын талаасаа хоёр Солонгос одоошье дайнай байдалда байгаа юм.

Урда Солонгос нютаг дэбисхэр, тэрэндэ оршон һуугаа хүн арадаа засан захирха зорилгоор дүрбэн нюруугай хэд хэдэн нэгэжэдэ хубаан тохинуулба.  Нэгэдүгээр зэргын аймагай, дараахи нюруугай хото, дүүргэ, хорооной гэжэ тодорхойлжо болоно. Нэгэдүгээр зэргэдэ аймаг (도-до гү, али ду) - 8, онсогой захиргаата аймаг (특별자치도 тыкбёль-чачхидо) - 1, үргэн хото (광역시 гуан-ёкши) - 6, онсогой хото (특별시 тыкбёль-ши) - 1, онсогой захиргаата хото (특별자치시 тыкбёль-чачхиши) - 1 гү, али бүгэдэ 5 нэгэжын 17 нютаг байна. Удаахи зэргэдэ 77 хото (시 ши), 85 хошуу (군 гүн), 69 дүүргэ (구 гү) болоно. Гурбадугаар зэргэдэ 33 дүүргэ, олон тооной тосхон (읍 ып, ыб), һомон (면 мён), дүрбэдүгээр зэргэдэ хороо (동 донг), гасаа (리 ри) боложо хубаагдадаг.

Урда Солонгосынь Сoлонгосой хахад арал урда хэһэгые эзэлэн оршоно. Уг хахад аралынь хойноһоо урагша ниитэ 1,100 км ута болоод хойто хэһэгээрээ Ази түбитэй холбогдоно. Энэ уулархаг хахад аралынь баруун талаараа Шара тэнгис, зүүн талаараа Япон тэнгисээр (Зүүн тэнгис) хүреэлэгдэнэ.

БНСУ-нь ниитэ 99.6 мянган хабтагай ам дүрбэлжэн км газар нютагтай ба газарзүйн хубида 4 бүһэ нютагта хубаажа болоно. Зүүн хэһэгынь нариин далайн эрье бүхы үндэр ууланууд, баруун хэһэгынь далайн эрье, голой ай һаба бүхы тэгшэ тала, баруун урда хэһэгынь ууланууд ба хүнды, зүүн урда хэһэгынь Накдон голой ай һабаһаа бүридэһэн тэгшэ тала юм. Солонгос ороной газар нютагай ехэнхи хэһэгынь уулархаг газар эзэлдэг болоод нам доро, тэгшэ тала ниитэ газар нютагай 30%-ые эзэлнэ.

Солонгосой баруун ба Урда эрьеын дагуу 3000 үлүү бишыхан аралнууд байдагһаа хамагай томонь 1,845 км кв талмайтай, урда эрьеһээ 100 км зайда оршохо Чеджу арал юм. Мүн томохон гол мүрэн байдагһаа БНСУ–ай ниислэл Сеул хотын түбөөр урсаха Хан мүрэн (514 км), урда хэһэгээр урсаха Накдон мүрэн (525 км) юм.

Хабар, зун, намар, үбэлэй 4 уларилтай. Үбэлдөө Сеул оршомдо 1-р һарада дундажаар -7 °C -с 1 °C хүрэжэ хүйтэрнэ. Зун 7 һара дундажаар 22 °C -с 29 °C байна. Уулархаг газараар үбэл үлүү хүйтэн байха ба 6-9-р һарын хоорондо бороо хамагай ехээр орно. Урда эрье оршомоор аадар бороо бүхы хара һалхин зунай һүүл һарануудта үзэгдэнэ. Жэлэй дундажа шииг нойтон 1,370 ммһээ (Сеулда) 1,470 мм-т (Пусан) хэлбэлзэнэ.

Хүн зон нягта һуурижаһан хотонуудта агаарай болон уһанай бохирдолой асуудал табигдажа байна. Хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха, һэргээн бодгохо талаар томохон ажалнууд хэжэ байгаагын жэшээнь Сеул хотын түбдэ байгуулһан хэмэл гол бүхы (сэбэр уһан) Чонгечон боложо байна

Урда Солонгосынь хүреэлэн байгаа оршониие хамгаалха Дэлхэйн томохон байгуулалга, протоколнуудта нэгдэһэн орон болоно.

Ниитэ хүн зоной диилэнхинь хото һуурин газар амидардаг ба 1970—1990 оной хоорондо эдэй засагай үсэлдэтэй холбоотойгоор орон нютагһаа хото руу шэглэһэн шэлжэлтэ эршэмтэй ябагдаһан байна. 10.3 сая оршон һуугшадтай ниислэл Сеул хото Үмэнэдэ Солонгосой хамагай томо хото юм. Бусад томохон хотонуудта Бусан (3.65 сая), Инчон (2.63 сая), Тайгу (2.53 сая), Тайжон (1.46 сая), Гванжу (1.41 сая), Ульсан (1.10 сая) багтана.

Хоёр Солонгос хубаагдаһанай дараа 4 сая оршом сагаашад Хойто Солонгосһоо дүрбэжэ ерэһэн байдаг. Солонгосшууд Солонгосой дайнай дараа АНУ, Канада руу нилээдгүй сагаашалһан ба энэ байдал 1990 оной дунда үеһэ багасажа эхилбэ. Үмэнэдэ Солонгосой ниитэ хүн зон одоогой байдалаар 50 сая үлүү байна. Дундажа наһалтань 77 ба энэ тооһоо эмэгтэйшүүдэйхи 80, эрэгтэйшүүдэйхи 73 боложо байна.

Солонгосдохи гадаадын эргэдэй тоо һүүлиин жэлнүүдтэ нэмэгдэһээр байгаа ба 2007 оной байдалаар 1 сая тухай гадаадын эргэн байгаагһаа 104,749 Солонгосшуудтай гэрлэһэн, 404,051 ажаллажа бай, 225,273 хуули буса сагаашад байна.

Урда Солонгосой эдэй засаг Дэлхэйдэ эхинэй 8-да, Азида эхинэй 3-да орожо байна. Гадаада худалдаанай гол түншэнь Хитад. Солонгосой эдэй засагай тулгуури автомашина, хахад дамжуулагша, электроникэ, уһан онгосо, гангай үйлэдбэрилэл юм.

Пак Чон Хи ЗХУ-ай загбараар 5 жэл бүриин макро эдэй засагай түлэблигээе хэрэгжүүлжэ эхилһэн ба 1965 ондо Японтой харилсаха харилсааяа хэбын болгоһоноор гадаада худалдаа, хүрэнгэ оруулалта ехэхэн нэмэгдэбэ. Эхилээд хүнгэн үйлэдбэри, дараань хүндэ үйлэдбэринүүд байгуулагдажа, 1973 он гэхэдэ Урда Солонгос эдэй засагай хубида Дэлхэйдэ 34-дэ орохо болобо.

Эдэй засагай энэ үһэлтые «Хан мүрэнэй эрьедэхи гайхамшагта зүйл» гэжэ нэрлэхэ болоһон ба 1980—1990 ондо Солонгос нэхэмэл, даабуу, гуталай экспортһоо үлүү автомашина, электроникэ, уһан онгосо, ган үйлэдбэрилжэ, экспортлохо болоһон. Уламаар үндэр технологиие бүтээгдэхүүн болохо компьютерай дэлгэс, гар утаһан (гар телефон), хахад дамжуулагша үйлэдбэрилжэ эхилбэ.

Урда Солонгосой тэргүүлэгшэ компаниинууд болохо Хёндай, Самсонг, LG, SK зэргэ хубиин (제벌 — гэр бүлын) компанинууд Пакай ударидалагай үеын һанхүүгэй болон татбарай тааламжатай нүхсэлдэ сэсэглэн хүгжэһэн байна.

Урда Солонгосой эдэй засаг дунда зэргын инфляци, ажалгүйдалай бага нюруу, экспорт, оролгын харисангы тэгшэ байдал зэргээр тодорхойлогдоно

Одоогой байдалаар Урда Солонгосой автомашина, уһан онгосын үйлэдбэрилэл эдэй засагай үндэһэнь боложо байна. Урда Солонгосой Хёндай моторс ба энэниин һалбари Киа моторс Дэлхэйн 5-дахи томо автомашина үйлэдбэрилэгшэ юм. Солонгосой автомашина үйлэдбэрилэгшэд хэдыгээр Европын холбоотой байгуулһан Сүлөөтэ худалдаанай хэлэлсээрэй хугасаань дуусаһаншье гэһэн Европын холбооной уласуудтадахи экспортын хэмжээеэ нэмэгдүүлхээр түлэблэжэ байна.

Урда Солонгосой уһан онгосын үйлэдбэрилэл Дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдожо байгаа ба 2004 ондо үйлэдбэрилэлэй хэмжээгээрээ Япониие урдань ороһон байна. Урда Солонгос дундажаар ажалай 4 үдэртэ, 80 сая ам.долларай үртэе бүхы нэгэ уһан онгосые үйлэдбэрилдэг ба 2006 оной байдалаар Дэлхэй дээрэ шэнээр үйлэдбэрилжэ бай 3 онгосо бүри нэгые үйлэдбэрилжэ байгаа.

Хэдыгээр Урда Солонгос одоогоор уһан онгос үйлэдбэрилэл, захяалгын хэмжээгээрээ үлүү байгаашье, Хитад улас 2015 он гэхэдэ Дэлхэйн хамагай томо уһан онгосо үйлэдбэрилэгшэ болохо зорилто табижа байна. Гэхыдээ одоогоор Солонгосой уһан онгосо химда үртэгтэй байгаа юм.

Урда Солонгосынь ОХУ-тай хамтаран сансарай хүтэлбэри хэрэгжүүлжэ, Ариранг-1, Ариранг-2 хэмэл дахуулнууд хөөргөөд байна.

Солонгосой шэнжэлхэ ухаан, технологиин ахиһан нюруугай хүреэлэниинь хүнтэй адли, HUBO роботые зохёон бүтээһэн байна. Уг робот болон Японой Хонда моторс компаниин зохёоһон ASIMO робот 2-нь алхажа шададаг хүнтэй адли роботууд юм. Анханай HUBO роботын үртэгынь 1 сая доллар байһан ба 3 жэл зарсуулһан байна.




#Article 72: Энэдхэг (508 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Энэдхэг Улас (БНЭУ) (, Bhārat Gaṇarājya, Бхарат Ганараажйа), Энэдхэг болбол Үмнэдэ Азиин Энэдхэгэй бага түбидэ оршохо бүрин эрхэтэ улас юм. Мүн дэлхэйн долодугаар томо газар нютагтай орон, хоёрдугаар олон хүн зонтой, дүрбэдүгээр ехэ эдэй засагтай гүрэн гэгдэнэ. Пакистан, Хитад, Балба, Бутан, Бангладеш, Мьянмар зургаан улас оронтой газраар хилэ залгажа, Энэдхэгэй далайгаар хүреэлэгдэн оршодог. Баһа Энэдхэгэй далайда Мальдива, Шри Ланка, Индонези гурбан уластай уһаар хилэлдэг бол Пакистанай хинажа бай нютагые Жамму-Кашмир можойнхо гэжэ зүтгэдэгээр болбол Афганистантай баһа хилэлнэ.

Энэдхэгэй бага түби, Энэдхэг орон бол Энэдхэг соёл эргэншэл болон бусад эртын соёл эргэншэл бии боложо сэсэглэһэн үлгы нютаг болоод түүхын ехэнхэ үедэ худалдааны замай зангилаа боложо, һуурин эргэншэл, соёл, шажан сэсэглэн хүгжэжэ байгаа.Энэдхэгтэ Хиндү, агуу ехэ манай Будда, Сикхи, Джайн дүрбэн шажан үүсхэжэ хүгжэжэ байба.

XIX зуунай эхинһээ XX зуунай дунда үе хүрэтэр алхам алхамаар Британиин колони орон болоһоор лэ байһан. 1947 ондо тусгаар тогтониһоной дараа эдэй засаг, сэрэгэй хүсэн маша ахистайгаар хүгжэһэн, одоо нэрлэһэн юумээр дэлхэйн 12-р, худалдан абаха шадбаряар тэгшэдхэһэнээр дэлхэйн 4-р ехэ жэлэй дотоодо ниитэ бүтээгдэхүүнтэй улас болоо һэн. Гэхыдээ тэрбум үлүү хүнтэйн хубида ядуурал, бэшэг мэдэсын хуби доогуур зэргэ һула талануудтай байһаар байгаа.

Эртын перс хэлэнэй хинду («Индын орон», үеэр задалбал «инд мүрэн + орон») гэдэгһээ согд yntk’k, уйгур enatkak замаар дамжан монгол хэлэндэ Энэдхэг гэжэ нэрлэгдэбэ. Баруунда дэлгэрһэн Индиа, Индия гэдэг мүн адли хинду гэдэгһээ бии болоһон. Монголшууд баһа Жагарай орон () гэжэ нэрлэдэг.

Энэдхэг улас нь үни эртын соёл эргэншэлнүүдэй түрэлхи эхэ орон болодог болон шугам энэ уласта хиндү шажан, буддын шажан, сикх, джайн зэргэ шажанууд бии болоо. Мадьхья-Прадеш нютагта байха шулуун зэбсэгэй үеын ханан дээрэхи зураг эртын Энэдхэгтэ хүн амидаржа байһан мүр болодог. 9000 жэлэй хойно түрүүшын ажаһуугшад бии боложо Инд голой хүбөөнөө хожомой соёл эргэншэлтэ гүрэнэй һууриие табяа һэн.

Манай эрын үмэнэхи 500 ондо Энэдхэгэй нютаг дэбисхэр дээрэ олон һаланги хаанта уласууд байһан ба буддын хаан Ашокын ударидажа байһан Маурья улас Энэдхэгэй соёлой хүгжэлдэ ехэ хуби нэмэри оруулһан гэдэг.  180 онһоо Энэдхэг улас түб Азиин зүгһөө үүдэлтэй халдалгада үрэтэжэ Инд-Грек, Инд-Скиф, Инд-Парфян, Кушанай хаанта улас гэһэн уласуудые өөрын нютаг дэбисхэр дээрэ байгуулхаһаа өөр аргагүйдэ хүрөө. III зуунай үеһээ Гуптын улас ноёрхожо эхилһэн ба энэ үеэ түүхэдэ эртын Энэдхэгэй Алтан үе гэжэ нэрлэдэг.

Нютагай урда хэһэгые мүн Чалукья, Чера, Чола, Кадамба, Паллава, Пандья гэһэн уласууд эзэгнэжэ байһан ба эдэ уласуудай ашаар Энэдхэг орондо шэнжэлхэ ухаан, соёл уралиг, удха зохёол, математика, одон орон шудалал, шажан, гүн ухаан хүгжэжэ эхилһэн гэдэг.

Энэһээ хойшо XX зуунай эхеэр энэдхэгшүүд тусгаар тогтонолойнгоо түлөө митаршагүй тэмсэжэ эхилһэн ба Махатма Гандигай (тэрэниие албан ёһоор оршон үеын Энэдхэгэй эсэгэ гэдэг) ударидаһан хүдэлөөн 1947 оной 8 һарын 15-нда илалта байгуулжа Энэдхэг улас бүрин эрхэтэ тусгаар тогтонолоо оложо абаһан болоод колониие табиха хуулиин ёһoop Энэдхэг шажанай үзэл һурталаараа Энэдхэг ба Пакистан гэһэн хоёр хэһэгтэ хубаагдаһан юм. Энэ шажанай үзэл бодолоороо 2 хэһэг болоһон уласуудай хоорондо олон арбан жэлэй туршада шуһата тулаан ябагдажа байгаа.

Улас түрэ тухай Энэдхэгэй Үндэһэнэй Конгрессай нам голлохо үүргые гүйсэдхэхэ болон энэ намай лидернүүд Энэдхэг улас тусгаар тогтонолоо оложо абаһан үеһээ эхилээд мүнөө хүрэтэр улас орониие ударидан залажа ябаа юм. Энэдхэг уласта үйлэ ажаллалгаа ябуулжа бай намуудые жагсаабал:




#Article 73: Алжир (254 words)


Алжир (Араб: الجزائر, Al Jaza’ir (), Бербер: , Dzayer), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Алжир Арад Улас — хойто Африкада оршохо улас юм. Газар нютагаараа түбидээ хоёрто, дэлхэйдэ 11-дэ жагсадаг. Зүүн хойто талаараа Тунис, зүүн талаараа Ливи, зүүн урда талаараа Нигер, баруун урда талаараа Мали, Мавритани, баруун хойто талаараа Марокко уласуудтай тус тус хилэлэнэ. Баруун талада маргаантай газар нютаг болохо Баруун Сахара оршохо болоод хойто талада Газар дундын тэнгис байрлана.

Алжир НҮБ, Африкын холбоо, Арабын Барилдалга, ОПЕК зэргэ байгуулгануудай гэшүүн орон юм. Мүн Магрибай Араб холбоое байгуулхада ехэ хуби нэмэри үзүүлһэн. Алжир үндэһэн хуулиндаа Лалын, Араб, ба Амазиг (Бербер) улас гэжэ тодорхойлогдоһон байдаг.

Тус уласай нэрэ Алжир хотын нэрэһээ гаралтай. Харин хотын нэрэ jazā’ir banī mazghanā (арабаар «(Берберын аймаг) Аит Мазганнагийн аралнууд» гэһэн үгэ) гэхэ хотын хуушин нэрэнэй тобшолһон хэлбэри Al-jazā’ir гэһэн үгэһөө гаралтай. Дунда зуунай эхин үеын газарзүйшэд al-Idrisi болон Yaqut al-Hamawi гэжэ бэшэһэн байдаг.

Һунгадаг үедэ Алжирай хойто нютагай Нумиди гэдэг байһан болоод мүнөөнэй Тунисай баруун нютаг, Мароккогой зүүн нютаг хамарагдадаг байгаа.

Бербершүүд доро хаяжа  10000 онһоо Алжирда нютаглажа байгаа. Дундада зуунай үедэ берберай хэдэ хэдэн династи үүһэн гаража ерэжэ байгаа.

Лалын шажанта арабын арминууд Алжирые байлдан дагуулжа, бербер ударидагшадые мохотгожо, Умайяд арабын династи задран унаһанай дараа маша олон династи бүрэлдэн бии болоо. Эдэгээр династиин дотор Альмохад, Альморавид, Египетай Фатимид, Абдэлвадид хамагай алдартай юм.

Кабилиин Кутамаг өөрын үйлэ хэрэгтээ урбуулһан лалын шиит шажанда Фатимидууд Рустамидые түлхэн унагажа, Египетые эзэлжэ, Алжир, Тунисые Зирид угсаанай вассалнууддаа үлөөбэ. Зиридүүд боһолго гарахада Фатимид династи хүн зон олонтой арабын нэгэн аймаг болохо Бану Хилалые эльгээжэ тэдэнэй хүсэниие һулараа.




#Article 74: Нигери (185 words)


Нигери (), албан ёһоор Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Нигери Улас (), 36 можо улас, нэгэ Холбооной Ниислэлэй Нютаг дэбисхэрһээ тогтохо, үндэһэн хуулита холбоотой улас юм. Тус уласынь Түб Африкада, баруун талаараа Бенин, зүүн талаараа Чад, Камерун, хойто талаараа Нигер уласуудтай хилэлнэ. Урда таладань Атлантын далайн нэгэ хэһэг болохо Гвинейн булан оршоно. Ниислэл хадаа Абуджа хото. Тус уласай хамагай томо болоод нүлөө бүхы 3 угсаатаниинь хауса, игбо, йоруба юм.

Нигери гэхэ нэрэнь тус уласай нютагаар урдаха Нигер мүрэнэй нэрэһээ гаралтай болоод Нигер, ареа (талбай) гэһэн үгдые ниилүүлэн бүтээжээ. Уг нэрые хожом Британиин колониин захирагша Барон Лугардын эхинэр болоһон Флора Шау 19-р зуунай һүүлшээр бодожо олоһон гэдэг.

Нигерииинь Африка тибиин хамагай ехэ хүн зонтой улас болоод дэлхэйдэ 8-д жагсана. 148 сая эргэнтэй тус уласиинь хамагай ехэ хүн зонтой 'хара' улас юм. Бүһэ нютагтаа нүлөө бүхы тус уласынь «Next 11» гү, али эдэй засагаар дэлхэйе тэргүүлхэ дараагай 11 уласай тоондо нэрлэгдэһэн болоод Британиин хамтын нүхэрлэлэй гишүүн юм. Нигеригай эдэй засагынь Олон Уласай Валютын Сангай тоосоогоор 2008 ондо 9 % байһан болоод 2009 ондо 8,3 % байха түлэбтэй байгаань тус уласые дэлхэйн хамагай хурдасатай хүгжэжэ буй оронуудай нэгэндэ зүй ёһоор оруулжа байгаа юм.




#Article 75: Урда Африка (улас) (303 words)


Урда Африка, албан ёһоор Урда Африкын Бүгэдэ Найрамдаха Улас (, ) — Африкын урда үзүүрые эзэлэн оршохо улас. Урда Африкын эрьень 2,798 км үргэлжэлхэ болоод Атлантын, Энэдхэгэй далайнуудтай хилэлнэ. Урда Африкын хойто талада Намиби, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик, Эсватини уласууд оршодог болон доторынь Лесотын хаанта улас оршодог. 

Урда Африка хүн зонхи олон янза байдалаараа алдартай болон Үндэһэн Хуулидань 11 албан ёһоной хэлэниие зааһан байдаг. Албан ёһоной үйлэ хэрэг болон худалдаа, аралжаанда англи хэл эгээн ехэ хэрэглэгдэдэг болобошье гэртэ хөөрэлдэхэ хэлээрээ табадал жагсадаг. Урда Африкань сагаан, энэдхэгхи, холимог шуһата хүн зоноороо Африкада тэргүүлдэг. Хэдыгээр хүн зонойхинь 79.5% хара арһатай болобошье энэ ангилалда олон үндэһэтэн багтадаг. Албан ёһоной 11 хэлэнэй 9 Африкын хэлэнүүд юм. 2006 оной байдалаар Урда Африка хүн зониие 47.4 сая гэжэ тоособо.

Мүнөөнэй Урда Африка нютагта оршон үеын хүнүүд 100,000 үлүү жэлэй турша оршон һууһан. Харин Һайн Найдалай хушуунаар үнгэрхэ замые оложо нээһэнээр Голландын Зүүн Энэдхэг Компани мүнөөнэй Кейптаун болохо газарта 1652 ондо амарха зогсоолые байгуулба. Кейптаун 1806 ондо Британиин колони болоһтон байна. 1820-оод оной үедэ Европошуудай һууришил улам тэлэһэн болоод тэрэнэй ушарынь Бурнууд (анханай Голландиин һуугшанар) болон Британишууд уласай хойто, зүүн хэһэгэй газарай болгон абаа. Үрэ дүндэ тэдэ болон нютагай унаган зон болохо Коса, Зулушууд хоорондо мүргэлдөөн бии болоһон байна. Хожомынь алмаз олдоһоноор Британи, Буршууд Урда Африка кристалл бодосой нөөсые өөртөө абаха гэжэ Англи-Бур дайн болобо. Хэдыгээр Буршууд илагдаһан болобошье 1910 ондо Британиин эрхэ мэдэл дооро Урда Африкада хизгаарлагдамал тусгаар тогтонолые үгэһэн байна. Британида эсэргүү бодолгонууд бүрин тусгаар тогтониһон дээрэ тулгуурилжа байһан болоод 1961 ондо Урда Африка бүгэдэ найрамдаха улас болоһон бэлэй. Иигээд тэригүүлэгшэ Үндэһэнэй нам апартеид гэжэ тусгаарлалтые зүбшөөрһэн хуулиие тогтообо. Гэбэш энэнь дотоодо, гадаадаһаа шүүмжэлэл хүртэжэ байһан болоод 1990 ондо хуушан юрэнхылэгшэ Фредерик Виллем де Клерк энэ хуулиие буулгажа эхилжэ, 1994 ондо анханай арадшалһан һунгуули ябагдаһан байна. Энэхүү һунгууляар Нельсон Мандела болон мүнөө ударидагша нам, Африкын Үндэһэнэй Конгрессые эрхэ мэдэлдэ хүргэбэ.




#Article 76: Танзани (263 words)


Танзани, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Нэгэдэһэн Танзани Улас (Суахили: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) — Зүүн Африкада хойто зүгтэ Кени, Угандатай, баруун зүгтэ Руанда, Бурунди, Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Уластай, урда зүгтэ Замби, Малави, Мозамбик уластай хилэлэн оршодог. Зүүн талаараа Энэдхэгэй далайгаар хүрээлэгдэһэн.

Тус уласай нэрэнь Танганьика хэмээхэ эхэ газарай нютаг дэбисхэр ба Занзибар хэмээхэ олтирогой нэрэнүүдэй эхинэй үенүүдые ниилүүлһэн нэрэ юм. 1964 ондо Британиин Эзэнтэ уласай дээрэхи нэрэ бүхы хоёр колони нэгэдэжэ, Танганьика ба Занзибарай Нэгэдэһэн Бүгэдэ Найрамдаха Уласые байгуулһан болон тэрэ жэлээ нэрээ Бүгэдэ Найрамдаха Нэгэдэһэн Танзани Улас болгон өөршэлбэ.

Мүнөөнэй Танзанинь 1880-1919 ондо Германиин колони болон нэгэ хэһэг байһан. Үндэһэтэнүүдэй Лигын тогтоолоор тус нютаг дэбисхэрые Британиин мандатта шэлжүүлһэнээр 1919-1961 ондо иимэ статустай байба. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ энэ нютаг дэбисхэрые сэрэгэй пост болгон ашаглажа байһан болон санхүүгэй тусаламжаһаа гадана зэбсэг хэрэглэлээр хангажа байба. 1960 ондо Британиин захиргаанда байһан Танганьикагай Амбан сайдаар Жюлиус Нерере томилогдоһон ба 1961 ондо Танганьика тусгаар тогтонход Юрэнхы сайд болоо. Танганьика 1963 ондо тусгаар тогтониһон хүршэ улас Занзибартай 1964 оной дүрбэдүгээр һарын 26-нда нэгэдэжэ Танзани уласые байгуулһан. 1970-аад онһоо хойшо тус уласта анха удаа 1995 ондо арадшалһан һунгуули болоһоноор нэгэ намын ноёрхол эсэс болоо.

Тусгаар тогтониһонойнгоо һүүлдэ удалгүй социалис улас болоһон Танзанида эдэй засагыень доройтуулһан бүтэсын өөршэлэлтэ хэхэ нүхэсэлтэйгээр эдийн засгийн тусламж олгогдсон. Тус уласай ниигэм, эдэй засагай хүреэн социалис хэбээрээ байха үедэ капитализм руу огосоом шэлжэһэн тула энэ эдэй засагай хүндэрэл бэрхэшээл үүдэһэн юм. 1980-аад ондо Танзаниин ДНБ үдэһэн болобошье хүнэй хүгжэлэй индексынь буурээ.

Танзаниин эдэй засагай хүгжэл һаад бэрхэшээлтэй тулгаржа байгаа хэдышье тус уласай байгаалиин нөөсын экспорт үдэжэ байгаа ушарһаа хэтын түлэб сайтай харагдажа байна.




#Article 77: Австри (134 words)


Австри (Остеррайх) — Европын улас болон орон. Ниислэл хото — Венэ.
Бүгэдэ Найрамдаха Австри Улас (, Österreich [ˈøːstəˌʁaɪç], дуудалга - ) — түб Европын 8,5 миллион ажаһуугшатай далайда гаралгагүй улас. Хойто талаараа Германи, Чехи, зүүн талаараа Словаки, Унгар, урд талаараа Словени, Итали, баруун талаараа Швейцари, Лихтенштейн гэһэн найман уластай газараар хилэлэдэг. Дунай мүрэнэй эрэгтэ байха Венэ нэрэтэ ниислэл хототой.

Оршин үеын Австриин түүхэ 9-р зуунда дээдэ, доодо Австриин нютаг дэбсэгэртэ хүн зон ургаха үеэһээ эхэлэһэн байна. 996 ондо Остаррихи (Ostarrichi) гэдэг нэрэ албан ёһоной бэшэгтэй тэмдэглэгдэн үлдэжээ. Энэ үгэ одоо Оостеррайх (Österreich) болотлоо хубисаһан ажээ.

Австри - парламентын засаглалтай төлөөллийн ардчилсан системтэй болоод юһэн холбооной мужатай. Мүн үүрдийн үл довтлох байдлыг тунхагласан зургаан Европын орны нэг бөгөөд Үндсэн хуулинд нь тийнхүү заагдсан байдаг цөөн орнуудын нэг юм. 1955 оноос НҮБ, 1995 оноос Европын холбооны гишүүн байна.




#Article 78: Беларусь (280 words)


Беларусь (белорус Беларусь, «Сагаан Ород»; ород Беларусь, Белоруссия), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Беларусь Улас — Зүүн Европодо оршохо далайда гаралгагүй улас юм. Хойто болон зүүн талаараа Оросой холбоото улас, урда талаараа Украина, баруун талаараа Польшо, баруун хойто талаараа Литва, Латви уласуудтай хиллэнэ. Ниислэл Минск; бусад томохон хотонуудые дуридабал, Брэст, Гродна, Гомель, Могилёв, Вицебск. Тус уласай газар нютагай 40 хуби ой модоор хушагдаһан болон хүдөө ажахы, ажаүйлэдбэриин һалбаринууд үндэр хүгжэһэн.

XX зууниие хүрэтэр белорусууд өөрһэдын үндэһэнэй үзэл һанаае түлэбшүүлхэ боломжоор бага байһан болоод энэ оршон үеын Беларусь уласай нютаг дэбисхэр Полацкын гүнлиг, Литвагай гүнтэ улас, Речь Посполита зэргэ уласуудай мэдэлдэ хэдэн зуунай турша байһантай холбоотой. 1918-19 ондо богони наһатай Бүгэдэ Найрамдаха Беларусь Арад Улас бии боложо, тун удалгүй Зүблэлтэ Холбооной бүрилдэхүүндэ Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Белорус Улас нэрэтэйгээр нэгдэн оробо.

Тус уласай мүнөөнэй хилэ 1939 ондо бүрилдэн тогтоһон болон тэрэ үедэ Польшо-Зүблэлтын дайнаар нэгэ хэһэг газар нютагые Польшоһоо һалган абажа, ЗСБН Белорус Уласта нэгэдхэһэн ажа. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Беларусиин нютаг дэбисхэр Нацис Германида эзэлэгдэжэ, хүн зонойнгоо гурбанай нэгые, эдэй засагай нөөсынгөө хахадһаа үлүүе алдаа һэн. Беларусиин парламент өөрын тусгаар байдалаа 1990 оной 7 һарын 27-нда зарлаһан болон СССР задарһанаар 1991 оной 8 һарын 25-нда тусгаар тогтониһон хүлеэн зүбшөөрэгдөө. 1994 онһоо тус уласай юрэнхылэгшээр Александр Лукашенко ажаллажа байна. Россиин талые баримталһан тэрэниие баруунайхи дарангылагша гэжэ шүүмжэлдэг. 1996 онһоо хойшо Беларусь улас ОХУ-тай Ород Беларусиин Холбоо гэһэн нэгэдэмэл улас бии болгохо хэлэлсээр хэжэ байгаа.

Беларусиин 9.85 сая хүн зоной ехэнхи ниислэл Минск болон тэрэниие тойроһон можын түбүүдтэ түблэрһэн байдаг. Хүн зоной 80 % шахуу Беларусь үндэһэтэн болоод ород, польшо, украин үндэһэтэнэй үсөөнхи бүлгэмүүд ажаһууна. 1995 ондо ябагдаһан бүхы арад түмэнэй һанал асуулгын үрэ дүндэ тус улс беларусь, ород гэһэн 2 албан ёһоной хэлэтэй болоһон юм.




#Article 79: Германи (674 words)


Германи (), албан ёһоор Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха Германи Улас () түб Европын улас юм. Хойто талаараа Дани, зүүн талаараа Польшо, Чехи, урда талаараа Австри, Швейцари, баруун талаараа Франци, Люксембург, Бельги, Нидерланд уласуудтай хиллэдэг. Мүн баруун хойто талада Хойто тэнгис, зүүн хойто талада Балтиин тэнгис оршодог. Германи 357,021 км² нютаг дэбисхэртэй болоод шэрүүн уларилтай. Хүн зонойнгоо тооноор Европын Холбооной гэшүүд дотор түрүүлдэг, мүн гадаада оршон һуугшадаараа дэлхэйдэ гурбан ороно.

Германиин гүйсэдхэхэ дээдэ байгуулга болбол Холбооной Засагай газар (Bundesregierung) юм. Тэрэнэй үндэһэн үүргэнь уласайнгаа улас түрын ударидалгые хэрэгжүүлхэдэ оршоно. Засагай газарай Канцлер (Bundeskanzler) ударидана. Германиин шүүхын тогтолсонь бусад уласуудай шүүхын тогтолсоһоо илгарха тусхай онсолигтой. Ехэнхи уласуудта шүүхын тогтолсо дангаараа түрүүлдэг аад, Германида дээдэ шүүхын үүргые холбооной шүүхын танхим, захиргаанай хэрэгэй шүүхэ газар, хүдэлмэриин шүүхэ газар, ниигэмэй шүүхэ газар гэжэ 5 дээдэ шүүхэ газарнууд тус тусайнгаа хүреэндэ хэрэгжүүлдэг, эдэ дээдэ шүүхэ газарнуудай ниилбэрииень шүүхын сенат гэжэ нэрлэдэг.

Германи хадаа Европын Холбооной үндэһэлэгшэ гэшүүн болоод, НАТО сэрэгэй альянсын, «Ехэ долооной» гэшүүн мүн.

Германи Европын зүрхэн хэһэгтэ байрлана. Юһэн хүршэ улас хилэ нэгэтэй: хойто зүгтээ Данитай, баруун зүгтээ Нидерланд, Бельги, Люксембург, Францитай, урда зүгтээ Швейцари ба Австритай болон зүүн зүгтээ Польшо ба Чехитэй хилэлдэг. 1990 оной 10 һарын 3-да дахин нэгэдэһэн үдэрэй һүүлдэ Германиин түб байрлалга үлүү элирүүлэгдэнэ. Германиин талмайнь 357 000 км²тухай. Хойто зүгһөө урда зүг тээшэ эгээн утань 876 км, баруун зүгһөө зүүн зүг тээшэ 640 км юм. Эгээн гадаада хилын сэгынь хойто зүгтэ Зильт арал, зүүн зүгтэ Саксониин Найсеауэ, урда зүгтэ Бавариин Оберстдорф болон баруун зүгтэ Зельфкант (Хойто Райн-Вестфали) юм.
Германиин хилэнь ниитэдэ 3758 км утатай. Германида 81,8 сая шахуу ажаһуугшадтай. Германи хадаа Оросой һүүлдэ Европын олон хүн зонтой улас.

Германиин хойто хэһэгынь мүльһэн галабта бии болоһон набтар тэгшэ газар юм (Хойто-Германиин набтар газар, эгээн набтар сэгынь — Вильстермаршынхи Нойендорф-Саксенбанде, далайн түбшэнһөө доошо 3,54 м). Гүрэнэй түб хэһэгтэ урда талаһаа ойтой уулархаг газар аад, урдада Альпа шэлэ нюруу үргэлжэлнэ (Германиин нютаг дэбисхэр соо эгээн үндэр сэг — Цугшпитце уула, 2 962 метр үндэр).

Германиин дэбисхэр нютагаар олон гол мүрэнүүд урдана, эдэ дунда эгээн томонь Райн, Дунай, Эльба, Везер ба Одер. Гол мүрэнүүд һубагаар холбоогдоно, хамагай алдартайнь — Балтын ба Хойто тэнгисые нэгэдүүлдэг Килиин һубаг. Килиин һубаг Килиин буланда эхилээд Эльба мүрэнэй адагта шудхана. Германиин эгээн томо нуур озеро — 540 км²талмайтай 250 метр гүнзэгы Боден нуур.

 IV зуун жэлһээ хойшо герман угсаатан Германиин нютаг дэбисхэртэ ажаһууна. VI–VIII зуун жэлдэ алеманнуудай, баварнуудай, тюрингүүдэй, саксуудай гэхэ мэтэ герман угсаанууд Франкын уласай бүридэлдэ оробо. IX  зуун жэлдэ Каролингын гүрэнэй унаһаар герман орон нютагууд уласай талаар амяарлажа, олон тооной гүнлигүүд бии болобо.  Франкын гүрэнэй хубаалгын үрэ дүндэ (843 он) Зүүн-Франкын улас бии болоод, энэнэй тулгуури дээрэ X зуунда Германи хаанта улас бии болобо. 962 ондо I Оттон хаан Хойто ба Түб Италиие туйлажа эзэлһээр Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн байгуулагдаба (1806 ондо Наполеоной усадхагдаһан).  X-XV зуун жэлдэ балтын ба славян угсаатан ажаһууһан газарнууд Германиин бүридэлдэ оробо. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ сүлөөтэ хотонууд шухала үүргэ гүйсэдхэбэ (XV зуунай һүүлээр 80 үлүү байгаа).

Францида эсэргүү дайнда Германиин гүнлигүүд I Наполеоной буталагдаһан, Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн усадхажа тэрэнэй орондоо Райнай холбоое байгуулба. 1814-1815 оной Венын ехэ хуралай шиидхэбэриин ёһоор, 1815 ондо 38 герман уласууд Германиин холбоо (Deutscher Bund) байгуулба. Германиин холбоое Австриин эзэнтэ гүрэнэй кайзер байһан Холбооной юрэнхылэгшэ ударидагша байгаад, Бундестаг (Bundestag, Холбооной хурал) газар нютагуудые түлөөгдэбэ. 1848-49 ондо нэгэдэлгын түлөө буржуазиин-арадшалһан хубисхал болоһоншье һаа, илагдаһан байгаа. Тэрэнэй һүүлээр Австри ба Прусси хоорондо Германиин нэгэдэхын түлөө тэмсэл түрөө.

Бисмарк Пруссин эзэрхэг түримхэй тулгуури дээрэ Австригүйгөөр Бага Германиие (Kleindeutschland) нэгэдхэбэ. Тэрэнэй шатанууд: 1864 оной Дани-Пруссиин дайн илажа гараһанай һүүлээр 1866 оной Австри-Пруссиин дайнай үрэ дүндэ Хойто-Германиин холбоо (Norddeutscher Bund) бии болоод (1867 он), 1870-1871 оной Франци-Пруссиин дайнай һүүлдэ Эльзас  ба Лотаринги эзэлжэ абаад Версаль ордондо Германиин эзэнтэ гүрэниие тунхаглагдаба (Deutsches Reich, 1871 он). 1884–1885 оной хоорондо Германи Африка болон Океанида харьяатан оронуудые тогтобо.

Германи улас «газар нютаг» гэжэ удхатай германяар Länder гэжэ нэрэтэй холбооной 16 можоһоо бүридэнэ. Тус бүридөө үндэһэн хуулита, өөртөө засаха эрхэтэй тула заримдаа можо улас гэжэ баһа нэрлэдэг. Эдэһээ Бавари, Саксони, Тюринги гурбаниинь албан ёһоор сүлөөтэ улас гэгдэдэг аад, Берлин, Бремен, Һамбург гурбан хотонь можын зэргэлэлтэй болоһон тула хото улас гэжэ хэлэгдэдэг.




#Article 80: Греци (174 words)


Греци (), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Грек Улас () — Балканай хахад аралай урда хэһэгтэ оршох зүүн урда Европын орон юм. Хойто таладаа Албани, Македони, Болгари, зүүн таладаа Турк оронуудтай хилэлдэг. Зүүн болон урда таладань Эгейн тэнгис, баруун таладань Ионой тэнгис оршоно. Зүүн Газарай дундада тэнгисэй һаба газарай хоёр талын хоюуландань маша олон арал байдаг.

Грециинь Европо, Ази, Африка гурбые холбоһон газар оршодог. Мүн Эртэнэй Грек, Рома, Византиин гүрэнүүд, Османай эзэнтэ гүрэнэй 4 зуунай туршаха захиргаанай үбые залгамжалагша юм. Грецида арадшалал, баруунай гүн ухаан, Олимпиин наадан, баруунай удха зохёол, историографи, улас түрын шэнжэлхэ ухаан, шэнжэлхэ ухаанай болон тооной ухаанай гол заршамууд, баруунай зүжэгэй уралиг (эмгэнэлт болон хошон) зэргэ анха гаража хүгжэбэ.

Грециинь хүгжэнгүй орон болоод 1981 онһоо Европын Холбооной, 2001 онһоо ЕХ-ной Эдэй засаг, Санхүүгэй Холбооной, 1952 онһоо НАТО-гай, 1961 онһоо Эдэй засагай хамтын ажалалгаа, хүгжэлэй байгуулалгын (OECD), 1995 онһоо Баруун Европын Холбооной (WEU), 2005 онһоо Европын Сансарын Агентлигай гэшүүн болобо.

Ниислэлиинь Афина болоод бусад томобтор хотонуудта Салоники, Патрас, Ираклио, Волос, Янина, Лариса, Валака зэргэ ороно.

Православиин шажаные «зонхилхо шажан» гэжэ үндэһэн хуулидаа зааһан байдаг.




#Article 81: Испани (2006 words)


Испани (), албан ёһоор Испаниин хаанта улас () болбол Пиренейн хахад аралда, баруун урда Европодо оршодог улас юм. Испаниин эхэ газар бараг бүхэлеэрээ урда, зүүн талаараа газарай дундада тэнгистэй хилэлдэг. Маша бага зайда урда талаараа Гибралтар, хойто талаараа Франци, Андорра, Бискайн булан, баруун талаараа Атлантын далай, Португалтай хилэ залгана. Испаниин эзэмшэл газарта мүн Газар дундын тэнгисдэхи Балеарай аралнууд, Африкын эрье оршомой Атлантын далайдахи Канарай аралнууд, Мароккотой хилэ нэгэтэй хойто Африкын Сеута, Мелилья гэһэн хоёр автономито хотонуудшье мүн ородог. Испаниин газар нютаг 504 030 км² болоод баруун дэбисхэрээр Европодо хоёрто (Франциин дараа) жагсадаг. Мүн дундажа үндэрынь 650 м болон энэ үзүүлэлтэнь Швейцариин дараа Европодо хоёрто ороно.

Испани Европодо түрүүшын гоминидууд ерэһэн тухай болон энэ түбиин түүхын үмэнэхи үеын байдалые шудалхада шухала ажа холбогдолтой орон юм. Римэй эзэнтэ гүрэнэй дооро Һиспаниа () ехэдэ хүгжэжэ, эзэнтэ гүрэнэй эгээн шухала хэһэгүүдэй нэгэ болобо. Харин дунда зуунай үедэ германшуудай ударидалга дооро ороһон байна. Хожомынь Ибериин хахад арал бараг бүхэлеэрээ лалашуудай ударидалга дооро оробо. Харин удаан хугасаанай туршада Европын хойто хэһэгэй христосой шажанта уласууд доошо түлихэжэ, 1492 ондо лалашууд дарагдаһан болон мүн үеэр олон еврейшүүд хөөгдэхэ гү, али христосой шажанда хүсөөр оруулагдажа байба. Мүн 1492 ондо Колумб Америкэдэ хүрэжэ, дэлхэйн хэмжээтэй гүрэнэй эхилэл табигдаа һэн. XVI-һаа XVII-р зуунай эхин үе хүрэтэр Испани Европын эгээн хүсэрхэг гүрэн болоһон болобошье үргэлжэлһэн дайн зэргэ олон асуудалнуудай үрэ дүндэ хүсэн нүлөө багадхаһан байна. XX-р зуунай дунда үедэ дарангылалда үртэжэ эдэй засаг тогтонги байдалда хүрэһэн болобошье һүүлдэ хурдасатайгаар һэргэбэ. 1978 ондо Үндэһэн хуулита хаанта засагай дооро арадшалал дахин тогтохо болоһон. 1986 ондо Европын холбоондо оролсожо, эдэй засагай болон соёл уралигай һэргэн мандалтатай ушараа һэн.

Испани парламентын засаглалтай арадшалһан ороноор байгуулагдаһан Үндэһэн Хуулита хаанта улас болон 1986 онһоо Европын холбооной гэшүүн орон болонхой. Худалдан абаха шадабариин паритетаар тоосоһон ҮНБ-р тоособол Испаниин эдэй засаг дэлхэйдэ 11-да, Европын холбоондо 5-да ороно.

Эхэ газарай (континентальна) Испани хойто зүг Принейһээ ба Бискайн буланһаа урда руу Гибралтарай хоолой болотор нэмжынэ. Испаниин зүүн ба эгээн зүүн урда эрье Францитай хилэһээ Гибралтарай хоолой хүрэтэр Газарай дундада тэнгисээр угаагдана. Испаниин баруун зүгтэ Атлантын далайда ба Португалда хилэлдэг. Мороккодо Испаниин табан анклавууд байнга эзэнтэ гүрэнэй гансахан үлэгдэлнүүд мүн. Сеута ба Мелилья хоёр анклавууд болбол Испаниин нютаг засагай байгууламжа мүн. Морокко Испаниин анклавуудые үмсэлэлые маргаан тэмсэжэ 2002 ондо Сеутын хажуугаархи аралые богони сагай эзэмдэбэ. 

Газараар табан уласуудта хилэлдэг:

Мүнөөгэй Испанидахи соёл шулуун зэбсэгэй үеһөө (палеолитһоо) эхилнэ.  Альтамира мэтэ стилизовалһан агын хада дээрэ амитадай зурагууд бии болобо.  Испаниин эрье кардиум шаазангай соёл хүрэжэ ерэбэ.

Хүрэл зэбсэгэй үедэ Ибериин баруун урда эрье дээрэ финикиинхидтэй наймаалһан Тартесс гэжэ соёл бии болобо. Шахтануудай дууһаһанай һүүлдэ Тартесс мүхэбэ.

 Испаниин зүүн эрьеэ дахан ибер аймагууд ерэбэ.  ибернүүд мүнөөгэй Кастилиин нютаг дэбисхэртэ бэхилэлһэн һуурин газарта таархажа болобо. Ибернүүд ехэбшэлэн таряашад, малшад ба ангуушад байгаа, хүрэл зэдһээ ажалай зэбсэгүүдые хэрэглэжэ, Газарай дундада тэнгисэй газарта эгээн мэргэн дархадай алдартай байгаа. Ибернүүд 
тартесиинхидэй бии болгоһон хуушан испани бэшэгые хэрэглэбэ. Ибер хэлэн тартесс хэлэтэй хамаагүй байгаа.
Римэйхидэй ёһоор Испанида лигурнууд арад зон ажаһууһан гэжэ бэшэһэн, харин түүхын үедэ тэдэ тухай мэдэгдээгүй байна. 
Хүрэл зэбсэгэй үеын оройдо Иберидэ талын булшангай урнын соёл нэбтэржэ таархаһан (түүхын үедэ лузитанууд энэ соёлой үлэгдэл байгаа магад),  Иберидэ кельт арад зон һууришаһан байна.

 оной оршомдо финикиинхид Испанида һууришажа Мáлака, Гадир (Кадис), Кóрдово колонинуудые байгуулба. Эртын грекүүд Испаниин зүүн эрьедэ (мүнөө үеын Коста-Брава) колонинуудые байгуулба.  оной һүүлдэ Карфаген финикиин соёлой гол түб боложо, Гибралтар хоолой соо наймаанай монополи байгуулба.  Карфагенэй нүлөө ехэдхэжэ, Андалусиин ехэнхи хубиие, Балеар аралнуудые ба газар дунда тэнгисэй эрьеэ эзэмдэбэ. Пиренейн хахад аралда Карфагенэй эгээн томо хото Шэнэ Карфаген (мүнөө үеын Картахена) байгаа. Нэгэдүгээр Пуни дайнай үрэ дүндэ Һамилькар ба Һаннибал хахад аралай урда ба зүүн хэһэгые добтолжо мэдэлдээ абаба (МЭҮ 237—219 он).

Хоёрдугаар Пуни дайнда римэйхид Һаннибалые диилэһэнэй үрэ дүндэ () карфагенэйхид үлдэһэн байна. Аха Сципионой илалтын һүүлдэ карфагенэйхид бүхы эзэмдэлгэеэ алдаба (МЭҮ 206 он). Римэйхид зүүн ба урда Испаниие эзэмдэһэншье һаа Испаниин ондоо газарта, илангаяа хойто зүгтэ, баатарлиг эсэргүүсэлые тулаһан байна. Нуманциин уналтын һүүлдэ (МЭҮ 133 он) эсэргүүсэл түгэсэһэн байгаа. МЭ I зуун жэлһээ бүхы орон Римэй хиналта доро оробо. Баскуудай гадна Ибериин хүн зон римжуулһан болобо. Римэй засаг уласай түрын талаар нэгэдэлые асарба.

Римэйхидэй засаг хуулиин, хэлэнэй ба Римэй замай аргаар Һиспаниие захирба. Эдэй засагай талаар, Испанида латифунди гэжэ изагууртанай газар эзэмшэлгэнүүд бии болобо. Испани Римэй зааха зээлиин таряанай орон болоод, Испаниин боомто портууд алта мүнгые, нооһые, оливын тоһые ба дарһа архиие экспортировалба. Римэйхид уһажуулгын түсэлнүүдэй ашаар таряалангай ургаса дээшэлүүлбэ. Адриан, Траян, I Феодосий эзэн хаашуул, Сенека гүн ухаантан Испанида түрэбэ. Мартиал, Квинтилиан ба Лукан ирагуу найрагшад баһа Испанида түрөө. Христосой шажан манай эринэй I зуун жэлдэ Испанида оруулагдаба. Испаниин мүнөө үеын хэлэн аялгуунууд ба шажан энэ үеһөө үргэлжэлбэ.

Манай эринэй 409 ондо герман свевүүд ба вандалнууд сармат алануудтай сугтаа Испаниие добтолбо. Свевууд мүнөө үеын Галисида ба хойто Португалда хаанта уласые байгуулба. Вандалнууд урда Испанида уласаа байгуулаад, 429 ондо Хойто Африкада нүүжэ 439 ондо Карфагениие эзэмдэбэ. 419 ондо вестготууд Тулуза ниислэлтэйгээр Испанида ба урда Галлида хаанта уласаа байгуулба. Вуйе байлдаанда I Хлодвигой ударидаһан франкууд 507 ондо II Аларихые диилэжэ, Галлиие эзэмдэбэ. 554 ондо Византиин эзэнтэ гүрэнэй Велизарий жанжан урда Испаниие эзэмдэһэншье һаа, вестготууд удангүй урда Испаниие дахин дайлан эзэлээд 585 ондо Галисидахи свевүүдэй гүрэниие эзэмдэбэ. Тулузые алдаһан һүүлдэ Толедо вестготуудай ниислэл хото болобо. Арианис христосой шажантай байһан герман вестготууд ба римжуулһан түрэл арад зон зэргэсэн ажаһуужа хоёр хуули ёһые амяараа хэрэглэбэ. 589 ондо вестгот I Реккаред хаан арианизмые орхижо католик шажантай болобо. 

Удангүй бербершүүд Астури болон Баск ороной гадна бүхы хахад аралые дайлан эзэлбэ. Кордово хото Аббасид Багдад халифта уласай эмирэй (амбанай) ниислэл хүреэн болобо. 756 ондо Омейяд обогой I Абд ар-Рахман ад-Дахил Кордоводо ниислэлтэйгээр бэеэ даанги эмиртэ уласые байгуулба. Тус лалын шажантай улас III Абд ар-Рахманай хааншалалай үедэ һалбаран бадаржа, 923 ондо албанай ёһоор халифта улас болобо. 

Ехэ Карл хаан 778 ондо Переней хахад аралай зүүн хойто зүгые добтолон эзэмдэжэ, Испаниин марка гэһэн можые байгуулба. «Роланд тухай дуунай» гол герой Роланд энэ дайнда үхэбэ. 781 ондо лалашууд энэ нютаг дэбисхэрые дахин эзэлээ. 785 ондо франкууд Жироно хотые эзэлээд, 801 ондо Барселоные эзэлбэ. Барселонын графта улас (Каталолни) Испаниин маркын эгээн шухала нютаг байгаа. Пиреней уулын баруун зүгтэ баскууд франкуудай ба лалашуудай добтолгые һүнөөжэ, Наварра хаанта уласые байгуулба.

Дунда үеын Испани христосой шажантан ба лалын шажантанай хоорондо саг үргэлжын дайнай газар болобо. Аль-Мансур 985 ондо Барселоные эзэлээд һандаргаба. Тэрэнэй хүбүүниинь христосой шажантан хотонуудые дарайн добтолоо. Омейяд эзэнтэ гүрэн XI зуун жэлдэ бишыхан хаанта ба эмиртэ уласуудта задаран унаһан байгаа. Кордовогой эмиртэ улас эдэ обогуудай дунда эгээн шухала байгаа. Кастилиин VI Альфонсо хаан лалын шажантаниие добтолһон ушар, лалын шажантан Африкаһаа альморавидуудые дуудаба. 1147 ондо Альмохад улас Альморавид уласые добтолон Магриб ба аль-Андалусые эзэлбэ. 1212 ондо Лас-Навас-де-Толоса байлдаанай үрэ дүндэ VIII Альфонсо альмохадуудые диилэбэ. Гранадын эмиртэ улас һүүлшын лалын шажантай улас байгаа.

Вестгот Испаниин гансахан үлэгдэл байһан Астури хаанта улас христосой шажантан реконкистын эхилэл байгаа. Вестгот Пелайогой удам байһан Астуриин хаашуул баруун хойто Испание эзэлжэ Леон хаанта уласые байгуулба. Астуриин обог удамай ударидаһан Наварра III Санчо хааншалалай үедэ баһал Арагон ба Кастилиие мэдэлдээ асарба. Санчогой наһа бараһанай һүүлдэ уласынь Наваррада, Арагондо ба Кастилида гурбуулан хубаагдаһан байгаа. Арагон 1137 ондо Барселоно графта уластай нэгэдэбэ. Кастили 1230 ондо III Фердинандын хааншалгын доро Леонтой нэгэдэжэ, 1479 ондо I Изабелла ба V Фердинандын гэрлэһэнэй үрэ дүндэ Арагонтой нэгэдэбэ.

I Карл (1519 ондо V Карл нэрэтэйгээр Арюун Римэй эзэн хаанаар һунгагдаһан) V Фердинандые залгамжалжа, Һабсбург обогой түрүүшын Испаниин хаан болобо. Испани һаланги хаанта уласууд ба гүнтэ уласуудта хубаагдажа байһан. Хаанта улас бүри өөрынгөө кортес хуралтай ба хуули ёһотой байгаа. Римэй эзэнтэ гүрэнэй үеһөө өөрынгөө онсолигтой байһан хото һуурин олон эрхэ сүлөөтэй байгаа. Хаан болоходоо Карл тус бүри кортес хуралаар хүлеэн зүбшөөгдэхэ ёһотой байһан. Карлын эжы I Хиирэһэн Хуана наһа бараһанай хүрэтэр Карл эжытэеэ хамтаа Кастилиие захирба. Карлын үбгэнэр зарим орон нютагай, илангаяа Кастилида эрхэ мэдэлые хизгаарлаһан, харин Карлын түблэрүүлхэ бодолгын туршалга 1520—1521 ондо Комунерос буһалгаанда хүргэбэ. Засагай газарай сэрэгшэд буһалгааниие даруулжа буһалгаанай ударидагша Хуан Лопес де Падилья саазалан абаба.

Карл 1556 ондо II Филиппэй түлөө хаанай эрхэһээ татагалзаба. Испани хаанта улас түблэрһэн хизгааргүй бүрин эрхэтэ хаанта улас болохо замдаа байгаа. II Филиппэй ударидалга доро энэ үйлэ ябаса үргэлжэлһэн, хариншье Каталони, Наварра, Арагон, Валенси, Баск орон зэргэ нютагууд нилээн өөрөө засаха эрхые һахин хадагалжа болобо. XVI зуун жэлэй үедэ католик сүмэ үлүү ехэ Испаниин ажамидаралые хинажа эхилбэ. XV зуун жэлэй Томас де Торквемадагай эмхидхэһэн Испаниин инквизици Филиппын ударидалга доро эгээн хүсэтэй болобо. Игнатий де Лойола, Тереса д'Авила, Хуан де ла Крус гансата Контрреформаци хүдэлөөнгые эхилбэ.

II Филипп Испанитай хамта Сицили, Неаполь, Сицили, Сардини, Милан, Милан, Франш-Конте, Нидерланд ба Испаниин бүхы колонинуудые залгамжалба. Нидерландын хойто можонууд Испаниин эзэмдэлые унагааһаншье, урда можонууд дахин Испаниин мэдэлдээ оробо. Испани Францида эсэргүү дайнда диилэжэ 1559 ондо Като-Камбрезиин хэрээндэ хүргэбэ. 1571 ондо испанишууд Лепантогой байлдаанда түрэгүүдые диилэбэ. Харин Испаниин сэрэгэй хүсэн унажа эхилбэ. Испани IV Анрида эсэргүү Франциин шажанай дайнда диилэжэ ядаа. Испани ба Англиин хоорондо далайда ноёрхолой түлөө атаа жүтөөн хүндэржэ 1588 ондо Испаниин Илагдашагүй армада бута сохигдобо.

II Филиппэй залгамжалагшад III Филипп болон IV Филипп хаашуулай үедэ Испани Гушан жэлэй дайнда (1618–1648) татагдажа, 1659 он болотор Францитай дайлаба. Мюнстерэй хэрээнэй ёһоор Наян жэлэй дайн түгэсэжэ, Испани Нидерландын бэеэ даанги байдалые зүбшөөрөө. Вестфалиин энхэ тайбанай ба Пиринейн хэрээнэй үрэ дүндэ Франци Европын эгээн томо хүсэн болобо. Пиринейн хэрээнэй ёһоор Франци Испаниһаа Руссильон ба Конфлан можонуудые оложо абаба. Франциин XIV Людовик дахин Испанитай дайлажа, Деволюциин дайн, Һолландын дайн, Юһэн жэлэй дайнай (Аугсбургын лигын дайн) үрэ дүндэ үшөө үлүү Испаниһаа нютагые эзэмдэбэ. 1580 ондо II Филиппэй ударидалга доро Испаниин мэдэлдэ ороһон Португал буһалгаалжа 1640 ондо бэеэ даанги байдалые һэргээжэ шадаба. Гансахан ондо Каталони бэеэ засаха эрхын түлөө буһалгаалжа 1659 оной энхэ тайбанда эрхынгээ ехэнхи хубиие һахин хадагалжа шадаба.

IV Филиппые залгамжалжа ерэһэн II Карл үбэ залгамжалагшагүй байһан тула Испаниин улас түрын дутагдал хүндэрөө. Залгамжалалай гол претендентүүд Франциин XIV Людовик ба Австриин эрцгерцог Карл байгаа. II Карл XIV Людовикэй аша хүбүүн Филиппые залгамжалагшаар томилходоо Франциие дэмжэгшэд диилэһэншье һаа, Карлын наһа бараһанаар Испаниин залгамжалалай дайн (1701–1714) эхилбэ. 1713 оной Утрехтын энхэ тайбанай ёһоор Филипп хаанаар баталһаншье һаа, Испаниин Недерланд, Милан, Неаполь ба Сардини Австрида шэлжүүлээд, Савойя Сицили оложо абаба. Дайнай үрэ дүндэ Филиппые эсэргүүсэһэн Каталони, Валенси ба Арагон автономито байдалаа алдаба.

Испаниин амбициозно хатан Изабелла Фарнезе ба тэрэнэй гол сайд Хулио Альберони алдаһан эзэмшэлээ бусаан абажа туршаба. 1718 ондо Испани Дүрбэлһэн холбоондо эсэргүү дайлажа, 1720 ондо илагдаба. 1733 оной бүлын хэлсээнэй () үрэ дүндэ Испани Франциин нүлөө доро орожо эхилбэ. Испани 1735 ондо Франциин туһаламжатайгаар Польшын залгамжалалай дайнда Неаполь ба Сицилиие дахин оложо абаба. Харин эдэ хоёр хаанта уласууд Испаниин амбанай захирагдаһан бэшэ аад, бэеэ даанги хаанта уласууд болоһон байна. III Карлын түрүүшын хүбүүн Фердинанд Неаполиин ба Сицилиин хаан болоод, нүгөө хүбүүниинь Карл Испаниин хаан болобо. Долоон жэлэй дайнай һүүлдэ 1763 оной Парисай хэрээнэй ёһоор Испани Флоридые Британида булигдажа, Франциһаа Луизиана оложо абаа. Америкын хубисхалай үедэ Испани Францитай нэгэдэжэ Америкын Нэгэдэһэн Уласые дэмжэһэн тула Флоридые бусаажа шадаба.

Франциин хубисхалта дайнда ба Наполеоной дайнуудта хабаадасаһан Испани илагдаһан ушар, 1808 ондо IV Карл ба VII Фердинанд хаанай эрхэһээ татагалзажа, Жозеф Бонапарт Испаниин хаан болоһон байна. Харин Испаниин энгын арад зон Франциин ноерхолдо эсэргүүсэжэ Пиренейн дайнда эзэмдэгшэдые үлдэжэ шадаба. 1814 оной болотор Испаниин эсэргүүсэлэй хүсэн ба Артур Уэлсли Веллингтоной ударидаһан британишууд франциинхидые үлдэжэ, Кадисай хуралай бэшэһэн 1812 оной үндэһэн хуулиин доро VII Фердинандые хаан шэрээндэ табиба.

Гадаада бодолгын талаар, Испаниин эзэнтэ гүрэн колониин буһалгаалжа бодоһоной үрэ дүндэ баруун хахад бүмбэрсэгтэхи эзэлһэн газарай ехэнхи хубиие алдаһан байна. 1898 ондо Испани-Америкын дайнай үрэ дүндэ Куба, Пуэрто-Рико, Филиппина алдагдаһан бэлэй.

XIX болон XX зуун жэлэй эхин үедэ республиканистууд ороноо хизгааргүй бүрин эрхэтэ хаанта засаглалда эсэргүү шунал тэмсэлдэ бодхобо. Испани Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда нейтральна байдалые һахиһаншье һаа, дайнай дараахи үедэ Мороккодохи колониин эзэмшэлээ хадагалхын түлөө үргэн сар хүреэтэй сэрэгэй үйлэ ажаллалгые ябуулжа байгаа. Мароккогой кампаниин эртын үеһөө сохиһон ушар 1923 ондо Примо де Риверагай дарангылалта дэглэмдэ хүргэбэ. Примо де Ривера 1927 ондо дайные амжалтатайгаар дууһаад 1930 оной болотор засагые бариһан байгаа. 1931 ондо нютаг захиргаанай һунгуулиин һүүлдэ хотын хүн зоной диилэнхи хуби бүгэдэ найрамдаха үзэлые дэмжэһэн ушар XIII Альфонсо Испани уласые орхижо, Испаниин хоёрдугаар бүгэдэ найрамдаха улас байгуулагдаба.

Шэнэ юрэнхылэгшэ либерал Алькала Самора-и-Торрес улас гүрэндэ шэнэшлэлые дүүргэжэ эхилһэншье һаа, баруунтан ба радикальна зүүнтэн бүлэгүүдһөө эсэргүүсэлтэй тулгардаба. Каталонидо гайтай тусгаарлаха ба анархо-синдикалис буһалгаанууд боложо байһан. 1933 оной һунгуулиин һүүлдэ засагай газар баруунта шэлжэжэ эхилһэн ба 1934 ондо Астурида шахтёр уурхайшадай буһалгаан ехэ шуһа урдуулан даруулһан юм.




#Article 82: Литва (559 words)


Литва (), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Литва Улас () —  Зүүн хойто Европодо оршодог Балтиин гурбан оронуудай урда талынхи улас.

Литва хойто талаараа Латви (хилэ 453 км ута), зүүн талаараа Беларусь (502 км), баруун урда талаараа Польшо (91 км), Ород (Калининград можооор 227 км) гэхэ дүрбэн уластай газараар хиллэжэ, баруун талаараа Балтиин тэнгистэ гараха 97 км эрье газартай.   

Литва 65 300 км² (дэлхэйдэ 123-р томо) газар нютагтай болон 2012 ондо 3,2 сая хүн зонтой (дэлхэйдэ 151-р олон) байна. Нэгэжэ км²-тэ 50.3 хүн (дэлхэйдэ 120-р шэгүү) оногдожо байна. Газар нютаг, хүн зоной тоогоор дэлхэйн дундажаһаа доогуур байна.

Эртын үедэ Балтиин тэнгисэй эрьеэр балт аймагууд байдаг байба. Тэдэнһээ Миндовг нэрэтэй хаби ойрые нэгэдхэжэ Литвагай гүнтэ уласые 1253 ондо байгуулһан. XIV зуун жэлэй үедэ улам хүсэрхэгжэжэ, мүнөөнэй Литва, Беларусь, Украина болон Польшо, Ородой зарим хэһэгые хамарһан Европын эгээн томо нютагтай улас боложо байба. 1569 ондо Люблинай хэрээгээр Польшын титимэй ба Литва ехэ гүнлигэй Речь Посполитой гэжэ холбоото уласые бии болобо. 

Стефан Баторийн ба III Сигизмунд хааншалгада Оросые диилэн эзэмдэжэ туршажа байгаа. Ян Замойский (1542 – 1605) тэдэнэй хааншалгын үедэ уласай түрын талаар шухала зүдхэлтэн байгаа. Краковто Вавелиин ордондо гал түймэр болоһоной һүүлээр 1596 ондо III Сигизмунд (1587 – 1632) хаан ордонтоёо Варшава руу зөөжэ ерэһэн. Варшава хото Речь Посполитойн ниислэл хото болоһон байна. Швециин Ваза хаан обогой хунтайжа байһан III Сигизмунд баһал Швециин хаан болоһон, харин 1598 ондо Швецидэ унагааһанай һүүлдэ заргаяа үргэлжэжэ Швецитэй дайн эхилбэ. Тэрэнэй гадна, 1606—1607 ондо шляхта изагууртанай буһалгааниие даража, османшуудта эсэргүү тэмэсбэ. Тэрэ хаан шэрээнээ IV Владислав (1632–1648) ба II Ян Казимир (1648–68) хүбүүдтэ дамжуулан залгажа үгэһэн юм.

Ян Казимир хааншалалай үень Польшо-Литвын түүхэдэ «Үер» гэгдэнэ . 1590—1630-аад онуудта феодалай дарлалтын дээрэһээ Украинада Боһдан Хмельницкийнн казагуудай буһалгаан болобо. 1655 ондо X Карл Густав Польшые добтолжо Гданьскын Поморье, Ехэ Польшо ба Литвые эзэмдэбэ. Гансата Оросой Алексей Михайлович хаан зүүн зүгһөө добтолжо Смоленск, Вильно, Киевые эзэмдэбэ. 1656 ондо полягууд контр-добтолго эхилжэ, гүрэнөө задалжа хаяхаһаа аршалба. 1660 оной Оливын энхэ тайбанай хэрээнэй ёһоор Польшо Хойто Ливониие агуулһан абарга томо нютаг дэбисхэрые Швецидэ үгэжэ, Андрусовой эблэрэлэй ёһоор Зүүн Украиные ородуудта алдаба . II Ян Казимирай үхэһэнэй һүүлдэ Ваза хаан обог түгэсэбэ. III Ян Собеский 1683 ондо Веные осман түрэгүүдһөө хамгаалаад, саг зуура Польшын нэрэ хүндые һэргээһэн болобошье, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлдэ Польшо бодитогоор бэеэ даанги улас байхаяа болёо һэн. 1686 ондо Польшо ородуудтай «Мүнхэ энхэ тайбангын хэрээ» баталба.

Оросой эзэн хатанай II Екатеринын ба Пруссиин II Фридрих дэмжэһэн II Станислав (1764 – 1795) Польшо-Литвын һүүлшын хаанаар һунгагдаһан байгаа. 1768 ондо Оросой доминацида эсэргүү Барай конфедераци Франциин туһаламжатайгаар бии болоһон, харин 1772 ондо Оросой сэрэгэй хүсөөр дарагдаба.

Оросто хаанай ноёрхол унаһанай дараа Латви, Эстониин адляар 1918 ондо тусгаар тогтоножо, 1944 онһоо СССР-эй бүрилдэхүүндэ орожо, эсэстээ СССР бутархада эгээн түрүүндэл 1990 оной 3 һарын 11-нда тусгаар тогтонолоо зарлаһан байгаа.

Латви, Эстони хоёртой харисуулхада үсөөн Росситой. 2011 оной тоосоогоор хүн зоной 84.6% (2.583 сая) литва, 6.0% поляк, 4.8% ород, 4.6% бусад яһа үндэһэтэ хүн юм байна. Литва хэлэн уласай ганса албан ёһоной хэлэн болоно. Литва хэлэн болбол балт түрэлэй оршон байгаа хоёр хэлэнэй нэгэ (нүгөөхи латви хэлэн) юм. 
 
Литва уласай нютаг дэбисхэр эхилээд 10 нэгэжэдэ, саашалбал дотороо 60 нэгэжэдэ хубаагдадаг. литваар apskritis (; ) гэхэ томо нэгэжэнь дундажаар 6,530 км² нютаг, 320 мянган хүниие харьяалдаг. Буряад хэлэнээ «аймаг» гэжэ оршуулан ойлгобол боломоор байдаг юм. Литвада ниислэл Вильнюс (2011 ондо 552,445 оршон һуугшадтай байба), Каунас (321 200) тэргүүтэй зуун мянганһаа олон хүнтэй 5 хото байдаг. 




#Article 83: Хойто Македони (123 words)


Хойто Македони (македоноор Република Северна Македонија) — Зүүн Европын Балканай хахад аралда байрладаг бүгэдэ найрамдаха улас юм. Хуушан Югославиин бүрилдэхүүндэ байһан болон урда талаараа Греци, зүүн талаараа Болгари, баруун талаараа Албани, хойто талаараа Серби болон Косовотой хилэлдэг, далайда гаралгагүй улас юм.

Ниислэл хото — Скопье. Уласай албан ёһоной ганса хэлэн хадаа македон хэлэн юм. Албани хэлэн гүрэндөө «хоёрдугаар албан хэлэнэй» статустай (), харин улас хоорондын харилсаанай, уласые хамгаалхада, түб сагдаагай ба мүнгэн тэмдэгэй бодолгодо тэрэниие хэрэглэнэгүй.

Хуушан Югославиин Македони улас гэһэн түр зуурын нэрэтэйгээр 1993 ондо НҮБ-ын гэшүүн болоһон. 2018 оной 6 һарада, Македони Греци хоёр бааталһан Преспа хэлсээнэй ёһоор, Македони Улас нэрэеэ  Хойто Македонидо хубилгаха ёһотой байна. 2019 оной 2 һарын 12-да тус хэлсээн хүсэн түгэлдэр боложо 12 һарын шэлжэлтын хугааса эхилһэн байна.




#Article 84: Норвеги (185 words)


Норвеги (, букмол ба Noreg, нюнорск) гү, али албан ёһоор Норвегиин Хаанта Улас болбол Хойто Европодохи Скандинавиин хахад аралай баруун эрьеэ эзэлэн оршохо, үндэһэн хуулита хаанта засагта улас юм. Газарай хилын ехэнхинь Швецитэй байха болоод, зүүн хизгаарынь урда талаараа Финланд, зүүн талаараа Оросой холбоото уластай хиллэдэг. Хойто тэнгистэхи уһан хилээр баруун талаараа Нэгэдэһэн Хаанта Улас, Фарерай аралнууд, Скагерракай хоолойгоор урда талаараа Дани уластай хиллэдэг. Тус уласай Атлантын далай болон Баренцын тэнгисэй эрьень фьордуудаараа алдартай.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнһаа хойшо Норвеги эдэй засагай хурдасатай үсэлтын үрээр дэлхэйн хамагай баян оронуудай нэгэ болоо. Норвеги дэлхэйдэ газарай тоһоной экспортоороо 4-дэ орохо болоо газарай тоһон олборилолтонь тус уласай ДНБ-эй дүрбэнэй нэгые бүридүүлдэг.

Мүн Норвеги байгаалиин хии, уһанай эршэм хүсэн, загаһан, ой, кристалл бодосой баялигтай улас болоно. 2006 оной байдалаар далайн хүнэһэнэй экспортоор дэлхэйдэ Хитадай дараа 2-то бэшэгдэжэ байна. Тэрэшэлэн хүнэһэнэй, уһан онгосын, химиин, олборилхо, металл болбосоруулха, загаһан агнуури, саарһанай ажаүйлэдбэри үндэр хүгжэһэн.

Тус улас 2001-2006 онуудта хүнэй хүгжэлэй индексээрээ дэлхэйдэ тэргүүлһэн болоод 2007, 2008 онуудта Исландтай тэргүүн байрые хубаан эзэлжэ байна. 2007 оной Олон уласай энхэтайбанай индексээршье дэлхэйн хамагай тайбан ороноор шалгарһан аж. Норвеги НАТО-е үүсхэн байгуулһан оронуудай нэгэ юм.




#Article 85: Польшо (1493 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Улас () — Түб Европодо оршодог улас. Хойто талаараа Балтиин тэнгисээр хүреэлэгдэжэ, зүүн талаараа Орос (Калининградай можо), Литва, Беларусь, Украина, урда талаараа Словаки, Чехи, баруун талаараа Германи гэхэ долоон уластай газараар хилэлдэг. Польшын ниитэ газар нютагынь 312,679 км² болоод энэ дэлхэйдэ даланда, Европодо юһэндэ ороно. Хүн зониинь 38,5 сая үлүү болоод энэ дэлхэйдэ гуша дүрбэндэ жагсадаг.

Ниислэл хотонь — Варшава. Албан ёһоной хэлэниинь — польшо хэлэн. 

Польшо болбол нэгэдэмэл улас, парламентын бүгэдэ найрамдаха улас юм. Юрэнхылэгшэнь — Анджей Дуда. Юрэнхы-сайд — Матеуш Моравецкий. Засаг захиргаанай талаар 16 аймагта (воеводолиг) хубаагдана.

Польшын эгээн үндэр сэг хадаа Татра шэлэ нюруунда Словакиин хилэһээ хажууда оршодог Рысы уула (далайн түбшэнһээ дээшэ 2499 м) юм. Татрын гадна баһа Судетэ уула, Малопольска үндэрлиг ба Люблинэй үндэрлиг байдаг. Польшын хойто ба түб хэһэгүүдыень Польшын доодо газар эзэлнэ. Польшын ехэ гол мүрэд (тэрэ тоодо Висла, Одер, Варта, Баруун Буг) Балтиин тэнгистэй холбоотой байгаад тээбэриин зам болоно. Польшо гурван шухала Балтиин порт боомтотой (Гданьск, Гдыня, Щецин) болон түмэр замай сүлжээтэй. Нютаг дэбисхэрэй 28 % ойгоор бүрхөөһэн газар байна.

Польшын хойто зүгтэ Балтиин тэнгис оршодог болон газараар долоон уласуудта хилэлдэг:

Тэрэнэй гадна, Польшо Балтиин тэнгисэй эдэй засагай бүһэ нютагаар Даниин ба Швециин эдэй засагай бүһэ нютагуудта хилэлдэг.

Польшын хилын ниитэ утань — 3511 км, тэрэнэй дунда — 3071 км газарай хилэ болон 440 км далайн хилэ юм.

Хүрэл зэбсэгэй үедэ мүнөө сагай Польшын нютаг дэбисхэртэ унетицын, тшинецэй, лужицын соёлнууд тарааһан байгаа.  Силези ба Бага Польшо руу кельт удхатан нүүжэ ерэбэ. Античнэ үедэ Польшодо кельт, герман ба балт арад түмэн ажаһууба. Эртэ үедэ Польшын дэбисхэр нютагта герман скирууд ба лугийнууд гэжэ яһатад ажаһууба. Һүүл античнэ үедэ Польшын дэбисхэртэ славяншуудай этногенез үргэлжэбэ. Римэй үеын эсэстэ германшууд Польшые орхижо баян Баруун Европодо нүүжэ ошобо. 

VII зуун жэлэй һүүлдэ Польшодо гүнлигүүд ба бага хаанта уласууд бии болоно. Энэ үедэ Польшодо полянууд , лендзянууд, куявянууд, поморянууд, мазовшууд, вислянууд, слензянууд (Силезидэ) гэхэ мэтэ удхатан ажаһууба. IX ба X зуунда полянууд ондоо славян яһатаниие диилэжэ ерэһэн байна. 966 ондо I Мешко христосой шажаниие баталжа, Европоһоо лама санваартаниие уриба. Пяст обогой доро Гнезно Польшын түрүүшын ниислэл хото боложо, 1000 ондо Познань түрүүшын архиепискобой шэрээ болобо. 1025 ондо I Мешкогой хүбүүн I Зоригто Болеслав хаанай соло абаба. 999 ондо Болеслав Чехиһээ ерээдүйн Краковтой Бага Польшые эзэлэн абаба; Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнтэй дайлажа Лужица ба Мильско эзэлбэ. Болеслав Киевэй гүн Хараалта Святополктой ураг түрэл боложо, Святополкын аха Сэсэн Ярослав Владимировичда эсэргүү тулаалжа 1018 ондо Киевые эзэлбэ.
Хүбүүниинь II Һула Мешко гансата Германитай, Чехитэй ба Русьтай тулаалжа эсэгынгээ бүхы шахуу эзэлһэн газарые алдан, 1033 ондо хаан солоһоо татагалзан арсаба. Тэрэнэй наһа бараһанай һүүлээр эмхи гуримгүй анархиин үе эхилээд, буһалгаашадай Польшоһоо үлдэһэн тэрэнэй хүбүүн I Һэргээгшэ Казимир бэрхэшээлтэй эрхэ мэдэлээ һэргээбэ. Тэрэнэй хүбүүниинь II Үгөөмэр Болеслав (1058—1079) Польшын байнгын хүсэ һэргээжэ 1076 ондо дахин хаан соло абаба. 1068 ондо түрэл Изяслав Ярославичые дэмжэжэ Киев хотые эзэмдэбэ. Тэрэ нюуса хэлсээнэй үрэ дүндэ унагааһан байгаа; харин III Годигор аматай Болеславай (1102—1138) хааншалгын үедэ эртэ Польшо хаанта улас һүүлшынхиеэ һалбаран бадараа. 1109 ондо Болеслав герман эзэн хаанай добтолон оролгые сохижо, 1122 ондо бүхы шахуу Поморье эзэмдэбэ. Гэһэншье һаа, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлээр Польшодо феодалой хубаагдалай үе эхилбэ. «Годигор аматай Болеславай захидалай» ёһоор (1138), Польша дүрбэн ханхүбүүдэй дунда хубаагдаба. Аха хүбүүниинь ехэ гүнэй соло абажа ехэ хаанай газар нютагые (Гнезно агуулһан Ехэ Польшо болон Краковые агуулһан Бага Польшо) абаба. Үрэ дүндэ хэдэ хэдэн гүнлигүүд бии болоһон: Куяви, Мазови, Силези, Поморье, Сандомир гэхэ мэтэ. 1240 ондо монголшууд Польшые добтолжо, Польшын ба христосой шажантан хүсэниие Легницын тулалдаанда бутаран сохижо II Хенрик хааниие алаба.

Польшын нэгэдэн һэргээлтэ I Владислав Локетекай хааншалгын үедэ (1320 — 1333 он) эхилбэ. Эмхи гуримгүй үедэ Тевтон орден хойто Польшодо баазые олобо. Тэдэнэй хүсэ шадалынь миин лэ Танненбергын байлдаанда (1410) Польшо-Литвагай хүсэнэй гарта илагдан эбдэржэ сохигдошоһон; Торуниин хоёрдугаар хэрээгээр (1466) тэдэ Польшын хаашуулай вассалнар болобо. III Ехэ Казимирэй наһа бараһанай һүүлдэ Пяст хаан обогой гол лини һүнэжэ мүхэбэ. III Казимирэй һүүлдэ Польшын хаан титим тэрэнэй зээ хүбүүндэ Унгарай хаан Ехэ Лайошто хүрэбэ. 1374 ондо, Лайош шляхтада Кошицын эрхэ үгэбэ. Тэрэнэй одхон басаган Ядвига 1384 ондо хаан шэрээндэ титимлэгдэбэ (1384–1399 хүрэтэр хааншалба).

Ядвига Литвагай ехэ гүн II Владислав Ягеллотой гэрлэбэ. 1572 оной болотор Польшодо Ягеллон обогой хааншалһан үе Польшын алтан үе гэжэ хэлэнэ. Унгар, Москва, Молдави, Османуудтай ходо дайлажа Балтиин тэнгисһээ Хара тэнгис болотор эзэнтэ гүрэниие бии болгобо. III Владислав Варненчик (1434–1344 хааншалһан, 1440 ондо баһа Унгарай хаан болоһон) осман түрэгүүдтэ эсэргүү дайлажа, Варнын байлдаанда алагдаба. V Казимир (1447–92) Польшо ба Литва эжэл болгожо, 1462 ондо тевтон рыцарьнуудые илагдан сохибо. I Сигизмундын хааншалгын үедэ (1506–1548) Һэргэн мандалтын соёл Польшодо ерэбэ. 

II Сигизмунд Августын хааншалгын үедэ (1548–1572) Польшо ба Литва албанай ёһоор нэгэдэжэ Люблинэй униин үрэ дүндэ Польшын титимэй ба Литва ехэ гүнлигэй Речь Посполитой гэжэ гүрэниие бии болгобо.

Стефан Баторийн ба III Сигизмунд хааншалгада Оросые диилэн эзэмдэжэ туршажа байгаа. Ян Замойский (1542 – 1605) тэдэнэй хааншалгын үедэ уласай түрын талаар шухала зүдхэлтэн байгаа. Краковто Вавелиин ордондо гал түймэр болоһоной һүүлээр 1596 ондо III Сигизмунд (1587 – 1632) хаан ордонтоёо Варшава руу зөөжэ ерэһэн. Варшава хото Польшын ниислэл хото болоһон байна. Швециин Ваза хаан обогой хунтайжа байһан III Сигизмунд баһал Швециин хаан болоһон, харин 1598 ондо Швецидэ унагааһанай һүүлдэ заргаяа үргэлжэжэ Швецитэй дайн эхилбэ. Тэрэнэй гадна, 1606—1607 ондо шляхта изагууртанай буһалгааниие даража, османшуудта эсэргүү тэмэсбэ. Тэрэ хаан шэрээнээ IV Владислав (1632–1648) ба II Ян Казимир (1648–68) хүбүүдтэ дамжуулан залгажа үгэһэн юм.

Ян Казимир хааншалалай үень Польшын түүхэдэ «Үер» гэгдэнэ . 1590—1630-аад онуудта феодалай дарлалтын дээрэһээ Украинада Боһдан Хмельницкийнн казагуудай буһалгаан болобо. 1655 ондо X Карл Густав Польшые добтолжо Гданьскын Поморье, Ехэ Польшо ба Литвые эзэмдэбэ. Гансата Оросой Алексей Михайлович хаан зүүн зүгһөө добтолжо Смоленск, Вильно, Киевые эзэмдэбэ. 1656 ондо полягууд контр-добтолго эхилжэ, гүрэнөө задалжа хаяхаһаа аршалба. 1660 оной Оливын энхэ тайбанай хэрээнэй ёһоор Польшо Хойто Ливониие агуулһан абарга томо нютаг дэбисхэрые Швецидэ үгэжэ, Андрусовой эблэрэлэй ёһоор Зүүн Украиные ородуудта алдаба . II Ян Казимирай үхэһэнэй һүүлдэ Ваза хаан обог түгэсэбэ. III Ян Собеский 1683 ондо Веные осман түрэгүүдһөө хамгаалаад, саг зуура Польшын нэрэ хүндые һэргээһэн болобошье, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлдэ Польшо бодитогоор бэеэ даанги улас байхаяа болёо һэн. 1686 ондо Польшо ородуудтай «Мүнхэ энхэ тайбангын хэрээ» баталба.

Оросой эзэн хатанай II Екатеринын ба Пруссиин II Фридрих дэмжэһэн II Станислав (1764 – 1795) Польшын һүүлшын хаанаар һунгагдаһан байгаа. 1768 ондо Оросой доминацида эсэргүү Барай конфедераци Франциин туһаламжатайгаар бии болоһон, харин 1772 ондо Оросой сэрэгэй хүсөөр дарагдаба.

Тильзитэй хэрээгэй ёһоор (1807), I Наполеон Варшавын ехэ гүнлиг гэжэ Саксониин I Фридрих Август Польшын буфернэ уласые бии болгобо. Наполеоной илагдалай һүүлдэ, Венын конгресс (1814 – 1815) Оросой I Александр эзэн хаанай доро Польшо хаанта уласые (Конгрессэй Польшо) бии болгобо. Польшын баруун хэһэг Австри абажа, Австри Галициие абаад, Краков сүлөөтэ хото болобо.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ Польшын үндэһэнэй үзэлтэнүүдэй анханай хүсэн оролдолго Оросто эсэргүү шэглэһэн байгаа. Юзеф Пилсудскийн ударидаһан Польшын сэрэгүүд хоёр жэлэй турша Германи, Австри-Унгар уласуудай сэрэгүүдтэй зэргэсэн тулалдажа байгаа. 1916 оной арбан нэгэдүгээр һарын 5 үдэртэ Германи ба Австри-Унгар Оросой Польшын хэһэгтэ хаанта уласые тунхаглаһаншье һаа, үнэндөө Польшын засагай газар Германиин хиналта доро табигдаба. Пилсудский ажалһаа гаража, 1917 оной долодугаар һарада баригдаһан байгаа. Харин Польшые хубааһан хүсэнүүд илагдаһанай ушар, 1918 оной арбан нэгэдүгээр һарада Юзеф Пилсудский Польшодо засагые өөрын гарта абаба.

Ялтын хуралай хэлэлсээрээр (1945 оной 2-р һара) Миколайчик Люблинэй засагай газартай нэгэдээд, шэнэ засагай газар Ехэ Британиин ба АНУ-гай хүлеэн зүбшөөрһэн байгаа. Польшо-Зүблэлтын хилэ Керзоной шугамһаа баруун тээ тогтоһон байгаа болон Германиин репарациин 15% Польшодо хубаарилагдаһан бэлэй. Потсдамай хуралай һүүлдэ Польшо-Германиин хилэ Одер-Нейсе шугамда тогтоһон, Польшо Германиин дэбисхэрэй 101 010 км2 хүртэнхэй. Эдэ нютаг дэбисхэрһээ германшуудые үлдэн гаргаһан.

Дэлхийн хоёрдугаар дайнай үеэр Польшо 6 сая гаран эрхэтэнээ алдаһан байгаа. Коммунист хүн байһан зүблэлтын эрхэтэн Болеслав Берутые юрэнхылэгшээр һунгагдаба. 1949 ондо СССР-эй маршал Константин Рокоссовский Польшын армиин дээдэ командовалагша болон хамгаалхын сайдаар томилогдоһон. 1952 оной Үндэһэн хуулиин ёһоор Польшо зүблэлтын загбар дээрэ Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Арад Улас (БНПАУ) болоһон байна.

Польшо улас 1997 оной Үндэһэн хууляар захирагдана. Польшын түрын тэригүүн болбол табан жэлэй хугасаатайгаар хоёрһоо дээшэгүй удаа һунгагдадаг юрэнхылэгшэ юм. Засагай газарай толгойлогшо болохо юрэнхы сайд засагай газартаяа юрэнхылэгшын томилогдожо, хуралай баталагдана. Хуули тогтоохо болохо хоёр танхимтай Үндэһэнэй Шуулган 460 һуудалтай Сеймһээ (доодо танхим) ба 100 һуудалтай Сенатһаа (дээдэ танхим) бүридэнэ. Хоёр байгуулгын гэшүүд дүрбэн жэлэй хугасаагаар һунгагдадаг.

Польшо хадаа ажаүйлэдбэриин ба хүдөө ажахын гүрэн юм. Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн худалдажа абаха шадабариин паритедэй талаар, жэлдэ нэгэ хүндэ 31 430 доллар болоно (2018). 2018 ондо Польшын ХАШ ДНБ 1193 ехэ наяд доллар болобо. 2007 оной III-дахи кварталай эсэстэ Польшын гадаада уялга 204 ехэ наяд 967 сая доллар байгаа.

Польшо 16 аймагуудһаа () бүридэнэ. Аймагууд ээлжээндээ 380 хошуунһаа () бүридэдэг, тэрэ тоондо 65 хошуунай эрхэтэй хотонууд байна. Хошуунууд 2478 сомонуудта () хубаагдана.

Мүнөөнэй Польшо хадаа дэлхэйн эгээн ниитэлиг, гомогеннэ уласуудай дунда нэгэ юм. 2002 оной хүн зоной тоололгын ёһоор, Польшын ажаһуугшадай 96,74 % өөһэдөө полягууд гэжэ нэрлэбэ. 97,8 % гэртэхидтэй польшо хэлээр зугаалдаг гэжэ харюусаба. Гүрэнэй 1,23 % процент ондоо арад түмэндэ харьяалдаг гэжэ хэлэһэн, тэдэнһээ эгээн томо арад түмэд хадаа силезууд (0,45 %), германишууд (0,4 %), белорусууд (0,1 %), украиншууд (0,1 %), цыганууд, еврейнүүд, польшо-литвагай татаарнууд байна.

Польшын ниислэл хото болохо Варшава, гурбан боомто хотонуудһаа гадна, Бялысток, Быдгощ, Бытом, Вроцлав, Гливице, Катовице, Краков, Лудзь, Люблин, Познань, Раном, Тарнув, Ченстохова гэхэ мэтэ байна.




#Article 86: Унгар (340 words)


Унгар Улас () болбол Карпатын доро газарта байрладаг далайда гаралгагүй түб Европын улас юм. Австри, Словаки, Украина, Румыни, Серби, Хорвати, Словени уласуудтай хиллэнэ. Ниислэл болон эгээн томо хотонь Будапешт. Унгар Улас ЭЗХАХБ, НАТО, Европын Холбооной гэшүүн, Шенгенэй хэлэлсээртэ нэгэдэһэн. Албан ёһоной хэлэниинь Ураал хэлэнэй бүлэгэй унгар хэлэн юм. Тус хэлэн энэдхэг-европо хэлэнэй изагуурта багтадаггүй Европын Холбооной дүрбэн албан ёһоной хэлэнэй нэгэн юм.

Унгарнууд манай эринэй VIII-IX дүгээр зуун жэлдэ Альпа, Карпата, Татра шэлэ нюруугай хүнды Панониин ехэ талада нүүдэллэн ошожо һуурижаба. Унгарнуудай ударидагша Арпад Унгар хаанта уласые үндэһэлэн байгуулһан болон тэрэнэй гуша I Иштван 1000 ондо Римһээ эльгээһэн титимые зүүн хаан шэрээндэ һуугаа. Унгар үндэһэтэн IX зуунда бүрин түлэбшэжэ, бэе даанги үндэһэтэн боложо бүрилдэһэн ба 1001 онһоо түрэтэ ёһо тогтоһон гэжэ үзэдэг. Унгарнууд түүхын туршада Римэй эзэнтэ гүрэн, Ехэ Монгол Улас добтолгоон, Осман, Һабсбургын  ноёрхол доро байһан болон хожом XVII-дугаар зуунда Австри-Унгарай эзэнтэ улас болон тогтоһон. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай һүүлээр Австри-Унгарай эзэнт гүрэн задаржа, 1918 ондо Унгар бэе даанги улас болобо.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ Унгар Зүблэлтэ мэдэлдэ абтажа, Унгарта коммунис дэглэм тогтоһон. Унгар Улас 1956 ондо Варшавын хэрээһээ гаража, олон намай тогтолсоотой арадшалал, заха зээлиин эдэй засагай замда шэлжэхэ оролдолго хэһэн болобошье, тэрэниие зүблэлтын оролсоотойгоор сэрэг, зэбсэгэй хүсөөр дараһан түүхэтэй.

Унгар болбол парламентын засаглалтай, арадшалһан улас юм.

Уласай Хурал (Országgyűlés) 199 һуудалтай. Уласай Хуралай һуудалай 106-иие намуудһаа нэрэ дэбшүүлэн, тойрогой һунгагшадай һаналаар, 4 жэлэй хугасаатай шууд һунгажа, үлэһэн 93 һуудлые намуудай абаһан һаналай хубяар бүридүүлдэг холимог системэтэй. Уласай Хуралые һунгаха һунгуули 2013 оной 4 һарын 6-нда ябагдаһан.

Уласай Хуралай дарга ноён Кёвер Ласло (ФИДЕС). Уласай Хурал парламентдахи намуудай түлөөлһэн 5 орлогшо даргатай. Уласай Хуралай удаадахи ээлжитэ һунгуули 2018 оной хабар болоно.

Юрэнхылэгшэ Янош Адер (ФИДЕС) 2012 оной 5 һарада һунгагдаһан. Юрэнхылэгшэ 5 жэлэй хугасаатайгаар Уласай Хуралһаа һунгагдадаг.

Юрэнхы сайд Орбан Виктор (ФИДЕС) 2010 оной 5 һарын 29-һөө томилогдон ажаллажа байна. Юрэнхы сайдые Юрэнхылэгшын һанал болгоһоноор Уласай Хурал томилдог. Засагай газарай танхимай гэшүүдые эрхэ баригша нам болон Юрэнхы сайд Юрэнхылэгшэтэй зүбшэлсэһэниие дахажа Уласай Хурал батална.

Шэнэ үндэһэн хуулида 5 удаа хубилалта оруулаад байна.

Хуули эрхэ зүйн системэнь Германи маягай загбартай.




#Article 87: Украина (223 words)


Украина () — Зүүн Европодо байрладаг улас юм. Зүүн талаараа Ород, хойто талаараа Беларусь, баруун талаараа Польшо, Словаки, Унгар, баруун урда талаараа Румыни, Молдово (мүн маргаантай газар нютаг болохо Приднестрови) оронуудтай хилэлдэг. Мүн урда таладань Хара тэнгис, Азовой тэнгис оршодог. Ниислэл хото Киев юм.

Украина уласай түүхэ Зүүн Славянуудһаа эхилээ. 9-р зуунай үедэ Украинын газар нютаг Викингүүдээр ударидуулһан Зүүн Славуудай эргэншил болохо Киевэй Русиин түб байһан 12-р зуунда хубаагдажа задарһан бэлэй. 14-р зуунһаа хойшо Украинын газар нютаг бүһэ нютагай хүсэрхэг гүрэнүүдэй хоорондо хубаагдажа, 19-р зуун гэхэдэ ехэнхи хэһэг Ородой эзэнтэ гүрэндэ шингэжэ, бусад Австри-Унгарай эрхэ мэдэл дооро байба. Ородой Октябриин хубисхал, Иргэнэй дайнай дараа 1917—1921 оной хоорондо тусгаар тогтонолой түлөөхи үргэлжэлһэн тэмсэл боложо, уламаар Украина 1922 ондо Зүблэлтэ Холбооной анханай бүгэдэ найрамдаха уласуудай нэгэ боложээ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үмэнэхэн ба дараахан болон 1954 ондошье Крымые шилжүүлһэнэй дараа ЗСБН Украина уласай газар нютаг баруун тиишэ тэлжээ. 1945 ондо ЗСБН Украина улас НҮБ-ын анханай гэшүүн оронуудай нэгэ болоһон түүхэтэй. 1991 ондо ЗХУ задарһанаар Украинадахин тусгаар тогтноһон улас болһон байна. Энэнэй үрэ дүндэ заха зээлиин эдэй засагта шэлжэхэ боложо, найман жэл дараалан эдэй засагай уналтада оробо. Гэбэшье шэнэ зуун эхилһэнһээ хойшо эдэй засаг тогтоборитой хүгжэжэ, ҮНБ-нь жэл бүридөө 7 хубяар нэмэгдэжэ байна.

Украинай үндэһэнэй сүлөөлэлгын хүдэлөөн 20-р зуун эхинһээ эхилээ. Зүблөөлтэ Холбоо Польшын Баруун Украина аннекси һүүлдэ УПА ба ОУН байгуулдадаг. ОПУ-ын гэшүүнүүд — Украинын үндэһэнэй баатарнууд.




#Article 88: Финланд (762 words)


Финланд Улас (, ) хадаа Хойто Европодо байрладаг парламенттай бүгэдэ найрамдаха улас болон 1995 онһоо Европын холбооной гэшүүн орон юм. Баруун талаараа Швецитэй, зүүн талаараа Оросой холбоото уластай, хойто талаараа Норвегитэй, урда талаараа Финиин булангаар Эстонитой тус тус хилэлнэ. Ниислэл хотонь — Хельсинки.

Буряад Уластай шахуу адли талмайтай Финланд улас 5,5 оршом сая ажаһуугшадтайгаар Европын эгээн һиирэг ажаһуугшадтай оронуудай нэгэ болоно. Хүн зонойнгоо диилэнхи хуби ниислэл хото Хельсинки байрладаг урда зүгтээ түблэрнэ. Уласай хоёр албан ёһоной хэлэнүүдынь фин ба швед хэлэн. Хүн зоной 88,7 % фин яһатан болоод, 5,3 % швед яһатан юм. Швед хэлэтэн Аландын аралнууд өөрын засаха үргэн автономиин статустай байна.

Балар эртэ үеһөө хойшо һиирэг хүн зонтой байһан Финландын орон XII зуун жэлдэ Швециин эзэнтэ гүрэндэ ороһоной һүүлдэ Финландын түүхын үе мандаба. Олон зуун жэлэй туршаа Финланд Швециин шухала хэһэг байгаад, 1809 ондо Оросой эзэнтэ гүрэнэй мэдэлдэ орожо үндэһэтэнээр дэбжэһэн байгаа. 1917 ондо Оросһоо тусгаар амяарлажа бэеэ даанги улас болобо.

Финланд 338 432 км² талмайтайгаараа Буряад Уласһаа нэгэ жаа бага байна (351 300 км²). Финланд 60-аад ба 70-оод үргэригэй хоорондо байрлажа дэлхэйн эгээн хойто улас оронуудай нэгэ мүн. Финландын гурбанай нэгэ хуби туйлай сахаригһаа хойто байрлана. Финландын хойтоһоо урда болотор үргэлжэлгэнь 1160 км (Нуоргамһаа Ханко хахад арал), баруунһаа зүүн руу эгээн утань 540 км (Иломантсиһаа Нерпес хүрэтэр). Финландын улас орониие хубаа хадаа Оулуярви нуурай хүрэтэр (Каяани хотын болотор) газар нютагые «Хойто Финланд» нэрлэнэ. Ушар дээрэһээ Финландын шууд дундада байрладаг Оулу хотые хойто Финландын хото гэгдээд, оронойнгоо урда хэһэгтэ байрладаг Йювяскюля хотын һуури байрые «Дунда Финланд» гэнэ.

Финландын эгээн ута хилэнь 1 269 км Оростой хилэ мүн. Хойтодоо Норвеги 716 км хилэ, баруун хойтодоо 536 км ута Швеци хилэ нэгэтэй.

Баруун тээ ба урда тээ Финланд Балтиин тэнгис, баруун зүгтэ Ботниин булан, урда зүгтэ Финэй булан байрлана. Финландын бүхы шахуу гол мүрэд ба нуурнууд Балтиин тэнгисэй һабада хамаатай байхашье һаа, гансал Маанселькя оршомой эгээн гадаада хойто хэһэг Хойто мүльһэн далайн һуба уһална. Бага зэргын шэргэлгэ ба эдэбхи сэнгэг уһанай нэмэлгын шалтагаанһаа Финландын тэнгисэй уһан дэлхэйн уһанһаа бага дабһатай байна.

Газар зүйн онсо нуурнуудай баялигтай байдаг ушарһаа Финландые «мянган нууртай орон» гэнэ. Албан ёһоной тоосоогоор  минимум 5 ар талмайтай сүнхэригые нуур гээд, Финландта 187 888 оршом нуурнуудые тоолоно; эдэнһээ нэгэ гектарһаа томо 56 000 шахуу нуурнууд байдаг. Финландын нуурнуудай эрьеын утань нэн бага 186 700 км, дотоодо аралнуудай тоо 98 050 аралнууд юм.

Уларилынь дунда зэргэ, Далайн уларилһаа эхэ газарай уларилаар шилжэдэг, хойто талануудаар эхэ газарай уларилтай юм. Хойто һуури байратай хэдышье Финланд Атлантын далайһаа халуунай нүлөөтэй байна.

Жэлэй дундуур орондоо ходо циклонтой баруун һалхин диилэнэ. Зүүн Финландын ехэ һургуулиин ба Метеорологиин хүреэлэнэй шэнжэлгын ёһоор, һүүлшын 166 ондо Финландта дундажа температурын нэмэлгэ 2,3 градус болобо.

Финландта амитадай, ургамалай ба һархяаг байдаг ушарһаа 42.000 зүйлнүүд байна. Финландын зүйлнүүдэй элдэб урда зүгэй оронуудһаа бага байдагшье, харин Финландын нютаг Европын бусад оронуудта үгы боложо байдаг олон янзын амитадта амидаралай оршом болоно.

Финланд болбол Европын эгээн ойгоор баян орон мүн: нютаг дэбисхэрэй 86% ойгоор бүрхөөһэн байна. Энэ гадна хойто зүгһөө урда руу гурбан ургамалай бүһэнүүд бии. Финландын диилэнхи хуби тайга болоно. Онсогой шэнжэнь богони ургаха үе, модон удаан ургадаг хүнэһэн тээжэлээр ядуу хүрьһэн, голдуу шэлбэһэтэ модод ба модон зүйлнүүдэй бага тоо юм. Нарһан (50 %) ба хасуури (30 %) диилэнхи байгаад, набшатай мододой дунда эгээн таархаһан зүйл хадаа хуһан модон юм (16,5 %). Хүрьһэн нэрһээр ба хүбхээр хушаатай, хойто зүгтэ баһал хаг үбһэн бии.

Эдэбхи агнуури байбашье Финландын бүхэндэ хандагай маша олон байна. Жэл бүри хандагайн гурбанай нэгэ хуби аладагшье һаа, агнууриин үе дүүргэһэнэй һүүлдэ популяцинь бата 100 000 үлүү байна. 2013 ондо цаа бугын тоо унаба.

Археологиин шэнжэлэгын ёһоор, түрүүшын һуурин газарнууд мүльһэн галабай эсэстэ Финландын нютаг дэбисхэртэ бии болобо.  Финландын хүн зон шулуун зэбсэгые хэрэглэһэн аншан суглуулагшад байгаа. Һам ваарай соёл зүүнһээ ерэһээр түрүүшын шабар ваарай эдлэлнүүд  бии болобо. Байлдаанай һүхын соёл Финландын урда эрьедэ  ерэһээр газар таряалалга бии болобо. Хариншье һаа, хойто ба зүүн хэһэгэй хүн зоной ажамидаралда ан ба загаһа агнуури шухала һуури эзэлбэ.

Манай эринэй эхиндэ зүүнһээ нүүжэ ерэһэн фин яһатан мүнөө үеын Финландын урда нютагта һуурижажа уугуул зонтой холибо. Эртэ үеын фин-угор нүүдэлшэдэй аша гуша болохо саами яһатан хойто зүг руу нүүдэбэ. Мүнөөгэй финуудай уг бөө мүргэлтэн нүүдэлшэ ан ба загаһан ангуушад байгаа. Баруун-урдада суоми омог, түбдэ хяме омог, зүүндэ карьяла омогууд һууба. Һүүлдэ «суоми» гэһэн нэрэ хамаг финуудай нэрэ болобо. Финууд Скандинави хахад аралай зүүн хэһэгтэ ажаһууһан швед омогуудтай холбоо барижа, тэдэнэй газар нютагуудые добтолбо.

XI-XII зуун жэлдэ Финландта швед, новгородойхид, герман ба дани зон орожо финуудые хүсөөр хэрээснэг болгоно. Эрьегээр шведүүд һуурижажа аажам аажамаар Финланд Швеци хаанта уласай нэгэ хуби болобо. 1323 ондо Швеци ба Новгородой хоорондо Нотебургын хэрээ бэшэжэ, Финланд болон Орос хоорондо хилэ хизаар табиба.




#Article 89: Франци (1573 words)


Франци () гү, али албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Франци Улас () — Европын болон Ехэ Найманай улас. Европодохи үндэһэн оронһоо гадна далайн санаахи газар нютагтай. Францын үндэһэн орон урда зүгэй Газарай дундада тэнгисһээ, хойто зүгтэ Ла-Маншын хоолой, Хойто тэнгис, зүүн зүгэй Рейн мүрэнһөө баруун зүгэй Атлантын далай хүрэнэ. Францишууд эхэ ороноо геометриин дүрсэһөө шалгаалжа L’Hexagone гү, али «зургаалжа» гэһэн нэрлэхэ олонтоо. Франци — Хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас болоод хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ болон шүүхэ засаглал нэгэдэмэл. Ниислэл хото — Парис. Эхэ газарай Франци Бельги, Люксембург, Герман, Швейцари, Итали, Монако, Андорра, Испани уласуудтай хилэлэдэг. Мүн Францын газар нютаг болохо Франциин Гвианани Бразил, Суринам уласуудтай, Синт-Мартен Нидерландын Антилын аралнуудтай тус тус хилэ залгана. Ла-Маншын хоолойгоор Ехэ Британитай залгадаг. Франци гээшэ нютаг дэисхэрээрээ Европын холбооной эгээн томо улас орон болоод (Орос Украина хоёрой һүүлдэ) Европын гурбадахи томо улас орон мүн. Парис болбол Франциин ниислэл хото болон Лион, Марсель, Тулузэ ба Лилль урда оронойнгоо эгээн томо хото.

Франци XVII болон XVIII зуун жэлдэ Европодохи ударидалгын үүрэгтэй ба хэтэ хүсэрхэг томо гүрэн байгаа. Илангаяа Францин улас түрын бодолгын ба соёлой талаархи харизма удхатай байна: XIV Людовик хаанай ордон Европын абсолютис уласуудай үльгэр жэшээ байгаад, Франциин хубисхал ба Эрхэтэн хүнэй эрхын тухай тунхаглал олон улас оронуудта арадшалалай хүгжөөхые туһалба. Франци далайн саада хоёр удаа колониальна эзэнтэ гүрэниие байгуулба. Түрүүшын эзэнтэ гүрэниинь Хойто Америкын томо хубиие эзэлээ һэн ба XVIII зуунай дундада Долоон жэлэй дайнай үрэ дүндэ үгы болоһон
байгаа; Африкада түблэрһэн хоёрдохи эзэнтэ гүрэн XIX зуун жэлһээ XX зуун жэлэй хүрэтэр дэлхэйн хоёрдохи томо эзэнтэ гүрэн байгаа. XXI зуун жэлдэ Франци Германитай зэргэлэн евроинтеграцилгын жолоогшо гүрэн гэгдэнхэй.

Франци үндэһэн хуулиин ёһоор хубаагдашагүй, шажанһаа амяарлаһан, арадшалһан ба ниигэмэй улас юм. Үндэһэн хуулинь «арадай бэелүүлһэн, арадай түлөө арадай засаглалые» тунхагдана. Хүнэй хүгжөөлгын индексын талаар (2015), Франци дэлхэйдэ 21 һуури эримбэ дээрэ жагсана. Нэрлэһэн дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүниие хэмжэбэл, Франци хадаа зургаадахи томо арадай ажахы мүн. 2016 ондо Франциин нэгэ хүндэ худалдан абаха шадабари 19 254 евро байгаа (харисуулбал, Германи 21 879 евро, Ехэ Британи 21 141 евро). Амидаралай түбшэн, болбосоролой түбшэн ба дундажа наһалалта үндэр байна. Дэлхэйн эгээн аялан ябадаг улас гүрэн болоод жэл бүри 83 шахуу сая хари уласай туристнуудые угтана.

Франци НАТО оронуудай дунда гурбадахи ехэ зэбсэгтэ хүсэниие даажа, Европын холбооной эгээн олон сэрэгтэй юм. НҮБ-ын Аюулгүй байдалай зүблэлэй табан байнга гэшүүдэй нэгэн болоод, 2010 байдалаар дэлхэйдэ гурбадахи олон сүмын зэбсэгтэй атом гүрэн юм. Тус улас Европын холбооной ба Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын үндэһэлэгшэ гэшүүн, Франкофониин, Ехэ Долооной, Ехэ Хориной, НАТО-гой, Эдэй засагай хамтын ажаллалгын ба хүгжэлтын байгуулгын (OECD), Дэлхэйн худалдаанай байгуулга (WTO) ба Латын холбооной гэшүүн мүн.

Парисай 2015 оной 11 һарын 13-ай терактын һүүлдэ эхэ газарай Францида онсогой байдал үнгэрнэ.

Европодохи «Франциин эхэ газар» (France métropolitaine) 543 965 дүрбэлжэн километрын талмайтай. Европын эгээн томо улас оронуудай нэгэн боложо, элдэб янзын ландшафтын түрэлтэй байна. Эхэ газарай Франциин газарай гадаргын гурбанай хоёрые тэгшэ тала эзэлнэ. Үлэхэ хэһэгтэнь Альпын уула (Баруун Европын эгээн томо нюруу), Пиренейн уула, Юра, Түб үндэрлиг, Восжын гүбээ зэргэ уула нюрууд байна. Далайда 4 гарасатай: Ла-Манш, Хойто тэнгис, Атлантын далай, Газарай дундада тэнгис. Франци уласай эрьеын бүһэ нютагынь 5 500 км.

Уларилай гурбан түлэбтэй:

Франци хадаа 18 можо нютагта хубаагдана. Эдэһээ 13 можо нютагууд Европодо байрлажа, ондоо табаниинь Франциин далайн саадахи нютаг дэбисхэрнүүд ( (FOM)) – Франциин Гвиана, Гваделупа, Мартиникэ, Майотта ба Реюньон. Можо нютагууд дотороо 101 «департаменттай» (аймаг). Аймагууд сааша 342 «аррондисман» (тойрог), 4058 «кантон» (сомон), 36766 «коммун» (һуурин газар) боложо задардаг.

Франци орондо хуушан шулуун зэбсэгэй үедэ хамаардаг хадын сүг зураг олон байна. Алдарта Ласко агынхи гэхэдэ 19 600 жэлэй тэрэдээ зурагдаба. Мүльһэн галабай түгэсхэлдэ ( 10 000) дулааржа,  7 000 оной үеһээ шэнэ шулуун зэбсэгэй үедэ дэбжэжэ, газар таряалан бии болоһон.  3000 онһоо алтан, зэд, хүрэл түмэрэй ээрэдэ дэвжээ. Энэ үеэ түлөөлһэн Карнак шулууд гэжэ газар байдаг.

 600 оной шахуу эртын грек худалдаашад Франциин урда эрьедэ Массили гэжэ һуурижаһан Франциин эгээн эртын хото юм. Энэ үедэ Альпые дахаад кельт угсаанай отог аймаг Францида нэбтэрэн байгаа. Римэй түүхэ бэшэгтэ бэшэһэнээр энэ үе, тэрэнһээ хойшо Франциие «Галли» (лата Gallia) гэгдэжэ байгаа. Галли Франциие ганса бэшэ, хойто Итали гэхэ мэтэ эрьен тойрониие хамарһан нэрэ.  галл Бренн гэһэн толгойлогшо Римые добтолжо байгаа.  Галлиин урда хэһэгые Римэй эзэнтэ гүрэн эзэлжэ Provincia Romana Римэй мэдэлдэ байһан табан зуун жэлэй Галлида Лион (Галлиин түб байһан) мэтын олон хото Римэй хэсээр дэлгүүр, театр, амфитеатр, халуун уһанай онгосотой байдалаар баригдажа байгаа. V зуун жэлдэ герман угсаанай аймагай добтолгоо шэрүүдэжэ Римэй үеэ түгэсхэһэн байна.

Хойто хизгаарта байһан франкууд дабшажа түб Галлиие эзэлжэ абаба. 498 ондо I Хлодвиг хаан католик шажанда ороһон түрүүшын герман байлдан дахуулагша болобо. Франкууд хэрээснэг боложо христосой шажантан болоод, аажамаар герман буса роман түрэлэй хэлэтэн боложо галлшуудһаа илгарһангүй тула Галлиие хойшодо Франк улас гэдэг болобо. I Хлодвиг наһа бараһанай һүүлдэ дүрбэн хүбүүниинь уласые хубаан захиржа, һүүлдэнь гурбан, хоёр болоод 679 ондо III Теодорих дахин нэгэдхэжэ абаба. Хаанай обогой шадал доройтохо үедэ ордоной даамал Пипин түрэ эрюулжэ уласай хаан (752–768) һуугаад тэрэнэй орон залгаһан Ехэ Карл (800–814) хойто, урдагүй газар нютагаа ехээр тэлэбэ. 843 ондо Верденэй хэрээгээр Карлын гурбан аша эзэнтэ гүрэниие хубаахада баруун хэһэгынь Халзан II Карлда ерэһэниинь томорһоор XIII зуунһаа хойшо түүхэдэ «Франци» гэгдэһэн юм.

IX зуунда викингүүд добтолһоор хойто эрьедэ Норманди гүнлигые (911–1204) байгуулжа, харин Франциин хаанай хүсэн доройтожо ниислэл захиржа байгаа. Иимэһээ 987 ондо Каролингүүдэй удам түлхигдэжэ, капеттан (987–1328) хаан шэрээнээ гаража ерэһэн. Тигээд Хэрээһэтэнэй аян дайн, дотоодын шажанай бодолгоготой (1170 оной вальденсүүдэй хүдэлөөн, 1209–1229 оной альбигойн дайн) тэмсэжэ байгаа. Хаанай титим 1328 ондо валуа, хоёр зуунай һүүлдэ бурбон (1589–1792) обогтондо шэлжэбэ. Зуун жэлэй дайнда (1337–1453) эхилээд Англи эзэрхэн дабшаһаншье, Франци илажа газар нютагаа хадагалжа түгэһэн энэ үедэ зоригто Жанна д’Арк тодорһон бэлэй.

XI Людовик хаанай (1461–1483) үеһээ хаанай эрхэ хизгааргүй боложо, Францишье һүүлшын зуун жэлдэ Европын улас түрын гол тоглогшо, франци хэлэн Европын изагууртан ангиин хэлэн болонхой. 1494–1559 ондо Франци улас Италиин дайнда оролсобо. 
Улас дотор шэнэ протестант, хуушан католик номоор талаһан дайтажа 1572 оной Варфоломейн һүни 30 000 хүн алагдажа байһан. 1635–1659 ондо Испани, 1672–1678 ондо Һолландтай байлдажа, 1688–1697 ондо Пфальцын, 1701–1713 ондо Испаниие залгамжахын түлөө дайнда хушуун дүрэжэ үнгэрөө.

Энэнэй хажуугаар Жак Картье далайшан 1534 ондо Америкэ түбиин Ньюфаундлендта газардаһанһаа эхилэн, Франци колонизировалха аянда мордоһон. Эхинэй ээлжээндэ Шэнэ Франци гэһэниие 1763 ондо Долоон жэлэй дайнда алдажа, Карибын тэнгисэй Франциин Вест-Инди колониһоо ехэнхинь Франциин мэдэлдэ үлэжэ, Һаити, Сен-Луи зэргэ зарим амяарлан тусгаар тогтонобо. 1624 ондо Баруун-хойто Африкын Сенегалда газардажа, 1763 ондо Урда Америкэдэхи Гвианые колонизировалан абаба. Британитай колони булаацалдаад  онд Шинэ Францыг алдан ялагдав. Һэргэн мандалтын энэ үедэ Антуан Лавуазье мэтэ олон эрдэмтэн түрэжэ гараба.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда Антантын, хоёрдугаар дайнда Холбоотоной тала гээд мүн Германиин эсэргүү талада багтан дайтажа байгаа. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда хүн зонойнгоо 4% (1,2 сая) алдаһан. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда 55 000 хүн (1.35%) наһа бараба. Дайнда үндэһэн ороноо эзэлүүлжэ баларһан Франци дайн дууһахада уласаа босхон колони руугаа эрьежэ хандаһан. Энэдхэг-Хитадай хахад аралдахи колониёо һэргээхые хүсэһэншье һаа, вьетнамшүуд буужа үгэһэнгүй 1954 оной Женевын бага хуралаар коммунис, коммунис буса хоёр улас болоод Францида олдохо хүг үнгэрбэ. Тэрэ жэл эгээн шухала колони Алжир Францида эсэргүүсэн бодожо, 1962 ондо һанаһандаа хүрэхэтэй зэргэсэн 1956 ондо Тунис, Марокко, 1960 ондо бусад олон орон Франциһаа тусгаар тогтониһон. Франциин харьяанда үлдэһэниинь баһа үсөөнгүй болоод мүнөөгэй Франциин далайн саада аймаг ба нютаг дэбисхэр гэдэг.

Франци хадаа Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнээр дэлхэйн табадахи арадай ажахы юм. 2002 оной 1 һарын 1-һээ Франци франкын орондо евро орлуулһан байна. Францида 28,1 сая хүн эдэй засагай хубида эдэбхитэй байна. Ажалгүйдэл 2009 ондо 9,1%, 2008 ондо 7,4% байгаа.

Франциин эгээн томо экспортын бүтээгдэхүүн хадаа 

Франциин экспортын гол клиентууд Германи 16,7%, Бельги 7,5%, Итали 7,5%, Испани 6,9%, Ехэ Британи 6,9%, АНУ 5.6%, Нидерланд 4,3% (2012 он).

Франциин импортын эгээн томо үгүүлэл хадаа 

Франциин импортын гол клиентүүд Германи 19,5%, Бельги 11,3%, Итали 7,6%, Нидерланд 7,4%, Испани 6,6%, Ехэ Британи 5,1%, Хитад 4,9% (2012 он).

Улас гүрэн соо хэрэглэдэг сахилгаан зайн галай 77%-ые атомой сахилгаан станци үйлэдбэрилнэ.

File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|200px|right|alt=Tour Eiffel at sunrise from the trocadero|Дэлхэйн эгээн ехэ зошолһон дурасхал болодог Эйфелиин самхаг хадаа Парисай ба Франциин иконо.
Хари гүрэнэй туристнуудай 81,9 саятайгаараа (2007 оной байдал) Франци Испаниин (2006 ондо 58,5 сая) ба АНУ-ай (2006 ондо 51,1 сая) урда дэлхэйн эгээн туристнуудай дуратай гүрэн болоно. 81,9 сая хүнэй тоодо Францида 24 сагһаа богони байдаг хүнүүд, жээшэнь Францяар Испани гү, али Италида ябадаг зон, ороногүй. Франциин онсолиг гээшэ маша соёлой талаар баян хотонууд (нэн түрүүнь Парис), пляжууд ба курортнууд, уулын санын курортнууд болон сэбэр һайхан хүдөө нютагууд (ногоон туризм) юм. Гэнтэ туризмын гадна Франциин Дээдэ Пиреней департаментын Лурд хотодо жэл бүри шажанай ошожо мүргэгшэд ороно. Франциин алдартай турис суурхаһан юумэнүүд
(2003 оной орогшын тоогоор жагсааһан): Эйфелиин самхаг (6,2 сая хүн), Лувр музей (5,7 сая хүн), Версаль ордон (2,8 сая хүн), Орсэ музей (2,1 сая хүн), Илалтын хаалга (1,2 сая хүн), Жорж Помпидугэй түб (1,2 сая хүн), Мон-Сен-Мишель (1 сая хүн), Шато-де-Шамбор (711 мянган хүн), Сент-Шапель (683 мянган хүн), Дээдэ Кёнигсбург (549 мянган хүн), Пюи-де-Дом (500 мянган хүн), Пикассогой музей (441 мянган хүн), Каркассон (362 мянган хүн).

Франци хадаа дэлхэйн зургадахи томо баталан хамгаалха бюджедтэй гүрэн болон албан ёһоор атом зэбсэгтэй гүрэнүүдэй нэгэ. 1990-ээд онуудай һүүлһээ хойшо 350 000 оршом хүнтэй Франциин зэбсэгтэ хүсэн (Les forces armées françaises) мэргэжэлтэн арми байна. 20 000 сэрэгүүдынь  далайн саадахи департамент ба нютагуудта байрлажа байгаад, үшөө 8 000 сэрэгүүдынь Францитай хамгаалха холбоотон Африкын оронуудта байрлана. Зэбсэгтэ хүсэниинь гурбан хэлтэстэ хубаагдана: ябаган сэрэг (Armée de Terre), ниидэхэ сэрэг (Armée de l’air), далайн сэрэг (Marine nationale). 348-һаа 350 оршом сэнэгтэй Франциин атомой зэбсэгтэ хүсэн (Force de dissuasion nucléaire) ниидэхэ ба далайн сэрэгтэ харьяалагдадаг. Саашалбал, Үндэһэтэнэй жандармери (Gendarmerie nationale) гэжэ түб сагдаа баталан хамгаалха яаманда харьяалагдана. Франциин зэбсэгтэ хүсэнэй сэрэгэй болон поп-соёлой тэмдэг хадаа Хари легион (Légion étrangère) юм.




#Article 90: Чехи (182 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас (), Чехи () — түб Европын нэгэн улас болоод өөрөөр Богемишье гэжэ нэрлэгдэдэг. Ниислэл болоод хамагай томо хото Прага юм. Мүнгэн тэмдэгтэ — Чехиин крона (koruna — CZK) болоод 1 евро ойролсоогоор 25 CZK-той тэнсэдэг. Хүн зон — 10 сая шахуу.

Албан ёһоной хэлэн чехи хэлэн юм. Чехи хэлэн Славян хэлэнэй бүлэд багтдаг болоод словаки, польшо хэлэнүүдтэй түрэл юм.

Чехиин түүхэ  IX зуунһаа эхэтэй болоод удаан хугасаанай турш Түб Европын хамагай хүсэрхэг уласуудай нэгэ байһан. Хожом Чехи Нэгэдүгээр Райхай хамагай олон хүн зонтой, хамагай баян улас болоһон болоод олоншье эзэн хаан эндэһээ карьераяа эхилжэ байгаа. 1515 оной Венагай хэрээнэй нүхэсэлэй ёһoop 1526 ондо Луи Ягеллон наһа бараһанай дараа одоогой Чехиин нютаг дэбисхэрэй хэһэгүүд болохо Богеми, Унгарай хаанта уласууд Габсбургын захиргаанда ороһон. Энэ Габсбургын бүрилдэхүүндэ 1918 он хүрэтэр байһан.
Тус улас 1918—1992 ондо Чехословакиин нэгэ хэһэг байба.
Чехословаки 1918 ондо Австри-Унгарын эзэнтэ гүрэнһөө тусгаар тогтножо байгаа. Чехословакиин анханай юрэнхылэгшэ Томас Гарриг Мазарик байгаа. Чехословаки 1993 ондо тайбан замаар Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас болон Словаки гэһэн хоёр улас болон задараа һэн.
Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас 2004 оной табадугаар һарын 1-ндэ Европын Холбооной гэшүүн болоһон.




#Article 91: Швеци (179 words)


Швеци, албан ёһоор Швециин Хаанта Улас (Швед хэлэн: Konungariket Sverige) — Хойто Европодо  Скандинавиин хахад арал дээрэ оршохо норд улас болоно. Ниислэл хото  Стокхольм. Швед уласынь Норвеги (баруун зүгтэ), Финланд (зүүн хойто зүгтэ), Скагеррак, Каттегат, Эресуннын хоолойнууд (баруун үмэнэ зүгтэ) болон Балтиин тэнгистэй хилэлнэ (зүүн зүгтэ). Далайгаар Дани, Германи, Польшо, Росси, Литва, Латви, Эстони уласуудтай хилэлхэ болоод Дани уластай (баруун үмэнэ зүгтэ) Эресуннын гүүрээр холбогдодог. 1995 онд Европын Холбоондо гэшүүнээр ороһон.

Швеци улас оршон үеын үндэр хүгжэлтэй, арадшалһан улас болоод эргэдэй амидаралай түбшэн үндэр. Хубиин хэбшэл ажа үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй 90 хубиие гаргаха болоод үүндэ инженерэй һалбари тэн хахадыень эзэлнэ. Энэнь Икеа, Вольво зэргэ дэлхэйдэ данһатай компанинуудые дурдахад ойлгомжотой.  Хүдөө ажахы үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнэй зүбхэн 1 хубиие эзэлдэг онсолготой. Швеци уласынь ута хугасаанай турша түмэр, зэд, модоной гол экспортлогшодой нэгэ байһан. 1890-ээд онһоо эхилэн болбосоролой болон ажа үйлэдбэриин һалбари эршэмтэй хүгжэн 20-р зуунда Швеци уласынь эдэй засаг, ниигэмэй хамгаалалай хубида хүсэрхэг улас болон дэлхэйн табсанда гаража ерэһэн болоод мүнөөдэр НҮБ-ын хүниин хүгжэлэй индексээр топ оронуудай тоондо байнга дээгүүр бэшэгдэхэ түбшэндэ хүрэһэн. Уһанай баялиг нөөсэтэй болобош нүүрһэн, газарай тоһоной нөөсөөр дутамаг.




#Article 92: Эстони (229 words)


Эстони () Зүүн хойто Европодо оршодог Балтиин гурбан уласуудай хойто талынхи улас юм. Албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Эстони Улас () гэнэ.

Эстони Балтиин тэнгисэй эхэ газар руу түрэжэ ороһон хэһэг болохо Финэй булангаар хойто талаараа, Ригын булангаар баруун урда талаараа, Балтиин тэнгис нэрэтэ уһаар баруун талаараа далай тэнгистэ тулана.
Урда талаараа Латви (343 км), зүүн талаараа Росси (338.6 км) гэхэ хоёр уластай газараар хиллэдэг. Балтиин тэнгисэй саана урда зүгтэ Швеци, хойто зүгтэ Финланд хоёр улас Эстонидэ үлүү ойро байрладаг.

Эстони 45 227 км² (дэлхэйд 132-р томо) газар нютагтай, 2010 оной үедэ 1.3 сая хүн зонтой (дэлхэйдэ 151-р олон) байһан юм. Нэгэжэ км²-дэ 29 хүн (дэлхэйдэ 181-р шэгүү) оногдожо байна. Газар нютаг, хүн зоной тоогоор харисангы жаахан уласта тоосогдоно.

Һүүлшын зуун жэлэй түүхые үзэбэл Эстони Эзэнтэ Ородые мүхэһэнэй дараа 1918 ондо дараа тусгаар тогтонолоо зарлажа, хүршэ уласуудтаа эзэлэгдэхэ шахажа, хорёод жэл тусгаар байһанай дараа Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа СССР-ээр эзэмдэгдэжэ арбан табан Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай нэгэ болоһон. Удаан сагта зоблоһоной дараа 1991 ондо СССР бутархада дахин бэе даанги улас болоһон юм.

Эстони уласай нютаг дэбисхэр эхилээд 15 нэгэжэдэ хубаагдадаг. Эстонёор «maakond» (аймаг, ; ) гэхэ энэ нэгэжэ дундажаар 4 742 км² нютаг, 90 мянган хүниие харьяалдагһаа үзэбэл монголоор «аймаг» гэжэ нэрлэжэ болохо юм. Үгы гү, нарин тоосохогүйгөөр «можо» гэжэ ойлгожо болоно. Эстонидо ниислэл Таллин (2010 ондо 411 980 ажаһуугшатай байба), Тарту (103,284) гэхэ зуун мянганһаа олон хүнтэй хоёр хото байдаг.




#Article 93: Австрали (703 words)


Австрали, албан ёһоор Австралиин хамтын нүхэрлэл (, IPA: ) — Урда хахад бүмбэрсэгтэ байрладаг, эжэл нэрэтэй түби газарые, Тасмани арал ба хэдэ хэдэн ондоо аралнуудые эзэлдэг улас гүрэн; дэлхэйн нютаг дэбисхэрээ зургаадахи томо улас мүн. Австрали хамтын нүхэрлэлһээ хойто зүгтэ Зүүн Тимор, Индонези ба Папуа — Шэнэ Гвиней, зүүн-хойто зүгтэ — Вануату, Шэнэ Каледони ба Соломон аралнууд, зүүн-урда зүгтэ — Шэнэ Зеланд байрлана. Папуа — Шэнэ Гвинейһээ Австралиин түби газар хүрэтэр зай миин 145 км болоод, Австралиин Боигу аралһаа Папуа — Шэнэ Гвиней хүрэтэр 5 километрын зай болоно. Австралиин хүн зон хадаа . Австрали дэлхэйн эгээн бага түби болохо Австрали түбидэ байрладаг. Урда, баруун ба хойто талаһаань Энэдхэг далайн тэнгисүүд эрьеын норгоодог, зүүн талаһаань Номгон далайн тэнгисүүд Австралиин эрье угаадаг. Ниислэлынь — Канберра хото.

Австрали болбол хүгжэһэн оронуудай нэгэн, дэлхэйн арбан гурбадахи арадай ажахы болон нэгэ хүндэ ДНБ-ээрээ зургадахи орон мүн. Сэрэгэй гаргашаараа Австрали дэлхэйдэ арбан хоёрдохи болоно. Хүнэй хүгжөөлгын индексээр Австрали хоёрдохи һуури эзэлжэ, амидаралай шанар, элүүрые хамгаалга, болбосорол, эдэй засагай сүлөө, эрхэтэнэй эрхэ сүлөө ба улас түрын эрхэ гэхэ мэтэ олон хэлтэстэ доодо һуури эзэлнэ. Австрали хадаа G20, OECD, WTO, APEC, НҮБ, Үндэһэтэнэй хамтын нүхэрлэлэй, АНЗЮС-ай ба Номгон далайн аралнуудай хуралай гэшүүн юм.

Австрали гэһэн үгэ лата хэлэнэй Australis гү, али «Урда зүгэй газар нютаг» гэжэ удхатай.

Австралиин аборигенүүдэй үбгэ дээдэнэр Австралиин газар нютагта мүнөөһөө 42-48 мянган жэлэй тэрэ тээ ерэһэн гэжэ үздээг. Тухайн үедэ Зүүн Урда Ази болон Австрали томо мүльһэн хабтангаар ниилэжэ байһан тула тэрэнээр дамжан Австралида хүн һуурижажа, нютаглаһан гэжэ ехэнхи эрдэмтэд таамагладаг байна. Бодотой тэдэ уугуул австралишуудые бии болгоһон юм. Уугуул австралишууд тэнгэри шүтэлгэтэй, ан гүрөөл ехэ хэдэг, арадай аман зохёол, үльгэр ехэ хүгжэһэн байна. Бодото энэ шанараараа уугуул америкашууд болон азиин ехэнхи уласуудтай адли. Тус уласай Мунго голой һаба газарһаа эртэнэй хүнэй араг яһан ехээр олдодог. Һүүл үеын шудалгаанһаа харахада, мүнөөһөө 70 мянган жэлэй үмэнэ австралиин аборигенүүдэй үбгэ дээдэнэр ерэжэ һуурижаһан байха боломжотой.

 1770 ондо HM Bark Endeavour хүлэг онгосоор аялжа Австралиин газар нютагай талаар дэлхэй ниитэдэ анха танюулжа, аялагшадые анхалан эльгээһэн улас бол Һолланд юм. Тэдэ 1606 ондо Австрали нютагта хүл табяа һэн. Түүхэдэ тэмдэглэһэнһээ харабал, Һолландын нэрэтэ далайгаар ябагша Виллем Янсзон 1606 оной хоёрдугаар һарын 26-най үдэр Кейп-Йорк хахад аралай хажуу Пеннефазер голой оршомдо эрьедэ түрүүшынхеэ хүрэжэ ошобо. Тэрэ хойто болон баруун талын эрьеэ бүтэн тойрожо, анхалан бууһан газараа «Шэнэ Һолланд» гээд нэрлэбэ. Һолландшуудай амжалтаһаа шалтагаалан британишууд мүн Австралиин зүг хараа һунаажа эхилһэн юм. Англиин аялагша Уильям Дампир 1688 ондо Шэнэ Һолландын баруун-хойто хэһэгэй эрьедэ хүрэһэн бол 11 жэлэй һүүлдэ гү, али 1699 ондо энэ газараа дахин ерэһэн бэлэй. Тэрэ эзэн хаанай зүблэлэй гэшүүдтэ энэ талаар мэдээсэл үгэжэ, уламаар Австралиие эзэлэн ноёрхохо гэһэн британишуудай хүсэл улам дэбэрһэн юм. 1770 ондо алдарта аялагша Джеймс Кук эзэн хаанай зүбшэрөөлые дахажа, һолландшуудай хүреэгүй зүүн эрьедэ хүрэжэ уламаар энэ газарые Шэнэ Урда Уэльс гэжэ нэрлэһэн байна.

Ехэ британишууд 1700-аад оной һүүлээр Америкэдэхи хиналта алдаад байһан тэрэ саг үедэ Британиин эрхэ ямбатанууд ондоо шэнэ түби, илангаяа шэнэ тутам элирээд байһан Австралида тун ехэ анхаарал хандуулжа уламаар ахамад Артур Филлипдэ Австралиие нэн дары мэдэлдээ абахые даалгаба. Уламаар Шэнэ Урда Уэльстэ захиргаанай байра барижа эхилһэн байна. 1788 оной нэгэдүгээр һарын 26-най үдэр мүнөөгэй Сидней хотын Порт-Джэксондо түр лагерь байгуулжа, тугаа мандуулаа. Энэ үдэрые австралишууд Үндэһэтэнэй үдэр болгон тэмдэглэдэг. 
Австралиин багашье гэһэн нютагта хиналтаа тогтоогоод байһан австралишууд тус уласай ойролсоо нэгэн шэнэ аралые нээжэ Ван-Дименэй газар гэжэ анха нээһэн хүнэй нэрэмжээр нэрлэбэ. Энэнь мүнөөгэй Тасманиин арал юм. 1828 он гэхэдэ Австралиин баруун хэһэгые тэрэ шэгтэнь хиналтадаа абажа уламаар «Суон-Ривер колони» гэжэ нэрлэбэ. Урда Австрали можо 1836 ондо, Виктори можо 1851 ондо, Квинсленд можо 1859 ондо Ехэ Британиин мэдэлдэ бүрин шэлжэһэнээр Австралиин урда хэһэг Австралиин мэдэлдэ ерэбэ. Шэнээр байгуулагдаһан можонууд хоорондоо тон ехэ зайтай тула можонуудые хоорондо авто зам, галта тэргээр холбохо ехэ ажал Ехэ Британида үлэһэн юм.

Европошуудай эзэлэн ноёрхол уугуул австралишуудта хүндээр туһаба. Саяһаа үлүүгээр тоологдожо байһан аборигенүүд олон янзын халдабарита үбшэн, тахал зэргээр олоноороо хяаран унаха болобо. Шэнээр һуурижажа болоһон британишууд уугуул австралишуудые богоолоор ашаглажа, эхэнэрнүүдые хүсэндэхэ, үхибүүдыень нюусаар онгосодо һуулгажа, Ехэ Британида худалдажа эхилээ. Уугуул үндэһэтэн хүнэй ёһонһоо гажанууд хандаһан гэдэгые 1967 ондо болоһон олониитын һанал асуулгаар хүлеэн зүбшөөрһэншье һаа, 1992 ондо Австралиин парламент албан ёһоор хүлисэл гуйһан бэлэй. 1900 онһоо 2005 он болотор уугуул австралишуудые шудалха, амидаралай хэб шэнжэ, хэлэнэй онсолиг, үльгэрэй талаар шудалха зорилготойгоор «Абориген австралишуудай ба Торрес аралайхид тухай хороон» албан ёһоор ажаллажа байна.




#Article 94: Канада (2261 words)


Канада (англ. Canada, фр. Canada) — Хойто Америкын хойто хэһэгэй ехэнхи нютаг дэбисхэрые эзэлэн оршодог. Зүүн талаараа Атлантын далай, баруун талаараа Номгон далай, хойто талаараа Хойто мүльһэн далайнуудаар тус тус хүреэлэгдэнэ. Нютаг дэбисхэрээрээ дэлхэйдэ хоёрто ородог. Канада баруун хойто ба урда талаараа АНУ-тай хилэ залгана.

Мүнөөнэй Канадын нютаг дэбисхэртэ олон мянган жэлэй турша олон обог аймагай унаган эрхэтэд амидаржа байгаа. XV зуунай һүүлһээ Британи, Франциин аялагша, шэнжэлэгшэнэр Атлантын далайн эрьеэ шудалжа, һүүлдэ һуурижаба. Долоон жэлэй дайнай дараа 1763 ондо Франци өөрынгөө Хойто Америкэдэхи колонинудаа бараг бүгэдые алдаһан байна. 1867 ондо Британиин гурбан колони холбоо үүсхэһэнээр Канада дүрбэн можоһоо тогтоһон холбооной эзэмшэл газар болобо.
Холбоондо бусад можо, нютаг бага багаар нэмэгдэн орһоноор 1931 оной Вестминстерэй тогтоолоор Канада Нэгэдэһэн Хаанта Уласһаа автономито байдалаа улам нэмэгдүүлээ. 1982 ондо Канадын актаар Британиин парламентһаа хуули зүйн хамааралаа бүрин таһалаа.

Канада арбан можо, гурбан хизгаарһаа тогтоһон холбооной улас болоод парламентын засаглалтай арадшалһан, үндэһэн хуулита хаанта улас юм. Түрын тэргүүниинь Хатан хаан II Елизавета. Англи, франци гэһэн албан ёһоной хоёр хэлэтэй болоод олон үндэһэтэн угсаатан амидардаг. Канада технологиин хубида үндэр хүгжөөһэн, ажаүйлэдбэрижэлһэн орон болоод юрэнхыдөө өөрын байгаалиин баялиг, мүн АНУ-тай хэдэг худалдаан дээрээ тулгуурилһан эдэй засагтай юм.

Канада гэһэн нэрэ Гэгээн Лаврентиин ирокезуудай хэлэнэй «тосхон» гү, али «һуурин» гэһэн удхатай каната гэһэн үгэһөө гаралтай. 1535 ондо мүнөөнэй Квебек хотын бүһэ нютагта амидаржа байһан оршон һуугшад шэнжэлэгшэ Жак Картьеда Стадакона тосхон хүрэхэ замые заахадаа энэ үгые хэрэглэбэ. Картьер 'Канада' гэдэг үгые хэрэглэхэдээ зүбхэн тэрэ тосхониие буса Стадаконагай ахалагша Доннаконада харьяалагдаха бүхы нютаг дэбисхэртэ хамаатуулжа хэрэглэбэ. 1545 он гэхэдэ Европын ном, газарай зураг дээрэ энэ бүһэ нютагые Канада гэжэ бэшэжэ эхилхэ болобо.

Франциин Канадын колони гэжэ Гэгээн Лаврентиин голой уташань оршохо Шэнэ Франциин хэһэг болон Ехэ Нуурнуудай хойто эрьеэ хэлэжэ байба. Һүүлдэ энэ газар Дээдэ Канада, Доодо Канада гэһэн Британиин хоёр колони болон хубаагдаһан болоод 1841 ондо Британиин Канада можо болон нэгдэбэ. 1867 ондо Канадын Холбоо байгуулагдахада Канада гэһэн нэрэ бүхэли уласта хэрэглэгдэхэ болоһон болон Доминион гэһэн нэрые тус уласай титул болгон олгобо. 1950-яад он хүрэтэр тус уласые Канадын Доминион гэхэ түгээмэл байгаа. Канада Британиһаа улас түрын автономито байдалаа баталгаажуулжа абаһанаар холбооной засагай газар хуулиин баримта бэшэг, хэрээнүүдтэ Канада гэһэн нэрые улам бүри ехэ хэрэглэхэ болоһон. 1982 оной Канадын актда зүбхэн «Канада» нэрлэжэ байха болоод энэ нэрэнь одоо ганса хуули ёһоной (хоёр хэлэн дээрэхи) нэрэ болоһон. 1982 ондо тус уласай үндэһэнэй баяр Доминионой үдэрые Канадын үдэр болгон нэрыень хубилгаһанаар энэ нэрые батадхаһан юм.

Анханай үндэһэтэн ба инуитуудай уламжалалаар унаган эрхэтэд саг хугасаанай эхин үеһөө хойшо нютагтаа оршон һууһаар ерээ һэн. Археологиин шудалгаһаа үзэхэдэ 26,500 жэлэй урда хойто Юкондо, 9,500 жэлэй үмэнэ урда Онтариодо хүн байһаниие баталдаг. МЭ 1000 оной оршомдо викингүүд Л’Анс-о-Медоузда богони хугасаагаар һуурижаха үедэ европынхид түрүүшынхиеэ Америкэдэ хүл табяа. Канадын Атлантын далайн эрьеэ дараань 1497 ондо Жон Кабот Англиин түлөө нээжэ шудалһан бэлэй болон 1534 ондо Жак Картье Франциин түлөө шудалһан. Нэгэ зуунай турша баскын халим агнуушад болон загаһашад Ехэ эрье, Квебекэй Тадуссакай хоорондохи бүһэ нютагые уларилай шанартай ашаглажа байгаа.

Франциин шэнжэлэгшэ Самюель де Шамплен 1603 ондо ерэжэ, 1605 ондо Шэнэ Шотландиин Порт Рояль хото, 1608 ондо Квебек хотын һууриие тус тус табижа Европын анханай байнгын һуурин газарнуудые байгуулаа. Эдэнь һүүлдэ Акади ба Канадын ниислэл хотонууд болоһон. Шэнэ Франциин франциинхи колонизаторнууд болохо Canadiens Гэгээн Лаврентиин голой нугада олоноор һуурижаһан болбол акадишууд мүнөөнэй Далайн можонуудта нютаглаһан. Энэнэй зэргэсээ Франциин үһэтэй арһанай худалдаашад ба Рене-Робер Кавелье де Ла Саль мэтэ католик миссионернүүд Ехэ Нуурнууд, Гудзон булан, Миссисипиин уһанай хагалбариһаа эхилээд Шэнэ Франциин Луизиана хүрэтэр газар нютагые нээн шудалаа һэн. Үһэтэй арһанай худалдаанда табиха хиналтаһаа боложо Франци-Индеецүүдэй дайн дэгдэһэн юм.

Англишууд 1610 оной оршом Ньюфаундлендтэ загаһан агнууриин һуурингууд байгуулжа, урда зүгтэ арбан гурбан колониие колонизировалжа эхилһэн. 1689—1763 ондо колони хоорондын дайн дүрбэн удаа гараһан. Эхэ газарай Шэнэ Шотланд 1713 оной Утрехтын хэрээгээр Британиин захиргаанда шэлжэһэн; Долоон жэлэй дайнай дараа 1763 оной Парисай хэрээгээр Канада болон Шэнэ Франциин ехэнхи хэһэгые Британида табижа үгэбэ.

Канада (Дээдэ, Доодо) АНУ болон Британиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо дэгдэһэн 1812 оной дайнай гол фронт болоһон. Канадые хамгаалһан Британиин Хойто америкынхидай дунда эб нэгэдэлэй мэдэрэмжэ түрүүлбэ. 1815 ондо Британи болон Ирландһаа маша олон сагаашад Канада руу субаха болобо. XIX зуунай эхиндэ модоной ажахы ажа холбогдолоороо ангай арһанай худалдаанһаа дабажа гараһан байгаа.

Харюусалгатай засагай газарые хүсэжэ байһан тула 1837 оной буһалгаан дарагдахада хүрэбэ. Даремэй тайланда () харюусалгатай засагай газарые байгуулжа, франкоканадынхидые Британиин соёлдо хамтадхахые зүблэһэн ажа. 1840 оной Холбооной акт Канада можонуудые Канадын нэгэдэһэн можодо нэгэдхэһэн. Англо-, франкоканадынхид францишуудай эрхые һэргээхын түлөө ассемблейда хамтадаа ажаллажа байба. 1849 он гэхэдэ Британиин Хойто Америкын бүхы можын хэмжээндэ харюусалгатай засагай газар байгуулагдаба.

Үндэһэн хуулиин хэд хэдэн хуралай дараа, 1867 оной Үндэһэн хуулиин актаар 1867 оной долодугаар һарын 1-ндэ Канада нэрын доро Онтарио, Квебек, Шэнэ Шотланд, Нью-Брансуик гэһэн дүрбэн можо бүхы нэгэ Доминион байгуулан Холбооной үндэһэн һууриие табиһан бэлэй. Канада Рупертын газар болон Баруун хойто нютагые хиналтадаа абажа, Баруун Хойто Нютаг дэбисхэрые байгуулһан болоод тэндэхиин метисүүдэй (Métis) гомдол Улаан голой бодолго гарахада хүргэһэн болоод энэ бодолгын дүндэ 1870 оной долодугаар һарада Манитоба можые байгуулба. Британиин Колумби ба Ванкувер арал (1866 ондо нэгэдэжэ Ванкувер арал ба Британиин Колумбиин Нэгэдэһэн колонинууд болоһон бэлэй), Принц Эдвардын аралай колони 1871, 1873 ондо тус тус Холбоондо нэгэдхэһэн.

Юрэнхы сайд Джон А. Макдональдын ударидаһан консерватив нам дүнгэжэ бии боложо байһан Канадын үйлэдбэрилэлэй һалбариие хамгаалхын тулада тарифай үндэһэнэй бодолго хэрэгжүүлһэн. Баруунай нээхын тулада засагай газар түби дамнаһан гурбан түмэр замай (эгээн алдартайнь Канадын Номгон Далайн түмэр зам) барилгын ажалые санхүүжүүлжэ, Доминионой «Газар тухай акт» гарган эрьедтэ тала нютагта һуурижаха боломжые нээжэ үгэһэн болоод энэ нютаг дэбисхэртэ эрхэ мэдэлээ батадхахын тулада Баруун-Хойто нютаг дэбисхэрэй морито сагдаа байгуулба. 1898 ондо Баруун Хойто нютаг дэбисхэртэ гараһан Клондайкын алтанай халуурал дараа Канадын засагай газар Юконой нютаг дэбисхэрые байгуулһан. Либерал юрэнхы сайд Уилфрид Лорьегэй ударидалга доро Европын эхэ газарай сагаашад тала нютагта һуурижаһан аад 1905 ондо Альберта, Саскачеван можонууд байгуулагдаба.

Ехэ уналта Канадын бүхы нютагта эдэй засагай хүндэрэл асарба. Энэнэй харюуд Альберта, Саскачевандахи Хоршоололой Хамтын Нүхэрлэлэй Холбоо (ХХНХ) 1940-1950-яад ондо Томми Дугласай анха һанаашалһан халамжын уласые анха зүгнөө. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеэр Британи Германида дайн зарлаһанһаа хойшо гурба хоногой дараа Канада Либерал Юрэнхы сайд Уильям Лайон Макензи Кингын ударидалга доро Германида хараата бусаар дайн зарлаһан. Канадын армиин түрүүшын анги нэгэдхэлнүүд 1939 оной арбанхоёрдугаар һарада Британида ерэсхээһэн юм. Канадын сэрэг Атлантын Далайн тулалдаан, нуран унаһан 1942 оной Францидахи Дииппиин добтолго, Холбоотоной Италиие эзэлхэ ажаллалга, D-үдэрэй Нормандиин буулга, Нормандиин тулалдаан, 1944 оной Шэлдтын тулалдаан зэргэдэ шухала үүргэ гүйсэдхэбэ. Нидерландые эзэлэгдэһэнэй дараа дайнай үеэр тус уласай хаанай гэр бүлые орогнуулжа байһанайхинь түлөө Нидерланд Канадада талархал хүргэһэн болон Нидерландые Нацис Германиһаа сүлөөлхэдэ манлайлжа, томохон хуби нэмэри оруулһанайхи түлөө талархаһанаа элирхылһэн. Канадын ажаүйлэдбэри Канада, Британи, Хитад, Зүблэлтэ Холбоодо зорюулан сэрэгэй зорюулалтатай техника, хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ байһан тула эдэй засаг сэсэглэн хүгжөө һэн. Квебектэ сэрэг таталгын химарал дахин дэгдэһэншье гэһэн Канада дэлхэйдэ томдоо орохо зэбсэгтэ хүсэнтэйгээр дайниие дүүргэгдэһэн. 1945 ондо дайнай үеэр Канада Нэгэдэһэн Үндэһэнэй Байгуулгада оруулсаһан анханай уласуудай нэгэ болоһон.

Лестер Пирсон, Пьер Трудо хоёрой дараалан гаража ерэһэн Либерал засагай газарнуудай ударидалга доро Канадын шэнэ онсолиг сарай бүрилдэн бии болобо. Канада мүнөөнэй агша модоной набшата далбаагаа 1965 ондо баталһан. Үлүү хатуу байра һууритай франци хэлэтэ Квебекэй харюуда холбооной засагай газар 1969 оной Канадын албан ёһоной хэлэнүүд тухай актаар албан ёһоной хоёр хэлэтэй болобо. 1967, 1976 ондо илгабарилан гадуурхаха үзэлгүй сагаашалалай хуулинууд баталжа, 1971 ондо олон соёлһоо бүридэһэн улас болохо бодолго ябуулжа эхилһэнээр; Европо буса сагаашадай дабалгаа тус уласай нюур сарайе хубилаа һэн. Ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгэ, Канадын тэдхэбэриин түлэблэлгэ, Канадын оюутанай зээл, Гадаадын хүрэнгэ оруулалгые хинаха алба, Үндэһэнэй эршэм хүсэнэй хүтэлбэри зэргэ социал-демократ хүтэлбэринүүд 1960-1970-аад ондо бии болоһон болобошье можын засагай газарнууд, илангаяа Квебек, Альбертагай засагай газарнууд эдэнэй олонхиие өөрһэдын харьяалха асуудалда хамааралсалгаһаа оролсоһон ябадал гэжэ үзэжэ эсэргүүсэһэн байна. Эсэстэнь Юрэнхы сайд Трудогоор ударидуулһан үндэһэн хуулиин хуралнууд боложо, эдэнэй үрэ дүндэ үндэһэн хууляа Британиһаа тусгаарлан 1982 оной Үндэһэн хуулиин актда хуби хүнэй эрхэ дээрэ тулгуурилһан Канадын эрхэ сүлөөнэй хартиие гаргаһан ажа һэн. Канадашууд ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгын тогтолсоогоороо, тэрэшэлэн олон соёл, хүнэй эрхэдэ уялгатай байдагаараа бахархадаг.

Квебек 1960-аад оной Аргаахан хубисхалай ябасада ниигэм, эдэй засагай маша ехэ хубилалтада ороһон. Жан Лесажай ударидаһан Квебекэй үндэһэнэй үзэлтэнүүд автономи эрхые үргэжүүлхэ шахалта үзүүлжэ эхилһэн. Радикал үзэлтэй Квебекэй сүлөөлхэ фронт 1970 ондо Квебекэй бэе даанги байдалые шаардажа бүмбэгэ дэлбэлжэ, хүн хулгайлһанаар арбадугаар һарын химаралые дэгдээһэн. Үлүү аядуу үзэлтэй Рене Левескын Квебекэй нам (Parti québécois) 1976 ондо түрын эрхэдэ гаража, 1980 ондо Квебекэй бүрин эрхэтэ байдалай талаар бүхы ниитын һанал хураалта ябуулһан болобошье амжалта олоогүй юм.
Брайан Малруниин дэбжэлтэтэ консерватив намай засагай газар 1989 ондо Мич нуурай зүбшэлсэлөөр Квебекые онсолиг ниигэм гэһэн үндэһэн хуулида хүлеэн зүбшөөрхые оролдоһон болобошье амжалтагүй болоо һэн. Үндэһэн хуулиин маргаанаар дэгдэһэн бүһын хурсадамал байдал бүһын шэнэхэн намууд болохо Люсиан Бушараар ударидуулһан Квебекэй блок (Bloc québécois) болон Баруун Канадын Престон Мэннингээр ударидуулһан Канадын Шэнэшлэлэй намда Дэбжэлтэтэ консерватившуудые 1993 оной холбооной һунгууляар табадугаар байра руу ухарааха боломжо үгөө. 1995 ондо ябагдаһан Квебекэй бүрин эрхэтэ байдал тухай хоёрдохи удаанай бүхы ниитын һанал асуулга 50,6 : 49,4 гү, али маша үсөөхэн хубяар татгалзаһан дүн гараа. 1997 ондо Канадын Дээдэ Шүүхэ али нэгэ можо дангаараа тусгаарлахые үндэһэн хуулида ниисэхэгүй гэһэн шиидбэри гаргаһан болоод Жан Шретианай Либерал засагай газар хэлэлсэн тохирһон тусгаарлалтын нүхэсэлые зааһан Тодорхой байдалай акт гаргаба. Шэнэшлэлэй нам Канадын эбсэл болон үргэжэжэ, Дэбжэлтэтэ консерватившуудтай нэгдэн Канадын Консерватив намые 2003 ондо байгуулаа. 2006 оной холбооной һунгууляар Консерватившууд Стивен Харперай ударидалга доро үсөөнхиин засагай газар байгуулхаар һуудалтай һунгагдаһан. Тэрэ жэлэйнгээ һүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Квебекшүүд үндэһэтэн гэһэн хүлеэн зүбшөөрхээр бэлэгдэлэй һаналые баталаа һэн.

Засагай газарай агентлигууд олон жэлэй турша хайхархагүй, зүй бусаар харисажа байһанай уламһаа унаган Анханай Үндэһэтэнүүд 1960-аад ондо холбооной шүүхэдэ газар нэхэмжэлжэ үргэдэл гаргахада хүргэһэн болоод уламаар түүхэн хэрээнэй эрхүүдээ хүлеэн зүбшөөрүүлхээр холбооной болон можын засагай газарнуудтай хэлэлсээ хэжэ эхилээ. 1990-ээд ондо хэлэлсээнэй удаан ябасада дурагүйсэһэн дурагүйсэлһээ боложо хүсэн хэрэглэһэн мүргэлдөөнүүд гараһан. Тухайлбал Окагиин химарал, Иппервошиин химарал, Густафсен нуурай эсэргүүсэл гараһан. Гэхыдээ 1999 онд Канада Нунавутые байгуулжа инуитуудай автономито эрхые хүлеэн зүбшөөрһэн болон Британиин Коламбидахи Нисга'агай нэхэмжэлэлые шиидбэрилбэ. 2008 ондо Канадын засагай газар унаган эрхэтэдые соёлой хубида уусхахын тулада дотуур байртай һургуулинууд байгуулһанайнгаа түлөө албан ёһоор уушалал гуйһан.

Канада үндэһэн хуулита хаанта засагтай болон Канадын Хатан хаан II Елизавета түрын тэргүүн болон Канадын Юрэнхы сайд засагай газарай тэргүүн юм. Тус улас парламентын засаглалтай холбооной тогтолсоо, арадшалалай хүсэтэй уламжалал бүхы парламентын арадшалһан улас юм.

Гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэл албан ёһоор, үндэһэн хуулиин ёһoop хатан хаанда хамаардаг. Гэхыдээ үндэһэн хуулиин концепциин ёһoop хатан хаан ба тэрэнэй томилһон түлөөлэгшэ болохо Канадын Амбан захирагша ехэ түлэб ёһололой шэнжэтэй, улас түрын буса үүргэ гүйсэдхэдэг болон гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые хэрэгжүүлхэ эрхэ Канадын засагай газарай танхимда байдаг. Засагай газар һунгууляар гаража ерэдэг Канадын Ниитын Танхимай урда харюусалга хүлеэдэг сайднарһаа бүридэдэг болон Юрэнхы сайд засагай газарые тэргүүлдэг. Юрэнхы сайд голдуу Ниитын Танхимай этигэлые хүлеэһэн намай дарга байдаг. Тиимэһээ Засагай газарые гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые эдибхэтэй хэрэгжүүлэгшэ байгуулга гэжэ үзэдэг. Харюусалгатай засагай газарай заршамуудһаа гаража ерэһэн энэ зохисуулалта засагай газарай тогтоборитой байдалые хангажа, Засагай газарай танхимай бусад гэшүүд, сенаторнар, холбооной шүүхын шүүгшэд, хатан хаанай корпорацинууд, засагай газарай агентлигуудай тэргүүнүүд, холбооной болон можын түлөөлэгшэдые томилхоор һунгадаг Юрэнхы сайдай албые тус тогтолсооной эгээн хүсэтэй байгуулгануудай нэгэ болгодог. Гэхыдээ хатан хаан ба Амбан захирагша үндэһэн хуулиин химарал гараһан онсогой нүхэсэлдэ онсо эрхээ хэрэгжүүлхэ эрхэтэй юм.

Хоёрдохи олон һуудал абаһан намай дарга һөөргэ хүсэнэй ударидагша болодог болон засагай газарые хинажа байдаг парламентын сэсэ буляалдаанай тогтолсоодо нэгэ гол үүргэ гүйсэдхэдэг. 2007 оной юһэдүгээр һарын 27-һоо хойшо Микаэль Жан Канадын Амбан захирагшын алба, 2006 оной хоёрдугаар һарын 6-һаа хойшо Канадын Консерватив намай дарга Стивен Харпер Юрэнхы сайдай алба хашажа байгаа бол, 2006 оной арбанхоёрдугаар һарын 2-һоо хойшо Канадын Либерал намай дарга Стефан Дион һөөргэ хүсэнэй ударидагшын үүргэ гүйсэдхэжэ байна.

Холбооной парламент Хатан хаан (Амбан захирагшаар түлөөлүүлһэн) болон хоёр танхимһаа бүридэдэг. Ниитын танхим һунгууляар бүрилдэдэг бол Канадын Сенатай гэшүүд томилогдодог юм. Ниитын танхимай гэшүүн бүри һунгуулиин тойрргуудһаа энгын олонхиин һаналаар һунгагдадаг. Юрэнхы һунгуули тогтоһон хугасаанай дагуу дүрбэн жэл тутамда нэгэ удаа болодог гү, али Ниитын танхимай Засагай газарта этигэл үзүүлхэ үгы, гү талаархи һанал хураалтаар Засагай газар этигэл хүлеээгүй тохёолдолдо (ганса үсөөнхиин засагай газар байгуулагдаһан үедэл боломжотой) ээлжэтэ буса һунгуули зарлажа болоно. Һуудалыень бүһэ бүһээр хубаарилһан Сенатай гэшүүдые Юрэнхы сайд һунгажа, Амбан захирагша албан ёһоор томилдог ба тэдэ 75 наһа хүрэтэрээ энэ албые хашадаг.

Канадын холбооной бүтэсын дамжан үндэһэн хууляар засагай газарай харюусалгые холбооной засагай газар ба арбан можодо хубаарилһан. Эдэ можын нэгэ танхимта хуули тогтоохо байгуулгануудынь холбооной Ниитын танхимтай адли парламентын хэлбэреэр үйлэ ажаллалга ябуулдаг. Канадын гурбан нютаг дэбисхэр мүн хуули тогтоохо байгуулгатай болобошье үндэһэн хуулиин харюусалга можынхиһаа бага болоод бүтэсын хубида зарим талаар өөр (жэшээлбэл Нунавутын хуули тогтоохо хуралда улас түрын намууд байхагүй болон зүбшэлсэлэй үндэһэн дээрэ ажалладаг).

Канада арбан можо, гурбан нютаг дэбисхэрһээ бүридхэһэн холбооной улас болон эдэ бүһэшэлжэ болодог. Баруун Канадын Британиин Колумби болон тала нютагай гурбан можоһоо (Альберта, Саскачеван, Манитоба) бүридэнэ. Түб Канада Квебек, Онтарио можонуудһаа бүридэнэ. Канадын Атлантын Далайн Бүһэ далайн эрьеын гурбан можо (Нью-Брансвик, Принц Эдвардын арал, Шэнэ Шотланд), болон Ньюфаундленд ба Лабрадорһоо бүридэнэ. Зүүн Канада гэжэ Түб Канада, Канадын Атлантын Далайн Бүһые хамтадань хэлэдэг. Гурбан нютаг дэбисхэр (Юкон, Баруун Хойто нютаг дэбисхэр, Нунавут) Хойто Канадые бүридүүлдэг. Можонууд нютаг дэбисхэрһээ үлүү ехэ өөртөө засаха эрхтэй. Можо, нютаг дэбисхэр бүри өөрын бэлэг тэмдэгтэй.

Можонууд Канадын ниигэмэй ехэнхи хүтэлбэриие (тухайлбал элүүр мэндэ, болбосорол, халамжа) харюусадаг болон хамтадаа холбооной засагай газарһаа ехэ оролго суглуулдаг дэлхэйдэ бараг ганса бүтэсэ юм. Холбооной засагай газар зарсуулха эрхэ мэдэлээ ашаглан Канадын элүүр мэндэ тухай акт зэргэ үндэһэнэй бодолгые можонуудта хэрэгжүүлжэ болоно. Можонууд эдэ хамрагдахагүй байхаар шиидэжэ болохо болобошье практикада иигэхэ хобор байдаг. Баян, ядуу можонуудай хоорондо үйлэшэлгэ, татабариин харисангы жэгдэ стандартые хангахын тулада холбооной засагай газар тэгшэ байдалые хангаха мүнгэ олгодог.

Бүхы можонууд дан танхимта парламенттай болон Канадын Юрэнхы сайдай нэгэн адли һунгагдаһан Юрэнхы сайдаар ударидуулһан, һунгууляар гаража ерэдэг хуули тогтоохо байгуулгатай. Можо бүридэ Хатан хааные түлөөлхэ Канадын Амбан Захирагшатай адли Дэд Захирагша һуудаг. Дэд Захирагша Канадын Юрэнхы Сайдай зүблэһэнөөр томилогдодог болобошье һүүлшын жэлнүүдтэ можын засагай газарнуудтай зүбшэлдэжэ байжа энэ албанда томилхонь улам ехэдхэжэ байна.




#Article 95: Куба (586 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Куба Улас () — Карибын тэнгис хойто хэһэгтэ байдаг аралай улас. Ехэ Антилиин аралнуудта хамаарха Куба, Хувентуд гэхэ хоёр гол арал болон бусад ольтирогууд дээрэ оршодог. Аралнууд ниилээд 109,886 км2 талмайтай. Ниислэл хото Гавана тус уласай хамагай томо хото бол хоёрдохи томонь Сантьяго-де-Куба. Куба уласай ниитэ хүн зон 11,2 сая болоод Карибын тэнгисэй оронуудһаа эгээн ехэ хүн зонтой улас юм. Тус уласай уралиг, үб соёл, зан заншалынь Тайно, Сибоней зэргэ нютагай унаган олон обог аймагһаа гаралтайшье, Испаниин колонизацилга, Африкын богоолнуудые асарһан ябадал болон зэргэлдээ оршохо АНУ-ай нүлөөгөөр үлүү баялиг болоо.

ДНБ-эй 9-13 хубиие сэрэгэй зардалда зарсуулдаг болоод энэнэй үрэ дүндэ Латин Америкын хоёрдохи томо зэбсэгтэ хүсэнтэй улас болож шадана. Сэрэгэй һалбаринь хамагай хүсэрхэг, нүлөө бүхы һалбарида тоосогдодог.

Кубын уралиг, хүгжэм маша алдартай. Үндэһэнэй Сон гэхэ хүгжэмынь сальса, румба болон мамбо зэргэ урасхалай үндэһэ болоһон юм.

Куба гэдэг нэрэнь Тайно хэлэнһээ гаралтай үгэ юм. Хэдыгээр нэрын үнэн удхань тодорхойгүйшье һаа “арвин ургацтай газар” (cubao) гү, али һайхан газар” (coabana) гэдэг хоёр үгын али нэгэнһээнь гаралтай гэжэ үзэдэг. Христофор Колумбые Португал хүн гэжэ бододог эрдэмтэд Куба гэхэ нэрые  Колумб үгэһэн гэхэнь бии. Тэдэнэй үзэжэ байгаар Колумб энэ аралые нээхэдээ Португалиин Бежада байрладаг эртын хото “Куба” нэрые хайралһан гэхэ.

Испанишуудые анха ошохоһоо үмэнэ Кубада газар таряалан эрхэлдэг Тайно болон ан ангуураар дагнаһан Сибоней омогой хүнүүд амидардаг байгаа. Тухайн үедэ Тайношууд энэ аралые Каобана гэжэ нэрлэдэг байба.

Куба Испаниин эзэмшэлдэ 1898 он хүрэтэр гү, али бараг 400 жэл байгаа. Энэ хугасаада газар таряалан, уул уурхай дээрэ һуурилһан эдэй засагтай байһан болоод Европо руу сахар, кофе болон тамхи экспортировалдаг байба.

Ниигэм, эдэй засагай эрхэ мэдэл үсөөхи хэдэн газар эзэмшэгшэ испанишуудай гарта байһан ажа. Тухайн үеын хүн зониие арал дээрэ түрэһэн испанишууд гү, али креол, Европын бусад үндэһэтэнүүд болон Африка гаралтай богоолнууд бүридүүлдэг байгаа.

Харин эрхэ сүлөө, тусгаар тогтонолой түлөөхи буһалгаан 1868 ондо эхилһэн байна. Карлос Мануэль де Сеспедесэй ударидаһан уг буһалгаан арбан жэлэй дайнай эхилэл болоһон юм. АНУ болон Европо, Латин Америкын олон оронууд Кубые тусгаар тогтониһон улас гэхэ хүлеэн зүбшөөрхэһөө татгалзажа байба. 
Хэдыгээр 1886 ондо богоолшолгые халажа шадаһаншье Африка гаралтай эргэд ниигэм, эдэй засагай хубида хабшагдамал байһаар байба. Энэ хугасаанда Испанида идуурал нэмэгдэжэ, 1868 ондо хубисхал гаража, олон хүнүүд Куба руу дүрбэн гаража эхилбэ. 
Удалгүй АНУ-ай юрэнхылэгшээр Теодор Рузвельт һунгагдажа, 1901 ондо Испанитай хэһэн хэлэлсээрые сусалһан байна. 1902 оной табадугаар һарын 20-нда Куба уласай тусгаар тогтонолые АНУ хүлеэн зүбшөөрһэн юм.

Бүри хожомынь 1956 ондо Фидель Кастро эсэргүүсэлэй хүдэлөөн дэгдээжэ, тэрэнэй ударидаһан бодогшод 1959 оной нэгэдүгээр һарын 8-нда ниислэл хотодо нэбтэрэн засагай эрхые гартаа абаа. Энэнэй дараахи Мануэль Уррутиа Ллео юрэнхылэгшээр һунгагдажа, Кастро юрэнхы сайдаар томилогдоһон байна. Уррутиа мүн оной долодугаар һарада огсоржо, тэрэнэй халаае Освальдо Дортикос Торрадо абан 1976 он хүрэтэр түрын түрүүнэй албые хашаба. Харин тэрэнэй орондо Фидель Кастро юрэнхылэгшэ боложо, 2008 он хүрэтэр уласаа ударидаһан юм.

Хубисхалай дараа бүхы үмсые түрын үмсэ болгон, мафиин гарта байһан мүрытэй тоглооной заха зээлые халаһан байна. 1960 оной һүүл гэхэд сүргэ хүсэнэй бүхы сонин, хэблэлые хаажа, радио телевидениие түрэһөө ударидадаг болоо. Гомосексуалистнарые, шажанай зүтгэлтэнүүдые барабшалжа, албадан хүдэлмэри эрхэлүүлжэ байһан байна. Энэ хугасаада 15-17 мянган хүниие саазалһан гэхэ баримта бии.

Хүнэй эрхын хубида Куба улас маша доогуур ородог. Тус уласай засагай газарые залхаан сээрлүүлэлтэ, зүй буса байсаалта, арбитраар хорихо зэргэдэ буруудхадаг байна. Тэрэнэй эргэдэйь һанал бодолоо сүлөөтэй элирхылхэ, эблэлдэн нэгэдэхэ, хүдэлөөн зохёон байгуулха зэргэ энгын эрхые систематизировалан хориһон байдаг гэжэ олон уласай хүнэй эрхын байгуулга үзэдэг юм.

Тэрэ Кубын тэрс үзэлтэнүүдые барабшалжа, шорондо хоридог. 1990-ээд ондо Хүнэй эрхын байгуулгаһаа хэһэн шудалгаһаа харахада тус уласта 40 оршом шанга дэглэмтэй шорон, 30 энгын дэглэмтэй шорон болон 200 албадан ажал хэлгэхэ лагерь байдаг юм.




#Article 96: Бразил (915 words)


Бразил (), албан ёһоор Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Бразил Улас () — Урда Америкын улас. Бразил газар нютаг ба хүн зоной хубида Латин Америкын эгээн томо, дэлхэйн хэмжээгээр табанда бэшэгдэдэг улас юм. Мүн арадшалһан оронууд дотор хүн зоноороо дүрбэндэ ородог. Бразилиин зүүн талада Атлантын далай оршодог болоод ниитэ эрьень 7,491 км утатай. Хойто талаараа Венесуэла, Суринам, Гайана, Франциин нютаг болохо Франциин Гвиана, урда талаараа Уругвай, баруун урда талаараа Аргентинэ, Парагвай, баруун талаараа Боливи, Перу, баруун хойто талаараа Колумби уласуудтай хилэ нэгэтэй юм. Фернанду-ди-Норонья, Рокас, Сан-Педру-ба-Сан-Паулу ба Триндади ба Мартин-Вас зэргэ олон арал ольтирогууд Бразилда хамаарна.

Бразил 1500 ондо Педру Алвареш Кабралаар нээгдэһэнһээ хойшо 1822 ондо тусгаар тогтонихо хүрэтэр Португалиин колони байгаа. Анха Бразилиин эзэнтэ гүрэн нэрэтэйгээр тусгаарлаһан болон 1889 онһоо бүгэдэ найрамдаха улас болоо. Гэхыдээ мүнөөнэй конгресс гү, али хоёр танхимтай хуули тогтоохо байгуулга 1824 ондо Үндэһэн хуули баталагдаһан мөчид байгуулагдаһан байна. Мүнөөнэй Үндэһэн хуулида Бразилиие холбооной бүгэдэ найрамдаха улас гэжэ тодорхойлһон байдаг. Бразил холбооной тойрог, 26 можо, 5,564 хотоһоо бүридэнэ. Үндэһэнэй баярынь 9-дүгээр һарын 7 үдэр.

Бразилиин эдэй засаг номинал ҮНБ-р арбанда, худалдажа абаха шадабариин ҮНБ-р дэлхэйдэ юһэндэ жагсадаг. Эдэй засагай шэнэшэлэл Бразилиие үсэжэ бай дэлхэйн хүсэрхэг орон болгоһон болон НҮБ, Урда Америкын Оронуудай Холбоо зэргэ байгуулгануудые анха байгуулһан оронуудай нэгэ болгобо. Бразил католик шажанда, португал хэлээр дуугардаг, олон үндэһэтэнһөө тогтодог болон түрэл бүриин тусхай хамгаалалтатай газарнуудтань ан амитан, ургамал, байгаалиин баялиг зэргэ элбэг.

Бразил Улас Урда Америкын 47,3 хубиие эзэлэн 8 сая 514.877 хабтагай дүрбэлжэн километр дэбисхэр нютагта оршодог. Нютаг дэбисхэрэйнгээ хэмжээгээр Латин Америкэдэ түрүүлдэг, дэлхэйдэ табадугаарта ородог, шииглиг, дулаан уурал амисхалтай. Чили, Эквадор уласуудһаа бусад Урда Америкын бүхы оронтой хилэлдэг.

Бразил 202 сая (2014) хүн зонтой, хүн зоной тоогоор дэлхэйдэ табадугаарта ородог. Нэгэ хабтагай дүрбэлжэн км газарта дундажаар 23,7 хүн ноогдодог, хүн зоной дундажа үсэлтэ 1,17 хуби, дундажа наһалалта 74,3 (2014).

Хүн зоной олонхиие нютагай унаган индиеецүүд болон португалиинхи, италиинхи, японойхи, африкынхи гаралтай бразилшууд бүридүүлдэг. Хүн зоной 75 хубинь католик шажантай. Ниислэл Бразилиа хото, 2 сая шахуу ажаһуугшадтай. 1960 ондо тус уласай ниислэлые Рио-де-Жанейро хотоһоо Бразилиада шэлжүүлһэн.

Юрэнхылэгшын засаглалтай Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Улас.
Бразилиин Үндэһэнэй Ехэ Хурал (Congresso Nacional) болбол холбооной 26 улас, нэгэ дүүргэ тус бүриһөө олонхиин һанал абажа һунгагдаһан 3 гэшүүниие 8 жэлэй хугасаагаар томилдог ниитэ 81 һуудалтай Холбооной Суулган (Senado Federal) гү, али Дээдэ танхим, 513 һуудалтай, гэшүүдые 4 жэлээр һунгадаг Доодо гү, али Түлөөлэгшэдэй танхимһаа бүридэдэг. Үндэһэн хуулинь 1988 ондо баталагдаһан. Тус уласта уласта албан ёһоной бүридхэлтэй улас түрын 31 нам үйлэ ажаллалга ябуулдаг.

Уласай Юрэнхылэгшые дүрбэн жэлээр һунгадаг. Мүнөөнэй Юрэнхылэгшэ Дилма Руссеф 2011 ондо Ажалшадай намһаа нэрэ дэбшэн, олонхиин һаналаар илажа, 2014 оной 10 дугаар һарада дахин Юрэнхылэгшээр һунгагдаһан.

Үмэнэхи Юрэнхылэгшэ Лула да Сильвагай Засагай газар эдэй засагаа элүүржүүлхэ үүдэнһээ тэдхэбэри, тэдхэмжэ, татабариин хүндэ дарамтаһаа ангижаруулхын тулада хорин жэлэй хугасаада арбан найман тэрбум америкын долларай хуримталал бии болгохо түсэлые Конгрессын Доодо танхимаар баталуулан ажаллаһаниинь үрэ дүнтэй алхам болоһон гэжэ дүгнэдэг.

Бразил Уласта зам харилсаа, дэд бүтэсэ һайн хүгжэһэн, 80 сая тээбэриин хэрэгсэлтэй, 96 мянган км заһамал, 29 мянган км түмэр замтай, 10 үлүү томо уһан порттой, жэлдэ 9 сая тонно ашаа тээбэрилхэ хүсэн шадал бүхы 1000 үлүү хүлэг онгосотой, үндэһэнэй болон олон уласай ниидэлгын 14 компанитай.

Бразил Улас хара болон үнгэтэ түмэрлиг, марганецай хүдэр, уран, боксит, нүүрһэн, алмаз, алтан, мүнгэн, газарай тоһон, байгаалиин хии зэргэ ашагта малтамалай ехэ нөөсэтэй, энэ талаараа дэлхэйн баян ороной нэгэ гү, али «түби улас» гэжэ тоосогдодог. Бразилиин Амазонка дэлхэйн эгээн ута мүрэн болон тэрэнэй ой һаба газарые эрдэмтэд «дэлхэйн ногоон уушхан» гэжэ нэрлэдэг.

Тус улас эдэй засагай хүгжэлөөрөө Латин Америкын бүһэ нютагтаа түрүүлжэ, дэлхэйдэ долоодугаарта бэшэгдэдэг. Бразил болон Мексика уласуудта Латин Америкын ниитэ ДНБ-эй гурбанай хоёр хуби ногдодог. Бүһэ нютагай худалдаан, эдэйн засагай томо байгуулга болохо МЕРКОСУР-ые түрүүлдэг, “G-20”-до болон БРИКС-та шухала байра һуури эзэлдэг. Хүдөө ажахы, тэрэ дунда кофе, үхэрэй ажахыгаар үйлэдбэрилэлтээр дэлхэйдэ түрүүлхэ байра эзэлдэгэй зэргэсээ үнэтэ металлай томо үйлэдбэрилэгшэ, автомашина, гар утаһан, ниидэхэ онгосын экспортоороо дэлхэйн заха зээлдэ томо байра һуури эзэлдэг.

Бразил Улас 100 үлүү сая үхэр, 50 үлүү сая бага мал, 40 сая гахай үрэжүүлдэг. Мяха, һү, арһа болбосоруулха хүнгэн үйлэдбэри һайн хүгжэһэн байна. Түмэрлиг, цемент, эршэм хүсэн, сахилгаан бараа, холбооной хэрэгсэл, сахим тоосоолуур, автомашина,ниидэхэ онгосо , хүлэг онгосо үйлэдбэрилдэг. Элһэн шэхэр, хүбэн, гурил, кофе, сагаан будаа, кукуруза, цитрусай жэмэс, жэмэсгэнэ таряалдаг.

Бразил, Парагвайн хилэ дээрэ дэлхэйн хоёрдохи томо уһан сахилгаан станци ажалладаг.

Тус уласай дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй хэмжээ (ДНБ) 3,0 ехэ наяд америкын доллар байна (2014). Нэгэ хүндэ ноогдохо ДНБ-эй хэмжээ 15.115 (2014) америкын доллар. ДНБ-ые һалбаринуудаар ангилбал: хүдөө ажахы 5,5 хуби, ажаүйлэдбэри 27,5 хуби, үйлэшэлгэ 67 хубиие эзэлжэ байна. Мүнгэнэй ханша уналта (инфляци) 3 хубитай байхань 2005 онтой харисуулхада 2,7 хубяар буураһан, ниитэ хүн зоной 31 хуби амидаралгын баталгаажаха нюрууһаа доогуур амидралтай.

Худалдаанай эгээн томо партнёрынь Хитад Улас (2014).

Бразил Улас тээбэриин хэрэгсэлэй эд анги, түмэрлиг, кофе, буурсаг, хүнгэн ажаүйлэдбэриин бараа бүтээгдэхүүн зэргые экспортировалдаг. Экспортын гол партнёрнуудынь АНУ, Аргентинэ, Нидерланд, Хитад, Германи, Мексика, Япон зэргэ орон юм.

Бразил гол түлэб машина механизм, химиин бүтээгдэхүүн, газарай тоһон, эршэм хүсэн импортировалдаг ба ниитэ хэмжээ 238 тэрбум америкын доллар, гол партнёрнуудынь АНУ, Аргентинэ, Германи, Хитад, Япон зэргэ уласууд юм.

Бразилиин болбосоруулха ажаүйлэдбэридэ 1990-ээд онһоо шанарай ахиц гаража металл болон сахилгаан, электроникын бараа бүтээгдэхүүнэй үйлэдбэрилэл хурдасатай хүгжэһэн. Энэ үеһөө эршэмтэй хүгжэлэй шатадаа орожо, мүрысэлдэхэ шадабаринь нэмэгдэһэн байна. Бразил Улас Ази, Номгон далайн оронуудһаа Япон, Урда Солонгос, Хитад Улстай худалдаа, эдэй засагай харилсаа һүүлшын жэлнүүдтэ тодорхойгоор үргэжэжэ байна.

Бразил Улас олон уласай 60 үлүү байгуулгын гэшүүн юм.

Тус улас 26 холбооной улас, нэгэ холбооной дүүргэ, засаг захиргаанай 5563 можотой. Дэлхэйдэ томохондо тоосогдодог үйлэдбэри, худалдаанай Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро зэргэ хототой. Албан ёһоной хэлэниинь португал хэлэн.

Бразилиин засагай захиргаанай (можо уласууд ба бүһэнүүд) хубаариин газарай зураг




#Article 97: Венесуэлэ (366 words)


Венесуэлэ (), албан ёһоор Боливарай Бүгэдэ Найрамдаха Венесуэлэ Улас () гэжэ нэрэтэй Урда Америкын хойто хэһэгтэ оршодог улас. Баруун зүгтэ Колумби, зүүн зүгтэ Гайана, урда зүгтэ Бразилтай хилэ залгажа зүүн хойто талаараа Карибын тэнгистэ 2800 оршом километр ута далайн эрьетэй. Тус тэнгисэй хэд хэдэн жаахан аралые өөртөө харьяалдаг.

Урда Америкын хойто хэһэгтэ 912.050 кв.км газар нютаг эзэлэн оршодог улас. 2003 оной үнэлгээр 24.654.694 хүн зонтой байһан ба мүн ондо хүн зоной жэлэй дундажа үсэлтэ 1.48 хуби боложо, 2050 ондо 37.106.394 болохо түлэбтэй ажа һэн. 27 хүндэ 1 кв.км газар нютаг ногдодог. Хүн зоной 87 хубинь хотодо, 13 хубинь хүдөө нютагта оршон һуудаг байна. Ниислэл Каракас хото 1.975.787 хүнтэй, хүн зоной 67 хубинь эрлиизүүд. 21 хубинь сагаан арһатан, 10 хубинь хара арһатан, дүнгэжэ 2 хубинь уугуул индейшууд ажа. Албанай хэлэниинь испани. Католик шажантан. 2003 оной үнэлгээр дундажа наһалалта 73.8, нярайн эндэгдэл 1000 түрэлтэндэ 24 бүридхэгдэһэн байна. 2003 оной үнэлгээр хүн зоной 93.4 хубинь бэшэг үзэгтэй. Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 5.2 хубиие болбосоролой һалбарида зарсуулһан болоод албан ёһоной һургалта 7 жэл, нэгэ багшада 23 һурагша ногдожо байба. 1000 хүндэ 301 радио, 109 утаһан, 189 телевизор, 206 һонин хэблэл, 10.000 хүндэ 9.2 интернет оногдожо байһан байна. Венесуэлые 1498 ондо Колумби нээһэнэй дараа жэлынь Испани улас түримхэйлэн эзэлбэ. 1810 ондо Испаниин колонизацилгада эсэргүү бодолго гаража 1821 ондо тусгаар тогтонолоо олоһон байна. Венесуэлын засаг захиргаанай нэгэжэнь холбооной 20 можо, холбооной 1 тойрог, холбооной 2 бүһэ нютаг болон эзэмшэл газарһаа бүридэл болодог байна.

Түрын түрүүшын юрэнхылэгшые 6 жэлэй хугасаатай һунгаха ба тэрэ түрэ, засагай эрхые дабхар гүйсэдхэдэг, хуули тогтоохо байгуулгань 165 гэшүүнтэй 5 жэлээр һунгагдадаг Үндэһэнэй Ассамблей юм. Венесуэлын газарай хэбэлэй газарай тоһон, хүнгэн сагаан, байгаалиин хии, түмэрэй хүдэр зэргэ баялигтай. Хүдэлмэри эрхэлэгшэ хүнэй тоо 2001 ондо 10.170.553 байһанай 11 хубинь хүдөө ажахын, 24 хубинь үйлэдбэрилэлэй, 65 хубинь үйлэшэлгээнэй һалбарида ажаллажа байһан ба ажалгүйдэл 14.9 хуби байгаа. 2000 оной уласай түһэбэй оролго 24.8 тэрбум, заралга 26.3 тэрбум доллар, 2001 ондо экспорт 25.3 тэрбум, импорт 16.4 тэрбум доллар, 2001 онд дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн 125 тэрбум долларта хүрэжэ нэгэ хүндэ 5.070 доллар ногдохо болоо. Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 50.4 хубиие үйлэдбэрилэлэй һалбари бай болгоһон байна. Зэбсэгтэ хүсэнэй бэе бүрилдэхүүн 2001 ондо 82.300 хүнтэй байһан ба тэрэндэ дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 1.5 хубиие зарана. Мүнгэнэй нэгэжэнь боливар нэрэтэй.




#Article 98: Колумби (124 words)


Колумби (), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Колумби Улас (), Урда Америкын улас. Зүүн талаараа Венесуэла, Бразил;, урда талаараа Эквадор, Перу;, баруун хойто талаараа Панама уласуудтай хиллэхэ болон хойто таладань Карибын тэнгис, баруун таладань Номгон далай оршоно. Мүн тус улас уһан хилээр Ямайка, Һаити, Доминиканай Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Һондурас, Никарагуа болон Коста-Рика уласуудтай хиллэдэг байна. Газар нютагай хэмжээгээрээ дэлхэйдэ 26-да, Урда Америкэдэ Бразил, Аргентинэ, Перугай дараа 4-дэ ороно. Мүн испани хэлээр зугаалха хүн зонойнгоо тоогоор дэлхэйдэ Мексика, Испаниин дараа ородог томо улас. Ниислэл хото — Богота.

Мүнөөнэй Колумби уласай газар нютагта эртэ сагта Муйска, Куймбаяа, Тайрона зэргэ индейцүүдэй обог аймагууд оршон һуудаг байба. Испанишууд 1499 ондо хүл табиһанаар тэдэнэй колонизациин үе эхилжэ, одоогой Колумби, Венесуэла, Эквадор, Панамын газар нютагые нэгэдхэһэн Шэнэ Гранадын колониин түб Богота болобо.




#Article 99: Ехэ Британи (325 words)


Ехэ Бритаани (Great Britain) али Ехэ Бритааниин болон Хойто Ирландиин Холбооной Хаан Улас (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — баруун Европын аралай улас юм. Газар нютагань Ехэ Британи арал, Ирланд аралай зүүн хойто хэһэг, бусад жижиг аралуудһаа тогтоно. Хойто Ирланд дангаараа өөр уластай газараар хилэлэдэг. Энэ хилые эһэн тоособол Ехэ Британиинь Атлантай далай, Хойто тэнгис, Ла-Маншай хоолой, Ирландиин тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Хамагай томо арал болохо Ехэ Британиинь Ла-Маншай хонгилой авто замаар Францитай холбогдодог.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас Англи, Шотланд, Уэльс, Хойто Ирланд гэһэн 4 уласаар бүрдэһэн нэгэдэһэн улас юм. Энэ улас парламентай системээр ударидуулдаг болон засагай газар ниислэл Лондондо оршодог. Мүн Үндэһэн хуулида хаанта засагта улас болон түрын тэргүүн Хатан хаан II Элизабет юм. Һубагай аралууд болон Мэн аралһаа тогтоһон Титэмэй газарууд (Crown Dependencies) албан ёһоноор уласай эзэмшил болобошье Нэгэдэһэн Хаанта Уласай хэһэг бэшэ, харин түүнтэй холбоо үүһэгэдэг. Нэгэдэһэн Хаанта Улас хуушин Британиин эзэнтэ гүрэнэй хэһэгүүд байһан, 14 гадаад харъяата газартай. Британиин эзэнтэ гүрэн дэлхэйн хуурай газарай бараг дүрбэнэй нэгые эзэлжэ, түүхэндэхэ хамагай томо эзэнтэ гүрэн байжаа. Энэ гүрэнһээ шууд шалтгаалжа Канада, Австрали, Шэнэ Зеланд, Энэдхэг, Пакистан, Урда Африка, Сингапур, Шри Ланка, АНУ гэхэ мэтэ уласуудта Британиинь ехэд нүлөөлжэ, нүлөөлэл тэдэгээрэй хэлэн, соёл уралага зэргэдэ ажиглагдана. Хатан хаан II Елизавета Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэлэй (Commonwealth of Nations) тэргүүн хэбээр үлдэһэн болон гишүүн оронуудай түрын тэргүүн юм.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас үндэр хүгжэлтэй орон болон эдэй засаг дэлхэйдэ зургаад (худалдан абаха шадбарай паритетаар тоосоһон ҮНБ) эсэбэл табда (номиналь ҮНБ) ороно. 19 ба 20-р зуунай эхэн үедэ дэлхэйн хамагай хүсэрхэг гүрэн байһан болобошье дэлхэйн хоёрдугаар дайн, 20-р зуунай һүүлэ үедэ тохёолдоһон эзэнтэ гүрэнэйхэнь задарал зэргэһээ шалгаалжа дэлхэйн ажал хэрэгтэ тэргүүлэгшэ байр һууритай оролсохо ябадал багаһашаа. Гэлээшье гэһэн эдэй засаг, соёл урлага, сэрэг арми, улас түрын нүлөөнь ехэ болон ядерно зэбсэгтэй орон юм. Нэгэдэһэн Хаанта Уласай сэрэг, хамгаалалтанда зарсуулха мүнгэнэй хэмжээнь дэлхэйдэ хоёрто эсэбэл гурбада (тоосоолхо аргаһаа шалтгаална) ороно. НҮБ-ын аюулгүйн зүблэлэй байнгын гишүүн болон Европын холбоо, Ехэ Найман, НАТО, Дэлхэйн худалдаанай байгуулалга, Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл зэргэ байгуулгануудай гэшүүн мүн.




#Article 100: Итали (749 words)


Итали (), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Итали Улас (), Урда Европодо, Апеннинын хахад аралда оршодог улас юм. Зүүн талада Адриатикын тэнгисээр, баруун талада Тирренэй ба Лигуриин тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.

Итали уласай газар нютаг Апеннинын хахад арал болон Газар дундада тэнгистэ оршохо Сицили, Сардини гэһэн хоёр томо аралые хамардаг. Итали улас хойто талаараа Альпын уулаар Франци, Швейцари, Австри, Словени зэргэ уласуудтай хилэ залгажа оршодог. Бэеэ дааһан улас болохо Сан-Марино болон Ватикан Италиин нютаг дэбисхэр дотор оршодог.

Итали улас этруск, грек, Римые багтааһан Европын хүсэрхэг соёлнуудай нэгэ үлгы нютаг бэлэй. Ниислэл Рим хотонь түүхэдэ шухала дэлхэйн хото байгаа. Илангаяа эртын Римэй болон Римэй католик сүмын хубида. Энэ нютагые 3000 жэлэй турша Германи, кельт, франк, ломбард, Византи, грек, сарацин зэргэ улас, аймагууд эзэлэн түримхылжэ, нүүдэллэн һуурижажа байба. Дунда зуунай үедэ хойто зүгэй норманууд дайлажа, харин Ренессанс үедэ Италиин дайн боложо маша олон бэеэ дааһан уласууд болон задарһан. Иим байдалд тэдэниие гаданыхан эзлэн абахань элбэг байба. Харин Итали улас нэгдэжэ түүхэдээ анха удаа тусгаар тогтониһон үндэһэтэн улас болоһоноор дээрэхэ байдал үгы болоһон. Италиин хаанта засаглалын болон дэлхэйн дайнай үедэ Италинь дотороо маша ехэ зүршил тэмсэлтэй байһан болобшье Италиин Бүгэдэ Найрамдаха Улас бии болоһоноор нүхэсэл байдал тогтоборитой болоһон.

Мүнөөдэр Итали улас дэлхэйдэ ДНБ-эй хэмжээгээр долоондо, Хүнэй Хүгжэлэй Индексээр арбан долоондо орохо үзүүлэлтэтэй, үндэр хүгжэһэн оронуудай нэгэ юм. Энэ улас Ехэ Найман, Европын Холбоо, Баруун Европын Нэгэдэлын гэшүүн болоод одоогой Европын Холбоониие (1957 ондо Римэй хэрээниие үзэглэһэн) үндэһэлэгшэ оронуудай нэгэ юм. 2007 оной 1 һарын 1-нһээ эхилэн НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй байнгын буһа гэшүүн болоһон. Итали уласай хүн зон Италишуудһаа бүрилдэдэг.

Итали гэжэ үгэ Һомерэй италос (ἱταλός — «тугал» гэһэн удхатай) гэһэн үгэһөө гаралтай байжа болохо юм.  VIII зуун жэлэй үедэ анханай грек һуурижагшад Эвбея аралһаа үмэнэдэ Италида (Калабри) нүүдэлэлэн ерэжэ, шэнэ газараа Витули («Vitulia») газарай гү, али «Тугалнуудай газар» гэжэ нэрлэнхэй. Иигэжэ нэрлэгдэһэн хэһэг һүүлдээ хойто хэһэг рүүгээ дэлгэржэ ерэбэ. Гэхэдээ бүхэли бүтэн хахад аралые нэрлэхэ болоһон миин Августын үедэ байгаа.

Итали ниитэ 301 230 км² талмайтай байна.

Италиин нютагай диилэнхи хуби уулархаг, гүбөөрхүү газар байгаад, 20% оршом ойгоор бүрхөөгдэһэн байна. Тирренэй тэнгисэй зарим хуби, Адриатикын эрьеэ зубшан набтар газар байдаг. Римэй гадна Милан, Неаполь, Турин, Генуя, Палермо, Болонья, Флоренци, Катани, Венеци, Бари, Триест, Мессинэ, Вероно, Падуя, Кальяри, Таранто, Бреши, Ливорно хотонууд байдаг.

Хойто зүгтэ Альпын шэлээр хизаарлагдаһан По мүрэнэй һаба дахажа оршодог Хойто Итали Лигури, Пьемонт, Валле-д’Аоста, Ломбарди, Трентино — Альто-Адидже, Венето, Фриули — Венеци-Джули, Эмили-Романья гэһэн можонуудые багтана. Хойто Итали хадаа гүрэнэйнгөө эдэй засагай талаар эгээн хүгжөөһэн бүһэ нютаг болоод уласайнгаа гол Генуя портые, үйлэдбэрилгын түбүүдые багтадаг юм. 

Уласай эгээн үндэр сэг хадаа Альпа шэлын Гран-Парадизо уула (4 061 м) Валле-д’Аоста ба Пьемонт можонуудай хилэдэ байрладаг. Апеннинын уула гутал хэлбэритэй харагдадаг (Stivale) Апеннинын хахад арал утаашань, Сицили арал хүрэтэр нэмжынэ. Хахад арал түб Италиһаа (Марке, Тоскана, Умбри, Лацио) ба урда Италиһаа (Кампани, Базиликата, Абруцци, Молизе, Калабри, Апули) бүридэнэ. Италии урда зүгтэ дэлхэйн гадаргуугай эбдэрхэй соо Этна ба Везувий томо галта ууланууд оршоно.

По ба Адидже мүрэнэй гадна Италида миин лэ гол горхон урдана, тэрэнһээ Арно, Тибр, Рубикон эгээн алдартай байна. Италиин 1500 нуурнуудай дунда Хойто Италида хэдэн алдартай нуур (Лаго-Маджоре нуур, Комо нуур, Изео нуур, Лугано нуур) байрлана.

Италиин ехэнхи хуби Далайн дундада тэнгисэй уларилтайшье һаа, Сицили халуун ороной уларилтай аад, Альпа ута һэрюун үбэлтэй. 

Италиин нютагаар хэһэн архелогиин малталгануудай ёһоор энэ нютагта хүнүүд хуушан шулуун зэбсэгэй үедэ гү, али 200 000 жэлэй үмэнэ амидаржа байгаа. Итали бүхэли бүтэн Газар дундада тэнгисэй бүһэ нютагай ниигэм, соёлой хүгжэлдэ асар ехэ нүлөө үзүүлээд барахагүй Европын соёлдошье мүн гүнзэгы нүлөөлжэ байһан.  V зуун жэлэй урда грегүүд һуурижаһан урда Италиһаа ба Сицилиһаа (Ехэ Греци) гадна юушье мэдэгдээгүй байна. Италиин эгээн эртын ажаһуугшад лигурнууд байгаа. Бага Азиһаа нүүжэ ерэһэн этрускүүд  урда түб Италида, Арно ба Тибрын хоорондо ажаһууба.  IV зуун жэлдэ кельтүүд Италиие добтолжо этрускүүдые По мүрэнэй хүнхэрһөө үлдөө. Кампанида самнитууд ажаһуудаг.

Лациогой эрьеын хажууда ажаһууһан латинууд этрускүүдһээ бэеэ даанги байгаа. Латинууд сабинууд хүршэнэртэеэ римэйхидэй уг гарбал байгаа.  V зуун жэлһээ V зуун жэлэй хүрэтэр Итали римэйхидэй мэдэл доро орожо, Римэй эзэнтэ гүрэнэй гол түб болобо. Самнит дайнай һүүлдэ 290 оной хүрэтэр Рим ондоо италишуудай арадуудые мэдэлдээ оруулба. Римэйхид буса хүн зоной газар нютаг римэйхид эзэлһэн. Август эзэн хаан Италиие 11 засаг захиргаанай можонуудта хубааба (Латиум ба Кампани, Апули ба Калбари, Лукани ба Бруттиум, Самниум, Пикенум, Умбри, Этрури, Циспаданай Галли, Лигури, Венети ба Истри, Транспадан Галли). Тэрэ саг үедэ бүхы Итали латажуулжа, сүлөөтэй италишууд бүхы Римэй эргэншэл эрхэтэй болобо.

Римэй эзэнтэ гүрэнэй ондоо хуби мэтэ, V зуун жэлдэ варвар вестгот, гуннууд, остготууд Италиие добтолжо ерэһэн. 476 ондо Одоакр һүүлшын эзэн хааниие Ромул Августые унагаажа Баруун Римэй эзэнтэ гүрэниие дууһаба.




#Article 101: Балдано Намжил Гармаевич (183 words)


Балдано Намжил Гармаевич (1907—1984, Буряад Улас) — 1954-1965 онуудта Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ, СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, 1965 онһоо союзна удха шанартай персональна пенсионер, Буряадай арадай уран зохёолшо, Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат юм.

Намжил Гармаевич Балдано Ивалгын аймагай Оронго нютагта түрэһэн юм. 1916-1918 онуудта Жаргалантын эхин һургуулида һуража гараа һэн. 1925 ондо нютагтаа эхи татажа комсомолдо ороод, 1926-1928 онуудта комсомолой хүдэлмэридэ ябаһан байна. Һуралсалай жэлэй туршада түрэлхи хэлэнэй багшаар хүдэлөөд абаа. Тэрэ үедөө хүдөөгэй залуушуулда зорюулжа багахан зүжэгүүдые зохёодог, тэрэнээ өөрөө наадалсажа байгаад табидаг болоһон Намжил Балдано 1929 ондо Буряадай искусствануудай техникумдэ орожо, тэрэнээ 1932 ондо дүүргэһэн юм. 

Техникумээ дүүргэһээр һая эмхидхэгдэһэн Буряадай драмын театр эльгээгдэжэ, тэндэ 1952 он болотор артистаар, режиссёроор, уран һайханай хүтэлбэрилэгшөөр, удаань директорээр хүдэлөө һэн. Энэ xугacaa coo Н. Г. Балданодо Буряадай АССР-эй габьяата, удаань арадай артистын, РСФСР-эй искусствануудай габьяата ажал ябуулагшын хүндэтэ нэрэ зэргэнүүд олгогдоо бэлэй. 

Н.Г. Балданогой зүжэгөөр бэшэһэн эрхим дээдэ зохёолнуудынь ород хэлэндэ оршуулагданхай: «Энхэ Булад баатар», «Эржэн», «Булагай эхиндэ», «Дүлэн» гэһэн зохёолнуудыень «Искусство» гэжэ хэблэл гаргаа, һүүлэй үедэ бэшэгдэһэн «Губиин нашан», «Гэсэрэй зүрхэн» гэжэ зүжэгүүдэйнь оролсоһон «Шэлэгдэмэл пьесэнүүдые» «Советский писатель» хэблэл гаргаба. 




#Article 102: Бальбуров Африкан Андреевич (306 words)


Бальбуров Африкан Андреевич (1919 - 1980, Буряад Улас) — буряадай уран зохёолшо.

Африкан Андреевич Бальбуров 1919 ондо Усть-Ордын Буряадай тойрогой Алайрай аймагай Хурсанга нютагта үгытэй таряашанай бүлэдэ түрэһэн юм. Тэрэ эдир багаһаа хүдэлмэри хэжэ эхилээ һэн, 13 наһатайдаа Улаан-Үдын паровоз-вагон бүтээхэ заводой ФЗУ-да ороод, ажаллажа байха зуураа үдэшэниинь һуралсадаг, заводой «Буряадай гигант» гэжэ олон хэһэгтэй сониндо статьянуудые бэшэдэг болоһон байгаа. 

Африкан Бальбуров 1941 онһоо 1943 он болотор Улаан Армида алба хээд, сэрэгһээ табигдаһанһаа хойшо эрдэм шэнжэлэгшын, сурбалжалагшын, уран зохёолшын ажал хээ һэн. Удаан саг соо «Байгал» сэтгүүлэй ахамад редактораар хүдэлөө, тэрэ үедөө республикын Уран зохёолшодой холбооной правлениин гэшүүн байгаа. СССР-эй, РСФСР-эй уран зохёолшодой съезднүүдтэ, областиин, хотын партийна конференцинүүдтэ делегадаар нэгэнтэ бэшэ һунгагдаһан байна. 

Прозаик Африкан Бальбуров табяад онуудаар аша үрэтэйгээр бэшэжэ эхилһэн. Тиигэжэ «Манай Зэргэтэдэ», «Манай Буряад орондо», «Сагаан һара» гэжэ новеллэ болон рассказуудай суглуулбаринууд, Данри Хилтухинтай хамта бэшэһэн «Амиды ябахые захирнаб» гэжэ баримтата повесть, «Бидэ Байгалай саана ажаһуунабди» гэжэ публи-цистическэ повесть, «Чау-чау» гэжэ хүүгэдэй повесть хойно хойноһоонь хэблэгдэн гараа. Илангаяа «Зэдэлээтэ зэбэнүүд» (1961) гэжэ түүхэтэ романиинь дэлисэ ехэтэй, түүхын баримтануудые үнэн зүбөөр харуулһаараа, геройнуудайнгаа ухаан сэдьхэлые гүнзэгыгөөр гаргажа шадаһаараа уншагшадай дура татаа бэлэй. 

А. Бальбуров шэнэ хүнүүд, шэнэ газар ехэ үзэхэ дуратай байһан хадаа олон гүрэнүүдээр аяншалһан, үргэн ехэ Эхэ оронойнгоо олон хизаар, нютаг үзэһэн хараһан байна. Тиигэжэ «Холо, ойрын нютагуудаар», «Хани нүхэсэл, жаргал тухай», «Арбан хоёр эрдэнимни» гэжэ номуудые бэшээ һэн. 

Түбэй Азиин арадуудай түүхэ һайн мэдэдэг А. Бальбуров буряад болон монгол зохёолнуудые ород хэлэн дээрэ сэхэ оршуулдаг байһан юм. Тэрэ Ц-Д. Дамдинжаповай, Ц. Шагжинай, Ц. Галановай, монгол зохёолшо С. Удвалай повесть, рассказ, зүжэгүүдые оршуулһан байна. 

Һүүлшынгээ жэлнүүдтэ А.А. Бальбуров «Алтан үндэһэн» гэжэ рассказуудай ном Москвада гаргаа, «Табан хуһанай хажууда» гэжэ роман, олон тоото публицистическэ, уран зохеолой-шүүмжэлэлэй статьянуудые бэшээ.

А. А. Бальбуровта 1973 ондо «Буряадай арадай уран зохёолшо» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэ олгогдоо һэн. Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат байгаа, олон ме-дальнуудаар шагнагдаһан юм.




#Article 103: Галсанов Цыденжап Галсанович (203 words)


Галсанов Цыденжап Галсанович (1917 - 1992, Буряад Улас) — Буряадай уран зохёолшо, оршуулагша, публицист, үргэн арадта дэлгэрһэн олон дуунай автор Цэдэн Галсанович Галсанов 1917 оной февралиин 23-да Загарайн аймагай Элхи нютагта малшадай бүлэдэ түрөө юм. Үдэшын рабфагта, М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдай заочно таһагта һуралсаха зуураа, уран зохёолой, хэблэлэй газарнуудта ажаллажа байгаа. «Буряад үнэн» сониной редактор, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной правлениин түрүүлэгшэ, мүн бэшэшье харюусалгатай тушаалнуудта хүдэлһэн юм. 

Цэдэн Галсанов буряад зүблэлтэ поэзиин уран аргануудые нилээд үргэдхэһэн юм. Буряад шүлэгтэ һүүлэй рифмэ оруулалсаһан, силлабо-метрическэ гуримаар шүлэг бэшэжэ туршаһан байна. Уянгата шүлэгүүдынь ажабайдалда халуун дураар дурлаһан охитой, бүхы һайн һайхан тээшэ уряалһан байдаг. 

Цэдэн Галсанов буряад композиторнуудтай хамта хоёр зуугаад гаран дуунуудые бэшэжэ, олониинь арадай дуунууд болонхой. Ц. Галсанов хариин, ород болон зүблэлтэ классигууд В. Шекспирэй, А. Пушкинай, М. Лермонтовэй, А. Грибоедовэй, Н. Некрасовай, Т. Шевченкын, В. Маяковскиин, Дж. Джамбулай, С. Стальскиин зохёолнуудые, «Жангар», «Давид Сасунский» гэжэ үльгэрнүүдһээ хэһэгүудые оршуулһан юм. 

Сонин, сэтгүүлнүүдтэ олон тоото очерк, публицистическэ статьянуудые бэшэһэн байдаг. Хүгжэмэй драматургида хүдэлжэ, «Саяанай хормойдо», «Булагай эхиндэ», «Талын дуран», «Алдарта далай» гэжэ оперонуудай либреттэ бэшэһэн байна. Һүүлэй үедэ «Галуута нуур» гэжэ роман шүлэгөөр бэшэһэн бэлэй.

Ц.Г. Галсановта Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ гэжэ хүндэтэ нэрэ олгогдонхой. 1934 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.




#Article 104: Дамдинов Николай Гармаевич (489 words)


Дамдинай Гармын Николай () (1932 январиин 6 — 1999 декабриин 12) — буряад уран бэшэгшэ, шүлэг бэшэгшэ. Буряадай АССР-эй арадай шүлэг бэшэгшэ (1973). Буряад ба ород хэлэнүүдээр бэшэдэг байһан. 1962 ондо КПСС-тэ ороһон юм. 

Гармын Николай Хурумхаанай аймагай Угнасай нютагта түрэгдэһэн юм. М. Горькын нэрэмжэтэ Литературна институт Москва хотодо дүүргэһэн байгаа. 1960—1970-аад онуудта Буряадай АССР-эй уран бэшэгшэнүүдэй холбооной толгойлогшоор хүдэлһэн юм.

Николай Дамдиновай түрүүшын ном 1955 ондо хэблэгдээ. Тэрээнһээ хойшо Н. Дамдинов уран зохёолой хэрэгтэ бэлиг шадабаряа хандуулһан. «Эсэгын нэрэ», «Минии багша — Ленин», «Доржо Банзаров тухай дуун» гэжэ поэмэнүүдынь олондо мэдээжэ болонхой. «Шэнхинээтэ нарһад», «Шэнэ газар», «Талын дуун», «Мүшэтэ харгы» гэхэ мэтэ лирико-философско удха шанартай зохёолнууд хэблэгдэһэн юм. «Шэнхинээтэ нарһадай» үгэдэ тааруулжа, композитор Б. Ямпилов оратори бэшэһэн байдаг. Мүн композитор А. Андреев «Минии багша — Ленин» гэжэ поэмээрнь оратори бэшэжэ дүүргэһэн юм. Поэдэй үгэ дээрэ олон дуунууд бэшэгдэнхэй. 

Николай Дамдиновай бэшэһэн сценаряар 1958 ондо Свердловско киностудида «Ургын һалбаржа байхада» гэжэ кинофильм табигданхай. 1967 онһоо Н. Дамдинов зүжэг бэшэжэ эхилээ һэн. Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй драмын академическэ театрай тайзан дээрэ: «Үнгэрһэн хэрэг», «Доржо Банзаров», «Илалтын дархашуул», «Декабристын бэһэлиг» гэһэн зүжэгүүдынь табигдаһан байха юм. 

Николай Дамдиновай шүлэгүуд, поэмэнүүд ород хэлэн дээрэ оршуулагдажа, «Новый мир», «Дружба народов», «Огонёк», «Октябрь», «Наш современник» сэтгүүлнүүдта толилогдожо, номууд боложо согсологдон Москвада хэблэгдэһэн. Уран зохёолой хүгжэлтын асуудалнуудаар статьянуудые, тэмдэглэлнүүдые бэшэжэ, сонин, сэтгүүлнүүдтэ гаргадаг һэн. Тэдэнь сугларжа ерэхэдээ, хоёр боти ном болоһон юм: «Уран үгын хизаар», «Арадай ажабайдалай түүхэ». 

Ородой поэзиин зэндэмэни жасаһаа шэлэжэ оршуулха ябадалые Н. Дамдинов уран мэргэжэлэй үндэр һургуули гэжэ тоолодог байгаа. Тиин, Александр Пушкинай «Бишыхан трагединуудые», Михаил Лермонтовэй шүлэгүүдые, Владимир Маяковскиин «Ехэл һайн» гэжэ поэмын найман бүлэгые оршуулһан байна. Шүлэгүүдынь манай Эхэ ороной олон хэлэн дээрэ оршуулагданхай, тиихэдэ Улаан-Баатарта номынь монгол хэлэн дээрэ хэблэгдээ. Николай Дамдинов 1958 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн. 

Н.Г. Дамдинов олониитын ажабайдалда эдэбхитэйгээр хабаадажа Буряадайнгаа ажалшадтай уулзажа, шүлэгөө уншаха дуратай, өөрынгөө түрэл уран зохёолой үмэнэһөө Москва, Киев, Волгоград, Грозный, Махачкала, Семипалатинск, Самарканд, Ереван, Псков, Кострома, Горно-Алтайск, Кызыл, Хабаровск, Шэтэ, Эрхүү хотонуудта үнгэргэгдэһэн Россиин болон бухэхолбооной поэзиин үдэшэнүүдтэ хабаадаһан намтартай. 1980 оной апрель һарада Москвагай Политехническэ музей соо Николай Дамдиновай авторска үдэшэ амжалтатайгаар үнгэрөө бэлэй. Гадна, Н. Дамдинов РСФСР-эй болон СССР-эй Уран зохёолшодой съезднүүд дээрэ үгэ хэлэһэн байдаг, мүн уласхоорондын литературна зүблөөнүудтэ (Монголдо) хабаадалсаа. 1976 оной май һарада Ази-Африкын арадуудай һаналаа нэгэдэлгын IV-хи конференцидэ Баку хотодо ошоһон юм. Тэндэ Ази-Африкын конференциин Советскэ комитедэй гэшүүн боложо һунгагдаа. Н. Дамдинов — эб найрамдал хамгаалха Буряадай республиканска комитедэй гэшүүн байһан. 

Николай Гармаевич Дамдинов Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат, Буряадай АССР-эй арадай уран зохёолшо, РСФСР-эй Максим Горькиин нэрэмжэтэ Гүрэнэй шангай лауреат болоһон байгаа.

Тэрэ «Баргажан», «Шэнхинээтэ нарһад», «Эсэгын нэрэ», «Битва за солнце» гэжэ шүлэгүүдэй холбоонууды зохёожо гаргаһан байна. «Эсэгын нэрэ», «Харгын талаан» гэжэ поэмэнууды бэшэһэн байна. 1962 ондо А. Пушкинэй «Маленькие трагедии» гэжэ ном ород хэлэнһээ буряад руу оршуулба.

Дамдиновэй шүлэгөөр нэгэ хэды оратори зохёогдоһон байна: 1965 ондо «Шэнхинээтэ нарһад» гэжэ Б. Б. Ямпилов хүгжэмшэнтэй, ба «Минии багша — Ленин» — А. А. Андреев хүгжэмшэнтэй 1980 ондо.

СССР-эй Верховно Совеэдэй 10-дахи уряалай депутат (1979—1984).




#Article 105: Цэдэн Дон (164 words)


Цэдэн-Жаб Дондупович Дондубон (1905—1938, Буряад Улас) Буряадай АССР-эй Бэшүүрэй аймагай Аяга нютагта таряашанай бүлэдэ 1905 ондо түрэһэн юм. Ерээдүйн уран зохёолшо багаһаа хойшо ухаансар һүбэлгэн, һонюушархуу юм һэн. Таба наһатай байхадаа, монгол бэшэг мэдэхэ болоһон, зургаатайдаа хоёр класстай һургуулида (табан жэл соо һурадаг) ороод, тэрэнээ 1922 ондо эрхимээр дүүргэбэ. 

Энэ үедэ гэр бүлэеэ хамгаалха ганса хүниинь болоһон дээрэһээ саашаа һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргагүй болоһон юм. Ц. Дон шэнэ совет засаг бүхэжүүлхэ хэрэгтэ залуу наһанһаа хойшо эдэбхитэй оролсобо. 

Хурса бэлигтэй уран зохёолшо Ц. Дон оройдоо гушан гурба хүрөө һэн. Энэ богонихон наһан соогоо прозоор, шүлэгөөршье эрхим һайн зохёолнуудые бүтээжэ үрдеэ. Гадна, публицистическэ, шүүмжэлэлэй статьянуудые бэшэдэг, оршуулга хэдэг, ниитын туйлай ехэ хүдэлмэри ябуулдаг байгаа. 

Ц. Доной «Шуһата хюдалга» гэжэ түрүүшын рассказ 1930 ондо «Тэмсэлэй шэмэг» гэжэ сэтгүүлдэ толилогдоһон юм. 1927 ондо буряадай литературын түүхэдэ эгээн тү- рүүшын туужа — «Хиртэһэн һара» гэжэ зохёолынь хэблэлһээ гараа бэлэй. Туужа соогоо автор урдын барга зан заншалай эбдэрэн түригдэжэ, шэнэ байдалда, хамтын ажалда буряад зоной орожо байһые тобойсо зураглажа шадаа бэлэй. 




#Article 106: Солбоной Туяа (639 words)


Дамбинов Пётр Никифорович (1892 — 1938, Буряад Улас)  XX зуун жэлэй эхинэй буряад үндэhэн хүдэлөөнэй мэдээжэ ниитын ажал ябуулагша, Буряад автономиин түрүүшын хүтэлбэрилэгшэ, ирагуу найрагша, уран зохёолшо, Буряад үндэhэн уран зохёол, уран һайханай зураг, хүгжэм, үндэһэ яһатанай театр эмхидхэгшэдэй нэгэн, энэ талаар мэргэжэлтэдые бэлдэхэ хэрэгтэ хубитаяа оруулhан.
Буряад үндэhэн соёл хүгжөөхэ болон дэлгэрүүлхэ талаар бэлэдхэлэй ехэхэн ажал ябуулһан габьяатай. 1937 ондо хамалганда тушаагдаад, «нармай монгол» ба «эсер» гэжэ гэмнэгдээд, 1938 ондо буудуулһан, 1957 ондо хүсэд сагааруулагдаһан байна.

Дамбинов П.Н. 1892 оной февралиин 20-до Эрхүүгэй губерниин Заглик улуста олон хүүгэдтэй үгытэй буряад айлай бүлэдэ түрэһэн юм. 8 наһатай байхадань, эжынь наһа бараа, жэл үнгэрхэдэнь эсэгэнь мордоо. Петя хүнгэн бэшэ бэрхэшээлнүүдтэй бага наһандаа дайралдаа, 8 наһатайһаа аха хүнүүдтэй поли дээрэ хүдэлжэ захалаа. Үдэр бүри хүндэ ажал хээшье һаа, тэрэ сэдьхэлээрээ доройтоогүй, харин оршон тойронхи байгаали, эсэгынгээ найман ханатай hэеы гэрэй оройдо хараасгайн жэргэхые һайхашааhаар үндыгөө. Петр Эрхүүгэй хүдөө ажахын училищи Харганын (Усть-Ордагай буряад нэрэ) хажуудахи Жердовка гэhэн hууринда дүүргэжэ, тэрэ сагта шухала хэрэгтэй багшын болон агрономой хоёр мэргэжэл шудалжа гараа. Тэрэ сагта хүндэ хэрэгтэй ямар мэргэжэл шэлэхые һайн ойлгодог байгаа. Түүхэшэдые ба хэлэ бэшэгэй мэргэжэлтэдые мүнөөнэйхидэл адли аминдань заадаггүй, харин сугтань нэгэ суг факультедтэ заадаг һэн, юундэб гэхэдэ хэлэ бэшэг мэдэхэгүй ямар түүхэшэн гарахаб гэжэ ойлгодог hэн.

Һонирхолтойнь гэхэдэ, училищида һуража байха үедөө Петр шүлэгүүдые бэшэжэ, тэндэхи ханын сониндо тэдэнээ уншагшадай hонорто дурадхадаг hэн. Эдэ зохёоhон шүлэгүүдээ ород хэлэн дээрэ бэшэдэг байгаа. Тэндэ һуража байхадаа, Петр 12 километр ябагаар Харганын буряад уран зохёолдо дуратай залуушуултай хамта Эхирэд Булагадай аймагай удха зохёолой бүлгэмдэ ябажа эхилээ. Тиихэ үедэ арадай дундаhаа гараhан эдэбхитэдэй Т. Зандановай, А. Халмашкеевэй эмхидхэһэн бүлгэмдэ залуу буряад хүбүүд бэе бэетэеэ зохеохы бэлигээрээ хубаалдажа, һаналаараа андалдажа, бэлигээ хурсадхадаг hэн. Хэнэйшье мэдэхээр, нэгэ һанал бодолтой хүнүүдэй харилсаан ерээдүйдэ бэлигтэй ударидагшадые, урагшатай хүтэлбэрилэгшэдые, элитэ зохёохы ажалшадые hурган хүмүүжүүлдэг hэн. Нүхэдынь эхилэн бэшэгшэ нүхэртөө ехэ удхатайхан «Солбонэ Туя» гэһэн далда нэрэ үгэhэн юм. Петр Дамбинов энэ Харганаагай «арадай ехэ hургуулида» алишье талаараа ургаа, хүгжөө гэхэдэ алдуу болохогүй, олоной урда үгэ хэлэхэ, хэрэг эмхидхэхэ, зохёол бэшэхэ шадабаритай болоо гэжэ тэмдэглэхэ шухала.

Энэ Харганаагай бүлгэмһөө нютагаархидай дэмжэлгэтэй Солбонэ Туя дэлхэйе эзэмдэхэ хүсэлтэй Эрхүү хото зөөжэ ерэнэ. Тэрэнэй шүлэгүүд гар бэшэмэл «Ошон» сэтгүүлэй, «Нүхэр» болон Эрхүүгэй нютагаархидай бүлгэмүүдэй гаргаһан сэтгүүлнүүдтэ хэблэгдэнэ.

П. Дамбинов Жердовск hууринай агропедучилищи дүүргэһэнэй удаа 3 жэл хүдөөдэ багшалаад, Эрхүү хото 1917 ондо нүүһэн байна. Эрхүү хотодо эршэтэй 25-тай буряад хүбүүн арад зоной дунда суутай болоһон эссернүүдэй партида ороно.
Социалис-хубисхалшад Ород уласай 90% хүн зоной һонирхол элирхэйлдэг байгаа, адли тэгшэ эрхэ, сүлөөтэ байдал, һунгалта, ажалшан арадта газар хубаалга гэхэ мэтэ асуудалнуудые табидаг һэн. Тэдээндэ эсэргүү социал-хубисхалшад байгаа (РСДРП). Большевигүүд эдэбхи ехэтэйгээр өөһэдынгөө үзэл бодол арад зоной дунда дэлгэрүүлхэ гэжэ оролдодог hэн.

М. Сахьяновагай ударидалга доро олон Эрхүүгэй буряадууд РСДРП-гэй гэшүүд болоһон байгаа, тиигэбэшье П.Дамбинов тэдэнэй үгэдэ оронгүй, «эсернүүдэй» «зүб зам» шэлэһэн ха. Тэрэ шухала хэрэгтэй гэһэн юумэеэ үнэн сэхээр хамгаалдаг ехэл эдэбхитэй хүн байһан юм. Тиимэһээ тэрэ хүлгөөтэ 1917 ондо буряадуудай зүгһөө Эрхүүгэй земствэ руу эльгээгдэнэ; тэндэ ядарһан тулиһан үндэһэн арадай һанал бодол ба эрхэ хамгаална ба түлөөлнэ.

П. Дамбинов 1917 ондо Эрхүүгэй Бурнацкомой таhагай түрүүлэгшын орлогшоор hунгагдана. Тиихэ үедэ Бурнацком буряад үндэhэ яhатанай байдалаа өөhэдөө тодорхойлхо эрхэ олгохын тула ябадал эрхилhэн юм. Тэрэниие буряад-монгол фракциин Эмхидхэн байгуулха Суглаанай түрүүлэгшээр, Алас Дурна Уласай Арадай Суглаанай түрүүлэгшын орлогшоор hунгагдаhан юм.

Эсернүүдтэй хабаатай байhандаа сүлэлгөөр ябаhанаа ойлгожо, тэрэ 1923 оной апрелиин 5-да «Правда» газетэдэ эсерэй партиhаа арсажа, Совет засагые зүбшөөhэн нээмэл бэшэг толилно. П. Дамбинов тэрэ үеын бодото байдалhаа дулдыдан, үндэhэн арадайнгаа нэгэдэлэй түлөө хүсэ шадалаа зорюулжа, hургуули, уран зохеол, театр болон үндэhэн соелоо дэлгэрүүлхэ талаар ажал ябуулха гэжэ бодоhон байгаа.

П. Дамбинов түрүүшын зохёолнуудаа ородоор, hүүлдэнь буряадаар бэшэдэг болоо hэн. Тэрэнэй зохеолнууд «Буряад-Монголой үнэн» сониндо, «Соёлой хубисхал» гэhэн сэтгүүлдэ толилологдодог hэн. Тэрэнэй «Сэсэг», «Амгалан адуушан» гэhэн рассказууд олондо мэдээжэ юм.

Петр Дамбинов урданай буряадай hуудал байдал, ажахы, заншалаа алдангүй, саашань үргэлжэлүүлхэ, арад түмэнөө өөрын эрхэ байдалтай болгохо гэхэ мэтын гүнзэгы hанал бодолнуудаа бэелүүлхэеэ эрмэлзэдэг hэн.




#Article 107: Тороев Аполлон Андреевич (324 words)


Тороев Аполлон Андреевич (1893—1981) — Буряад үльгэршэн, уран зохёолшо. 

Шубуунай ниидээн дундаа хүлдэмэ январиин ханхинама хүйтэнэй үедэ Эрхүүгэй купецүүд Ангарын мүльһэн дээрэ хатарша моридой урилдаа үүдхэбэ. Боохоной нюдарган баян Трубачеев өөртэнь барлаг ябаһан Андрей Тороевой Аполлон гэжэ арбан долоотой шуран солбон залуу хүбүүндэ өөрынгөө хатаршые унуулжа энэ урилдаанда эльгээбэ. Урилдаанай үедэ Аполлон мэеэрхэлдэгшэдэй нэгэндэ морин дээрэһээ халба сохюулан унажа, нюдэнэйнгөө хараа гэмтээжэ, хаража шадахаяа болёо һэн. Энэ хохидолто урагшагүй үе хадаа 1910 ондо тохёолдоо һэн. 

Аполлон Андреевич Тороев Эрхүүгэй можын Боохоной аймагай Шүнтэ нютагта 1893 оной декабриин 14-дэ түрэһэн юм. Тороевтоной бүлэ соо арбан гурбан амин хүн байжа, Аполлон хорин гурбан жэл соо нютагайнгаа баяшуулда ото барлаг ябаһан байна. Табахан наһатайдаа нюдарган баян Трубачеевтэ хүүгэдтэйнь хүмүүжүүлэгдэхээр үгтэжэ, долоон наһа хүрэхэдөө газарыень борнойлдог боложо эхилбэ.

Үзэг бэшэг мэдэхэгүй Аполлон Тороевой улас түрын үйлэ хэрэгүүдые ойлгохо, үзэл бодолойнь бүрилдэхэ хэрэгтэ өөрынгөө нютагай хүн, түрүүшын буряад отрядай командир Павел Балтахиновтай, Сибирьтэ болоһон дайнай мэдээжэ герой Нестор Каландаришвилитай танилсаһаниинь ехэхэн үүргэ дүүргэһэн юм. 

Олонхи үетэн нүхэдтөөл адли, А.Тороев урдань үльгэр, онтохонуудые миил һанаандаа хадуугаад, хожомынь ушарай дайралдахада хөөрэдэг байһан аад, Октябриин хубисхалһаа хойшо уран үгын хүсөөр ажабайдалда оролсожо, түрэл арадайнгаа баяр жаргалай, сүлөөтэ байдалай түлөө тэмсэлдэнь туһалжа үзэхэ оролдолго хэбэ. 1920 ондо «Үгытэйшүүл ба баяшуул» гэжэ зүжэг багша Николай Багаевтай хамта зохёоно. Энэнь зохёохы ажалайнь эхин болоһон юм. Тиигэжэ үльгэршэн Тороев шэнэ ёһоной үльгэршэн, совет үльгэрнүүдые эгээн түрүү зохёоһон хүн болоно.

Аполлон Тороев дуунуудаа ехэнхидээ ябууд дундаа зохёодог бэлэй. 1934 ондо А. Тороевойдо Улаан-Үдэһөө уран зохёолшо Хуса Намсараев ерэбэ. Үльгэршэнэй үльгэр, онтохон, дуунуудыень удаан шагнаад, ехэшэг темэнүүдтэ хандахыень Тороевто дурадхаа һэн. 

Дайнай һүүлээр буряад хэлэн дээрэ «Һайрхуу нохой» (1955), «Онтохонууд» (1956), «Ажалша тоншуул» (1957), «Шэлэгдэмэл зохёолнууд» (1954), Эрхүүдэ ород хэлэн дээрэ «Онтохонууд» (1967), «Ленин багша» (1970) гэжэ номуудые хэблүүлээ. Бүхыдөө гушаад шахуу ном гаргаһан юм. 

А. Тороев «Хүндэлэлэй тэмдэг» орденоор, «Ажалда шалгарһанай түлөө», «1941-1945 онуудай Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ шэн зоригтойгоор ажаллаһанай түлөө» медальнуудаар шагнагданхай, Буряад-Монголой АССР-эй искусствын габьяата ажал ябуулагша гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй байгаа.




#Article 108: Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаев (231 words)


Чимит Цыдендамбаевич Цыдендамбаев (1918—1977, Буряад Улас) Загарайн аймагай Тарбагатай нютагта малша буряадай бүлэдэ түрэһэн юм. Чимит Цыдендамбаев бага наһанһаа юумэ һонирходог, арадай ульгэр, дуунуудые олоор мэдэдэг байгаа. Хэжэнгын дунда һургуулида һуража ябахадаа, шүлэг бэшэжэ туршадаг, һургуулиин ханын сониндо гаргадаг һэн. 

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ «Илалтын замаар» гэжэ шүлэгүүдэй суглуулбари, «Гвардеец» гэжэ поэмэ хэблэн гаргаба. Поэт эдэ номууд соогоо хүнүүдэй эрэлхэг зоригые, илалтада батаар этигэжэ байһые магтан дуулана. Эдэ жэлнүүдэй зохёолнууд поэдэй уран шадабариин урган хүгжэжэ байһые гэршэлээ һэн. 

Удаадахи жэлнүүдтэ «Үглөөгүүр» (1940), «Манай Тарбагатайда» (1950), «Шүлэгүүд» (1953) гэжэ шүлэгүүдэй суглуулбаринууд хэблэгдэһэн байна. 1954 ондо «Соном Гармаев» гэжэ токарь хүдэлмэришэн тухай томо поэмэ хэблүүлбэ. Чимит Цыдендамбаев дайнай һүүлэй жэлнүүдтэ прозаическа зохёолнуудые бэшэжэ эхилнэ. 1948 ондо «Банзаровай лагбан» гэжэ повесть хэблэгдээ. 

Поэт ород ба совет классигуудай зохёолнуудые олоор оршуулаа юм (М. Лермонтовэй «Демон», А. Пушкинай «Полтава», Н. Крыловэй баснинууд, Н. Некрасовай, В. Маяковскиин шүлэг, поэмэнүүд). Һүүлэй жэлнүүдтэ Чимит Цыдендамбаев шүлэгөөр, прозоор хэдэн номуудые бэшээ һэн гэбэл: «Шэнэ гэр» — рассказуудай суглуулбари, «Буряад басаган» — повесть, «Буряадай угалзанууд» — шүлэгүүд, «Талын аадар» — рассказууд. Зохёолшын наһа бараһан хойно, 1979 ондо «Современник» хэблэлээр «Сэнхир галуу агналга» гэжэ шог, ёгто удхатай роман гараа һэн. (Энэ роман түрүүндээ «Холо, ойрын түрэлнүүд» гэжэ гаршагтайгаар «Байгал» сэтгүүлдэ гараһан юм). 1977 ондо буряад хэлэн дээрэ шэлэгдэмэл шүлэгүүдэйнь ном гараа һэн. «Советский писатель» хэблэлдэ «Банзарай хүбүүн Доржо», «Түрэл нютагһаа холо» гэжэ хоёр роман нэгэ хабтаһатай ном соо гараа бэлэй. 




#Article 109: Шадаев Аполлон Иннокентьевич (144 words)


Аполлон Иннокентьевич Шадаев (1902—1969, Буряад Улас) Эрхүүгэй можын Боохоной аймагай Үбэсэ нютагта түрэһэн юм. 1916 ондо Үбэсын хоёр класстай училищи дүүргээ һэн. Саашаа һураха арга боломжогүй байһанаа, шэнэ совет засагай үедэ һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргатай болоһон байна. 

Аполлон Шадаев буряад литературын эхин хүгжэлтэдэ драматургиин талаар нилээд үүргэ дүүргэһэн юм. Бүри техникумдэ һуража байхадаа, «Золгүй хүүхэн», «Хаанай хашалан» (1925), «Зүблэлтэ засаг» (1927) гэжэ зүжэгүүдые бэшээ һэн. Хожомынь «Шэнэ зам» (1932), «Хаалтанууд» (1933), «Лимбэ» (1935), «Мэргэн» (1937), «Колхозно зүжэгүүдэй суглуулбари» (1939), «Баяр» (1940) зүжэгүүдые, «Онтохонууд» (1946), «Хабарай баяр» (1947), «Буряад — Монгол онтохонууд» (1950), «Нарата хабар» (1951), «Эдир ангуушад» (1954), «Шэдитэ шулуун» (1958), «Бар тайга соо» (1959), 1959 ондо М. Степановай оршуулгаар ород хэлэн дээрэ «Мэргэн годли» гэжэ зохёолнуудые хэблэн гаргаа. 

Һүүлшын жэлнүүдтэ «Гургалдайн гурбан сэсэн» (1965), «Алтан үндэгэн» (1967) гэһэн онтохо, домогуудай номуудые хэблүүлээ, «Байгал» сэтгүүлдэ буряад жороо үгэнүүдые гаргуулһан, «Шуран Даша» гэжэ зүжэг бэшэһэн байна.




#Article 110: Гэсэр (183 words)


Бии болоһон сагһаан хойшо олон үндэһэтэндэ тараһан ба одоошье Түбэд, Үбэр Монгол, Хүхэ нуурта хайлагдажа бай дэлхэй дээрэхи эгээн ута амиды үльгэр юм. Олон үндэһэтэндэ тараһанайнгаа хубида үндэһэтэн бүриин онсолигые шэнгээһэн олон янзын хубилбаритай.

Эгээн анхалан 1716 ондо монгол хэлээр модон бараар хэблэгдэһэн болоод энэһээ үмэнэшье олон бэшэмэл эхэнүүд байһан.

Энэ үльгэр олон хоног соо хөөрэгдэдэг байгаа. «Гэсэрые» хөөрэдэг үльгэршэд үсөөн бэшэ һэн. Тэдээнэй дунда түүхэдэ үлэһэн үльгэршэд гэбэл, манай тон һайн таниха Аполлон Тороев, мүн баһа Маншууд Имегенов, Пёохон Петров, Папа Тушемилов болон бусад. Үльгэршэдэй «Гэсэрые» хөөрэхэдэ эрдэмтэд, зохёолшод ханамжатайгаар бэшэжэ абадаг һэн. Мүнөө манай танилсаха «Арадай баатар Гэсэр» гэжэ үльгэр мэдээжэ поэт Николай Гармаевич Дамдинов таанад, һурагшадта, ойлгогдохоор, тобшоор, хуряангыгаар найруулан бэшэһэн байна. Урданай сагта буурал толгойтой гэсэршэ үбгэн зөөлэн олбог дээрэ дабшалжа һуугаад, тодо хонгёо хоолойгоор шагнагшадай зүрхые хүдэлгэн, үльгэр түүрээдэг һэн.

Тэдэнэй хөөрөөгөөр 1900-аад онуудһаа эхилээд 1940-өөд онууд хүрэтэр, эрдэмтэд ба зохёолшод «Гэсэрые» ханамжатайгаар бэшэжэ абаа. Тэдэ бэшэжэ абтаһан бүлэгүүдые уран зохёолшо Намжил Гармаевич Балданай согсолон нэгэдхээ һэн. Буряад хубилбариин «Гэсэр» согсолборинь түрүүшынхеэ 1959 ондо Улаан-Үдэдэ хэблэгдээ. Иимэ үльгэрнүүд бэшэ арадуудташье бии. Кыргызүүдэй «Манас», хальмагуудай «Жангар» энэ тоодо ороно.




#Article 111: Буэнос-Айрес (116 words)


Буэнос-Айрес ( — «һайн хии»), Аргентинын ниислэл хото. Албан ёһоной хилэ доторынь — холбооной ниислэл тойрог. 2 891 мянган хүн зонтой (2010), шадар дүүргэнүүд тоолобол, 14,598 сая хүн зонтой. Гүрэнэй эгээл томо тээбэриин узуулбари ба далайн боомто (жэлдэ 20 сая тооно ашаанай эрьелтэтэй). Эсейса улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Гол ажаүйлэдбэриин түб (гүрэнэй ажаүйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй 50 % үлүү). Машина бүтээлгэ, тоһо болбосоруулха, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Метрополитен. Дээдэ һургуулинууд. Эрдэм Ухаанай Академи, Үндэһэтэнэй түүхын музей, угсаатан зүй музей, г.м. Латин Америкэдэ эгээн томо «Колон» оперын театр. 1536 ондо (ондоо мэдээлэлээр, 1535 ондо) байгуулагданхай. 1776 онһоо Ла-Плата хаанай түлөөлэлгын ниислэл, 1816—1826 оной хоорондо Ла-Плата Нэгэдэһэн Можонуудай, 1880 онһоо Аргентинэ уласай ниислэл. XVIII зуунай церковь сүмэнүүд, XIX—XX зуун жэлэй парадай гудамжа.




#Article 112: Бээжэн (199 words)


Бээжэн (  Běijīng, «хойто ниислэл») — Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай ниислэл; уласайнгаа улас түрэ, соёл, болобсролой түб; ямар нэгэн нэгжид (можо г.м) харьяалагддахгүй шууд уласай дооро байдаг дүрбэн хотын нэгэ.

Бээжэнгэй хүн зоной тоо хурсаар ургажа байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая оршин суугчтай болсон. Энэни уласдаа Шанхайн дараа, дэлхэйдэ эхэнэй 10-т багтаха ехэ тоо юм.

Оршин сагта ямаршье хэлэн байһан энэ хотын нэрэ доорохо хоёрын нэгэндэ хамаарна.

Дээрэхи оршон сагай нэрые олохоһоон урда олон нэрэтэй байһан. Уласай ниислэл болһон X зуунһаа эхилэн тоосоно. 938 онһоо Хитан уласай 南京 Нань-жин «урда ниислэл», 1122 онһоо үсөөхи жэл Сүн уласай 燕山 Янь-шан, 1153 онһоо Алтан уласай 中都 Жүндү «дунда ниислэл», 1271 онһоо Юань уласай 大都 Да-ду «ехэ балгаһан/ниислэл» (монголшуудай хубида Дайду). Энэ үедэ жуулшин Марко Поло хотын нэрые Cambuluc (магадгүй «хан балгаһа») гэжэ тэмдэглэһэн байдаг. Дээрэхэ нэрс сүм хитад ханзынха тул шууд үнэмшихэд баһа лэ бэрхэ юм. 1368 онһоо 北平 Бэй-пин «хойтын амар түбшин», 1403 онһоо одоогынхоо нэрые Мин улас, Чин уласай үеые дамжин, 1928 онһоо ДИУ-ын үедэ дахин Бэйпин нэрэтэй болһон боло эсэстээ 1949 онһоо БНХАУ байгуулагдахад одоогынхоо нэрые эргэн оложээ.

 Өнгө бүрийн тайлбар




#Article 113: Николай Коперник (355 words)


Николай Коперник (Mikołaj Kopernik, 1473 оной 2 һарын 19 – 1543 оной 5 һарын 24) — Дэлхэйе юртэмсын түб гэһэн ойлголтые нисааһан одон орон шудалааша байба.

Суута астроном Миколай Коперник Польшын Торунь хотодо түрөө. Бага наһанһаан эсэгэ эхэһээ үншэржэ хосорһон тэрэниие нагаса ахань хүмүүжүүлжэ хүнэй зэргэдэ хүргэһэн байна. Хүүгэд байхаһаан һуража мэдэхэдэ сэдьхэл һанаанаа бүрин зорюулһан Николай Коперник эхилээд Польшодо, дараань Италида хос дээдэ болбосорол эзэмшээ. Хэдыгээр тэрэнэй үзэһэн эрдэмэй ехэнхинь шажанай ном байһан болобошье һамбаагаараа үмэнэхи болон өөрын үеын агууехэ математикнар, одон ороной бүтээлтэй гүнзэгы танилсаа. Энэ зэрэгэсэ гүн ухаан, түрэ эрхэ, анагааха ухаанда һуралсажа алас нютагһаа эхэ орондоо тала бүрын үргэн мэдэлгэтэй эрьежэ ерэһэн байна. Николай Коперник нютагтаа ерэн Варми болон Фромборкто сүм хиидтэ дээгүүр албан хаангуутаа инженерэй ба эмнэлгын албанда үдэрэй сагаа зарсуулан, һүниин сагта сүлөө заб гарган одон ороной шудалалай ажал хэжэ эхилээ. Тэрэ үбэлэй хүйтэн, жабар һалхиие тэбшэн шадал муутай түхөөрэмжээр ажаллажа, байһан болобошье мохолгүй шармайһаар 40 эргэм наһандаа агуу ехэ нээлтэ хэжэ «Тэнгэриин гарагуудай хүдэлөөн тухай» гэдэг алдарта бүтээлээ туурбяа. Энэ бүтээлээрээ Николай Коперник дэлхэй бол бүхы оршолон юртэмсын түбдэ хүдэлөөнгүй оршодог гэжэ үзэжэ, бусад одон юртэмсэ бурханай зохёолоор тэрэндэ зорюулагдан оршодог гэһэн уридаха үеын ойлголтодо хатуу сохилто үгэһэн юм. Тэрэ Һагба, Баасан, Мигмар болон бусад гарагууд Дэлхэйе тойрожо байдаг бэшэ, харин Дэлхэйн хамта Нараниие тойродог гэһэн дүгнэлтэ хэжэ Наранай системын гарагуудай хүдэлөөнэй байдалые харуулһан зураг зохёоһон бэлэй. Николай Коперник геометриин нарын тоосоо томьёо хэрэглэн Наран түбтэй системын онолые бии болгоһониинь Наран ба гарагуудай хоорондохи харисангы зайе бодожо гаргаха, гараг Дэлхэйн хоорондохи зайһаа шалтагаалан ододой гилалзалта бууража, андалдадаг шалтагааниие үнэн зүб тайлбарилха боломжо бүридүүлээ. Иигээд Николай Коперник олон зуун жэл ноёрхоһон Птолемейн һургаалые үгыдхэһэнээр сүм хиидэйхи галзуурһан эсэргүүсэлтэй тулгараа. Тэр үедэ шажанай һургаалта эсэргүү бодоһон хэн болобош тэрсүү үзэлтэндэ тоосогдожо, тиимэ хүндэ анафема гэһэн үзэшэгүй муухай яла шиидхэл ноогдодог байгаа. Николай Коперник шажанай шиидхэлһээ болгоомжолон өөрын бүтээлые хэблүүлхые 30 үлүү жэл хойшо табиһаар наһан барахынхяа үмэнэхи хэблэлдэ шэлжүүлээ. «Николай Коперникай нээлтэ зүбхэн одон ороной шудалалда түдыгүй байгаалиин шэнжэлэл, юртэмсые үзэхэ үзэлдэ бүхэли бүтэн хубисхал хэһэн болоод «Тэнгэриин гарагуудай хүдэлөөн тухай» ном хэблэгдэн гараһан ябадал шажанай номлолоор байгаалиин хуулые тайлбарилха ямаршье боломжогүйе харуулһанаараа шухала юм» гэжэ Ф. Энгельс үнэлэн бэшэбэ.




#Article 114: Удаа дараалһан хүсэнэгтэ (135 words)


Мүнөөнэй бүгэдэ ниитын сахидаг ойлгомжо тааруугаар, Юртэмсын наһан 13,5 тэрбум  жэл доошоогүй сэгнэгдэдэг байна, Газар дэлхэйн наһан – 4,5 тэрбум тухай жэл.
Он жэл тоололго хадаа олонхи оронуудта Христос эринэй (“манай эрин”) үндэһэн дээрэ он жэл тоололго мүн (Иисус Христосай тухайлһан түрэлгэ үеһөө эхилээд).
Бэшэһэн эшэ үндэһэнэй мэдээгээр үлэмжэ лабтай (жэл хүрэтэр нарин)  900 жэл хүрэтэр һара онуудые тодорхойлхо болохо, хэдэн арбан жэл хүрэтэр нарин –  3 мянган жэл хүрэтэр. Үлэмжэ эртэ урдын болоһон ушар (саада тээ 50 мянган жэл хүрэтэр) юрэ нүүрһэнтүрэгшын радио эдэбхи изотоп шэнжэлгэ үндэһэн дээр ябадалын он саг ологдодог байна, анха түрүүшын үедэхи – ондоо бодос зүй онол аргаар. 
Нүүрһэнтүрэгшын радио эдэбхи изотоп шэнжэлгэ хэрэглэхэдээ, урда тээ ХХХ жэл гэһэн томьёо хэрэглэгдэдэг (тиихэдээ манай эринэй 1950 он хадаа эхилхэ сэг болоно), тиигэбэшье һара он зүб тодолхоёо нарин хэмжүүр хүсэнэгтэ хэрэглэхэ хэрэгтэй. 




#Article 115: Номгон далай (408 words)


Номгон далай — талмайгаараа ба гүнзэгыгөөрөө Дэлхэйн эгээн ехэ далай. Гурбан бусад ехэ далайнуудтай (Энэдхэг, Атлантик, Хүйтэн далай гурбантай) хамтаа уһаяа ниилүүлдэг. Номгон далай 5 континентнуудай (Африкаһаа бэшэ) эрьенүүды өөрэнгөө уһаар зайладаг. Евразиин Австраалиин хоёрой зүүн эрьенүүды норгодог, Хоёр Америкэнүүдэй (Хойто ба Урда) баруундаһаань норгодог. Антарктикын мүльһэтэй эрьеын хойто талаһаань угаадаг.

Номгон далай Дэлхэйн хамагай томо далай юм. Уг далайн нэрые Португалиин далайда ябагша, шудлааша Фердинанд Магеллан үгэһэн байна. Номгон далайнь хойто талаараа Арктик далай, урда талаараа Антарктида, баруун талаараа Ази, Австрали, зүүн талаараа Америкэ газар түбигээр хүрээлэгдэнэ. 169.2 сая хабтагай дүрбэлжэн км гү, али Дэлхэйн уһан гадаргуугай 46%, ниитэ гадаргуугай 32%-иие эзэлнэ. Экваторые дахаад Хойто Номгон далай, Урда Номгон далай гэжэ хубаагдана. Мариан хонхор хамагай гүн сэгэнь болоод 10,911 метр болоно.

Номгон далайнь Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 1/3-иие гү, али 179.7 сая кв.км талбай эзэлнэ. Энэнь Дэлхэйн бүхы хуурай газарһаа элүү гарадаг байна. Хойноһоо урагша 15,500 км, баруунһаа зүүн тиишэ 19,800 км үргэн болоно. Хамагай гүн сэгэнь Мариана хонхор, 10,911 м гүн. Далайн дундажа гүн 4,280 метр байдаг байна.

Номгон далайда ниитэдээ 25,000 аралтай. Энэнь Дэлхэйн бусад бүхы далайн аралуудһаа тооной хубида элүү гарана. Уг аралуудай ехэнхинь экваторһоо урда зүгтэ байрлана.

Номгон далайн хэмжээ хабтагай хүдэлгөөнһөө хамааран жэлдэ 2-3 сантиметрээр гү, али ойролсоогоор 0.5 квадрат километраар багадажа байгаа ба Атлантын далайн хэмжээ эсэргээр нэмэгдэжэ байгаа болоно.

Номгон далайн баруун эргын зүб бэшэ хэлбэриһээ үүдэн олон тооной тэнгисүүд байрлаха үүндэ: Сулавесиин тэнгис, Шүрэн тэнгис, Дурнада Хитадай тэнгис, Филиппиниин тэнгис, Япон тэнгис, Урда Хитадай тэнгис, Сулу тэнгис, Тасманай тэнгис, Шара тэнгис зэргэ багтана. Номгон далайнь Малаккын хоолойгоор Энэдхэгэй далайтай, Магеллан хоолойгоор Атлантик далайтай, Берингай хоолойгоор Арктик далайтай холбогдоно.

Номгон далайе 180-р голдчын дагуу Баруун ба Зүүн Номгон далай гэжэ хубаана. Баруун Номгон далайнь Дэлхэйн бүмбэрсэгэй зүүн хэһэгтэ гү, али Ази тибиин оршом, харин Зүүн Номгон далайнь Америкэ тибиин оршом, Дэлхэйн бүмбэрсэгэй баруун хахадта байрлана.

Уһанай хэмэнь үргэргэй дагуу өөршэлэгдэхэ болоод экватор оршомдо 25-30 °C, Хойто мүльһэн, болон Урда далай оршомдо зарим хэһэгтээ хүлдүү байна. Дабһажалтань мүн үргэрэгэй дагуу өөршэлэгдэнэ. Экватор оршомой уһаниинь дунда үргэрэгэй уһые бодобол бага дабһажалтатай байна. Ушариинь экватор оршомдо ехэ хэмжээнэй хур тунадаһа унадаг байна. Туйла оршомдо дабһажалта мүн бага байдагиинь ууршалта бага ябагдадагтай холбоотой. Номгон далайн уһаниинь Атлантик далайһаа элүү дулаан байна.

Бүмбэрсэгэй хойто хахадта Номгон далайн урдагал сагай зүүнэй дагуу, урда хахадта сагай зүүнэй эсэрэг байна.

Номгон далай заримдаа Номгон дүлгөөн далайе дундада зуунай үедэ Америкэ тибиие испанишууд колонизацилга байха үеын эхиндэ Испани зоригто далайшан Бильбао анха нээжэ түүнэй дабһатай гашуун уһые амһаһан гэжэ үзэдэг.




#Article 116: Сагаан һара (1025 words)


Сагаан һара (; , , ), мүн cагаалган () — Монголшуудай уламжалалта шэнэ жэлэй баяр, угай, арадай һайндэр юм. Сагаалган монгол литээр жэлэй эхин болоно. Сагаалганай урдахи, һарын 29-нэй һүни, дасан бүхэндэ Дүгжүүбэ нэрэтэй хурал хурагдадаг. Хуушан жэлэй һүүлшын һүни һара харагдаггүй, бүтүүгэй үдэшэ бурхан дэлгээгдэдэг үдэр «Бүтүү үдэр» гэдэг. Шэнын нэгэнэй үглөөгүүр эртэ, үүрэй сайжа эхилхэдэ, Һама сахюусан дээрэһээ буужа, нюдэ сабшаха зуура алтан дэлхэйе гурба дахин тойродог буряад-монголшууд гэжэ этигэдэг. Хабарай түрүүн һарын шэнын нэгэндэ тэмдэглэдэг. Тиин Сагаан һарын 1 шэнэһээ 15 хүрэтэр Монлам Ченмо нэрэтэй Сагаан һарын хурал болодог юм; 1 һарын 15 үдэртэ Шойпрүл Дүйсэн тэмдэглэнэ.

XIII зуунай үеһээ тэнгэри шүтэлгэ, бөөгэй ёһоор сагаалжа байһан тухай Марко Пологой зохёолдо тодорхой гарадаг. Бүхы хүн сагаан һараар сагаан зүсэмэй морин унажа, сагаан бүдөөр хэһэн хубсаһан үмдэжэ, бэе бэедээ сагаан хадаг үргэж, сагаан эдеэн зооглодогынь хэн хэндээ хирэгүй сагаан сэдьхэлээр ябажа байя гэһэн эб найрын бэлэгдэл байжа. Алгаа дэлгэнэ гэдэг надад зэр зэбсэг алга, минии сэдьхэлэй үнгэ энэ гэһэн удха бэлэй.
Чингис хаанай аша хүбүүн Хубилай хаан гэгшын 1267 оной зарлигаар намар болодог байһан сагаан һара (сагаалган) хабарай эхин һарын шэнэдэ шэлжүүлэгдэһэн түүхэтэй. Энэ хадаа үбэлэй хүйтэн саг үнгэржэ, дулаан үдэрнүүд ерэбэ гэжэ найр наадаяа хэдэг ёһо заншал.

Монгол ба түбэд литэ — һарын ба наранай литэ юм. Сагаан һара түрүүн һара юм.

Хэндэшье мэдээжэ Доржо Банзаровай бэшэһэн «Белый месяц. Празднование нового года у монголов» гэһэн хүдэлмэри дээрэ үндэһэлэн харахада, монгол арад ород арадта ороходоо оройдоол гансахан һайндэр тэмдэглэдэг — тэрэнь Сагаан һара, ондоогоор хэлэбэл — Шэнэ жэл гээд бэшэнэ, теэд мүнөө сагта зунай наадан «Сур харбаан» онсо һууряа баһал эзэлээд байдаг ха юм даа.

Энэ хүдэлмэри соо Шэнэ жэлэй һайндэрые 9 һарын 22-23-най үдэрнүүдэй хугасаа соо, үдэр һүниин тэнсээд байһан үедэ болодог сагаан эдеэнэй һайндэр гэжэ нэрлэдэг байгаа. Юундэ энэ һайндэр Цагаан сар гү, али Сагаалган гэжэ нэрлэб гэхэдэ, энэ үедэ зунай баян бэлшээридэ мал таргалжа, сагаан эдеэн элбэг баян байдаг. Намарай сагта һү тоһоной, сагаан эдеэнэй элбэг дэлбэг боложо, энэ һайндэрэй эрхим хүндын нэгэн болгодог дээрэһээнь Сагаан һара, Сагаалган гэжэ нэрлэжэ болоо гэһэн баримта оруулна. Энэ үдэрнүүдтэ хүн зон нэгэ наһа нэмэжэ, адуу малаа тоолодог байгаа. Малдаа баһашье нэгэ наһа нэмэжэ, тугал — буруун, хурьган — түлгэ, унаган — дааган болоно. Энэ еһо заншал мүнөөшье болотор бии юм. Цагаан Сар гү, али Сагаалган монголшуудай нүүдэл байдалтай нягта холбоотой байһан гээшэ.

Баруун ороной литэдэл адляар, шэнэ жэлээ жэл бүри нэгэл үдэртэ тэмдэглэжэ байдаггүй, харин монгол һарын шэнын нэгэнэй үдэр тэмдэглэдэг. Үбэлэй тэг дунда, монгол һарын шэнын нэгэнэй үдэр тэмдэглэдэг болоходоо Буддын шажанай дэлгэржэ ерэхэдэ Хубилай хаанай шиидхэбэреэр эхилһэн түүхэтэй.

Сагаан һарын 1 шэнэһээ 15 хүрэтэр Сагаан һарын хурал болодог юм. Жэл бүхэндэ Сагаалганай хуралые угтуулан, бүхы дасануудта «Дүгжүүбэ» хурадаг заншалтай юм. Шэнэ һарын гарахаһаа хоёр хоног урид «Дүгжүүбэ» болодог. Энэ юум гэбэл, «Дүгжүүбэ» гээшэмнай «жара» гэһэн удхатай.

Хайша хайшаа 5-5 сантиметр гурбалжан талха, тоһон, саахараар 60 балин хэгдэдэг. Yнэн дээрээ 10 гү, али 20 балин хэгдэдэг байха, тиигээд балин дээрээ хонхойлгожо тэмдэгүүдые табидаг, тэдэ тэмдэгүүдэйнь тоо 60 байха ёһотой юм. Эдэ балингууд хадаа «Шойжол» гэжэ үхэлэй, тамын эзэниие хүндэлхын түлөө хэгдэдэг байха. Заал һаа юундэ 60 балин байха болоо юм гэбэл, хоногой туршада тэнгэридэ һуудалтай 60 бурхад хамаг амитадые сахижа байдаг, хоногнай 60 адли хубида хубаардаг байха.

Газаа хуурай мүшэрнөөд болоод һолоомоор, бусад элдэбын юумэнүүдээр балгааһан гэрэй түхэлтэй юумэ бүтээжэ бэлдэһэн байха. Энэ гэрхэнэйнь үүдэн — «Шойжолой» аман гэжэ тоологдодог. Ламанар, үүзэгтэн олоороо уншалга доро ябажа, тэдэ балингуудаа асаржа, досоонь табидаг. Энэ уншалгын удха юуб гэбэл, үүзэгтэн «Шойжолые» эдэ балингуудаараа хүндэлжэ, үхэл, тахал, үбшэ зоболонһоо аршалхыень гуйдаг байна. Тиигээд лэ тэрээхэн гэрхэниинь галдагдаха. Энэнь «Сор» гээшэ. Тиигэжэ «Шойжол» бүхы үүзэгтэнэй хүндыень тогтоожо абаба гэһэн удхатай үйлэ хэрэг һнгэрдэг байна.

Энээнэй удаа һарын 30-най һүни «Бүтүү» гэжэ нэрэтэй байха. Хуушан жэлэй һүүлшын һүни һара харагдадаггүй, «Бүтүү» гээшэ хуушан ба шэнэ жэл уулзажа, жэлэй нэгэ Бүтүү болоһон удхатай. Бүтүүгэй үдэшэ бурхан дэлгээгдэдэг. Энэ үдэр айлнууд гэр соохиёо сэбэрлээд, бурхандаа зула баряад, сан табяад, гал гуламтадаа үргэл мүргэл хээд, һайн хубсаһаяа үмдэжэ, сай болон бүхэли мяхаяа шанаад, хадагалжа байһан сагаан эдеэнэйнгээ дээжые, үрмэ хурһаяа табаг дээгүүр табидаг. Энэ үдэрые хүн бүхэн өөрынгөө гэртэ бүлэтэеэ үнгэргэдэг гуримтай. Энэ һүни дасан хиидтэ олон ламанар сугларжа, үдэшэһөө үглөөгүр болотор Сидэр Һамын хурал үйлэдэдэг юм. Өөр сайхаһаа эхилжэ даганжагай ном наранай гаратар уншаад, тэрээнһээ хойшо Сагаалганай найр захалдаг.

Бүтүү үдэрэй үдэшэ хүн зон Һама хуралда һуудаг; Балдан Һама бурхан – мори унаад эгээн түргэнөөр дэлхэйе тойродог юм. Һама сахюусанда мүргэжэ ябахада, дары түргэн туһалдаг эди шэдитэй сахюусан гэхэдээ, һахина гэһэн удхатай. Мориёо унаад, энэ түбиие нюдэ сабшаха зуура эрьеэд ерэдэг юм.

Тиин Сагаан һарын 1 шэнэһээ 15 хүрэтэр Сагаан һарын хурал болодог юм. түхэреэн жэл соо үхэһэн хүн амитанай үүнэһэн дээдэ түрэлөө олохо гэжэ ламанар зоной дунда идхалга хэдэг байгаа.

Сагаан һарын нэгэн шэнын үглөөгүр — Сагаалганай үдэр нэгэ наһа нэмэбэбди гэжэ эхэ эсэгэтэеэ золгоод, үреэл захяа хүртөөд, нютагайнгаа үндэр наһатай, хүндэтэй үбгэдтэ орожо, хадагаар золгоод, амаршалан хүндэлөөд, найр наадаяа эхилдэг, бэе бэеэ амаршалдаг. Залуушуул мориндоо мордожо, үбгэд, хүүгэд шарга морёор айлһаа айлда, гэрһээ гэртэ орожо, сагаалдаг байгаа. Айлшадай гараха дээрэ гарай бэлэгүүд барюулагдадаг.

Монгол угсаатан хитад литэ абахадаа, Сагаалганай һуури һэлгүүлжэ, абаашахаһаа гадна, ондоо ямаршье хубилалта хээгүй юм. Буддын шажанай дэлгэрхэдэ, Сагаалган арадай һайндэр зандаа байһан гээшэ.

Шэнын 1-нэй үглөөгүр эртэ һүрээр бодожо, газаа гараад, тэнгэриин шарайе адаглаарайгты, холые хараарайгты. Өөрынгөө һайн зүг мэдэжэ, тэрэ зүг руугаа гараад, заагдаһан зүгһөө гэртээ эрьежэ ерэхэ. Тиихэдээ ороһон жэлэйнгээ һайн зүгые тогтообо гээшэт. Шэнэ хубсаһаяа заабол үмдэжэ ябаха зэргэтэй. Энэ хадаа Хии мориёо һэргээхэ гэһэн удхатай. Тиигэбэл байгша ондо бүхы ябадалтнай һайн, урагшатай, үбшэн зоболонгүй, энхэ амгалан һуухат, гэнтын аюул усал болохогүй гэһэн удхатай.

Шэнын 2-ой үдэр үхибүүд сагаалжа эхилхэ. Мүн ехэшүүлшье золгоодүй, хүндэтэй хүнүүдээ золгожо, үетэн нүхэд өөрөө cагаалжа гарадаг юм. 2-һоо 4 болотор залуушуул сагаалдаг һэн. Шэнын 5-һаа хойшо наһатайшуул сүлөөтэйгөөр аяараа сагаалдаг гээшэ. Сагаалган гээд лэ ажалһаа һамшажа, һаатажа болохогүй.

Архи хэмһээ үлүүгээр уужа болохогүй. Урдандаа 40 наһа хүрөөгүй эрэшүүл архи уудаггүй байгаа.

Шэнын 1-һээ 30 болотор айл айлаараа оролсожо, гаралсажа байдаг баяр ёһололой, дурасхаалай һара ха юм даа. Сагаан һарада хүмүүжүүлгын удхатай зүйл бүриин наадан болодог һэн: наһатайшуул үхибүүдээ туршажа, уг омогыень мэдүүлдэг бэлэй. Энэ хадаа уг гарбалаа мартахагүйн һургаал болоно. Наһатайшуул золгоһон эдиршүүлдэ үреэлэй һайхан үгэнүүдые хайрлажа, бэлэг-сэлэгээ баридаг.

Сагаан һара гээшэ һайн һайханай бэлгэ дэмбэрэлтэй һара мүн. Хүндэ ёһын һара, хани нүхэсэлэй һара гээшэ.




#Article 117: Шэнэ жэлэй һайндэр (225 words)


Шэнэ жэлэй баяр — он тоололой литын ёһооp хуушан он арилжа, шэнэ он гаража байе тэмдэглэхэ баяр юм. Ямар литэ хэрэглэжэ байһаа шалтагаалан Шэнэ жэлэй баярынь орон бүридэ эжэл байдаггүйшье дэлхэйн ехэнхи улас орондо Григорийн тоололой эхинэй үдэр гү, али 1-р һарын 1-ндэ Шэнэ жэлэй баярые тэмдэглэдэг.

Буряадта аргын болон бэлигэй тоололой Шэнэ жэлнүүдэй али алииень хүндэдхэн улас даяараа тэмдэглэдэг болобошье аргын тоололой Шэнэ жэлые Шэнэ жэлэй баяр гэжэ нэрлэдэг, бэлигэй тоололоор Шэнэ жэлэй баярынь сагаан һара гэнэ. Россида шэнэ оной эхинэй үдэрынь улас ниитээрээ амарха баярай үдэр юм.

Дэлхэйн ехэнхи улас орондо 1 һарын 1-ндэ Шэнэ жэлэй баярые тэмдэглэдэг.

Шэнэ он болохоһоо дундажаар 15 хоногой үмэнэ Шэнэ жэлэй һүлдэ модоноо (ёолко) заһаһанаар Шэнэ жэлэй уур амисхал орожо эхилдэг. Айл үрхэнүүд Шэнэ жэлээр гол түлэб хүүгэдтээ зорюулан һүлдэ модон заһажа бүмбэлигэн тоглоом, саа, гэрэл зэргээр шэмэглэдэг бол албан байгуулалганууд албан газарайнгаа дотор али ойролсоо һүлдэ модоёо заһадаг. Мүн ниисэлэлэй захиргаанһаа жэл бүри Чингисэй талмайда томо һүлдэ модон заһадаг.

Айл үрхэнүүд 12 һарын 31-нэй орой гэр бүлээрээ баярай шэрээгээ тойрожо һуун хуушан онойнгоо баяр хөөрые хэлэлсэжэ Шэнэ ондоо амжалтатай һайхан байхые хүсэн он һолигдохо сагаар орьелуун дарһан орьелуулжа шэнэ оноо угтадаг.

Шэнэ жэлэй баярай һалашагүй нэгэн хэһэгынь саһан мүльһэнэй оронһоо сан хүүргээ татуулан, саһан охидоо (Снегурочкэ) болон дагуулан ерэжэ арилжа бай ондоо һайн үйлэсэ хэһэн хүүгэд багашуудта бэлэг үгэдэг үбэлэй үбэгэн (Дед Мороз, буряадта Сагаан үбэгэн) юм.




#Article 118: Хошимин (187 words)


Хошимин (, ,1976 он болотор Сайгон), Урда Вьетнамда Сайгон мүрэнэй (Донгнай мүрэндэ шудхана) эрьедэ, Урда-Хитад тэнгисһээ 80 км зайда оршодог 7 955 000 (2012) хүн зонтой хото; Вьетнамай эгээн томо хото болон эдэй засагай түб юм. Меконг мүрэнэй хажууда байрлана. Арад түмэнэй талаар, ехэнхи хуби вьетүүд, Шолон хороондонь олон хитадууд ажаһууна.

Халуун (тропигой), эли хэлбэлзэлгэгүй уларилтай. Жэлэй дундажа температура +26 °C. Жэлдэ 2000 мм үлүү шииг нойтонтой (6-7 һарадань борооной уларил болоно).

Томохон тээбэрин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай (Таншоннют болон Бьенхоа). Хүнгэн (нэхэмэлэй,арһанай гэхэ мэтэ), хүнэһэнэй (тутарга сэбэрлэхэ, загаһа болбосоруулха, саахарай, тоһоной, сай болбосоруулха, кофе болбосоруулха гэхэ мэтэ), модо болбосоруулха, химиин үйлэдбэрилгэ, машина бүтээлгэ болон металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, барилгын материалай үйлдэбэри. Уламжалалта дархалалгын үйлдэбэри (заанай һоеогоо болбосоруулха болон зэдэй үйлдэбэри, шабар юумэнэй, гүрэмэл болон будагтай бүтээлнүүдэй гэхэ мэтэ). Загаһа барилгын түб. Хошимин хотын гол наймаанай-үйлэдбэрилгын хороо хадаа Шолон хороо юм.

Дээдэ һургуулинууд, үндэһэтэнэй номой сан. Театр. Музейнүүд: түүхын музей (1929 онһоо 1956  болотор — Бланшар де ла Босой музей, 1956 онһоо 1975 болотор — Сайгоной үндэһэтэнэй музей), Үндэһэтэнэй уран һайханай галерей, сэрэгэй музей, Хо Ши Минай музей гэхэ мэтэ. Зоопарк болон Ботаникын сэсэрлиг (1865 онһоо хойшо).




#Article 119: Ханой (133 words)


Ханой (; , 河內), Вьетнамай ниислэл хото. 2009 оной байдалаар 6,448,837 оршон һуугшадтай байна. Тус хото Хошимин хотын дараахи уласайнгаа хоёрдохи ехэ хото болоно.  Хонгха мүрэндэхи байрлана. Түб харьялалтай засаг захиргаанай нэгэжын зэргэтэй.

Нойбай уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Хайфон далайн аванпорт. Машина бүтээлгэ болон металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, нэхэмэлэй, модо болбосоруулха, арһанай, хүнэһэнэй, химиин үйлэдбэрилгэ. Дээдэ һургуули. Хо Ши Минай мавзолей бунхан (1975). Түүхын музей, Вьетнамай уран һайханай музей. Ботаникын сэсэрлиг. 

V зуун жэлдэ (ондоо мэдээгээр, VIII зуун жэлдэ). XI зуун жэлһээ хойшо вьетнам гүрэнэй ниислэл, XIX зуун жэл эхинһээ хойшо Вьетнамай хойто хэһэгэй гол хото. 1902—45 ондо Франциин Энэдхэг-Хитадай ниислэл. 1945 онһоо хойшо 1976 оной 7 һара болотор Бүгэдэ Найрамдаха Вьетнам Арадшалһан Уласай ниислэл, 1976 оной 7 һараһаа Социалис Вьетнамай ниислэл. Мот-Кот субарга (1049), Күнзыдэ зорюулһан «Удха зохёолой » сүмэ (XI зуунда байгуулһан).




#Article 120: Тяньцзинь (346 words)


Тяньцзинь (, пиньинь: Tiānjīn) — Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай дүрбэн түб засагай харьяатан хотонуудай нэгэ. Тяньцзиниин хотын дэбисхэр нютаг түби газарай Хитадай гурбадахи ехэ. Хүн зониинь — 14 425 000 хүн (2009 оной мэдээсээр), дэбисхэр нютагынь 11 943 км², ДНБ — 750 тэрбум юань (2009).

Хойто Хитадта хамаардаг Тяньцзинь Шара Хүхэ мүрэн хоёрые нэгэдүүлдэг Ехэ Хитад һубагай хойто хоолойдо Бохайн булангай утааша үргэлжэлнэ. Хойто, урда ба баруун зүгһөө Тяньцзинь Хэбэй можотой, баруун хойто зүгһөө Бээжэнгэй нютагтай хилэлдэг. Зүүн зүгтэ Тяньцзинь Бохайн буланда гарана. Баруун хойто тээшэ 96 км зайда байрладаг Бээжэн хототой үндэр хурданай түмэр замаар холбоотой байна.

Тяньцзиниин нютаг дэбисхэрнь — 11 943 км² (31-дэхи). Хотын бүһэ нютаг Хайхэ мүрэниие дахана. Тяньцзиниин боомто хотын бүһэ нютагһаа холо, Номгон далайн Бохайн булангай эрье дээрэ байрлана. Шара тэнгис ойрохон байдагшье һаа, Тяньцзин эгсэ температурын илгаатай эрид таһа (континентальна) уларилтай.

Газар нютагынь - хабтагай, хажуудань эрье хабын газартай байна.

Сун уласай урда Хайхэ гол хүн зон багатай байгаа. XII зуун жэлдэ эндэ түб ба урда Хитадһаа асарагдаһан үрэ таряан болон бусад бүтээгдэхүүниие агуулдаг сан бии болобо. Юань эзэнтэ гүрэнэй үедэ Тяньцзиниин оршондо дабһанай үйлэдбэри байгуулба.

Ниислэл хотые Нанжанһаа Бээжэн руу зөөһэниинь һууринай түргэн хүгжэлдэ хүргэбэ. Һууриниие бэхижүүлжэ 1368 ондо «тэнгэриин уламай хамгаалга» (Тяньцзиньвэй). Бүхы түб ба урда Хитадай ажаһуугшад Тяньцзинээр Бээжэндэ оробо. 7,6 метр үндэр хэрэм ба шэнээр баригдаһан дасан сүмэнүүд европынхидые гайхаба.

Ехэ һубагай захын хойто сэгтэ хотын байрлалга Манжын Цин гүрэнэй үедэ хотын хүгжэлдэ туһалба. Һубагаар тээбэрилдэг эд барааниие эндэ тэргэдэ табяад ниислэл руу эльгэһэн ушар, ашаанай урадхал жэл бүри олошороо.

Хайхэ мүрэнэй һабын хубилалта ба һубагай шорой дүүргэһэниинь XIX зуун жэлдэ Тяньцзиниин эдэй засагай муугаар нүлөө үзөө. Тяньцзинь нүлөө ехэтэй түшэмэл Чжили амбанай һуудал болобо. Энэ ушар Тяньцзиниин Орос-Хитад хэрээ (1858) ба Тяньцзиниин хэлсээн (1885) мэтэ тэгшэ буса хэрээнүүд эндэ батуулһан байна.

Хоёрдугаар хара тамхинай дайнай үедэ Тяньцзинь англишуудай ба францишуудай бомбодогдобо. Хитадай засагай газар аргагүйгөөр харин гүрэндэ концесси үгөө. 1885 ондо хотодо Бэйянгай сэрэгэй һургуули нээгдэбэ.

XIX зуунай эсэстэ хитад хуушан хотын хажууда Европын янзын хороонууд бии болоо. Энэ хотодо националис үзэл дэлгэрүүлжэ, католикын собор сүмые ба үншэн гэр хэдэн дахин зэбсэгтэ добтолгодо оробо.

Тяньцзинь түб засагай харьяатан хото 13 дүүргэдэ ба 3 сомондо хубаагдана:

Ажаһуугшадай диилэнхинь — хитадуудшье һаа, БНХАУ-ай 55 үсөөнхи угсаануудай 51 ажаһууна. Тэрэ дунда: хуэй, солонгосууд, манжанууд ба монголшууд.




#Article 121: Гуанчжоу (293 words)


Гуанчжоу (Кантон, ), Хитад Уласай хото, Сицзян мүрэнэй зүүн һалаа болохо Чжуцзян (Субад) мүрэнэй адагта, Урда-Хитад тэнгисһээ 110 км зайда байрладаг уһанай боомто. Гуандун можын засаг захиргаанай түб мүн. Арбан сая үлүү хүн зонтой, энэ тоодо ехэнхи хуби хитадууд (хань); үсөөнхи үндэһэтэнэй түлөөлэгшэд баһа амидардаг (хуэй, манжанууд).

Гуанчжоу хадаа Урда Хитадай эгээн шухала эдэй засагай түб, бүхы Хитадай эгээн шухала тээбэриин улзабаринуудай болон үйлэдбэриин түбүүдэй нэгэн. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Эртын сагһаа хойшо Гуанчжоу хото шухала гадаада наймаанай боомтоор ажаллаба (1842 ондо баруунхи наймаанда нээһэн). Уһанай боомтын жэлэй ашаанай эрьесэ 15 сая тонно үлүү.

Нэхэмэлэй (джут), рами, хүбэнгэй, торгоной, хүнэһэнэй (саахарай, жэмэсэй консервын гэхэ мэтэ), химиин, резинын, арһан-гуталай, целлюлозо-саарһанай, хэблэлэй, барилгын (цемент, хирпиис, вааран дээбэр) үйлэдбэрилгэ; машина бүтээлгэ (хүнды машина, онгосо, сахилгаанай машина, нэхэмэл болон хүнэһэнэй үйлэдбэридэ зорюулһан тоног түхеэрэмжэ), түмэрлиг. Уламжалалта уралигай дархалалга (будаһан болон хахархай эмаль, будагтай бүтээлнүүд, заанай һоёогоор хэһэн һиилэлгэ, дэбюурнүүд, шүхэрнүүд). Гуанчжоу хотын захадань — тропигой ороной таряалга (сэсэрлиг ажахын болон агнуури); загаһа барилга болон хэмэл загаһа ажахы.

Сунь Ятсен нэрэмжэтэ ехэ һургуули. Түүхын музей гэхэ мэтэ. Ботаникын сэсэрлиг.

Гуанчжоу хото  3 зуун жэлэй оршомдо бии болонхой. Дунда зуунай үедэ томо наймаанай уһанай боомто байгаа, тус хотодо далайн торгоной зам эхилээ. 1516 ондо Гуанчжоудо португалшууд нэбтэржэ, 1684 ондо өөрынгөө Зүүн Энэдхэгэй хампааниин факториие байгуулба. 18 зуун жэлһээ хойшо харин зонтой гадаада наймаанай гансахан боомто болоһон, эндэ Гунхан хитад наймааша корпораци ажаллаба. 

Синьхай хубисхалай үмэнэ Гуанчжоудо Тунмэнхой нам ударидаһан хоер буһалгаанууд болоо (1910 оной 2 һара болон 1911 оной һара). 1920 ондо Гуанчжоу ажалшадай болон профсоюзой хүдэлгөөнэй томохон становится түб болоод байгаа. 1923—26 ондо Гуанчжоу — Хитадай үндэһэтэнэй хубисхалай хүсэнгэй түб болоо. Эндэ үндэһэтэнэй хубисхалай засагай газар, үндэһэтэнэй хубисхалай армиин ударидалга, Хуанпу һургуули байгаа. 
Чан Кайши ганса нюуртай ударидагша болоһоной һүүлдэ 1927 оной Гуанчжоугой буһалгаан болобо. 1938—45 ондо япон сэрэгүүдэй эзэмдэһэн.




#Article 122: Дэлхэйн хоёрдугаар дайн (966 words)


Дэлхэйн хоёрдугаар дайн — 1939—1945 он хороондо үргэлжэлһэн дэлхэйдэхи эгээн ехэ буруушаал байһан болоод хүн түрэлхитэнэй түүхэдэхи хамагай аймшагтай дайн байһан бэлэй.
Дэлхэйн 2-дугаар дайн эгээн аюултай, ехэнхи хоротой түүхын конфликт: ойролсоогоор 78 сая хүн үхэбэ, 67 % ниигэмэй алдалгууд байгаа.
Шахуу удалгүй дэлхэйн агуу хүсэнүүдые хуримталуулһан энэ дайнда улас оронууд 2 хэһэгтэ хубаагдаһан Холбоотонууд болон Тэнхэлигэйхин байгаа. Энэ дайнда 61 улас орон, дэлхэйн хүн амай 80 % шахам оролсожо, 110 сая үлүү хүн сэрэгэй албанда татагдаһан байгаа. Ниитэ 60-һаа үлүү сая хүн ами үрэгдэһэнэй ехэнхи энгын ерэгэд байһан ба ниитэ хүн зоной 2,5 % байгаа.Энэ дайниинь 1939 оной 9 һарын 1-ндэ СССР-һээ дэмжэгдэһэн Нацис Германи Польшо руу добтолһоноор эхилһэн юм. Германиин дайн зарлаһаниие элидхэхэ дараагай үйлэдэл Франци болон Ехэ Британи, тэрэнэй холбоотон уласууд руу добтолһон ябадал байба. Энэ бүхэнэй шалтагаан Европодо агуу томо улас байгуулаха байһан ба 1939 оной һүүлһөө 1941 оной эхин үе хүрэтэр хэһэн дайн тулаандаа Европын ехэнхи нютагые эзэлжэ шадаада байһан юм. Хэды тиимэ болобошье Ехэ Британи болон тэрэнэй холбоотон уласууд Тэнхэлигэйидтэй тэмсэхэ гол хүсэн боложо Урда Африкада хүсэнтэй тулаан хэһээр байба. 1941 оной 6 һарада Европын Тэнхэлигэй уласууд СССР руу добтолһоноор, дайнда шухала үүргые гүйсэдхэһэн гэжэ хэлэжэ болохо Зүблэлтэ Холбоониие татан оруулһан хэрэг байһан юм. 1941 оной 12 һарада Япон улас Номгон Далайда оршохо АНУ болон Европын харьяан руу дайраһанаар, хурдан хугасаанда тэрэ хэһэгэй газар нютагые ехээр эзэлжэ шадаһан байна.
Тэнхэлигэйхидэй газар нютаг эзэлжэ урагшалха байдал 1942 ондо, Япон уласай удаа дараа хүлеэһэн далай дээрэхэ тулаан, Европын Тэнхэлигэй уласуудай Урда Африкада хүлеэһэн илагдалһаа болон Сталинград дахи тулаанһаа боложо зогсоһон юм. 1943 ондо Германи уласай Зүүн Европодо хүлеэһэн илагдал, Холбоотонуудай Фашист Итали руу добтолһон добтолгоо болон АНУ-ай Номгон Далайда байгуулаһан илалтаһаа боложо Тэнхэлигэй уласууд һанаашалга алдажа, бүхэ фронт татаха һанаашалга барижа эхилһэн юм. 1944 ондо Зүблэлтэ Холбоон, Германи болон тэрэнэй холбоотон уласуудта алдаһан газар нютагаа эргүүлэн абашье байхад Баруун Холбоотонууд Франци уласые сүлөөлжэ байба. Европодо энэ дайниинь Берлиные ЗХУ-ай мүн Польш уласай сэрэгүүд эзэлжэ абаһанаар Германи уласай болзолгүй буужа үгэһэнөөр 1945 оной 5 һарын 9-ндэ дууһаһан юм. Харин Азида Япон улас АНУ-ай добтолгооноор Уһан флот алдаһанай дараа 1945 оной 8 һарын 15-нда буужа үгэхэ һаналые хүлеэн зүбшөөрһэнөөр, дайн дууһаһан байна.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда илагдаһан Германиин эзэнтэ гүрэн Версалиин хэрээндэ гарай үзэг зураһан байба. Энэ хэрээгээр Германиинь нилээд хэмжээнэй газар нютагаа алдажа, ехэхэн хэмжээнэй түлбэри түлэһэн ба дээрэнь хизаарлагдамал армитай байха үүргэ хүлээһэн байна. 1917 ондо Ородто гараһан хубисхалаар Зүблэлтэ Холбоо бии боложо, удалгүй Сталинай аймшагтай ударидалгада оробо. Италида, Бенито Муссолини түрын эрхэндэ гараһан ба «Шэнэ Римэй эзэнтэ гүрэниие байгуулна» гэжэ тунхаглаба. Хитадта Гоминьданиин нам Хитадай Коммунист намтай нэгэдэн тус уласта ноёрхожо байһан жаахан сэрэгэй эрхэтнүүдтэй байлдажа байһан болобошье, удалгүй хоёр холбоотон хоорондоо дайтажа эхилжээ. 1931 онһоо Япон эзэнтэ гүрэнэй милитаристууд иргэнэй дайнда нэрбэгдэһэн Хитадта хяналтаа тогтоожо эхилбэ.

Адольф Хитлер 1933 ондо Германиин түрын эрхэдэ гаража Германиин уласые зэбсэглэжэ эхилһэн байна. Франци, Ехэ Британи, Итали зэргэ уласууд Германиин энэхүү үйлдэлдэ ехэхэн түгшэһэн ба 1935 ондо Франци-Италиин Германида эсэргүү холбоотон болохо хэлэлсээр байгуулагдаһан байна. Уг хэлэлсээрээр Италиинь Этиопида хяналтаа тогтоохо эрхэтэй боложоо. Энэ үедэ Германи Версалиин хэрээнһээ татгалзажа байгаагаа мэдэгдэбэ. Германида эсэргүү Ехэ Британи, Франци, Итали хамтран Стрезагай хэрээе байгуулаба. ЗХУ ба Франциин хамтарһан хэрээе баһа энэ үедэ байгуулһан байна.

Энэ үедэ Үндэһэтэнүүдэй Лига тодорхой үүргэ гүйсэтгэжэ шадаагүй байна. 1935 оной 6 һарада Ехэ Британи Германи хоёр уһан сэрэгэй флотой хэмжээе харилсан тохирһон хэрээ байгуулаба. 1935 оной 8 һарада АНУ Европо ба Азида боложо буй үйлэ ябадалда түбые һахиха байра һууритай байгаагаа зарлаба. 10-р һарада Итали Этиопые эзэлжэ, мүн Германи Австрие эзэлхэ һанаархалда табиһан хоригоо суслаба.

Гитлертэ эсэргүү коалици: Польш, Британиин эзэнтэ гүрэн (ба Британиин доминионууд: Канада, Энэдхэг, Урда Африкын Холбоо, Австрали, Шэнэ Зеланд), Франци, Этиопи, Дани, Норвеги, Бельги, Нидерланд, Люксембург, Грек, Югослави, Зүблэлтэ Холбоо, Танну Тува, Монгол, АНУ, Филиппин, Гоминьданын Хитад, Мексика, Бразил

Гитлертэ эсэргүү коалици: Германи, Словаки, Итали, Албани, Унгар, Ирак, Румыни, Хорвати, Финланд, Япон, Маньчжоу-го, Болгари, Тайланд, Ван Цзинвэиин Хитад, Мьянмар, Филиппин

Энэ дайн 1939 оной 9 һарын 1-ндэ Германи улас Польш руу добтолһоноор эхилһэн ба 2 хоногой дараа Франци болон Ехэ Британи уласууд Германида дайн зарлаһан юм. Дайнай эхилэлэй өөрэ нэгэ он тоололонь боло 1937 оной 7 һарын 7-нда эхилһэн Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн бэлэй. Бусадаараа Ехэ Британигай түүхэшэ А.Ж.П.Тайлорай дэбшүүлһэн һанаае дагадга болоод тэрэнь Зүүн Азида үрнэжэ байһан Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн болон Европодо үрнэжэ байһан Европо, тэрэнэй колони оронуудай хоорондохо Европын Хоёрдугаар дайн нэгэдэһэн гэхэ ябадал юм. Хоёр дайн 1941 ондо нэгэдэһэнээр дэлхэй дахинай нэгэн томохон зүршэл болоһон болоод дайн 1945 он хүрэтэр үргэлжэлһэн бэлэй.
Дайн дууһаһан хугасаае дэлхэй дахинда тогтоһон хугасаа байдадаггүй. 1945 оной 9 һарын 2 гү, али Японой албан ёһоноор буужа үгэһэн үдэр гэхэһээн үлүү Номгон далайда Японые илаһан 1945 оной 8 һарын 14-нда дайн дууһуһан гэжэ үзэдэг. Харин зарим Европын түүхэшэд 1945 оной 5 һарын 8-нда Болзолгүй буужа үгэхэ баримтанда Германиин тала гарай үзэг зурһанаар дууһуһан гэжэ үзэдэг байна. Хэды тиимэ болобошье Япон уластай найрамдалтай байха Олон уласай бэшэг баримтанда 1951 он хүрэтэр гарай үзэг зураагүй байһан юм.

Һитлер дараань 1941 оной 6 һарын 22-нда Барбаросса түсэбэй ёһoop гэнэтэй дайралтаар ЗСБНХУ-ые добтолбо. Зүблэлтэй нютаг руу маша гүнзэгэй нэбтэрэн орожо, 1941 оной һүүлшэ гэхэдэ Москвада тулаба. Зүблэлтүүд Алас Зүүнһээ гү, али Манжуу-го Зүблэлтэй хилэ оршомдо нөөсэлһэн сэрэгээ татан, сүрэг дабшилтанда орожо Москвагай тулалдаанда илалта байгалуужа. Сталинградай байлдаан (1942—1943)-дэ Германиин 6-дугаар армиие буулгажа абан, Курскай байлдаанда Германшуудые бута сохин, Ленинградай бүһэлэлгые һэтлэбэ. Дараань Улаан арми ухарша байһан Вермахтые Берлин хүрэтэр хөөн, Берлинай тулалдаанда иллаа. Яга энэ үедэ Һитлер газар доорохо байрандаа 1945 оной 4 һарын 30-нда шэнээр һууһан эхэнэр Эфа Браунтайгаа хамта амиа хорлолоо.

Энэ үедэ баруунай холбоотонууд хойто Африкые 1940-һөө 1943 оной хугасаанда амжилтатай хамгаалжа, 1943 ондо Италие эзэлжэ, 1944 ондо Нормандида бууһан 132,500 сэрэгэй тусламжатайгаар Франциие сүлөөлэбэ. Германтай тулалдаһаар ерэһээр баруунай холбоотонууд Райн мүрэные гаталан Зүблэлтэй сэрэгтэй Германиин дундуур урһаха Эльбэ мүрэн дээрэ уулзаба.

Европо дахи дайнай туршид 6 сая ейврейнүүд, цыганууд, славянууд, коммунистууд, гомосексуалистууд, тахир дутуу зэргэ группанууд Нацис Германиин түрэһөө зохёон байгуулһан хидалгада үртэжэ ами наһаа алдаа һэн.




#Article 123: Коми (216 words)


Коми Улас (; коми Коми Республика) — Оросой холбоото уласай нэгэ нютаг можо болохо улас юм. Хойто Ураалда, Баруун Хойто холбооной тойрог болон Хойто эдэй засагай бүһэдэ багтана. Ниислэл хото — Сыктывкар.

Ураалай шэлэ нюруугай баруун талада, Зүүн Европын тэгшэ газарай зүүн хойто хэһэгтэ оршоно.

Нютаг дэбисхэрынь 415 900 км² хэмжээтэйһээ 70 үлүү процент тайга, 15 оршом процент намаг юм. Ураалай нюруугай хойто хэһэгэй 32 800 км²талмайе эзэлэн оршохо тундра Европын эгээн томо эртын ой болоод ЮНЕСКО-гой дэлхэй үбдэ бүридхэгдэһэн байдаг.

Хойто талаараа Ненецэй автономито тойрог, зүүн талаараа Ямал-Ненецэй автономито тойрог, Ханты-Мансиин автономито тойрог, Свердловскын можо, урда талаараа Пермиин хизаар, Кировой можо, баруун талаараа Архангельскын можотой хилэлнэ.

Печора мүрэн, Вычегда гол (Хойто Двина голой шудхалнууд тус нютаг можоор урдана.

Тус нютаг можын нютаг дэбисхэртэ шулуун нүүрһэн, газарай тоһон, байгаалиин хии, алтан, алмаазай ордо газарнууд бии.

Коми Улас Москвагай сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй.  Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

Хүн зониинь 2016 оной Оросой Госкомстатай мэдээгээр 856 831 байгаа. 2010 оной тоололгын мэдээгээр 901 189 байһанһаа ородууд 65,1 % тухай, угро-фин изагуурай коми-зырянууд 23,7 тухай процентые эзэлнэ. Мүн украиншууд (4,2 %), татарнууд (1,3 %), беларусууд (1,0 %), германшууд (0,6 %) ажаһууна. Ниитэ 381,626 үрхэтэй. Хүн зоной нягта һиирэг — 2.44 хүн/км². Албан ёһоной хэлэнүүдынь коми хэлэн ба ород хэлэн. Ажаһуугшадай ехэнхинь үнэн алдартанай шажан шүтэнэ.

Хүн зоной яһатан зүй:




#Article 124: Удмурти (140 words)


Удмурт Улас () — Оросой холбоото уласай холбооной нютаг можо болон улас. Эжэл шадар холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэ нютагта хамаардаг. Ниислэл — Ижевск хото.

Нютаг дэбисхэр — 42,061  км2, 2010 оной байдалаархи хүн зоной тоо — 1 522 761. Энэһээ 62,2 % ородууд, 28,0 % (410 584) удмуртууд юм. Ород хэлэнһээ гадна фин-угор хэлэнэй бүлэгтэ оруулан ангилдаг удмурт хэлэн албан ёһоной зэргэмжэтэй.

Оросой Европын хэһэгэй зүүн хэһэгтэ оршохо болоод, Ураалай шэлэ нюруугай баруун талада Кама мүрэн Эжэл мүрэнэй хоорондо байрлаха түби газарай уларилтай нютаг юм. Хойто талаараа Кировой можо, зүүн талаараа Пермиин хизаар, урда талаараа Башкортостан, Татарстантай хилэ залгадаг.

Удмурти Самарын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +4:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +1 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+1 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

Хүн зоной 53% ородууд, 35% удмуртууд, 7% татарнууд болоно. Удмуртууд угро-фин угсаанай үндэһэтэн юм. Зонхилхо шажаниинь үнэн алдартанай шажан, бөө мүргэл.




#Article 125: Камчаткын хизаар (194 words)


Камчаткын хизаар () — Оросой холбоото уласай хизаар. Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Туйлай Хойто зүгэй нютаг мүн. Засаг захиргаанай түб — Петропавловск-Камчатский хото. 11 нютаг засагай аймагуудтай, 3 хотын тойрогуудтай.

Камчаткын хизаар Камчаткын хахад аралда, Оросой Алас Дурна хубида байрлана. Зүүн зүгтэ Номгон далайгаар, баруун зүгтэ Номгон далайн нэгэ хуби болодог Агнууриин тэнгисээр хүреэлэгдэнэ. Камчатка галта уула эдэбхитэй бүһэдэ оршоно. Нютаг можо дотор 300 галта уула байна, тэдэнһээ 29 эдэбхитэй гэжэ тоосоно. Эндэ Евразиин эгээн үндэр уула болохо — Ключевская Сопка (4750 метр үндэр) байрлана. Камчаткада олон гейзер ба дулаан аршаан байна.

Хизгаар Камчаткын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 12 (UTC+12), Москвагийнхаас (MSK+9) юһэн сагаар түрүүлдэг. 

Хизаарайнгаа эгээн томо хото хадаа нютагай хүн зоной 56 % ажаһуудаг Петропавловск-Камчатский (2010 оной тоосоогой ёһоор 179 800). 2010 оной байдалаар арад түмэнэй бүлэглэлынь: 

Эгээн олон зонтой уугуул үндэһэн арад түмэн корягууд 2002 ондо нютагай хүн зоной 26,7 % ажаһууһан Коряк автономито тойрогто ажаһууна. Ондоо, үсөөн үндэһэн арад түмэн:

Оросой Хойто туйлай ондоо нютаг можотой адли можын хүн зоной тоо үсөөржэ байна. 1989 ондо хүн зоной тоо 471 932 байгаа. 1989 ба 2010 оной хороондо хүн зоной тоо 31,8 % үсөөрбэ.

 




#Article 126: Буряадай түүхэ (562 words)


Буряадай түүхэ гээшэ Буряад ороной, буряад-монгол зоной түүхэ юм. Эртэнһээ нааша Монгол угсаанай нүүдэлшэд оршон һуужа ерэһэн тус нютаг 1206 ондо байгуулагдаһан Ехэ Монгол Уласай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаа.Эртэнһээ нааша Монгол угсаанай нүүдэлшэд оршон һуужа ерэһэн тус нютаг 1206 ондо байгуулагдаһан Ехэ Монгол Уласай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаа.

XVI зуунай үеһээалтан, ангиин арһаар баялиг Буряад нютагта Орос хаанта уласай худалдаашад, сэрэгүүд һуурижажа эхилһэн байгаа. Ородууд 1666 ондо Үдэ голой хүндыдэ бэхилэлтэ барижа, Дээдэ Үдэ гү, али Верхне-Удинск гэжэ нэрлэһэниинь хожомой Улаан-Үдэ хото болоод тэрэ үеһээ тус бүһэ нютагай түб болоһон юм. 1689 ондо Манжын Цин гүрэн, Оросой хаанта уласай хоорондо байгуулһан Нерчинскын хэрээ ёһоор албан ёһоор ород мэдэлдэ шэлжэһэн байна.

Хожом 1917 оной Октябриин хубисхалай һүүлдэ нэгэ хэһэг сагаан арми болон Япон уласта эзэлэгдэжэ байһан болоод 1920 ондо Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас Дээдэ Үдэдэ ниислэлтэйгээр оршон тогтоножо байгаа. 1922 ондо Зүблэлтэ холбоото уласта нэгэдхэгдэһэнэй һүүлдэ 1923 ондо Буряад-Монгол АССР болон зохёон байгуулагдаһан юм. 1958 ондо тус уласынь нэрэһээ Монгол гэдэг үгые таһаруулба.

Дэлгэрэнгые Буряад-Монгол ороной түүхэ һэдэбые үзэнэ үү.
Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Аазиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

Тэдээн соо, түрүүлэн хэлэбэл, олонхинь монгол, зарим тэды түнгүүс, арьяан, хути (хид), юкагиир, түрэг, саамояд) гарбалай зон байһан гэхэ. Түүхын баримтануудай ёhooр Хүннү хадаа Түб Аазиин нүүдэлшэдhээ бүридэhэн хүсэтэ гүрэн түрэ байгуулжа, 300 жэлдэ байгаа.

Тэрэнэй удаа хэдэн мянгаад жэлэй хугаасаа соо нүүдэлшэдэй гүрэн түрэнүүд хубилжал байдаг һэн ха. Һүүлэй һүүлдэ Чингис хаан 1206 ондо Монгол угсаатаниие ехэбшэлэн нэгэдхэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэниие байгуулһан гээшэ. Тэрэ гүрэн түрын айхабтар шанга журам доро Байгалай урда бэеын хизаарай олон угсаатан Чингис хаанай мэдэлдэ ороод, тэрэнэй уг удамуудай дайшалхы албанда ябаа юм. Чингис хаанай гүрэн түрын унахада, баян газарай эзэдэй (феодаалнуудай) зүрилдөөтэй, хёмороотой Монгол гүрэн үлөө һэн. Байгал далайн хойто, урда бэе руу нүүжэ ерэһэн олон обог, угсаатан тэрэ Монгол гүрэнэй мэдэлдэ һааб даа.

Зүблэлтэ засагай үедэ. 1917 оной Октяабриин хубисхал (Октяабриин эрбэлюүсэ) Байгалай урда бэе, Ород хоёрой харилсаае саашадань үргэлжэлүүлээ. 1923 ондо табадахи һарын 23-да Буряад-Монголой Өөртөө засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас (АССР) байгуулагдаба. 1937 ондо Зүүн Шэбэрэй хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай (респүүбликын) мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха (автоноомито) тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Усть-Ордын тойрог болоно.

Зүблэлтэ үе сагай һайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай һэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу һалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо (самолёот) бүтээлгэ, машиина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрһэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажаүйлэдбэриин һалбаринууд БНЗНЖУХ-ой (СССР-эй) бүхы эдэй засагай (экономиическа) райоонуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө һэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаһан томо үйлэдбэринүүдэй (завоодуудай) олонхинь сэрэгэй (обороонын) бүтээл (продуукци) гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйһээ холодуулагданхай байгаа.

Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной һургуули һуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай акадеэмиин Шэбэрэй таһагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ һургуули, 20 гаран теэхникүм, тусхай дунда һуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг (эконоомико) хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн.




#Article 127: Түүхэ (263 words)


Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Ехэ Монгол Уласынь бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

Хожим 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Жибэн улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд 1920 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улас Дээд Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. 1922 онд Зөвлөлт Холбоот Уласад нэгтгэгдсэний дараа 1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буряад Монгол Улас болон зохион байгуулагдсан юм. 1958 онд тус уласынь нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ.

Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Аазиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

Эрт дээр үеэс өнөөгийн Монгол уласай бэлчээрийн нүүдэлчид амьдарч байсан ба хааяа нэгдэж томохон улс гүрнүүдийг байгуулж байжээ. Эдгээрээс анхных нь болох Хүннү гүрэн нь МЭӨ 209 онд Модун шаньюйгаар удирдуулан төрт улс үүсгэсэн юм. Энэ гүрэн нь богино хугацааны дотор Цинь уласад аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болж, улмаар Цагаан хэрэмэн баригдах шалтгаан нь болсон. Цагаан хэрэм нь өөрөө жанжин Мэнь Тианы үед 300,000 цэргээр хамгаалагдаж байв. Хүннүгийн дараа Сяньби, Жужан улас, Муюн, Тоба зэргэ эртний Монголчуудын байгуулсан улсууд оршиж явсаар 6-р зуунд Түрэгүүдэд дарагдаж, 8-р зууны үед Уйгурнууд залгамжлан улс байгуулж, түүний дараа Киданууд залгамжилсан байна. 10-р зуунаас эхлэн зэргэцсэн олон аймгууд байгуулагдсан бөгөөд, 1182-1206 онуудад Чингис хааны Хамаг Монголын ханлигт бүгд нэгтгэгдэж, Ехэ Монгол Улас байгуулагдсан.




#Article 128: Монголой түүхэ (467 words)


Эрт дээр үеэс өнөөгийн Монгол уласай бэлчээрийн нүүдэлчид амьдарч байсан ба хааяа нэгдэж томоохон улс гүрнүүдийг байгуулж байжээ. Эдгээрээс анхных нь болох Хүннү гүрэн нь МЭӨ 209 онд Модун шаньюйгаар удирдуулан төрт улс үүсгэсэн юм. Энэ гүрэн нь богино хугацааны дотор Цинь уласад аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болж, улмаар Цагаан хэрэмэн баригдах шалтгаан нь болсон. Цагаан хэрэм нь өөрөө жанжин Мэнь Тианы үед 300,000 цэргээр хамгаалагдаж байв. Хүннүгийн дараа Сяньби, Жужан улас, Муюн, Тоба зэргэ эртний Монголчуудын байгуулсан улсууд оршиж явсаар 6-р зуунд Түрэгүүдэд дарагдаж, 8-р зууны үед Уйгурууд залгамжлан улс байгуулж, түүний дараа Киданууд залгамжилсан байна. 10-р зуунаас эхлэн зэрэгцсэн олон аймгууд байгуулагдсан бөгөөд, 1182-1206 онуудад Чингис хааны Хамаг Монголын ханлигт бүгд нэгтгэгдэж, Ехэ Монгол Улас байгуулагдсан.

Монгол Уласын түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг байсан үе бол Чингис хаан 1206 онд Монголын овог, аймгуудыг нэгтгэн Их Монгол Улсыг байгуулж, Ази, Европын орнуудыг цэргийн хүчээр байлдан дагуулсан явдал юм. Чингис хааны залгамжлагч хаад үргэлжлүүлэн аян дайн үүсгэж, нутгаа тэлснээр дэлхийн түүхэнд хамгийн уудам газар нутагт (33,000,000 ам дөрвөлжин километр) Монголын эзэнт гүрэн хэмээн тодоор тэмдэглэгдсэн. Монголчуудын аян дайн өрнө зүгт Адриатын тэнгис, Мамлук, дорнодод Жибэн, өмнөдөд Филиппиний Ява арал хүрчээ.Монголын эзэнт гүрний Цагаадай Алтан ордны улс нь торгоны зам дагуу оршиж дэлхийн худалдааны гол төв болж тухайн үед оршин тогтнож байсан газар нутагтаа олон хот суурин бий болгосон.Тэр үед хятадын луужин шаазан зэргэ томоохон нээлтүүд бий болсон.Иймээс Монголчууд дэлхийн хөгжилд маш том хувь нэмэри оруулсан Гэвч 14-р зууны дунд үеэс дотоодын зөрчил тэмцэл, гадны бодлого, явуулга нь Монглын эзэнт гүрэн, Юан улсыг задлан бутаргаж, бусдын эрхшээлд ороход хүргэсэн.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1945 онд болсон Ялтын бага хурлын үр дүнд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг ЗХУ, БНХАУ-ууд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч Монгол улсын тусгаар тогтнол олон улсын хэмжээнд бүрэн баталгаажжээ.

Монгол улс хэдийгээр бүрэн тусгаар тогтносон боловч 1921 оны хувьсгалаас хойш 68 жилийн турш ЗХУ-ын нөлөөнд, улс төр, эдийн засгийн хувьд Зөвлөлтийн загварыг баримтлан хөгжиж ирсэн юм. Гэвч түүхийн энэ үед Монголд соёл, шинжлэх ухаан, техник технологийн томоохон өөрчлөлтийг хийсэн юм. 1924 онд Монголын сүүлчийн хаан 8-р Богд Жавзандамба хутагт нас барсан бөгөөд мөн онд Богдын дүр тодруулахыг хоригложээ. 1924 он 11-р сарын 26-ны өдөр анхдугаар Үндсэн хуулиа баталж Бүгд найрамдах улсын зарлан тунхаглажээ. Ингэснээр хаант улсын хэлбэрээс татгалзсан юм. Түүнчлэн 1940, 1960 онд Үндсэн хуулийг дахин шинэчлэн баталж байжээ. Энэ нь улс орны тухайн үеийн хөгжил, улс төрийн хүрээнд дэвшүүлсэн зорилтоос хамаарч байжээ. Социализмийн үед Соёлын довтолгоо, Нэгдэлжих хөдөлгөөн, Атрын аян зэргэ томоохон хөдөлгөөн, аян улс орон даяар өргөж байв. Энэ нь манай орныг хүн амын соёл, амьдрах хэв маяг, эдийн засгийн бүтэц, тогтолцооны хувьд эрс өөрчлөлтийг авч ирсэн юм.

Анхны чөлөөт арчилсан сонгуулиар байгуулагдсан Ардын Ехэ Хурал 76 хоног хуралдаж 1992 оны 1 сарын 12-нд хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч эзэмших эрхийг баталгаажуулсан шинэ Үндсэн хуулийг баталснаар Монгол улс ардчиллын замыг эргэлт буцалтгүй сонгосон юм.




#Article 129: Оросой түүхэ (709 words)


Оросой түүхэ зүүн славянуудаар анха эхилбэ. Славянууд  3-8-р зуунай дундуур Европодо тодоржо эхилһэн байна. XIX зуунда зүүн славяншуудай түрүүшын улас болохо Киевэй Русь байгуулагдаба. Энэ улас Викингүүд болон тэдэнэй үрэ удамуудаар ударидуулжа байһан болоод 988 ондо Византиин эзэнтэ гүрэнһөө христианствын үнэн алдарта шажан гэһэн һургуулиин сургаал үблүүлэн абаһан. Энэ ябадал дараагай мянган жэлэй турша Оросой соёл уралигые тодорхойлһон Византиин болон славян соёл уралигай нэгэдхэлые эхилүүлээ. Уламаар Киевэй Русь задаржа газар нютагынь Оросой маша олон бишыхан хэмжээнэй феодалай уласуудта хубаагдаһан. XI зуунай Сэсэн Ярославай үедэ Оросто (мүнөөнэй Орос уласай урда захаар) эдэй засаг, уран зохёол, уран барилга һайн дэлгэрбэ. 1237-1240 ондо монголшууд Владимир, Киевые добтолһоноор Ехэ Монгол Уласай хэһэг байһан Зүчиин уласта 1480 он хүрэтэр захирагдаба. Түлхигдэһэн Оросой түб Новгород боложо, 1240 ондо Нева голдо Швециие дараһан зэргэ байлдаанаар хойто зүгтэ нютаг тэлээ. Энэһээ Монгол-Алтан Ордондо эсэргүүсэхэ Москва, Доодо Новгород, Тверь зэргэ хото һуурин бодожо буһалгаалаа бэлэй. Шажанайнхантайгаа хамжажа тархай ноёдые суглуулһан Доной Дмитрий 1380 оной шиидбэрилхэ Куликовын байлдаанаар Мамайн сэрэгые сохёо. Киевэй Русиин залгамжалагша уласуудһаа эгээн хүсэрхэг Москва байһан болоод энэ гүнлиг Оросой нэгэдэл, Алтан Ордондо эсэргүү тусгаарлаха хүдэлөөндэ голлохо байра һууриие эзэлжэ байба. Москва — аажамаар оршомойнгоо Орос уласуудые нэгэдхэһэн болоод Киевэй Русиин соёл уралиг, улас түрын үбые захирха болоо.

XV зуунда Москвагай гүн III Иван үндэһэндээ газар газарай олон гүн үгэндөө оруулжа, Орос уласай «ехэ гүн» (великий князь) болоо. 1453 ондо Византиин Константинополь Османда эзэлэгдэжэ түгэсһэнөөр Византиин агуу үбые Орос залгажа байна гэдэг ойлголтоор IV Догшин Иван «цезарь» гү, али «царь» (хаан гэжэ) гэдэг тушаалые бии болгон өөрөө анхалан хүртэһэн. IV Иван Балтын тэнгистэ гаралгатай болохын тулада Ливонтой (1558—1583) олон жэл байлдажа, дурна тиишэ Астрахань (1556 ондо буулган абаһан), Казань (1552) ханлигые мүхөөжэ, Ураалые дабажа Сибирьтэ сэрэгээ эльгээжэ газар нютагаа тэлһэнээр олон үндэһэтэнэй Орос, Зүблэлтын һуури табяа. 1600-аад оной дотоодын химаралай үедэ Романовой удамда засагай эрхэ шэлжэһэн. Оросойнхи газар нээгшэдэй гаргаһан зам, арһан, үнэтэ эд олохо һэдэл, хасаг (казак) сэрэгэй хүсөөр XVII—XVIII зуунда нютагаа Номгон далай хүрэтэрхи нютагые эзэлээ. XVII зуунда хасагууд буряадуудые добтолжо Хойто Монголые эзэмдэбэ. 1721 ондо албан ёһоор Ородой эзэнтэ гүрэн (Российская империя) гэһэн удхата нэрэеэ тунхаглагдаба. XIX зуун гэхэдэ энэ уласынь байлдан дагуулалта, ниилүүлэлтэ, шудалгаа зэргээр хүрээгээ тэлэжэ, Польшоһоо Номгон далай хүрэтэр үргэлжэлһэн Ородой эзэнтэ гүрэн болоһон байба.

I Пётр (1682—1725 оной хоорондо түрэ бариһан), Елизавета (1741—1762), II Екатерина (1762—1796), II Александр (1855—1881) зэргэ түүхэдэ тодоор үлэһэн хаашуул түрэ барижа, мүнөөгэйнхеэр хэлэбэл Финланд, Польшоһоо Аляска, Үбэр Кавказ, Дунда Дурна хүрэһэн уудам газар нютагые дайтахадаа дайтажа, туһалхадаа туһалжа мухардуулһаар өөрын уласайнхи болгожо байба. 1878 ондо Османы уластай дайтажа хамар дээрэнь байха Болгариие сүлөөлжэ хүсэ шадалаа бахдууланхай. XIX зуунай түгэсхэл, XX зуунай эхеэр хубисхалай үзэл һанаа дэлгэржэ, дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ гү, али 1917 оной 2-р һарада хүрэнгэтэнүүд хаанаа (II Николай) түлхин унагаба. 11-р һарада (Октябриин хубисхал) шала өөр гү, али ажалшан таряашадта засагай эрхэ шэлжэбэ. Дайнай дараахи хэрээгээр Украина, Польшо, Финланд, Балтиин уласуудай нютагаа алдаһанһаа Украина, Балтиин гурбые эрьюулжэ абаһаншье зуунай адагта дахин табижа ябуулһан. Сагаан арми, һалан тусгаарлагша яһатан үндэһэтэнэй сэрэг, түрэтэй шэнэ түрэжэ гараһан Зүблэлтэ Орос, тэрэнэй улаан арми хэдэн жэл байлдажа диилэбэ.

Орос Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомынь дэлхэйн түрүүшын эгээн томо социалис орон, «суперхүсэн» болохо СССР-эй хамагай томо, хамагай шухала хэһэг болоо. 1922 ондо байгуулагдаһан СССР-эй гол сүмэнь Зүблэлтэ Орос орон байһан ба 1922 ондо Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай Холбоо (СССР) нэрээр хожомой ойлголтоор 15 бүгэдэ найрамдаха уласайнхинь нэгэ боложо байгуулагдаба. 1924 ондо хубисхалай ударидагша Ленин өөд боложо Сталинай үе (1924-1953) эхилбэ. Түблэрһэн түлэблигтэ эдэй засаг, ажаүйлэдбэрижэлтэ, хүдөө ажахын хамтарал түрын бодолгоор хэрэгжэжэ байба. Дэлхэйн хоёрдугаар дайн эхилхэдээ Нацис Германитай хамта Польшые добтолжо Баруун Беларусь ба Украина эзэмдэбэ. Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайн 1941 оной июниин 22-ой үүрээр эхилһэн юм гэжэ түүхэдэ эли. Баруунһаа дэлхэйн эзэлхые һанаархагша Нацис Германи, тэрэнэй хамсаатан дурнын Япониие һүрэжэ зогсооһон. Энэ Эсэгэ ороноо хамга­алгын Агууехэ дайнда СССР-эй 30 сая хүн ами алдаһан байдаг. Хардалта һэрдэлгэ маягаар олон сая хүниие хэлмэгдүүлһэниинь Сталинай нэрые түүхэнээ бараатуулдаг.

СССР-эй уласынь дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгые хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ булимтархы хамаг бүгэдые гүрэнэй хинан зонхилдог болошоһон гүрэн байгаа. Зүблэлтэ Холбоо үзэл шурталай хубида дэлхэйн социалис лагериин тэргүүлэгшэ, сэрэг улас түрын Варшавын хэрээнэй оронуудай мүлжэгшэ байһан юм. СССР уралиг, шэнжэлхэ эрдэм ухаанай бүхыл һалбарида амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо СССР задарһанаар Оросой холбоото улас (ОХУ) байгуулагдаһан болоод энэнь СССР-эй залгамжалагша гэжэ тоосогдодог.




#Article 130: Зүблэлтэ холбоото улас (655 words)


Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас (, СССР) гү, али Зүблэлтэ холбоото улас (мүн Советскэ Союз, , 1930-аад онуудта Совээд Соцалиис Холбоото респүүблигүүд) болбол 1922 онһоо 1991 он хүрэтэр Евразида оршон тогтониһон социалис орон байгаа.

Зүблэлтэ холбоото улас 15 Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Улас болон хэд хэдэн автономито улас, хизгаарнуудһаа тогтоһон холбооной улас байһан. Энэ холбооной улас дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгэниие хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ империалис гүрэн байгаа. Зүблэлтэ холбоото улас үзэл һурталай хубида дэлхэйн социалис лагериин түрүүлэгшэ, сэрэг улас түрын Варшавын хэлсээнэй оронуудай гол хүсэн байһан юм.

Ородууд Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомой дэлхэйн анханай, эгээн томо социалист орон, «суперхүсэн» болохо Зүблэлтэ холбоото улас эгээн томо, эгээн шухала хэһэг болоо һэн. Энэнь уралиг, шэнжэлхэ ухаанай бүхыл һалбарита амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо ЗСБНУХ задарһанаар Ородой Холбооной Улас байгуулагдаһан болоод энэнь Зүблэлтэ холбоото улас залгамжалагша гэжэ тоосогдодог.

СССР Ородой эзэнтэ гүрэнэй шууд залгамжалагша болон тэрэнэй газар нютагай диилэнхи хэһэгтэ оршон тогтониһон юм.

Ородой эзэнтэ гүрэн 1917 оной хубисхал, эрхэтэнэй дайн, гадаадын интервенциин нүлөөгөөр газар нютагһаан 90,000 км² нютаг, 49 сая хүн зоноо алдаа. Дайн, үлэсхэлэн, тахалһаа болон олон сая хүнээ алдаба. (185,2 саяһаа 136,9 сая) 1917 оной Октябриин хубисхалай дараа Ородой эзэн хааниие буудажа эзэнтэ гүрэнэй түүхэ түгэсһэншье тэрэниие залгамжалан СССР 1922 ондо бии бололгые тогтоһон юм. Эдэй засагай хубида 19-р зуунай дунда нюрууда очитлоо доройтоһон Россиин орониие СССР залгамжалан абаа һэн.

Росси, Украина, Беларусь, Кавказай холбооной уласуудай (хожом 1936 ондо Азербайджан, Армени, Гүржи болон һалаһан) 1922 оной 12-р һарада байгуулһан хэрээгээр Ород улас Олон үндэһэтэн яһатанай бэе даанги, зүблэлнүүдэй засаглалтай уласуудай холбоо гү, али Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай Холбоо байгуулагдаба.

Эдэ дараань:

Нэгэдхэһэн гэһэнэй ушарынь зарим уласые (эндэ Балтын оршомой оронууд, баруун Украина, баруун Беларусь) Германи-Зүблэлтын 1939 оной хуйбалдаанай утаашань мүн зарим уласай ударидалгыень урбуулха замаар (Бүгэдэ Найрамдаха Тува Арад Улас гэхэ мэтэ улас) хүсөөр бүрилдэхүүндээ оруулһан байна. ЗХУ байгуулагдаһанһаан хойшошье газар нютагаа үргэдхэхэ бодолго баримталһаар ерэһэн болон энэ бодолгонь Урда Сахалин, Курил аралнууд, Кёнигсберг зэргэ газарнуудые нэгэдхэһэнээр элиржэ байгаа.

Владимир Ильич Ленин наһа бараһанай дараа 1920-д оной дундуур засагай эрхын түлөө тэмсэл хурсадан Сталинай гансаар дарангылха дэглэм тогтожо засагай эрхэ нэгэ хүнэй гарта түблэрөө. Энэ үедэ хэрэгжэжэ эхилһэн Шэнэ Эдэй Засагай Бодолго (НЭП) һамууржа хүндэ үйлэдбэрижэхэ, хүсөөр хамтаралжуулха үйлэ ябасаар һолигдобо. Түрын бүтэсэ, үүргые коммунис нам дангаар гүйсэдхэжэ нэгэ намай, нэгэ хүнэй ударидалга ноёрхолоо. Бүхэ орон даяар хэтэ түблэрһэн ударидалгатай сэрэгэй (Дотоодо Хэрэгэй Арадай Комиссариад — НКВД) хиналтатай системэ тогтобо. 1934 онһоо улас түрын хэлмэгдүүлэлтэ эхилһэнээр мянга мянган абьяаслиг сэхээтэнүүд, сэрэг, улас түрэ, уралиг соёлой зүтгэлтэнүүд худалаар хардагдан саазалуулжа бөөнөөр хорихо хүдэлмэриин лагерь ГУЛаг руу зуу зуун мянгаараа эльгээгдэжэ ниигэмэй бүхы дабхарга айдаста абатан социалис үзэл һанаан, коммунизмын гэрэлтэ ерээдүйдэ этигэхэ этигэл алдар эхилбэ.

Тоошобол,

Энэнэй зэргэсээ олон уласай харилсаадашье наашатай дулаан уурал амисхал бии боложо 1963 ондо сүмэй зэбсэгые хизгаарлаха хэрээ байгуулагдажа байба. Гэбэшье намай ударидалгадахи хуушансаг (консерватив) хүсэн Хрущевые улас түрын табсанһаа зайлуулан коммунис дарангылалай системэеэ дахин тогтоожо шадаһанаар социализм «һунгадаг» маягаар оршон тогтониһон юм.

Нэгэ нам (Брежнев, тэрэниие тойрон хүреэлэгшэд) түрын эрхэдэ гаража ниитын тусай тулада нэрэтэйшье нэгэ хэһэг бүлэг хүнүүдэй тус тулада арад түмэн хүдэлмэрилжэ байба. Арадшалал хэлбэриин харагдалга байһанһаа агуулга тоталитар дэглэм байгаа.

Дэлхэй ниитэһээ хаалтатай, зохёомол социализм коммунизмын үзэл һурталда баригдаһан, олон ургалша үзэл, тодо бэшэ байдал хорёотой. 20-р зуунда үрнэһэн дайнай гол шалтагааниинь үзэл һурталһаа ехэхэн хамаарһан байдаг. Нацис Германиин хүсэрхэг армиие СССР илаһаниинь тэдэнэй нэрэ хүндые маша ехэ үсхэжэ дэлхэйдэ гол тоглогшонь СССР болоһон байба. Дараань дэлхэйн II-р дайн дүүргэһэнэй дараагаар дэлхэй үндэһэндээ 2 лагерьта хубаагдажа энэ хоёр үзэл һурталай алинь зүб болохые баталах гэһэн үйлэдэлые АНУ, СССР хоёр хэжэ байһан юм. Жэшээлбэл Юрий Гагарин сансарта анха ниидэхэдэ ниитэ америкынхид СССР-һээ ехэд эмээжэ байһан гэдэг яагаад гэбэл дэлхэйдэ эгээн түрүүшын коммунис хүн сансарта ниидэһэн ушарһаа тэдэ энэ удаада АНУ тэдэнһээ үлүү гэдэгээ баталжа шадаһангүй. Тэрэнэй дараашаһаа АНУ Һара руу ниидэһэн. 1950-яад оной үедэ СССР эдэй засаг, улас түрэ, эрдэм шэнжэлэл, болбосорол, сэрэг арми зэргээрээ АНУ-һаа холо хойнодожо байһан юм. Дэлхэй ниитээр Коммунис засаг бүрилдэжэ эхилхэ һуури табигдаба.




#Article 131: Эрхүү хото (120 words)


Эрхүү (), Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын засагай захиргаанай түб, Сибириин шухала томо хотонуудай нэгэн. Эрхүү голой Ангар мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.

Эрхүү хото Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 5185 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 72 км зайда, Енисей мүрэндэ шудхажа ородог Ангар мүрэнэй эрьедэ оршдог. Эрхүүгэй Уһан сахилгаанай станциин хэһэгтэ мүрэн 580 м үргэн болодог. Хотын нэрын анхадагша удха болоһон Эрхүү гол хотын баруун урдаһаа ерэжэ Ангарта шудхадаг. Ангар хотые зүүн эрье, баруун эрье гэжэ хоёр хубаана.

Эрхүү зундаа халуун, үбэлдөө хүйтэн. 7 һарада дундажаар +18 °C, ехэдээ +37.2 °C, 1 һарада дундажаар −18 °C, туйлдаа −49.7 °C хүрэнэ.

Эрхүү хотодо 2013 ондо 620 мянган хүн ажа һуужа байна. 2010 оной тоололгоһоо үндэһэлбэл 91.8 процентынь ородууд, 2.3 процент буряадууд, 1,1 % украиншууд, 0,8 % татарнууд.




#Article 132: Мексикэ (192 words)


Мексикэ ( ) — албан ёһоор Мексикын Нэгэдэһэн Улас () — Хойто Америкэда оршодог улас. Хойто зүгтэ АНУ, зүүн урда зүгтэ Белиз, Гватемала гурбан уластай газараар хилэ залгажа, баруун зүгтэ Калифорниин булан, Номгон далай, зүүн зүгтэ Мексикын булан, Карибын тэнгистэй эрэг хүбөөлдэг.

Мексикэ 1 972 550 км² газар нютагтайгаараа  дэлхэйн 14-р, Америкэ түби газарай 5-р томо орон болохоһоо гадна 112.3 сая хүн зонтой тула дэлхэйн 11 дэхи, Испани хэлэтэ оронуудһаа хамагай олон хүн зонтой улас гэгдэнэ. Хүн зоной үндэһэн хэлэн - Испани. Зонхилхо шажан - Христосой шажан. Ниислэл Сьюдад де Мехико дэлхэйн ехэ хотын тоондо багтадаг.

Мексикэ бол холбооной түрын байгууламжата, юрэнхылэгшын эрхэ мэдэл дабамгайлха бүгэдэ найрамдаха засагта, түлөөлэлэй арадшалһан улас түрын дэглэмтэй улас. Арад эргэдые засаглаха ушар холбооной гушан нэгэн можо улас, нэгэ дүүргэдэ нютаг дэбисхэр хубаагдадаг.

Мексикэнь тухайн бүһынхээ хүшэрхэг орон болоод 1994 онһоо ЭЗХАХБ-да элсһэн сорын ганса Латин Америкын орон болоһон. Мексикэнь дундаһаа дээгүүр орлоготой орондо тоосогдодог.

ҮНБ-ыень худалдан абаха шадабариин паритетаар тоособол Мексикын эдэй засагиинь дэлхэйдэ 12-т ороно. Эдэй засагиинь Хойто Америкын Сүлөөтэ Худалдаанай Хэрээнэй (NAFTA) гишүүн оронуудтай шухала уялдаа холбоотой. Мексикэнь дэлхэйн хүшэтэй орон боложо буйда тоосогдожо байгаа болобош ниигэмэй болон аюулгүй байдалай асуудалуудынь муугаар нүлөөлжэ байна.




#Article 133: Хойто Америкэ (107 words)


Хойто Америкэ — дэлхэйн тибэ. Баруун хахад бүмбэрсэгэй хойто талада байдаг газар. Гурбан тээһээ 3 тэнгисэй (Хүйтэн, Номгон, Атлантик) уһаар угаагдадаг. Баруун-хойно Евраази тибэтэй Беринг холой хахасуулдаг. Урда талада нарин газараар Урда Америкэтай ниилэдэг. Харин, Панамын канал хоёр Америкэнүүдэй хилэ болоод эдээние хахасуулдаг.

Хойто Америкын талмай 24,709,000 дүрб. модо болоно. Дэлхэйн талмайһаа 4,8 % болоно, мүн дэлхэйн хатуу газарай талмайһаа жаа гүй 16,5 % болоно юм. 2008 оной июль һарын тоогоор, Х. Америкын хүн амын тоо 529 саягай (млн.) хажууда байгаа һэн, тэдэ хүүнүүд 23 улас гүрэнүүд соо ажаһуудаг юм. Талмайгаар Хойто Америкэ дэлхэйн тибэнүүдэй дунда гурбадахи һуури эзэлнэ, Еврази ба Африка хоёрой һүүлдэ. Хүн амын тоодо баһал 3-дахи һуурида.




#Article 134: Сэлэнгэ мүрэн (145 words)


Сэлэнгэ (монгол бэшэгээр  - selengge) мүрэн - Буряад Ороной эгээ ехэ мүрэн. Монгол Уласта эхилээд Байгал далай руу ородог мүрэн юм. Монгол  ба Ород Уласуудаар урдадаг.

Сэлэнгын утань (Идэр голой эхинһээ) — 1024 модо, харин 409 модонь — Ород Уласай газараар. Сэлэнгын хамаг уһанай суглардаг талмай (бэйзин) — 447 мян. модо². Монголой Идэр болон Дэлгэр мүрэн хоёрой ниилэһэн уһан Сэлэнгэ мүрэн болоод гарадаг. Сэлэнгэ ехынхидээ талын мүрэн, харин, заримдаа уйтан болоод урдадаг (уужамаараа 1—2 модо), мүн тогоо шэнги хүнхэр соо урдаад уужам болодог (уужамаараа 20—25 модо), тиихэдэ холой таһагуудта мүрэнэй уһан хубаагдадаг. Байгал далай руу ороһон адагтань ехэ дельтэ бии юм. Дельтын талмай - 680 модо² (Байгал руу ородог бүхы уһанай, хахадынь Сэлэнгэ мүрэн оруулдаг юм).

Сэлэнгэ мүрэн уһанай найралга, химиин бүтэсээр эгээн ехэ минерализацида тоосогдохо ба гидрокарбонатын уһа бүхы голнуудта хамаарна. Сэлэнгэ мүрэндэ Дэлгэр, Эдир, Хануй, Эгын, Орхон, Хёлго, Сүхэ, Үдэ зэрэг голууд цутгана.




#Article 135: Рим (314 words)


Ромо (Roma гэжэ италиин хэлээр бэшэдэг) али Рим (ород хэлээр).  буряад хэлэнэй абяагаар Роо-мо. лат. Roma; ;  — Итаали уласай ниислэл, хүн амын тоогоор уласайнгаа эгээ ехэ хото.

Рим Итаалиин засаг захиргаанай Лацио можодо ороно, түүнэ дотрох Рим аймагт харьяалагдах нэгэн суурин (commune) юм. Муж, аймгийн засгийн газар энд төвлөдөг. Мэдээж Рим һуурин (Commune di Roma) бусдаасаа хамгийн том бөгөөд ганцаараа Ниислэл Рим (Roma  Capitale) гэж нэрэнийдэгдэх, бас өөртөө засах зарим эрхтэй байдаг. Ниислэл Римын 1,285.3 км² дэвсгэр нутагт 2011 оны байдлаар 2.78 сая хүн зон төрөн сууж байна. Рим һуурин (яг, гарцаагүй, баараггүй Рим хото)-наас зайлахгүй шавж байрласан дөчөөд суурин бий. Энэ Рим хотонын бөөгнөрөлд 3 мянган км² нутаг, 3.2-оос 3.8 сая хүн багтана.

Рим хото Итаалийн дунд бие, Тиррений тэнгист гарах баруун эрэгт байрладаг. Хотонын төвөөр Итаалийн гуравдугаар урт гол Тибер шувтлан урсдаг. Дунд нэгэ арал бий.

Рим Caput Mundi (Дэлхийн ниислэл), la Città Eterna (Үүрдийн хото), Limen Apostolorum (Апостл али Шавь нарын босго), la città dei sette colli (Долоон гүвээний хото) эсвэл зүгээр л l'Urbe (Хото) гэсэн хоч нэрүүдтэй. Олон зуун жэлийн туршид барууны соёл иргэншлийн түб байсан бөгөөд Католик сүмийн түб байрладаг газар юм.

Рим хото дотор тусгаар тогтносон Ватикан хото улас оршдог.

Өнөөгийн Рим хото - орчин үеийн бөгөөд олон үндэстэн аманьдардаг газар юм. Эвропын холбоонд аялал жуулчдынхаа тоогоор гуравт ордог бөгөөд соёл урлаг, улас төрийн нөлөө ихтэй хото юм. Фиумичино дахь олон уласын нисэх буудал Итаалидаа хамгийн томд тооцогддог бөгөөд Итаалийн хамгийн том 100 компанийн төвүүд байрладаг. Мөн Enel, ENI, Telecom Italia гэсэн дэлхийн хамгийн том 100 компанийн гурвынх төвүүд байдаг.

Рим хото нь дэлхийн хоёрдугаар дайнд харьцангуй бага өртсөн цөөн хотонуудын нэг учраас түб хэсэг сэргэн мандалтын үеийн болон барроко маягийн үзэмжтэй. Рим хотонын түүхэн түб хэсэг нь Дэлхийн өв хэмээн ЮНЕСКО-гоор тэмдэглэгджээ.

Хотын дарга - Джанни Алеманно.

Тэнд археологийн нотолгоо хүнын эрхэлсэн ажала соо Ром хэсэг аас 14,000 жэлууд өмнө, гэхдээ шигүү давхарга ехэын дүү залуу...




#Article 136: Үбэр Монгол (173 words)


Үбэр Монгол (хитад: 内蒙古自治区 Nèi Měnggǔ Zìzhìqū;  монг. ; товч. ҮМӨЗО, Үбэр Монгол, Үбэр Монголой ӨЗО) - Хитад Уласын Өөртөө Засах орон.

Алтайн хэлэнэй изагуурай монгол хэлэнэй аялгуу юм, уугарха, хэлэхэ Хитад Улас, Хүлүүн Буир һомон, Үбэр Монголой Өөртөө Засах орондо ажаhуудаг буряадууд хэлэлсэдэг.

Манжуур али Манжу хэлэн (Manzhou, хитад: 滿洲 али 满洲 , пинин: Mǎnzhōu)

Нэгэ из гурба Алтайин хэлэн. Монгол хзлэхэ бэшэхэ Монголшууд. Энэ гурэнэй хэлэн Монгол Уласай. Монгол хэлэн - турэлхи хэлэн обо 10.000.000 хγн. 

Алтай хэлний язгуурын ерөнхий шинж болох SOV（өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-өгүүлэхүүн） гэсэн дарааллаар орно. Мөн нэр үгийн холбоос болон үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөл нь хувирах зарчимтай. Эгшиг зохицох ёсд захирагдана.

Грамматикын байгуулалтын хубида монгол хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэhэн онсолигтой, тон баялиг үгын hантай юм. Монголшууд 95 %-нь монгол хэлые.

Монголой, Үбэр-Монголой, Хятадай, Австралиин телевидени үзэхэ дуратай һаа, иимэ утаһаар холбоо барина уу: 8-924-396-79-00. Сансарын телевидениин хүлеэн абагшын үнэ – 5000 түх., танай гэр байшанда угсаржа тохиргоо хэхэ ажалтайгаа – 8 000 түх.




#Article 137: Катана (414 words)


Ката́на () — ута (урта) Японой уламжалалта һэлмэ (, дайто:). Шэнэ Япон хэлээр «катана» гэжэ — энэ ямаршье элдэб юлдэ байна һэн юм. «刀» — Японоор уншахада (кунъёми) гарадаг, сино-японоор (онъёми)-то гарадаг байна. Япон хэлэндэ «刀» — иимээ үсгээр (ханзаар) матархай, нэгэ талаһаа хурса юлдэ тодорхойлхо болоно. Матархай, катанын барюул гонзогор шэнги ба катанын һүүл эхэ хурсатай тиимээ загбаритай катана байгаа юм. Иимээ ушараар катаниие хоёр гараараа барихада, катанаар хахалхада (хэршэхэдэ) ба хатхаха эхэ аятайхан, амархан байна.

XIV зуунай һүүл XV зуунай эхинһээ тати һаа() эволюцяар катана юлдэ байгуулагдаһан. XIV зуунай һүүлһээ катана болбол самурайнай үндэһэнэй юлдэ байна һэн юм. Самурайшууд ганса катаниие барижа үмдэжэгүй, катана ба вакидзаси (), ( сёто, үгэ үзэг дагаһан «жаахан юлдэ») бариха үмдэдэг байһан. Энэ комбинации (дайсё, (). үгэ үсэг дагаһан «томо-жэжэ») гэжэ нэрэтэй.

Катана болбол — энэ матархай гонзогор шэнги хэбтэй (загбаритай) юлдэ, катанын юлдэнэй эриин урта хоёр бүюү (али) хоёрһаа дээшэ сяку байдааг сяку (), хоёр сяку жараад см байна (60,6 см.). Барюулын урта янза бүриин хэбтэй байна. Катанын хүндынь 750-1000 г. байна юм. Эриин урта бол хоёрһаа доошо сяку — энэ вакидзаси, нэгэнһээ доошо — энэ янза бүриин хэбтай (загбаритай) хутаганууд (танто, айкути, хамидаси). Юуншье яамаршье хамаагүй хуй сая гэжэ нэрэтэй юм. Сая хуй гэжэ модоноор, модон лакаар будатайб хийха байха ёһотой. Ганса XX зуунай, хоёр дахи дайнай сагта түмэрөөр хийһэн хуй байдааг, харин тэдгээр баһа модон бүгжэтэй байна.

Сэбэр катаниие олон янза бүриин булад (ган) түмэрнүүдөөр хэдэг бии, баһа катанын үзүүр японой үндэһэнэй технологигоор хатаададаг байна. Тиимээһээ сэбэр (зүб хэһэн) катана дээрэ хатааһан шугам «хамон» гэжэ нэрэтэй байна һэн юм. Иимээ ушараар сэбэр катанага зүб гэжэ олохоб эхэ амархан.

Катаниие үйлэдбэрилгэ олон янза бүриин (элдэбтэй) үеһөө бүрэлдэн тогтооно. Заримдаа үйлэдбэриин ажил 2-3 һаранууд үнгэрдэдэг байдаг. Эхилээд булад (ган) тамахаганэ түмэриин зүйлэй хэсэгүүд хамтаа табиад, тэрэнь дээрэ шабаранхиин раствор оруулад, тиигээд үнэһэдээд нэгэн хэсэг болон хүрэтэр хайлуулдаг байна. Хайлуулхада шабаранхиин раствор ба үнэһэн түмэрһээ шлаг абадаг байна. Тиигээд тэр нэгэн болон түмэрэй хэсэг баятараа дабтаадаг юм. Дабтахада энэ түмэрэй хэһэг хабтайлгадаг. Хабтайлаад эбхэдэдэг (нэмэдэдэг) байгаа. Иимээ ажал олон дахин удаа хэдэг юм. Арбадахин удаа хэхэдэ энэ түмэрэй хэһэг 1024 дабхартай болоод байна һэн юм. Хоридохи удаа хэхэдэ 1048576 дабхартай байгаа юм. Тиимэ хадаа бэлэдхэл соо нүүрһэн түрэгшэ адляар хубаарилан, иимээ ушараар эри соо яамаршье хуби хамаагүй хатуу шанар адли байна һэн юм. Тиигээд Булад (ган) тамахагэ түмэрэй зүйлэй блок соо зөөлэн булад (ган) нэмэхэ (оруулха) хахалхада, хэршэхэдэ ба хатхахада эбдэрэгүй түлөө хэрэгтэй һэн юм.

Европда түүхэһээ бага зэргэ юлдэнэй хубиин нэрнүүд байгаа — үзүүр, эри, нюрган, толгой, һүүл г.м., — Япондо иимээ нэрнүүд маш эхэ бии.

Жэшээ:




#Article 138: Киев (390 words)


Киев (), Украина уласай ниислэл болон эгээн ехэ хото, Киевэй можын засаг захиргаанай түб. Днепр мүрэнэй эрье дээрэ Украина уласай хойто хэһэгтэ оршодог боомто. Түмэр замай узуулбари. 2 901 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгын түб (энэ тоодо станок, тээбэриин машина, нарин багажа хэрэгсэл бүтээлгэ), сахилгаанай техникын ба радиоэлектроникын ажаүйлэдбэри; хүнгэн (торгон, трикотаж, хубсаһан, гутал), полиграфикын, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; барилгын материалай үйлэдбэрилгэ. 1960 ондо Киевтэ метрополитен баригдаһан. Украинын Эрдэм Ухаанай Академи, 18 дээдэ һургуули (энэ тоодо Тарас Шевченкын нэрэмжэтэ Киевэй үндэһэнэй ехэ һургуули, П.И.Чайковскийн  нэрэмжэтэ Киевэй үндэһэнэй консерватори), 15 театрнууд (энэ тоодо Украинын үндэһэнэй опера), 30 оршом музейнүүд (энэ тоодо Т. Г. Шевченкын нэрэмжэтэ уран зохеолой ба уран зурагай, түүхын, Украинын уран һайхан уралигай, ород уралигай, баруун ба зүүн уралигай, арадай уран барилгын ба ажабайдалай, Киевэй түүхын, археологиин, арадай гоёл шэмэглэлэй, удха зохеолой ба уралигай архив-музей, анагааха ухаанай түүхын г.м.), «Олимпийский» стадион. 

V зуунда полянуудай түб һууринаар байгуулагданхай. 860 онһоо ород бэшэгүүдтэ мэдэгдэһэн. IX—XII зуунай эхиндэ Киевэй Русиин ниислэл хото. 1240 ондо Ехэ Монгол Уласай эзэмдэжэ усадхагдаһан. 1362 онһоо Литва ба Польшын нэгэ хэһэг. 1654 онһоо хойшо Ород эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг. 

Софиин собор сүмэ (XI зуун; XVII—XIX зуунай колокольни самхаг), Алтан хаалга (XI зуун), Выдубецкын хиид (XI зуун), Берестовдохи Спасай церковь сүмэ (XI һүүл — XII зуунай эхин), Кириллын церковь сүмэ (XII зуун), Киев-Печерэй лавра сүмэ (XI—XVIII зуун), Андрейн церковь сүмэ (XVIII зуун, В. В. Растрелли уран баригша), Владимирай собор сүмэ (XIX зуун). 1947-54 ондо хотын Хрещатик нэрэтэй түб гудамжын ансамбль баригдаһан, фашис Германиин эзэмдэлгын үедэ усадхагдаһан. 60-80-аад онуудта шэнэ байшанууд (Русановка, Оболонь г.м.) баригдаһан. Бабин Ярта дурасхал (1976 он, М. Г. ба Б. Н. Лысенко, В. В. Сухенко, А. П. Вытрык уран барималшад), «Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай Украинын түүхын музей» дурасхалай согсо (1981, В. З. Бородай уран барималша).

Украинын домогой ёһоор Кий, Щек, Хорив, Либидь гэһэн аха дүүнэр дүрбэн Киев хотые үндэһэлһэн гэдэг болон томо аха Кийн нэрэһээ хотын нэрэ уг гарбалтай. V зуунда байгуулагдаһан тус хото Зүүн Славян улас түрэ, соёлой түб, Киевэй Русиин ниислэл болон хүгжэжэ байһан болон 1240 ондо монголшуудай добтолгооной уламһаа бүрин усадхагдаһанаар нүлөөгөө алдаба. Хожом Ехэ Литвагай гүнлиг, Речь Посполитой, Орос гүрэнэй харьяада орожо байба. XIX зуунда Орос орондо үрнэһэн ажаүйлэдбэриин хубисхалай нүлөөгөөр хото дахин эршэмтэй хүгжэбэ . 1934 онһоо Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Украина Уласай ниислэл болоһон тус хото Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай уламһаа үлэмжэ усадхагдаһаншье хурдасатай һэргээжэ, Зүблэлтэ Холбооной Москва, Ленинградай һүүлдэ орохо томо хото боложо шадаба. 1991 ондо ЗХУ задархада бэеэ дааһан Украина уласай ниислэл болоһон бэлэй.




#Article 139: Улас оронуудай жагсаалта (256 words)


Улас болон орон тодорхой газар нутагтай төрт нэгдэл юм.

Азербайжан  Арабын Нэгдсэн Эмирт Улс  Армени  Афганистан  Балба  Бангладеш  Бахрейн  Бруней  Бутан   Вьетнам  Гүрж  Египет  Зүүн Тимор (Тимор-Лесте)  Израиль  Индонез  Йордан  Ирак  Иран   Йемен  Казахстан  Камбож  Катар  Кипр  Кыргызстан  Кувейт  Лаос  Ливан  Малайз  Мальдив  Монгол Улас  Мьянмар  Оман   Оросой холбоото улас  Узбекистан  Пакистан  Саудын Араб  Сингапур   Сири  Хойд Солонгос  Өмнөд Солонгос  Тажикистан  Хитад Улас  Таиланд  Туркменистан  Турк   Филиппин  Шри Ланка  Энэтхэг  Эсватини  Жибэн  Азербайжан  Албани  Андорра  Армен  Беларусь  Бельги  Болгар  Босни ба Херцеговина  Ватикан  Герман  Грек  Гүрж  Дани  Ирланд  Исланд  Испани  Итали  Казахстан  Кипр  Ород  Латви  Литва  Лихтенштейн  Люксембург  Хойто Македони  Мальта  Молдав  Монако  Монтенегро  Нидерланд  Норвеги  Нэгдсэн Вант Улс  Польш  Португал  Румын  Сан-Марино  Серби  Словак  Словен  Турк  Унгар  Украйн  Финланд  Франц  Хорват  Чех  Швейцари  Швед  Эстон  Амеэрикын Нэгэдэһэн Улас  Антигуа ба Барбуда  Багамын арлууд  Барбадос  Белиз  Гайти  Гватемал  Гондурас  Гренада  Доминика  Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс  Канад  Коста-Рика  Куба  Мексик  Никарагуа  Панам  Сальвадор  Сент-Винсент ба Гренадин  Сент-Китс ба Невис  Сент-Люси  Тринидад ба Тобаго  Ямайк  Аргентин  Боливи  Бразил  Венесуэл  Гайана  Колумб   Парагвай  Перу  Суринам  Уругвай  Чили  Эквадор Алжир  Ангол  Бенин  Ботсвана  Буркино-Фасо  Бурунди  Габон  Гамби  Гана  Гвиней  Гвиней-Бисау  Джибути  Египет  Замби  Зимбабве  Кабо-Верде  Камерун  Кени  Коморын арлууд  Конго  Ардчилсан Конго  Кот д'Ивуар  Лесото  Либери  Ливи  Маврикий  Мавритан   Мадагаскар  Малави  Мали  Марокко  Мозамбик  Намиби  Нигер  Нигери  Өмнөд Африк  Өмнөд Судан  Руанда  Сан-Томе ба Принсип  Сейшелийн арлууд  Сенегал  Сомали  Судан  Сьерра-Леоне  Танзани  Того  Тунис  Төв Африк  Уганда  Чад  Экваторын Гвиней  Эритрей  Этиоп  Австрали  Вануату  Кирибати  Маршаллын арлууд  Микронези  Науру  Палау  Папуа-Шинэ Гвиней  Самоа  Соломоны арлууд  Тонга  Тувалу  Фижи  Шэнэ Зеланд




#Article 140: Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга (215 words)


Нэгэдэмэл Үндэhэнэй Байгуулга, НҮБ — Уласхоорондын Байгуулга НҮБэй олон уласай хуули, экономикын хүгжэлгэ, аюулгүй байдалай түлөө, олон уласай хоорондын найрамдалай түлөө, олониитэ асуудалнууд харилсаа, арад зоной эдлэл хамгаалха түл хүнэй хамтаржа ажаллаха зорилго байгуулагдаhан юм. Дэлхэйн хоёрдохи дайнай сагта Һитлерые эсэргүү коалицын (гол хабаадагшад) голлохо оролсогуудай НҮБ-эй hуури ба байгууламжа болбосоруулhан байгаа. 1942 ондо январиин 1-дэ Нэгэдэмэл Үндэhэнэй деклараци гарын үсэг зураhан хадаа Нэгэдэмэл Үндэhэнэй гэhэн нэрэ анханай түрүүшын удаа гаргаhан юм. Сан-Франциско хотодо 1945 ондо апрель hараhаа июнь hара хүрэтэр хурал ябаха хадаа, үнгэрхэдөө НҮБ-эй дүрим гарын үсэг зураhан байhан, гэхэтэ октябриин 24-дэ албан ёhөөр байжа эхилhэн. Мүнөө үедэ энэ үдэр эхэ НҮБ-эй hайндэр жэл бүри тэмдэглэдэг байгаа. 2001 ондо НҮБ Нобелевскэ преми ?юунэй түлөө? түлөө абаhан, теэд ганса НҮБ бэшэ НҮБ ба НҮБ-эй Генеральна секретарь Кофи Аннанда Нобелевскэ преми үгэhэн. Баhал 1988 ондо НҮБ-эй сэрэгүүд Нобелевскэ преми абаhан байна.

Юрэнхи Ассамблей болбол зүбшөөлгэнэй, зүблэлэй ба захиргаанай ажалай гэhэн НҮБ-эй зэбсэг мүн. Юрэнхи Ассамблей хайшан гэхэ уласхоорондын хамтын ажаябадал найрамдалай ба аюулгүй байдал түлөө хараад бүтээмжэгдэдэг байгаа. Тиигээд НҮБ-эй Аюулгүй байдал ба Социальна экономическэ советнүүдэй хубилдагтай орологшод hунгалдадаг юм. Аюулгүй байдал совеэдэй рекомендацаар Юрэнхи секретаряа табидаг. Аюулгүй байдал совеэд хамта уласхоорондын НҮБ-эй Шүүригай (судай) орологшод hунгалдадаг юм. НҮБ гэжэ байгуулга соёлай, олониитын талаар харилсаан ябуулад зохируулагдадаг байгаа.

(англи болон бусад хэлээрх НҮБ-тэй холбоотой холбоосууд)




#Article 141: Винсент ван Гог (232 words)


Винсент ван Гог () — Нидерландын пост-импрессионист зурааша. Түүниин зарим зураг мүнөөдэр дэлхэйдэ хамагай алдартай, нэрэтэй, үнэтэй бүтээлүүд болоһон.

Ван Гог 16 наһанһаа эхилжэ уралигай бүтээл худалдадаг фирмада ажалладаг байгаа. Богонихон хугасаанда багшалһанайхаа дараа тэрээр Амстердамай Ехэ Һургуулиин шажанай номлолой факультетдэ 2 жэл һуралсаад угаа ядуу уула уурхайн бүһэ нютагта шажан дэлгэрүүлхэ газарта ажаллаха болобо. 1879 ондо номлогшой ажалааһаа халагдаһанаар түүниин ядуу баарһан, тэнүүлшэн амидарал эхилһэн байна. 1880 он хүрэтэр уран зурагай шэглэлээр ажаллажа эхилээгүй юм. Эхиндээ Ван Гог даруухан үнгөөр хуулбари хэжэ, хаяа байгаали дээрэ һудалбари зурадаг байжа байгаад Париста импрессионизм, нео-импрессионизмтай танилсаба. Тэрээр үбэрмүһэн танигдахысэ хэбэ маягтаа тодо үнгэ, будалтын хэбэ маягые тусгаһан. Энэхүү шэнэ хэбэ маягаа тэрээр Франциин Арльда байхадаа бүрэн хүгжөөлэжээ. Амидаралынхаа һүүлэй арбан жэлэй хугасаанда ниитэдээ 2000 үлүү бүтээл туурбиһанай дотор 900 оршом уран зураг, 1100 зурааһан зураг, ноорог бүтээбэ. Хамагай ехэ олониитэдэ зорюулһан бүтээлүүдээ амидаралынхаа һүүлэй хоёр жэлдэ бүтээһэн болоод шухам энэ үедэ тэрэ Поль Гогентой андын харилсаагаа тасалаһанһаа боложо зүүн шэхэн таһалһан бэлээ. Үүнһээ хойшо түүниин сэдьхэлэй үбшэн үе үе хүдэлэн улам хүндэржэ, уламаар амяа хоролходо хүргэһэн.

Ван Гогай амидаралда нүлөө үзүүлэһэн гол хүн боло мүнгэ түгэрэгөөр харамгүй, байнга дэмжэжэ байһан түүниин дүү хүбүүн Тео юм. Тэдэнэй наһан туршын үерхэл нүхэрлэлни 1872 оной 8-р һараһаа хойшо харилсажа байһан олон захидалһаа харагдадаг. Ван Гог һүүлдэ экспрессионизм гэгдэхэ болоһон урадхалые анха үндэһэлэгшэдын нэгэ юм. Тэрээр оршон үеын уралигта, илангаяа фовизм болон Германиин экспрессионизмда эгээн ехэ нүлөө үзүүлэһэн ажа.




#Article 142: Пабло Пикассо (203 words)


Пабло Пикассо (, 1881 оной 10 һарын 25 - 1973 оной 4 һарын 8) Испаниин зурааша, уран барималша хүн юм. Тэрэниие 20-р зуунай агуу зураашадай нэгэ гэжэ үзэдэг болон кубизмын урасхалые үндэһэлэгшэ гэдэг.

Пикассо бүри бага байхадаа зурадаг байһан ба тэрэ анха хэлэндэ орохдоо lapiz гэжэ хэлэһэн гэдэг. Энэ үгэ Испани хэлэнһээ оршуулбал харандааш гэһэн үгэ юм.

Пикассое 90 наһатай байхада тэрэниие уран бүтээлэй үзэсхэлэн Парисай Луврын музейдэ табигдажа байба. Тэрэ аминда һэрүүндэ Луврын музейдэ үзэсхэлэнгээ гаргаһан түрүүшын уран бүтээлшэ юм.
Гайхамшагта хүнүүдэй амидарал хэзээ уран бүтээл шэгэни байдаггүй жэшээ бол ХХ зуунай аугаа ехэ зурааша Пабло Пикассо бэлэй.

Бухын тулаан, хаана байхагүй имперссионист, сюрреалист, кубист шэг­лэл­эй уран барилга, уран зураг, гал согтой испани үхибүүдэй аян дуун, зоримог баатарлигые дуулаһан удха зохёол, урта жад агсаһан Дон Кихот тэрэнэй туһалха элжэгэн унаһан Санчо гээдэ түһөөлхөөр яахын аргагүй Испани ороной дүрсэ түрхэ нюудэнээ бууна. Испанишууд хаа байһан Америкэдэ хүршэ хүшэрхэг Инкын эзэнтэ гүрэные мүхөөнэ урда Америкэда өөрын соёл эргэншэлээ бүтээн cогcолооһон юм. Эдүгээ латин америка бүхэлдээ ис­пани хиигээд уламжилалта инкын соёл иргэншил холилдоһон манай гарагай хамагай һонин үбэрмүс атлаа хамагай хүшэрхэг соёлые буй болгожээ. Шухам иимэл үндэһэ һуурин дээрэ ХХ зуунда нэгэн гайхамшигт хүн мэндэлэжэ уран зурагай юртэмсэе бүхэлдэ сошроожээ. Тэрэ боло Пабло Пикассо байлаа.




#Article 143: Рембрандт (171 words)


Рембрандт ван Рийн () - XVII зуунай үедэ амидарша уран бүтээлээ туурбэжэ байһан Голландын агуу зурааша Рембрандт Ван Рейн /1606-1669/ боло бүхэ дэлхэйн дүрэслхэ урлагай түүхэндэ яаха аргагүй нэрэ хүндэтэй байра һуурые эзэлдэг гайхамшигтай зурааша юм. 
Тэрэнэй бүтээһэн бүтээлнүүд уран һайхан түүхэйн һодо бүтээл болон саг хугасаа үнгэрхэ тусам үнэ улам бүрэ нэмэгдэжэ, алдар нэрэни суурайтһаар лэ байна. Агуу зурааша Рембрандт Голландада хүрэнгэтэнэй бүгэдэ найрамдаха уласай дэгэ жаяе тогтоод байһан 1606 оной долодугаар һарада тээрэмшэнэй гэр бүлдэ мэндэлжээ. Испаниин булаан эзлэгэһэдэйн эсэрэг байгуулһан габъяаных түлөө Лейдэн хотын хондо барижа үгэһэн һургуулида Рембрандт 14 наһатайдаа ороо. Эртэнэй һунгадаг эди шэдитэй юртэмсэтэй хэрэнээ хүн амын тэн хагас үлэсхэлэнгэй аман дээрэ тулаад байһан залуу зураашад маша хүсэнтэй сэдьхэгдэл тэрүүлһэн байна.

Дэлхэйн урлагэй томохон түб болоһон Голландиин ниислэл Амстердам хотодо хагас жэл хэртэй ажаллажа амидарһан Рембрандт урлагай шэнэ туйлалтаһаа хүртэхэд ихээхэн түлхэсэ боложээ. Энэ үеэһэ эхэлэн эртэнэй Грек, Рома, библиин домгуудые үлүү сэдьхэл хүдэлэлэй амида шэнжэтэй болгохоор эрмэлзэн амидаралай жижиг сажиг зүйлүүдээр баяжуулхын һасуу хамагай гол хүнэй зан шанарые гайхалтай гүн гүнзэгы тусган харуулжа эхилээ.




#Article 144: Рафаэль Санти (370 words)


Рафаэль Санти — Италиин ехэ зурааша, график зурааша, архитектор, умбриин һургуулиин түлөөлэгшэ. Леонардо да Винчи болон Микеланжелое дахажа тэрэ Дээдэ Һэргэн мандалтын хамагай агуу уран зураашадтай нэгэ юм.

Рафаэль Санти һэргэн мандалтын уралигай орьёл болоһон гурбан томо уран бүтээлчшын нэгэ болоод уран зурагта үлэмжэ шэнэ эрьэлтэ хэһэн юм. Тэрэ уран бүтээлдөө хүнэй гоё һайхан бэе билдар, хурса ухаан, түлэб түбшэн зан шанарые уран тодоор элирхылжэ шададаг байба. Рафаэль бүри багаһаа Флоренцида амидаржа тэндэ өөрынгөө олон һайхан зурагые урлаһан юм. Тэрэнэй нэн дуратай һэдэб бол хүүгэд, хүүгэдээ тэбэрһэн гоё үзэсхэлэнтэ эхэнэрнүүд байгаа. Тэрээр уран зурааша Перужиногой шаби ба хүнэй ахы оршонг дээдэ зэргээр зохисуулан бүтээһэн тэрэ 17 наһандаа мэргэжэлэй үндэр ур шаабаряараа гайхагдадаг байгаа. Шажанай һэдэбһээ эхэ абаһаншье үльгэр жэшээ һайхан хүнүүд, үндэр соёл болбосоролтой, һайхан оршондо дүрсэлэгдэдэгынь Эхэ дангиные хүүгын хамта дүрсэлһэн олон бүтээлһөө харагдана. «Конестабилегай эхэ дагина» (1502), «Марияда һүй табиһаниинь» (1504), «Зүлгэн дээрэхи эхэ дангина» (1505), «Сэсэгтэй эхэ дангина» (1507), «Һайхан сэсэрлэгшэ» (1507) зэрэгтэ дээдэ тэнгэриин хүнүүд энгэй амидаралда орожо дүрсэлэгдэһэн, һайхан сэдьхэлтэй хүнүүд байдаг. Тэрэ Флоренцида маша эдибхи зүдхэлтэй, үндэр бүтээмжэтэй ажаллаһан бэлэй. 1508 ондо II Юлий Папа ордондоо урижа уран бүтээлэй захяалга үгэжэ 1509-1517 ондо Ватиканай ордоной ханын зурагые бүтээлгэһэн байна. Эдэ бүтээлнүүдынь һэргэн мандалтын үеын уран барилга, уран зурагай шүтэлсээ холбоо, нэгэдэлые шадабарилиг шиидһэнээрээ гойдо болоһон бэлэй. Эндэ «Шуулган», «Афинай ехэ һургуули», «Ирагуу найрагай баяр», «Сэсэн ухаан, оюун һанаа, хүсэн шадал» бүтээлнүүдээ хахад түхэреэн хэлбэридэ зохёомжодо захируулан шиидхэдээ хүнэй оюун ухаанай бахархан дуулаһан байдаг юм. Бүри тодоруулбал, хүнэй амидаралай шухала хүсэн зүйл болоһон шажан шүтэлгэ, гүн ухаан ирагуу найраг, хуули зүйе эрхэмлэн үзэдэг байһаниинь тэрэнэй бүтээлнүүдтэ тодо туһаа. 

Рафаэль Санти уран бүтээлэйхигээ һүүлшын жэлнүүдтэ өөрынгөө алдарта бүтээл «Сикстын эхэ дангина» гэһэн шүтээнэй зурагаа бүтээһэн байна. Энэ зурагта тэнгэриин хүшиг алгуурханаар нээгдэжэ, Мария эхэ дангина нуган хүбүүгөө тэбэрэн гаража ерэхэдэ Папа Сикст, Гэгээн Варвара тэригүүтэн гоё үзэсхэлэнгэй тэнгэритэ үбдэг дээрэ һуухаад бохиржо угтан абажа байгаае харуулһан байна. Томо хүн шэнги ухаалиг хүүгэдэй дүрэлигэр нюдэ болон домогой ябадалые һанагалзан айдас, гунигаар дүүрэн байгаа эхын томо алга нюдэн дээрэ үзэгшын хараа яахын аргагүй туһана. Ехэ зурааша сааша Фарнезиин шилдхээн, Ватиканай ордон харашад зарим ажалаа дүүргэжэ шадалгүй наһан өөд болоһон абажа тэрэнэй бүтээлые шабинарынь гүйсээһэн гэдэг бэлэй. Тэр үеын алдар суутай урашуудай урлаһан һунгамал бүтээлнүүд одоошье хүн түрэлхитэные бэшэрүүлжэ байна. 




#Article 145: Будда Шигэмүни (447 words)


Бурхан Багша али Будда Шигэмүни ( 563 манай тоололой үмнэ — 483 манай тоололой үмнэ) энэ Дэлхэй ерэһэн Буддын шажанай агүү ехэ хайлуулагша.

Будда Гималайн Сакья гүрэндэ түрэһэн юм, Хоймор Энэдхэг орондо һургал һургаа.

Будда Бурхан түрүүшээр тэдээндэ анхаралаашье табибагүй. Гэбэшье номыень дагагша олон тоото шабинарынь зоной hүзэг доройтуулжа, Багшые олоной нюдэн дээрэ наада хаража байгша зургаае өөhэдынь хэшээлээр хэhээхыень гуйбад. Зоной этигэл hэргээхын тулада Бурхан Багша гуйлтыень тогтоохо баатай болобо.

Сиддха́ттха Гота́ма (пали) / Сиддха́ртха Гаута́ма (санскрит) түрэһэн, тэрэ Будда («гэгээрүүлһэн»), Самьяксамбудда («Үндэр Будда»), Татха́гата («Илажа түгэс нүгшэһэн»), Бхагаван («Бурхан»), Сугата («Түүншэлэн ерэһэн»), Джина («Түрүүлэгшэ»), Локаджьештха («Хамаг дэлхэйдэ хүндэлэһэн») гэжэ нэрэтэй.

Буддын багын нэрэнь Сидхарттха, обог Гаутама. Тэрэ Хойто Энэдхэгтэ  6-р зуунай үедэ амидаржа байһаа. Тэрэнэй эсэгэ Шуддходана Сакья (сажа) омогой уласай (мүнөөнэй Балба улас) хаан байба. Эжые хатан Маяа гэнэ. Тухайн үеын ёһо заншалай ёһoop тэрэ бага залуу 16 наһандаа Ясодара гэхэ үзэсхэлэнтэ, залуу абхайтай гэрлэһэн болоод 29 наһатайдаа ганса хүбүүн болохо Рахулагаа түрэһэнэй дараахан тэрэ амидаралай бодито байдал, хүн түрэлхитэнэй зоблон зүдэгүүрые нюдээрээ хаража, хорбоогой энэ зоблон зүдүүрые хэрэхэн яажа дабан туулаха арга замые оложо нээхээр сэдьхэл шулуудажа, энэ бодолоо бэелүүлхээр хаанта улас, баян тансае амидаралаа бүгэдые орхин одожо, даяанша болоо.

Энэ даяанша болоһон Гаутама Ганга мүрэнэй хүндыгөөр 6 жэлэй турша хэрэн ябажа, шажанай нэртэ зүтгэлтэнүүд, багшанаратай уулзан ушаржа, тэдэнэй номлол һургаал, арга барилые һудалан дагажа, даяаншанарай хүндэ хүшэр, маша нарин дэг журамые хатуу һахижа байгаа. Гэһэн хэдышье энэ бүхэн тэрэнэй хүсэн зориһоные хангаһангүй. Тиимэһээ тэрэ бүхыл хуушинай уламжалалта шажан болоод тэдэнэй арга барилые орхон, зүбхэн өөрын замаар ябаха болоо. Иин ябажа байгаад нэгэн орой Бодхгаяда (мүнөөнэй Энэдхэгэй Бихар уласта) Неранджана голой эрье дээрэ модоной юрөөлдэ бисалгал үйлэдэн һуужа байгаад гэгээрэлдэ хүрэһэн болоод тэрэ сагһаа хойшо Будда (һэрижэ һэхээрһэн гү, али илажа түгэс гэгээрһэн) гэһэн алдаршаба. Энэ үедэ Будда 35 наһан хүрэһэн байба.

Гэгээрэлдэ хүрэһэнэйхи дараа Бурхан багша гэгээрэлд хүрэһэн аргаяа бусадта заахаһаа татгалзаһан. Ушарынь хүнүүд ойлгожо шадахагүй гэжэ үзэһэн. Харин Энэдхэгэй Эсрэн тэнгэри (Брахма/Бараман/Цанба) (), Хурмаста тэнгэри (Индра/Банбу) ( хоёр хүсэлтэ табиһан. Хожомынь Хиндү шажан боложо хүгжэһэн Брахман һургаалай Брахмань юртэмсые бүтээгшэ харин Индрань тэнгэринүүдэй хаан гэжэ үзэдэг. Брахма Бурхан багшада хүсэлтэ гаргахадаа хэрбэ Бурхан багша ном табихагүй бол юртэмсынхи эсэс түгэсхэлгүй зобохо болоно гэжэ һэн.

Энэнэй дараа анханай номоо өөрын табан даяанша нүхэдтөө айлдаһан ба тэрэнһээ хойшо Будда 45 жэлэй турша янза бүрин анги дабхаргын арад зон, хаан хэгээд харса таряашан, бярман болоод тэнүүлшэд, баян болоод ядуу гуйлагшад, арюун үйлэһэтэн хэгээд тонуулжа, дээрэмшэн зэргэ эрэ, эмэ бүхы аража үшүүхэншье илгабралан үзэлгүйгээр һургаал, номоо номложо ябаа. Тэрэ каста болон анги дабхаргын илгаае үлэ харгалзан үзэхэ бэлэй. Буддын оложо нээһэн һургаал, зам мүрынь энэниие ухааржа, дагаха гэһэн хэн бүхэндэ нэгэн адли нээлтэтэй бэлэй. Будда 80 наһандаа Кушинагар тосхондо (мүнөөнэй Уттар Прадеш уласай хото) таалал түгэсбэ.




#Article 146: Мухаммед (184 words)


Мухаммед — лалын шажанай үндэһэлэгшэ болон лалашууд тэрэнь Аллахай үгые дамжуулагша гэжэ үзэдэг. Лалын шажанай үмэнэхи үедэ Аравиин хахад аралай обог аймагууд өөрһэдэйхөө эбээгшэ бурхадта мүргэдэг байба. Мухаммед өөрын этигэл һүһэглэлээ нэгэ Аллахда даатган тунхаглаба. Тэрээр уур хилэн, хардалга сэрдлэг, догшин хатуутай тулгараха болоо.

Худалдаашан эрэ Мухаммед өөрын нэрэ хүндээ 610 дугаар ондо хүлээн абаа. Энэ үедэ Аллахай номлогшо Жабраил тэрэниие Аллахай элшэ хэмээн нэрэлжэ, хүмүүные бүхы ниитын Аллахые һүһэглэн дагахые уряалха, Бүтээгшын үгые тэдэн дамжуулхые этигэжэ байгаа хэлэһэн гэдэг. Тэрэ һүниһөөнь эхилэн Мухаммед Жабраилай ядхан этигүүлһэнээр Аллахай хүсэлые хүлээн абаха болоо. Тэрэнэй хүлээн абаһан элгээлтэнүүд араб хэлэнэй “уншаха”, “уран уншаха” гэһэн удхатай Коран номлолой ариин бэшэлгые бүрилдүүлдэг. Мухаммедай шажанай замаар анха түрүүн тэрэнэй гэр бүлынхэн, ойро дотонын нүхэдынь ороо. Гэбэшь өөрын обог аймагтаа курайшиитүүдэй эрхэ баригша Меккын зүгһөө амидаралдань заналхиилһэн эсэргүүсэлтэй тулгараба. Тэрээр бүхы обог аймгуудай заагые арилгаһан, нэгэдэмэл нэгэ шүтэлгэдэ ниигэмые Мухаммед бүрилдүүлхээр оролдожо байна хэмээн заналхиилбэ. Мухаммед Медина хотын түрэ баригшаһаа тэндэ ерэжэ, һургаха урилга хүлээн абаа. Мухаммед өөрын һүһэгтэнүүдэй хамтаар Меккые нюусаар орхин Медина руу ябаа. Тэдэнэй энэ нүүдэлые хижра хэмээн нэрэлдэг ба энэнь ислам шажанай он тоололой үндэһые табяаа.




#Article 147: Хэлэн (326 words)


Хэлэн гэдэгынь хүнэй юрэнхы ойлголто, үзэл бодол, удха һанаа зэргые элирхылжэ хоорондоо харисахада хэрэглэгдэдэг дохёо зангаа, дүрэм зүй, тэмдэглэгээ, дуудалга, үгэ зэргые бүхэлдэнь хамаруулһан системэ юм.

Фердинанд де Соссюрынь анхалан хэлэн шудалалые кодировалон шудалжа, шэнжэлхэ ухаанай түбшэндэ асаран ниитэдэ хүргэһэн байна.

Хэлэн шэнжэлэлынь хүнэй хэлые шэнжэлхэ ухаанай үүдэнһээ тайлбарилдаг хүмүүнлигэй ухаанай һалбари шэнжэлхэ ухаан юм. Хүн түрэлхитэнэй хэлэн, түүниин гарал үүдэл, мүн шанар, үүргэ, түүншэлэн дэлхэйн олон хэлэнэй бүтэсэ, тогтолсоо, хүгжэл, зүй тогтол, түрэл, хэб маягые шудалдаг шэнжэлхэ ухааные хэлэн шэнжэлэл гэнэ.

Хэлэн шэнжэлэлэй ухааниинь XIX зуунай эхин үеһээ шэнжэлхэ ухаан болон хүгжэжэ ерэһэн гэжэ үзэжэ болоно. Хэлэн шэнжэлэлэй ухаанай хүгжэлэй тоймые абажа үзэбэл хэлэн шэнжэлэлэй шудалха зүйл, һудалгаанай арга, һалбари ухаан зэргые тогтооход шэглэгдэжэ байба.

Хэлэнэй тухай шэнжэлхэ ухааные хэлэн шэнжэлэл гэдэг. 
Хүмүүн өөр хоорондоо харилсажа, һаналаа һолилсожо, уламаар ниигэмээ хүгжүүлжэ, урагшуулжа байдаг маша шухала хэрэглүүр болохо хэлэнэй үүдэн хүгжэжэ ерэһэн түүхын зүй тогтол, мүн шанар хэгээд хүгжэлэй ерээдүйн түлэбые хэлэн шэнжэлэл шудалдаг.

Хэлэн шэнжэлэлые гурбан үндэһэн хэһэгтэ болгон үзэдэг.

Хэлэн шэнжэлэлэй ударидхалай зорилгонь юрэнхы хэлэн шэнжэлэлэй үндэһэн асуудалнууд, хэлэн шэнжэлэлэй гол ойлголто, шэнжэлгээнэй арга болон нэрэ томьёо зэргые шудалдаг. Хэлэн шэнжэлэлэй түүхын зорилгонь хэлэнэй тухай һургаалай түүхэдэ байһан эрдэм шэнжэлгээнэй олон дэг, шэглэл, дэлхэй дахинай нэрэтэ хэлэнэй шэнжэлэлтэдэй бүтээл, оршон үеын хэлэн шэнжэлэлдэ тэдэнэй эзэлхэ байра зэргые абажа үзэдэг. Юрэнхы хэлэн шэнжэлэлэй зорилгонь оршон үеын дэлхэй дахинай хэлэн шэнжэлэлэй гол асуудалнуудтай танилсуулхад оршодог.

Хэлые шудалдаг шэнжэлхэ ухаан бии болоһонһоо хойшо олон олон үзэл баримталал бии болон нарин болоһон хүгжэһөөр ерэһэн болоод тухайлбал хэлэн шэнжэлэл оршон үедэ дараахи гурбан шэглэлээр хүгжэжэ байна:

Дэлхэй дээрэхи хэлэнүүдые түһэтэй байдалаарынь хэд хэдэн бүлэгтэ ангилдаг. Томоохонһоонь дуридабал, Энэдхэг-Европын хэлэнүүд, Афро-Азиин хэлэнүүд, Хитад-Түбэд хэлэнүүд, Фино-Угорой хэлэнүүд, Австрали-Азиин хэлэнүүд болоно. Буряад хэлэниинь Монгол бүлэгэй Алтай хэлэнүүдэй изагуурда багтадаг.

Дэлхэйн ниитээр сүлөөтэй саадагүй хэлэлсэхэ, энхэ тайбанай зорилгоор хоёр зохёомол хэлые зохёоһон болобошье түдылэн амжалта олоогүй. Үүндэ Волапук болон Эсперанто гэһэн 2 хэлэн багтадаг. Волапук хэлэн түдылэн ниитэй хэрэглээндэ хэрэглэгдэжэ шадаагүй, Эсперанто хэлэниинь туһалха хэлэнэй үүргые одоошье гүйсэдхэжэ байна.

Амитад баһа хэлэнүүдтэй байна.




#Article 148: Удха зохёол (556 words)


Удха зохёол гү, али литература (, — бэшэһэн, lit(t)era — үзэг) гэдэгэнь ямар нэгэ хэлээр бэшэгдэһэн бэшэмэл бүтээлэй уралиг юм. Удха зохёолонь түгээмэл хоёр гол хэлбэртэй: уран зохёол болон уран зохёол буса; хоёр гол арга техникатай: ирагуу найраг болон үргэлжэлһэн зохёол гэжэ ангиладаг.

Удха зохёол бодито мэдээсэл дээрэ үндэһэлэн (сэтгүүл зүйн болон уран зохёол буса) жэшээнь полемикагай ажал, намтарые, туршлагатай эссе орожо болоно. Эсэбэл түһөөлэл дээрэ үндэһэлэһэн бэшэбэри (жэшээнь, уран зохёол, ирагуу найраг, эсэбэл зүжэг гэхэ мэтэ) бүрдэжэ болоно.

Гильгамешай баатарай домог хамагай эртын мэдэгдэн удха зохёолой бүтээлэй нэгэ юм. Энэ Вавилоной баатарай домог Шумер хэлэнэй түүхэһээ үүдэһэн. Шумер түүхэнүүд (магадгүй хамагай багаар бодоход 2100  болозожо) хуушын хэдыш, энэнь хамагай ехэ магадлалтай  1900 он оршом бэшэһэн байна. Баатарлаг, найрамдал, гарза хохирол, мүнхэ амидаралай эрэлэнь сэдэбэ баатарлаг хүндэнэ.

Эртэнэй Энэдхэгдэ, удха зохёолынь анха амаар дамжадаг байһан домогуудһоо гаралтай байна. 
Эртын зохёолой түлэбдэ зүжэг, заабари, судар болон баатарай домог оруулагдаһан. 
Санскрит удха зохёол бусажа 1500-1000  болзожо Ведын эхилдэг болоод Түмэр зэбсэгэй Энэдхэгэй санскрит туулиса үргэлжэлүүлжэ байна. 
Ведануудта эртэнэй арюун нангин эхэ бэшэбэриие дунда байна. 
Самхитанууд (Ведын сугуулбари) ойролсоогоор  1500-1000 огоноо. Дунда 1-р зуунай , эсэбэл хожуу Хүрэл зэбсэгэй болон Түмэр зэбсэгэй дунда үе гэхэд 2 дугаар дэлгэгдэжэнь Ведын хугасаанда  1000-500. Ойролсоогоор  6-р — 1-р зуунай хүртэлхэ хугасаанда хамагай нүлөөтэй хоёр Энэдхэгэй баатарай домогууд Махабхарата болон Рамаяна бэшэһэн байна.

Эртэнэй Хитадта эртын удха зохёолой гол түлэбүүд гүн ухаан, түүхэ, сэрэгэй шэнжэлхэ ухаан, хүдөө ажахы, ирагуу найраг сугларуулһан байгаа. Хитадай оршон үеын саарһанай, ном хэблэлгын гаралгань дэлхэйн хамагай анханай хэблэмэл соёлуудай нэгэ болобо. Хитадай удха зохёол ехэнхинь Зүүн Жоу уласай үеын (769-269 ) Үзэлэй Зуун Һургуули () үедэ байгуулһан юм. 
Эдгээрһээ хамагай шухалтайнь Дао шажанай, Моизмой, Легализмай, Күнзыгэй һунгамал тиихэдэнь сэрэгэй шэнжэлхэ ухаанай (Сунь Цзыгэй Дайнай мэргэжэл), Хитадай түүхын (жэшээнь, Сыма Цяниин «Ехэ түүхэшын угай бэшэг») ажалнууд юм.

Эртэнэй Грекда, Хомерай Иллиада болон Одиссей баатарай домогууд мүн Хесиодой Теогони Эртэнэй Грекай удха зохёолойнь хамагай нүлөөтэй байба. Платон, Аристотель хоёр баруун гүн ухаанай һуури байгаань гүн ухаанай сударуудые бэшэһэн; Сапфо болон Пиндар нүлөө бүхы уянгын ирагуу найрагшад байһан болоод Херодот болон Фукидид эхээр Грекай түүхэшэд байба. Эртэнэй Грекда зүжэг түгээмэл байһан хэдыш гурбан зохёогшодой тоглолтонь зүбхэн хизгаарлагдмал тоо хэбээр байдаг: Эсхил, Софокл болон Эврипид. Аристофанай зүжэгүүд анханай Хуушан Зүжэг хэлбэриин ганса зүбхэн жэшээе үзүүлнэ .

Римэй Бүгэдэ Найрамдаха ба Римэй эзэнтэ уласай латин бэшэгшэд агуу ехэ Грек зохёолшые дууряаба. 
Виргилиин Энеид олон талаараа Хомерай Иллиада даган дууряана, хошон зүжэгэй зохёолшо Плаут Аристофанай мүрыень дагажа, Тацитай «Анналууд» болон «Германиа» Фукидид бодожо олоһон үндэһэндээ адли түүхэн хандалагые дагана.

Энэ хугасаанда эрхэтэнэй ном шажанай удха зохёолой адлигүй хэмжээгээр үйлэдбэрлэжэ байһан, гэхыдээ ехэ хадгалагдан үлэһэн болоод бидэ мүнөөдэр баян сугуулбариие эзэмшэжэ байна. Ордоной дуранай хэшээл, 11-р зуунай үедэ шухал аша холбогдолтой болоһон юм. 
Илангаяа Романс хэлэнуудай (Франци, Испан, Галисян-Португал, Каталан, Прованс хэлэн) оронуудта ябуулын дуушад (трубадурууд) тэдэнэй дуун дээрэ амидарһан.

Герман арадай аман зохёол (жэшээнь: «Беовульф» болон «Нибелунгууд тухай дуун») уламжалалаа нэмлэлтэ болгон chanson de geste (жэшээнь: «Роланд тухай дуун») уламжалал, тиигээд roman courtois уламжалалда ордоной адал ябадалта агуу, урта удаан хугасаанай түгээмэл бии болобо.

Аянай зохёол маша алдартай байһан: жэшээнь Джеффри Чосерой «Кентербериин хөөрөөнууд».

Шажанай эрдэмтэд, жэшээнь Кентербериин Анселм, Томас Аквинат, мүн Пьер Абелар, урта теологиин, гүн ухаанай зохёол бэшэһэн.

Ренессанс үедэ шэнэ зохёолой хэлбэри — роман бии болобо. Дэлхэйн түрүүшын роман — Японой Гензиин домог байба.
Гэгээрэлэй үедэ түүхын, хүнэй ​​мүн шанарай гүн ухаанай хэһэгхэн болон таамаглалууд ниигэм, улас түрын хүгжөөлые удха зохёолдо нэгэдгэһэн. 




#Article 149: Америкын Нэгэдэһэн Улас (1630 words)


Америкын Нэгэдэһэн Улас гү, али АНУ — () Хойто Америкын дунда хэһэгтэ байрладаг улас юм. Дэлхэйн улас оронуудай дунда газар нютагаараа гурбадахида орожо (9,518,900 км² гү, али 9,522,057 км² гү) 313 сая оршом хүн зонтой, мүн дэлхэйдэ хүн зоной тоогоор гурбадахида ороно. Дэлхэйн эгээн ехэ ДХБ-тэй эдэй засаг. АНУ-гай хойто талаараа Канада, урда талаараа Мексика уласуудтай газараар хилэлжэ, баруун талаараа Номгон далай, зүүн талаараа Атлантын далайгаар хүреэлэгдэнэ. Канадаар тусгаарлагдаһан Аляскын баруун талада Росситой уһаар хилэлнэ. Засаг захиргаанай хубида үндэһэндээ 50 можо улас, 1 холбооной тойрог (Колумбиин тойрог) бүгэдэ 51 нэгэжэдэ хубаагдана. Харин, нэгэ хэды дэлхэйн далай тэнгисүүдээр байдаг эзэлһэн аралнуудтай.

Улас ороной хахад дэбисхэр тухай ууланууд, үндэрлигүүд болон Кордильерануудай үндэрлиг болохо; Кордильера уулын бүһэ зүүн захань 4000 метр үлүү үндэр Хабсагайта уула болоно. Зүүн зүгтэ Аппалачи уула (2037 м) оршоно. Кордильера болон Аппалачи уулануудай хоорондо уудам эхэ газарай дундахи тэгшэ газарнууд (Түб, Ехэ тэгшэ газарнууд) ба Мексикын булангай набтар газар байна. Ороной баруун талада олон гол мүрэнүүд гайхалтай хабсал бүридүүлнэ. Хойто хэһэгтэ 200,000 км2 талмайтай Ехэ нуурнуудай (Дээдэ, Мичиган, Хурон, Эри, Онтарио) гэнжэ байдаг. Хойто Америкэдэ мүльһэн наһанай үедэ хэдэн арбан мянган жаахан нуурнууд бии болоһон, энэ тоодо ороной зүүн-хойто таладаа байдаг Виннипесоки, Каюга ба Шаплейн нуурнууд, теэд баруун хэһэгтээ Виннибаго, Улаан ба Милл-Лэкс нуурнууд. Юта можодо мүльһэн зоорёор байгуулһан Ехэ Дабһатай Нуур байрладаг мүн. Зүүн АНУ-ай гол мүрэнүүд (энэ дунда Гудзон, Делавэр, Саскеханна, Потомак ба Саванна) бараг даяар маша ехэ урасхалтай, онгосо ябалгатай юм. Түб талын мүрэнүүд (Огайо, Теннесси, Иллинойс болон Миссисипи гэхэ мэтэ) хабарта үерлэдэгшье һаа, халуун зунда уһанай нюруу доородоно. Саашад баруун захада Миссури, Арканзас, Рио Гранде, Колорадо, Сакраменто, Снейк, Колумби зэргэ байрладаг. Аляскын эгээн томо мүрэниие Юкон гэдэг.

Хүн түрэлхитэнэй соёл томо голнуудай һаба газараар түблэржэ ерэһэнэй адли Хойто Америкын зүүн эрье гү, али Атлантын далай оршохо хэһэгһээ нэмжыхэ Потомак мүрэнэй ай һабаар эртын индеец омогой обог, аймагууд зургаан мянган жэлэй хугаасаһаа һуурижажа ерэбэ. Ондоогоор хэлэбэл, АНУ-ай түүхэ 1492 ондо Америкэ түби нээгдэһэнһээ хойшо, тэндэ бии болоһон колонинуудһаа эхилнэ. Одоо ямар байгаа Америкын Нэгэдэһэн Уласта түрүүшын Европын тосхон 1666 ондо байгуулагдаһан Сент-Огастин хото юм.

Нэгэ хэды зуун жэлнүүдэй һүүлдэ тэндэхи Британиин 13 колонинууд өөдэ хоорондоо ниилэжэ 1776 ондо һалан тусгаарлажа, Америкын Нэгэдэһэн Улас бусад улас ороноор хүлеэн зүбшөөрэгдөө һэн. Хойто Америкын колонизацилгада хамагай томо амжалтань XVII зуунай эхеэр түбиин зүүн эрье дээрэ үргэн уудам нютаг дэбисхэртэй байһан Англи байгаа. Ехэ Британиин Америкын колони XVIII зуунай һүүлээр тусгаар тогтонолой түлөө хүсэтэй хүдэлөөнэй орьёл 1774-1776 ондо тусгаар тогтонолой дайн юм. Хоёрдохи Түбиин ехэ хурал 1776 оной долодугаар һарын 2-до колони тусгаар тогтонолоо зарлажа, хоёр хоногой дараа шэнэ түрэ байгуулха тухай албан ёһоной мэдэгдэл гаргаһан байна.

Дэлхэйн I, II дайнда байгуулһан илалта болон 1991 ондо үндэрлэһэн Хүйтэн дайнһаа (The Cold War) хойшо АНУ-нь дэлхэйн хамагай хүшэрхэг гүрэнэй статусаа хадагалһаар байна.

АНУ-ай хүн зоной тоололгын бюрогой тоосоогоор 2014 ондо улас ороной хүн зон ойролсоогоор 318,968,000 хүн юм, дундажа хүн зоной нягтарал нэгэ км бүридэ ойролсоогоор 34.2 хүн байна. Хүн зоной 27,1 хубинь 18 хүрэтэрхи наһанайхи болоод 25 сая үлүү хүн 65-һаа дээшэ наһатай байна. Дундажа наһалалта 78.

Дүрбэн хүн бүри 3-нь хото һууринда амидардаг.
Эгээн томо хотонууд: Нью-Йорк (7333000 хүн), Лос-Анджелес (3448000 хүн), Чикаго (2731000 хүн), Хьюстон (1702000 хүн), Филадельфи (1524000 хүн), Сан-Диего (1151000 хүн). Феникс (1048000 хүн), Даллас (1022000 хүн), Сан-Антонио (988000 хүн), Детройт (992000 хүн), Сан-Франциско (734000 хүн), Балтимор (702000 хүн), Вашингтон (567000 хүн), Бостон (547000 хүн), Сиэтл (520000 хүн).

Америкэ маша олон янзын үндэһэтэнтэй орон, олон үндэһэтэниинь өөрынгөө хэлые, ёһо заншалые хамгаалһан. Арһанай үнгэ үзэбэл, 2014 ондо Америкын хүн зоной 77.7 хубинь өөһэдыгөө «сагаан арһатан» (энэ тоодо ирландиинхид, италиинхид, еврейнүүд, ородууд, польшынхид, украиншууд), 13.2 хубинь «хара арһатан» (ехэбшэлэн XVIII зуунда Африкаһаа асарһан богоолшуудай аша гуша), 17.1 хубинь «испани хэлэтэн», 5.5 хубинь Азиинхид болон Номгон далайнхид, 1.2 хубинь — Америкын индейшууд (АНУ-ай уугуул зон) гэхэ мэтээр үзэбэ. «Өөһэдыгөө иигэжэ үзэһэниинь» шухала болоод хүснэгтэ дэхи эдэ тоо баримта сүм «өөһэдынгөө тодорхойлолто» дээрэ үндэһэлбэ. Өөрөөр хэлэбэл америкынхид өеһэдыгөө али бүлэгтэ хамаарагдахые өөһэдөө тодорхойлһон хэрэг. Нэгэ бүлэг гү, али америкын индейцуудые оролсуулхагүйгээр америка хүн гэжэ ямар хүниие хэлэхэ бэ гэһэн албан ёһоной тодорхойлолто байдаггүйл даа. Тэгэхээр америка хүнэй хубида тал юу гэжэ хэлэнэ, та түүгээрээл байна. Зарим америкынхид өөһэдыгөө хоёр юмуу, тэрэнһээ дээшэ арһанай үнгэ, угсаатанай бүлэгтэ хамаарна гэжэ үзэдэг тула дээрэхи тоо баримтанда гарал угсаа яг таг гарахагүйнь тодорхой юм. Эгээн түгөөмэл хэлэн — англи хэлэншье һаа, 32 сая америкынхид үшөө хоёрдохи хэлые хэрэгдэнэ, энэ дунда хамагай түгөөмэл — испани, хитад, ород, польшо, солонгос, вьетнам, португал, япон, грек, араб, хинди, урду, идиш, тай, армян, навахо.

АНУ-дахи шажанай «гол урасхал» болохо Протестант сүмын гэшүүнэй тоо һүүлшын арбан жэлдэ 8 хубяар багадхаба. Саашалбал, энэтэй эжэл хугасаанда Римэй католик сүмэдэ ерэгшэдэй тоо гурбанай нэгээр буураһан байна. Энэндэ эсэргүү Христосой туйлшарагшадай сүмын гэшүүд 35 хубяар, ортодокс Еврейн суглаан бүри 100 хубяар үдэбэ. Христосой эрэс гү, али туйлшарагша бүлэглэлнүүдэй үдэлтэ олоной анхааралгые ехэ татажа байна. Ушарынь, эдэ бүлэгэй сүмын ехэнхинь номлолоо эдэбхитэй ухуулжа олон түмэнэй амидарал, улас түрын үйлэ ябасада нүлөөлхые оролдодог юм. Тэдэнэй олонхинь гэшүүдһээ санхүүжэдэг өөрын радио, телевидениин һубагтай. Хэды үйлэ ажаллалгань эдибхэтэйшье гэһэн эдэ эрэс үзэлтэнэй сүмэнүүд Америкын сүмэ хиидэй үсөөнхинь юм. Америкын хэблэл мэдээсэл нэлээн хэдэн эрэс үзэлтэн болон телевидениин «номлогшод»-ой сексын амидарал болон татабаритай холбоотой шуугяанай талаар ехэд анхааран хөөсэлдэжэ мэдээлһэн ба энэнь мэдээжэ тэдэнэй даган бэшэрэгшэдэй этигэлые эбдэхэд хүргэһэн юм.

Америкэдэ шажан шүтэхэ ябадал сүлөөтэй ушар шажанай маша олон янзын нэрэ бүхы урасхал, сүмэ хиид бии болоһон. Римэй католик сүмэ 57 сая шахам гэшүүнтэй хамагай томо сүмэ юм. Хэдыгээр ойролсоогоор 79 сая америкын хүн өөрыгөө «протестант» гэжэ нэрлэжэ байгаашье тэдэ олон янзын, бэе дааһан сүмэнүүдтэ тараһан байдаг. Бүхы протестантуудые гансаараа түлөөлдэг, бүгэдтэнь номлодог нэгэшье сүмэ, тэрэнэй бүлэг байдаггүй. Ингэхээсээ үлүү шажанай бүлэг бүри өөр өөрыгөө дэмжэдэг. Бүлэг бүри өөрынгөө сайдые дэбшүүлэн ажаллуулжа, өөрын сүмые барин, өөрынгөө шүтэлгые ёһошолон дагадаг.

Америкын Нэгэдэһэн Улас холбооной улас болоод 50 можо улас болон Колумбын тойрогһоо бүридэдэг.

АНУ-ай Юрэнхылэгшэ Түрын болон Засагай газарай түрүүлэгшэ юм. Юрэнхылэгшэ болон дэд юрэнхылэгшые можо улас болгонһоо шууд һунгагдаһан һунгагшадай һаналаар 4 жэлэй хугасаагаар һунгана. Юрэнхылэгшэнь АНУ-да түрэһэн, 35 наһа хүрэһэн эргэн байха ёһотой.

АНУ-ай Засагай газар гү, али Кабинетые Юрэнхылэгшэ томилжо, Сенат баталха болоод сайднар (Түрын нарин бэшэгэй дарга гэхэ) Конгрессэй үмэнэ харюусалга хүлеэхэ албагүй.

Хуули тогтоохо байгуулга Конгресс хоёр танхимһаа бүридэдэг ажа. Дээдэ танхим Сенат зургаан жэлэй хугасаагаар можо улас бүриһөө 2 гэшүүн һунгагдаһан 100 гэшүүнтэй болоод хоёр жэл бүри эдэ гурбанай нэгэниинь дахин һунгуулида ородог байна. Доодо танхим болохо Түлөөлэгшэдэй танхимда гэшүүдэй тоо тухайн можо уласай хүн зоной тоонһоо хамаардаг аад одоогой байдалаар 435 һуудалтай байна.

Түлөөлэгшэдэй танхим 435 гэшүүнтэй болоод хоёр жэл бүридэ хоёр жэлэй хугасаатай һунгагдана. Можо улас бүри «конгрессэй тойрог» боложо хубаагдадаг болоод тэрэ тойрогой хүн зониие тэдэ түлөөлдэг. Можо улас бүриин түлөөлэгшэдэй тоо тухайн можо уласай хүн зоной тоонһоо хамаарна. Жэшээнь хамагай олон хүн зонтой Калифорниһоо 52 түлөөлэгшэд һунгадаг байхада Делаверһаа гансахан түлөөлэгшэ һунгана. АНУ-да бараг бүхы һунгуули «илагша бүгэдые абаха» гү, али Конгрессэй тойрогто хамагай олон һанал абаһан нэрэ дэбшэгшэ илаха заршамые баримталдаг.

Конгресс бүхы хуулиие баталдаг болоод Конгрессэй хоёр танхим хоюулаа хуули һанаашалан танилсуулха эрхэтэй. Нэгэ танхим нүгөө танхимһаа батлагдан гаража ерэһэн хуулида эсэргүү һанал үгэжэ болоно. Ушарынь зүбхэн хоёр танхим хоюулаа баталһан тохёолдолдол хуули хүшэн түгэлдэр болодог тула хоорондоо харилсан буулта хэжэ тохиролсоондо хүрэхэ ябадал зайлашагүй байдаг. Конгресс татабариие тогтоожо мүнгые хэрхэн зарсуулхые шиидэдэг. Энэһээ гадна Конгресс можо уласуудай хоорондо болон гадаада оронуудтай хэхэ худалдааниие зохисуулдаг. Гадаадын эргэд Америкын харьяата болоходо баримталха журамые тогтоодог.

АНУ-ай Юрэнхылэгшэ 4 жэл бүридэ 4 жэлэй хугасаатайгаар хоёрһоо дээшэгүй удаа һунгагдадаг. Сенаторнууд, Түлөөлэгшэдэй нэгэн адли Юрэнхылэгшые шууд (можо уласай һунгагшад) һунгадаг. Өөрөөр хэлбэл хамгийн олон Сенатч болон Түлөөлэгшэ бүхий улс төрийн нам Юрэнхылэгшэийг һунгадаггүй. Энэнь Юрэнхылэгшэ али нэгнамын гэшүүн байжа болохо ба Сенат болон Түлөөлэгшэдэй танхимай олонхинь Юрэнхылэгшэһөө өөр намынхи байжа болоно гэһэн үгэ юм. Энэнь юрэ бусын зүйл бэшэ.

Һунгуулида хугасаанай дундуур (хоёр жэл бүри) болодог һунгуулида али нэгэ нам олонхи болоошье гэһэн, тэрэшье бүү хэлэ тэрэнэй харьяалагдадаг намынхи алишье танхимда олонхи болоогүй байгаашье Юрэнхылэгшэ Юрэнхылэгшээрээ үлдэдэг. Иимэ байдал бүхы хуулиие баталдаг Конгрессоор дамжуулан Юрэнхылэгшын хуули тогтоохо шадамжые бууруулдаг. Гэбэшье энэнь байнга бэшэ. Ямаршье тохёолдолдо Юрэнхылэгшын бодолго хуули болохоһоо үмэнэ Түлөөлэгшэдэй танхим, Сенатаар дэмжэгдэхэ ёһотой. Дотоодо болон гадаада бодолгодо Конгрессһоо шууд дэмжэлгэ абаха тухайда Юрэнхылэгшэ тэр бүри найдадаггүй, өөрынхинь нам Сенат, Түлөөлэгшэдэй танхимын али алиндань дабуу һуудалтай байһаншье гэһэн адли. Тиимэһээ тэрэ өөрын үзэл бодолые Конгрессэй гэшүүд, Түлөөлэгшэд, Сенаторнуудта ухуулха, этигүүлхэ шадабаритай байха ёһотой. Юрэнхылэгшэ тохиролсожо, баһа буулта хэхэ ёһотой. Энэ бол Америкын системэ болон улас ороной ударидагшань олонхиин нам гү, али намуудые түлөөлдэг парламентын системэ хоёрой хоорондохи гол илгаа юм.

Гүйсэдхэхэ засаглалай һалбари дотороо хэд хэдэн гүйсэдхэхэ яамантай. Тэдэнь: Түрын Департамент, Сангай яаман, Баталан хамгаалха яаман, Шүүхэ яаман, Дотоодо яаман, Хүдөө ажахын яаман, Худалдаанай яаман, Хүдэлмэриин яаман, Эрүүл мэндын яаман, Орон һууса, хотын хүгжэлэй яаман, Тээбэриин яаман, Эршэм хүсэнэй яаман болон Болбосоролой яаман юм. Яаман бүри хуулиин ёһoop байгуулагдадаг ба тус бүридээ һалбаринуудые харюусадаг. Яамануудай сайднарые Юрэнхылэгшэ томилдог. Гэхыдээ томилогдоһон сайдууд Сенатаар заабал зүбшөөрэгдэхэ ёһотой. Эдэ яаманай түрүүлэгшэ гэжэ нэрлэдэг Сайднарай хэнииньшье Конгресс юмуу, засагай газарай өөр ямар нэгэ албанда ажаллха ёһогүй. Тэдэ бүгэдээрээ Юрэнхылэгшын шууд ударидалга доро ажаллаха ба Юрэнхылэгшын хүсэһэн хугасаада хамтаран ажаллана. Тэдэниие Юрэнхылэгшын туһалха, зүблэгшэ гэжэ үзэдэг. Тэдэниие ниитэдэнь «Юрэнхылэгшын Танхим» гэжэ нэрлэхэ болоод зарим Юрэнхылэгшэ тэрэ танхимдаа найдажа зүблэгөө абадаг байхада зарим Юрэнхылэгшэ бараг тэгдэггүй.

АНУ-ай Дээдэ шүүхын 9 гэшүүниие бүхы наһаарынь Юрэнхылэгшэ томилжо, Сенат баталдаг байна. Тэрэ АНУ-ай Дабажа заалдаха шүүхэ, АНУ-ай Тойрогой шүүхэ, Можо уласай болон анхан шатанай шүүхэ гэжэ байдаг.

АНУ-ай можо уласууд:

Америкэ дэлхэйн хамагай томо, технологиин хубида хүгжэһэн хүсэрхэг эдэй засагтай орон юм. Тус уласай заха зээлиин эдэй засагай тогтолсооной ёһoop худын бизнес дабамгайлха үүргэтэй болоод холбооной болон түрын байгуулганууд шаардалгатай бараа, үйлэшэлгые эдэ хубиин үйлэдбэрилэгшэһээ худалдан абадаг системэтэй байна. Баруун Европо, Японой ажаүйлэдбэрилэгшэдтэй харисуулбал америкын бизнес эрхэлэгшэдынь капитал болон үйлэ ажаллалгын хэмжээе үргэжүүлхэ, ажаллаха хүсэн нэмэгдүүлхэ, шэнэ бараа бүтээгдэхүүн болбосоруулхада дабуу талатай байна. АНУ-ай компанинуудынь компьютер, анагааха ухаан, сансар шудалал, баталан хамгаалха зэргэ һалбариин тоног түхеэрэмжэ болбосоруулалтаараа дэлхэйдэ түрүүлдэг байна. 1994-2000 ондо бүтээгдэхүүн үйлэдбэрилэл эрэс нэмэгдэжэ, инфляциин нюруу багадхажа, ажалгүйдэлэй хэмжээ 5 хубиһаа дооро болобо.




#Article 150: Цэрэнэй Цэрэнжабай Бабаасан (278 words)


Цэрэнэй Цэрэнжабай Бабаасан (, 1910 жэл, Бүрдэ, Буряад Орон — 1987 жэл, Хяагта) болбол Эхэ ороной Ехэ дайнда 1938—1945 оной Финландын Фронтһоо эхилжэ ябаһан байна.

Буряад Уласай Хяагта аймагай Бүрдэ һууринда 1910 ондо түрэһэн.

Сэрэгэй албанда 1938 оной 9 һарын 6-нда Хяагтын РВК-һаа татагдаһан. 1939 оной 9 һараһаа 4 һара хүртэр 68-дугаар служихэ соо 68 полк. Соо апрель 1939 оной тэр сургууль бишыхан авиаци специалистууд, энэ закончихэ соо май 1940 оной. Май 1940 оной — май 1941 оной служихэ стрелок-радист — 215 авиаци полк холо али холын хэх, дайна соо 32 авиаци отряд, 42 авиаци полк холын хэх. Байха нэрэ «старший сержант».

Соо ассух, бэшэг эскадрилия командир, социалис улас герой Ф. Я. Брысев руу 21 сентябрь 1944 оной, хэлэхэ, γтэлхэ сержант Б. Ц. Цыренов

Байха бүх дайной нүргээн 650 цагууд. Ялаа соо мөнгөгүй болох төмөр замууд, нисэх буудал блокууд, алаха скопления войск и 2 раза на территорию Ярмаан для уничтожения военно-промышленных объектов: г. Тильзит −20.04.1943, г. Инстенбург-23.04.1943 г.

.. самолёт шатаа, экипажынь десантлажа амиды гараа…

Бабаасан өөрын бэеэр германай МЕ-109, МЕ-110 гэһэн 2 һүнөөгшэ онгосо усадхаһан байна.

Дайнай үедэ 1943 ондо, 1943 оной 10 һарада болон 1944 оной 3 һарада тус тус гурба шархатуулһан байна. Һүүлшынхиеэ эмнэлгэдэ хэбтэжэ гараад, авиациин байршалай 93-дугаар районой аэродромой үйлэшэлгын 121-дүгээр батальондо шэлжүүлэгдээ. Тэрэ үедэ штабай дарга ахамад Галкин байһан.

Участвовал в обороне Советского Заполярья: (Подушенное-африканда- продвижение морских караванов союзников в Северные порты СССР. Начальник штаба 109-го БАП гвардии майор Никитин, подполковник Должиков.

С 1941 год по 1945 гг. летал с лётчиком-лейтенантом, позже ставшим майором, Героем Советского Союза Ф. Я. Брысевым, жившем после войны в г. Москва. По завершении конфликта, а также в его течении, его наградили рядом медалей и орденов.

В послевоенное время Бабасан жил в городе Кяхта Республики Бурятия. Умер в 1987 году в возрасте 76 лет после продолжительной болезни.




#Article 151: Этигэлэй Дашадоржо (250 words)


Этигэлэй Дашадоржо (1852—1927) — эрдэни мүнхэ бэетэй буддын шажанай 12-дохи Бандида Хамба Лама, буряадай бүддын шажанай хүдэлмэрилэгшэ, ХХ зуун жэлэй бүддын шажанай эгээ ехэ мэргэжэлтэдэй нэгэн; 1911—1917 онуудта — Зүүн Шэбэрэй бүддын шажантанай толгойлогшо.

Буряад арадай урдаа хараха, түшэхэ, мүргэхэ лама санаартан, 19-дэхи зуун жэлэй ниитын ажал ябуулагша 12-дугаар Бандида Хамба лама Даша-Доржо Этигылов Ивалгын аймагай Оронго шадар Үлзы Добо гэжэ газарта түрэһэн намтартай. 2012 ондо Буддын шажантанда ехэ удхатай юм. Этигэл Хамбын түрэһөөр 160 жэл, энэ юртэмсэ руу дахинаа бусаһаар 10 жэл гүйсэбэ.

Хамба лама Дашадоржо 1852 ондо түрэжэ 16 наһанһаа Буряадай Анын дасанда һуужа шажанай гүн ухаан ба эмнэхүйн ухаанда һуралсаба. 1911 ондо түүные Хамба лама Бандида солодо дэбшүүлжэ бүхы Буряадай шажанай тэргүүнээр һунгаа. 1913—1917 онуудта Дашадоржо хамба Ородой эзэнтэ гүрэнэй Эзэн Хаанта засаглалай нэрэ нүлөө бүхы шажанай зүтгэлтэнээр тодоршо 1917 оной 3 һарын 19-нд Ородой хаанһаа Гэгээн Станиславай одон хүртэбэ. Дашадоржонь Романовой гэр бүлын хүрээлэлтэй ойро дотоно байжа Санкт Петербургта анханай буддын дасан байгуулхад шухал нүлөөе үзүүлэбэ.

Хамба лама Дашадоржонь Дэлхэйн 1-р дайнай үедэ ородой армида хандиб суглуулха, эмнэлгэ байгуулха зэрэгээр эдэбхитэй тусалжа Гэгээн Аннагай одонгоор шагнуулжа байба.

Дашадоржо хамба өөд болоходоо өөрыень бадам-лянхуа һууһан байдалаар оршуулхые захиһан байна. Түүнэй гэрээһээр хэдэн жэлын дараа өөрыень оршуулганһаань гаргажа һүзэгтэн олондо үзүүлхэ ёһотой байгаа. Гэбэшье тухайн сагай Зүблэлтэ комунист засагай шажаные устгаха бодолгоһоо боложо Буряадай ламанар 1955, 1973 онуудта түүнэй шарилые нюусаар гаргажа үзэхэд бэень бараг зандан жуугүй байһан үлэ тайлагдаха таабари болобо. 2002 оной 9 һарын 11-ндэ Дашадоржо хамбын шарилые Ородой буддын шажанай тэргүүнэй оролсоотойгоор ил гаргажа Эбилгын дасанда байралуулаа.
 




#Article 152: Виктор Гюго (504 words)


Виктор Гюго (; 1802 оной 2 һарын 26, Безансон — 1885 оной 5 һарын 22, Парис) — бол Франциин уран зохёолшо, саг үеынхи шүүмжэлэнги асуудалые тусгаһан зүжэгэй ба хөөрөөнэй зохёолуудаараа франциин уран зохёолые шэнэ дээдэ шатада гаргаһан алдартай зохёолшо байба.

Тэрэ Наполеоной армиин генерал, бүгэдэ найрамдаха үзэлтэй хүнэй хүбүүн байһан абажа тэрэниие дүнгэжэ арбан наһатайдань эсэгэ эхэ хоёрынь һалажа, Гюго эхынхи гар дээрэ тэнжээһэн. Бурбоной удамайхиниие һохороор шүтэдэг католик шажанта эхэнь хүбүүнээ хаанта засагые талархаха үзэлээр хүмүүжүүлһэн байна.
 
Тэрэ гэгээн Людовигэй лицей һургуулида һуража байха үеһөө шүлэг оролдожо, классицизмын дэгээр бэшэһэн магтаал шүлэгээрээ уран зохёолой уралдаанда түрүүлэжэ байгаа. Гюго «Магтаал ба бусад шүлэгүүд» (Odes et poésies diverses, 1822) анхын эмхэдхэл номоо хэблүүлжэ, Франциин хүрэнгэтэнэй хубисхалые эсэргүүсэн 1793 ондо бодожо тэмсэһэн тайжанар, сүмэ хиидэйхин, мүн Бурбоной удамай хаашуулай үеэ магтан һайшааһаниинь изагууртан дээдэһын дунда тэрэнэй нэрэеэ алдаршуулжа, XVIII Людовик хаан Гюгодо мүнгэн шагнал олгожо байба. Хаанта засагые талархаха энэ һанаа тэрэнэй «Исландиинхин Ган» (Han d’Islande, 1823), «Бюг-Жаргаль» (Bug-Jargal, 1826) зэргэ түрүүшын романуудташье шэнгэжэ ороһон юм.

Францида Бурбоной удамайхи засаг ноёрхолые эсэргүүсэһэн тэмсэл хүдэлөөн үрнижэ байһан 1820-оод оной һүүлшын үеһөө Гюго өөрын хуушан үзэлһөө хүндыржэ эхилһэниинь 1827 ондо бэшэһэн «Кромвель» (Cromwell) зүжэгэйхи гол баатараар Англиин хүрэнгэтэнэй хубисхалай ударидагшые гаргаһанһааньшье харагдадаг. Гэбэш Франциин уран зохёолой саашадай хүгжэлэй хубида, мүн Гюгогой уран бүтээлэй тухайдашье уг зүжэгһөө үлүү, энэ зүжэгэй Үмэнэдхэл үгэ шухала юм. Үмэнэдхэл үгэдөө классицизмын гоо зүйн үеэ үнгэрөөжэ улиг болоһон хатуу шанад дүрэм журамые халахые уряалан,

гэжэ бэшэһэн байдаг. Тэрэ классицизмын гоо зүйн «гурбан нэгэдэлэй» онол, уран зохёолые олон түрэл зүйл болгон зааглажа тусгаарлаһан журам дүрэмые буруушаан

гэжэ бэшэбэ.
 
Гюго романтизмын энэ заршамаа «ирагуу найрагай хамагай дээдэ, түгэс түгэлдэр түрэл» гэжэ үзэдэг байһан зүжэгэй түрэл зохёол дээрэ хэрэгжүүлхые шухалашалжа байба. Энэнь тэрэнэй «Эрнани» (Hernani, 1829), «Марион де Лорм» (Marion de Lorme, 1831), «Хаан зугаасажа байна» (Le roi s’amuse, 1832), «Рюи Блаз» (Ruy Blas, 1838) зэргэ зүжэгһөө харагдана. Зохёолшо «Эрнани» зүжэгээ хэблүүлхэдээ үмэнэдхэл үгэдэнь: «Уран зохёолой эрхэ сүлөө бол улас түрын эрхэ сүлөөгэй түрэһэн охиниинь мүн» гэжэ бэшэбэ.

 

Хүнэй нютагта хөөгдэжэ туугдаһан арбан юһэн жэл бол Гюгогой уран бүтээлэй орьёл үе байба. Тэрэ энэ хугасаада «Шоодборинар» (Les Misérables,1862), «Зоригто далайшад» (Les Travailleurs de la Mer, 1866), «Энеэгшэ хүн» (L’Homme qui rit, 1869) зэргэ ниигэмэй һэдэбтэй шэлдэг һайн романууд, ирагуу найрагай хорин табан жэлэйнь тайлан болоһон «Бисалгал» (Les Contemplations, 1856) гэхэ хоёр боти шүлэгэй түүбэреэ ниитэлүүлһэн юм.
 
III Наполеоной эзэнтэ улас баларан унаһанай дараа Гюго Францида бусажа ерэхэдэнь пруссиинхи сэрэгүүд Парисай хаяанда ерээд байгаа. Гюго 1870—1871 оной үбэл пруссиин сэрэгүүдтэ бүһэлэгдэһэн Парис хотоноо үбэлжэхэдөө улас үндэһэтэн, ниислэл хотоо хамгаалан тэмсэхые уряалһан ухуулха хуудаһан, уряалга бэшэжэ тараан, жаран юһэн наһатай үбгэн зохёолшо өөрынгөө хүрэтэр сэрэгтэ бүридхүүлжэ байгаа.
 
Гюго 1874 ондо Якобиншуудай тэмсэлые дүрсэлэн үзүүлһэн «Юрэн гурбадугаар он» (Quatrevingt-treize) романаа бэшэһэн юм. Тэрэ наһан бүри үндэр болоһон хойноо «Хүгшэн аба болохо эрдэм» (L’Art d'être grand-père, 1877) шүлэгэй түүбэри, «Үе үеыхи домог» (La Légende des siècles) гэхэ гурбан хэһэг бүхы (эхинэйхинь 1859, дундахинь 1877, һүүлшын хэһэгынь 1883 ондо хэблэгдэһэн) хуушан яряа, домогой субарал бүтээлээ бэшэһэн байна. Виктор Гюгогой ирагуу найраг, хөөрөөн ба зүжэгэй зохёолынь Европо дахинай уран зохёол, уралигта үлэмжэ нүлөө үзүүлһэн байна.




#Article 153: Англи хэлэн (670 words)


Англи хэлэн (English language) — гээшэ баруун герман бүлын хэлэн, мүнөө хадаа дэлхэйн эгээ тарааһан хэлэн ба эгээн олон хүүнүүдэй түрэлхи хэлэн юм. Ехэ Британиин, Ирландиин (ирланд хэлэтэй хамта), АНУ-гай, Канадын (франци хэлэтэй), Австралиин, Шэнэ Зеландиин, Урда Африкын Уласай, зарим Карибын арал-уласуудай болон бусад уласуудай гүрэнэй хэлэн болоно. Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын зургаан албан ёһоной ажаллалгын хэлэнүүдэй нэгэн.

Англи хэлэн хадаа 335 оршом сая хүнэй (2003 он) түрэлхи хэлэн, хитад ба испани хэлэнэй һүүлдэ дэлхэйн гурбадахи олон түрэлхи хэлэгшэдтэй хэлэн мүн, хэлэгшэдэй ниитын тоо (хоёрдохи хэлэн агуулбал) — 1.3 тэрбум хүнһөө олон (2007).

Мүнөө үеын англи хэлэн эртын англи гү, али англо-саксон хэлэнэй нэгэн аялгуугаар бии боложо, V зуун жэлэй үедэ Британида нэбтэрһэн баруун герман аялгуугаар баяжаһан хэлэн юм. Тэрэшэлэн түүхын хүгжэлэй ябасада лата болон франци хэлэнэй норманд аялгуугаар баяжажа ерэһэн байна. 1362 ондо франци хэлые халажа, англи хэлые Англиин хуули ёһоной хэлэн болгоһоор англи хэлэнэй жэнхэни һэргэлтэ эхилжэ, XIV зуун жэлдэ Англиин удха зохёолой бии бололго, XV зуун жэлэй хэблэлэй бии бололго, XVI—XVII зуун жэлэй Уильям Шекспир, Эдмунд Спенсер, Кристофер Марло гэхэ мэтын Англи удха зохёолой суута түлөөлэгшэдэй эриниие дамжан, хэлэ зүйшэ Сэмюэл Джонсоной зохёоһон англи хэлэнэй стандартшалһан дүрэм гараһаар мүнөө сагай түгэс хэлэн боложо бүрилдэһэн гэжэ үзэдэг байна.

Тус уласууд ба нютагуудта англи хэлэн диилэнхи хэлэн юм: Австрали, Америкын Виргин аралнууд , Ангилья, Антигуа ба Барбуда, Барбадос, Баһама, Белиз, Бермуда, Британиин Энэдхэгэй далайн нютаг дэбисхэр, Британиин Виргин аралнууд, Гаяна, Гернси, Гибралтар, Гренада, Доминика, Ирланд, Ямайка, Урда Джорджи ба Урда Сандвич аралнууд, Кайман аралнууд, Канада, Мэн, Монсеррат, Науру, Шэнэ Зеланд, Ехэ Британи, Питкэрн, АНУ, Гэгээн Елена арал, Сент-Люсия, Сент-Винсент ба Гренадина, Сент-Китс ба Невис, Сингапур, Тринидад ба Тобаго, Тёркс ба Кайкос, Фокланд аралнууд ба Джерси.

Бусад олон улас орондошье англи хэлэн албан ёһоной хэлэн юм. Тус уласууд Ботсвана, Гамби, Гана, Замби, Зимбабве, Энэдхэг, Камерун, Кени, Кирибати, Лесото, Либери, Мадагаскар, Мальта, Маршалл аралнууд, Намиби, Нигери Пакистан, Папуа-Шэнэ Гвиней, Пуэрто-Рико, Руанда, Самоа, Свазиленд, Сьерра-Леоне, Сингапур, Соломон аралнууд, Танзани, Уганда, Микронези, Филиппина, Фиджи, Хонконг Шри-Ланка. Урда Африкын Уласай тэгшэ 11 албан ёһоной хэлэнүүдэй нэгэн.

Англи хэлэн Америкын Нэгэдэһэн Улас болон Нэгдэһэн Хаанта Уласта албан ёһоной хэлэн бэшэ. АНУ-ай холбооной засагай газар ямаршье албан ёһоной хэлэн үгы байдагшье һаа, англи хэлэн 50 можо уласуудһаа 30 можо уласуудта албан ёһоной статустай байна.

Англи хэлэн V—VI зуун жэлдэ Британи арал руу нүүһэн эртын герман омог аймагуудай (англууд, саксууд ба ютууд) хэлэнһээ эхин абана.
Кельт арадуудай (бриттууд ба гэлнүүд) һуурижаһан Британи руу нүүһэн эртын герман омог аймагуудай аялгуунуудай харилсан нүлөөлһэнэй үрэ дүндэ хуушан омог аймагуудай системын һуурида нютаг хэлэнүүд бии болобо.

Кельт гарбалтай зарим үгэнүүд:

Эртын англиин хэлэнэй үедэ (VII—XI зуун жэл), англи хэлэнэй дүрбэн аялгуунууд байгаа: нортумбриин, мерсиин, уэссексын ба кентын нютаг хэлэнүүд. IX—X зуун жэлэй Уэссексын хаанта уласай эдэй засагай ба улас түрын нүлөөгэй уламаар уэссексын нютаг хэлэн Англиин соёлой амидаралда шухала болобо. VI зуун жэлдэ Англида христосой шажанай нэбтэрһээр лата үзэг эртын герман рунануудые һэлгэжэ, лата хэлэн анлиин хэлэнэй лексикэдэ ехэ нүлөө үзүүлбэ. Англосаксуудай эрхэдээ оруулһан Британиин кельт хүн зоной хэлэнһээ гол түлэб газар зүйн нэрэшэл хадагалба.

Лата хэлэнэй гарбалтай зарим үгэнүүд:
эдеэн, хубсаһан:

соёлтой ургамал:

шажан мүргэл:

Скандинавуудай добтолгын (VIII зуунай эсэс) үрэ дүндэ 1016 ондо Даниин хаанай Англиие мэдэлдэ абаһанай һүүлээр, гүрэндэ олон скандинав һууринууд бии болобо. Англи ба скандинав хэлэнүүд харилсаһан дээрэһээ мүнөөнэй англи хэлэндэ олон скандинав үгэнүүд бии боложо, хойто Англиин нютаг хэлэнүүдэй фонетикын онсолигуудые ушаруулба. Скандинав хэлэнүүдтэй холиһониинь англи хэлэндэ байһан олон грамматикын хандалгануудые бэхилэлбэ.

Скандинав хэлэнэй гарбалтай зарим үгэнүүд:

Жэнхэни герман king — хаан, queen — хатан үгэнүүдһээ гадна диилэнхи улас түрын үгэнүүд франци хэлэнһээ гарбалтай:

изагууртанай сула:

сэрэгэй үгэнүүд:

шүүхын газар:

сүмын нэрэ томьёо:

Англи үндэһэтэн байгуулгын ябадалда Лондоной аялгуугай һуури дээрэ үндэһэтэнэй англи хэлэн бии болоо. XIII зуун жэлэй һүүл хахад, XIV зүүн жэлэй эхиндэ Лондоной нютаг хэлэнһээ урда аялгуугай онсолигууд үгы боложо, зүүн-түб аялгуугаар һэлгэбэ. Тус үедэ англи хэлэндэ ехэ аялганай һолилто бии болобо.

Англида хэблэл бии болоһоной (1476) ушар Лондоной нормо бэхилээд дэлгэрүүлбэ. Жээшэнь, ехэ зохёолшо Джеффри Чосер (1340—1400) лондон нютаг хэлээр бэшэбэ. XV зуун жэлһээ англи хэлэнэй зүб бэшэлгэ ба дуудалга ондоо болобо.

XVI зуунһаа хойшо эрдэм ухаанай ба гүн ухаанай зохёолнууд латаар бэшэ, англяар бэшэгдэжэ эхилбэ.




#Article 154: Буддын шажан (1218 words)


Буддын шажан (Бурханай шажан, буддизм),  V зуун жэлдэ Сиддарта Гаутамын үндэһэлһэн шажан, гүн ухаан юм.
Буддын шажан уламжалал, этигэл үнэмшэлыень янза бүриин хамарһан теизмгүй, Сиддарта Гаутама холбоотой һургаалда тулгуурилһан шажан юм.
Буддын шажанай уламжалалай ёһоор, Будда  VI-IV зуун жэлэй хоорондо Энэдхэгэй хахад аралай зүүн-хойто хэһэгтэ амидаржа замые зааба.

Буддын шажан хубиин оюун һанаанай хүгжэл, амидаралай үнэн мүн шанарые гүн ойлголтотой хүрэхэдэ шэглэгдэһэн байха гэһэн оюун һанаанай уламжалал юм. Даяар дэлхэйдэ 376 сая һүзэгтэдтэй.

Бага Хүлгэн (Хинаяна, мүнөөнэй Теравада — «ахамадай һургуули») ба Ехэ Хүлгэн (Махаяна) гэжэ Буддын шажанай хоёр гол һалбаринууд ниитээр хүлеэн зүбшөөрһэн байна. Теравада Шри Ланка болон Зүүн урда Азиин (Камбоджа, Лаос, Тайланд, Бирма гэхэ мэтэ) уласуудта үргэнөөр таараһан байна. Ехэ Хүлгэн Зүүн Ази (Хитад, Солонгос, Япон, Вьетнам, Сингапур, Тайвань гэхэ мэтэ) туршада дэлгэрүүлэгдэбэ. 
Зүүн Азида Сэбэр газарай Буддын шажан, Дзэн, Нитирен, Сингон болон Тэндай (Тяньтай) тиигэд Түбэдэй Буддын шажан уламжалал багтааһан байна. Ехэ Хүлгэнэй нэгэ хэһэг болбол Базарай Хүлгэнэй (Ваджраяна) уламжалалай ёһон Түбэд, Монгол, Буряад, Хальмаг, Тувада голшолон хэрэглэгдэһээр байгаа бэлэй.

Буддын шажан гол түлэбээр Азида бодото дээрэ хэрэглэжэ байгаа болобошье али али гол һалбаринууд одоо даяар дэлхэйдэ хаража байна. Даяар дэлхэйн бурханай шажантануудай тоогтоолго 350—550 сая хамагай үргэн хүлээн зүбшөөрэгдэһэн үзүүлэлтэ байна. Буддын шажаниинь мүн дэлхэйн хамагай хурдан үдэжэ бай шажанай нэгэн гээд хүлеэн зүбшөөрдэг.

Буддын шажанай һургуулинууд ангижаралда, аша холбогдолдо, янза бүриин һургаалай болон сударнуудай хуули ёһондо, илангаяа практикада элдэб байна. Буддын шажанай уламжалал, практикын үндэһэн һуури Гурбан Эрдэни (Триратна, Гончогсүм) байна: Будда (Бурхан), Дхарма (Ном), болон Сангха (Бурсан хубарагууд). «Гурбан Эрдэнидэ абарал» абаха уламжалал Буддын замда байхань тунхаглал, туушатай байһан, юрэ буса Буддын шажантан болон Буддын шажантангүй илгажа байна. Бусад практиканууд ёһо зүйн заабари; лама хамтын ниигэмлигэй дэмжэлхэ; уламжалалта амидархаяа арсажа сүмэ хиидтэ лама болохо; бисалгал практика хүгжүүлхэ; дээдэ мэргэн ухаан, илган таниха; таряалалтые, сударһаа һуралсаха; чин бэшэрэлэй туршалагые, ёһолол, мүн ондо Ехэ Хүлгэнэй уламжалал, Бурхан багша, Бодисада дуудахые дарааха болоно.

Буддын шажан Ази түби, тэрэнэй дурнадахинаа үүдэжэ, дэлэгэрэн тархажа дэлхэйн энэ бүһэ нютагай хүн арадай соёл иргэншэлэй үндэһэ болон хүгжэжэ ерээ һэн.

Буддын шажаниие үндэһэлэгшэ Сиддарта Гаутама түүхэдэ бэе хүн байһан болоод эртын Энэдхэг ороной хойто зүгтэ оршохо Шагж ванай мэдэлэйн нютагта гү, али одоогой Балбын Лүмбинидэ хун тайжа боложол мэндэлһэн гэжэ эртын түүхэ шастирта тэмдэглэгдэһэн байдаг. Тэрэ 29 наһа хүртэрээ хаанай ордондо амидаран, һамгатай, хүүгэдтэй болоһон хойноо амидралые һудалха зорилго табиба. Иигээд ордонһоо гаража 6 жэл уулада һуужа даяан хээд, гэгээржэ, хутагтын дүрые олон Хутагтын Дүрбэн Үнэнэй һургаалиие айлдаһан Буддын гүн ухаанай үндэһэлэл болоһон байна.

Эхинэй ээлжэ Сарнатх нютагта зохёон байгуулаба, эндэ эхинэй Хутагтын дүрбэн үнэнэй хэлэгдэхэ байба.
Нэгэдүгээр Эрьюулгын һургаалда Абидармын үндэһэн заалтууд, кармын тайлбари, шалтагаан ба үри дагабарай хуули, хубиин сүлөөлгэ, Хутагтын найман гэшүүнэй мүр оролсобо.

Хинаяна — зүбхэн эхинэй эргээд һургаалай үндэһэн Энэдхэгэй үндэһэнь уламжалал. Энэ уламжалал Теравада (Ахалагшадай һургаал) гэжэ нэрлэдэг боло Зүүн Урда Ази дахи урда Буддын шажан ондо болбосоруулһан юм. Энэ замые дадалга Виная ёһоор ламанар зүбхэн боломжотой юм.
Бхававивека хэлэһэнэй ёhoop эхинэй шраваканууд зорюулһан һургаал хаадаг юм.

Энэ арга хэмжээнэй зорилго — «бага Нирвана», хамагай тохиромжотой — хубиин сүлөөлхэ лама (санск. bhikshu хубараг буураһан) Архад хүрэһэн байна.

Домогоор, эдгээр эхин үеын һургаалнууд табан шрамануудай «Будда болзолгүй аза жаргалда хүрэхэ боломжотой болоһон юм бэ?» асуудалда харюусаад Будда бурханай хэлэгдээ бэлэй. Мүн тэнгэринэр, хоёр боди гүрөөһэн һургаалнуудые сонсожо ерэһэн. Ёһо заншалаар өөр өөр улас ороной Буддын шажанай сүмэ хиидэй түб хаалга, энэниие хоёр боди гүрөөһэтэй Дармачакра (Номой Хүрдэ) шэмэглэнэ.

Хоёрдугаар эрьюулгэ Раджагриха нютагта байгуулаба. Эндэ Будда Ехэ Хүлгэнэй һуури, Бэлиг Барамидай һургаалнуудые үгэбэ.

Энэнь Ехэ гэжэ нэрлэдэг ушар энэ замые дадалга хүмүүн агуу ехэ нигүүлсэлтэй. Эдэгээр һургаалнууд нэгэ хүн сааша ябаха,
мүн түүншэлэн бүхы оршонолнуудай түлөөхэ нинжин (; ) хүгжэлэй болон «хоосон» (, юртэмсые болзолто үзэгдэлые ямаршье бодито мүн шанар) талаар ярина.

Бэлиг Барамидта зааһан Хоёрдугаар Эрьюулгын һургалнуудиинь дэлхэйн Буддын шажанай, Ехэ Хүлгэнэй уламжалал Мадхьямикагай (; ) болон Йогачарагай гүн ухаанай системэ юрэнхы хүгжэлэй үндэһэн һуури болоһон юм.

Энэ Эрьюулгэдэ Бурхан Багша Будда шанар (Татхагатагарбха, , ), Виджнянавада, Читтаматра һургуули, Базарай Хүлгэнэй тухай һургал хэбэ.

Бурхан Багша хамагай үндэр гэжэ хэлэһэн Гурбадугаар Эрьюулгын һургалда гурбан системэнүүд орожо:

Пали канондань Махапаранирвана Сударай ёһoop 80 наһанда Будда Бурхан удахгүй Паранирвана хүрэхэ гэжэ зарлаһан.

Шри Ланка Дипавамша болон Махавамша Пали түүхэн Шастир ёһoop Ашока эзэн хаанай титимнэлгэнь 218 жэлэй Буддын Паранирванагай дараа юм. Хитад хэлэн (十八部论 болон 部执异论) хоёр бэшэбэриин мэдээгээр ёһoop Ашока эзэн хаанай титимнэлгэнь 116 жэлэй Буддын Паранирванагай дараа боложо. Тиимэһээ Бурхан Багшын үнгэрһэнэй саг Теравада тэмдэглэл гү, али Ехэ Хүлгэнэй сэдгын ёһoop 383  зааһанай ёһoop али нэгэ 486  юм.

Сансарын хүрдэ болон зоболонгой тухай һургаалынь буддын шажанай үндэһэн болодог. Буддын шажанай гол һургаалнууд үндэһэндээ зоболонгой бүхы хэлбэриһээ ангижарха аргые хайхад шэглэгдэдэг.

Сансара гэдэгынь «байнгын хүдэлгөөн» гэһэн удхатай, ехэбшэлэн «дахин түрэлтын тойрог» гэжэ оршуулагдадаг. Энэдхэгэй шажанай адлигаар буддын шажаниинь түрэлтын оршол, дараашынхинь зоболонгой хэлбэреэр элирдэг унтарха оршол байдаг гэһэн үзэл баримталалые дагадаг. Буддын һургаал ёһоор дахин түрэлтын тойрогынь харилсан холбоо бүхы 12 хүсэн зүйлэй ашаар эбдэршэгүй бата бүхы гэнэ. Анханхинь — «Хутагтын Дүрбэн Үнэнэй» тухайда мэдэхэгүй, төөрэлдэхэ, бүхы лэ амида амитанай шаналал зоболон. Эдэгээр сансараһаа оюунай болон бэеын үйлэдэлнүүд хэхэ бодол һанаа урган гарадаг. «Шалтагаанта байдалай гэнжэ» гэжэ энэрлэгдэхэ энэ нарин үйлэ ябасаар буддын шажан нэрэ, хэлбэри хоёрой хоорондохо харилсан холбоо, сэрэхүй, мэдэрэмжэ, хүсэл болон ухамсарые тодорхойлон, мүнхэ оршохын гэгээрэл хүсэлые тайлбарилдаг. Мэдэхэгүй байхань (абижа) эхилхэ сэг боложо, баяр сэнгэлэй байдалда дуратай болохо, эсэбэл таагүй байдалда дургүйсэлые түрүүлдэг, энэнь буруу үйлэдэлнүүд болон дараагай шаналал зоболондо хүргэдэг. Мэдэхэгүй байхань оршохуйн хүсэлдэ хүргэжэ, иимэ маягаар түрэһэн лэ боло хүгшэрэл, үбшэн зоболон, үхэлдэ хүргэхэнь зайлшагүй. Буддын шажаниинь «Хутагтын найман гэшүүнэй мүрые» зоболон зүдгүүрээ зогсоохо, дахин түрэлтын хизгааргүй тойрогһоо ангажарха арга зам болгодог. Юушье мэдэхэгүй хүмүүндэ шэнэ һэрлээ туршин үзэхэнь хүлээн абаха шуналда, уламаар шэнэ сэдьхэгдэл абаха хүсэлдэ умбуулна. Хүсэл шунал болон мэдэхэгүй байдалынь дахин түрэхэд хүргэжэ, уридай адлигаар хүгшэрэл, үхэлдэ хүтэлдэг тэрхүү зоболонто замые дабтахад хүргэдэг. Сансарань сэдьхэлэй шэлжэлтэ бэшэ. Буддын шажан амида амитадта мүнхын, байнгын сэдьхэл оршодог гэһэн үзэл баримталалые үгыдхэдэг. Буддын шажанай һургаал ёһоор, хуби хүн табан үндэһэн оршохы болохо скандхаһаа (эрхэтэн) тогтодог: хэлбэринүүд (рупа), мэдэрэмжэ (ведана), хүртэхы (самджня), оюун ухаанай бүридэлнүүд (самскара) болон ухамсар (виджняна). Хуби хүные тэрэнэй мэдэрэмжэнүүд, һанаа бодолтойнь адлитаган үзэхэ эсэбэл мүнхын онсогой сэдьхэлтэй, үбэрмүсэ бэе хүнэй оршохы байжа болохые Будда ехэ зангай элирэл гэжэ үгыдхэдэг.

Буддын шажандахи Хутагтын найман гэшүүнэй мүр зоболон зогсооходо хүргэдэг. Тэрэ өөртөө бэлиг, ёһо һуртахуун, түблэрэл гэһэн гурбан категориие багтаадаг. Энэ замые дагаһанаар ямарбаа бэе хүн зоболонгой юртэмсэдэ дуусашгүйгээр дахин түрэхэ сансарын эхэ үндэһэн болоһон хүсэл, шунал, болон хубяа бодохо үзэлһээ сая ангижархада хүрэнэ.

Нирванада хүрэхэ зам зан һуртахуунай хуули дүрэмые хатуу баримталха болон өөртөө дүн шэнжэлгээ хэхэтэй холбоотой байдаг. Гэгээрэлынь хэн бүхэндэ нээлтэтэй, ямар нэгэн бурхадһаа үлэ шалтагаална.

Нирвана ( — «унтархалга») — сансарын мүсэлгэһээ гарахатай адли буддын ангажархын зорилго. Нирванада хүрэхэ гэдэгынь оюун ухааные харлуулан гутааһан гурбан бүрилдэхүүн болохо шунахайрал, үзэн идаха болон ташаангүйн хүсэлһээ ангажарха, тэрэшэлэн дахин түрэхын мүсэлгэһээ гараха гэһэн удхатай. Нирвана гэдэгынь диваажин дахи хойто наһанай амидаралшье бэшэ, ямар нэгэн хойто наһанай байдалшье бэшэ. Орондонь нирвана хүнэй өөрынхинь амидаралай үегээр ерэжэшье болоно, гэгээрһэн хүмүүные үхэхэ үедэ гү, али бүримүһэн унтарха үедэ ерэжэ дахин хэзээшье түрэхөөргүй болгодог. Тхеварадын һургаал ёһоор буддын шажанда нирванада аажамаар хүрэдэг, харин гэнтын үйлэ ябадалнуудай хүсөөр эс хүрэдэг гэһэн һанал зонхилдог. Үүные баримталагшад нирванада хүрэһэн хүные архат ( — «хүндытэй») гэжэ нэрлэдэг. Иимэ хэлбэреэр «будда» гэхэ сула хэргэмые нирванада хүрэхэ замые заадаг Гаутамын талын гэгээрэгһэдтэ, архатуудта үргэмжэлдэг байна. Буддизм дахи Махаяна һургуулинууд, эсэргээрынь, нирванад хүрэгһэдые «бодисада» гү, али «бодхисаттва» гэжэ нэрлэдэг. Бодисаданар бусадые нирванада хүрэхэдынь туһалхые болон бусадта абаралай замые заахын тулада һайн дураараа сансарада дахин түрэхые эрмэлзэдэг.




#Article 155: Фёдор Достоевский (349 words)


Фёдор Михайлович Достоевский (1821 оной 11 һарын 11 [хуушанаар 10 һарын 30], Москва — 1881 оной 2 һарын 9 [хуушанаар 1 һарын 28], Санкт-Петербург) — ород зохёолшо. Мариин эмнэлгын газарта (Мариинская больница) ажалһан ядуу эмшэнэй гэр бүлэдэ түрэбэ. 1843 ондо Петербургын сэрэгэй инженерэй һургуули түгэсөөд, тэрэ инженерэй һалбариин зурагай таһагта алба хэжэ эхилһэншье һаа, нэгэ жэл һүүлдэ албанһаан сүлөөрөө.

Белинскийн арадшалһан социалис үзэл һанаа, Франциин утопист-социалистууд, тэрэ дундаа Шарль Фурьегэй онолоор нүлөөлһэн байна. 1847-һаа Достоевский М. В. Буташевич-Петрашевскийн бүлгэмые орожо, 1848 онһоо Н. А. Спешнев болон С. Ф. Дуровой хубисхалта бүлгэмэй эдибхэтэй оролсогшо юм. Петрашевецүүай суглаанда Достоевский хоёр удаа хориглоһон Белинскийн Гогольдо бэшэг уншаба. 1849 ондо петрашевецүүай тохёолдолоор Достоевский саазаар абаха яла шүүдхэгдэжэ, буудалгын урда хүнды хүдэлмэреэр андалдаба.

Фёдор Михайлович Достоевский Москвада ядуу эмшэнэй гэртэ түрөө. Тэрэ Санкт-Петербургын сэрэгэй инженериин һургуулида һуралсажа байһаншье һаа, 1844 ондо сэрэгэй албанһаа гаража уран зохёолдо амидаралаа зорюулхаар болоһон. Тэрэ үедэ хада «Мария Стюарт», «Борис Годунов» гэһэн зүжэг бэшэһэн болобошье, зүбхэн һайн зохёол болоһонгүй. Гэхэдээ тэрэнэй баян хооһоной илгаа, барлаг үгытэйшүүлэй уйдхарта амидаралые харуулһан «Ядуу зон» нэрэтэй туужаа 1845 ондо хэблүүлһэниинь олониитын анхаарал татажа, нэрэтэ удха зохёол шүүмжэлэгшэ В. Г. Белинскийн бэшэһэнээр энэ бүтээлынь «ниигэмэй амидаралые харуулһан Оросой түрүүшын роман» болобо. 3 жэлэй хугасаада Достоевский 10 гаран богони хэмжээнэй зохёол бэшэжэ юрын хэлтэс болоһон удха зохёолые үдэрһөө үдэртэ һайжаруулһаар байгаа һэн. 1848 ондо Францида хубисхал гаража хэмжээгүй эрхэтэ түрые түлхин унагааһаниие І Николай хаан соносоод яаран һандаржа юунай урид Орос орондо Франциин гүн ухаантан Шарль Фурьегэй һургаалые баримталагша Михаил Петрашевскийн бүлгэм байдагые мэдээд тэдэниие хатуу шэрүүн залхаахаар шиидэбэ. Иимэ 23 залуушуул хубисхалта арадшалһан үзэл сурташалһан гэжэ тушааһанай дотор Ф. М. Достоевский орожо, Петропавловскын түрмэдэ хоригдобо. Хэдыгээр хархис хаанай саазаар абаха ялаһаа мултарһаншье һаа, шорондо хоригдохын гансата үбдэгөө болотор мүльһэн шэнги хүйтэн уһан дотор зогсожо, шэргүүл онгосоһоо ашаа буулгаха зэргэ хара ажалда тэрэниие зүдхүүлөө. Шоронгой 4 жэлэй арайхиин баратар хизаар нютагай Семипалатинск хотодо сэрэгтэ ябуулаа. Достоевский 10 гаран жэлээ түрмэ шорон, сэрэгэй хүндэ хүсэр албанда үреэд, 1859 ондо Петербургта бусажа ерээ.

Фёдор Михайлович Достоевский хадаа ниигэмэй амидаралые маша нарин дүрсэлэн харуулжа шададаг, сэдьхэл зүйн роман, зохёолоороо дэлхэйдэ нэрэдэ гараһан онсогой абьяастан байһан гэжэ олон үеын удха зохёол шудалаашад нэгэн һаналтай үнэлдэг юм.




#Article 156: Вергили (320 words)


Публи Вергили Марон (,  70 оной 10 һарын 15 –  19 оной 9 һарын 21) — эртын Римэй шүлэгшэ болон хойто Италиин Мантуя хотын оршом шэнэлиг таряашанай гэр бүлэдэ түрөө. Тэрэ Кремона, Милан, Рома, Неаполь зэргэ хотонуудта болбосорол оложо, тэндэхиин изагууртануудай хүүгэдүүдтэй хамта гүн ухаан, илангаяа Эпикурэй һургаалай хэшээн үзэжэ, баһа анагааха ухаан, физикэ, математикада һуралсажа байба. Вергили энэ үедэ Юлий Цезариин аша, хожомой эзэн хаан Август Октавиантай тохой ниилүүлэн һуража байһан гэдэг.

Тэрэ  42-39 ондо бэшэһэн түрүүшынхи бүтээл Буколики (Малшанай дуу) гэхэ амар шэнжэтэй арбан бүлэг дуулалдаа амрагай сэдьхэлдэ умбаһан малшадай ажа түрэлые магтан дүрсэлөө.  29 ондо Георгики (Газар таряалан) гэдэг һургаал найраглал бэшэжэ, Италиин газар эзэмшэлэй ажахые һэргээн хүгжүүлхэ шухала асуудал хүндэһэн байдаг. Энэ зохёолдоо эртын Грециин шулуун шударга хэлэдэг һургаалай аясые үрнүүн бадарангы, сэдьхэлэй халил элидхэһэн уянгын хэмнэлтэйгээр һолижо бэшээ.

Вергили эзэн хаан Октавианда Энейн дуулал гэдэг гол зохёолоо зорюулһан юм. Энэниие Грециин алдарта туули үльгэр Илионой дуулал, Одиссейн дуулал хоёртой эн зэргэсэхысэ зохёол болоһон гэжэ зарим һудалаашад үзэдэг.

Вергили уг зохёолоо дүүрэхэ шадаагүй болон Римэй үндэһэнэй дуулалые зохёон туурбихаар хэрэг ябадалай болоһон газарые нюдээр үзэхээр Греци, Бага Азяар аялжа ябаха замаднь Афина хотодо тэрэнтэй Август хаан дайралдажа шүлэгшын үбшэн шаналгаатайе мэдэжэ, нютагтаа бусахые зүблэн, хүлэг онгосодоо суулгаһан болобош тэрэ Неаполь хото хүрэжэ шадалгүй замдаа өөд болоо.

Вергили алдарта Энейн дуулал-даа Троягай эргэн Энейн тухай домогһоо эшэ абажа Хомерэй хэлбэреэр зохёобо. Энейн дуулал зохёомжын хубида Энейн аялал болон Эней Италиие байлдан дагуулһан тухай гэһэн хоёр үндэһэн хэһэгтэй.

Зохёолд Троя хото дайсанда эзэлэгдэһэнэй дараа Эней хүгшэн эсэгэ, хэһэг хүнүүдэй хамта зугтажа, далайгаар аялан ябаһаар Африкада ошожо, хатан хаан Дидонатай хайра сэдьхэлтэй болоһоншье өөрынгөө зөн совин, үүргэдэ ажалдаа хүтлэгдэн Лациин нютагта ошожо, олон дайнда оролсожо илан диилэжэ бай тухай үгүүлдэг. Зохёолой гол һанаа бол Эней Латин орондо шэнэ уласые үндэһэлжэ, үрэ удамынь дэлхэй юртэмсые захирха хуби зохёолтой гэһэниие гаргаһан ябадал юм.

Ср. Д. Нагуевского, «Основы библиографии по истории римской литературы» (Казань, 1889, стр. 61-66) и дополнения В. А. Алексеева (Воронеж, 1890).




#Article 157: Германи хэлэн (119 words)


Германи хэлэн ( гү, али ) — Энэдхэг-Европын хэлэнэй изагуурай германи хэлэнэй бүлэгтэ багтадаг хэлэн юм.

Германяар Германи, Австри, Швейцари, Лихтенштайн, Люксембург уласуудта хэлэсэдэг. Тиигээд Бельги, Нидерланд, Франци, Итали зэргэ уласуудта германи хэлэтэй зарим үндэһэтэн оршоно һуудаг. Америкын Нэгэдэһэн Улас, Канада зэргэ Германиһаа олон сагаашад һуурижаһан уласуудта германи хэлэтэнүүд нэлээд бии. Мүнөө Зүүн Европын Болгари, Романи, Ород зэргэ уласта болон Түб Азиин Казахстан зэргэ уласта германи хэлэтэн баһа байдаг.

Германи хэлэниинь Германи хэлэнэй бүлэдэ багтадаг Баруун Германи хэлэнүүдэй нэгэ юм. Англи, Нидерланд хэлэнүүдынь мүн Баруун Германи хэлнүүд бэлэй. Германи хэлэнэй олон үгэ англи хэлэтэй холбоотой болобош хэлэзүйн хубида англи хэлэнһээ үлүү нарин түбэгтэй. Германи хэлэдэ туһалха үйлэ үгэ хэрэглэжэ байгаа тохёолдолдо гол үйлэ үгэнь үгүүлбэриин эсэстэ ошохо ёһотой байдаг.




#Article 158: Будда (157 words)


Будда ( — «бодоһон», «гэгээрһэн») Бодито байдалые абаһан амитан. Манай үеын Будда Бурхан Багша байна. Будда «һэрихэ» гэһэн удхатай «будх» гэжэ санскрит глаголһоо гараһан үгэ (будда, бурхан). Энэ үгын удхань болбол нойрсожо байһан бүрхэг ухаанһаа һаруул һонор ухаан мэдэрэлдэ орожо, һэргэлгэ болоно. Энэ шажан болбол бүхы наһаараа зүб үзэлтэй, һайн замаар ябажа, һайхан хэрэгүйлэдэхыень бодомжолжо, арбан сагаан буян, арбан хара нүгэл гэхэ мэтэ тухай номнол дэлгэрүүлээ. Буддын шажанай номнолоор, хүн гээшэ үхэхэдөө, үгы болодоггүй, һүнэһэниинь ондоо түрэл олодог. Нүгэл ехэтэй һаа, тамада унажа, хэтэ заяандаа зобохо, буянтай һаа, Сухабаадиин орондо сэсэгһээ мүндэлжэ, бурхан боложо түрэхэ гэһэн зарилгтай. Зүгөөр Будда бурханай шабинар хэдһээшье, юудһээшье олон һэн. 

Буддын бэе гушан хоёр гол, наян бага тэмдэг байһан судар бэшэгһээ гэжэ мэдэгдэнэ. Ерээдүйн бурхан түрэһэн үедэ тэрэ мэргэн Асита хүмүүнэй агуу ехэ бодисада дэлхэйдэ үзэгдэл бурхадһаа һуралсаха харуулһан байна. Байгууллагань хүүгэд, тусгай ехэ, бага тэмдэг хараад, Асита түрэһэн хүбүүн ехэ гэгээнтэн хамагай агуу жишээнь ехэ Сэрэгтэн али Чакравартин хаан болохо гэжэ таамаглалые хэһэн.




#Article 159: Кызыл (123 words)


Кызыл («улаан» гэһэн удхатай уряанхай үгээр 1926 онһоо нэрлэһэн, [кезийл] гэжэ дуудана, энэһээ гадна Кизил [кизийл]) гээшэ Оросой холбоото уласай Тыва Уласай ниислэл, Тыва Уласай дотор ямар нэгэн хошуунда харьяалагдадаггүй арбан нэгэн түмэн хүнэтэй хото юм.

Хаанта Орос 1914 ондо Таганын Уряанхайе эбээн эзэрхэжэ Белоцарск («сагаан хаанай хото» гэһэн удхатай ород үгэ) нэрээрээ тулгуури һуурин үүсхэһэн. Оросто хаанта засаг унаһанай дараа 1918 ондо Хем-Бэлдэр («голой бэлшээри» гэхэ удхатай уряанхай үгэ) нэрэтэй болобо. Дараань сагаан армиие улаан арми илаһанай дараа 1922 оной нэгэн хуралда ородууд «Красный городок» гэжэ байгаа. Эсэстээ 1926 ондо «улаан» гү, али Кызыл гэхэ уряанхай түрэг үгээр нэрлэһэниинь ерээд жэлэе туулажа ябана. 1921 онһоо энэ хото Тыва ороной гол хото, ниислэл болонхой. Монгол уласта «Кызыл», «Кизил» гэжэ хоёр янзаар бэшэжэ болоно.




#Article 160: Хойто Солонгос (351 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арадай Улас (), БНАСАУ Солонгосой хойгой хойто байһан Аазиин улас юм. Ниислэл, хамагай ехэ хотонь Пхёнъян хото. 

Солонгос хахад аралда хүнэй үлдээһэн эртын шудалалай олдобори хуушан шулуун зэбсэгэй үе эхитэй. Анханай солонгос улас болохо Кочосониие Тангун гэгэшье  2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг. Кочосон Хойто Солонгос орон, хаяа залгаа Манжуурта гү, али Шара тэнгисэй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай Хань уластай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ Буё улас, Окджо, Тун-Е, Самхан зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад гурбан уласай үетэй золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда Байкжэ, Шилла, хойтодо болон үмэнэ Манжуурта Гүгүрё гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо Тан уластай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ нэгэдэһэн Шилла улас болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ
ирагуу найраг, дүрсэлхэ уралиг, Буддын соёл дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла (Солонгос) — Тан (Хитад) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан Корё уласаар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан Бархай улас 926 ондо Хитанда мүхөөгдэбэ.

Корёгой Тхэджо ван 936 ондо Солонгос үндэһэтэнэй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо Корё уласые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын Чикчи гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа. 13-р зуунда Корё Ехэ Монгол Уласай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. Юань улас мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо И Сон Ге (Чосон уласые үндэһэлэгшэ Тхэджо ван) жанжан (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн Чосон уласые үндэһэлбэ.

 Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл Кэгёнһоо Хансондо (мүнөө Сеул) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. Седжон ван солонгос үзэгээ зохёожо, улас даяар Күнзын шажан һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо Японой Тоёотоми Хидёши Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй И Сүн-шин адмиралай «яһата мэлхэй онгосо», Мин уласай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан Манжатай хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. Чин уласай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд Баруунай шахалтаар нээгдэһэн.




#Article 161: Португал (634 words)


Португал (), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Португал Улас () болбол баруун урда Европын Ибериин хахад аралда Испанитай хилэ залгажа оршохо улас юм.

Баруун талаараа Атлантын далайгаар хүреэлэгдэдэг ба Атлантын далайдахи Азор, Мадейра ольтирогууд Португалиин нютаг болоно. Португал ороной 92,090 хабтагай дүрбэлжэн км нютагта 10 570 803 хүн зон ажаһуудаг. Хүн зониинь Атлантын далайн эрьеэр хоёр томо хото руугаа шахан нягтаран һуурижаһан байдаг. Хоёр томо хотынхи нэгэниинь 547 631 хүн зонтой ниислэл Лиссабон, нүгөө Порту юм. Хүн зоной үнэмлэхы олонхи португалшууд, диилэнхи олонхи христосой шажантан (тэрэнэй дотороо католигууд) юм.

Португал амидарха таатай оршон бүрилдэһэн, ХХИ-ээр дээдэ ангилалда багтаха, даяаршалагдаһан, дайнгүй, ЕХ, НҮБ, лата хэлэтэ оронуудай холбоо, ЭЗХАХБ, НАТО, Евробүс, Шенгенэй хэрээ зэргэ олон уласай байгуулга, хэрээе анха байгуулалсаһан, гэшүүн орон юм.

Европын эртын уласуудай нэгэн. 1143 ондо бэе даанги хаанта улас байгуулба. 15,16-р зуунда Африка, Ази, Америкэ түбидэ ехэ хэмжээнэй колониин нютагтай байжа, тэнгис дээрэхи хүсэрхэг орон болоһон байна. 1580 онһоо Испаниин хаанта харьяалагдажа, 1640 ондо Испаниин ноёрхолһоо зайлаба.

Португал 92,090 хабтагай дүрбэлжэн километр газар нютагтай дэлхэйн 109-дэхи томо орон юм.

Португал орон Евразиин эхэ газарай туйлай баруун заха, Ибериин хахад аралай баруун урда буланда зүүн талаараа Испани уластай хилэлжэ оршодог. Хоёр уласай хилын ута 214 км. Үндэһэн нютагһаа зайдуу Атлантын далайда Азорой, Мадейра гэһэн бага бэшэ хоёр ольтирогтой.

Нютагай дундуур урдадаг Тежу голын хойто тала, илангаяа зүүн хойто хэһэгынь уулархаг, тэрэнһээ абаһан гол мүрэн ехэтэй бол Тежугэй урда талын газар нютаг (Алентежу) нам дооро тэгшэ тала юм. Тус урда үзүүрэй Алгервида уулын бага шэнги нюрга бии. Нютагай түб хэһэгтэ Эштрела (1993 м) гэжэ харисангы үндэр нюрга байдаг бол Азорой ольтирогто эгээн үндэр Пику уулань (2351 м) байдаг.

Гол мүрэнэй хүнды гадна ехэнхи хэһэгтээ хүсэллиг, галта уулын шороотой. Эндэхиин галта ууланууд эдибхитэй.

Португал нютагай хойто хилээр Минью, хойто талаар Дору (Порту хабида далайда шудхадаг) болон Мондегу, дундуур Тежу (Лиссабон оршом шудхана), зүүн урда хилээр Гвадиана зэргэ гол урдадаг. Томо нуургүйшье һаа УСС-иин cөөрэм, далан хэһэн нэлээд бии.

Эхэ газарай Португалда газарай дунда тэнгисэй уларил болон талын уларил зонхилдог. Аралнууд дээрэ тропигой уларилтай. Үбэлдөө  5—10 °C һэрюун, зундаа 20—27 °C халуун байна. Жэлдэ дундажаар  400 — 800 мм, уулархаг нютгаар 1000 — 2500 мм шииг нойтонтой.

Португалийн нютаг дэбисхэрэй 50 хубиие ой модон эзэлнэ. Ехэбшэлэн нарһан, баһа сарса ургадаг. 607 га үлүү сарса таряалжа, дэлхэй үйһэн бүглөөнэй талые Португал үйлэдбэрилдэг. Саарһан, илзамагай түүхэй эд ургадаг.

Европодо үргэн тарааһан шэлүүһэн, зэрлиг миисгэй, шоно, үнэгэн, бодон гахай, баабгайһаа гадна Африкада байдаг хамелеон зэргэ олон түрэл зүйлэй амитан Португалда бии. Нүүдэлэй шубуу дайран үнгэрдэг. Сардина, анчоус, тунец зэргэ 200 зүйлэй загаһан Атлантын далайһаа баридаг.

Португал улас 1910 ондо хаанта засагаа халажа бүгэдэ найрамдаха засагтай болоо. 1976 ондо шэнэшэлжэ баталһан үндэһэн хууляа одоо мүрдэжэ байна. Үндэһэн хуулида хуули журам тогтоохо, тэрэниие хэрэгжүүлхэ, гэмтэй һаа шүүхэ түрын эрхэтэ байгуулгые илгажа һалгаба. Эндэ:

Португал уласай бүхэли нютаг дэбисхэр 308 һуурин газарта () хубаажа захирагдаад, сааша 4,260 хороо (freguesia) боложо задарна. Хэды албан ёһоной засаг захиргаанай хуваарь иимэ болобошье олон уласай жэшэгтэй ниисэжэ арай томо нэгэжэ болгон бүлэглэхэ хэрэгсээ гарадаг. Хоёр зүйлэй гурбан хэһэг нютаг болохые хэлэбэл үндэһэн Португал орон (Portugal Continental — Эхэ газрын Португал) болон Азор, Мадейра гэһэн автономито хоёр нютаг (regiões autónomas) байдаг юм.

Дээрэхи үндэһэн Португал орон дотороо тэнсүүхэн газар нютаг бүхы 18 тойрог (distrito) болодог. Дандаа түб хотынгоо нэрээр нэрлэгдэһэн.

Португал улас хуурай, тэнгисэй, агаарай замай сэрэгэй хүсэнтэй. Эдэ өөрын уласые гадна добтолгоһоо баталжа хамгаалха үүргэтэй. Баһа гадаада уласта хүнэй эрхые хамгаалха энэһээ туһалалсаа үзүүлдэг. 2008 ондо 39,200 сэрэг армиин (энэ тоондо 7,500 эхэнэр) хүнтэй байжа, 2009 ондо ДНБ-эй 2.1 хубитай тэнсэхэ 5.2 тэрбум америкын доллар энэ һалбарида зарахаар түсэблэжэ байба. Энэһээ армида 21 мянган, тэнгисэй зэбсэгтэ хүсэндэ 11 мянган, агаарай зэбсэгтэ хүсэндэ 7500 хүн оногдодог.

XX зуунда Португал Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн, Португалиин колониин дайнда  (1961—1974) тэмсэлдэһэн. Колонито гүрэнээ байһан 1975 онһоо хойшо Зүүн Тимор, Босни, Косово, Афганистан, Сомали, Ирак, Ливанда энхые сахюулха ажаллалгада оролсожо, Ангола (1992), Гвиней-Биссауда (1998) ажаллаһан.




#Article 162: Ли Бай (181 words)


Ли Тай Бай (; 701—762/763) Тан уласай үедэ амидаржа байһан Хитадай шүлэгшэ юм. Бага наһаниинь Сычуань можодо үнгэрөө һэн. Түшэмэлэй зэргэ абахын түлөө шалгалта барихаяа арсаба. 721—38 оной хоорондо улас орониие аяншалжа, шүлэгтээ уулын, гол горхоной, хүүюурэй, хулһан түглын жабхалантай зурагые үүсхэбэ. Ли Байн шүлэгэй хэтэрүүлһэн, огторгойн дүрсэнүүд үдэр бүриин амидарал дээшэ өөдэлхэ тэрэнэй хүсэлые толотобо. Залуу байхадаа, тэрэ дао шажан һонирхолтой байгаа, күнзын һургаалһаа нүгөөдэ дао шажан гэжэ заншал ёһонһоо хүнэй сүлөөтэй; дао даяншадые магтаба. Ли Бай хилын сэрэгшэдэй хатуу амидарал болон зориг тухай, таряашадые үгырүүлдэг мянган мянган хүнэй ами һүйдэлүүлхэ сэрэгэй аялал тухай бэшэбэ. Ирагуу найрагшада дээдэ эрдэмтэнэй зэргэ үгэһэн эзэн хаанай ордондо хүндэтэйгээр хүлеэн абагдаба. Гэбэшье һаа, ордоной амидарал тэрэниие урмынь хухалаа. 744 ондо тэрэ Чанань ниислэлые орхибо. Лоянда Ду Фу (杜甫) ирагуу найрагшатай танилсажа хамта аяншалба. Тэрэ сагай шүлэгтэ Ли Бай изагууртадай бүдүүлиг ба дээрэлхүү занда, түшэмэдэй шэрүүн занда хороо бусалаа һэн. Ань Лушаниин (安祿山) буһалгаанай үедэ (756 он) Ли Линь гүндэ албатан байгаа, Ли Линь гүн хожомоо баһа эзэн хаанда эсэргүү бодоһон байна; Ли Бай гүнэй баримталагша байһанаар Еланда (夜郎) сүлэгдэһэн байна (3 жэлэй һүүлдэ хүлисэгдэһэн). 




#Article 163: Дэлхэй (788 words)


Дэлхэй — наранай аймагай гурбадахи гараг, соро ганса амидаралтай юртэмсэ юм. Дэлхэйнь 4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ бии болоһон, нэгэ дахуултай (Һара), 365.26 үдэрдэ Нараниие бүтэн тойродог).. Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг 23,5° хазайһан байдаг, дэлхэй дээрэхи уларилай хубилалтын шалтагаан болоно.

Дэлхэйнь агаар мандалтай, гадаргуунь 71 % далай (уһан), үлэһэн 29 % — хуурай газар (түбинүүд, аралнууд). Дэлхэйн гадаргуунь тектоник плитануудта хубаагдаха ба тэдэгээрэнь таһаралтагүй нүүжэ (хүбжэ) байдаг. Дэлхэйнь гүн рүүгээ бүсэлүүрлэг тогтостой болоод сүм, манти, холтоһонһоо тогтоно.

Аажамаар Дэлхэйн температура 100 °C (212 °F) оршом болоход эртын агаар мандал дахи уһанай уурал конденсат болоһон, далай үүдэжэ эхилһэн байна. Агаар мандалда хүшэлтүрэгшэ, уламаар агаар мандалай дээд дабхаргад озон (O3) үүдэһэнээр, наранһаа ерэхэ ультраягаан туяа багадхажа, анханай ниилэмэл эстэй амитад, улмаар жинхэнэ олон эстэй амитад үүдэжэ эхилбэ.

Дэлхэйн гадаргуу байнга, таһаралтагүй өөршэлэгдэжэ байһан гэжэ үзэдэг. Өөрөөр хэлэбэл эхэ газарнууд нүүжэ, хоорондоо нэгэдэн супертүби үүдэгэн, дараань задаржа байһанһаа нилээд шухала супертүбинь 600—540 сая жэлэй үмэнэ бии боложо, 180 сая жэлэй үмэнэ задарһан (Гондвана, Лаврази 2 супертүби үүдхэһэн) Пангея юм. Дэлхэй дээрэ хэд хэдэн томохон мүльһэтэлгүүд ябагдаһан гэжэ таамагладаг ба эхинэйхэнь 750—580 сая жэлэй үмэнэ (Неопротерозой), һүүлынхэнь 10,000 жэлэй үмэнэ дууһаһан байна.

Дэлхэйн хүгжөөлэй түүхэдэ амида махабадай томохон задаралганууд тохёолдожо байһанһаа һүүлынхэнь 65 сая жэлэй үмэнэ болоһон үлэг гүрбэлнүүдэй мүхэл юм (Шалтагааныень дэлхэй дээр солир унаһантай холбон таамагладаг). Уг задаралгын дараагаар жажаг амитад жэшээлбэл һүн тэжээлтэн амитад эршэмтэй тархажа эхилһэн ба хэдэн сая жэлэй үмэнэ Африкын мэшэтэй түһөөтэй амитадые хоёр хүлэ дээрээ ябадаг болоһон гэжэ таамагладаг.

Наранай аймагай 4 гараг (Наранда ойрхон 4 гараг) хатуу, шулуурхаг гадаргуутай («Хүрьһэтэ гараг») болоод тэдгээрһээ Дэлхэйнь хамагай томо, ехэ нягтатай, хүсэтэй суранзан оронтой, газарай татадаг хүсэн хамагай ехэтэй гараг юм. Дэлхэйнь юрэнхыдөө үндэгэлиг бүмбэлэг хэлбэритэй болобош, үнэндээ гадаргуунь тэгшэ бэшэ ушар Дэлхэйн хэлбэриие Геоид гэжэ нэрэлнэ.

Дэлхэйн масса ойролсоогоор 5,98 ×1024 кг. Гол бүрдүүлэгшэ элементүүд түмэр (32.1 %), хүшэлтүрэгшэ (30.1 %), сахюур (15.1 %), магни (13.9 %), хүхэр (2.9 %), никель (1.8 %), кальци (1.5 %), хүнгэнсагаан (1.4 %) ба үлэхэ 1,2 % бусад химиин элементууд юм.

АНУ-ай геохимик Франк Кларкай тоосоогоор, Дэлхэйн холтоһоной 47 % хүшэлтүрэгшэ болоод ниитэ шулуулагай 99,22 % сахюур, хүнгэнсагаан, түмэр, кальци зэргэ ниитэ 11 эһэлһээ тогтодог байна.

Дэлхэйнь гүн рүүгээ үелэһэн бүтэсэтэй болоод химиин найралгынхаа хубида:

Харин Геологиин хубида литосферэ, астеносферэ, дээдэ манти, доодо манти, гадаада болон дотоодо сүм гэһэн үе дабхрагуудтай
.

Дэлхэйн дундажа нягта 5515 кг/м3, харин гадаргуугай дундажа нягта 3017 кг/м3 тула Дэлхэйн сүмые харисангуй дэлюу нягтатай гэжэ үзэдэг ба энэнь сейсмиин судалгаагаар баталагдадаг байна. Сейсмиин (шэшэргэлэлэй) S долгиной хурданай һааралтаар гадаада сүмые шэнгэн зуурмаг хэмээн баталаа. Ушарань S долгиниинь шэнгэн бэеэ нэбтэрдэггүй байна. Дэлхэйн үүдэлэй эхинэй үедэ, ойролсоогоор 4.52 тэрбум жэлэй оршом, хүндэ химиин нэгэдэлүүд дэлхэйн түбрүү һуужа гү, али бөөгнэрэн, хүнгэниинь дэлхэйн холтоһон гү, али гадаргуу руу шэлжэнэ, илгаралта ябагдаһанай үр дүндэ сүмынь үүдэһэн гэжж үзэдэг. Сүмынь үндэһэндээ түмэр (80 %), никель, мүн багахан хэмжээнэй бусад химиин элементһээ тогтоно. Эдэгээр бусад элементүүдые хүхэр, карбон, уһантүрэгшэ байха магадлалтай хэмээн үзэдэг.

Мантинь Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй 70%-ийг эзэлдэг, ниитэдээ 2,890 км зузаан. Даралта манти ба сүмэй заагта ~140 ГПа (1.4 Maтм), температура 500 °C-900 °C (932 °F-1,652 °F) хоорондо хэлбэлзэхэ ба манти, гадаада сүмэй зааг дээрэ 4,000 °C (7,200 °F) байна.
Мантиие үндэһэн 2 хэһэгтэ хубаадаг. Дээдэ болон доодо манти. Энэ хоёр үень бүрдүүлэгшэ эрдэс минералаараа илгагдана.

Геологиин үүдэнһээ, Дэлхэйн холтоһониинь Дэлхэйн хамагай гадана талын хатуу бүрхөөл (литосфериин дээдэ хэһэг) болоод базальтлаг болон боржинлиг шулуунһаа тогтоно. Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй 18 тонно гү, али Дэлхэйн ниитэ массын 1/4400, эзэлхүүниинь 1,386 × 109 км³. Дэлхэй дээрхи ниитэ уһанай 97,5 % дабһатай уһан болоод үлэхэ 2,5 % сэбэр уһан юм. Сэбэр уһанай 68,7 % мүльһэн хэлбэрээр оршоно.

Далайн уһаниинь наранай энергиие ехэ хэмжээгээр шэнгээдэг ушар далайн уһанай температурын тархалтаар дэлхэйн саг уурал тодорхойлогдоно. Үүнэй тод жэшээ бол ЭНСО (El Niño-Southern Oscillation) юм.

Дэлхэйн агаар мандал гэжэ Дэлхэйн татаха хүсэндэ захирагдан, Дэлхэйн гадна талаар хүрээлэн байгаа хиин дабхргые хэлэнэ. Агаар мандалай 78 % азот, 20,95 % хүшэлтүрэгшэ, 0,93 % аргон, 0,038 % нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл, 1 % уһанай уурал болон маша бага хэмжээтэй бусад хиинүүд байна. Эдэгээр хиинүүдые ниүлүүлээд бидэ агаар гэжэ нэрэлдэг. Агаар мандалиинь Наранһаа ерэхэ ультраягаан туяае шэнгээжэ, үдэр, һүниин температурын илгаае тогтоборжуулан, Дэлхэй дээрэ амидарал байха нүхэсэлые бүрдүүлнэ.

Гaзарай гадаргуу оршомын агаар мандалай дундажа температура 15 °C байдаг.

Дэлхэйн агаар мандал бол олон дабхартай:

Һара — дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул юм.

Дэлхэй тэнхлэгээрээ 23 саг, 56 минут, 4.091 секундта нэгэ бүтэн эргэдэг болоод Наранһаа дундажаар 150 сая км зайда, 30 км/сек (108,000 км/саг) хурдатайгаар 365.2564 үдэртэ Нараниие нэгэ бүтэн тойроно.

Дэлхэйн тэнхэлэгэнь Наран-Дэлхэйе дайрһан хабтагайтай харисуулхада 23.5 градусаар хазайһан байха ба энэнь Дэлхэй дээрэхи үбэл зунай уларил һолигдохо шалтагаан болоно.

Дэлхэйн хүн амань 2006 оной 2 һарын байдалаар 6,600,000,000 байгаа болоод 2013 ондо 7 тэрбум, 2050 ондо 9.2 тэрбум хүрнэ гэһэн тоосоо байдаг. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь далай, үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь цөл (14 %), өндөр уулс (27 %) зэргэ).




#Article 164: Хитад хэлэн (732 words)


Хитад хэлэн (хитадаар 汉语/漢語 Hànyǔ; 华语/華語 Huáyǔ; 中文 Zhōngwén) нэгэ талаһаа үзэбэл нэгэн хэлэн, нүгөө талаһаа үзэбэл харилсаатай адлигүй хубяар хоорондоо ойлголсодог хэдэн янза хэлэниие багтааһан хэлэнэй бүлэг юм.

Хэлэнэй ангиаллаар ямаршье Хитад-Түбэд хэлэнэй изагуурай салаа болоно. Түрэлхи хэлэтэ хүнүүд үндэһэндээ Хитадта (мүнөөнэй БНХАУ, Тайвань) һуурижаһан байдаг. Үндэһэтэн уласаа байгуулһан хитадууд илгагдаха хэлэн хөөрэлдөөниие «аялгуу» гэжэ үзэдэг. Харин бусад хэлэн шэнжэеэшье, хитад шудалагшанар «Хитад хэлэнэй бүлэг» гээд хэд хэдэн «хэлэн» болгон ангилна.

Дээрэхи илгаатай хэһэгүүдые нютаг ороной байрашалаар Хойто (北, өөрөөр Мандарин гэнэ, 850 сая оршом хэлэлсэгшэтэй), У (吴, 90 сая), Юэ (粤, өөрөөр Кантон, 70 сая), Минь (闽, 50 сая), Сян (湘, 36 сая) зэргэ 7-13 бүлэгтэ багсалдаг.

Энэһээ Хойто Хитад хэлэн/аялгуунуудай доторхи Бээжэнэй аялгууда (北京话) тохируулһан путунхуа (普通话, Pǔtōnghuà) Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас (БНХАУ) болон Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас (ө.х. Тайвань) хоёрто түрын ганса, Сингапур уласта албан ёһоной дүрбэн хэлэнэй нэгэ боложо хуулишалагдан баталагдаба. Мүн НҮБ-ын албан ёһоной зургаан хэлэнэй нэгэ болодог.

Бэшэгэй системэнь ханза гү, али хитад үзэг болоод можо, тойрогһоон хамааржа уламжалалта гү, али хилбаршуулһан ханза хэрэглэдэг. Галиг үзэгэй хубида лата сагаан толгойн дээрэ тулгуурилһан пиньинь хэрэглэнэ. Юэ хэлэндэ мүн адли лата сагаан толгойдо тулгуурилһан ютпхин зэргые ашагладаг. эртын үзэг болохо чжуинь толи бэшэгэй хэмжээндэ хэрэглэдэг.

Дэлхэйн улас түмэнүүд хэрэглэдэг үзэг бэшэгүүдэй дотор ханза ганса үгүүлбэри тэмдэглэгдэггүй үзэг бэшэг юм. Ханзын бии бололго тухай хитадай эрхэтэд дунда олон һайхан үльгэр домог байдаг. Уламжалалта хөөрэлдөөндэ, эртэ дээрэ үедэ Цан Цзе гэдэг нэгэ хүн байжа гэнэ. Тэрэ араатан, жэгүүртэнэй шороон дээгүүр алхаһан мүрые нигталан шэнжэжэ, уламаар үзэг бэшэг үүдэн зохёохо һанаа тэрэндэ урган түрэһэн бэлэй. Иигээд хитадай эгээн түрүүшын дүрсэтэй үзэг бии болоһон юм гэнээ.
Хожом шэнэ Хитад уласай археологнар хитадай Шаньдун можын Жүй шянай Линянхэ голой хабидахи бунханһаа үлэмжэ ехэ хэмжээнэй бэшэг дурасхалай зүйл элирүүлһэн болоод, зарим шаазан дээрэ дүрсэтэ үзэг бэшэгдэһэн байһаниие элирүүлһэн байна. Эдэ үзэгүүд мүнөө үеһөө 4500 үлүү жэлэй урда бэшэгдэһэн түүхэтэй, Хитад уласай ханза бэшэгэй эгээн түрүүшын хэлбэри болохын археологнар нотолһон байна.

Ханзые бэшэг мэдэхэгүй хүнүүдтэ зүб танюулан зүб дуудуулхын тулада, мунхаг коммунис Хитадай засагай газар 1958 ондо «Хитад хэлэнэй абяаниие тэмдэглэхэ сагаан толгой»-е албан ёһоор ниитэлһэн байна. Уг түһэл хитад хэлэнэй түб аялгуу дээрэ тулгуурилжа ханзые латаар тэмдэглэһэн юм.
Уг дүрэмынь нэгэ ёһондоо бол дуудалгые тэмдэглэхэ системэ болоод, хашалган болон аялган бүрилдэһэн юм. Эндэ хашалган абяан 21, аялган абяан 39 байна.

Хитадай түб хэһэгэй Хэнань можын Аньян хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэн үлэһэн юм.

Эртын һорболжо үгүүлһэнээр  14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай улас түрэ, соёл, эдэй засагай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг (甲骨文, jiǎgǔwén, цзягувэнь, саашада «яһан бэшэг» гэхэ) бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.

Яһан бэшэг гэдэг яһата мэлхэйн хуяг гү, али амитанай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.

Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.

Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.




#Article 165: Октябриин хубисхал (194 words)


Октябриин хубисхал (Арбан нэгэдүгээр һарын хубисхал, Большевик хубисхал) гэжэ Орос гүрэндэ 1917 ондо болоһон Бүгэдэ Найрамдаха Ород Уласай засагай газарта эсэргүү Оросой большевигүүдэй зохёон байгуулһан түрын эрьелтэ юм. Энэ хубисхалай үрэ дүндэ 1917 оной Оросой февралиин хубисхалаар бүридэһэн засагай газар түлхин унагаажа, Орос орондо коммунис захиргаадалтые тогтооһон ба Орос орондо 1918—1922 оной хоорондо болоһон эрхэтэнэй дайниие ушаралһан байна. Энэһээ гaдна 1917—1991 он хүрэтэр тогтоһон 20 үлүү сая хүниие алаһан коммунис гуримые энэ хубисхалай үрэ дүндэ байгуулһан юм.

Владимир Ленинэй ударидалга доро большевигүүдэй хэгдэһэн Октябриин хубисхал Карл Марксын үзэл бодолгодо һуурилһан дэлхэйн, XX зуун жэлэй түрүүшын коммунис хубисхал мүн. 

Октябриин хубисхалай үедэ Февралиин хубисхалай үрэ дүндэ тогтооһон Үндэһэн хуулиин арадшалһан намай (кадедүүдэй) ударидаһан түр зуурын түрэ засагые унагаажа, эрхэ мэдэлые  зэргэсэн байһан Зүблэлнүүдтэ (ажалшадай, таряашадай, сэрэгэй депутадуудай) шэлжүүлбэ. Энэнэй һүүлдэ Оросой эрхэтэнэй дайн (1917—1922) боложо, эсэсэй эсэстэ 1922 ондо Дэлхэйн анханай коммунис улас болоһон СССР бии болобо.

Харин үнэхөөрөө Октябриин хубисхалай гол үйлэдэгшэнь коммунизмын үзэлтэн бэшэ аад, арад зон байгаа. Ушар дээрэһээ, Москвада оршон байһан Япон эзэнтэ гүрэнэй һурбалжалагшад арад зоной хубисхал эршэм хүсэн тухай «Харуулай дарангылал дорошье ажалшад ба сэрэгшэд хубисхалшадые дуудажа байгаа» гэжэ мэдээсэбэ. Ленин өөрөө «хубисхал иигээд түргэн болохые мэдээгүй» гэжэ хэлэбэ.




#Article 166: Эрдэм ухаан (155 words)


Эрдэм ухаан (шэнжэлхэ ухаан, scientia гэһэн латин үгэһөө гаралтай) гээшэ эрдэм ухаанай шудалалай арга дээрэ тулгуурилһан мэдэлгын согсо, ондоогоор хэлэбэл шудалгын үрэ дүнгээрээ гаргажа абаһан, зохёон байгуулалтада оруулһан мэдэлгэ юм. Шэнжэлхэ эрдэм ухаан гэдэгтэ, зарим тохёолдолдо хэрэглээнэй шэнжэлхэ ухааные (applied science) оруулдаггүй байна.

Шэнжэлхэ эрдэм ухааниие 2 үндэһэн томо бүлэгтэ хубаажа болоно.

Зарим тохёолдолдо тоогой ухааниие гурбадахи бүлэг гү, али хиисбэри (абстрактна) шэнжэлхэ эрдэм ухаан (formal science) болгожо илгаха байдаг. Ушарынь, тоогой ухаан дээрэ дурсаһан байгаалиин болон ниигэмэй шэнжэлхэ ухаануудай али али адли болон илгаатай талануудые агуулһан байдаг байна. Хиисбэри шэнжэлхэ эрдэм ухаанда статистика, логикын эрдэм ухаанууд эблүүлнэ. Хиисбэри шэнжэлхэ ухаанда гараһан томо ололтонууд физика болон биологиин, химиин эрдэм ухаанда мүн томо дэбжэлтэ гарахада нүлөөлнэ. Хиисбэри шэнжэлхэ ухаан таамаглал, онол, физикын хуулинуудай үндэһэн болохо ба уламаар тэдэ байгаалиин болон ниигэмэй алишье үзэгдэлэй мүн шанарые нээхэ, элирүүлхэ һуури болоно.

XVIII-XIX-р зуунһаа үмэнэхи үедэ эрдэм ухаанай ухаан бодолгые гансахүү оюун ухаанай һэдэлгэ, дедуктив логикын захирамжаар тодорхойлдог байба.




#Article 167: Уильям Шекспир (186 words)


Уильям Шекспир (, 1564 оной 4 һарын 23 — 1616 оной 4 һарын 23), Англиин алдартай зохёолшо, шүлэгшэ юм.
Тэрэ түрүүшынхиеэ театр үүдэн бии боложо байха үедэ амидарһан. Зүгөөр лэ иимэ үедэ амидарһан бэшэ театрые бии болоһон хүн тэрэ өөрөө байгаа. Зүжэгэй зохёол бэшэжэ эхилхээһээ үмэнэхи 10 жэл тэрэ ябуулын театрын зүжэгшэн байһан юм.

Хожомой бүхэ саг үеын туршада «түгэс түгэлдэр эмгэнэлтэ зүжэг» гэжэ үнэлэгдэһөөр ерэһэн «Ромео Джульетта хоёроо» Шекспир 31 наһандаа бэшэбэ. «Гамлетые» 37-тойдоо, «Отеллое» 40-тэйдөө, «Лир хааниие» 41-тэйдээ бэшэһэн байна. Һүүлдэ агуу ехэ «Макбет», «Антоний Клеопатра хоёр» зэргэ олон зүжэгээ бүтээһэн байна. Эдэгээр эмгэнэлтэ зүжэгүүдһээ гадана «Зунай һүниин зүүдэн», «Арбан хоёр дахи һүни» зэргэ манай орондо һайн мэдэхэ олон шэлэдэг энеэдэнэй зүжэг бэшэһэн юм. Хэдыгээр тэрэ уйдхартай, энеэдэнэй түрэлые хослуулан бүтээжэ байһан орьёл гэжэ хэлэжэ болохо бүтээлнүүд эмгэнэлтэ зохёолууд байба.

Үлүүшье үгы, дутуушье үгы 52 жэл амидраад тэрэ 1616 оной эгсэ энэ үдэрөө, мүн Эйвон голой эрье дээрэхи түрэлхэ хотодоо наһан дүүрэһэн юм. Тэрэ өөдэ болохдоо «Зүжэг дуусаба, хүшэгэ хаагдаа» гэһэн байдаг. Энэ дабтагдашагүй суута хүн 37 жүжиг бэшэһэн болоод бүтээлүүдэйх нэлээд хүн түрэлэхтний алишье үеын ямаршье бэлэг танхай туурбигшад хүрэжэ ошоогүй орьёл болоһон юм.




#Article 168: Лев Толстой (211 words)


Лев Николаевич Толстой (1828 оной 9 һарын 9[хуушанаар 8 һарын 28], Ясная Поляна — 1910 оной 11 һарын 20 [хуушанаар 1 һарын 7], Астапово), гүн, ород зохёолшо, Петербургын ЭУА-иин сурбалжалагша гэшүүн (1873), хүндэтэ академик (1900). Эсэгэнь — Николай Ильич Толстой гүн (1794—1837), 1812 оной Эсэгын ороноо хамгаалгын дайнай хабаадалсагша; эхэнь — Мария Николаевна (1790—1830), түрэлхи обогоор Волконская. Толстой гэртээ һуралсаба; 1844—47 оной хоорондо Казаниин ехэ һургуулида һураба (шатые дүүргөөгүй). 1851 ондо тэрэнэй аха Н. Н. Толстой сэрэгэй алба хаажа байһан Кавказдахи Старогладковская хүдөөдэ ябаа. 1851 оной дэбтэртэнь тэрэнэй түрүүшын удха зохёолой бодолнууд («Үсэгэлдэрэйхи түүхэ» гэхэ мэтэ) элирэн гарана. Толстойе үхэтэр бэшэгдэһэн дэбтэр тэрэнэй түрүүшын удха зохёолой һургуули болобо. Толстой Кавказдахи үнгэрһэн гансаардаһан амидаралай хоер жэлэй хугасаа өөрынгөө һүнэһэнэй дэбжэлтэдэ шухала үүргые гүйсэдхэбэ гэжэ бодоо. Кавказда бэшэгдэһэн «Бага наһан» нэрэтэй тэрэнэй түрүүшын хэблэгдэһэн туужа (, «Современник» сэтгүүл, 1852, № 9) — хожом гараһан «Гүлмэр наһан» (1852—54) ба «Эдир наһан» (1855—57) туужатай хамта  — өөрын намтар болохо «Хүгжэлэй дүрбэн шата» гэһэн романай үргэн нэгэ хэһэг байгаашье һаа, энэ романай һүүлшын хэһэг болохо «Залуу наһан» эсэстэ бэшэгдээгүй.

Тэрэ Христосой шажантай ба хүсэн хэрэглэхэдэ эсэргүү байгаа. Тэрэнэй «Бурханай хааншлал танай дотор бии» гэһэн бүтээлэй хүн зондо үзүүлһэн нүлөөе Махатма Ганди болон Мартин Лютер Кингтэй зүйрлэжэ болоно. Тэрэ Астапово галта тэрэгэнэй буудал дээрэ 1910 ондо 82 наһатайдаа наһа бараба.




#Article 169: Людвиг ван Бетховен (396 words)


Людвиг ван Бетховен (, 1770 оной 12 һарын 16 - 1827 оной 3 һарын 26) Германиин хүгжэмэй зохёолшо, пианист юм. Баруунай хүгжэмэй урлагэй һонгодог ба романтизмын үеын хоорондохо шэлжэлтэй үеын маша шухала хүн байһан болоод одоошье гэһэн хамагай нүлөө бүхэй, ниитэдэ таашагдаһан хүгжэмэй зохёолшодой нэгэ хэбээр байна.

Хүгжэмэй һуута зохёолшо Людвиг ван Бетховен Германиин Бонн хотодо түрөө. Абяас бэлэгиинь багааһаа тодорһон Бетховен 10 наһандаа даралтада хүгжэм, бадралта бэшэгүүрээр тоглодогоороо Бонн хотодо алдаршажа эхилжээ. 17 наһатайдаа Венэ хотоноо ошожо хэдэнһээ мүрөөдһэн алдарта В. Моцартай хүгжэмдэхые сонсоһон түдыгүй дотоно танилсаһаниинь түүнэдэ асара ехэ урам зориг нэмэжээ. Хоёр ехэ хүнэй анханай ушарал БетхоВенэй ерээдүйе түгэс тодорхойлжо үгэһэн юм. Гэбшье энэ уулзалта түдэ удаһангүй Л.БетхоВенэй эхэ наһа баража хүндэ гараза тохёолдоһон баһа амиа бодогшо эсэгиинь орон гэрээ орхижо одоһон тула Бетховенда хоёр дүүгээ асарша тэтэгэхэ үүргэ ногдоһон байна. Эндэ Бетховен дууриин театрай эрэдүү хэлшээр ажалалжа сүлөө забандаа концертда хүгжэмдэжэ, хүгжэмэй хэшээл заадаг болобо.

Л.В.Бетховен хобор олододог амралтынхаа сагые үзэсхэлэнтэ байгаалитай Бонн хотын захада үнгөөрхэ дуратай болоод Райн мүрэнэй хүбөө тэгшэхэн тала газар, ой модон дотор байгаалиин һайхан абяа эгшэг сонсон һуужа зоблон зүдэгүүртэ амидаралаа мартагнадаг байгаа. Энэ үедэ Бетховен өөрын болон үргэн олоной сэдьхэл һанаа, зоблон жаргалые зохёол бүтээлдөө али болохо тодо тусгахые эрхимлэжэ анханайнгаа соната, эгшэглэнтэ аялгуу, дүрбэл, гурбалые туурбиһан. 1789 ондо Франциин хүрэнгэтэнэй арадшалһан хубисхалай нүргээнтэ жэлнүүд эхилбэ. Элэ нүргээн Герман орониие нэгэ адли хамараа. Энэ үедэ философиин һалбариин сонсогшо байһан Л. Бетховен бусад нүхэдэй нэгэн адли аха дүү ёһо, тэгшэ эрхэ, эрхэ сүлөөнэй тухай мүрөөдэжэ хубисхалай үзэл һанаанда үнэншэ байхаа тангараглажаа. Оюутанууд тэрэнэй «Сүлөөтэ хүн гэдэг» дууниие нюусаар дуулажа байгаа. Л.Бетховен тиихэдэ хубисхалай үзэл һанаагаар хүүмүүжэһэниинь тэрэнэй хосгүй абьяас бэлэгые тэтгэхэ хур, ибээхэ нар боложо үгэһэн бэлэй.

Л. Бетховен ниитэдээ 32 эгэшэглэнтэ аялгуу (соната) бэшэһэн юм. Доро бүрыдээ хэн нэгэн хүндэ зорюулагдаһан эдгээр бүтээлдэ һуута хүгжэмэй зохёолшын дотоод сэдьхэл, зориг эрэмэлзэл, зобнил, дуртагал нэбэтэ шэнэгэһэн байдаг. Л. Бетховен юһэн симфони бэшэһэнэй анханайхые Венэ хотоноо тогложоо. Үнэн сэдьхэлэй баяр баяасхаланай дамжуулһан эхиныхээ хэһэгһээ түгэсхэл хүрэтэрээ хүнэй һайн сэдьхэл, хүсэл тэмүүлэлые элирхылһэн энэ симфониин гол онсолог байба. Хүгжэмэй һуута зохёолшын абияас бэлэг иинхүү едэ ундарша алдар хүндэ хүлээһэн болобошье хэдэн жэлэй үмэнэ эхилһэн шэхэнэй дүлиирэлиинь улам даамжаршээ. Гэбшье тэрэ бүүтэхэ тэмсэхэ, аза жаргалые хүсэхэ мүрөөдэлөө орхиһонгүй.

Зобоһон тэмсэһэн хэн бүхэнэй үлэмжэ дотоно нүхэр, агуу сод хүнэй нэгэ Л.БетхоВенэй амидарал иинхүү 57 дахи жэлдээ тасаршээ. Һуута хүгжэмэй зохёолшын бүтээлнүүд илангаяа алдарта «Һарын сонатые» Владимир Ленин үндэр үнэлжэ:  гэжэ бэшэһэн бэлэй.




#Article 170: Вольфганг Амадей Моцарт (105 words)


Вольфганг Амадей Моцарт (, 1756 оной 1 һарын 27 – 1791 оной 12 һарын 5), Иоханн Хризостомус Вольфгангус Теофиллус Моцарт хэрээснэг нэрэтэй, Австриин хүгжэмэй зохёолшо ба түгэлдэр хууража байгаа. Олон хүн зон тэрэниие бүхэ саг үеын шэлдэг зохоёолшодой нэгэ гэжэ бододог. Амидаралайнгаа хугасаада тэрэ 600 үлэмжэ композицинуудые найруулһандань “Шэдитэ лимбэ”, “Гиованни” гэхэ мэтэ операнууд (үйлэ ябдалта хүгжэм) хүрэтэр байһан юм. Тэрэниие анханай бүтээл бол 4 наһатай байхадаа бэшэһэн менуэт (бүжэг) байһан бол хамагай һүүлдэ бэшэһэн дууһаагүй үлдэгдэһэн Реквием байһан юм. Моцарт һайн түгэлдэр хуурша байһанһаа гадна гайхалтай хүгжэмэй зохоёолшо байһан бэлэй. Тэрэ 1791 оной 12-р һарын 5нда 01:00 сагта үе мүшэнэй үбшэнөөр наһа бараа һэн.




#Article 171: Далайда гаралгагүй уласууд (126 words)


Далайда гаралгагүй уласууд - далайн хилэгүй, хүсэдөөр газараар хүреэлэгдэһэн улас юм. Мүнөө үдэр 44 далайда гаралгагүй уласууд байна.

Эдгээрһээ 16 - Африка, 14 - Европо, 12 - Ази, 2 - Урда Америкэ тивийнх ажа. Мүн далайда гаралгагүй уластай хилэлэдэг өөрөө баһа далайда гаралгагүй Лихтенштейн, Узбекистан гэхэ 2 улас бий. Тиигэд эргэн тойрон ганса уласаар хүрээлэгдэһэн Ватикан, Сан Марино, Лесото гэхэ 3 улас, хоёр уласаар хүрээлэгдэһэн Андорра, Балба, Бутан, Молдав, Монгол, Лихтенштейн, Эсватини гэхэ 7 улас байгаа юм.

Далайда гаралгагүй оронуудһаа Казахстан (2 724 900 км²) хамагай томо нютаг дэбсэгэртэй болон Монгол (1 566 500 км²), Чад (1 284 000 км²), Нигер (1 276 000 км²), Мали (1 240 000 км²), Этиоп (1 104 300 км²), Боливи (1 098 581 км²) уласууд миллион км²-һаа томо нютаг дэбсэгэртэй.




#Article 172: 14-р Далай Лама (389 words)


Дээрэхиин гэгээн арбан дүрбэдүгээр Далай Лама Данзан Жамсо (; 1935 оной 7 һарын 6-ны үдэр түрэһэн) — Түбэд, Монгол, Буряад, Хальмаг, Тува дахи буддын шажанта шарын шажанай сүсэгтэнүүдэй этигэл бэшэрэлэй манлайлагша. 1989 оной Нобелиин энхэ тайбанай шагналтан.

Дээрэхиин гэгээн Далай лама Данзан Жамсо Түбэдэй түрэ, шажаниие хамтарна баригша мүн. Данзан Жамсо Зүүн хойто Түбэдэй Амдо нютагай Такцэрдэ оршохо жаахан һууринда 1935 оной 7-р һарын 6-ны үдэр лагшан мэндэлэлэй. Һама Дондуб гэжэ нэрэтэй хоёр ойтой бишыхан хүбүүн байхадаа тэрэ XIII Далай лама Түбдэн Жамсын хойто дүрээр тодорһон байдаг. Үе үеын Далай Ламанарые түг түмэн шабинар энэрэл нигүүлэсэлэй бодисада болоод Түбэдэй дээрэхиин гэгээн ба Арьяа-Баала (Жанрайсиг) бурханай хубилгаан хэмээн сүсэглэдэг юм. Бодисада гэхэ шажан амитанай тусые бүтээхын тулада нирваан бололгүйгээр оршолондо түрэл абахаар һунгаһан түрэлхитэнүүд мүн.

Дээрэхиин гэгээн зургаан наһатайгааһаа шажан номдо һуралсажа эхиллэй. Түүниин һургалтын хүтэлбэри ехэ, бага табан ухаан байба. Ехэ ухаанда ушар шалтаганай ухаан (логика), Түбэдэй уралиг соёл, санскрит хэлэн, тэжээхы ухаан ба Буддын гүн ухаан (дотоодо ухаан) юм. Үүнһээ Буддын гүн ухаан мүн дотороо табан аймагһаа бүрилдэнэ. Тэдээр пражнапарамита гү, али бэлигэй шиндада хүрэхы, мадхъяамака гү, али түб үзэл, винай гү, али сахил санваарын ёһон, абидарма гү, али метафизикэ, прамана гү, али логика ба танин мэдэхы болоно. Табан бага ухаан — ирагуу найраг, хүгжэм зүжэг, одон зурхай, үгэ зүй, йоганүүд зэргэ болоно. 1959 ондо гү, али 23 наһандаа тэрэ Һасын Жохан сүмэдэ жэл тутамай юрөөл хуралай үеэр дамжаа бариһан байдаг. Иигээд тэрэ дамжаагаа онсогой һайн барижа Буддын гүн ухаанай хамагай дээдэ шухамдаа докторын зэргэтэй дүйсэхысэ Лхаарамба гэбшэ мяндаг хүртэлэй.

Хитадай түримхэйлэлһээ хойшо Дээрэхиин гэгээн НҮБ-да Түбэдэй асуудалаар хүсэлтэ гаргажа, уламаар НҮБ-ын Юрэнхы Асамблейһаа 1959, 1961 болон 1965 онуудта гурбаншье удаа тодорхой шиидэбэринүүдые гаргажа байһан юм.

Дээрэхиин гэгээн Далай лама бол энхын түлөөхи зүтгэлтэн мүн. 1989 ондо тэрэ Түбэдэй эрхэ сүлөөгэй түлөөхи хүширхэлэлгүй тэмсэлэйнхээ түлөө Нобелиин Энхэ тайбанай шагналые хүртэжэ байба. Тэрэхэзээ ямагта, тэрэ бүү хэлэн, туйлын ехэ дайсагнал лугаа нюур тулаһан үедэшье харгислал хүширхэлэлгүй бодолгые баримталан хэрэгжүүлһээр ерэһэн бэлэй. Мүн тэрэ дэлхэй ниитын байгаали оршоной асуудалнуудые хүндэн үзэдэе хамагай анханай Нобелиин шагналтан гэһэн алдаршалһан юм.

Дээрэхиин гэгээн энэ дэлхэйн зургаан түбиин 62 улас орондо айлшилһан байдаг. Тэрэ ехэнхи ехэ гүрэнүүдэй юрэнхылэгшэд, юрэнхэй сайднар, титэм залгаһан удирдагшанартай уулзаһан байдаг юм. Мүн тэршэлэн, тэрэөөр бусад олон шажанай олоншье тэргүүд хэгээд алдартай шэнжэлхэ ухааншадтай уулзажа, оюун ухаанаараа уралдуулһан байдаг бэлэй.

Гэһэн хэдышье, Дээрэхиин гэгээн өөрыгөө Бурханай шажанай эгэл нэгэ хубараг гэжэ тодорхойлно.




#Article 173: Арьяа-Баала (101 words)


Арьяа-Баала ( - Дэлхэйн зоболондо харадаг ) мүн баһа Жанрайсиг ()- буддын шажантанай шүтэдэг хамагай Будданарай нигүүлэсхы сэдьхэлэй бурхан. Энэ бурханиие ондоогоор үшөө Түгшэн-Чэнбөө, Хоншом гэжэ нэрлэдэг. Энэ бодисада наhа бараhанайнгаа hүүлээр нирваан болоогүй, харин шэнэ турэлдөө богдо болоод, хүнүүдэй юртэмсэдэ үлэжэ, нирваан тээшэ ошохо замдань тэдээндэ туhалдаг.

Арьяа-Баала Бурханай зургаан үетэй Ом мани бадмэ хум тарни олониитэдэ зорюулһан, бүдүүзгэй юм. Тиимэһэ энэ бодисада заримдаа Шадакшари («Зургаан Үеын Бурхан») гэжэ нэрэтэй.

Үшөө Хитад, Жибэн, Солонгос орондо олониитэдэ зорюулһан «Маха Каруна Тарни Судар» . Энэ тарни дотор 84 үетэй Агуу ехэ нигүүлэсхы сэдьхэлэй тарни  байна. Арьяа-Баала Бурхан энэ тарние Будда Бодисаданарһаа уншаа.




#Article 174: 4-р Далай Лама (137 words)


Ёндон Жамсо () Дүрбэдүгээр Далай лама байһан болоод билэгиин тоололой шороон үхэр жэлэй 12-р һарын 30-ндо Монголдо түрэһэн.. Зарим эх сурвалжид түүниие үхэр жэлэй нэгэ һарада түрэһэн гэдэг.

Түмэдын Алтан хаан болон 2-р эхэнэр Пакен Нулагын дундаһаа түрэһэн Чокур омогой удирдагша Сүлтэмсоожын хүүбүүн тэрээр Алтан хаанай томо аша хүүбүүн юм. Ёндон Жамсо 6-р Далай ламые эсэ тоосбол ганса нэгэн Түбэд үндэһэтэн бэшэ Далай лама юм (6-р Далай лама Монпа хүн байһан болоод Монпа нарые Түбэдын нэгэ яһатан, эсэбэл ойро түрэлэй үндэһэтэн гэжэ үзэдэг).

Түбэдэй зүншэ Нэчунг, Цангпа ламо нара Далай ламын хойто дүрэ Монголдо түрэнэ гэжэ таамаглаһан. Тэрэ үедэ 3-р Далай ламын ахлаха дагалдагша Түбэдэй эрх баригшадта тэрэ тухай, Далай ламын хойто дүрэ тодорһон хэмээн иин захяа ябуулһан гэдэг:

Тэрээр Лхасада хүрэлсэн ерээд, Далай ламада үргэмжэлэгдэжэ, Гадэн хиидын хамба асан, Зонховын удмын Сангэн Ринченээр шажанай хэрэг заалгуулжээ.




#Article 175: 1-р Далай Лама (217 words)


Гэндэн Дүб (, 1391–1474) наһа бараһанай дараагаар Нэгэдүгээр Далай лама тогтооһон юм. 

Нэгэдүгээр Далай лама 1391 ондо Гьюрме Рупа Ү-Цанг можодо түрэһэн. Тэрэ Бадма Дорже түрэһэн нэрэтэй. 1411 ондо гэлэнэй тангаргаа зүршээ. 1416 ондо Гэндэн Дуб Богдо Зонхавын һурагша болоо. 1447 ондо Гэндэн Дуб Шигазе хотодо Даша Лхунпо дасаниие байгуулһан байба. 1474 ондо 84 наһатай Далай лама гүн тунгаан бодоод наһа бараһан байба. 

Анхадугаар Далай Лама Гэндэн Дүб 1391-1474 оной хоорондо амидарһан. Хүүгэд наһанай нэрэнь Бадма Доржо. 15 наһандаа Нартан хиидтэ лама болон Гэсэлэй сахил хүртэбэ. Хорин наһандаа гэлэн сахил абажа, Гүнсүмбэ багшада шаби орожо гүн ухаан һудалһан байна. Энэ үедэ Зонхобо Лубсандагба (1357-1419) урда Түбэдтэ шарын шажаные үүдхэжэ ехэд алдаршажа байба. Богдо Зонхобо Түбэд ороной тухайн үеын захирагша Пагбадугбын засагай номой хаан Дагба Жалсанай уралигаар ном табижа байхадынь багшын хамта ошожо танилсаба. Хэдыгээр сөөн жэл Зонхобо богдын һургаали сонсоһон болобошье саашад Зонхобо богдые залгамжалһан Гандан хиидэй шэрээтэ лама Жалсаб Дарма Ринчен (1364-1432)-һээ һургаали ном үргэлжэлүүлэн сонсожо, судар тарниин ёһондо гүнзэгы мэргэн болоһон байна. Анхадугаар далай ламань Түбэд Цан нютагай Шигазегэй ойролсоо Дашалхунбо хиидые байгуулжа, Санидай дасантай боложо, тэрэнэй анханай Хамба ламаар үргэмжэлэгдэбэ. 1438 ондо Гандан хиидэй (Түбэдэй шажанай гол суудал) шэрээтэ лама Хайдаб Гэлэг Балсанг таалал түгэсхэд тус хиидэй хамба болгохые хүдэһэн болобош тэдэнэй үгые хүлээжэ абаһангүй. Тэрэ 1474 ондо 84 наһандаа Дашалхунбо хиидтэ жанажа халаа.




#Article 176: Кочосон (111 words)


Кочосон улас (, 古朝鮮) -  2333 -  108 оной хоорондо Солонгосой хахад аралда оршон тогтоножо байһан түрүүшын хаанта улас юм. Энэ улас зарим талаараа домогой шэнжые агуулаһан юм. Нэрэнь Го () - «Эртын», Чосон () - «Үглөөнэй сэбэр һэрюун» гэһэн удхые агуулдаг. Тус уласые домогто үгүүлһэнээр Тангун нэрэтэй ван байгуулһан болон тэрэ Хурмастын Хванин (, 桓因) тэнгэриин хаанай аша хүбүүн юм. Энэ уласые дотор 3 үе бологон хубаан абша үзэдэг. Эхин үе Тангун хаанай удамай Чосон улас, дээдэ үе Киджа вангай (, 箕子王) удамай Чосон, һүүлын үеые Виман вангай (, 衛滿王) удамай Чосон улас гэжэ нэрэйдэдэг болоод эдгээрые ниилүүлээд Кочосон улас хэмээдэг. Кочосон улас  108 ондо Хань уласай добтолгоондо үртэн мүхэһэн.




#Article 177: Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас (205 words)


Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас боло 1924-1992 он хүртлэхэ Монгол уласай нэрэ юм. Энэ үедэ Монгол уласай түрэ ниигэмэй тогтолсоо ниигэм журамай ниигэмые дамжаһан. 1989 оной һүүлэһээ эхэлэн Монгол улас Арадшалһан ниигэмые зарлан тунхаглажа, 1992 ондо баталһан шэнэ Үндэһэн хуулиар Бүгэдэ Найрамдаха нэрээ халажа Монгол Улас болоһон.

Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас Зүблэлтэ Холбоотой маша нарын харилсаатай байжээ. 1920 ба 30-аад оной үедэ Зүблэлтэ нүлөөлэлые эсэргүүсэжэ, илүү тусгаар тогтониһон байдалые дэмжэжэ байһан Догсомын Бодоо, Солийн Данзан нара эрхэ мэдэлэй түлөөхэ тэмсэлдэ хохирогшо боложо алагдэжээ. 1928 ондр Хорлоогийн Чойбалсан удирдагша боложээ. Тэрээр хубиин үмшые хураажа, шажанда дайсагнажа, 1937 онһоо эхэлүүлһэн Ехэ Хэлмэгдүүлэлтэдэ 30,000 гаруй хүн алагдажээ.

БНМАУ Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Зүблэлтэ Холбоондо тусаламжа илэгээжэ байһан ба 1939 оной Халхын Голой дайнд Зүблэлтэ Холбоо, Монголой хамтарһан хүшин Японой армие ялажээ. Энэ байлдаанай үрэ дүндэ ЗХУ Японтой түбые сахиха гэрээнд гарын үзэг зуржээ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлын үдэрүүдэдэ БНМАУ ЗХУ-тай хамта Япондо дайн зарлаһан байна. 1945 ондо Иосиф Сталин, Чан Кайши нара Японой эсэрэг хоорондоо холбоо тогтоожо, энэ үедэ Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас Монголой тусгаар тогтонолые хүлээн зүбшөөршээ. Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас байгуулагдахад 1949 оной 10 һарын 6-нд дахин бэе бэеэ хүлээн зүбшөөршээ.

БНМАУ-ай газар 18 аймагуудта болон хоёр хотонууд (Улаан Баатар ба Дархан) хубаагдаһан байхаа:




#Article 178: Монгол Улас (1911-21) (1724 words)


Олоноо Үргэгдэһэн Монгол Улас 1911 ондо Манзу Чин уласһаа тусгаар тогтнолоо зарлаһан Даяар Монголой БНМАУ-ын үмэнэхэ улас. Богдо Хаанай Монгол улас элдэб үедэ тусгаар улас, Ород эзэнтэ гүрэнэй протекторат, Бүгэдэй Найрамдаха Хитад Уласай автономит улас байхаа.

Олоноо Үргэгдэһэн Монгол Уласай үедэ оршин үеын олон шэнэшэлэлүүдые хэһэнэй дотор байнгын мэргэжэлын арми байгуулаха, холбоо харилсаанай газар, һургуули байгуулан, хэблэлын эхые табиһан байна.

Мүхэжэ байһан Манзу Чин уласые хубаан хахад колони хараат орон болгоһон томо гүрэнүүд, Манзын хааншлал халагдажа, юрэнхылэгшын засаглалтай Бүгэдэ найрамдаха Дундад Эрхэтэн улас 1911 оной арбан хоёрдугаар һарада байгуулагдаһанай дараашье нүлөөнэй хүрээгээ үргэтгэхын түлөө мүрысэлдэһөөр байлаа. Буряад монголые өөртөө нэгэдхээд, таряашдаа һууришуулан Манзу Чин уластай хаяа ниилэн хилэлэхэ болһон Ород улас 1907, 1910 ондо Гадаад монгол дахи тусгай эрхэ ашгаа Япон уласаар зүбшөөрүүлэн байр һууряа бэхэжүүлжэ, уламаар Уряанхайн хязгаарые абахаар тэмүүлжэ байба. Гэбэшье Япон, АНУ, Герман зэргэ оронууд мүн монголой газар нутаг, худалдааны боломжые һудалан, хитадай худалдаашадаар зуушлуулан бараагаа боролуулжа, ородуудые шахажа, алтан нүүрһэнэй уурхай байгуулаха боллоо.

Япон улс мүн Солонгос дахи тусгай эрхэ ашагаа Ородоор зүвшөөрүүлээд, Манзуураар дамжуулан Ази түбида нүлөөгөө ихэсгэжэ байһан тул Ород улас монголтой хилэлэһэн хилынхээ дагуу сэрэгын ангиудаа байрлуулһан байлаа. Хүширхэг гүрэнүүдын Алас Дорнодо, Хитад дахи дайн, Ород, Хитадай хубисхалта хүдэлгөөн Манзын заха хязгаар монголдо нүлөөлжэ, заха зээлын харилсаа нэбтэршэ, гадаад ороной үйлдэбэрэй бүтээгдэхүүн шэнэ һонин хашин зүйлһэ монголшуудые гайхашруулан хосорогдолые ойлгууложо байба. Манзын түрын Шэнэ засагай бодолго монголшуудай үндэһые таслаха, шажаные һүнөөх -д шиглэжэ, тусгаар тогтонолой түлөө босох нүхэсэлые бүрдүүллээ.

Монголшууд мүн онойхоо арбан хоёрдугаар һарада Хүрээнэй Манзу амбаные нютаг бусаан засаг захиргааг нь халаад 29-ны үдэр тусгаар тогтониһон уласаа тунхаглажа, Монгол уласай шажан түрые хослоно баригша Богдо хаанда Жабзандамба хутагтые үргэмжэлэн, соёмбодо шара тугаа мандуулба. Иимэхүү монгол обогтон бүгэдээрээ ниилжэ өөртөө улас болон тогтоножо шажанаа мандуулаха , Монголой тусгаар тогтонолые хоёр ехэ хөршо болон бусад оронуудаар хүлээн зүбшөөрүүлэхын түлөө уйгагүй тэмслээ. Манзу Чин гүрэнэй захиргаанда байһан монгол обоготнууд Хүрээнэй засагай газарта нэгэдэхээ илэрхылэн дагаар орожо байһан болобошье, дүнгэжэ байгуулагдажа байһан Дундада Иргэн улас өөрыгөө Манзу Чин уласые залгамжлагша, монголые өөрын нэгэ можо гэжэ үзэжэ байба. Богдо хаанай засагай газар Франци, Англи, Герман, Америкэ, Япон зэргэ уласай засагай газарта тусгаар тогтонолоо сэргээһэн тухайгаа мэдэгдэһэн болобошье харюу ирүүлээгүй тул хойд хүршэ Ород уласад найдахһаа өөр зам үлдэһэнгүй. Тиимһээ хоёр томо гүрэнэй забсар тэсэшье үлдэхын түлөө тэмсэһэн монголой арад түмэнэй түүхэ эдгээр оронуудын түүхтэй харилсан хамааралтай үрэнэлөө.

Гэвч Дундад Иргэн улс монголын хувьсгалыг дарахаар Ховд руу цэрэг хөдөлгөв. Орос улс 1912 оны 5 дугаар сарын 6,14,18-нд Гадаад яамандаа зохион байгуулсан яамдын уулзалт дээрээ монголын асуудлаар баримтлах гурван гол зарчмаа тодорхойлжээ. Эдгээр нь: 1-д Хятадын Бүгд найрамдах улсын сюзеренитет дор Богд хаантай автономит Гадаад монгол улсыг байгуулах, 2-д автономит Гадаад монголд хятад гурван онцгой баталгаа өгөх, тухайлбал Гадаад монголд цэрэг оруулахгүй байх, колоничлохгүй байх, хятадын засаг захиргаа байгуулахгүй байх, 3-д Орос нь Гадаад монголд эдийн засгийн онцгой эрх, сонирхол олж авах байв. Дээрх зарчмыг тодорхойлоход Казаков, Нератов, элчин Коростовец нар гол үүрэгтэй байжээ.

Ийнхүү Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм.
Орос улс XIX зууны дундаас шинжилгээний ангиа монголд илгээж материал цуглуулан, газрын зураг зэргэ хэрэглэгдэхүүн хийж ашиглаж байв. Дээрх газрын зургийг хийхэд оролцсон В.Л.Котвич Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч байлаа. Энэ хэлтэс нь Азийн орнуудыг судлан Орос улсын нөлөөг улам бэхжүүлэх зорилготой байв. Мөн Сангийн яамыг Төв, Зүүн Азийг судлах Оросын хороо-нд төлөөлж байжээ. Дорно дахины судлаачид, засгийн газрын болон нэртэй хувь хүмүүс оролцож, ивээн тэтгэж байсан тус хороонд И.Я.Коростовец Гадаад явдлын яамыг төлөөлж байжээ. Котвич Азийн хэд хэдэн оронд оросын байгууллага, пүүсийг байгуулахад оролцож байсан тул улс төр, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтийн тавцан хятад, монголын байдлыг сайн мэдэж байлаа.

Котвич 1912 оны хавар (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Ж.Цэвээн, К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэри оруулсан байна. Тэрээр Хүрээ, Монголын төв болон баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ.

Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Япон Орос хоёр 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенци байгуулж, Өвөр монголыг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут)хоёр хувааж,түүний дорнод хэсгийг японы,баруун хэсгийг оросын нөлөөний хүреэн гэжээ. Энэ конвенцийн дараа Орос улс, монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайдууд, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов.
Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. КоростовецГадаад монгол гэсэн томьёоллоос Гадаад гэсэн үгийг хасч, өргөн утгаар ойлгож болох Монгол гэсэн үгийг орос эхэд, Монгол улс гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, автономия гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд өөртөө тогтнож, өөртөө эзэрхэх ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэргэ буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа.

Хүрээний гэрээнд сэтгэл ханамжгүй байсан монголчууд Оросын засгийн газрын удирдлагатай биечлэн уулзуулахаар Ханддорж тэргүүтэй хоёр дахь төлөөлөгчдөө (1912 оны 12 дугаар сараас 1913 оны 3 дугаар сар) явуулж, Ховдын хязгаарыг Монголд нэгтгэхийг Оросоор зөвшөөрүүлжээ. Мөн Орос улс монголын асуудлаар Хятадтай хэлэлцээ хийж байгааг мэдээд, Богд 1913 оны 5 дугаар сард Коростовецэд эсэргүүцлээ илэрхийлсэн байна. Үүний дараахан 1913 оны 6 дугаар сард Коростовец нутаг буцжээ. Ийнхүү Орос, Хятадтай Гадаад монголын хил хязгаар, статусийн талаар тохиролцож байх үед Коростовец монголын газрын зураг хийхэд оролцож байсан байна. Тэрээр монголд хийсэн тэмдэглэл, бусад материалаа ашиглан 1915 онд Санкт-Петербургийн ойролцоох Царское село-д Монголд 9 сар: дипломат төлөөлөгчийн тэмдэглэл дурсамжаа бичжээ.

Орос хятадын хэлэлцээ үе үе тасалдаж, дахин сэргэсээр жил гаруй болж, 1913 оны 10 дугаар сарын 23-нд (11 дүгээр сарын 5) Бээжин хотноо Орос -Хятадын тунхаглалд гарын үсэг зурж, нот солилцсон байна. Орос улс хятадаар Гадаад монголын автономийг зөвшөөрүүлжээ. Нот бичигт: Гадаад монголын өөрөө засах газрын хязгаарыг зүй нь урьдын Чин улсын Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайд, Улиастайн жанжин, жич Ховдын сайдын захирсан хязгаараар хэмжээ болговоос зохимуй. Гагцхүү одоо нарийн нягт газрын зураггүй бөгөөд харьяат олон газрын засгийг явуулах газрын хязгаар хэмжээг бас тодорхойлон хуваагаагүй тул Гадаад монголын зах хязгаарыг лавлан .... хойч өдрөө зөвлөн тогтоовоос зохимуй гэж заасан байна. Ийнхүү автономитийн хамрах нутаг нийт Монгол биш, зөвхөн Гадаад монгол болжээ. Энэ нь Гадаад монголын хилийн асуудалд орон бүр өөр өөр саналтай байсныг харуулж байна.

Үүний дараахан 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-наас 1914 оны 1 дүгээр сарын 5-н хүртэлх хугацаанд Орост очсон Монголын засгийн газрын төлөөлөгч Сайн ноён хан Намнансүрэн тусламж хүсэхийн зэргэцээ Барга ба Өвөр монголыг оролцуулан Монгол улсын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэхийг цөхрөлтгүй оролдсон юм. Сайн ноён хан Петербургт сууж байсан хятадын элчинд тусгай нот бичгээр: ... уул эзэн нь болох монголын газар нутгийг уг улсад эзэмшүүлж, хилийг тодорхойлохдоо зах нийлж байгаа бүх монголчуудыг оруулсан тийм хил хязгаараар хүлээн зөвшөөрөхийг шаардах болно гэж байр сууриа илэрхийлжээ.

Сайн ноён хан Намнансүрэн монголыг мэдэх, өөртэй нь болон да лам Цэрэнчимэд, Чин ван Ханддорж, Хайсан гүн зэргэ нөлөө бүхий хүмүүстэй бичиг захидлаар харилцаж байсан Котвичийг чин вангийн зэргийн, алтаар хийсэн эрдэнийн Очир одонгоор шагнаж, Монголд санхүүгийн зөвлөхөөр томилуулах саналтай байсан боловч оросууд С.А.Козиныг явуулахаар шийджээ. Котвич 1913 оны гуравдугаар сарын 28-нд монголд хийсэн аяллынхаа тухай Эзэн хааны оросын газар зүйн нийгэмлэгийн хуралдаанд танилцуулсан бөгөөд монголд гурван сар орчим байхдаа хийсэн ажлаа нэгтгэн Орчин үеийн монголын түүх улс төрийн хураангуй (Петербург.1914) гэдэг ном бичсэн байна.

Хиагт хотод 9 сар гаруй үргэлжилж, 1915 оны зургаадугаар сард дууссан Орос, Монгол, Хятад гурван улсын гэрээгээр Орос Хятадын тунхаглалаар зөвхөн Гадаад монголыг Дундад Иргэн улсын эзэн эрхийн (сюзеренитет) дор орших автономит улс, Орос улсын ивээл хамгааллын (протекторат) нутаг гэж тохирсоноо монголд тулган хүлээлгэсэн юм. Богд хааны засгийн газар Монгол улс нэрийг хэрэглэхээс татгалзахад хүрчээ. Өвөр монгол нь хятадын нэг хэсэг болсон байна.

Орос хятадын тунхаглалаар тогтоосон Автономит монголын газар нутгийн Өвөр монголтой хиллэх заагийн асуудал хурлыг эхлэх, тараах гол асуудал болж байв. Бээжингийн хэлэлцээний үеэр яригдсан, Гадаад монголын хил болон баримтлах газрын зургийн асуудал Хиагтын хэлэлцээр дээр ч шийдэгдэж чадаагүй юм. Хятад өөрсдийн хийсэн бичгээ санал болгож, хилийн онц тэмдэгтэй газруудыг тодорхойлон бичүүлэхгүй гээд, газрын зураг баримтлахыг эсэргүүцэж байв. Оросууд Манзийн эзэнт гүрний үед Өвөр монголын хилийг зааглан тогтоосныг үндэслэн харьяалах газрыг тогтоон, Хятад улс Ар монголтой хиллэх хилийн шугамыг хавсралт зургуудад улаан хөх өнгөөр зурж тэмдэглэхийг санал болгожээ. Харин Орос монголын хилийг хэлэлцэж үл болмой гэсэн цахилгааныг Монголын Бүгд ерөнхийлөн захирах яаманд явуулж, санаснаараа болгожээ.

Монголын төлөөлөгчид нийт монголчуудыг хамарсан тусгаар Монгол улсын хилийг зааглан тогтоохдоо Орос улсын засгийн газар, түрүүчийн Манзийн засгийн газраас гаргасан хил хязгаарын газрын зургийн дагуу нарийвчлан шалгаж тогтоох, Орос Монгол хоёр улсын хилийг улаан шар өнгөөр тэмдэглэх, Хятад Монгол улсын хилийг бор шаргал өнгөөр тэмдэглэж гарын үсэг тамга дарж баталгаажуулахыг зорьсон байна. Манз, Оросын хийсэн газрын зургууд нь эртнээс амьдарч ирсэн газар нутгаа тэмдэглэж ирсэн монголчуудын өвөрмөц газрын зурагтай ойролцоо байсан бололтой. Монголчуудын газрын зураг нь хилийн овоо нэг бүрийг нарийн тодорхойлсон зургийн өгүүлэл цэс хэмээх баримт бичигт үндэслэсэн, их төлөв улаанаар хилийн зааг шугам, харуул, өртөө зэргийг зурсан байдаг байв. Гэвч олон улсын жишгээр хийсэн зураг байсангүй.Шинэ тулгар төрийн гадаад байдал тун эгзэгтэй байсан бөгөөд олон улсад тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө ихээхэн хүч чармайлт тавьж байсан юм. Гэвч 1915 онд Хятад, Орос, Монгол гурван улсын гэрээ гэдгээр Монголыг Хятадын автономит улс болгохыг тулгасан боловч Монголын төлөөлөгчид үүнийг үл зөвшөөрч, Хятадын сузернитетийг зөвшөөрнө гэдгээ гэрээнд тусган бичсэн байна.Гурван этгээд өөр өөрийн байр сууриа баримталсаар байсан тул хэлэлцээр мухардалд орж байв. Гэвч японы түрэмгийлэлд шахагдаж байсан хятад, хүчинд автагдсан монголыг гэрээнд гарын үсэг зуруулах талаар Орос улс чармайлт гаргасны дүнд хэлэлцээр дууссан байна.Энэ гэрээгээр тогтоосон монголын автономийг  1919 онд Хятадын генерал Сю Шүжан Их Хүрээнд халдан орсоноор унагажээ. Энэхүү халдлага нь нийт Монголчуудын дургүйцлийг хүргэж Их Хүрээнд улс төрийн нууц бүлгэмүүд байгуулагдав. Энэхүү хоёр бүлгийн үйл ажиллагааны үр дүнд 1921 онд хувьсгал гарч Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэйгээр тусгаар тогтнолоо дахин зарлаж чадсан юм.
Мөн гэрээнд Гадаад монголын хил хязгаарыг ерөнхийдөө хаанаас хаа хүрэхийг тодорхойлоод, гарын үсэг зурснаас хойш 2 жилийн дотор гурван талын төлөөлөгчид оролцсон тусгай комисс нарийвчлан тодотгохоор тогтоожээ. Энэ заалт хэрэгжилгүй явсаар 1945 онд ЗСБНХУ, АНУ, Англи гурван их гүрний удирдагчдын Ялтын бага хурал дээр дайны дараа Гадаад монголын (БНМАУ-ын) Статус-квог одоогийн байгаа хилээр нь тогтоох шийдвэр гаргасан байна.




#Article 179: Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн (212 words)


Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн — (HRE; Герман: Heiliges Römisches Reich (HRR), Латин: Imperium Romanum Sacrum (IRS), Итали : Sacro Romano Impero (SRI)) 962—1806 ондо Европо түби газарай түб хэһэгтэ оршон тогтножо байһан. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн хаанта засаглалтай байһан (Арюун Римэй эзэн хаан).

Гүн тайшанарай эрхэ ашагай уламһаа энэ тэмдэгтын һүрэ хүсэн һуларшье, уламаар Дунда зуун болон Оршон сагай эхеэр тэмдэгтые шэнэшэлһэн. Энэшье нэгэдэһэн уласай бэлэг тэмдэг болоход дүхэм болоһон. Эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг Германиин хаанта уласай түбдэ байрлажа байһан ба Италиин хаанта улас болон Бургундиин гүнлигтэй хилэ залгажа байгаа. Эзэнтэ гүрэн зуун жаахан анги, ноёд, можо, эзэн хаанай хото гэхэ мэтэ нютаг дэбисхэрһээ бүридэнэ.

I Оттон 962 ондо Германиин хаан шэрээндэ һууһан соносхоһон. Эргэн харахада тэрэ анханай Арюун Римэй хаан (Герман : Römisch-Deutscher Kaiser) болоо. Тэрээр Каролингиан удамай бэшэ анханай хаанта уласай хаан юм. Арюун Римэй һүүлэй хаан хадаа II Франц юм. Тэрэ Наполеоной дайнай үеэр 1806 ондо хаан шэрээнһээ огсоржо уламаар эзэнтэ гүрэн таража бутарһан. 1512 ондо Кёльнай Диетае дагаха тушаал гаршье Герман үндэһэтэнэй Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн (Герман: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, Latin: Imperium Romanum Sacrum Nationis Germanicæ) гэжэ нэрэдэхэ болоһон.

Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ мүнөөгэй Германи, Австри, Чехи, Швейцари, Нидерланд, Лихтенштейн , Люксембург, Словени, Франциин зүүн хэһэг, Италиин хойто хэһэг, Польшын баруун хэһэг зэргэ газар нютагууд хамрагдажа байһан.




#Article 180: Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн (142 words)


Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн (англ. gross domestic product), тобшолһон нэрэ - ДНБ (англ. GDP) — тодорхой хугасаанда тухайн орондо шэнээр бүтээгдэһэн бараан болон үйлшэлгээнүүдэй заха зээлиин үнын ниилбэри юм. Мүнөө сагта энгиинээр Нэгэ хүндэ оногдохо ДНБ улас оронуудай ажамидаралай нюруу заагша болодог. ДНБ-ые үйлэдбэрилэлтын, ашаглалтын, хубаарилалтын гэһэн гурбан аргаар тоосодог. 
Ондоогоор хэлэбэл, Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүндэ тухайн уласай хилэ дотор байдаг бүхы үйлдэбэрилэлые оруулжа тоосоно. Үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүн гэдэг гадаада байдаг тухайн уласай эрхэтэнэй ажахын нэгэжын үйлэдэбэрилэлые оруулжа тоосодог юм.

Ниитэ үйлдэбэрилэл - Ниитэ забсарай хэрэглээ = Ниитэ нэмэгдэл үртэгэ
гэжэ тоосохые үйлдэбэрилэлтын арга гэнэ.

ДНБ = Хубиин хэрэглээнэй зардалууд + Дотоодой хүрэнгэ оруулалта + Засагай газрай хэрэглээнэй зардлууда ба ниитэ хүрэнгэ оруулалта + (Экспорт - Импорт)
гэжэ тоосохые зардалаар ДНБ-ые тоосохо арга гэнэ.

Xүдэлмүрэй хүлэһэ, үндэһэн хүрэнгын элэгдэл, ашиг түүнтэй адилтгаха орлого, шууд буһа татбар зэргэ орлогой элeмeнтүүдын ниилбэрээр тоосохые хубаарилалтай арга гэнэ.




#Article 181: Хангыль (176 words)


Хангыль () буюу Хойто Солонгосоор жүсонгыль () - солонгос хэлые тэмдэглэдэг албан ёһоной үзэг бэшэг юм. Хүн түрэлхитэн олон жэлэй хэлэн хэрэглэжэ байгаад хэлэнэй олон хизаарые дабана туулахай тулда үзэг бэшэг зохёон хэрэглэхэ болобо. Мүнөөдөр хүн түрэлхэтнэй хэрэглэжэ байгаа хэлэнэй тоо нэгэ мянга холо дабаад байгаашье 100 аадхан үзэг бэшэг хэрэглэдэг гэнэ. Тэрэнэй доторһоо Солонгос үзэг хэрэглэгшэдэй тоогоор дэлхэйдэ эхинэй арбанда багтадаг. Дэлхэйн олон үндэһэтэнүүд өөһэдынгөө хэлые тэмдэглэхын тулада үзэг бэшэг зохёожо хэрэглэхэ болһоншье хангыль шэнги тодорхой саг үедэ тусхай хүн соо шэнээр үзэг бэшэг зохёожо, уласай үзэг бэшэг бологоһон түүхэ дэлхэйдэ хобор. Тэрэшэлэн шэнэ үзэгэй талаархи тайлбаряа ном болгон хэблүүлһэн түүхэдэ байгаагүй хэрэг болоо. Илангаяа үзэг зохёоһон заршам болон үзэгэй хэрэглээнэй талаархи тайлбари дээрэ бэшэһэн онолые дэлхэйн хэлэ шэнжэлэгшэд үндэрөөр үнэлдэг. Хангылиие 15 зуунай дунда үедэ Сойжүн хаан ордоной эрдэмтэн мэргэдээр зохёолгоһон (тухайн үедэ Хүнминжоным гэжэ нэрлэжэ байба) ба дэлхэйдэ хамагай шэнжэлхэ ухаанай үндэһэтэй бэшэгэй нэгэ болоод солонгос яһанай соёл, шэнжэлхэ ухаанай хүгжэлдэ үнэтэй хуби нэмэри оруулаа. 

Одоо Хүнминжоным уласай үнэтэ соёлой үбэй 70 дугаарта тэмдэглэгдэжэ, 1997 оной 10 һарада ЮНЕСКОгой дэлхэйн соёлой үбдэ бүридхэгдэһэн.




#Article 182: Литэ (161 words)


Литэ (  ) гү, али cагалбар, хуанли (  ) — ниигэм, шажан, худалдаа арилжаа, засаг захиргаанай зорюулалтаар үдэрнүүдые зохёон байгуулаха систем юм. Ингэхэйн тулд тодорхой саг хугаануудада нэрэ олгоно: хоног, долоо хоног, һара, жэл гэхэ мэтэ. Үдэрнүүдтэ үгэхэ нэрые огноо гэнэ. Литэ дахи үенүүд (жэл, һара г.м.) ехэнхидээ һара али наранай циклтэй синхронизировалагдаһан байдаг. Олон соёл эргэншэл, ниигэмүүд өөһэдэй хэрэгһээндээ тааруулан, (ехэнхидээ) өөр газарһаа гарал үүсэлтэй литэ дээрэ тулгуурилһан литэнүүд зохёоһон байдаг. Литэ хадаа hарын дүхэригэй хубилалтатай тааруулан зохёогдоhон байна.

Литэнь мүн он тоолол бэшэһэн түхөөрэмжые хэлэнэ. Энэнь саарһан дээрэ хэблэһэн, алишье компьютерэй программа байжа болоно.

Календарь гэдэг үгэнь латин хэлэнэй kalendae гэдэгһээ гаралтай болоод энэнь лата хэлээр һара бүрин эхинэй үдэрэй нэрэ байгаа.

Хуанли (хилбар ханзы: 皇历; уламжалалта ханзы: 皇曆; пиньин: huánglì) гэдэг үгэнь хитадаар «эзэн хаанай литэ» гэһэн үгэ болоод үдэр бүри тохёохо онсо шухала үйлэ ябадал, саг, зүгэ гэхэ мэтые заадаг байна.

Буряад-монголшууд абтаhан литэ 12 жэлтэй (хулгана, үхэр, бар, туулай, луу, могой, морин, хонин, бишэн, тахяа, нохой, гахай).




#Article 183: Эртын Греци (1573 words)


Эртын Грециин соёл эргэншэл  4 дахи мянган жэлһээ  I зуун хүрэтэр Газарай дундада тэнгисэй оршомдо сэсэглэһэн хүгжөөжэ байһан соёл юм. Энэ соёл эргэншэл дэлхэй дахинаа шэнжэлхэ ухаан, философи, засаглал, уралиг, уран барилгараа маша алдартай бэлэй, Баруун зүгдэ хамагай нүлөөтэй эргэншэл байга., родину мировой демократии Эртын Грецида Грек хэлэнээр яригшадһаа гадна зан заншал, шажан шүтэлгэ, амидарал, засаглалай хэлбэринь эжэл Газарай дундада тэнгисэй эрье шомой хүмүүниие оруулан абажа үзэдэг. Эртын Грециин хамагай алдартай үень  480-323 он хүрэтэрхи хугасаае хамарха Һунгадаг эрин болоод Грекшүүд хүгжэл дэбжэлтынгөө орьёлдо хүрэжэ, гайхалтай уралигай бүтээлнүүдые үйлэдэжэ үлдэгдэһэн бэлэй. Энэ үедэ грегүүд ехэбшэлэн ямар нэгэн хаанаар ударидуулдаагүй байба. Тэдэ өөрөө ударидаха ёһониие эрхимэлэн Грециин хото уласуудай холбоониие бии бологон оршожо байһаншье дайн тулааниинь шиидэлдэ хүрэхэ түгөөмэл гарагалуудай нэгэ байһан. Гэхыдээ шажан шүтэлгэ, хэлэн соёл, уралиг, ахы эжэл Грециин хотонууд олимпын наадамые анха зохёон байгуулһан юм.

 146 ондо Грециин хото уласууд Римэй түримхэйлэлдэ үбэдэг сүхэрһэншье  IV зуунай үедэ тэдэнэй харьяанһаа гаража Византиин эзэнтэ гүрэнэй мэдэлдэ оробо. Оттоманын туркууд 1453 ондо Византиие түлэхэн унагаһан бэлэй. Урта удаан хугасаанай турша оршон тогтониһон Эртын Грециин улас түрэ, эдэй засагай ноёрхохо байдалань өөрын үндэр хүгжөөтэй соёл эргэншэлые бии болгоһон болоод гүн ухаан, бэшэг соёл, жажагай уралиг Ромшууд, дундада зуунай Арабууд, Ренессанс үеын Европо даяар гүнзэгэй нүлөө үзүүлһээр байһан бэлэй.

Эртын Грециин гүн ухаантадай үзэл һанаанай үнэ сэнэ одоо хүрэтэр зүйрлэшэгүй үнэ сэниие агуулһаар байдаг ба уран барилгын эдэ хэһэгүүд нь мүнөөнэй барилга байгууламжуудадашье тусгалаа олоһон байдаг. Оршон сагай арадшалалай үндэһэ һууриие анха Эртын грегүүд табиһан бэлэй. Шухамдаа үрэнын соёл эргэншэлэй үлэгэй нютаг, эхэ булагань Эртын хүширхэг Финики, Египет, Вавилон уласууд бус Эртын Греци гэжэ хүлеэн зүбшөөрдэг бэлэй.

Энэ соёл эргэншэлиинь Балкануудай хахад арал түблэрэн зүүн болон урда Апеннинуудай хахад аралай нютаг, Газарай дундада тэнгисэй аралууд, Бага Ази, Дүтын Зүүн зүг, хойто Африкын эрэгтэ өөрын нүлөөгөө тогтоожо байһан ажаһууба.

 
 6000 оной оршомдо загаһа, далайн амитадаар элбэг Эгейн тэнгистэ оршохо таряалан эрхилхэд нэн тохиромжотой, уһан тээбэриин шухала зангилаа Крит гэһэн арал дээрэ Бага Азиһаа хүмүүн ерэжэ һууриһаниинь Минойн соёлой эхилэлые табиба.  2200 жэлэй үедэ хаан уласай хэлбэриие олобо. Домогто үгүүлһэнээр Минойн гэдэгэнь Крит аралай хаан Миносой нэрэ болоод тэрээр Кносс гэһэн хотые ниислэлээ болгоһон аһан. Критшүүдые грегүүдтэй эжэл буса, угһаа гарал өөр хүмүүн гэжэ үзэдэг байһан болобош һүүлын үеын һудалгаагаар Эртын грегүүдтэй адли хэлэтэй байһан гэжэ үзэхэ хандалга бии болоһон байна.

Минойшууд Эгейн тэнгисэй соёл эргэншэлэй орголиинь байһан болоод үзэг бэшэгтэй, түмэрлиг болбосоруулха болон бусад технологиин талаар үндэр мэдэлэг шадабаритай байба. Тэдэ мүн барилга байшингаа гайхалтай бахадам һайхан үнгөөр будажа, шэмэглэдэг байһан ажа. 
Минойшуудай хүгжэл сэсэглэлтэ, худалдаанай һүлжээндэ таатай байршал эзэлжэ байгаань хүршэ уласуудтань, тэрэ дундаа Бага Азиин хиттит уласта түдылэн таатай байһангүй. Хиттитүүд критые хэд хэдэн удаа эзлэхые забладажа байһаншье мэжилтэ эс олоһон ажа.

Минойшуудай хуби газар таряалан маша үрэ ашагтай ажаллаха туйлын бололсоотой байһаниинь тэдэниие аажамдаа хүшэрхэгжэжэ бүһэ нютагтаа нүлөөтэй болоход нь гол нүлөө үзүүлээ. Критдэ али улиралай турша олив, уһан үзэм, үрэ таряа таряалхад боломжотой маша һайхан саг агаартай байгаа. Энэ боломжонь Минойшуудта эрүүл хүнэһэнэй байнгын тасралтагүй хангалтые бии болгоһон болоод хүн зониинь хурдасатай үдэжэ, Минойшууд Эгейн тэнгисэй эрэг оршомой худалдаанда ноёлхо байра һууритай болоо. 
Һонирхолтойнь Минойшууд өөһэдын хэһэн бүтээгдэхүүнээ хаанадаа абшаржа тушаан орондонь өөртэ хэрэгсээтэ зүйлһээ хаанай шэдэбэригээр һолижо абадаг байгаа.

 1400 оной оршомдо Эгейн тэнгистэ болоһон субрал газар хүдэлэлтэ, галта уулын томо тэһэрэлтэһээ бии болоһон тооһон шороонь дэлхэйн агаар мандалда сасагдан хэдэн жэлэй турша наранай шууда тусгалые бууруулһаниинь дэлхэйн уурал амисхалда хүсэтэй нүлөөлээ. Галта уулын тэһэрэлтэһээ бии болоһон цунами хэдэхэн хормын дотор бүхы худалаанай хүлгүүдыень боомтотойнь һүйрүүлжэ, гадаад оршонһоо бүрэн таһалһан болоод, дараагай хэдэн жэлэй турша ургаса абажа шадаагүй Минойшууд богони хугасаанай дотор бүхы талаараа доройтон, мүхэлэй шатандаа оробо. Ехэд доройтоһон минойшуудые Микенынхид  байлдан дахуулһанаар энэ эрин түгэсдэг байна.

Микеныгэй үень Пелопонесста ноёлхо нүлөө бүхы боложо ерэһэн Микенышуудай нэрэһээ гаралтай ажа. Микенышуудай хамагай анханай Грекшууд гэжэ үзэдэг. Ушарынь Микенышуудынь Греци хэлээр яридаг байһаниинь тогтоогдоһон байна.

Микеныгэй соёлынь Минойшуудай дараа хүсээ абажа эхилбэ. Тэдэ  4000 оной оршомһоо Балкануудай хахад аралай уулархаг хойто хэһэгһээ зүүн тэйшэ нүүдэлэлэн һуурижаһан болоод  1400 он гэхэд хэдын баян, хүсэрхэг нүлөө бүхы боложо ерэһэн байна. Үүныень элит гэхэ мэтэ тэдынэй булша бунханһаа алтан шэмэглэл, хүрэл илдэ, мүнгэн аяганууд олдодог байна. 
Микенынхид тус тусдаа хаад бүхы хото уласуудай холбоо хэлбэритэйгээр оршон байгаа. Тэдынэй дундаһаа Пилосынь гайхалтай шэмэглэлтэ хэрэм, хүнэһэнэй агуулха, уһан сан, дамжуулха системэ бүхы ордонгуудаараа ехэд нэрдэ гараба. Худалдаа, ХАА нь Микенышуудын эдэй засагай гол тулгуур байһан.

Минойшуудһаа хэлэн, шажан (Ελληνική θρησκεία), уран барилгын хэсэ маягаараа эрһэ илгаатай байһан ажа.  1400-аад ондо Микены Минойе байлдан дахуулһан байна.

Микенынхид нилээд дайнша улас байһан болоод тулаанай гол хэрэгһэлынь хос дугуйта тулаанай морин тэрэг байгаа.  1200 оной үедэ Һомерай Илиада домогто үгүүлдэг Троя хотын дайниие микенынхид хэһэниинь археологиин шудалгаагаар батлагдадаг байна. Уг дайн  1230-1180 оной оршомдо болоһон болоод Микенынхид  Трой хотые түримхэйлэн эзэлжэ, тонон дээрэмдэн, дахин сэргэхээргүй болтолонь һүйтгэн шатааба. Египет болон Хиттитуудай тэмдэглэлтэ Микенынхид  Тройе эзэлээд бусахадаа ехэхэн гамшые зоблондо унаһан хэмээһэн байдаг. Ехэнхи Микенынхид  эрьен ерэжэ шадаагүй аһан.

 1000 оной оршомдо газарай дундада тэнгисэй зүүн хэһэг үймээн һамуун дайн тулаанаар тасарахгүй байһаниинь Микенынхид ай нэгэдэлые үгы бологожо, уналтанда оруулһан байна. Микенынхид ые өөр нэгэ Грециин аймаг болохо Дорианшууд байлдан дахуулһанаар Грециин «харанхы үе» эхилдэг байна.

Греци даяар ябагдажа байһан үймээн һамуунта 200 гаруй жэлынь Грециин ниитэ хүн зондо хүсэтэй муугаар нүлөөлжэ, ядуурал газар абажа, бүхы лэ Грециин эдэй засагай үлэмжэ доройтуулһан байна. Энэ үеые түүхэндэ Грециин харанхы үе гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Грекшууд энэ хугасаанда өөһэдынгөө бүтээн бии болгоһон соёл эргэншэлэй онсолог болон хото уласууд, абарга ордон, сүмүүд байгуулха, үзэг бэшэг гэхэ мэтэ зүйлүүдые умартаһан мэтэ байба. Микеныгэй хүсэрхэг хаадуудай орондо үлэ мэдэгдэхэ жажаг захирагша нара бүһэ нютагаа ударидан, Греци даяараа хүсэн шадал, эд баялагаар дутамаг байгаа. Газар таряалан эрхилхэд зохимжогүй боложо, хотонуудта һуурижаха хүмүүнэй тоо эрисэ сөөржэ зарим хотонууд хори хүрэхэгүй хүнтэй үлэжэ байһан гашуун бабаримтууд байдаг аһан. 
Бусад уридын хүсэрхэг Греци бии болоход урта удаан хугасаа шаардагдажа байна. Микеныгэй соёлой түгэсэл үедэ хара тугалганай худалдаа эршэмтэй боложо ерэһэн болоод хүрэл зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлдэбэрлэхэнь элбэг боложо ерэбэ. 
Түмэрэй хүдэр болбосоруулжа түмэр зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ эхилһэниинь эдэй засагта үрэ нүлөөгөө үгэжэ, Грециин хүн злглй амижиргаа һайжиржа дахин сэргэжэ эхилһэн байна. 
Энэ уналтын жэлүүдынь бүхэл бүтэн 250 жэл үргэлжэлһэн аһан.

Энэ үедэ хото уласуудай анханай үүдэл һууринууд табигдан, барилга, уран барималай өөрын гэһэн онсолог байдал түлэбшэн, Хомер алдарта ирагуу найрагаа туурибһан бэлэй. Газарай дундада тэнгистэ ноёрхожо байһан хаадын угаһаа залгамжалха ёһые халажа, ниитын һаналаар шэйдэдэг улас түрын шэнэ тогтолсоое бии болгоһон байна. 
Хото уласууд юрэнхыдөө өөрын эрэгтэй эмэгтэй тэгшэ эрхэтэ эргэдын эрхэ, үүрэг, харюусалагаар баталгаажаһан ниигэм, улас түрэ, эдэй засагай хамтын ударидалгатай байгаа. Хотын эргэдэнь боол болон хари нютагай эргэдһээ эрэс илгаатай эрхэ мэдэлтэй байһан ажа. Эргэншэлдэ тухайн хүнэй ниигэмдэ эзэлхэ байра һуури, эд баялгын хэмжээ хамаархагүйгээр бүгэдэ хуулиин доро эжэл эрхэтэй гэжэ тунхаглаһаниинь хүн түрэлхитэнэй түүхэндэ анханайха юм. Зарим хотонууд наһанда хүрэһэн бүхы хүн хотын ударидахад һаналаа үгэжэ байһаниинь дэбшэлттэй ябадал байһан. Гэбэш эмэгтэй хүмүүн һанал үгэдэггүй байһан болоод эрхэ зүйн шадамжынхаа хубида алишье талаараа эрэгтэй хүнһээ доро түвшындэ байһан аһан.
 
Хотонуудай бүтэсэнь хоорондоо бараг эжэл байһан ба түбдөө ордон, ёһололой түбүүдтэй захаараа газар таряалан, мал ажа ахын эдэлбэри газартай байһан. Эргэдэй ехэнхинь хотын түбһээ алсахан ферма дээрэ эсэбэл таряалангын талбайда хүдэлмэри эрхилэн амидардаг байба. Алдартай баян тансаг хото уласууд өөрын гэһэн маша һайн уһан боомтотой байһан ба бусадтайгаа худалдаа эрхилэн улам хүгжэжэ байгаа. Хотонуудай түбдэ ниитэлэг сүмэ тахилгын арюун газарнууд байһан ба тэрэнэй нэгэнь Афиныда оршохо Акрополь юм. Мүн хотые гадна халдалагһаа хамгаалха зорилгоор үндэр шулуун хэрэмүүдые байгуулдаг байба.
 
Түмэр зэбсэг үргэн хэрэглэжэ эхилһэниинь хүдэлмэриие үрэ ашагтай зарсуулхад дүхэм боложо, уламаар эдэй засагай хүсэрхэг байдалые бии болгоһон байна. Байгаали цаг уларил, байгаалиин нөөсын таатай оршон, эрхэ сүлөөтэ байдалиинь хүн зоной хүрдастай үһэлтые бии болгобо. Грекшууд  500 оной оршомһоо өөһэдын эхэ нютагһаа гадагшэлжэ, мүнөөнэй урда Франци, Испани, урда Итали, хойто Африка болон Хара тэнгисэй эрэг оршомой газаруудаар колони хото уласуудаа байгуулжа, нютагай уугуул хүн арадтай холилдон, ниитлэг үбэрмэсэ соёл эргэншэлые бии болгоһон байна. Грециин хото уласуудай хүмүүн Дориан, Иониан, Аэолиан гэһэн үндэһэн 3 аялгаар ярилсадаг байгаа.

Хойто Грециин жажагхан уласай хаан II Филипп болон тэрэнэй хүбүүн Ехэ Александр Грециин хэн анзаарамгүй жажагхан газар нютагай аһар хүсэрхэг эзэнтэ гүрэн болгон хубиргаһан юм. Македони бол хойто Грециин түб хэһэгтэ оршохо жажагхан хаанта улас байһанаа бүхы Грекые тэрэ шэгээрэнь өөрын мэдэлдээ оруулан уламаар тухайн үеын хамагай хүсэрхэг улас болохо Персиие байлдан дахуулһан аба. Македоншууд Грекшуудһаа өөр хэлэтэй байһан болоод хэзээшье Грекшууд шэгэ хото улас байгуулжа байһангүй.

 331 ондо Гавгамелагай тулаанда Гурбадугаар Дари хаан Македониин Ехэ Александр бута ниргэгдэжэ, Вавилон хото залуу байлдан дагуулагшад хаалгаа нээлээ. Ехэ Александр хаан Вавилоной уугуул оршон һуугшадта сүлөөлэгшэ, абрагшын дүрээр орожо ерэһэн гэдэг. Александрай засаглалай үедэ Вавилон хото дахин соёл, шэнжэлхэ ухаан, худалдаанай түб болон хүгжээ. Гэбэшье  323 ондо Навуходоносорой ордондо Александр хаан наһа нүгшэхэд, тэрэнэй эзэнтэ уласиинь бутаржа, тэрэнэй жанжануудай ударидалга дооро хубаагдажа хоорондоо дайтахад хэд хэдэн удаа дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн байна. Байнгын һамуунтай байһан энэ үедэ хүмүүн Вавилон хотоһоо дайжаха боложо, хүн зоной тоо эрсэ сөөршэ эхилбэ.  275 ондо Вавилоной оршон һуугшадые шэнэ ниислэл Селевкиа руу нүүлгэһэн байна. Энэ нүүлгэн шэлжүүлэлтэнь Вавилон хотодо дахин сэргэхгүй уналтые абшараа.

Ромшууд Македони Киноскефалын тулалдаанда ( 197 он) диилэһэн һүүлдэ Рома байнга олигархуудай арадшалалай эсэрэг дабхаргые дэмжэхэ, грегүүд дотоодо хэрэгтэ хамааралсаба.

Тэр сагһаа хойшо, грегүүд Римэй нүлөөн доро байнга байһан юм. Македониин улас түрын аша холбогдол алдажа,  148 ондо босолгын Андрискус дараа Илир болон Эпир Римэй можотай өөршэлэгдэһэн шүү дээ. Рома Этолиин лигын тарһан. Эхей лиг  146 ондо уһатгажа юм. Тиимэһээ бараг бүхы Греци Римэй захиржа байһан юм.  27 ондо Римэй эзэнтэ гүрэнэй зүбшөөрэлтэйгөөр Греци (нэрлээһэн үнэгүй хото болоод Афины, бусад) Ахайнь Римэй аймагай болон хубирһан байна. IV зуунайнь  Греци Зүүн Римэй эзэнт гүрэнэй бөөмые бии - Византида.




#Article 184: Григориин литэ (112 words)


Григориин литэнь 1582 ондо Римэй папа Григорий XIII Юлиин литые шэнэшлэн сайжруулжа бии болгоһон саг тоолол юм. Одоогоор аргын тоолол гү, али наранай тоолол гэдэг утгаараа дэлхэйн ихэнхэ орондо хэрэглэгдэдэг. Мүн Шэнэ тоолол (, тобшоор N.S., NS) гэжэ нэрлэгдэхэнь бии.

Нэгэ жэлые 365 хоногто хубааха болоод 4 жэл тутамда үндэр жэл хэмээн 366 хоногтой жэлые тоолно. Юрэнхэйдөө 4-т хубаагдадаг жэлүүд үндэр жэл байдаг болобошье 400 жэлдэ 3 удаа 4-т хубаагдадаг жэлые үндэр жэл бэшэ, юрдын жэлээр тоосодог байна.

Өөрөөр хэлбэл жэлэй тоо 400-т хубаагдаг бол үндэр жэл. 400 хубаагдадаггүй болобошье 100-д хубаагдадаг бол үндэр жэл бэшэ. Харин дээрхэ 2-һоо бусад тохёолдолдо оной тоо 4-д хубаагдажа байбал үндэр жэл хэмээн тоосно гэһэн үгэ.




#Article 185: Сеул (216 words)


Сеул (Соуль, , , «ниислэл») — дэлхэйн 13-дахи томо хүн зонтой хото, Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Уласай ниислэл, Солонгосой соёлой, эдэй засагай хамагай шухала түб. Сеул хото 29 метрай үндэрдэ онгосын ябадаг Хан мүрэндэ (Шара тэнгисэй Канхваман буланда Хан мүрэнэй адагһаа 90 километрда) байрладаг.
Улас дотороо ямар нэгэн аймагта харьяалагдададаггүй хэдэн хото байдагһаа Сеул гансаараа «тусгаар хото» (특별–тусхай/онсогой, 시–хото) гэһэн нэрээр зүйлшэлэгдэдэг. Иимэ ушар солонгос бүтэн нэрые монголшолобол Сеул онсогой хото (서울특별시, Соуль-тхыкпёльси) гэхэ юм.

Сеул хото Урда Солонгос оронойхоо хойто баруун хэһэгтэ далайн нюруу дээшэ 20-40 м үндэртэ, хоёр Солонгосой хилэһээ 50 км зайнда оршодог. Хотын дундуур Хан мүрэн урдажа урда (Каннам, ), хойто (Канбук, ) хоёр тала болгон хубаадаг. Сеул хото анха 1394 ондо Ивансан, Намсан, Наксан, Пукагсан гэһэн дүрбэн уулын дунда зайда багтажа байһан бол тэлэһээр одоо найман уулын дунда гэжэ яригдажа, 15 км радиустай тойрогто багтаха 605 км² газарые харьяалдаг болобо. Гэхыдээ хотын баруун хэһэг мүрэнэй адаг тул уула толгодгүй нам дооро газар байдаг.

Сеул хото борооной саг уларилтай; хуурай үбэлтэй, нэгэдүгээр һарын дунда температура — 6,2 °С; зунда халуун, шиигтэй агаартай, ходо ябадаг аадар бороотой, долоодугаар һарын дунда температура 24,7 °С. Нэнэ жэлдэ 1200 мм оршом шииг нойтонтой.

Сеул эхилээд 25 дүүргэ (구 ку), дүүргэнь сааша 522 хороон боложо (동 дон) хубаагдана. Доорохи дүүргэнүүдһээ эгээн томонь Сочхо-гу, эгээн зааханиинь Чун-гу дүүргэ юм.




#Article 186: Пхёнъян (102 words)


Пхёнъян  (, «тэгшэ газар», → Пхёнъян) — Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арадай Улас (БНАСАУ)-ын ниислэл хото.

Пхёнъян хото Хойто Солонгос орныхоо баруун бэедэ Тэдун мүрэнэй эрэгтэ байрладаг уласайнгаа хамагай томо, ганса саятан хото юм. 1946 ондо Хойто Пёнъан аймагай харьяанһаа салан дэвшиж уласай хото болһон. Энэ уласай дооро шууд захирагдадаг, аймагтай энэ тэнсүү эрхэтэ нэгэжэ гэһэн үгэ. Бүрэн хэлбэл Шууд захирагдаха Пхёнъян хото (평양직할시, [Пхёнъян чикалши]) гэнэ. Бодит байдалда хото, хүдөө али алиные багтааһан 3,194 км² талбайта Пхёнъян нутагта 2008 оной байдалаар 3,255,388 хүн оршин сууж байна.

Пхеньян (Пхёнъян) 19 дүүрэг (구역, гүёг), 4 хошуу (군, гүн)-наас бүрдэнэ.

Дүүрэг (гүёг):

Хошуу (гүн):




#Article 187: Солонгос долгин (262 words)


Солонгос долгин, гү, али Халлю (, , транслит. Hallyu) бол Урда Солонгосһоо хамаг дэлхэйдэ Солонгос поп соёлой дэлгэрүүлгын үзэгдэл. Энэ гоё үгэ хүүр бол Хитад орондо олондо абтасатай болоһон Солонгос соёл тухай гайхаһан Бээжин журналистуудһаа байгууладаг. Соёлой экспортын хүсөөр Солонгос долгин Солонгос ороной түлөө гэжэ нэгэ жэлэй миллиард олзотой. Солонгос долгин Азиин түбида шухала хүдэлдэхэн хүсэн үргэжэлхэд Океанида, Хойто Америкэдэ, Латин Америкэдэ, Европодо, Дүтын Зүүндэ и Хойто Африкада орошо үгэнэ.

Солонгос поп-хүгжэм гү, али K-pop Солонгос долгиной бүдүүзгэй үзэгдэл болоһон. Солонгос поп-хүгжэм тусгаар бэлигтэй, спецификтай гэһэн, мүн улас хоорондо продюсер аша туһаар олон язатай. Мүнөө үедэ Солонгос зууга нааданай компанинууд YouTubeые улас хоорондо тараалгын түлхюурэй компонентоор мэдэрхэ эхилһэн. Берни Чхогой Соүлиин хүгжэм маркетинг агенствын юрэнхылэгшын үгэ дээрэ зууга нааданай компанинууд эзэрхэгээр интернет руу нэбтэрүүлдэг.

Мүн Солонгос соёлой ондоо аспектуудые (эдеэн, хубсаһан, видео-нааданууд, хэлэн) Солонгос долгиноор дэлгэрүүлнэ.

Халлюгай түрэлгэ сагтань олон шүүмжэлэгшүүд Халлюгай намдалгые урид мэдэжэ хэлэһэн. Гэбэшье шэнэ тенденцинууд энэ үгые тодоруулнагүй.An online copy of the article is available . 2011 ондо Солонгос соёлой экспорт $3,8 млрд байһан, жэлэй 14%-тай ургалта. Халлю шэнэ үндэрыниие хүрэбэшье, зарим экспертууд ургалтые прогнозироважа байна.

Халлю бол Солонгосшуудһаа үндэһэнэй омогорхолой шалтаг байна. Ли Донг Йын Корея Джорнал гэһэн журналда бэшэһэн:

Мүнөө үдэр, Солонгосой эрэ алдартууд Голливуд бэшэ эгээн үндэр түлөөһэн зүжэгшэд байна. Урда Солонгос хэблэлэй мэдээсэл дээрэ Үбэл сонатагай одон Пэ Ёнджун мүнөө $5 миллион нэгэ фильмээр хүлһэтэй; Азида эгээн үндэр түлөөһэн. Эгээн бага хэмжээн юһэн зарим Солонгос зүжэгшэд $10 миллион үлэмжэ хүдэлжэ эхилһэн. Мүнөө үеын Солонгосой соёл олон туристуудые ерүүлнэ.

Халлю һүүлдын Солонгосой туризм боложо хубилаа. 2003 ондо туризм 2,8 миллион интуристуудһаа 3, 7 миллион болотор ургаһан




#Article 188: Ехэ Монгол Улас (174 words)


Ехэ Монгол Улас мүн Монгол Эзэнтэ Гүрэн (1206–1405) Монголой газар нютагта байгуулагдаһан түүхын дэхэ хамагай томо үргэлжилһэн газар нютагтай эзэнтэ гүрэн юм. Хамагай хүсэрхэг үедөө 40 үлүү сая дүрбэлжэн километр газар нютагые эзэлжэ байба. Британиин түүхэшэд Британиин эзэнтэ гүрэнэй газар нютагай хэмжээнһээ Монголой эзэнтэ гүрэн түүхэдэхи хоёрдахи томо эзэнтэ гүрэн гээд тэмдэглэгдэһэн дагажа ороһон гү, али хараата түшмэг аһан улас орон, обог аймагуудай газар нютагые оруулаагүй тоосһонтой холбоотой юм. 1206 ондо Чингис хаан анхалан байгуулаһан болоод алтан үедээ Номгон далайн эргэһээ Хара тэнгис, Дунай мүрэнэй һаба газар, үмэнэдэ этгээдэд Зүүн урда Азиин болон далайн аралуудай хараат гү, али вассал оронууд, хойто зүгэдэ Хойто мүльһэн далай Енисей мүрэнэй һаба газарайа дагажа ороһон обог аймагуудай эзэмшэлые хамруулһан үргэн уудам газар нютагые эзэмшэжэ байлаа.

Ази, Европын олон арбан хото уласуудые һүнөөж хэдэн арбан сая хүниие өөрһэдэйн эрхшээлдээ оруулһан абашье Монголшуудай сэрэгэй тоо 250000-һаа хэтэршэ байһангүй. 
Чингис хаан түб Ази, одоогын Монгол уласай газар нютаг дахи олон арбан тархай бутархай нүүдэлшин аймагуудые нэгтэгэжэ, Зүршэдэй Алтан улас, Тангуд улас, Хорезмын эзэнтэ уласые байлдан дагуулһанаар ехэ гүрэнэй үүһэл хүгөөжэлэ эхилжээ.




#Article 189: Хань улас (157 words)


Хань улас (хялбаршуулһан , уламжлалта , Hàn cháo) бол Хитадта оршон тогтоножо байһан улас юм. Хань уласые Лю Бан байгуулба. Хань улас оршон тогтониһон бүхыл хугасаандаа Хүннү, Сяньби зэргэ хойто зүгэй нүүдэлшэдтэй тэмсэлдэжэ байба. Мүн урда болон баруун зүг руу сэрэг эльгээжэ, амжалта оложо байгаа.

МЭ III зуун жэлэй үедэ Хань уласта Шара алшууртанай буһалгаан гараһан болоод энэ буһалгааниие дарахын тулада Хань улас ехэ хохирол үзээбэ. Шара алшууртадые бут сохиһоной дараа буһалгааниие даража байһан сэрэгэй жанжанар хоорондоо эбдэрэлһэн тулалдаһанаар Хань уласай эзэн хаан тэдэниие алаха боломжогүй болоһон байна. Энэ үедэ Хань уласай нэгэн нүлөө бүхы хүсэнэйхи урда Хитадта У уласые байгууланхай. Тэрэнэй дараа Хань уласай хамагай хүсэрхэг сэрэгэй жанжад болохо Цао Цао, Лю Бэй гэхэ мэтэ химралдан тэмсэлдэһэнэй эсэстэ Лю Вэй илагдажа, урда Хитадта зугатан ошоод Шу уласые байгуулба. 200-аад оной оршом Хань уласай сэрэгэй жанжан Цао Цао Хань уласай һүүлшын хааниие алажа, өөрынгөө хаанда үргэмжэлбэ. Тэрэ уласай нэрые Вэй улас гэжэ тунхаглаһанаар Хань улас мүхөө һэн.




#Article 190: Жузеппе Верди (277 words)


Жузеппе Фортунато Верди (Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, 1813 оной 11 һарын 9 эсбэл 10 – 1901 оной 1 һарын 27) Италиин хүгжэмэй зохёолшо байба.

Италиин хүгжэмэй алдарта зохёолшо Жузеппе Фортунато Верди бага залуу наһаа гашигдал зоблонто амидрал дунда үнгэрөөжээ. Тэрэ багааһааа хүгжэмдэ дуратай боложо, гос абияаһань тодорһон юм. Арбан наһатайдаа нютагиинхаа сүмын бадралта бишгүүршэ, табан жэлын дараа зэргэлдээхэ хотынхоо найрал хүгжэмын ударидааша болоһон тохёолдол бэшэ байлаа. Тэрэ үеээһээ хүгжэмын зохёол бэшэжэ эхилжээ.

Түүнэй Оберто хэмээхэ анханай дуурие 1839 ондо Милан хотын “Ла Скала” театрта амжилтатай тогложээ. 1842 ондо зохёоһон Набукко (Навуходоносор) гэдэг дуури Вердиие Итали даяар хайра хүнүүдтэй хүгжэмын зохёолшо бологожээ. Энэ үеһээ Италиин эхэ ороншэд үндэһэнэй тусгаар тогтонолой түлөө тэмсэлдэ арад олоные уряалжа байһан саг бэлээ. Верди, тэдэнэй нэгэн адил Эхэ ороноо Австриин эзлэн түримхэйлэгшэдһээ сүлөөлэхые чин сэнтгэлһээ хүсэшэ байба. Иммһээ арад түмэныхээ һанаа хүсэлые илэрхылһэн Набукко болон энэ үедэ бэшэһэн бусад дууринь хариин бооллогшодой эсрэг тэмсэлэй зэбсэг болоһон юм. Тэдэгээр дуурын эрэмгий айзам бүхы найрал дуунууд эхэ ороншодой һүлдэ дуулал боложо түгэжээ. Тиимһээ италишууд Ж. Вердие хүгжэмшэ Гарибальди, хубисхалай маестро гэжэ бахархан нэрэлэхэ боложээ. 1850-аад онойхээр зохёогдоһон Риголетто, Юрөөлшэ, Травиата зэргэ дууринууд түүнэй алдар нэрые хилиин шанадад суурайтуулаба. Хүгжэмэй зохёолшо хэдиигээр түүхын баатарлаг ябадалые дүрслэхэ ябадалһаа хүнэдырһэн болобшье уран бүтээлынхээ үзэл һанаанай чиг баримжааг үшүүхэншье өөршилһэнгүй. Тэрээр хүрэнгэтэ ниигэмэй бузар булай байдалые уудлан илшилжэ байба. Ж. Верди дуурын хэбшэмэл уламжалалые зоригтой эбэдэн, зохёолой дүр, үг хэллэгт онсогой анхаарша, арадай дуунда ойро аялгуутай дуури бүтээхэ боложээ. Ф. Шиллерын уран бүтээлэй үйлэ ябадалда үндэһэлэн хэдэ хэдэн дуури бэшэһэнэй нэгэ Дон Карлиос юм. Театрта гос тохирһон, хурс тодо ангилал бүхы В. Гюгогой зүжэгэй зохёолууд түүндэ онсогой ойро дотоно байһан болоод Эрнани, Риголетто гэдэг шилдэг дууринууд түүнэй зүжэгһээ үндэһэлэжээ.




#Article 191: Христофор Колумб (397 words)


Христофер Колумб (, , , 1451 оной оршом — 1506 оной 5 һарын 20) Италиин Генуя хотоһоо гаралтай далайгаар ябагша, богоолшологшо, худалдаашан болоод Баруун дэлхэйһээ Америкэ түбие дахин нээжэ, колонизацилгын эриниие эхилүүлһэн хүн юм.

Алдартай далайгаар ябагша Колумб 1451 оной 10 һарын 29 үдэр Генуя хотодо түрөө. 1476-1484 оной хоорондо Лиссабон хотодо, тэрэшэлэн Португалиин Мадейра, Порт-Санту аралнуудта амидаржа байгаа. Тэрэ XV зуунай үеын эрдэмтэдэй буруу тоосоондо найдажа Европоһоо Энэдхэг хүрэхэ дүтэ замые нээжэ олоно гэжэ үргэлжэ бододог байгаа. Колумб энэ һаналаа 1485 ондо Португалиин хаанда айлгажа мүнгэнэй тэдхэлгэ дэмжэлгэ үзүүлхые хүсөө. Гэбэшье Португалиин эзэн хаан тэрэнэй хүсэлтэдэ арсаһан харюу үгэһэн байна. Колумб Кастили руу ябажа Энэдхэгые хүрэхэ дүтэ зам оложо шадана гэдэг түлэблигөө танилсуулаа. Тэндэһээ Колумб тэдхэлгэ дэмжэлгэ абажа шадаһан болон банкын эзэд, худалдаашад аялалые һанхүүжүүлһэн байна.

Тэрэнэй түрүүшын аялал 1492 оной 8 һарын 3 үдэр эхилээ. «Санта Мария», «Пинта», «Нинья» гэһэн гурбан уһан онгосоор ниитэ 90 хүнэй бүрилдэхүүнтэй баг далайда гараа. Тэдэ Канарын аралһаа баруун тиишэ ябажа Атлантын далайе гаталжа уламаар Багамын хоолой оршомдо байдаг Сан-Сальвадор аралда хүрөө. Тэдэ аралай эрье дээрэ 1492 оной 10 һарын 12 үдэр хүл табиһан байна. Иимэдэ энэ үдэрые Америкэ түбиие нээһэн үдэр гэжэ албан ёһоор газар зүйшэд үзэдэг юм. Колумб болон тэрэнэй багайнхид Багамын аралнуудаар ябажа 12 һара гэхэдэ Кубын зүүн хойто эрэгт хүрсэн байна. 12 һарын 6 үдэр Гаити аралда ошоо. Иигээд уг аралай хойто эрьеэ дахажа аялалаа үргэлжүүлһэн байна. 12 һарын 25–ай һүни Санта-Мария хүлэг онгосо эбдэрээ. Азаар хүлэг дээрэ байһан хүнүүдэй ами наһан хохироогүй байна. Колумб «Нинья» хүлэгөөр 1943 оной нэгэдүгээр һарада аялалаа үндэрлэһэн байна. Колумбын хоёрдохи аялалай багта 17 уһан онгосо багтаһан байгаа. 
Энэ удаагай аялалда 1500 тухай хүн оролсобо. Тэдэ 1493 ондо Доминика, Гваделупа аралые нээбэ. Һүүлдэнь баруун хойто зүгые шэглэн Антилиин 20 оршом аралые шэнээр нээһэн байна. Колумб болон тэрэнэй багиайхидэ дараа дараашын аялалнуудаараа Антилиин ехэ арал, Түб болон Зүүн Америкын эрье, Карибын тэнгисэй аралнуудта хүрэһэн байна. 

Колумбын нээлтэнь колонизацилгые дахуулһан гэжэ хэлэжэ болоно. Колумбын нээлтын тухай маргаан эрдэмтэдэй дунда мүнөө хүрэтэр үргэлжэлдэг. Колумб ба тэрэнэй баг уугуул зондо эсэргүү аймшагтай гэмтэ хэрэг хэһэн, мүн тэрэшэлэн Колумбые зүүн хойто Америкэдэ хүрэхэһөө олон зуун жэлэй урда викингүүд ошоһон гэдэг нотолгоо байдаг. Тэрэшэлэн Африкын ажаһуугшадые мүлжэжэ богоолшолоод һанаандагүйгөөр Америкын торпикын бүһэд ошожо байһанииешье мартаха аргагүй юм. Гэбэшье һаа, Колумб Америкэ түбиие дахин нээһэниинь дэлхэйн хэмжээнэй аша холбогдолтой юм. Колумб Америкые нээһэнээр баруунхид газар зүйн мэдэлгэ баяжажа, уламаар хилын саанада газар нютагтай гүрэн бии болохо үндэһэ болоһон юм.




#Article 192: Юрий Гагарин (327 words)


Юрий Алексеевич Гагарин (1934 оной 3 һарын 9 - 1968 оной 3 һарын 27) 1961 оной 4 һарын 12-до хүн түрэлхитэнэй дундаһаа түрүүшынхеэр замбуулин сансарта ниидэһэн Зүблэлтэ холбоото уласай ниидэгшэ, сансарын ниидэгшэ.

Гагарин Смоленскын можын Гжатск хотын (мүнөөгэй Гагарин хото) оршомой Клушино гэһэн бишыхан тосхондо түрөө. Эсэгэ эхэнь хамтаралай ажалшад байба. Юрий дээрээ хоёр ахатай, доороо нэгэ дүүтэй байгаа. Тэрэнэй бага һургуулиин арифметикын багшань армида ниидэгшэ боложо, дайнда оролсохоор ябаһан ушар тэрэнэй амидаралда томо нүлөө үзүүлһэн гэдэг.

Метталургиин үйлдэбэридэ дадалгаар ажаллажа эхилһэн Гагарин ажалаа һайн хэжэ байһан тула Саратов хотын ажаүйлэдбэриин һургуулида һуралсуулхаар болобо. Тэндэ Гагарин агаарай клубта орожо, онгосоор ниидэжэ үзөө һэн. Һургууляа дүүргэһэн Гагарин ниидэгшэ болохоор зорижо, 1955 ондо Оренбургта байһан Агаарай сэрэгэй офицерэй һургуулида оробо. 1957 ондо Оренбургта танилсаһан Валентина Голичева гэһэн басагатай гэрлэбэ. Һургуули дүүрнгэжэ Мурманскдахи сэрэгэй ангида хубаарилагдан ошобо.

Ингээд дэлхэйдэ анха удаа хүн һуулгаһан сансарын хүлэг хөөргэхэ болмогсо Гагарин болон Герман Титов хоёр тунажа үлдэн, эсэстэнь Юрий һунгагдаа.

Нислэгэй үеэр Гагарин ТАСС агентлаг түүниие ахмадһаа хошууша боложо сол ахиһан тухай нэбтэрүүлжэ буйга һунгаһан гэдэг. Энэнь түүниие амида эргэжэ ерэхгүй байха хэмээн засагай газарай холбогдохо албан тушаалтнууд таамаглажа байһанһаа үүдэлтэй ажа. Ушириинь Восток хүлэгэнь агаар мандалда бусажа ороод, 7000 метрын үндэрһээ ниидхэшээ һуудалтайнь гарган, шүхэрээр буулгаха гэһэн аюултай заршимтай байлаа.

Эхэ дэлхэйдээ хүлэ табимагса Гагарин алдар хүндээр булуулһан юм. Никита Хрущевтай уулзаха үеэрээ тэрээр Коммунист намай һүр хүшые бахдан магтажа, Зүблэлтын коммунист дэглэмын үзэл һуртэлын нэгэ зэбсэг боложо байлаа. Гагарин дэлхэйн олон хото, уласаар айлшилжа, хүндэтэ иргэн боложо байба.

Гэнтын алдар хүндэдэ умбаһан Гагаринай сэдьхэл һанаа тогтоборгүйтэжэ, архинда оржээ.

Тэрээр 1962 ондо ЗХУ-ай арадай хуралай депутатаар һунгагдаһан юм. Гагарин сансарһаа эргэжэ ерэһэныхээ дараа Ододой хотохондо һууришижа, сансарын хүлэг зохёон бүтээхэ түсэбдэ оролсожо байба.

Сэрэгэй нисэгшэ байһан тэрээр 1968 оной 3 һарын 27-ой үдэр һургуулилтын нислэг үйлдэжэ байгаад МиГ-15УТИ онгостойгоо унажа наһа бараһан юм. Ослын шалтгаан тодорхой болоогүй бөгөөд 1986 ондо дэлгэгдэһэн баримтаһаа үзэбэл тэрэ хабида нисэшье байһан Су-11 онгосоной үндэр хурданһаа боложо үүссэн агаарын урсгалда орожо ударидалагаа алдан унаһан гэһэн таамаглал хэжээ.




#Article 193: Фернан Магеллан (236 words)


Фернан Магеллан ( 1480 он - 1521 оной 4 һарын 27) Португалай далайшан, эрэлшэн ба түүхэндэ анха удаа Европоһоо баруун тиишэ Номгон далайе гатлан Дэлхэйе бүтэн тойроһон аялалые ударидаһан хүн юм. Тэрээр Португалын Себросад түрһэн ба бага байхадаа ордоной дагуулаар орһон байна. 1505 ондо 25 наһатайдаа анханай уһан онгосоной аялалда гаршээ. 1512 ондо Лисбонда бусажа ерээд дараа жэлэнь Марокко дахи тулаанда оролсоһон ба энэ үедээ баруун хүлдөө шарха абаһанһаа үүдэн хүл муутай боложээ. Магеллан Португалһаа гаршье Испанида ошоһон болоод тэндэ гэрлэһэн байна.

Сэбү арал дээрэ Ударидагша болохо Ража Хумабонтой уулзаж, түүные Христын шажанда итгүүлдэг. Ражаг Хаан гэжэ хүлээн зүбшөөрэхые ойро оршомын аралуудһаа шаардаһан болобошье хүршэ Мактан аралай толгойлогшо Лапу Лапу эсэргүүсэжэ Магеллантай дайтаба. Энэхүү тулаанда Магеллан ялагдажа 4 һарын 27-нд амиа алдажээ.
Үлэһэн хүлгын бишыхан маша сөөхүүл байһан болоод нилээдэ эбдэрһэн Консепшон онгосоо Сэбү аралда шатаажа хаяба. Ингээд һүүлшын 2 хүлгын ахмадууд ахлан дахин замдаа гаршье, төөршье будилһаншье 1521 оной 11 һарын 8-нд анха зорижо гарһан баряа болохо Малакка (Молука) аралда хүрлээ. Ехэ хэмжээнэй халуун ногоо ашаһан Тринидад хүлэг эбдэршье томо засбар хэхэһээ аргагүй болоһон байна. Ингээд Викториа хүлэг дүүрэн халуун ногоо ашаад гансаар Үрнэдые шиглэн хариха замда гараһан болоно. 1521 оной 11 һарын 21-нд аралһаа хүдэлһэн Викториа онгос 1522 оной 9 һарын 6-нд Испанида бусажа ерэһэн болоод 3 жэлын аян замһаа эсэн мэндэ бусажа ерэһэн юрдөө 18 хүн байлаа. Магелланай аялал Дэлхэй бөөрэнхэй гэдэгые нотолһон ба Ехэ Нээлтын үедэ маша томо нүлөө үзүүлһэн гэжэ үзэдэг.




#Article 194: Архимед (701 words)


Сиракузын Архимед эртэнэй Грекын агуу тоогой ухаанша (математик), бүдэс зүйшэ (физик), инженер, одон орон һудлааша (астроном), зохёон бүтээгшэ байгаа. Хэдыгээр тэрэнэй амидаралай талаар бага зүйл мэдэгдэжээ байгаашье тэрээр хамагай томо эрдэмтэдын нэгэ юм. Нэмэжэ хэлэхэд механика болон геометриин һалбарида шухала нээлтэнүүдые хэһэн болоод өөрын саг үеһөө түрүүлһэн машинануудые зохёон бүтээжэ байһан юм. Эртэнэй Римэй түүхэшэд Архимедые хүшэтэй ехээр һайхашаажа байһан харагдадаг болоод тэрэнэй амидарал бүтээлтэй холбогдохо хэдэ хэдэн намтар туурибалые бэшэжэ үлдээһэн Дундада зуунай үеые дабан гаршье хэдэн хубинь сэргэн мандалын үеын эрдэмтэдэд шухала нүлөө үзүүлжэ байһан юм. Архимед боло юртэмсэ дахинай мэдэдэг болоһон гүн ухаан (философи) теоремуудые гаргаһан агуу тоогой ухаанша юм. Үүгээрээ тэрээр бүхэ саг үеын туршадаха агуу тоогой ухааншад түүхэндэ нэрээ үлдээһэн.

Архимед  287 онд Сицилиин Сиракуз гэдэг далайн боомто хотодо түрөө. Византын Грек һудлаашье, түүхэшэ Джон Тезисын бэшэһэнээр тэрээр 75 жэл амидараа. тэрэнэй эсэгэнь одон орон һудлааша Фидиас гэдэг хүн байгаа. Плутархын бэшэһэнээр Архимед Сиракузын захирагша II Херон хаанай хамаатан байһан байна. Архимедын намтарые тэрэнэй найз Греклит нарын тодорхой бэшэһэн байһан болобошье тус бүтээлын зарим хэһэг устажа үгы болоо. Иимһээ тэрээр гэрэлэжэ байһан гү, хүүхэдтэй байһан гү гэдэг асуудал тодорхойгүй байгаа юм. Архимед хүүхэд наһаа Египетын Александри хотодо болобоһорол эзэмшэжэ үнгэрөөһэн байна. Архимедын математикын бүтээлүүдын зарим Александриин номой санай эрхэлэгшэ байһан Иратосфенусдэ зорюулһан захидал хэлбэрээр бэшэгдэһэн байдаг.

Архимед  212 ондо Пуник хоёрдугаар дайнда Римэй генерал Маркус Клаудус Марселисын ударидалаган дооро Римэй сэрэгүүд Сиракузые 2 жэл бүһэлэн байжа эзлэн абаха үедэ тэрээр ами үрэгдэһэн юм. Үүнэй талаар түүнтэй нэгэн саг үедэ амидарша байһан эрдэмтэн Плутарх 

гэбэ.

Энэ түүхээр бол Архимед математикын багаж зөөжэ байһан болоод энэнь маша шухала зүйл байһан гэжэ бодоһоной уламһаа түүниие алаһан гэбэ. Архимедын үхэл генерал Марселисые маша ехэ уурлуулһан байна. Архимедын һүүлшын үгэнь минии сагирагнуудые бүү эбэдэ гэжэ хэлэһэн байдаг. Латин хэлээр Noli turbare circulos meos гэһэн үгэ.

Архимедын бунханд тэрэнэй хамагай хайртай геометриин дүрһэ болохо үндэр болон диаметриинь тэнсүү цилиндрта багтаһан бүмбэрсэг байһан. Архимедиинь цилиндрын гадаргын талбай болон эзлэхүүний 2/3 нь бүмбэлгын гадаргай талбай болон эзлэхүүний 2/3-тай тэнсүү гэдэгые баталһан.  75 ондо гү, али тэрэнэй үхэһэнэй дараа 173 жэлын дараа Римэй уран илтэгэгшэ Цицерон Сиракуз дахи бут һөөгэндэ дарагдаһан тэрэнэй бунхандань ошоһон байдаг. Цицерон бунханиие сэбэрлэжэ, зарим нэгэн гар бэшмэлые уншажа болохоор хэмжээндэ шулуун дээрэ һиилэжэ һэреэгээһэн байдаг. Сериакусын бүслэлтийн талаар Архимедыг үхсэнээс 70 жилийн дараа Полипус Плутарх, Ливая нарын эхые һорболжые үндэһэлэн бэшэһэн байдаг. Тэрэ хотые хамгаалахын тулда Архимедын бүтээһэн дайнай машинуудые ихэд анхааран үзэнхэй.

Тэрэ зүбхэн онолой механик, гидростатик дээрэ ажаллажа байһан тэдыгүй өөрын механикиин теоремые һудлаха арга гэһэн бүтээлдээ математикиин шэнэ теоремые нээхиин тулда механикиин ололтуудые ашиглажа болохые харуулһан.
 

Энэхүү шураг доодо түбшэнэй уһаниие дээшэ гаргажа ирдэг механик багаж байһан. Энэхүү багажые зарим эрдэмтэд Архимедын үеэһэ үмэнэ бүрэ  7-р зуунда Ассириин хаан Сеннахериб ашиглажа байһан гэжэ үзэдэг. Энэ шурагые алхам 1 фут оршом болоод нэгэ таладаа уһаниие зүһэхэ 8 эжэл хэмжээнэй шүднүүдтэй болоод эргэхэ хүдэлгөөнөөр уһаниие битүү хоолойдо оруулан зөөбэрлэхэ байдалаар дээшэ гаргаха шадалтай тухайн үедээ түгэһэ бүтээл байлаа. Гэхэдээ энэ шураг татаха хүшэнэй улмаһаа уһаниие асар үндэртэ гаргажа шададаггүй байнхэй.

Римэйхид Газар дундын тэнгистэ хүширхэгжын гаршье ерэжэ өөрын газар нютагые үргэдхэхэ дайн тулалдаан, эзэлэн түримхэйлэлые хэжэ эхилһэн. Тэдэ газар дээрэ ганса бэшэ, уһан дээрэ хиналтаа тогтоожо өөрын худалдаанай боомтонуудые байгуулхые зорижо байба. Тэрэ үедэ тархай бутархай, хүгжэлын хубида сул дорой, зэрлиг обог аймагууд ганса бэшэ, эртэнэй хүгжэлтэй Грекшүүд хүрэтэр һайтар зохёон байгуулагдаһан сахилга бататай хүширхэг Римэй армиин үмэнэ газар дээршэ уһан дээршэ эһэргүүсэхэ боломжогүйгээ мэдэн үгэ дуугүй буужа үгшье байлаа. Харин Сиракуз хото боло тэдэниие эсэргүүсэн хотоо хамгаалан тулалдаһан юм. Эндэ алдарта Архимед амидарша байлаа. Тэрэ асар олон ониһон техник, дайнай зорюулалтатай түхөөрэмжүүдэдээ найдажа байһан юм. Тэрэ шатааха толи, шулуун дүүгүүр, модон һабар зэргэ бусад олон дайһанай хүлэг онгосуудад хохирол учруулахуйс хүшэтэй техник түхөөрэмжые зохёон бүтээһэн.

тэрэнэй шатааха толинь нарны сасрагуудые бусаан ойлгохдоо нэгэ сэг дээрэ суглуулаха томо диаметр бүхы хүнхэр толи байба. тус толиной тусламжтай үдэрэй сагта дайһанай хүлэг онгосые шатаадаг байнхэй. Энэ толи хэрэм рүү добтлохоор ерэһэн дайһанай онгосые нэн даруй үнһэ болгожо шадана. Энэ байдалаар Римэй хүширхэг армиин эрэлхэг жанжин Марселлиюс наһатай үбгэнэй физикиин хуулие ашиглан хэһэн түхөөрэмжые ялажа шадахгүй байлаа. тус тулалдаанаар Мэдлэг бол хүч гэһэн гайхамшигтэ афоризмые баталһан юм. Харин шүнын сагта добтолбол уһан дооро байрлуулһан шулуун дүүгүүрээр онгосые хэмхэ сохижо, уһан дооро байрлуулһан ониһон дэгээгээр дээгүүр ябажа үнгэрһэн онгосые дэгээдэн уһанда жибүүлжэ байһан.




#Article 195: Арабай Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас (149 words)


Арабын Нэгэдэһэн Эмиртэ Улас — Азиин орон. Долоон эмиратһаа (Абу-Даби, Аджман, Дубай, Рас-эль-Хайма, Умм-эль-Кайвайн, Фуджейра ба Шарджа) буридэдэг холбооной улас. Эмират бүхэн — бага улас юм. Тэдэнь, өөдэйнгөө амяараа толгойлогшотой. Эмир Уласай ниислэл — Абу-Даби. Уласай толгойлогшо — Арабын Нэгэдэһэн Эмир Уласай президент (тэрэл сагта Абу-Дабиин эмир).

Арабын Нэгэдэһэн Эмир Улас Азиин урда-баруунтэй һуудаг улас. Арабиин хойгой зүүн талада һуудаг. Хойто талаһаа Персиин буланаар эрьеэ угаадаг. Зүүн тээшээ Оман буланда гарадаг. Сауд Арабитэй баруун ба урда зүгһөө хилэтэй, Оман уластай зүүн-урдаһаа ба зүүн-хойноһоо (Оманай Мусандам гэжэ анклавтай) хилэтэй. АНЭУгэй хүн зон — 5 сая (млн) хүн, 70%-нь Урда болон Зүүн-Урда Азиһаа гараһан үндэһэтэй ажалшад. Нютагай үнтэһэтэй зониин — ислам шажанай сунну таһагай хүүнүүд.

Газарай тоһотой аад лэ, энэ гүрэн тоһоёо хари гүрэнөөр тараадаг (экспорт) болижо байна. Жаа жаагаар диверсификэйшн хээд, хара тоһоной хэблэл, улас досоохи бараагай хэблэлһээ (ВВП) 7-9 % хүртэр 2010 ондо унаад байна. Харин, 1980 ондо 73 %, 1998 ондо — 32 % байгаа.

Ниислэл хото — Дубай.




#Article 196: Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн (197 words)


Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн (ДД I) — 1939 ондо болоһон cагһаа хойшо Дэлхэйн дайн, гү, али Ехэ Дайн гэжэ нэрлэгдэжэ байһаншье түүнһээ хойшо Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн гү, али Нэгэдүгээр дэлхэйн дайн гэжэ нэрлэгдэһэн. Энэ дайн 1914 оной 07 һарын 24-һөө 1918 оной 11 һарын 11 хүрэтэр Европодо түблэрһэн томохон дайн юм.

Энэнь дэлхэйн хамагай томо хүcэнүүдые Холбоонойхид (гурбалһан Антанта  эрьен тойрондо түблэрһэн) болон Түб хүcэн (гурбалһан нэгэдэлэй эрьен тойрондо бии болоһон) гэһэн 2 хүcэндэ хубааһан юм. 70—аад саяһаа багагүй сэрэгэй хүн, 60-аад саянь Европо энэ дайнда оролсоһон түүхэдэхи хамагай томо дайнуудай нэгэ юм. 9 саяһаа багагүй хүн үрэгдэһэн болоод, энэнэй шалтагаан галта зэбсэгэй хүгжэл болон тэрэнэй эсэргүүсэхэ хүгжөөгүйтэй холбоотой юм. Энэнь дэлхэйн түүхэдэхи 6-дахи томо хүнөөлтэй дайн юм.

Түб хүcэн: Германиин эзэнтэ гүрэн, Австри-Унгарай эзэнтэ гүрэн, Османай эзэнтэ гүрэн, Гурбадугаар Болгариин Хаанта Улас.

Антанта: Ородой эзэнтэ гүрэн, Гурбадугаар Франциин Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Британиин эзэнтэ гүрэн

Антантын эб нэгэдэхшэд: АНУ, Япон эзэнтэ гүрэн, Сербиин Хаанта Улас, Италии хаанта улас (1915 он хойшо), Черногори Хаанта Улас, Бельги, Египет, Португал, Румыни хаанта улас, Греци хаанта улас, Бразил, Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас, Куба, Никарагуа, Сиам, Һаити, Либери, Панама, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Боливи, Доминикана Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Перу, Уругвай, Эквадор.

 Хитад ||   Германи Австри-Унгар




#Article 197: Оросой эзэнтэ гүрэн (253 words)


Оросой эзэнтэ гүрэн (), 1721—1917 оной хоорондо оршон тогтоножо байһан хизгааргүй (1905 оной хубисхал болотор) эзэн хаанай засагта ангита колонито улас юм. Москвын хаанта уласай һуури дээрэ ородуудай бии болгоһоншье һаа, эзэмдэлгын ба колониин үргэдхэлэй замаар олон угсаатаиие багтаажа болоһон байна. Түүхэдэ хамагай томо газар нютагтай гүрэнүүдэй нэгэ юм. 1917 оной Октябриин хубисхалаар нуража, Бүгэдэ Найрамдаха Орос Улас, Зүблэлтэ Холбооноор залгамжалагдаһан. 1897 оной хүн зоной тоололгын мэдээгээр 125 сая 600 мянган хүн тоологдоһониинь тухай үедэ Британиин эзэнтэ улас, Манжын гүрэн хоёрой дараа гурбанда жагсажа байгаа.

XV-XVIII зуунай үедэ Османай эзэнтэ гүрэнэй эзэрхэлгэһээ айжа дахаар ороһон армян, гүржинүүд, Манжын эзэрхэлгэһээ зугатан дахаар ороһон Хальмаг, Хасагууд эзэнтэ уласай ивээлд багтажа байһан боло 18-р зуунай һүүлшэ 19-р зуунай эхээр I Александр хаан сэрэг зэбсэгэй хүшээр колони эзэмшин эзэнтэ гүрэнээ тэлэжэ Англи, Франциин (Наполеон) хаадатай тохиролсон Европо түбие хубаан абашье байлаа. Оросой эзэнтэ гүрэнэй хүрээгээ тэлэхэ шуналта һанаархалда шэнээр хүшэрхэгжэжэ байһан Прусси (Германиин эзэнтэ улас), Япон уласууд һаада боложо байба. Иинхүү Ород улас хүшээр болон хүшинд автагдан нэгтгэсэн христын, лала, еврей, будда, бөө мүргэлэй шажантай олон үндэһэтэн яһатанһаа бүрдэһэн Ехэ эзэнтэ гүрэн бололоо. 1914 ондо Ород улас үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ 5-р байранда орожо байба. 1861—1913 онуудта үйлдэбэрлэлын бүтээгдэхүүн 12 дахин үһэһэн байна. Гэбшье 1917 оной хубисхал, иргэнэй дайн, гадаадын интервенциин нүлөөгөөр газар нютагааһаа 90 мянган ама км нютаг, 49 сая хүн зона алджээ. Дайн, үлһэгэлэн, тахалһаа болон олон сая хүнээ (185,2 саяас 136,9 сая) алдаба. 1917 оной Октябриин хубисхалай дараа Оросой эзэн хааные хороожо эзэнтэ гүрэнэй түүхэ түгһэһэншье түүные залгамжлан ЗСБНХУ 1922 ондо үүсэн тогтсон юм.




#Article 198: Георг Һегель (135 words)


Георг Вильһельм Фридрих Һегель () — Германай гүн ухаанша, Германиин һунгадаг гүн ухаан болон романтизмын гүн ухааные үндэһэлэгшэдэй нэгэ.

Гегель 1770 оной 8 һарын 27-да Штуттгард хотодо үндэр тушаалай түшмэл Георг Людвиг Хегель (1733—1799)-ын гэр бүлэдэ мэндэлжээ. 1788—1793 ондо Тюбингенэй Ехэ Һургуулиин дэргэдэхэ шажанай институтта (семинарида), һуралсажа гүн ухаанай болоод шажан һудлалай курсүүдые һонһон магистерын диссертаци хамгаалһан. Өөрын ангиинхнааһаа Шеллинг, Гельдерлин хоёртой ехэд дотоно нүхэрлэн тэдэнэй хамта Франциин хубисхалай үзэл һанаае һонирхогшо оюутануудай улас түрын клубын гишүүн боложээ. Тэрээр:

 
Германиин һунгадаг идеалис гүн ухаанай хүгжэлэй хамагай дээдэ шата, ноён оргил түгсэгэл Хегелиин /1770-1831/ диалектик гүн ухаанай үзэл болодог юм. Хегель боло 19-р зуунай эхэн үеын Германиин хүрэнгэтэн ангын үзэл һурталша, Пруссиин феодалын эрхэ мэдэлтэнүүдтэй улас түрын талаар эблэрхэ гэһэн хүрэнгэтнэй үхээнсэ бодологые гүн ухаан сэтьгэлгээгээр илэрхэйлэгшэ идеалист гүн ухаанай түүхэндэ хамагай томо гарамгай түлөөлэгшэ байһан юм.




#Article 199: Адольф Һитлер (202 words)


Адольф Һитлер (Гитлер, ; 1889 оной 4-р һарын 20 — 1945 оной 4-р һарын 30) Австрида түрэһэн Германиин улас түрэшэ, Үндэһэнэй социалис Германиин ажалшадай нам (НСДАП) гү, али нацис намай () ударидагша. 1933—1945 ондо Германие ударидажа байһан. 1933—1945 ондо Германиин канцлер, 1934—1945 ондо түрын тэргүүн (Führer und Reichskanzler) байба.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда одон медаляар шагнуулһан ахамад дайшан Гитлер 1920 ондо Германиин ажалшадай намда (DAP) орожо, 1921 ондо ударидагшань болоһон. 1923 ондо урагшагүй «Пивын түрын эрьелтын» дараа түрмэ шорондо хоригдон гаража ерээд үндэһэрхэг үзэл, семитүүдтэ эсэргүү үзэл, коммунизмда эсэргүүүзэлые өөрын харизматик элидхэлшэнэй шадабари, ухуулгаар сурталшалан дэмжэлгэ оложо абаа. Гитлер 1933 ондо канцлераар томилогдожо, удалгүй тоталитар фашис дарангылал дэглэмэй тогтообо. Гитлер Германида амидарха орон зай абаха зорилгые гадаада бодолгодоо туушатай баримталжа, уласайнгаа абаха баялигые энэ зорилгодо шэглүүлжэ байгаа. Тэрэ Вермахтые дахин һэргээжэ 1939 ондо Польшые эзэмдэһэн Европодо Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай галые носообо.

Гурбан жэлэй дотор Германи, тэнхэлигэй гүрэнүүдтэй хамта Европын ехэнхи хэһэг, Африка, Зүүн ба Зүүн Урда Ази, Номгон Далайн томо хэһэгые эзэмдэжэ абаа. Гэбэшье Холбоотоной гүрэнүүд 1942 онһоо һанаашалгые гартаа абажа, 1945 ондо Германиие бүхы талаһаань эзэлэн добтолбо. Тэрэ ударидаһан зэбсэгтэй хүсэн дайнай үеэр олон харгисалал үйлэдэһэнэй дотор 6 сая еврейе аймаглан усадхахые (Холокост) голлон анхааржа 17 сая энгын эргэн эрхэтэдые системэтэйгээр хорооһон юм.




#Article 200: Дуури (281 words)


Дуури гү, али Оперо хүгжэм, дуун, шүлэг, зүжэг, бүжэг, хубсаһалалт, дүрслэхэ урлаг, тайз шэмэглэл, гэрэл шэмэглэл гэхэ мэтэ урлагай олон түрэлые өөртөө нэгэдхэһэн ниилэмэл уралиг юм. Дууринь гослол дуушад, сөөхүүл дуушад, найрал дуушад, симфони найрал хүгжэм зэргэйн хамтын хүсэнээр босохо ба тэдэгээрые ударидааша нэгэдхэн тоголуулдаг. Дуушадай хоолойе эрэ, эмэ хүйһэ болон бүдүүн нарын үнэгөөр ялгадаг. Үүнд: эмэгтэй хоолойе сопрано, меццо-сопрано, контральт, эрэгтэйгэнь контртенор, тенор (сээл), баритон, басс (аргил). Дууринь бүлэг, үзэгдэл гэһэн бүтэсэтэй байдаг. Мүн ударитгал, оршилтой байжа болодог. Дуурида речитатив, ариозо, дуун, ари, дуэт, трио, квартет, сөөхүүл зэргэ дуулаашиин түрэлнүүд хамрагдана. Үүнһээ ари, монолог, каватина зэргэ түрэлнүүдтэнь дууриин гол дүрүүдиин дотоодо сэдьхэлые голшолон элирхэлһэн байдаг.

Үрэниин хүгжэм-дуулаашан урлагай хамагай томо түрэл болохо энэхүү урлаг 16-р зуунай һүүл үедэ бии боложээ. 1597 ондо зохёогдоһон Якоб Перигиин Дафна дууриие энэ түрэлдөө анхадагшань гэжэ түүхэндэ бэшэжээ (харамһалтайнь энэ дууринь бэшлэгээрээ үлдээгүй). 1609 ондо Италиин хүгжэмэй зохёолшо Клаудио Монтеверди өөрынгөө Орфей дууриие бэшэһэн хүгжэмэй урлагай түүхэндэ томохон нээлтэ болоһон гэжэ үзэдэг.
 
Дууринь анхандаа ород, харшиин хүрээндэ сөөхэн изагууртнуудай зугаа сэнгэл байһан боло 1637 ондо Венеци хотоноо анха удаа олон ниитэдэ зорюулагдаһан театр байгуулагдаһанаар олоной хүртээл боложо эхилжээ. Иинхүү дууринь түгээмэл боложо эхилһэн ба анханай театрын барилгаһаа хойшо 65 жэлиин дотор 7 театр байгуулажа түүндэнь 40 хүгжэмэй зохёолшиин 357 дуури тоглогдоһон гэдэг. Энэхүү анхадагша хүгжэмэй зохёолшодой тоондо Германай Хенрих Шютц («Дафна», 1627), Франциин Камбер («La pastorale», 1647), Англиин Пёрселл нарын нэрые түүхэндэ тэмдэглэн үлдээжээ.

Дууринь хүгжэлынхөө ябасад opera seria (итал.), tragédie lyrique гү, али һүүлдэ grand-opéra(франц.), хошон маягай дуури болохо semiseria, хошон дуури: opera-buffa (итал.), opéra-comique(франц.), романтик дуури, түүхэн, удха уянгын зэргэ олон түрэлөөр баяжан хүрээгээ тэлэжээ.
 
Дууриин урлагта К.Глюк, В. Моцарт, Ж.Россини, Ж.Верди, Р.Вагнер, Ж.Пуччини, П.Чайковский, М.Мусоргский олон хүгжэмэй зохёолшод абъяаһа хүдэлмэрөө зорюулһан байдаг.




#Article 201: Альберт Айнштайн (151 words)


Альберт Айнштайн (Albert Einstein, ородоор Эйнштейн, *1879 оной 3 һарын 14 — †1955 оной 4 һарын 18) Германии еврей гаралтай АНУ Швейцариин онолой физик байба. Тэрэнэй онолой физикэдэ оруулһан хуби нэмэри физикын юртэмсые асар ехээр өөршэлһэн бэлэй.

Тэрэнэй һудалгаанай үндэһэн шэглэл болохо гол харисангын онол орон зай ба саг хугасаанай ойлголтые үндэһээр өөршэлһэн юм. Тэрэ 1905 ондо гаргаһан «Хүдэлжэ бай бэенүүдэй электродинамика» гэһэн гаршагтай ажалайхинь агуулгань харисангын тусхай онол гэһэн тодорхойлогдоһон бэлйэ.
 
Айнштайн 1916 ондо харисангын юрэнхы онолоо ниитэлүүлһэн. Мүн тэрэ Квант физикада дорбитой хуби нэмэри оруулһан болоод 1905 ондо хэблүүлжэ байһан Фото-электроной эффектиин тайлбараараа 1922 оной арбан нэгэдүгээр һарада 1921 оной физикиин Нобелиин шагнал хүртэһэн бэлэй. Тэрэнэй онолой ажалнууд болон E=mc масс-энергиин тэнсэтьгэл атомын бүмбэгэ ба сүмиин энергиин хүгжэлдэ шууд бусаар нүлөөлһэн.

Айнштайн — 300 улам бодос зүйн шэнжэлхэ зохёолой автор, мүн шахуу 150 шэнжэлхэ ухаанай түүхын, шэнжэлхэ ухаанай гүн ухаанай, публицистикын номууд ба үгүүлэлнүүдэй автор. Агуу ехын шэнжэлхэ ухаанай онолой автор:




#Article 202: Лондон (248 words)


Лондон бол Ехэ Британиин ниислэл, дэлхэйн зүг зүгын жуулшэдые татдаг алдартай, түүхэтэ хото. Ехэ Лондоной Ударидалгын тухай хуули 1999 ондо батлагдажа, Лондоной Захирагша болон Суулганай эрхэ зүйн хэм хэмжээг шэнэшлэн тогтооһон болоод 2000 оной 7 дугаар һараһаа хүсэн түгэлдэр болоһон байна. Лондон хото түүхэндээ 1191 онһоо Лорд Мэртэй байнхай.
Одоогой Лондоной Захирагшын үүрэг боло ниислэлые хэтын шэглэл хандлагатай хүгжүүлэхэ ябадал юм байна. Сагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжын алба, түлэблэлтэ, тогтобортой хүгжэл болон байгаали оршоные хамгаалха, соёл, болобоһорол, эрүүл мэндэ зэргэ олон тулгамдаһан асуудалуудые зохисуулха үүргые Захирагша хүлээдэг.

Ехэ Лондоной Зүблэл анха 1986 ондо бии болоһон болоод эрхэ зүйн шэнэ зохисуулалтын ёһoop Суулган боложо өөршэлэгдэн, Лондоной Захирагшын һонгуулитай нэгэ үдэр зэргэ ябагдадаг һонгуулиар Лондоной Суулганай 25 гишүүн һонгогдодог байна.

Лондон боло хүгжэнгүй оронууд дахи хамагай ехэ барилгажаһан, Европын Холбооной хамагай шигүү һууришилтай, хамагай томо хотуудай нэгэ юм. Лондон долоон сая байнагай оршон һуугшидтай. Британиин хүн амын 12 хубинь оршин һуудаг хэдэй болобошье хүн амын үһэлтэй 70 хубиие Лондон хангажа байдаг онслогтой. Ушир Лондон Британиин дундажа наһалалтатай харисуулахада харисангуй залуу хото байгаа.

Лондон боло Англи болон Нэгэдэһэн Хаанта хоёр уласай ниислэл хото юм. Хотые эртэ сагта Ромшууд олоһон түүхэтэй болоод Лондон гэжэ нэрлэнхэй. Анха 2 мянган жэлын үмэнэ үүһэн бии болобо. Лондон хотын түб хэсэгтэ дундада зуунай үеһэ хадгалагдажа ерэһэн нэгэ милл оршом талбайтай эртэний Лондон хото байдаг. Хэдэй тиимэ болобошье XIX зуунай һүүлэ үеһэ Лондон гэдэг нэрэ дэлхэй дахинаа алдаршанхай. Мүнөө үедэ хотын хурал болон хотын даргые өөрһэдөө һонгодог ударидалгын хэлбэртэй, можо болтлоо хүрээгээ тэлэһэн агуу Лондон болонхой.




#Article 203: Парис (248 words)


Парис () — Франциин ниислэл болон хамагай томо хотонь юм.

Парис хойто Франциин Сена мүрэнэй эрье дээрэ, Иль-де-Франс бүһын (заримдаа Парисын бүһэ гү, али Région parisienne гэгдэдэг) түбдэ оршоно. Парис хотын захиргаа доорохи газар нютагта (1860 онһоо хойшо бараг өөршэлэгдөөгүй) 2006 оной 1 һарын байдалаар 2,167,994 хүн амидаржа байна. Парисай unité urbaine гү, али хотын газар нютагынь захиргаан доорохи газарһаа хамаагүй үлүү болоод 2005 оной байдалаар 9.93 сая хүн зонтой. Парисиин aire urbaine гү, али метрополи газар нютагань бараг 12 сая хүн зонтой болоод Европын хамагай ехэ хүн зонтой метрополи газар нютагуудай нэгэн юм.

Парис хоёр мянган жэлын турша маша шухала һуурин газар байһан болоод мүнөө үедэ дэлхэйн бизнес, соёл уралигай томохон түбүүдэй нэгэ болоо һэн. Улас түрэ, болобоһорол, үзбэр үйлшилгээ, мэдээсэл, хубсаһанай загбар моод, шэнжэлхэ ухаан, соёл уралигта үзүүлхэ нүлөөнь томохон «дэлхэйн хото» байха байра һууридань нэмэлтэ нүлөө үзүүлдэг юм. Парисай бүһэ (Иль-де-Франс) Европын хамагай томо хотын эдэй засагтай болоод үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ хотонууд дотор табанда бэшэгдэдэг. 2006 оной байдалаар €500.8 тэрбум (US$628.9 тэрбум) ҮНБ-тай байһан болоод энэнь ниитэ Франциин дүрбэнэй нэгэ юм байна. Парисай бүһын олон бизнесэй дүүргэдэ Fortune Global-ын 500 компаниин 36-нь байрладаг. Эдэ дүүргэнүүдэй хамагай томонь Ла Дэфэнс болоод энэнь Европын хамагай томо, бизнеста зорюулагдажа бариһан дүүргэ юм. Париста ЮНЕСКО; Эдэй засагай хамтын ажаллалга, хүгжэлэй байгууллага; Олон уласай һанхүүгай байгуулалга; Парисай клуб; Лувр зэргэ байгуулалгануудай түбүүд оршодог.

Парисынь дэлхэйн хамагай олон туристнууд татадаг газар болоод жэлдэ 30 тухай сая хүн ерэдэг. Хото доторонь олон алдартай газарнуудтай болоод энэһээ гадна дэлхэйдэ алдартай институцинууд, паркууд байдаг.




#Article 204: Европын холбоон (192 words)


Европын холбоо — одоогоор Европо түбиин 28 тусгаар уласай эдэй засаг, улас түрын нэгэдэл юм. Уридань байһан Европын Нүүрһэн Буладай Ниигэмлэг, болон Европын Эдэй Засагай Ниигэмлэгые 1958 ондо ниилүүлжэ, 6 уласай гишүүншлэлтэйгээр Европын Ниигэмлэгые байгуулагдаба. Эхэнэй хэдэн жэлүүдһээ гишүүд шэнээр элһэһээр бүхэ талын үйлэ ажаллагаань үргэжэһөөр 1993 оной Маастрихтай хэлэлсээрээр Европын Холбоо (ЕХ) хэмээхэ одоогой нэрээ абаһан бэлэй.

Европын Холбоонь дэлхэйн бусад бүһэ нютагай байгуулалгуудһаа элүүтэйгээр эдэй засаг, улас түрын хубида шамбай нягтарһан, гишүүн оронуудай засаглалые дабхар шиглүүлэгшэ нэгэн махабадиинь болоһон, адармаатай үргэн хүрээтэ, нарывчилсан тогтолсоо болоһон. Дотороо Европын Хороо, Европын Нэгэдэлэй Зүблэл, Европын Зүблэл, Европын Нэгэдэлэй Шүүлгэ, Европын Түб Банк зэргэ тусгай үүрэгтэй 7 байгуулалгые багтаадаг. Европын Нэгэдэлэй эргэдһээ 5 жэл тутамда Европын Парламент һунгагдадаг.

Европын Холбоондо дэлхэйн ниитэ хүн зоной 7.3% болохо 500 сая хүн амидаржа, дэлхэйн ниитэ ДНБ-ын 20% бүтээгдэдэг юм. Хуулишлан гишүүн оронууд даяар нэгэдэһэн заха зээл бии болгожо байгаа. 1999 ондо нэгэдэһэн мүнгэн тэмдэгтэ еврые 15 гишүүн уласдаа нэбтэрүүлбэ. Гишүүн оронуудаа түлөөлхүйсэ эрхэтэй тула НҮБ, ДХБ, Ехэ Найман, Ехэ Хоринай уулзалта, хэлэлсээртэ байнга оролсодог.

Далбаань сэнхир дэбисхэр дээрэ дугараглаһан 12 алтан шара одонһоо бүрдэнэ. Энэнь үндэһэн 12 холбоотоные мүн байна. Энэ тугые 1980 онһоо хойшо хэрэглэхэ болобо.




#Article 205: Чарльз Дарвин (224 words)


Чарльз Дарвин (, 1809 оной 2 һарын 12 - 1882 оной 4 һарын 19) эволюциин онолоороо алдаршаһан, Англиин натуралист, биологиша байгаа. Дарвин анха эрдэмтэдэй дунда геологиин һалбарида оруулһан хуби нэмэрээрээ алдаршаһан болоод үүнэй дараагаар бүхыл амиды бэе нэгэ буюу бага тооной үбэгһөө байгаалиин шэлэлгын замаар хубисажа ерэһэн хэмээн үзэжэ, үүндэ шэнжэлхэ ухаанай нотолгоое үгэбэ.

Түүниин амиды байха хугасаанда эволюциин онол эрдэмтэд болон юрэдын ергэдэд хүлээн зүбшөөрэгдэһэн болоод байгаалиин шэлэлгын тухай онол 1930-аад ондо эволюциин процессын гол тайлбари болохонь хүлээн зүбшөөрэгдэһэн. Эдэгээрэнь олоогой эволюциин онолой гол тулгуури боложо үгэдэг.

Дарвинай нээлтэнь амиды бэеын олон янза байдал яажа бии болоһоные тайлбарилдагаараа биологиин шэнжэлхэ ухаанай тулгуури боложо үгэдэг байна.

Дарвин Эдинбургэй Ехэ Һургуули, дараань Кембриджэй Ехэ Һургуулида һуралсажа байхадаа байгаалиин түүхэдэ һонирхолтой болоһон байна. 1831-1836 оной хоорондо 5 жэлэй турша Бигль хүлэг онгосоор аялжа байха ябаса дахи түүниин онолнууд ба ажаглалтанууд Чарльз Лайелиин онолнуудые баталгаажуулжа, геологиша болгоһон болоод энэ аялалайхаа тэмдэглэлые хэблэжэ ниитэлһэн түүниие алдартай номой зохёолшо болгобо.

Тэрээр аялалай ябасада суглуулһан амитан ургамал, шулуужаһан амиды бэеын газар зүйн тархалтын тухай эргэлзэһээр, зүйлнүүдэй трансмутациин тухай шудалжа 1838 ондо байгалиин шалгарлай тухай онолоо анха гаргаба. Өөрын бодол һанаагаа бусад натуралистуудтай хэлэлсэжэ байһан болобошье түүниин геологиин ажал һаада боложо, олон жэлэй турша онолоо болобосоруулха шаардалагатай байба. 1858 он хүрэтэр онолоо болбосоруулһаар байтар өөрын онолтой түһэтэй онолой тухай Альфред Рассел Уоллес түүндэ эссе бэшэжэ ябуулһанаар, хоёулангын онолые даруй хамтад хэблүүлбэ.




#Article 206: Гэлүгбэ (988 words)


Гэлүгбэ ( dge lugs pa) гү, али Шарын шажан гэдэг боло Түбэдэй Бурханай шажанай сэдьхэгшэ, шэнэшэлгэшэ Зонхобо (1357—1419)-ын һургаалаар үүсэһэн Түбэдэй Буддын шажанай хамагай һүүлын шэнэ урсагал юм.

Шарын шажанай Түбэд гаралтай нэрэ «Гэлүгбэ» гэдэг манай Монгол хэлэндэ Буянай ёһон гэһэн удхатай.
Зонхобо Түбэдэй үмэнэдэ нютагай нэгэн агуйда шара малгай үмэһэн удтал даяаншалан һууһан тула тэрэнэй бии бологоһон шажанай урасхал шара малгайтан, ябаһаар монголдо шарын шажан гэжэ нэрлээгдэһэн байна.
Энэнь 1577 ондо Түмэдэй Алтан хан энэ урсагалай тэргүүн Содном Жамсодо Далай лама алдар үргэмжэлһэнһөө хойшо Түбэдэй шажанай хуушан урсагалуудһаа (улаан малгайтан) үлүү ноёлжо, түгэн дэлгэрһэн байна. Иимһээ шарын шажан 1500 гаад оной үедэ манайда орож ерэжэ түгэн дэлгэрһэн харын шажан юм.

Түбэд бурханай шажаниинь Сажаба ёһо, Гаржүдба ёһо, Гаадамба ёһо, Нинмаба ёһо, Ошор хүлэгэтнэй ёһо гэхэ зэргэ хэдэ хэдэн урсагал хэлбэряар дэлгэрһэн юм. Эдгээрһээ Гаадамбын һалбариинь ХI зуунай хоёр хахад Түбэд орондо үүһэһэн болоод тэрэниие дэлгэрүүлхэ, хэлбэрижүүлхэд Энэдхэгһээ залагдажа ерэһэн лама Зова Адиша [982-1054] зохихо нүлөө үзүүлээ. Адиша Түбэд зүбхэн бурханай шажанай үзэл һурталые дэлгэрүүлһэн түдыгүй сүмэ хиидэй амидаралые зохёон байгуулха, бурханай шажанай ёһо дэглэм, хурал номын ёһониие тогтоон хэрэгжүүлэхэд ехэ үүрэе гүйсэдхэнхэй.

Адиша, бурханай шажанай нэрэ хүндые Түбэдтэ сэргээн босгоход шэглүүлэн хубараг лама нарын сахил санбаар хүртэхэ ёһо болон заабал бэелүүлбэл зохихо шажанай ёһоной хэм хэмжээе мүрдүүлбэ. Адишагай үндэһэлэһэн Гаадамбын тус ёһон хожом Богдо Зонхобын үндэһэлэһэн һалбарида үлэмжэ нүлөөлһэн юм. Адишагай дарааха үедэ Түбэд орондо бурханай шажаниие ниигэм эдэй засагай байдалда зохисуулан саашид дэлгэрүүлһэн хүн боло түүхэндэ шарын шажанай «эзэн» гэжэ алдарһан Зонхобо Лубсандагба [1357-1419] гэгшэ хүн мүн.

Зонховын намтар түүхэ болон һорболжо эхэ бэшэг, шудалһан эрдэмтэн мэргэдэй һаналые үндэһэн болгон үзэхэдэ тэрэ Түбэдтэхи ниигэм түүхын тодорхой нүхэсэлэй дотор дэлгэржэ байһан бурханай шажанай ёһо номлолые гүнзэгырүүлхэдэ хүсэтэй нүлөө үзүүлһэншье һаа, бурханай шажанай номлолые Түбэд орон тухайн нүхэсэлдэ тохируулан хэрэглэһэниинь тэрэнэй нэрын шүтэлгэтэн олоной дотор алдаршуулхада хүргэбэ. Мүн саашалан шажанай ажаябуулагшанарай бэшэһэн түүхэ шастирта хэтэ үргэмжэлхэ, тэнгэри бурханай хубилгаан дүрэ болгон магтан, сайшааха зэргээр һурталшалһаар эсэсэй эсэстэ үльгэр домогой «гайхамшагта» эди шэдитэн мэтэ боложо уламаар хоёрдогшо бурхан багша гэһэн сүсэгтэнэй дотор үргэмжэлэгдэһэн байгаа.

Бурханай шажан  VI зуунай үедэ Энэдхэгтэ үүсээд манай ээрын VII зуунай үедэ Түбэдтэ нэбтэрбэ. ХIV зуунай һүүлһээ эхилэн шара малгайтанай болон улаан малгайтанай хоёр урасхал һалан тус тусай нүлөө дэлгэрүүлхээр өрсөлдсөнөөс Төвдөд шарын шашин маш хурдан дэлгэрэв.

Бурхны шашинд шинэчлэлт хийж шар малгайтны гү, али Шарын шашныг үндэслэгч нь Төвд лам Зонхав [1357-1419] болно. Тиймээс шарын шашныг Зонхавын шашин ч гэдэг.

Монгол оронд буддын шашин нийт гурван удаа нэвтэрсний гуравдах тохиолдол нь үлүү их амжилтыг олон дэлгэрчээ.

Өмнө нь хоёр ч удаа нэвтрээд төрийн шашин болж Их хаадын дэмжлэгийг олж байсан ч хаад язгууртны орд өргөөнөөс төдий л хальж чадаагүй байна. ХYI зууны хоёрдугаар хагасаас Монголд бурханы шашны шарын урсгал хүчтэй нэвтрэн дэлгэрлийг олнхэй. Шарын шашин чухам яагаад энэ үед хүчтэй дэлгэрэх болов гэвэл тухайн үеийн нийгэм, улс төрийн байдал Монгол, Төвд хоёр улсын ашиг сонирхол нэгдэн нийлснээс болнхэй. Үүнд хэд хэдэн хүчин зүйл нөлөөлнхэй.

Эв нэгдлийнхээ хүчээр дэлхийг нэгтгэж байсан Монголчууд өөр хоорондоо нэгдэж чадахаа болив. Тиймээс улс орны нэгдмэл байдлыг сэргээн бэхжүүлэх үүднээс Монгол нутгийн эрх баригчид Төвдтэй холбоо тогтоон шашин дэлгэрүүлж оюун санааны хувьд нэгтгэх бодлого явуулсан гэлцэх. Харь оронд бусдыг дарангуйлан сууж байсан ноёд, сурвалжтанууд нутагтаа ирж эзэмшил нутаг, албат харьяат эд баялаг эрх мэдлээ булаалдан хоорондоо ширүүн тэмцэлдсэн нь жирийн олон түмнийг дайн дажнаар залхаах тайван амьдралыг хүсэх болсонтой бурханы шашны гол номлол тохирсон байх тал бий. Улсын зүгээс лам нарын эрх дархыг хуульчлан биелүүлж дэмжих бодлого явуулсан. Лам нарын зүгээс жирийн олон түмнийг бурханы шашинд оруулахын тулд эдийн засгийн урамшуулал үзүүлсэн нь шашин дэлгэрэх чухал хөшүүрэг болов. Бөөгийн хойллоглох ёсыг халж хүн нас барахад хүн амьтны амь таслахыг хориглосон нь олныг татсан гэдэг.

Төвдийн эрх баригчид Хятадаас өөрийн улс орон тусгаар тогтнолоо хамгаалахад Монголоос цэрэг улс төрийн дэмжлэг авах зорилгоор өөрсдийн шашныг дэлгэрүүлж Монголчуудтай холбоо тогтоох сонирхолтой байсан байна. Төвд дэх бурханы шашны улаан ба шарын урсгалын эрх баригчдын аль аль нь монголчуудаас цэрэг зэвсгийн дэмжлэгэ авч төвд дахь ноёрхох байр сууриа бэхжүүлэхийг хүсэмжилж байнхэй. Монголчуудыг шашиндаа оруулснаас сүсэгтнийхээ тоог нэмэгдүүлж нөлөөллийнхөө хүрээг тэлж төвд улс азийн улс төрийн тавцанд өөрийн эзлэх байр суурь, нэр хүндийг өсгөх зорилготой байв.

Шарын шажаниинь өөрын үзэл номлол юртэмсые үзэхэ үзэлын үндэһые болобоһоруулжа тэлжэ ерэһэн түүхэн үзэл, тэрээй номлолой мүн шанар, ушар шалтгаантай согсо шажан бэлэй.

Шарын шажанай ёһо зүйн һургаал дотороо һанбаартан нарын ёһо һуртахуун, мүргэлэй ёһо һуртахуун, сүсэгтэнэй ёһо һуртахуун, тэрэшлэн бурханай шажанай доторхи томохон шэглэлээрээ эхэ хүлэгэнэй бага хүлэгэнэй, ошорто хүлэгэнэй ёһо һургаал гэгшэлэн ялгабарладаг.

Бурханай шажаниинь 2500 гаруй жэлын турша өөрын үзэл һургаалые багтааһан номын эхэ соморлиг үб сан үлдээһэн болоод иинхүү номой эхэ сан хүмрэг анха Энэдхэг орондо «Гурбан аймаг һабай ном» гэһэн нэрээр алдаршаба.

Гурбан аймаг һабай номой сомирлогой доторһоо хамагай эртын номготголой аймаг һаб гэгшье болоод тус сударта бурханай шажанай ёһоной субарга гэлэн, гэлэмаа сахилтанай даган мүрдэхэ, сахил санбаарай горим дэглэмые нарииһаган заахан хамта сахил санбаар тус бүрые алдажа гажуудуулха ябадалда тохирохо гэһэгээл залхаһаа бүхэниие энгын хэб хэмжээ шардлагаһаа эхилэн бүхээл бүтэн тогтолсоо хүрэтэр багтаан оруулжаа. тэрээй юртэмсые үзэхэ үзын гол үндэһые бэшэһэнэй хамта энэдхэгэй зан заншал арадай уламжлалта шажанай олон шиглэлэй тухай мэдэлэгые багтааһан олон судар оруулжоо. Мүн бурханай шажанай үндэһэн номлол тогтоһон таалалые гүнзгырүүлэн судар тарни болон ёһо ябадалай шиглэлын гол үзэл һурталые дэлгэрэнгүй һурталжалжаа.

Гурбан аймаг һабай номой хамагай һүүлшын гудхаар соморлиг «Илта номой аймаг сан» мүн болоно. Иимэ илта номой аймаг сан боло һаб шимын юртэмсэ, һайн муу сэдьхэл, сансар, нирвана, юртэмсын тогтосо, зохёон байгуулалта зэргэые 4 үнэнэй ялгабраар нарыбшлан үзүүлһэн шажан, гүн ухаанай номой соморлиг ажаа.

Бурханай шажан Түбэд орондо дэлгэршэ эхилхэ саг мүшһөө эхилэн Түбэдэй шажанай олон урсгалынхан Бурханай шажанай номлол һургаалые өөр өөрынхөөрөө олон түмэн инзаар хэсэгшэлэн оршуулжа байһан болоод тэрэнь саашадаа бурханай шажанай номлолой үндэһэ һанаа, агуулга, үгэ үзэгые ойлгомжо согсо, нэгэдмэл хэбээр үлдээхэдэ бэрхэшээлтэй болгожоо. Шухам энэ үедэ Түбэд хэлэнээ оршуулһан бурханай шажанай зохёолуудые схемшлэн ангилха оролдологые хэжэ эхилһэн байна. Түбэд хэлэндэ оршуулһан бурханай шажанай бүхэ ном зохёолые түбэдэй эрдэмтэн Будом Ринчендүбэ (1290—1364) тэргүүн ХIY зуунай үедэ эмхэтгэн суглуулжа Ганжуур, Данжуур гэжэ хоёр эхэ соморлиг болгоһон байдаг.




#Article 207: Томас Эдисон (231 words)


Томас Альва Эдисон (1847 оной 2 һарын 11 - 1931 оной 10 һарын 18) амидаралые хамагай ехээр хялбаршалһан нээлтүүдые хэһэн АНУ-ай зохёон бүтээгшэ, бизнесмен байба.

Тэрээр мянга дабаһан нээлтын зохёогшын эрхые абаһан байдаг. Хамагай гол нээлтүүд сахилгаан гэрэл, нүүрһэнтүрэгшын эсэргүүсэлтэй харилсуур утаһа, дуу бэшлэгэй машина фонограф болон кино гаргадаг машина кинофотограф юм. Мүн туршилта хэхэ зорюулалтатай анханай үйлдэбэрлэлэй, шэнжэлгээ һудалгаанай лабораториие байгуулжаа.

Эдисон бага наһандаа юрэдөө 3 һара лэ һургуулида ябажаа. Хүүгэд байхадаа улаан эсэргэнэ тусаһанай уламһаа сонсогол муудаһан болобошье үүные ойлгоогүйгэһээ һураха шадбаргүй гэһэн тодотголтойгоор түүные һургууляаһа гаргажаа. Һургууляаһа гарһанай дараа эжиинь гэрээр болобосрол олгон түүнэй хамагай гол онсолог шанар болохо эсэс түгэсгэлгүй сонюуша зангай һуурые табижа үгэшээ. Хэһэг хугасаанай дараа Эдисондо тусгай багшаар хэшээл заалгажа эхилһэн болоод анханай туршилтаа 10 наһатайдаа гэрынхээ дээбэрэй хонгилдо хэжэ, эндэ лэ хими, электрон оршоной тухай юрэнхы ойлголтые өөрөө һуршээ.

Фонографын дараа Эдисон сахилгаан гэрэл хэхээр махран оролдожо эхилбэ. Англиин зохёон бүтээгшэ Жозеф Сван 20 жэлэй турш үүные туршаһан байна. Шиидэнгэй бүмбэлгые анха Жозеф Сван бүтээһэншье шэл хагарха юмуу эбдэрһэн үедэ холболтые дахин шэнэшэлхэ хэрэг гардаг байгаа. Өөрөөр хэлбэл одоогойнхо шигэ зүгээр лэ шэнэ шэл эргүүлжэ оруулалгүй, заабал системые шэнэшэлдэг байба. Тусгай эршэм хүсэн үүсгүүр болон тарааха системые Эдисон анха бодожо оложоо. Анханай сахилгаанай шугам сүлжээг Нью Йоркдо Эдисоной түлэблэгөөнэй дагуу байгуулжаа.

Эдисон хоёр дахин гэрлэжэ зургаан хүүгэдтэй боложо. Наһан эсэһэлэтлээ шэнэ нээлтэ хэхээр оролдожо байгаа. Түүнэй ажаглалта, туршалтаа тэмдэглэһэн 3400 дэбтэр үлэһэн байна.




#Article 208: Лалын шажан (517 words)


Лалын шажан гү, али ислам (арабаар الإسلام — «үгэ дууламгай»), гээшэ VII-дугаар зуун жэлдэ Баруун Аравида бии болоһон дэлхэйн шажан юм. Үндэһэлэгшэ — араб лүндэншэ Мухаммед (632 ондо наһа бараа) юм. Тус шажаниие шүтэгшэ зониие лала гэнэ. Лалын һургаалай һорболжо — Коран. Арюун ёһо заншалые Мухаммед тухай туужаһаа (хадис) бүридэһэн Сунна гэнэ. Лалын шажанай хуули ёһониинь шаридта агуулна. Сүмэ хиидэй албан ёһоной хэлэн — араб хэлэн юм.

Лалын шажанай гол тогтоолнуудые табан багана (аркян ад-дин) гэнэ. Эдэː

Лалын шажантан Аллах, ангел, арюун судар, шүүлтын үдэр, хуби заяанда этигэнэ. Лалын шажан сунни, шиит гэхэ үндэһэн урасхалтай. Этигэгшэдэй тоогоор дэлхэйн хоёрдохи томо шажан юм. 28 улас гүрэндэ лалын шажан албан ёһоной шажан мүн.

Монголшуудай хэрэглэдэг «лала» гэхэ үгэнь түбэд хэлэнэй «лало» (, kla klo; монголшолбол Буруу номтон) гэхэ үгэнһээ гаралтай буруу ойлголто болоод дэлхэйн бүхэ хэлэндэ лалын шажан, мусульман хэмээн хэлэгдэдэг.

Бурханай номнолдо харшалһан һаад, һандарал хэдэг хүнүүдые лала гэдэг. Буруу үзэлтэн гэхэдэ болохо. Энэдхэг орондо Будда бурханай хойто тээнь мусульман зон ерэжэ, Буддын үедэ байһан бүхы дасан, һүмэнүүдые һандаргаа, номуудыень галдажа, үгы болгожо, ехэ хохидол үзүүлээ. Тиимэһээ Энэдхэгтэ лала гэжэ мусульман шажантаниие нэрлэдэг.

Дэлхэйн гол гурбан шажанай эгээн залуу шажан хадаа лалын шажан юм. Лалын шажаниие үндэһэлэгшэ Муххамед 570 ондо Меккада (мүнөөгэй Саудай Арабай ниислэлһээ 900 км холо байрладаг арюун хото) түрөө. Тэрэ курайш омогой доторхи хашим обогһоо гарбалтай ба багаһаа үншэрэн, абга аха Абу Талибай һанаашархалгада урган бодоо. Тэрэ 25 наһандаа шэгнүүр тээхэ боложо удалгүй Абд Аль-Уззаһаа гаралтай баян, нүхэрһөө гээгдэһэн эхэнэр Хадижатай гэрлэһэн байна. Хадиджа Муххамедһааа 15 наһаар эгэшэ байһан ба тэрэнэй журамта эхэнэр, жэнхэни дүтэ туһалагша байгаа.

Муххамед курайшуудай уламжалал ёһоор, жэл бүри нэгэ һара үлүү хугасаанда Меккагай ойролсоохи Хира уулын агыда даян хэдэг байгаа. Иимэ даяаншалалай үеэр тэрэнэй урда сахюусан тэнгэри Жибраил үзэгдэбэ. Тэрэ Муххамедые «Унша» гэжэ шаардахада, «Юу уншаха бэлэй ?» гэжэ Муххамед харюулба. «Хүмүүниие бүлеэн нүжинһөө бүтээһэн Бүтээгшэ Аллахайнгаа түлөө унша, үзэг бэхэдэ һурган, хүмүүнэй мэдэхэгүй зүйлыень мэдүүлжэ үгэһэн Үгөөмэр дээдэ Бурханшни тэрэ гэбэ (96:1-5). Энэниие уншаһанай һүүлдэ Муххамед һэрэбэ.

Тэрэниие агыһаа гаража, уулын бэлдэ ерэһэн хойно тэнгэриһээ «Мухаммедаа ши хадаа Аллахай элшэн, харин би Жибраил байна» гэһэн дуу хоолой соносогдобо. Удангүй Муххамед гэртээ ерэжэ үзэжэ хараһанаа эхэнэртээ дуулгаба. Энэ тэрэнэй һамган болон үрэшэлжэ абаһан хүбүүн Зейд ибн Хариса Али хоёр эгээн түрүү дагалдагша болобо. Гэбэшье тэрэнэй зам дардан байһангүй. 619 ондо тэрэнэй түшэг тулгуури боложо байһан эхэнэр Хадижа, Абу Талиб хоёр дараалан наһа бараа. 630 ондо Меккае арюун хото гэһэн хүлеэн зүбшөөрхэ, бүхэ онгон шүтээнүүдые усадхан, ганса Бурханда этигэхэ, Каабада бүхы лалын шажантан сүмэ байгуулха тохиролсоо хэгдэбэ.

Муххамед 632 оной 1 һарада Меккада мүргөөд Медина руу ябаһан юм. Энэ тэрэнэй эгээн һүүлшын гү, али һалаха ёһоной мүргэл байгаа. 632 оной 7 һарада гү, али 62 наһандаа өөдэ болобо. Муххамед өөрын залгамжалагшые нэрлэжэ амжалгүй өөдэ болоһон байна. Энэ лалын шажантад хоорондо маргаан үүсхэбэ. Маргаанда мухажирууд илажа Абу Бакр халиф болобо. Тэрэнэй һүүлдэ Омар аль-Хаттаб халифаар һууһан 634—644 оной хоорондо лалын эзэнтэ гүрэнэй ехэнхинь бүрилдэн тогтоһон юм. Һүүлдын халиф Усман ибн Аффан байгаа. Харин дүрбэдүгээр халифаар Али ибн Абу Талиб 656—661 оной хоорондо һууһан . Эдэ дүрбэн халифые лалын уламжалалда арюун ябадалта гээд нэрлэнэ. Энэ дүрбэнэй үедэ лалашууд арабай юртэмсые бүрин захиргаандаа оруулһан юм.




#Article 209: Һенри Форд (119 words)


Һенри Форд (, 1863 оной 7 һарын 30 - 1947 оной 4 һарын 7) — дэлхэйдэ алдаршаһан АНУ-ай Форд Мотор компаниин үндэһэлэгшэ болоод анха удаагаа үйлдэбэрлэлдэ угсралтын дамжалагые нэбтэрүүлһэн хүн юм. Түүнэй үйлдэбэрлэһэн Форд Т загбар Америкын ниигэм, ажа үйлдэбэрлэлэй һалбарта хубисхал хэһэн. Тэрээр сусашгүй ажал хэрэгшэ, зохёон бүтээгшэ байһан болоод АНУ-ай патентын албанһаа 161 патент өөрынгөө нэрэ дээрэ абаша байжаа. Форд мотор компаниин эзэн гэдгынхээ хубида тэрээр дэлхэйн хамагай баян, алдартай хүмэсэй нэгэ байба. Форд үйлдэбэрлэлэйнхээ зардалые бууруулжа, али болохо хямда боломжой үнэтэй машина бүтээн, илүү олон хүндэ машинтай болохо боломжо олгохые хэшээжэ байба. Наһа нүгшэхэ үедээ Форд өөрын хүрэнгынгөө нилээн ехэ хубиие Форд санда үлдээһэншье өөрынгөө гэр бүлэдэ Форд Мотор компаниие ударидажа, эзэмшэхэ бүхэ эрхые үлдээһэн ажаа.




#Article 210: Йоһанн Гутенберг (129 words)


Иоханн Гутенберг (; 1398 ондо түрэжэ 1468 оной 2 һарын 3-нда наһа бараһан) — 1439 оной үедэ Европодо анха удаа зөөдэг үзэгтэй хэблэлэй аргые хэрэглэһэн, дэлхэйдэ анха удаа механик хэблэлэй һуури машин зохёон бүтээһэн Германиин алтанай дархан, хэблэгшэ юм. Тэрэнэй томохон бүтээл болохо Гутенбергиин библи (42 мүртэ Библи гэдэг) гоо зүй, техникын шанараараа үнэлэгдэһээр ерэһэн.
 
Зөөдэг үзэгые хэрэглэһэнээр Европын ном хэблэлэй гол арга байһан гар бэшэмэл, болон модон барын хэблэлэй аргые халажа, Европын ном хэблэлэй һалбарида хубисхал хэһэн юм. Гутенбергэй хэблэлэй технологи Европодо түргэн дэлгэршэ, Европын Һэргэн мандалтада түлхэсэ үгэһэн нэгэн хүсэн зүйлэ боложоо.  
Гутенберг олон ниитэдэ алдартай хүн байһаар байгаа юм. Тухайлбал 1999 ондо AE Network тэрэниие Мянганай хүн гэжэ тоосоһон бол 1997 ондо Time–Life сэтгүүл Гутенбергэй зохёон бүтээһэн хэблэлэй машиные хоёрдахи мянганай хамагай шухала нээлтэ гэжэ һунгаһан.




#Article 211: Исаак Ньютон (567 words)


Сёр Исаак Ньютон (, 1643 оной 1 һарын 4 — 1727 оной 3 һарын 31 [хуушанай тоололоор 1642.12.25 - 1726.3.20]) —Англиин физик, математик, одон орон һудлааша, байгаалиин гүн ухаанша, алхимиша, теологиша байжаа. Түүнэй 1687 ондо хэблэгдэһэн Байгаалиин философийн гүн ухаанай заршамууд (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) шэнжэлхэ ухаанай түүхэн дахи хамагай ехэ нүлөөтэй ном гэгдэдэг байна. Тэрээр энэхүү номондоо бүхэ юртэмсын таталсалай хуули болон хүдэлгөөнэй гурбан хуулинуудые тодорхойлһон болон дараагай гурбан зуунай туршад юртэмсые үзэхэ шэнжэлхэ ухаанай үзэлдэ дабамгайлжа, оршон үеын инженершэлэлые эхилүүлһэн һунгадаг механикын һалбариие эхилүүлжээ. Ньютон Кеплерэй гарагуудай хүдэлгөөнэй хуулинууд ба өөрынгөө таталсалац хүсэнэй онол хоёр бэе бэендээ ниисэжэ байгаае харуулан, дэлхэйн дээрэхэ зүйлүүд ба сансарта бай зүйлүүд эжил байгаалиин хуулинуудта захирагдадагые үзүүлһэн байна. Үүнэй үрэ дүндэ нараные наранай аймагай түбдэ бай гэдэгые бүрмүһэн батлажа, шэнжэлхэ ухаанай хубисхалые улам хүгжүүлжээ.

Механикиин һалбарида тэрээр импульс хадгалагдаха хуули ба үнсэгэй импульсиин хуулиие тодорхойон байна. Гэрэлэй һалбарида ойдог дуран абайе зохёон бүтээжэ, сагаан гэрэл призмааар дамжахадаа задардагые ажаглан үнгэнэй хуулиие нээжээ. Тэрээр мүн хүргэлтые хуулиие нээжэ, дуунай хурданые һудалһан байна.

Тоогой ухаанда Готфрид Ляйбництай хамта интеграл ба дифференциал тоололые хүгжүүлжээ. Мүн биномой теоремые нээжэ, функци дахи изагууруудай тоое тоосоолхо Ньютоной аргае гаргажа, хүсэнэй субааг һудалхад оролсоһон байна.

Шэнжэлхэ ухаанай түүхэндэ хэн илүү ехэ нүлөө үзүүлһэн бэ хэмээхэ 2005 оной Хаанай ниигэмлэгэй һудалгаанда Ньютоные Альберт Эйнштейнһээ илүү ехэ нүлөө үзүүлһэн гэһэн дүн гаршээ.

Ньютон үнэхээр гайхалтай, хасэрхалтай үбэрмэсэ хүн байһан юм. Юугааршье зүйрлэмгүй содо ухаантай тэгһэн мүрэтлөө зожиг, заримдаа алмай, ухаан һанаа орон гаран гэмээр хүн. Түүнэйе заримдаа үглөө һэрээд орон дээрээһээ боһохоо мартан, хүлөө һаблан хэдэншье сагаар хамаагүй хүдэлгөөнгүй һуудаг гэлсэдэг байба. Өөрөө байгуулһан лаброторидо Ньютон маша хасэн һонин туршилтууд хэдэг байба. Нэгэ удаа Ньютон оёдолой машинай зүү шиг урта тэмтрүүл багажые нюудэнэйхээ ухархай руу гүн оруулан хатгажа, нүдний ухархайн цаад хананд юу байгааг туршиж үзсэн гэдэг. Хачирхалтай нь азаар ямар ч муу юм бололгүй үнгэрһэн бололтой. Өөр нэгэ удаа тэрээр Наран хүнэй нюудэндэ ямар нүлөө үзүүлэхые һудлаха зорилгоор Наран руу болохо хэмжээндэ тултал удаан хугасаагаар эгэслэн шэртээдэ дараа харанхуй үрөөндэ хэдэ хонго һуужа нюудээ эдхээхэ хэрэг гараһан гэдэг. Дахин аза тааршье эрүүл мэндэдэ муугаар нүлөөлэхэ юм уширсангүй.

Энэ бүхэ хашан ааша, гүн алмайралын саана гайхамшагтай дээдэ оюун, һуута ухаан байһан юм. Оюутан байхадаа Ньютон тэрэ үедэ заадаг байһан юрэдэй тоогой ухаанай хэмэжээ хизаарлалтанда бухимдан соо шэнэ түрэлэй тоосоологшо бүтээһэншье энэ тухайгаа 27 жэлэй дараа лэ бусадта хэлһэн ажа. Үүнтэй нэгэн адилаар тэрбээр спектроскопой үндэһые табиһан гайхалтай нээлтэ оптикын һалбарида хэһэншье энэ тухайгаа бусадта хэлэлгүй 30 жэл дарһан байдаг.

Тэрээр ерэн буһын ухаантай байһаншье жэнхэни шэнжэлхэ ухаан түүнэй оюуной зүбхэн хэһэгхэн хубиие лэ эзэлжэ байһан бололтой. Арианизм хэмээн нэрэлэгдэдэг, Арюун Гурбал (эсэгэ, хүү, арюун һүнһэ) гэжэ байхагүй гэжэ үзэдэг тэрһүүд үзэл баримталдаг нюуса бүлгэмэй гишүүн Ньютон байба. Югөөтэй Кэмбриж дэхэ Ньютоной ажалалажа байһан Коллеж Тринити гэдэг нэрэтэй байһан юм. Тэрээр Иерусалим дахи Соломон хаанай сүмын шалые хэдэншье сагаар зогсолтогүй шэртэн уг шалай хээ угалзанай саана нюуса тэмдэг байгаа гэжэ хайдаг байһан болон энэ дохёондо Иисус дэлхэйдэ дахин хэзээ ерэхые кодолж үлдээһэн гэдэгтэ этигэдэг байба. Мүн алхимида маша ехэ саг зарсуулдаг байжээ. 1936 ондо Жон Мэйнард Кэйнс Ньютоной бэшэг сааһые дуудалага худалдаагаар худалдажа абаад нээжэ үзэхэд тэнэдэ огторгуй гарагай тухай бэшэ харин хэрхэн һуури металуудые алтан болгон хубиргаха тухай бэшэжэ һудалһан байхые хараада маша ехэ гайхаһан гэдэг. 1970-аад ондо Ньютоной үһэндэ хэһэн һудалгаагаар түүнэй үһэнһээ алхимишадай ехэдэ һонирхон һудалдаг мүнгэн уһан энгэй хүнэйхэһээ бараг 40 дахин ехэ байгаа элирһэн. Шухамдаа тиимэшье ушарһаа тэрэ үглөө оронооһоо боһохоо мартшахдаг байһан байжа магадгүй.




#Article 212: Луи Пастер (137 words)


Луи Пастер ( 1822 оной 12 һарын 27-ндо түрэжэ, 1895 оной 9 һарын 28-нда наһа бараһан) Франциин Доло хотодо түрэһэн Франциин химик, микробиолог. Тэрээр үбшэн үүһэгэхэ ушар шалтагаан, үбшэнһөө уридшалан һануулха талаар гайхамшагтай нээлтэ хэһэнээрээ хамагай ехэ алдаршаһан. 

Тухайлбал тэрэ түрэхын халуунһаа болодог эхын эндэгдэлые бууруулжа, галзуу үбшэнэй эсэрэг анханай вакцина бии болгообо. Түүнэй туршалагай ажалууд үбшэные нян үүһэгэдэг гэхэ онолые баталһан. Луи Пастер мүн һүн, дараһанһаа үбшэлдэг ябадалые зогсоохо арга (арюутгаха пастеризациин арга) һэдэһэнээрээ олон ниитэдэ хамагай ехэ алдаршаһан. Тэрээр микробиологиин һалбариие үндэһэлэгшэ гурбан эрдэмтэнэй нэгэ гэжэ тоосогдодог. Нүгөө хоёр Фердинанд Кон, Роберт Кох хоёр юм. Пастер мүн химиин шэнжэлхэ ухаанай һалбарида олон нээлэтэ хэһэнһээ хамагай алдартай зарим талаһатын асимметриин молекул үндэһэлэлые гаргажа ерэһэн ябадал юм. Түүнэй согсос Парис дахи Пастериин хүрээлэнгэй доор тусгай бунханда байрладаг.

The complete work of Pasteur, BNF (Bibliothèque nationale de France)




#Article 213: Джеймс Уатт (284 words)


Джеймс Уатт (, 1736 оной 1 дүгээр һарын 19-ндэ түрөө, 1819 оной 8 дугаар сарын 25-нда наһа бараһан) — Шотландын зохёон бүтээгшэ, механик инженер болоод Ньюкоменай уурын хүдэлгүүрые һайжаруулһан Ехэ Британиин Хаанта Улас болон дэлхэй дахинда ажа үйлдэбэрэй хубисхалаар абашарха өөршэлэлтэй һуури боложо үгэһэн.

Джэймс Уатт 1736 оной 1 дүгээр һарын 19-ндэ Клайдай булангийн Рэнфрэширай Гринок хотодо түрэбэ. Түүнэй эсэгэ уһан онгосо барихаһаа гадана, уһан онгосотой гүйсэдхэгшэ байһан болоод хотынгоо юрэнхы хуули сахюулагшаар ажалалжа байһан боло түүнэй эхэ Агнес Муйрхэд нэрэ хүндэтэй гэр бүлэһээ гаралтай үндэр болбосоролтой эмэгтэй байба. Эсэгэ эхэ хоюулаа пресвисерианизм шажантай байһан болоод хатуу ковенантерүүд байба. Уаттай үбэг эсэгэ Томас Уатт тоогой ухаанай багша, Картсбёрнэй баронай хуули сахюулагша байгаа. Уатт һургуулида тогтомол ябажа шадаагүй. Эхилээд эхэ гэрээрээ түүндэ багшалжа байһан болобошье һүүлдэ Гринокой бага һургуулида ороһон. Тэрээр гарай маша ехэ дүйтэй болоод тоогой ухаанта абьяастай болохоо харуулаа. Хэдыхээр латин, грек хэлэнүүдтэ һонирхолгүй байһан абашье шотландиин арад түмэнэй домог яриаг шэмтэн һонирхожо байба.

Түүные 18-тайда эхэ наһа баража, эсэгынхэ бэе доройтожо эхилбэ. Уатт Лондон руу хэмжэхэ багажа хэрэгһэл хэжэ һурахаар нэгэ жэлын хугасаатай ябажа ерээд Глазгодо багажа хэрэгсэл хэхэ бизнесээ байгуулахые зорибо. Гэбшье тэрээр дадалгын долоон жэлын хугасаагаа дүүргээгүй байһан ушарһаа хэдыгээр Шотландта тоогой ухаан багажа хэрэгсэл хэдэг өөр хүн байгаагүй болобошье Глазгогой алхашадай холбоо (алха хэрэглэдэг бүхы гар уршуудын нэгэдхэһэн) түүнэй үргэдэлые хүлээжэ абаагүй.

Уаттые энэхүү хүндэ байдалһаа Глазгогой Ехэ һургуулиин гурбан профессор абаража, ехэ һургуулиинхаа дотор зүжэг цех байгуулха боломжо үгэбэ. 1758 ондо энэ цех байгуулагдаһан болоод дээрэхэ гурбан профессорой нэгэ физик, химик Джозеф Блэк Уаттай анда нүхэр болоһон.

Уатт Джон нэрэтэй ахатай байһан болоод Джеймсые 17-тойдо хүлэг онгосоной сүйрэлээр наһа бараһан.

Баултон Ваттые бүлүүрэй хүдэлгөөные нунтаглаха, нэхэхэ, тээрэмдэхэ эргэлтэтэ хүсэн болгохые итагаһанаар шэнэ бүтээлые хэрэглэхэ һалбарые маша ехэ үргэжүүлээ һэн.




#Article 214: Ушар ухаан (107 words)


Ушар ухаан (цадма ( буюу логика ), зүб шалтагаан ба үндэһэлэлтэй дүгэнэлтын заршимуудын албанай зохёон байгуулалтай һудалгаа юм. Эхэндээ компьютерай шэнжэлхэ ухаан ба тоогой ухаанай, гүн ухаанай һургуултуудта ушар ухааные оюуной ажалалгаануудта хэрэглэдэг. Тэрэ төөригдэлүүд байха ба түрэлүүд хүсэнтэй байха утгуудай юрэнхы хэлбэрүүдые шалгана. Гүн ухаан зарим албанай хэлэнэй дотор үндэһэлэлтэй дүгэнэлтүүдэй һудалгаа байна. Ушар ухаанай һудалгаае тоогой ухаанай ёһо һуртахуун ирагуу найрагай хэһэгүүдтэ ехэд хэрэглэдэг. Эртын Греци, Римэй, Энэдхэгэй эрхэншэлүүдтэ маргаанай ушар ухаанай һудалгаанууд байһан. Тэрэ баһа дүрэмэй ном ба элтгэхэ урлагые багтааһан зүйлэ тогтолой жирэй һудалгаае һонгодог. Аристотелиин дүрэмээр гүн ухаанда бататай байра һуури эзлүүлһэн. Ушар ухааные үргэлжэ хоёр хэһэгтэ нэгдэгэн дүгнэжэ шалтагаан руу хубаадаг.




#Article 215: Гүн ухаан (242 words)


Гүн ухаан гү, али философи (грек φιλοσοφία) — хорбоо юртэмсэ ба хүнэй ниигэмэй мүн шанар, түүншэлэн хүнэй амидаралай утга ушарай талаар эсэслэн тунгаажа, али болохо түгээмлээр зүбшөөрэгдэхүйсэ тайлбарые хайжа һудлаха ухаан юм.
 
Гүн ухаан гэдэг грек хэлэнэй φίλος гү, али дураха, σοφία гү, али сэс мэргэн гэһэн хоёр үгэнэй ниилбэрһээ гаралтай болоод сэс мэргэндэ дураха гэдэг утгаар хэрэглэгдэжэ байба.

Гүн ухаан гэдэг боло бидэ улам илүү мэргэн ухаантай болохо, өөрыгөө гүн Гүнзыгэй ухамсарлан улам һайн хүн болохо зорилгоор үйлдэжэ, үнэлжэ сэгнэжэ, оюун дүгнэлтэ гаргажа байгаа тэрэ аргые бүтээлшэ шүүмжэлэлтэйгээр, системтэй шэнжэлэн һудлха ябадал юм.
 
Анханай агуу ехэ гүн ухаантан Сократ гүн ухаан боло амидаралай һонголто, үйлэ ажалалгаа болон сэтгэн бодохын зүб заршимые олохо зорилготой өөрыгөө шүүмжэлэлтэйгээр танин мэдэхэ үйлэ ябаса мүн гэжэ үзэжэ байба. Сократ асуулта-харюултын аргандаа өөрын алдаа болон юм мэдэхэгүй байгаагаа хүлээн зүбшөөрдэггүй зоной бэеэ тооһон бодолые бута сохихын тулда югөөдэлые ашиглаһан юм.

Гүн ухаантадай дотор философидо эсэргүү байра һууритай зон байһан. Гүн ухаан аша холбогдол багатай зүйлэ һудалдаг, болбол жэнхэни бэшэ хуурамша асуудалаар оролдодог, болбол оршин тогтоножо байгаа улас түрын байгуулалагые зүбтэгэхэд лэ үйлшэлдэг гэхэ мэтээр буруутгадаг байба. Манай үедэ гүн ухааные хамагай хайра найрагүй шүүмжэлһэн хүнэй нэгэ Австриин гүн ухаантан Витгенштайн байһан юм.

Мүн гүн ухаан хүн өөрыгөө танижа мэдэхэ һонирхолтой һалбари юм. Энэ һалбарида өөрыгөө яагад эндэ байгаае юу хэхые хүсэжэ байгаагаа ойлгохогүй хүндэ илүү тохиромжотой. Тэдэнэй амидаралда энэ һалбари тодорхой зорилготой баһа яаруу бэшэ уужуу болгоно. Гэхэдээ зүбхэн иимэ зондо зорюулһан юм бэшэ бүхы хүндэ нээлтэтэй




#Article 216: Рене Декарт (176 words)


Рене Декарт (; , 1591 оной 3 һарын 31 - 1650 оной 2 һарын 11) — Франциин тоогой ухаантан, гүн ухаантан, бүдэй зүйшэ, физиологиин эрдэмтэн болоод аналитик геометриин болон оршин үеын гүн ухаанай эсэгэ, бүдэй зүйн үзэгдэлэй «рефлексай механизмые» нээһэн габьяатан юм.

Франциин «Эндр и Луара» хэмээхэ гол дагууха нютагай тосогоной хуралай гишүүнэй хүбүүн болон мэндэлжэ байһан. Нэгэ наһатайда эхэ өөд болоһон болоод арбан нэгэн наһатайдаа Ла-Флешиин дунда һургуулида орожо һуралсажа байһан. Эсэгэ хуули болгохые хүсэһэн тула 1616 ондо хуулиин мэргэжэлэй дээдэ һургуулида һуралсахаар ороһоншье түдэ удалгүй гарша 1618 ондо Морис Оранскайн армида сэрэгэй алба хаахаар ябажаа байһан. Энгэжэ ябахадаа Даниин эрдэмтэн Исаак Бахмантай танилсан Тооной ухаан, гүн ухааные һудлаха боложо байһан. 1619 оной арбаннэгэдүгээр һарын 11-ндэ аналтик геометриин үндэһые табижа байһан. Түүнһээ хойшо Декарт гүн ухааные хамтатган һудалжа, олон арбан ном бэшэһэнэй доторһоо «Оюун һанаагаа ударидаха» Regulae ad directionem ingenii(1626-1628), «Дэлхэй ба хүн» Le Monde and L'Homme(1630-1633), «Арга зүйн бодорол» Discours de la mйthode(1637), «Гүн ухаанай эхилэл»Meditationes de prima philosophia(1641), «Гүн ухаанай заршим» Principia philosophiae(1644) зэрэг нь алдартай юм.

Дүрэһэ бэшэлэг

Юрэнхы

Стэнфорд нэбтэрхэй толи




#Article 217: Зигмунд Фройд (216 words)


Зигмунд Фройд (, 1856 оной 5 һарын 6 – 1939 оной 9 һарын 23) — Австриин мэдрэлэй эмшэ (мэдрэлэй системай үбшэнгые эмшэлдэг хүн юм) мүн алдарт сэдьхэл зүйшэ байһан юм. Психоанализмын эсэгэ гэдэгээр маша олон хүн түүниие мэдэдэг. Монголшууд Фройд гэдэгшье герман хэлээр Фройд гэжэ дуудагдадаг тула Фройд гэжэ бэшэхэ зүб юм.

Түүниие анха Зигмунд Шломо Фройд гэжэ дуудадаг байһан болобошье тэрэ 21 наһатайдаа нэрээ Зигмунд Фройд болгон өөршэлһэн.

Зоной ухамсаргүй хэдэг үйлэдэлые шэнжэлхэ ухаанай аргаар хамагай анха һудалһанаараа Фройд сэдьхэл зүйн һалбарида шухала байра һуури эзэлдэг. Ухамсаргүй гэдэгэнь хүнэй бодолой нэгэ болоод мэдэгдэдэгүй мүн амархан ударидажа болдогогүй сэдьхэл мэдэрэлэй хэһэг юм. Ехэнхи хүн тэрэнэй энэ байра һууритай эблэрдэггүй байһан болоод Фройд зондо өөрэһэдынхэ мэдэгдэдэггүй далда бодол байдаг гэжэ үзэдэг байһан юм.

Анханай номоо бэшээд тэрэ Марта Белнэй гэдэг эмэгтэйтэй гэр бүлэ болоһон. Тэдэнхы 6 хүүгэдтэй байһан болоод хамагай багань болохо Анна Фройд мүн алдартай сэдьхэл шудалааша болоһон юм.

Фройд хүнэй хамагай шухала амида ябаха хэрэгсээнэй дараа сексай хэрэгсээ маша шухала гэжэ бододог байһан. Энэ хэрэгсээе тэрээр либидо гэжэ нэрлэһэн. Тэрээр хүн өөрыншье мэдэлгүй зарим зүйлые хэдэг либидогой үйлшэлэлһээ болодог гэжэ үзэдэг байһан.

Фройд 1930-аад оной үедэ Германида амидарша байба. Тэрэ Жүүд үндэһэтэн байһан ушар Хитлер түүндэ дургүй байһан юм. тэрэнэй номнуудые олоной нюудэн дээрэ галдан шатаалгажа байһан байна. Нацистуудай зарим түүниие хороохые хүсэдэг байжа байһан.




#Article 218: Наполеон Бонапарт (357 words)


Хожом Эзэн хаан Нэгэдүгээр Наполеон гэгдэхэ болоһон Наполеон Бонапарт (; 1769 оной 8-р һарын 15 — 1821 оной 5-р һарын 5) Европын түүхэндэ хамагай ехэ нүлөөлһэн, Франциин сэрэг, улас түрын зүтгэлтэн юм.

Корсикада түрэжэ, эхэ газарай Францида ехэ буунай офицер болон бэлтгэгдэһэн Наполеон Франциин анхадугаар бүгэдэ найрамдаха уласай үедэ алдар хүндэ оложо абаһан ба Франциин эсэрэг Анхадугаар Хоёрдугаар эбсэлэй эсэргэ дайнай ажалалгаае амжалтатай ударидаһан. 1799 ондо Бонапарт түрын эрьелтэ зохёон байгуулжа, өөрыгөө анханай консулаар томилжо, табан жэлэй дараа өөрыгөө Франциин Эзэн хаанаар үргэмжэлһэн. XIX зуунай эхэнэй арбан жэлдэ тэрээр Франциин анхадугаар эзэнтэ уласай армиие Европын томохон гүрэнүүдэй эсэргэ хүдэлгэжэ, Аустерлицай тулалдаан Вагнерай тулалдаан зэргэ олон тулалдаанда дараалһан илалтууд байгуулжа Европын эхэ газарда ноёлобо. Тэрээр үргэн эбсэл байгуулжа, анда нүхэд, аха дүү нараа Европын бусад уласуудта эрхэ баригшаар томилхо замаар Франциин нүлөөлэлэй хүрөөе тогтоожоо.

Наполеон шэнэшлэн байгуулһан Франциин армяар томохон илалтанууд байгуулжа, инза бүрын эхэ һурбалжаһаа тактикаа болобоһруулдаг бэлэй. Тэрэнэй сэрэгэй ажалалгаае дэлхэй даяар сэрэгэй академинуудта һудалдаг болоод түүхэндэ тодорһон хамагай агуу ехэ занжануудай нэгэ гэжэ тоосогдодог. Үрһэлдэгшэ, дайһануудта дарангуйлагша гэжэ үзэгдэдэг байһан болобошье Наполеон Баруун Европын ехэнхэ улас ороной гү, али Рома-Германай захиргаа-эрхэзүйн тогтолсоое болобоһоронгуй болгоһон, шүүхэ засаглалай үндэһэ болоһон Наполеоной кодекс гү, али Франциин анханай эрхэтэнэй хуулиие болобоһоруулһан гаргаһанаараа дурсагдадаг болоод одоо хүрэтэр хуулинуудай үзэл һанаа амида, хүсэн түгэлдэр мүрдэгдэжэ байдаг юм.

Наполеон Бонопарт 1769 оной 8 һарын 15-нда Корсика аралай Ажаччино хотодо Италиин сагааша Карла Бунопартегай хоёрдугаар хүбүүн боложо мэндэлээ. Тэрэ Францида ехэ буунай офицер болон ерэхэдээ нэрэеэ үлүү француулжа Наполеон Бонапарт болгобо. Тэрэнэй аба 16 зуунай үедэ Корсикада ерэһэн сагааша уласай хүбүүн байгаа. Наполеоной эжи Летициа Рамолинонь хүүгэдүүдээ хатуу шанга гараар хүмүүжүүлжэ байнгын сахилга бататай байхые шаардажа байба. Иимэ хүмүүжлээр хүмүүжэһэн Наполеон сэрэг болохо үлүү амар дүхэм болобо. Тэрэ дээрээ 1 ахатай Жосеф 6 дүүтэй Люсьен, Элиза, Луи, Паулина, Каролина, Жером. 1781 ондо Аутунай шажанай һургуулида элһэн орожо франци хэлэниие һуража түгэсһэн. Тэрэнэй багша дурсахадаа Наполеон ехэ зожиг ехэ аялагатай яридаг үүныгээ нээхэ хайхардаггүй хүүгэд, гэхыдээ газар зүй, түүхэ хоёрто дуратай тооной ухаан, геометри хоёрто абьяастай хүбүүн байба. Түүниие тэрэнэй багшань гахайлтай һайн уһан сэрэг болоно гэжээ. Гэбэшье Британиин флот дэлхэйдэ ноёрхожо эхилһэнээр тэрээр уһан сэрэг болохоһоо татгалзажа, Парис ябажа ехэ буунай ангида һуралсан түгэсбэ.




#Article 219: Дохолон Тэмүр (109 words)


Тэмүр (Монгол бэшэг: ), мүн Дохолон Тэмүр (Перс: تيمور لنگ Тимүр-э-ланг) гү, али Түмэр — боло Монголшуудай Барулас обогой хүн бэлэй. Тэрээр Мавереннахрда өөрын уласые байгуулжа, Үгэдэй хаанай угсаанай Сюрьгатмишь, Махмуд нарые хаанаар үргэмжилжэ байгаа. Тэмүр эмир солтойгоор түрын эрхиие барижа байба. Тэмүр Иран, Сири, Кавказай уласуудые байлдан дагуулаа. Мүн Алтан Ордон, Ойрхи Дорнод, Моголистан, Энэдхэг, Шэбэр рүү добтолгоон үйлдэжэ байба. 1405 ондо Тэмүр Минь уласые дайлахаар ябажа байхадаа наһа бараа. Нэгэн удаагиин тулалдаан хүлөө гэмтээн дохолон болоһоһоо Дохолон Тэмүр гэжэ түүхэндэ мүнхэрээ.

Хүүгэд байхааһаа сэрэгэй хэрэгтэ амидаралаа зорюулахаар шиидэжэ даһагал һургуулилда хэжэ 12 наһатайһаа эсэгээ даган дайн байлдаанда оролсожо эхилээ. Лалын шажаные шүтэдэг байһан узбекүүдтэй тэмсэхэд багагүй үүрэг гүйсэтгэжээ.




#Article 220: Һара (140 words)


Һара () гү, али Дабаа (; ) дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул, наранай аймагай табадахи томо дахуул юм. Дэлхэйн түб һарын түбһөө аласлаха дундажа зай 384,403 км гү, али дэлхэйн диаметрһаа гуша дахин ехэ. Энэгүүр системын массын түб (барицентр) дэлхэйн гадаргаһаа 1,700 км гүндэ гү, али дэлхэйн радиусай дүрбэнэй нэгэ зайда оршоно. Һара дэлхэйе 27.3 үдэр бүри нэгэ тойродог ба Дэлхэй-Һара-Наранай системын үетэ өөршэлэлтүүдэй уламһаа һара дэлхэйһээ олон олон хэлбэритэй (29.5 үдэр бүри үелдэг, үзэгдэхэ орбитын үе) харагдадаг байна.

Һарын диаметр дэлхэйн дүрбэнэй нэгэ оршом бай 3,474 км юм. Тиихэдэнь һарын гадаргын талмайнь дэлхэйн арбанай нэгэ, хуурай газарай дүрбэнэй нэгэтэй гү, али ойролсоогоор АНУ, ОХУ, Канадын ниитэ нютаг дэбисхэртэй тэнсэнэ. Эзлэхүүн дэлхэйн 2 хуби, гадарга дээрэхи татаха хүсэниинь дэлхэйн гадарга дээрэхи татаха хүсэнэй 17 % байдаг ажаа.
Һара дээрэ хүмүүн анха 1969 ондо 11-р Апполо газардаһан болоод одоогоор хүмүүнэй ошоһон ганса одон ороной бэетэ юм.




#Article 221: Нью-Йорк хото (366 words)


Нью-Йорк хото () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай хамагай ехэ хүнтэй хото, дэлхэйн дүрбэдэхи томо хотонуудай бөөгнэрэл болохо Үргэн Нью Йоркгай гол хото юм. Энэ хото Нью Йорк Можо Уласай зүүн эрэг дээрэ оршохо болон түрүүшынхиеэ 1625 ондо голландшууд худалдаанай база бологон байгуулһан. 1790 онһоо АНУ-ай хамагай томо хото болоһон. Мүн 1785 онһоо 1790 он хүрэтэр АНУ-ай ниислэл байгаа. Нью Йорк хото дэлхэйн худалдаа, санхүүгай шухала түбүүдэй нэгэ болон мэдээсэл, болбосорол, үзбэр үйлшилгээ, соёл уралиг, хубсаһанай загбар, сурталшалгаанай һалбаринуудта ехэд нүлөө үзүүлдэг. Нью Йорк олон уласай хэрэг ябадалда шухала байра һуури эзэлдэг болон Нэгэдэмэл Үндэһэнэй Байгуулгын түб байра эндэ байрлана.

Нью-Йорк хото Бронкс, Бруклин, Мэнхэттэн, Куинз, Стэйтен Айлэнд гэһэн табан дүүрэг гү, али бороутай. Эдэгээр можо уласай Бронкс, Кингс, Нью-Йорк, Квинз, Ричмонд каунтинуудтай ижил. 789,43 км² газар нютагта 8,2 сая хүн амитайгаараа Нью-Йорк хото АНУ-да хүн амын нягташалаараа тэргүүлдэг.

Хотын гол газарнууд олон уласта алдартай. XIX зуунай һүүл, XX зуунай эхин үедэ ерэһэн сая сая тооной сагаашанарые Эрхэ сүлөөнэй хүшөө угтан абашье байба. Урда Мэнхэттэндэхи Уолл Стрит Дэлхэйн хоёрдугаар дайнһаа хойшо дэлхэйн шухала санхүүгийн түб болоһон болон Нью Йоркгай хүрэнгын биржэ байрладаг газар юм. Эмпайр Стэйт Билдинг болон хуушын Дэлхэйн Худалдаанай Түбэй хоёр барилга зэрэг олон үндэр барилгууд байрлажа байгаа.

Нью Йоркдо олон соёлой хүдэлөөнүүд бии боложо хүгжэһэн. Эндэ; удха зохёол, ураг зурагай һалбарида Харлемай сэргэн мандалда, зурагда абстракт экспрессионизм, дуунда хип хоп, панк, сальса, Тин Пан алли гэхэ зэрэг урасхалнууд үүдээ. Бродвейн театр эндэ оршодог.

Нью-Йорк хото түүхынхээ ябасада олон ара нэрэтэй болоһон байна. Хото бүхэлдээ Готтам, Томо алим (The Big Apple) гэгдэдэг боло театрын түб болохо Бродвей Гол мүшэр (The Main Stem), Ехэ сагаан зам (The Great White Way) эсэбэл Реалто (The Realto) гэгдэдэг байна. Нью Йорк заримдаа зүгээр лэ «Хэзээшье унтадаггүй хото» (The City That Never Sleeps) хэмээгдэдэг.

Нью-Йорк хото АНУ-ай зүүн хойто хэһэг гү, али Нью Йорк можын зүүн урда хэһэгтэ 10 сая хүн амитай оршодог болон Бостон хото болон Вашингтон хотын дунда байрладаг. Байгаалиин тогтосо боомдо руу, мүн Атлантын далай руу урдадаг Хадсон голой эхэ һорболжо дээрэ байрлаһан тус хотые худалдаанай хото болгон хүгжүүлхэдэ гол нүхэсэл болоһон. Нью Йорк хото Мэнхэттэн, Стайтэн Айлэнд болон Лонг Айлэнд гэһэн 3 арал дээрэ байгуулдаһан газар хомсодоод хүрэжэ байгаалиин зэрэгсээ хүн амын үндэр нягтаралай асуудалтай тулгардажа байна.




#Article 222: Платон (159 words)


Платон (; буюу үргэн гэһэн утгатай үгэ MЭҮ 428 — 348) бол эртэнэй Грекай гүн ухаантан Сократай шаби юм. Гэхэдээ Платон Сократай һургуулиһаа тусгаарлажа Афинда өөрын бэе дааһан һургуули лицей байгуулжа «Бүгэдэ Найрамдаха Улас», «Федр», «Тимей», «Федон», «Критон».

Тэрэнэй шаби Аристотелиин хамтаар Платон байгаалиин гүн ухаан, шэнжэлхэ ухаан, баруун гүн ухаанай үндэһэ һууриие табяа.  Платон анха Сократын шаби байһан болоод Платонай сэтьгэлгээ маша ехэ нүлөөлээ.

Платонай бэшэгэй болобсорол Сократын диалогтань тусгалаа олоһон байдаг. Гушан табан диалог, 13 захидалые Платон бэшэһэн гэжэ үзэдэг байһан болобош оршон үедэ эрдэмтэд заримыень жэнхэни буса гэжэ һэжэглэжэ болоо. Платонай бэшэһэн бүтээлүүд хэд хэдэн маягаар хэблэгдэжэ ерэһэн; энэнь Платонай бэшэһэн бүтээлэй нэрын талаар хэд хэдэн конвенци бии болоход хүргээ.

Платон байгуулһан академидаа багшалжа байһан бараг һэжэглээгүй болобош, тэрэнэй диалогуудай һургалтын функци мүнөө хүрэтэр тодорхой мэдэгдээгүй юм. Платонай үеһөө хойшо диалогые янза бүриин һэдэбээр хэшээл заахад ашаглаха болоһон. Энэнэй дотор гүн ухаан, ушар ухаан, уран элидхэхэ шадабари, тооной ухаан болон бусад һэдэбээр хэшээл заахада ашаглажа ерэһэн.




#Article 223: Джон Локк (423 words)


Джон Локк (1632 оной 8 дугаар һарын 29 — 1704 оной 10 дугаар һарын 28), либерализм гүн ухаанай эсэгэ гэдэгээр үргэн мэдэдэг, Англиин гүн ухаантан, эмшэн. Гэгээрэлэй зуунай хамагай нүлөө бүхы сэдьхэгшэдэй нэгэн.
Тэрэ бол Англиин гүн ухаантан, Гэгээрэл сэдьхэгшэд хамагай нүлөө бүхы нэгэ гэжэ үзэдэг эмшэ байһан юм. Фрэнсис Бэйкон уламжалалай дараа Британиин эмпирис эхинэй нэгэ гэжэ үзэдэг, тэрэ ниигэмэй хэрээнэй онолой адли шухала аша холбогдолтой юм. Тэрэнэй ажал ехэ танин мэдэхын, улас түрын гүн ухаанай хүгжэлдэ нүлөөлһэн байна. Тэрэнэй бүтээлнүүд болон Вольтер Руссо, олон Шотландай Гэгээрэлэй сэдьхэгшэд, тэрэшэлэн АНУ-ай хубисхалшад нүлөөлһэн байна. Һунгадаг республиканизм, тэрэнэй либерал онолой хуби нэмэри АНУ-ай Бэеэ даангиин тунхаглалда толилон харуулһан байна.

Оюун ухаанай Локкой онол ехэбшэлэн хэн, өөрөө оршон үеын үзэл баримталалай гарал үүсэлэй гэжэ узэдэг, хожом гүн ухаантнуудай ажалда ангилжа мэдэхэ Юм, Руссо болон Кант мэтэ байна. Локк ухамсарай таһаралтагүй дамжуулан өөрынгөө тодорхойлхо анханай хүн байгаа. Тэрэ түрөөлдэ оюун гэжэ tabula rasa баталан гэршэлһэн. Үмэнэдэ бии байһан ойлголто дээрэ һуурилһан Картезианай гүн ухаанда эсэргүү, тэрэ бидэ түрэлхи үзэлгүй, мэдэлгэ орондо зүбхэн мэдэрэмжэ ойлголто олоһон туршалгые тодорхойлжо байна гэжэ һанаалһан.

Мүн Джон нэрэтэй Локкой эсэгэ, Англи эрхэтэнэй дайнай эхин үедэ Уласай Ехэ Хуралай хүсэнэй түлөө морин ахалагшаар үйлэшэлжэ байһан улас түрын хуулиша, бэшэг хэрэгэй ажалтан. Тэрэнэй эжи Агнес Киин байһан юм. Эсэгэ эхэ хоёр пуританшууд байба. Локк тухай арбан хоёр милиин Бристольһаа Рингтон Сомерсетда сүмэдэ бол заахан обоохой гэртэ 1632 оной 8 һарын 29 түрэһэн. Тэрэ эгээн үдэртэ хэрээснэг болоһон юм. Удалгүй Локкой түрэһэнэй дараа, гэр бүлын талаарха долоон милиин зайда үмэнэдэ Локк Беллутон хүдөө орон нютагай Тюдор гэртэ үсэһэн бол Бристолиин, Пенсфорд заха зээлиин хотодо шэлжэн ерэһэн юм.

Эрхэ сүлөөнэй гүн ухаанша гэгдэдэг тэрэ Англиин баруун урда нютагай бишыхан хотоһоо гаралтай хүн. Оксфордой дээдэ һургуулиин Христын сүмын колледжда һуралсаба. Залуу Локк анхандаа Анагааха ухаан һонирхон һудалжа, Оксфордой дээдэ һургуулиин магистрын зэргэ хамгаалһан болоод энэ зуураа нэгэн найзынхаа нүлөөгөөр гүн ухаанда татагдаба. 1688 оной хубисхалай дараа ара арһаа залгуулан маша олон зохёол хэблүүлһэн болоод тэдэ мүнөө хүрэтэр шудалагдаһаар байна. Бүрин хэмжээгээр ботилһон 30 ном боложо гараһан байдаг.

Шефтсбериин гүн (Earl of Shaftesbury) нэрын үмэнһөө Локк Хойто Америкын Каролина можын хубида Үндэһэн хуули болбосоруулхада оролсоһон. («Fundamental Constitutions of Carolina»).

Тэрэ сагаашалха үедэ олоһон уушханай үбшэнһөө боложо наһа бараһан юм. Хүнэй оюун ухаанай тухай туршалта гэһэн томо ажал шууд лэ алдар хүнды орьёлдо абаашаба. Улас түрын хубида болобосоруулһан философиин хубида болобосруулһан онол олон ороной үндэһэн хуулиин дэбисхэр боложо үгэһэн байна.
 
Алибаа сэдьхэгшэ шэнжэлэгшэ байхые дээдын габьяанда тоосодог боло Локк философиин либерализм, танин мэдэхын онолой 
эмпиризмын үндэһэлэгшэ болон мүнхэрһэн юм. Иимэдээшье тэрэ сэдьхэл шудалалай хүгжэлдэ мүн баһа түлхисэ асарһан байдаг.




#Article 224: Византиин эзэнтэ гүрэн (244 words)


Византиин эзэнтэ гүрэн гү, али Зүүн Римэй эзэнтэ гүрэн — Дундада зуунай үедэ оршожо байһан, Константинополь хотодо ниислэлээ байгуулһан, эзэн хаанта түрэтэй Римэй эзэнтэ гүрэн. Оршон һуурин хүнүүд болон хүршэнүүд энэ уласые Римэй эзэнтэ гүрэн гэжэ нэрэдэдэг байһан болоод мүн Romania (грекээр: Ῥωμανία, Rhōmanía) гэдэг байгаа. «Римэй эзэнтэ гүрэн», «Византын эзэнтэ улас»-ай хоорондохо илгаань сэбэр оршон үеын ойлголто болоод хэзээнһээ эхилэн Византиин эзэнтэ гүрэн гэхэнь тодорхой бус байдаг болобош Эзэн хаан I Константин ниислэлээ Никодемиаһаа (Анатолиин хахад арал дахи) Босфорой хоолой дахи Византий руу шэлжүүлжэ Константинополь (өөрөөр Шэнэ Ромашье гэдэг) болгоһон хугасаае шухалда тоосодог.

Эзэнтэ гүрэн илангаяа Рома-Персиин болон Византи-Арабын дайнай үеэр нютаг дэбисхэрһээ алдажа, доройтоһон болобошье Европо дахи эдэй засаг, соёл, сэрэгэй хүсэнэй хубида хамагай нүлөөтэй гүрэн хэбээр байһан. Эзэнтэ гүрэн Македониин династиин үедэ һэргэжэ, X зуунай һүүл гэхэд Газар Дундын Тэнгисиин зүүн бүһэ нютагта хамагай хүсэрхэг гүрэн боложо дахин һэргээ. Гэбэшье 1071 онһоо хойшо Эзэнтэ гүрэнэй гол нютаг Бага Азиин ехэхэн хэһэгэй сельджук турк үүдэдэ алдаа. XII зуунда Комнэнийн һэргэлтын үеэр бага зэргэ һэргэжэ, ноёрхолоо хэһэг зуур дахин тогтооһон болобош тэрэнэй залгамжалагшадай үедэ дахин доройтоһон. 1204 ондо Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян дайнаар Эзэнтэ гүрэн үхэлэй сохилто амсажа, задаршье бутран, хоорондоо үрсэлдэгшэ Византын Грек болон Латин уласуудта хубаагдаа. Константинополь ябаандаа һэргэжэ, Палеологой удамай эзэн хаашуул эзэнтэ гүрэнэйе 1261 ондо дахин байгуулһан болобош XIV зуунда дараалһан олон эрхэтэнэй дайн боложо, эзэнтэ гүрэнэй хүсэниие улам бүри һулруулһан. Үлэһэн нютаг дэбисхэрэй ехэнхиие Византи–Османай дайнаар алдажа, уламаар XV зуунда Константинополь хото, үлэһэн нютаг дэбисхэрэй хамта Османай туркуудтэ эзэлэгдэжэ мүхэбэ.




#Article 225: Шатар (163 words)


Шатар (Санскрит: चतुरङ्ग Чатуранга, «дүрбэн анги»; Перс: شَطْرَنْج Шатранж) хоёр хүн хоорондоо тоглодог хүлэгтэ тоглоон юм. Мүнөө үедэ энэ наадан тоглоониинь дэлхэйн хэмжээнэй оюун ухаанай спорт болотороо хүгжэһэн байна.

Шатарай уг гарбалые яг таг тогтоогоогүйшье Энэдхэг, Монгол хоёрын али нэгэдэнь үүдэһэн гэдэг дээр бараг бүхы эрдэмтэд һанал нэгдэдэг.

Шатар бол хоёр хүн тоглодог хүлэгтэ тоглоон юм. Найман найманай харисаатай ниитэ 64 нюдэн бүхы хүлэг дээр тоглодог. Тоглоон эхилхэд тоглогшо тус бүри доорохо зургаан зүйлэй түрэлөөр тоглодог байна. Үүндэ:

Тоглооной зорилго бол эсэрэг талын Ноён луу добтолжо түүные дахин нүүхэ нүүдэлгүй болгохо ябадал юм.

АНУ-ай эрдэмтэдэй гаргаһан баримтаар үдэртэ шатарые 1,500,000,000 хүн тоглодог гэжээ. Үүнэй 28 % эхилэн суралсагша гү, али сурша байгаа, 71 % мэргэжлын, үлэһэн 1 % оюунай үндэр шадбартай гү, али маша ухаантай хүн ородог юм байна.

Шатар бол спортын нэгэ түрэл болоод оюунай спорт гэжэ нэрэлхэньшье элбэг байдаг.

Шатарай хүлэг 64 нюдэтэй. Шатар 32 дүрсэтэй. Хожохын тулд бүхы зүбхэн эсэрэг тоглогшынхоо ноён гэжэ нэрэлэгдэһэн дүрсые мадлахад хангалтатай.

Эсэрэг талын ноёные эдеэхээр байрлалда ошбол:




#Article 226: Дэлхэйн дулааралга (314 words)


Дэлхэйн дулааралга гэдэг Дэлхэйн хуурай газар, далайн гадаргуу оршомой агаарай дундажа температура ехэдхэхэ үзэгдэлые хэлэнэ. Агаарай дундажа температура һүүлын хэдэн арбан жэлдэ таһаралтагүй нэмэгдэжэ байгаа болоод саашадашье мүн үргэлжэлнэ гэжэ үзэжэ байгаа болоно.

Һүүлшын 100 жэлын хугасаада Дэлхэйн дундажа температура 0.74 ± 0,18 °C -аар нэмэгдэһэн болоод «Уларилай хубилалта шудалха Засагай газар хоорондын түрын буса байгуулга» (Intergovernmental Panel on Climate Change — IPCC гү, али ИПСС), «20-р зуунай дундаһаа эхилһэн, агаарай дундажа температурын ехэдхэлтэнь, агаар мандалдахи антропоген хүлэмжын хиин агуулга нэмэгдэһэнтэй холбоотой байха бүрэн боломжотой юм» гэжээ.
Байгаалиин бусад хүсэн зүйлүүд, тухайлбал наранай энергиин өөршэлэлтэ (наранай эдеэбхэжэлтэ), галта уулын дэлбэрэлтэнь ажа үйлэдэбэрижэлтын үмэнэхэ үеһэ одоо хүрэтэрхи хугасаанда маша бага хэмжээнэй нүлөө үзүүлжэ байһан байна. ИПСС-гиин энэ дүгнэлтые Ехэ Найман болон Дэлхэйн үндэр хүгжэлтэй 30 гаруй ороной Шэнжэлхэ ухаанай академи, хүрээлэнгүүд хүлээн зүбшөөрдэг болоно. Гэхэдээ зарим нэгэ судалаашад эсэрэг һаналтай байдагые дуридаха хэрэгтэй юм.

ИПСС-гиин уурал амисхалай загбаршалал, 1990—2100 оной хоорондо агаарай дундажа температура 1.1 — 6,4 °C нэмэгдэжэ болзошгүйе харуулжа байгаа болоод ерээдүйд агаар мандал руу сасагдаха хүлэмжын хиие хэр багадхахаһаа хамааран температурын дээдэ доодо хизгаариинь тодорхойлогдожо байгаа болоно. Хэдыгээр ехэнхи судалгаа, 2100 он хүрэтэр өөршэлэлтые голшолон анхааршье байгаа болобош, ерэхэ мянган жэлдэ, агаар мандал дахи хүлэмжын хиин агуулга одооныхоһоо нэмэгдэхэгүй тогтобортой байхад, дэлхэйн дулааралга, далайн уһанай түбшэн ехэдхээр байна гэжэ таамаглажа байна. Энэнь далайн уһанай дулаан багтаамжатай холбоотой юм.

Дэлхэйн дулааралгын уламһаа далайн уһанай түбшэн, саг ууралай госо үзэгдэлнүүд ехэдхэжэ, хур тундсын хэмжээ өөршэлэгдэнэ. Мүн түүншлэн хүдөө ажа ахуй, мүльһэн гол, мүнхэ саһанай хэмжээ, амитан, ургамалай түрэл, зүйл зэргэ олон зүйлдэ һөөргөөр нүлөөлхэ болоно.

Түүнһээ гадана ерээдүйд болохо дулааролгын хэмжээ, тэрэнэй һөөргэ нүлөөнь дэлхэйн бүһэ нютагуудта яажа нүлөөхэ бэ гэдэг һайн судалагдаагүй, тодорхой буса байна. Энэ дулааралгые яажа бууруулха, тэрэнэй тулада ямар арга хэмжээ абаха бэ гэдэг талаар олон уласай хэмжээндэ улас түрын болон олон ниитын хэлэсүүлэг, түрэл бүриин үйлэ ажаллагаа ябагдажа байна. Хүлэмжын хиие (илгаруулалтые) багадхаха зорилготой Киотогой протоколдо дэлхэйн ехэнхи улас нэгэдэһэн болоно.




#Article 227: Христосой шажан (1297 words)


Христосой шажан ( — «Абарагша», «мессиа») — абраһамай дэлхэйн шажан, Шэнэ хэлсээндэ тодорхойлоһон Иисус Христосой амидарал, һургаал дээрэ һуурилһан юм.. Христианинүүд Назаретэйхи Иисус бол мессия, бурханай хүбүүн болон хүн түрэлхитэнэй абрагша мүн гэжэ этигэдэг. Христосой шажантад Иисус Христосой намтар гэдэгтэ лабтай байна. Христосой шажан — дэлхэй дээрэхи хамагай гол нэгэ бурханта шажанай нэгэн. Тэрэнэй этигэл үнэмшэлынь тэрэнэй үүдэн бай болохо эхэ үндэһэнь болоһон иудаизмтай нягта холбоотой. Христосой этигэлэй үндэһэн һанаань бурханай хүбүүн, Иисус Христос собдолгодон, уламаар дахин амидарһанаар абарал ерэнэ гэдэгтэ оршодог.

Эртын христосой шажан бэеэ хүсэһэнгүй ушар ганса урасхалтай байһаншье һаа, шажанай түүхэдэ библиин тайлбар, онол сургаалаас олон урсгалд хуваагдсан. Христианствын хамагай гол урасхалнууд: католицизм, үнэн алдарта шажан, протестантизм юм.

Назаретһээ ерэһэн Иисус Библиин ном болон христосой шажанда гол дүрэнь юм. Христосой шажанай этигэлэй үндэһэниинь абаралда хүрэхэ замые нээдэг Иисус Христосые шүтэжэ, тэрэндэ зүдхэхэдэ оршодог.

Христосой шажан номой (Евангелиин) Шэнэ хэлсээндэ багтадаг хамагай эртэниинь Маркын Евангели гү, али тэдэ Назаретһээ ерэһэн Иисус — сүсэгтэнэй ударидагша, гэгээнтэнэй үйлэ ажаллалгые тодорхойлон үгүүлдэг. Христосой һурталынь Иисусые үхэһэнэй дараа, үүдэн бай ниигэмлигүүдтэ гэгээнтэд тэрэнэй тухай домог, һургаалые дахин дабтан яриха үеһөө шажан болон түлэбшэжэ эхилбэ. Эхилээд Иисусай эльгээлтые ама дамжан яридаг байһанаа, дараань суглуулан бэшэжэ тэмдэглэбэ. Эртын христосой зохёогшодой этигэл һургаалиинь Христосой мэндэлһэн, тэрэнэй хүүгэд наһанай тухай хүүрнэлдэ тусхагдаба.

Иисусай гол эльгээлтэнь бурханай хааншалалтай холбогдуулан иудаизмые һэргээхэдэ оршожо байба. Иисусай номлолынь хүдөөгэй амидаралай ёгтолол дээрэ бүтээгдэһэн ба тэрэ үбшэтэнүүдые эдгээн элааршуулжа, ниигэмэй гологдол болоһон хүмүүндэ туһалдаг байба. Тэрэнэй эльгээлтэ энгын хүмүүндэ, үндэһэндээ газар таряаланшадта шэглэгдэһэн байба. Тэрэнэй һургаалые Уулын дээрэхи номлолдо нэгэдхэн дүгэнээд Лука, Матвей апостолнууд Евангели номдо бэшэжэ тэмдэглэбэ. Иисусай номлолой үндэһэн сэдэбынь бурханда болон ойро дотоныхондоо дуратай байха ябадал. Энэ эльгээлтэнь зан түрэхэд гаргажа болохо хизгаарые тодорхойлжо, буруу үйлэдэлэйнгээ түлөө хатуу шэтгэл амалдаг Торагай хэрсэгэй хизгаарлагдамал һургаалда харюу болобо. Энэнэй орондо Иисус шэнэ, болбосоронгүй ниигэм байгуулха арга болохо дуран сэдьхэл, энэрэл нигүүлэсхы сэдьхэлдэ уряалан дуудаба.

Иисус өөрөө өөрыгөө бурханай элшэн гү, али Мессия гэһэн үзэдэг. Тэрэ бурханда хандахадаа «Эсэгэмни» гэһэн хоорондын харилсаагаа дээдэ зэргээр ойро дотоно элэрхэлдэг. Иудаизм шажанай болон улас түрын түб болоһон Иерусалимда хүрэбэ. Энэ зоримог үйлэдэл Иисус болон Еврейн шажантанай хоорондохо зүршэлэйн эхилэл болобо. Иисусые барабшалан бурхан шүтээн тарааһан хэргээр ялалан саазалба. Тэрэнэй үхэлэй талаар Евангели номдо үгүүлһэнээр Хуушан хэлсээндэ оршохо хүн түрэлхитэные абархын тулада бурханһаа эльгээһэн Мессиин талаар уридшалан үгүүлһэн зүйлые бэелүүлһэндэ онсогой ажа холбогдол үгэдэг.

Иисус — энэ бол Иешуа гэһэн арамейн нэрын грек хэлбэри.
Иисусай амидарал, үйлэ ябадал еврейн уламжалалнууд дээрэ үндэһэлэгдэбэ.
Евангели ном сүсэглэлынхиинь үндэһэн болодог Иисусай амидарал, һургаалые үгүүлдэг.

Иисус түрэжэ, хэрээснэг болоһониинь: Иисус ромын эзэн хаан Октавиан Август түрэ барижа байха үедэ ( 27 дугаар онһоо  14 дугаар он) Галилейн хото Назаретдэ түрэбэ. Тэрэнэй олон ниигэмдээ зүтгэхэ болоһониинь Галилейдахи Ирод Антипын түрэ бариха үедэ эхилбэ ( 20 дугаар онһоо  39 дугаар он). Иисусые Иордан голдо еврейн номлогшо Иоанн Хэрээснэг хэрээснэг болгобо. Хэдэн жэлэй туршада Иисус Галилейгаар аялжа, өөрын һургуули харизмын тэнэмэл номлогшын дүрээр тарааба.

Нүлөөлэлэй хүреэн болон үхэл: Евангели номдо үгүүлһэнээр Иисус үбшэтэнүүдые анагаажа илааршуулан, өөрөө номлогжо байхадаа мүргэлэй ордодо һургааляа айлдажа байба. Тэрэ Израилиин арад түмэниие сүсэглэлдэ хандажа, өөрыень дагахые уряалжа байба. Түүниие дагагсад огсом үсэжэ, тэдэгээрэй олонхинь хүн зоной доодо шатаныханһаа гаралтай байба. Эсэстээ Иисус ромын эрхэтэнүүдтэ баригдан, бурхан шүтээн тарааһан, улас түрын ухуулга хэһэн хэрэгтэ яллагдан  30 оной оршомдо саазалагдаба.

Эртын христианинүүд олон хүмүүниие татадаг орон нютагай ниигэмлигүүдые байгуулдаг байба. Удалгүй еврейн шажанай жэжэг сектэһээ христосой шажаниинь абарга томо шажанай хүдэлгөөн болон хубирба.

Эртын христианинүүд Иисус бол Мессия мүн байһан, түүниие собдолһоной дараа тэрэ дахин амилһан гэдэгтэ этигэдэг. Тэдэ юртэмсын түгэсхэл удхагүй ерэнэ гэхэ Апокалипсис (юртэмсын мүхэлэй тухай Библиин Шэнэ хэлсээнэй нэгэн ном — орожо)-до этигэсэгээдэг. Эхинэй үедээ тэдэнэй уулзалтууд Иерусалимда маша нюусаар ябагдадаг байһанаа, удалгүй олон тооной ниигэмлигүүд болобо. Эсэсэй эсэстэ эдэгээр христосой ниигэмлигүүд бэе бэетэйгээ харилсан үйлэшэлжэ эхилбэ: хамтаран мүргэл үйлэдхэ, хоол унданай сагаар уулзасгааха, бэе бэедээ дэмжэлгэ үзүүлхэ зэргэ. Эртын христосой шүтэлгын үедэ бүхы хүмүүн эжэл тэгшэ байжа, эмэгтэйшүүдшье гэһэн шухала алба хашаха бололсоотой байба.

Удалгүй христосые баримталгашад тэрс үзэл (ересь) тарааһан хэрэгтэ буруудхагдан өөр шүтэлгэ бүхы хүн зоной олонхиин зүгһөө мүрдэлгэдэ үртэгдэбэ. Олонхинь Самари руу зугатажа, заримынь Антиохи хүрэһэн ба тэндэ лэ тэдэниие христианинүүд гэжэ нэрлэхэ болобо. Антиохида ромын эллинист шүтэлгые баримталагшад тэдэнтэй ниилбэ. Христосой ниигэмлигүүд өөһэдын гэшүүдээ, еврейшэ бай, еврей бусашье бай эрэгтэй хүүгэдэй бэлэг эрхэтэнэй обрезаниие таһалха, хоолой хизгаарлалта зэргэ хатуу шанга еврейн хуулинуудһаа байнга сүлөөлдэг байба. Христосой шажанай номлогшод хэрээснэг болгохые арюудхаха бэлэг тэмдэгэй ёһолол, харин үйлэ хэрэгэй болон һанаанай сэбэр арюуниие Иисусай замые дагаһанаар хангагдана гэжэ үзэдэг.

Иудейшүүдэй хубида Мессия (ивритһээ оршуулбал — хэрээһэн хүртэгшэ) Давид хаанһаа гаралтай израильшуудай хуули ёһоной һунгаһан бурхан гэһэн удхатай ажа. Мессиие абрагша, ерэхэ саг үеын түгэсхэл мүн гэһэн христианинүүд түһөөлэл Хуушан хэлсээнэй зүншэдэй номдо гарадаг. Эртын христианинүүд Иисусые собдолһолон болон тэрэнэй ахин амилан бодохые хүлеэн зүбшөөрдэг болоһониинь тэдэ түүниие Мессия гү, али Христос (грекээр хэрээһэн хүртэгшэ) гэһэн нэрлэхэдэ нүлөөлбэ. Христос гү, али Иисусай сободлолтые хүлеэжэ абаһаниинь христианинүүдэй шүтэлгын гол ойлголто болоо.

Дараагай хэдэн арбан жэлнүүдэй туршада энэ шажан хурдан тархажа эхилбэ. Үндэһэндээ христианинүүдэй амидаралай юрэ буһын хэб маяг тэдэнтэй нэгэдхэ хүсэлыень орьёлуулба. Бүхэл бүтэн гэр бүлэнүүд, зарса, богоолнуудайнгаа хамтаар христосой шажантан болохоор шэдэсгээжэ байгаа. Римэй эзэнтэ гүрэн даяар христосой шажан хурдан тархажа, болбосоролтой баяд түдыгүй, ядуу доодоһоошье хосорһонгүй. Христосой шажанай түгөөмэл болохо шалтагааниинь абаралай болон ахин амилуулан бодхоно гэһэн амалалга. Түүнһээ гадана, Эртын христианинүүдэй ниитэлгэ байдалшье анхаарал татадаг, ушарынь баядынь ядуу, хүгшэд, үбшэтэнүүдэй түлөө мүнгэн хандиб үргэдэг байба. Ниигэмэй зүгһөө өөһэдын гишүүдэйнгээ оршуулгые хянажа, христосой шажанта гадаадынханда байра һууса оложл, харин анагаагшад үнэ түлэбэргүй ажалалдаг байба. Юртэмсын түгэсхэл тиимэшье амархан, хурдан удахагүй болохогүй нээ гэдэгынь ойлгомжотой болохо үед/ христосой амидаралай хэб маягта ехэхэн аши холбогдол үгэхэ болобо. Тэрэ үедэ тухайн ниигэмлигүүд хүрээлэн бай оршоной үнэтэ зүйл, хэм хэмжээндэ даһан зохисодог боложо, алас хэтэдээ нэгэдэмэл церковиин үндэһэниинь болоһон шаталалууд, ниигэмэй бүтэсүүдшье бай болоо.

Христосой шүтэлгэ дагахань түүниие баримталагшадай хубида аюул заналгүй байһангүй.  64 дүгээр ондо ромын эзэн хаан Нерон христианинүүдые гал түймэр табиһан мэтээр буруудхан хорихо, саазлаха тухай тушаал буулгаба. Римэй эзэнтэ гүрэндэ олон тооной христианинүүд үхэлэй үмэнэшье этигэл үнэмшлээһээ нисаһангүй. II—III зуунай үедэ хөөгдэжэ, бүд мүрдэгдэжэ байһан хэдышье туушатай тэмсэлэй үрэ дүндэ, эсэсэй эсэстэ христосой шажан Римэй эзэнтэ гүрэнэй албан ёһоной шажан болобо.

Христосой шажан хаашуул, эзэн хаашуулай дэмжэлгэтэйгээр тархаба. Хожомынь тэрэ янза бүриин шүтэлгүүдтэ хубаагдаһаниинь удалгүй Европо дахи улас түрын шухала хүсэн зүйл болобо.

Христианинүүдые мүрдэн хабшаха ябадал I Константин эзэн хаанай үедэ IV зуунда зогсобо. Түүниие залгамжалагша I Феодосий христосой шажаниие Римэй эзэнтэ гүрэнэй түрын шажан гэжэ зарлаба. Энэ үеһөө христосой церковиин хүгжэл улас түрын засаглалтай нягта холбоотой болобо.
Римэй папын хаан шэрээ гү, али засаглалые Олоһон газар, церковиин тэргүүн папын ордон болобо. Папын үедэ засагай эрхэ барихань епископүүдэй гарта оробо. Суулганууд шүтэлгын номлолые хүлээн абаха замаар христосой шажанай үндэһые бүридүүлжэ байба. Римэй эзэнтэ гүрэн 395 дугаар ондо задаран унаһаниинь ромын болон византиин церковьнууд болон хубаагдахад хүргэбэ.

Ойрохи Дурнада болон Хойто Африкада бэе даанги церковьнууд болобо. Янза бүриин оронууд дахи христосой шажанай тархалга, церковьнуудай үүдхэлгэнь юунай үмэнэ аялагша монахууд ашаар ябагдажа байба. Франциин хаан I Хлодвигые Реймсда (489 он) хэрээһэлһэнээр түримхэй бөө мүргэлтэ Европодо христосой шажан дэлгэрхэ эхилэл болобо. Лалын шажантанууд Хойто Африка болон Пиренейн хахад арал руу добтолһоной дараа VII—VIII зуунда эдэгээр бүһэ нютагуудта христосой шажанай нүлөө бүримүһэн унаһан байба.

XI зуунһаа эхилэн Римэй папын өөртөө тиимэ нэрые һунгаба.
Римэй папын сула — «гэгээн эсэгэ», тэрэнэй хуби табиланта нэрэнь «Бурхадай зарсанарай зарса».
Папануудые Римэй папын дарааха католик церковиин һанбаартанай дээдэ сула хэргэмтэнүүд болохо кардиналнууд һунгадаг.

Папань ромын католик церковиин дээдэ тэргүүн. Ном айладагша Пётрай залгамжалагшые томилхо уламжалал ромын епископуудай дүрээр өөрын үндэһээрээ  II зуунда хамаардаг. IV зуунһаа эхилэн ромын епископууд ехэхэн эрхэ мэдэл, церковиие хиналтадаа байлгахые шаардаба. V зуунда I Лев Папа Пётрай залгамжалагшын хубигаар тэргүүн эрхэ мэдэлые шаардаба. Түримхэйлэгшэдэй добтолгооной үегээр папын улас түрын засаглал бэхжэбэ. Бүри дундада зуунай эхээр папын албан тушаал улас түрын үлэмжэ нүлөөлэл, эрхэ мэдэлые оложо абаба. Һэргэн мандалай эриндэ папанарай улас түрын эрхэ мэдэлэй түлөө тэмүүлэл Шэнэдхэлые хэхэ анхадагша шалтагаануудай нэгэн болобо. Анханай Ватиканай Суулган (1869—1870) папын алдаа дутагдалгүй болохые мэдэгдээд, түүниие бүхы христианинүүдэй хубида номлолой болон хүмүүжэлэй үүргэтэйе сохон дуридбэ.




#Article 228: Карл Маркс (802 words)


Карл Хайнрих Маркс (1818 оной 5-р һарын 5 — 1883 оной 3 һарын 14) XIX зуунай гүн ухаанша, улас түрын эдэй засагша болон хубисхалша байгаа. Тэрэниие коммунизмын Эсэгэ гэжэ нэрыдэхэнь элбэг болоод, тэрэбээр хүмүүжүүлэгшэ болон улас түрын зүдхэлтэн байба. Маркс ниигэмэй болон улас түрын асуудалуудые хүндэжэ байһан ба түүхын шэнжэлгэ хэһэнээрээшье алдартай бэлэй. Тэрэнэй баримталжа байһан үзэл бодол «Коммунис Намын Тунхаг» (Manifest der Kommunistischen Partei, 1848) эхинэй мүрһөө харагдадаг. «Эдүгээе хүрэтэр оршон байһан ниигэмэй түүхүүд ангиин тэмсэлэй түүхэ юм.» Маркс хүрэнгэтэ журамые, уридань байһан, ниигэм болон эдэй засаг дээрэ тулгуурлаһан ниигэмүүдэй адли дотоодо шалтагаануудһаа һүйрэнэ гэжэ үзэдэг байба.

Маркс амидралынхаа туршада үл ойлгогдохо хүн байһаншье, тэрэниие наһа бараһанай дараа тэрэнэй үзэл һурталнууд хүдэлмүршэдэй хубисхалда нүлөөгөө багагүй үзүүлһэн бэлэй. Энэхүү нүлөө Октябриин хубисхал Марксист Большевикуудай илалтын ашаар улам хүсээ абаһан болоод XX зуунда Марксист үзэлдэ багашье болобо абтаагүй газар хобор байба.

Карл Маркс 1818 оной 5-р һарын 5-нда Германиин Трир хотодо түрэбэ, Бонн, Берлинай ехэ һургуулида һуралсан хуулиин болон эдэй засагай болбосорол эзэмшээ. Хегелиин философиин нүлөөлэл дор философи, эрхын судалгаа хэжэ, «Демокрит ба Эпикурай натурфилософиин илгаа» (Differenz der demokritischen und epikureischen Naturphilosophie) һэдэбэри 1841 ондо Йенын ехэ һургуулида философиин ухаанай докторын зэргэ хамгаалһан. Тухайн үеын Пруссиин хаанта засаглалтай үзэл һанаанай зүрэлдөөнтэй байһан болохоор ехэ һургуулида багшалха һонирхолоо орхожо сүлөөтэ сэтгүүлэй ажалые дагнан эрхэлхэ болобо. Маркс улас түрэ, эдэй засагай һэдэбэри Европо, Америкын хэд хэдэн һонин сэтьгүүлдэ ниитэлэлээ тогтомол хэблүүлдэг байһан болоод улас түрын амидаралда эдэбхитэй оролсогшо тэдыгүй тэрэниие зохёон байгуулагшань байба.

Карл Маркс 1847 ондо Шударга шуудын холбоондо (хожомой Коммунистуудай холбоо болоһон) Энгельсэй хамта гишүүнээр элһэшэ, 1848 ондо Коммунистуудай түб хороог ударидажа байһан болоод тэрэ үедэ алдарта «Коммунис Намын Тунхаг»-ые Энгельстэй хамтарша зохёоһон. 1864 ондо «Олон уласай ажалшадай нүхэрлэл» гү, али Нэгэдүгээр Интернационалые байгуулахад эдэбхэтэй оролсожо хэрэг дээрээ тэрэнэй ударидагша байба. Нэгэдүгээр Интернационалай «Зохёон байгуулалтын тунхаг», «Түрэ дүрэм» зэргэ олон баримта бэшэгые болбосоруулаа. Маркс улас түрын янза бүриин хүдэлгөөн тэрэ тусмаа ажалшанай болон социалис хүдэлгөөнэйхэнтэй байнга һанал зүрдэг баһан юм.

Залуу наһаа гү, али 1843 онһоо Франци, Берлин зэргэ ороноор хөөгдэжэ дүрбэн амидарша байгаад 1949 ондо хоёр дахи эхэ орон болохо Англида һуурижаһан наһан эсэс болотор амидараа. Маркс бага наһанһаа үерхэжэ ерэһэн Женни фон Вестфлентай 1843 ондо ханилжа олон хүүгэд түрүүлһэнһээ гурбань балшар үедээ наһа бараа. Карл Марксын сүй табилтань нэгэ хэһэгтээ нюуса байһан ба хэдэн жэлэй туршад Вестфалиин болон Марксын гэр бүлүүд хоёул тэдэнэй гэрлэлтые эсэргүүсэжэ байба. Олон эсэргүүсэлтэй тулгарһаншье тэрэ хоёр 1843 оной 6-р һарын 19-ндэ гэрлэбэ. 1850 оной эхинэй хахадта Маркс Лондоной гурбан өрөө байранда айдһаа түгшүүртэй, ядуу зүдүү амидаралаар амидаржа байга. Тэрэ үедэ Маркс Жэнни хоёр дүрбэн хүүгэдтэй болоһон байһан ба дахин гурбан хүүгэд түрүүлһэн болобош эдгээрһээ гурбань лэ наһанда хүршье шадаһан. Маркс юрэнхыдөө ниитлэл бэшэжэ амидардаг байгаа. Жэннигай нагаса аханар болон эхэнь наһа барахад үблэжэ абаһан хүрэнгэнь Марскын гэр бүлые нүхэсэл арай дээгүүр, һуусанда амидарха боломжотой болгобо.

Маркс нэлээн ядуу байһан ба энэ тухайгаа хэрбээ би дахин амидарха юм бол гашагдажа дутагдаһан энэ лэ амидаралаа дахин сонгоходоо дамжаггүй болобош гэр бүлэеэ зобоохогүйн тулд эхэнэр лэ хэзээшье абахгүй байһан гэжэ Энгельсда бэшэһэн захидалдаа дуридаһан байдаг. Маркын олон бүтээлдэ юрдын маргаан, һанал зүрлэдөөниие хатуу зүхэл болгохо, эсэбэл ёжлолые бүдүүлэе хэллэгээр элэрхэлхэ ябадал ехэхэн ажаглагдадаг. Тэрэ ниигэмэй институт болон өөрын һүргэлдэгшын «багые хууулаха» сэдьхэлээ бүхы хүмүүнэй тоондо багтана. Капитализм мүхэнэ гэдэгтэ бата этгэжэ байһан Марксда эблэршэгүй шэнжэ бэе хүнэй хубида онсолог боложо байһан тэдэгүй тэрэнэй һургаалиин мүн шанар боложо байһан гэлтэй. Маркс шэнжэлхэ ухаанай эрэл хайгуулын үнэ сэниие ойлгожо ухамсарлахын зэргэсээ юртэмсые хубисхалшаар өөршэлэн байгуулха үйлсэдэ шэнжэлхэ ухааниие хэрэгһэл бологон ашаглахые уритал болгодог байба. Энэниие «Философшад юртэмсые зүбхэн янза бүрээр лэ тайлбарлажа байлаа, хэрэгэй гол түүниие өөршэлхэд лэ байгаа юм» гэһэн тэрэнэй алдарта үгэһөө харагдана.

Маркс арбан гурбан наһа хүрэтлээ гэртээ хүмүүжэжээ. Трирай гимнази түгэсэһэнэй дараа 1835 ондо Бонной дээдэ һургуулида элэсһэн болобош Трирай Уушын газарай Холбоондо элһэжэ нэгэ хэһэг захирал байһанай уламһаа дүнгүүд тааруу байгаа. Маркс уран зохёол, философида сонирхолтой байһан эсэгэнь түүндэ иимэ түрэлэй мэргэжэлээр амидаралаа хангалтатай һайн абашье ябажа шадахагүй гэжэ үзэжэ байба. Дараагай жэл эсэгэ түүниие Берлин дахи Фридрих-Вильхельм Дээдэ Һургуулида оруулаа.

Маркс 1849 ондо Лондон руу нүүбэ, үлэһэн амидаралаа тэндэ үнгэрүүлээ. 1851 ондо Нью-Йорк Херальд Трибунда түрэ зуур ниитлэл бэшэжэ байба. 1855 ондо Марксай гэр бүлын хүбүүн Эдгар Сурьеэгэй уламһаа наһа бараа. Энэ хоорондо Марксын улас түрын эдэй засагай талаарха ажал ябаса муутайгаар үргэлжэлжэ байгаа. Маркс 1857 ондо «Капитал» («Хүрэнгэ»), хүдэлмэриин хүлһэ, гадаада худалдаа, дэлхэйн заха зээл, үмсэ хубислалай талаар 800 гаруй хуудаһан бүхы гар бэшэмэл болбосруулһан болобош, энэнь сая 1941 ондо лэ Грунрисс нэрээр олон ниитэд хүрһэн бэлэй.

Амидаралынхаа һүүлын арбан жэлдэ Маркс эрүүл мэндын хүндрэлүүдын уламһаа уридын адли хүсэтэй тэмсэжэ шадахаа болиһон хэдышье ОХУ, Германи дахи үйлэ ябадалуудай талаар шүүмжэлэл бэшэдэг байгаа.

Карл Маркс Пруссиин бароной, болбосоролтой охин Джэнни фон Вестфалитэй гэрлэбэ. Карл Марксай сүй табилтань нэгэ хэһэгтээ нюуса байһан ба хэдэн жэлэй туршада Вестфали болон Марксай гэр бүлэнүүд хоёул тэдынэй гэрлэлтые эсэргүүсэжэ байба. Олон эсэргүүсэлтэй тулгарһаншье тэрэ хоёр 1843 оной 6-р һарын 19-ндэ гэрлэбэ.




#Article 229: Фридрих Ницше (538 words)


Фридрих Вилхелм Ницше (1844 оной 10 һарын 15 — 1900 оной 8 һарын 25) (Friedrich Wilhelm Nietzsche) 19-р зуунай нүлөө бүхы агуу сэтьгэгшэдэй нэгэн, германай гүн ухаантан, зохёолшо байба.

Фридрих Ницше 1844 оной 10 сарын 15-нда тэрэ үеын Пруссиин Рёккен хотодо түрэбэ.

Ницше табан наһатай байхадань лютеран церковиин монах байһан эсэгэнь наһа бараа, тэрэбээр эжынхээ гар дээрэ үһэжэ, гэртээ эмэг эхэ, түрэһэн эгэшэ, мүн хоёр нагаса эгэшын хамта амидардаг байба. Бонн болон Лайпциг дахи дээдэ һургуулинуудта сонгодог хэлэн бэшэгэй ухааные эзэмшэжэ, хорин дүрбэн наһандаа Базелийн дээдэ һургуулида багшаар оробо. 1879 ондо эрүүл мэндын байдалһаа боложо (толгойной архаг үбшэн туһаһан болоод хараань ехэ муудһан ушар) тэтгэбэртэ гарахад хүрэһэн. Түүнһээ хойшо Ницше уран бүтээлээ сүлөөтэй туурбиһан, харин 1889 ондо эдгэшэгүй сэдьхэлэй үбшэн туһажа, оюун һанаанай эрсэ доройтолдо ороһон байна. Амидаралынхаа һүүлын арба гаруй жэлдэ тэрэбээр сэдьхэлэй эмгэгын эмнэлэгтэ эршэмтэй эмшэлүүлжэ оршон тойрноо ухаарша мэдэхээ болиһон эмгэнэлтэ байдалаар 1900 оной 8 һарада Ваймарта наһа бараба.

Ницшегые гүн ухаантанай хубида амжалтад хүргэхэдэнь эртэнэй грекын соёл, илангаяа Аристотель, Платон хоёрой гүн ухаан, германиин сэдьхэгшэ Артур Шопенхауэрай үзэл, Дарвинай хүгжөөл хубисалай онол болон Германиин хүгжэмэй зохёолшо Вагнертай нүхэрлэжэ ябаһан зэргээнь ехэхэн нүлөөлһэн байна.

Ницшегай арбин ехэ уран бүтээлүүдһээ Эмгэнэлтэ зүжэгэй эхилэл (1872), Заратустра үгүүлһэниинь (1885), Һайн муугайн саана (1886), Ёһо һуртахуунай гарал үүһэл (1887), Антихрист (1888), Ессe Homo (1889), Эрхэ мэдэлэй хүсэлэн (1901) зэргэ зохёолуудые дурдажа болоно.

Ницшегай этигэжэ байһанаар үрнэ дахинай шажанай уламжалалта ёһо зүйнь үдгөө мүн шанараа алдажа хуби хүмүүнэй амидаралые тэтгэжэ шадахаа болиһон ажа. Өөрын энэ бодолоо «Бурхан нэгэнтэ үгы болоо» хэмээн элирхэйлэн тунхаглаһан байна. Тэрэбээр христосой номлолдо шүүмжэлэлтэй хандажа, энэниие «боолошлохо ёһо суртахуун» гэжэ нэрлэжэ байһан, ушариинь хүмүүниие ёһо суртахуунай нэгэн хэм хэмжээндэ хизгаарлан барижа байха зорилготой болоод шухам сул дорой, номгон, гэнэн хүмүүндэ энэхүү номлол үйлэшэлжэ, өөртөө татажа байдаг гэжэ үзэдэг байба.

Харин Ницше «өөртөө эзэн байха ёһо суртахууные» һанал болгожо байһан болоод ниигэмэй тогтоһон хэм хэмжээг эбдэжэ шадаха хүшэрхэг, түгэс түгэлдэр, бэе даан сэдьхэжэ бай Эрхим хүные үндэрөөр үнэлһэн байна. Тэрэнэй үзэжэ байһанаар «бүлэг гү, али һүрэг хүмүүн» ямагта алибаа нэгэн уламжалал, ёһо заншалһаа хамааран шалтагаалдаг бол Эрхим гэгшэ хүн бусадһаа илгагдаха онсолог шэнжэ шанартай, өөрын сонирхол хүсэлээ хинажа шададаг, шажанай номлодог тэнгэриин орондо бус бодото юртэмсые шүтэжэ этигэһэнээр хүнэй амидаралда тохёолдодог зоблон гасаланг бүрэн мэдэрдэг, үргэлжэ шэнэ зүйл, шэнэ харилсаае туушатай бүтээжэ ябадаг ажа.

Хэдыгээр Ницше иимэ агуу Эрхим хүн хараахан бии болоогүй гэжэ һанажуулжа байһан болобош хэд хэдэн хүмүүниие үльгэр жэшээ болгожо дуридаһан байдаг. Үүндэ: Сократ, Иисус, Леонардо да Винчи, Микеланжело, Шекспир, Гёте, Юлий Кесарь, Наполеон зэргэ хүмүүниие нэрлэбэ.

Ницшегай ёһо суртахуунай гол сүмиинь амидаралай үндэһэн хүдэлгэгшэ хүсэн бол хуби хүнэй эрхэ мэдэлтэй байха хүсэл эрмэлзэл мүн гэһэн һанаа юм. Эерэг гү, али зүб талаһаань абаш үзэбэл энэнь бүхынһээ үлүү боложо бусадыеаа захиржа дарлажа байхын нэрэ огтохоншье бэшэ, харин өөрөө өөрыгөө эзэмдэхэ сэдьхэлэй тэнхээтэй байха, бэе дааһан бүтээгшэ сэдьхэлгээтэй болохо ябадал юм. Харамсалтайнь, тэрэнэй энэ түгэс түгэлдэр Эрхим хүнэй тухай үзэл баримталалыень эзэн боолын харисаата ниигэмэй жэшээ болгон тайлбарлажа, дарангуйлалай тоталитар гүн ухаантай холбон буруугаар ойлгожо ерэжээ.

Фридрих Ницше Германиин түдэгүй ниитэ үрнэ дахинай уран зохёол, шажан судлалда гүнзэгэй нүлөө үзүүлһэн сэдьхэгшэ юм. Жэшээнь, тэрэнэй дэбшүүлһэн үзэл һанаань германиин гүн ухаантан Мартин Хайдеггер, АНУ-ай теологшо Паул Тиллих, еврейн гүн ухаантан Мартин Бубер, франциин зохёолшо Альбэр Камю, Жан Поль Сартр зэргэ нэрэтэ эрдэмтэн зохёолшодой уран бүтээлдэ тусгалаа олоо.




#Article 230: Алтан (462 words)


Алтан (лат. Аurum үгэһээ Au гэжэ тэмдэглэгдэдэг), 79 атомай дугаартай, нэгэн түрэлэй химиин элемент юм. Шара үнгэтэй, хүндэ шанартай эрдэниин түмэрлиг зүйл. Алтаар ехэнхидээ бэһэлиг хэдэг байһан юм. Буряадуудай тон үгытэй зонһоо бэшэниинь басагаяа заһахадаа, алта зүүлдэг байһан гээшэ.

Аurum гү, али Үүрэй туяа гэһэн удхатай лата үгэһөө гаралтай. Алтаниинь байгаали дээрэ сэбэрээр (дангаараа) оршохо ба хубиин шэгнүүр ехэтэй (хүндэ), зөөлэн, гилалзаһан шара үнгэтэй металл юм.

Байгаалида маша хобор тохёолдолдо 6; 8;12; ханатай кристалл хэлбэреэр оршодог. Ехэнхидээ байгаалида нунтаг тооһон, үйрмэг, нимгэн хуудаһан, нарин үзэлгэ түрэхэтэйгээр газарай дабхаргада һудал, бусад металл болон шулуулигтай холимог хадан тогтосын хэлбэритэйгээр 1,1•10³ ppm нягтаралтайгаар оршодог. Сула хадан болон хабтан хэлбэреэр хэзээшье оршодоггүй гэжэ үзэдэг. Алтаниинь уян хатан, дабтагдаха, сунгагдаха, сутагагдаха үбэрмэсэ шанартай болоод дулаан сахилгаанай маша һайн дамжуулдаг. Атмосферын нүлөөндэ тэсбэртэй, бараг бүхы түрэлэй хүсэлэй үйлэслэлдэ тэсбэритэй онсогой шэнжэ шанартай металл юм. Алтан озонтой дабаһанай хүсэлдэ урбалда орон Au2 нэгэдэлые үүдгэхэ ба цианай уусмалда задарша Au4 нэгэдэлые үүдгэдэг ушар алтые илган абахад цианай хүсэлые хэрэглэхэ тохёолдол байдаг. Алтанай хамагай онсогой шанар — уһан болоод агаарай нүлөөндэ абтаггүй ябадал юм.

Алтан голдуу үрэл, ялтас, утаһан, хааяа кристалл хэлбэритэй, шара үнгэтэй байдаг болоод мүнгэтэй алтан үлүү тунгалаг үнгэтэй байна. Харин зэдтэй алтан улаабтар туяатай байдаг. Тэрээр химиин хубида тэсбэртэй, хаанай дарсаһаа бусад хүсэлдэ уудахагүй. Алтан металл ялгатай, хатуулаг 2 −3 , нягтарал холисоосоо хамаарха ба сэбэр алтаных нь 19,3 байна. Мүнгэнэй 20-иос дээшэ хубиин агуулгатай алтаниие электрум гэнэ. Сэбэр алтанай агуулгые хорисо гэнэ. Жэшээнь 900 гэжэ байбал тэрэнь тэрэнэй найрлаганда сэбэр алтан 90%-ые эзлэнэ гэһэн үгэ юм. Харин шороон ордон алтандахи хорисонь үндэһэн ордоһоо холдохо тусам сэбэршэжэ нэмэгдэнэ. Алтан зөөлэн, түргэн элэгдэдэг ушар тэрэндэ зэд, мүнгэн болон бусад металл холидог . Алтанай үндэһэн ордын 1 тонно хүдэртэ 3 грамм, 1 шоо метр шороондо 0.1 грамм алтан байбал тэрэниие механизм хэрэглэжэ олборилхонь ашагтай гэжэ үзэдэг.

Алтан хүн түрэлхитэнэй түүхын туршад, үнэтэ металл гэжэ тоосогдон арилшаанай хэрэгсэл, хадгаламжа, гоёл шэмэглэлдэ үргэн хэрэглэгдэсээр ерэһэн ба оршон үедэ шүдэнэй эмнэлгэ, электроникын салбарида ехэ хэмжээгээр ашаглагдажа байна. Нянгай эсэрэг үйлшылгээ үзүүлдэг ушар эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэһээр ерэһэн. Алтаниинь янза бүриин металлтай холилдохо шадбаха маша үндэр болоод энэ шанарыень ашаглан түрэл бүриин үнэтэ хайлшын үндэһэн эд болгон хэрэглэдэг юм.

Одоо үедэ алтанай 2 түрэлэй ордониие түшэглэн олборлолто хэдэг:

Алтанай ордо газарнууд түби бүрт харилсан адлигүй тархаа. Алтан ехэтэй уласта Урда Африка, Австрали, Ород, АНУ, Узбекстан, Канада, Перу, Индонези, Хитад зэргэ ороно.

Алтанай нөөсэ ехэтэй, дэлхэйн томохон ордо газарууд, тэрэдэ түшэглэһэн уурхайнууд:

Байгаали дээрэ тохёолдохо сул алтанай жэн хэдэн милиграммһаа хэдэн арбан килограмм хүрэтэр байха ажа. Одоогоор мэдэгдэжэ байгаа хамагай томо сула алтаниинь 1872 ондо Австралиһаа олдоһон Холтерманай хабтан гэгдэхэ олдобор болоод барисалдаһан шулууныхаа хамта 1.5 м урта, 286 кг оршом юм.

Мүн Хүсэлые үл мэдэгшэ нэрэтэй 66.6 кг, Хүсэлэй сула нэрэтэй 68.2 кг, Гайхамшагта Барклей гэхэ 52.2 кг, Канадын тала нэрэтэй 41 кг алтан олдоо.




#Article 231: Ехэ Александр (178 words)


Ехэ Александр (, Mégas Aléxandros;  356 BC -  323), гү, али Македониин III Александр () эртэнэй Грекийн  Македониин хаан (басилевс) ( 336–323) байһан. Тэрэ бүхы саг үеын хамагай ехэ амжалта гаргаһан сэрэгэй ударидагшадай нэгэ болоод тулалдаанда илагдашагүй гэгдэжэ байгаа. Тэрэ үхэхээһээ үмэнэ эртэнэй грекшүүдтэ мэдэгдэжэ байһан хуурай газарай ехэнхэ хэһэгые байлдан дахуулһан.

Александр эхэ газарай Грекай ехэнхэ хото уласые Македониин засаглал доро Коринфгой холбоондо нэгэдхэһэн өөрын эсэгэ II Филипые наһа бараһанай дараа Македониин хаан шэрээг абаба. Урда Грекай хот уласуудай бослогые даржа Македониин засаглалые батжуулжа, хойто хүршүүдынхээ эсэрэг богони болобош цус урасгаһан аян дайн хэһэныхээ дараа, Александр зүүн зүгэдэ Ахеменидиин Персиин Эзэнтэ Улас руу хүлгэй жолоогоо эргүүлжэ, уламаар эзэлэн абаа. Тэрээр сааша Анатоли, Сири, Финики, Иудей, Газа, Египет, Согд, Месопотамиие байлдан дахуулжа, эзэнтэ уласынхаа хилые Энэдхэгэй Пунжаб хүрэтэр тэлэбэ.

Александр үхэхээһээ үмэнэ Аравиин хахад арал руу аян дайн хэн, худалдаагаа үргэжүүлжэ, түүныхээ дараа арми баруун зүгдэ Карфаген, Рома, Ибериин хахад арал руу эргүүлэхээр түлэблэжэ байба. Гэхыдээ тэрэнэй эхинэй хүсэл эрмэлзэлэнь зүүн талада багын багша Аристотелиин ярижа байһан юртэмсын хизгаар, Номгон Далай руу шэглэжэ байгаа.

Анхдагч эх сурвалж

Бусад




#Article 232: Ниигэм (606 words)


Ниигэм гэдэгынь үргэн удхаараа хүмүүнэй зохёон байгуулалтатай, шэг зорилготой харилсаа, үйлэ ажаллалгын системэ, тэдэнэрэй үрэ дүндэ бии болоһон үнэтэ зүйлнүүдэй нэгэдэл, өөрынгөө байнга нүхэн һэргээжэ байдаг бэе даанги тогтолсооной ниилэбэри юм.

Уйтан удхаараа ниигэмынь байнгын нютаг дэбисхэртэй, улас түрэ, эдэй засагай бүрин тусгаар тогтонолтой, бэе дааһан соёлтой, ниигэмые бүридүүлэгшэ олон түмэниинь сэдьхэл зүйн хубида нэгэдэмэл шэнжэтэй байха хүнүүдэй томо ниитэлиг юм.
Мүн ниигэм гэһэн ойлголтые тайлабарилха маша олон хандалигууд байдаг. Тухайлбал Германиин социолог Макс Веберэйхигээр ниигэм гэдэг бол бусад хүнүүд болон үйлэдэ ябадалда хандаһан ниигэмэй бүтээгдэхүүн болодог хүнүүдэй харилсан үйлэшэлэл юм.
Т. Парсонс ниигэмые тодорхойлхо доо холбогжо эхилэлэй сэгынь хэм хэмжээ ба үнэтэ зүйлнүүд байдаг хүнүүдэй хоорондын харилсаанай тогтолоо гэжэ үзэжэ Карл Марксынхигаар бол ниигэм гэдэгынь хамтын үйлэ ажаллагаанай ябасада бүрилдэһэн хүнүүдэй хоорондын харилсаанай түүхын ёһоор хүгжэгшэ согсоо юм.

Ниигэмынь маша нарин ниилэмэл бүтэсэ, зохёон байгуулалта, үргэн агуулгатай, оршон тогтонол,өөршэлэлтэ, хүгжэл бүхы зүйрлэн хэлэбэл, амиды организм лугаа өөрөө хүгжэгшэ, хүниие хүгжүүлэгшэ томо тогтолсоо мүн.
Ниигэмэй гаралга хубисал, хүгжэл, түүниин уг мүн шанар, ерээдүйн түлэб, хандалигые философи, түүхэ, социологи, улас түрэ, эрхэ зүй, эдэй засаг, соёл шудалал, антропологи, ёһон зүй, хэлэн шэнжэлэл зэргэ ниигэмэй болон хүмүүнлигэй шэнжэлхэ ухаанууд тала бүриһөөнь абажа үзэжэ тайлбарилдаг.

Хүниин ниигэмынь хоёр үндэһэн шатые дамжан хүгжөө:

Оршон үеын оюун ухаанта хүн 50 мянгаһаа 40 мянган жэлэй тэртээ гараһанаар ниигэм бүрилдэн бии болохо үндэһэн һуури табиһан болоод тэрэ үеын ниигэмынь хүй нэгэдэлэй обог, аймтын байгуулалда үндэһэлһэн, эд хүрэнгэ, анги дабхараанай илгарал гараагүй, түрэ гараагүй «Анха балар сагай ниигэм» байба.

Анха балар сагай ниигэм 50-40 мянган жэлэй үмэнэ гараһан

Ниилэмэл ниигэм 10-6 мянган жэлэй үмэнэ гараһан

Ниигэм бүри тодорхой бүтэсэтэй. Ниигэмэй бүтэсые хүнүүдэй ниигэмэй эрхэтэ байдал, ниигэмдэ эзэлхэ байра һуури үүдхэн бүридүүлнэ.
Иимэһээ ниигэмэй бүтэсэ гэдэгынь юрэдын механика согсо бэшэ, хүнүүдэй ниигэмэй байра һуури, үйлэ ажаллагаануудай шиг үүргэ, үйлэдэлнүүдэй харилсан холбогдол, хэлэхээ холбоо юм. Ниигэмэй эд эсын нэгэ хуби хүниин ниигэмдэ эзэлхэ байра һуури, байдалынь зүбхэн түүниин үйлэ ажаллагаа, эрхэ үүргэ хээд харилсаа, харилсамжаар тодорхойлогдоно.
Хүнүүдэй ниигэмэй статусынь ниигэмэй харилсаатай шууд холбоотой болоод хуби хүниин статус бол тэдэнэй хоорондын харилсамжаар тодорхойлогдоно. Хүниин ниигэмдэ эзэлхэ байра һуури ба үүргэ ролиинь илгаатай.

Үүргэ роль гэдэгынь хүнүүдэй эрхэ ба үүргэнүүдэй согсо юм. Ниигэмэй үүргэ ролиие гүйсэдхэгшэ бэе хүнүүдынь өөр хоорондоо ниигэмэй харилсан үйлэшэлэлдэ тогтомол орожо байдаг. Ниигэм хэмээхэ томо тогтолсооной дэд тогтолсоо гү, али институтуудынь улас түрэ, эдэй засаг, ниигэм, соёл, оюун һанаа, гадаада харилсаа зэргэ түүниин амидарал, харилсаанай шухала хүрээнүүд юм.

Уг хүрээнүүдынь тодорхой илгаатайн сасуу өөр хоорондоо харилсан шүтэлсээтэй, ниигэмэй ниитэлиг хэрэгсээ болон бүхэлилиг, хүгжэмтэйгэй шэнжые хангагша дэд системын шиг үүргые гүйсэдхэнэ.

Ниигэмэй улас түрын хүрээнь түрэ, засаглалайхирэгсэлнүүдээр дамжуулан арад ниитын хэрэгсээ, ашаг һонирхолые хэрэгжүүлхэ ябаса дахи хүнүүд хоорондын харилсан үйлэдэл ба харилсаае тохируулна. Улас түрын харилсаанай субьект бол ниигэмэй ударидалгын гү, али түрэ, засагай байгуулганууд, мүн нам, хүдэлөөн зэргэ улас түрын байгуулга, ниитэ эргэд юм.

Эдэй засагай амидаралай хүрээндэ хүн арадай хизгааргүй олшорхо хэрэгсээ ба хизгаарлагдамал нөөсын һунгалта дахи болон баялигай үйлэдбэрилэл хубаарилалта хэрэглээ, һолилсооной ябаса дахи хүнүүд хоорондын эдэй засагай харилсаае зохисуулна. Өөрөөр хэлэбэл, ниигэм дэхи илгарал, дабхараажил гаралгын нэгэ шалтагаан, хэмжэгдэхүүниинь баялиг, оролготой холбоотой байдагые ниигэмэй эдэй засагые шудалха ябасад танин мэдэнэ.

Ниигэмэй тэгшэ бэшэ байдал гү, али дабхраажил болон ниигэмэй хүрээе шудалха ябасада хүнүүдые ниигэмэй дабхараа, анги бүлэг, ниитэлиг, угсаатанай, хүн зоной, үндэһэтэнэй, мэргэжэлэй, нютагшалтын ниитэлигүүдтэ илгаруулжа бай болон ниигэмэй хэбтээ, босоо шэлжэлтэдэ оруулжа бай ниигэмэй шалтагаан, холбоо, харилсаануудые шудална.

Соёл бол ниигэмые түлөөлэхысэ үнэтэ зүйлнүүд болоод түүгээр хүниин оюунай болон материалые үнэтэ зүйл, бүтээлнүүд, тэдэгээрэй шиг үүргэ, хэлбэринүүд, соёлой зохисуулха хэм хэмжээ, өөршэлэлтэ, хүгжэлтыень абажа үзэнэ.

Даяаршалай нүхэсэл дэхи ниигэмэй амидаралай дотоодо түдыгүй гадаада үйлэшэлэл, нүлөөлэлынь монголой ниигэмэй гадаада харилсаа, тус уласай олон уласай хамтын ниигэмлигтэ эзэлхэ байра һуури, оролсооной асуудалые ниигэмэй амидаралай бусад хүрээнүүдтээ харилсан холбоотойгоор шудалха хэрэгсээе бии болгобо.




#Article 233: Мүнгэн (металл) (203 words)


Мүнгэн ( үгэһээ Ag гэжэ тэмдэглэгдэдэг) — гилагар сагаан үнэтэ металл юм. Атомай дугаар 47. Байгаалиин мүнгэн алтан болон бусад металлуудай шудхамал буюу минераллуудта (жэшээнь аргентит ба хлораргирит) оршодог. 

Хүн түрэлхитэн эртын үеһээ мүнгые хэрэглэнэ. Мүнгэн гоёл шэмэглэлдэ, амһарта, аяга шанага, худалдаанай хубида мянга мянган жэлэй турша ашаглажа, мүнгэн олон системуудай хубида һуури бологон байна. Мүнгэнэй үнэтэ металлай шанарууд уртань зүбхэн алтанай хоёрдахи абажа үзэһэн юм.
Ассири болон Вавилонда мүнгэн гэжэ арюун нангин металл мүн һарын бэлиг тэмдэг боложо байһан юм. Дундада зуунай үедэ, мүнгэн, алхимикууд хороондо олондо алдаршаһан байба.
Дэлхэйн II дайнай үедэ зэдэй, сагаан туулганай богони ниилүүлэлтэ ушарһаа олон үйлэдбэрилэлэй хэрэглээндэ мүнгые һолихо хүргэһэн. АНУ-ай засаглал Уэст Поинтда байһан өөрын ехэ нөөсэһээ үйлэдбэрилэлэй хэрэглэгшэдта мүнгые гаража зээлһэн.

Энэ зөөлэн, ялагар сагаан,  дабтагдасатай металл металлуудай дунда хамагай ехэ сахилгаанай дамжуулха шадбартай (20 °C температурада 1,59·10−8 Ом·м хубита сахилгаанай эсэргүүсэлтэй) болон хамагай ехэ дулаан дамжуулха шадбартай (300 K температурада 429 Вт/(м·К)). Нэбтэ гэрэлдэ нимгэн мүнгэнэй ялтас нил ягаан үнгэтэй байна. Нилээд хайласагүй металл, 962 ° C хайлаха температуратай. 

Мүнгэн гэдэг үнэтэ металл, тиихэдэнь нилээд набтар нүлөөлэлсэлгын шадабаритай, дабһанай ба уһа холиһон хүхэрэй хүшэлнуудта хайланагүй. Гэбэшье мүнгэн эһэлэй оршондо (азотой, халуун сугларуулагдаһан хүхэрэй хүшэлдэ, мүн сүлөөтэ хүшэлтүрэгшэтэй дабһанай хүшэлдэ) хайладаг:

Түмэрэй (III) хлоридта хайладаг:




#Article 234: Отто фон Бисмарк (309 words)


Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шёнхаузен (, 1815 оной 4 һарын 1 — 1898 оной 7 һарын 30) — Германиин гүрэнэй ажал ябуулагша болон улас түрын эрхилэгшэ байба. Тэрэ 1862 онһоо 1890 хүрэтэр — 1873 ондо тобшо таһалдахатайнь — Пруссиин Юрэнхэлэгшэ сайд, 1867 онһоо 1871 он хүрэтэр Хойто-Германиин Холбооной канцлер байһан; ба 1871 онһоо 1890 хүрэтэр Германиин эзэнтэ гүрэнэй Райхсканцлер байгаа.

Бисмаркын улас түрын бодолго маша консерватив байгаад, тэрэ хаанта холбогдоһон байгаа. Тэрэ арадшалалай томо дэмжэгшэ бэшэ байһан. Хамагай шухала зорилгонь Прусси хүсэтэй болгохын тулада болоод тэрэ Германиие даяар герман бэшэ нэгэдэхэ замаар хүрэжэ шадаһан юм. Бисмарк социалис хүдэлөөниие зогсоожо, Католик Церковиин хүсые бууруулха гэжэ оролдоһон.

Отто фон Бисмарк Шёнхаузенда 1815 оной дүрбэдүгээр һарын 1 түрэһэн. Помераниин юнкер гэр бүлэһээ гараһан. Гёттенген, Берлин хотодо хуули һураһан. 1847—1848 онуудта Пруссиин Нэгэдэһэн Ландтагай депутат; 1848 хубисхалай үедэ тулалдаанаа зэбсэгтэ даралга зүбшөөһэн. Пруссиин Консерватив намын зохёон байгуулагшадай нэгэ юм.

Гурбан Пруссиин илалтата дайнуудай эсэстээ (1864 ондо Австритай хамта Дани урдаһаа, 1866 ондо Австри урда, 1870—1871 ондо Франци урда) Отто фон Бисмаркын ударидалга доро «оройлогшодто хубисхал» аргаар Германиин нэгэдэлгэ бэелүүлһэн. Пруссиин титимда, юнкеруудта үнэн шударгуу байхада, Бисмарк энэ үедэ Германиин үндэһэнэй либерал хүдэлөөн хамтарха баатай болоһон. Тэрэ ажаүйлэдбэриин ниигэмэй замда Германи уласда нэгэ томо нүлөө үзүүлэд, буржуазиин найдабари нэмэгдэжэ, Германиин арад түмэнэй үндэһэнэй хүсэл эрмэлзэлые хангаһан юм.

Тэрэнэй гадаадын бодолго Франциин Франко-Пруссиин дайнда илагдалда болон Эльзас ба Лотрингенай нүлөөлгэдэ үндэһэлһэн байба. Орёо холбооной системэ дамжуулан Бисмарк Франциие тусгаарлаба, Австри-Унгарда ойртолдуулба, Ород дахи һайн хариласааниие дэмжэлгэбэ. Холбооной системын аргаар («гурбан эзэн хаашуулай холбоо» — Германи, Австри-Унгар ба Ород 1873 он ба 1881 он; 1879 оной австри-германиин холбоо; 1882 оной «Гурбалдахи холбоо» — Германи, Австри-Унгар и Итали; 1887 оной «Газар дундада тэнгисэй хэлсээн» — Австри-Унгар, Итали ба Англи; болон 1887 оной Ородой хамта «бэеэ сагааруулха хүсэлэй хэрээ бэшэг») Бисмарк Европодо эбые үргэлжэлүүлбэ; Германиин эзэнтэ гүрэн улас хоорондын политкагай ударидагша болоһон.

Отто фон Бисмарк Фридрихсрудань 1898 оной долоодугаар һарын 30 үдэртэ наһа бараһан бэлэй.




#Article 235: Болбосорол (204 words)


Һуралсал гү, али болбосорол - эрдэм, уран шадабари эзэмдэшэһэн байха удха.

Болбосоролые шухам ямар түбшэндэ асуудалые абажа үзэжэ байгааһаа хамааршье өөр өөрөөр тодорхойлхо боломжотой. Хэрбээ хуби хүнэй түбшэндэ гү, али ябасуу удхаар абажа үзэбэл болбосоролонь хүнэй өөрыгөө болбосоруулжа хүгжүүлхын тулда ухамсартайгаар хэжэ байгаа танин мэдэхэ үйлэ ажалалгаа, түүнэй үрэ дүн гэжэ тодорхойлжо болоно. Харин ниигэмэй түвшэндэ гү, али үргэн удхаарань абажа үзэжэ байгаа тохёолдолдо болбосоролые эргэдэй һуража болбосорхо, хүгжэхэ эрхээ эдлэхэдэнь түрэ, ниигэмэй зүгһөө дэмжэлгэ үзүүлжэ байгаа үйлэшэлгээ, түүнэй үрэ дүн гэжэ тодорхойлжо болоно.

Болбосорол олгохо орошон бүрдүүлхэнь һурган хүмүүжүүлэгшын гол ажал юм. Олон түрэлэй болбосорол байдаг:

Боловсролыг хүнд олгож, эзэмшүүлж болдог эд зүйл мэт ойлгож ярих нь тун гэнэн зүйл. Боловсрох, сурах нь үнэндээ хувь хүн өөрөө өөрийгөө боловсруулж хөгжүүлэхийн тулд хичээж, оюун ухаанаа дайчилж ажилласны үр дүн болохоос идэвхгүй сонсож, харснаар бүтдэг үйл биш. Хэдийгээр хэн нэгэнд боловсрол олголоо гээд гэрчилгээ, диплом олгосон ч тэр хүн өөрөө л хичээж суралцаагүй бол боловсроогүй хэвээрээ үлдэнэ. Иймээс ингэж хэлж, ярьж, ойлголцох нь боловсрох үйлийн эзний үүргийг үгүйсгэж боловсрол эзэмшихэд нь тусалж, дэмжих хүнийх нь хандлагыг буруу тийш нь эргүүлж, шавьдаа өөрийн хүссэнээр хандаж ажиллаж болох мэт ойлголт, итгэл төрүүлдэг болох нь өнөөдрийн багш, сурган хүмүүжүүлэгчид, боловсролын удирдах ажилтнууд болон төрийн удирдлагуудын ярианаас харагдаж байдаг.




#Article 236: Гэр бүлэ (183 words)


Гэр бүлэ — гэжэ хамтадаа амидардаг, бэе бэетэйгээ ямар нэгэн холбоотой (шуһан холбоотой, гэрлэһэн гэхэ мэтэ) бүлэг хүмүүн гү, али амитадые (зарим амитад үрэ түлөө асаржа гэр бүлэтэй түһөөтэй зүйлые бүридүүлдэг) хэлэнэ. Гэр бүлын анхадагша үүргэнь үрэ удамаа нүхэжэ үйлэдбэрилхэ, үүсхэжэ хүмүүжүүлхэ ябадал юм.

Гэрлэлгэ болон хүбүүшэлгэдэ һуурилһан, хүмүүнэй харилсаае гэр бүлэ гэнэ. Гэр бүлэнь ниигэмэй бэшэл хэлбэри мүн. Гэр бүлын зохёон байгуулалта гү, али гэр бүлын тогтолсоое шулуун зэбсэгэй үеһээ үүдэлтэй гэжэ үзэдэг болоод энэһээ үмэнэ гэр бүлэ болохо ябадал замбараагүй байһанһаа шуһан ойртолто элбэг байгаа.

Ханиа сонгохо ёһо гү, али гэр болохо ёһые:

Гэр бүлэ болоһоноор гэр бүлэ дотор хэн нэгэнэй ноёрхол тогтодог. Үүндэ:

Гэр бүлын оршожо бай хэлбэриие

Эхинэй зэргын ураг садан жээшэнь аха дүү, эсэгэ эхэ, эсэбэл удам ДНХ-эй 50%-ые хубаалсадаг нэгэн юм.

Гэр бүлийн бүтэц , түүнчлэн гэрлэлт, тооллого , тусгай хүн амын судалгааны явцад тэмдэглэгдсэн Нм эргүүлэх нь үзүүлэлт юм. Тиймээс , хүн амын бүтцэд гэр бүлийн тухай ойлголт өгөх нь зөвхөн хүн амын тооллого , судалгааг болох юм. Энэ практик нь хүн ам зүйн статистик мэдээ дараахь үндэслэлээр гэр бүлийг онцлон тэмдэглэсэн нь:

Хүүхдийн Жижиг тоо 




#Article 237: Гүрэн түрын бодолго (111 words)


Улас түрэ (монг.: Улс төр) гү, али гүрэн түрын бодолго (ород: Политика — ) гээшэ арад түмэн, эргэн эрхэтэд, һонирхолой бүлэгүүдэй шэдэбэри гаргаха үйлэ ябаса юм. Эндэ ниигэмэй доторхи шажанай, мэдэлгын, олзын хэрэг эрхилэгшэ үйлээр нэгэдэхэ һонирхолой бүлэгүүд ородоггүй. Харин эргэн эрхэтэдэй засаглалые багтааһан улас болон түрын үйлэ ажалые эрхилхэ шэнжэлхэ эрдэм ухаан болоод арга шадабари гэжэ үзэжэ болоно.

Ниигэмэй нэгэ бүлэг нүгөө хэһэгтэй харилсахадаа хүсэн хэрэглэхэ эрхэ дээрэ тулгуурилһан засаглалай онсогой түрэл гаража ерэхэ үеһөө улас түрэ бии болонхой. Энэниие түрын засаглал гэжэ болоно. Иимэдэ алибаа засаглалай харилсаа үйлэ ажаллалгын зүбхэн түрын эрхэ мэдэлтэй холбогдохо тэрэ хэһэгые улас түрэ гэжэ ойлгожо болоно. Түрэ улас 6000 жэлэй үмэнэ бии болоһон гэжэ үзэдэг.




#Article 238: Анархизм (300 words)


Анархизм (, «ан», — «үгы» ба , «архэ», — «засаг») —  улас түрын гүн ухаан, үзэл суртал, юрэнхы һургаалууд болон үзэл бодолууд байна гэбэл: ямаршье засаглалай, хүтэлэлгын, болон хүниие хүнэй зүгһөө хэрзэгыгээр мүлжэлгын ажал ябуулга зогсоохо.

Анархизм — эрхэһээ үндэһэлһэн болон баалатын бүхы янза ба мүлжэлгын үгы хэлгын зорилготой улас түрын гүн ухаан. Анархизм засаг хүнэй харилсан туһалалсалгаар һолихо һаналтай.

Гэбэшье анархизмай үзэл суртал буруу, адуутай гэжэ ниитэдэ мэдээжэ баримта байна.

Анархизм гэдэг нь ердийн засаглалыг эсэргүүцдэг улс төрийн философи. Анархист үзлийг дэмжигчид нь голдуу шууд ардчиллыг дэмждэг.  Улмаар анархист ардчилал нь  нийгэмд  дэг журам алдагдуулж болдог. Хууль дүрэм нийтээрээ дагаж мөрддөг зан заншлыг үгүйсгэнэ. Төрийн эрхэнд  өөрсдөө  бүхнийг төлөөлөхийн төлөө тэмцэл өрнүүлдэг.

Анархизмай юрэнхы һургаал эдэ эшэ үндэһэтэй

Анархо-коммунистууд ниигэмэй байгууллагын жэнхэни сүлөөтэ хэлбэринь зүбхэн үйлэдбэрилэлэй хэрэгһэлые хамтын хэрэглээг зохёон байгуулжа байгаань өөрөө ударидаха коммуннуд, олон ниитын бүрдэхэнь ниигэмдэ алинь үзэдэгэнь шууд арашалалай заршамань хамтын, хамтын шиидбэри гаргаха болоод хоорондо Эдгээр коммуннуд хэбтээ болон (доороһоо дээшэнь босгоһон) босоо бонд дамжуулан холбоо болон / гү, али холбооны-д эвлэлдэн нэгдэх замаар холбогдсон байдаг..

Гэһэн хэдыш зарим нэгэ анархо - коммунистууд Хэрэв энэ ардчилал зөвшөөрлөөр хувь хүн эрх чөлөө , хувийн ашиг сонирхолд нийцсэн боломжит саад хараад, шууд ардчиллын мажоритари чанарыг эсэргүүцэж , өөрөөр хэлбэл эдгээр талаараа харж шаталсан эхлэх , эрчим хүч, төрт ёсны сэргээн үндэс болно. Анархист Коммунистууд мөнгө байхгүй болих хэрэгтэй болно оноос хойш хүмүүс ( ашиг, цалин хуваалцах замаар ) хөдөлмөрийн шууд нөхөн олговор хүлээн авахгүй байх болно , харин коммун гаргасан бүх нөөц, илүүдэл чөлөөтэй нэвтрэх боломжтой байх хэрэгтэй болно . Тэд аж ​​ахуйн нэгж, харилцан туслалцаа үзүүлэх нь нийтийн эзэмшилд ашиг тусыг мэдэж байх болно учир нь анархо коммунист Петр Кропоткин ойлголт, үзэл санааны дагуу дараа нь Мюррей Букчин зэргэ нь нийгмийн гишүүд нь аяндаа , сайн дурын үндсэн дээр , шаардлагатай бүх ажлыг гүйцэтгэх юм..




#Article 239: Шажан (234 words)


Шажан (, , śāsin — «һургаал») — хүмүүнэй үйлэдэдэг, алибаа номлолые дахадаг һүзэг бэшэрэл, ёһо суртахуунуудые хэлэнэ. Энэнь дотороо юртэмсые үзэхэ үзэл, соёл болон этигэлэй системые агуулжа өөрын гэһэн ёһо зүй тэрэнһээ үүдэһэн ёһо суртахуунай үнэтэ зүйл, дахажа мүрдэхэ ёһотой хуули дүримые агуулжа байдаг.

Алибаа шажан тухайн эрэнэй арад түмэнэй соёл эргэншэлэй нэгэн гол хэһэг, тэрэниие агуулан хадгалагша хүсэниинь боложо байдаг. Энэхүү соёл эргэншэлэй гол хэһэг болохо шэнжэлхэ ухааные ангилалай тодорхой хубаарида оруулха шаардалга аяндаа гаража ерэдэг. Энэ ангилалай эхин хэһэгэнь түүхын хэһэг, удаахань һудлалай хэһэг, эсэсэйнхэнь дүгнэлтэ тодорхойлолтын хэһэг болодог.

Хүн түрэлхитнэй түүхэндэ олон шажан буй боложо өөр өөһэдын номлолой ёһoop юртэмсые үзэхэ үзэлээ болбосоруулжа ерэбэ.

Эдэгээрһээ дэлхэйдэ үндэһэн шажан гэжэ тоосогдодог Хиндү шажан 4000 жэл, Иудеиин шажан 3670 жэл, Заратуштрын шажан 3000 жэл, Буддын шажан 2545 жэл, Христосой шажан 2000 жэл, Лалын шажан 1521 жэл, Бахай Шүтлэг 165 жэл оршон һургаал номлолоо хүгжүүлжэ ерэһэн байна.

Авраамай шажанууд Авраамһаа узууртай байна гэжэ этигэжэ болодог монотеист шажанууд юм.

Энэдхэгэй шажанууд Энэдхэгэй хойгдо дадалһан, эсэбэл байгуулагдаһан байна. Ушарань тэдэ бүхы дхармые, шажан шүтэлгэ ёһoop хүлээгдэжэ буй тодорхой бодито байдал дээрэ хуули, үүрэг онсолог зэргээнь заримдаа дхарматай шажан гэжэ ангиладаг.

Иран шажанууд үндэһэн Ехэ Иранай лалын шажантан бололго махашан эртэнэй шажанууд юм. Мүнөө үедэ эдэгээр шажанууд зүбхэн үндэһэний үсөөнхинь дадалагдаһан байна.

Бөө мүргэл, анимизм болон үбгэ мүргэлэй элементууд, хаана уламжалалта арга унаган иргэд, унаган, эсэбэл һуури болохо тэрэнь агуулһан уламжалалта шажан үргэн ангилал, үеһөө үедэ гардуулагдаһан.




#Article 240: Ухаанта хүн (1652 words)


Хүн гэдэгэнь һүн тэжээлтэнэй анги, Приматай баг, Хоминидай обогто багтаха Ухаанта хүн (Латин: «Homo sapiens») зүйлэй амитан юм. Дэлхэй дээрэ оршон бай бусад амиды махабад харисуулхад хүниинь маша үндэр хүгжэһэн тархитай болоод яриха, сэдьхэхэ, өөрыгөө шэнжэхэ шадабаритай болоно. Сэдьхэлгээнэй энэхүү шадабари, хойто хүл дээрээ ябадаг, бэеын боһоо хүгжэлтэй хослон хүниинь бусад зүйл амитадһаа элүүтэйгээр урда мүшөө ашиглан түрэл бүриин багажа хэхэ, хэрэглэхэ боломжотой болобо. ДНХ-гэй һудалгаагаар оршон үеын хүниинь ойролсоогоор 200,000 жэлэй үмэнэ Африка түбида үүдэн, уламаар бусад түбинууд рүү нүүн тархаһан байна. 2012 оной байдалаар Дэлхэйн хүн зон 7 тэрбумһаа дабаад байна.

Хүнэй хубисалай түүхын һудалгаань үндэһэндээ Ухаанта хүн (Homo sapiens) зүйлын хубисалай һудалгаа байдаг. «Оршон үеын хүн» — биологиин хубида дээрэ дурдхаһан зүйлдэ (Homo sapiens) хамаарха Homo sapiens sapiens дэд зүйл юм. Энэ дэд зүйл одоо үедэ оршон байгаа сори ганса дэд зүйл болоно. Homo sapiens зүйлын өөр нэгэ дэд зүйл ойролсоогоор 160,000 жэлэй үмэнэ амидаржа байһан Хуушанай ухаанта хүн (Homo sapiens idaltu) болоод мүхэһэн байна. 130,000 жэлэй үмэнэхи үедэ хамаарха, оршон үеын хүнтэй эжэл анатоми бүхы шулуужаһан үлэгдэл Африкаһаа олдоһон болоно..

Ухаанта хүнтэй хамагай түһөөтэй, одоо оршон бай зүйл амитад бол Паны түрэлдэ хамаарха 2 зүйл һармагшан: Бонобо (Pan paniscus) ба Шимпанзе (Pan paniscus) юм. Эдэгээр зүйл амитад нэгэ гаралтай болоод гол илгаань «ниигэмэй» (һүргын) зохёон байгуулалта болно. Бонобогой һүргые эмэгшэниинь толгойлдог бол шимпанзегай һүргые эрэгшэниинь толгойлно. Гениин һудалгаанай үр дүнгээр эрдэмтэд «6.5 сая жэлэй хубисалай дараа, бонобо/шимпанзе ба хүнэй илгаань хоорондоо түрэл бэшэ хүмүүнэй илгааһаа 10 дахин ехэ, харин харха ба хулганай илгааһаа 10 дахин бага болоһон» гэһэн дүгнэлтэндэ хүрэһэн ба энэ 2 зүйл һармагшан болон хүнэй ДНХ-эй 95 % эжэл байдагые тогтобо. Хүнэй хүгжэлэй шугам шимпанзегайнхаһаа ойролсоогоор 5 сая жэлэй үмэнэ, гориллагайнхаһаа 8 сая жэлэй үмэнэ һалаһан байна.

Наһанда хүрэһэн хүнэй дундажа үндэр 1.5 — 1.8 метр байна. Хүнэй арһанай үнгэ хара хүрэнһээ, сагаан шарагшан хүрэтэр, үһэнэй үнгэ сайбар шараһаа, хүрэн, улаан хүрэтэр байха болобош ехэнхи тохёолдолдо хара үнгэтэй байна. Арһанай үнгэнь газарзүйн байрлалһаа хамааран өөршэлэгдэхэ ба юрэнхы тохёолдолдо наранай ультраягаан туяанай эршэмжэлтэтэй хамааралтай байдаг байна. Мүн хүнэй арһаниинь наранай ультраягаан туяа ехэдэһэн үедэ үнгээ өөршэлхэ шадбаритай байна. Наһанда хүрэһэн хүн үдэртэ дунджаар 7-8 цаг, харин хүүгэд 9-10 саг унтана.

Хүнэй хубаагдажа бай эс болгон 23 хос хромосомотой байна. Энэнэй дунда 22 хос автосомо, үлэхэ нэгэ хос гээшэ хүйһэн тодорхойлдог хромосомо юм. Һүүлэй үеын һудалгаагаар хүндэ ойролсоогоор 20,000-25,000 ген байдаг гэжэ тоосоод байгаа ба бусад һүн тэжээлтэн амитадтай адли хүниинь хүйһэн тодорхойлхо XY системэтэй байна. Өөрөөр хэлэбэл, эмэгтэй хүн хүйһэн тодорхойлхо ХХ, эрэгтэй хүн XY хромосомотой байна.

Хүнэй амидаралай циклиинь бусад һүн тэжээлтэнэй амитадынхатай адли. Бэлгын хурисалаар эрэ бэлгын эс, үндэгэн эстэй нэгэдэн үрэ тогтоно. Энэ үрэ тогтоһон үндэгэн эсые зигота гэхэ ба эхэнэр ойролсоогоор 38 долоо хоногой турша жэрэмһэлнэ. Энэ хугасаанда хүнэй үрэ бүрэн торнино. Уламаар шэнэ хүүгэд эхэһээ түрэнэ.

Бусад зүйлэй амитадтай харисуулхад хүнэй түрэлтэнь эрсэдэл үндэртэй, ушарань хүүгэдэй толгой, эхын һүүжын яһанай хэмжээнһээ томо байдаг байна. Шэнэ түрэжэ бай хүүгэд ойролсоогоор 3 — 4 кг, 50 — 60 см уртатай байна. Хүүгэд саашад үдхэнөөр, 12 — 15 наһатайдаа бэлгын хубида болбосорохо ба басагад 18 наһан, хүбүүд 21 наһан хүрэтэрээ үдэнэ. Хүнэй дундажа наһалалта Дэлхэйн орон бүридэ харилсан адлигүй байна. Хон Конгто эмэгтэй хүнэй дундажа наһалалта 84.8, эрэгтэй хүнэйхи 78.9 байдаг бол Свазилендта ДОХ-ын халдбарһаа болоод дүнгэжэ 31.3 байна. Европодо 5 хүн тутмын нэгэнь, харин Африкада 20 хүн тутмын нэгэнь 60-һаа дээшэ наһатай байдаг.

НҮБ-ын 2002 оной һудалгаагаар Дэлхэй дээрэ 100-һаа дээшэ наһатай 210,000 хүн байна. Дэлхэйн хэмжээндэ 60-һаа дээшэ наһатай 100 эмэгтэй тутамда мүн наһанай 81 эрэгтэй ноогдодог байна. Хүн наһа бараһанай дараа өөр амидарал байдаг эсэхэнь маргаантай асуулта болоод оршуулха ёһололонь үхэлэй дарааха амидаралтай холбоотой үүдэһэн зан үйлэ юм.

, Оюун ухаан

Хүнэй тархинь хүнэй түб мэдэрэлэй системын түб юм. Тархинь «доодо» гү, али автономито үйлэдэлнүүд болохо амисхалха, хоололхо зэргэ үйлэдэлүүдые ударидахаһаа гадана, мүн «дээдэ» гү, али ухамсарай үйлэдэлнүүд болохо бодохо, хийсбэрлэхэ зэргэ үйлэдэлүүдые ударидана. Эдэгээр ухамсарай гү, али танин мэдэхүйн үйлэдэлүүдэнь оюун ухаантай холбоотой ба үүнһээ урган гараха шэнжэ шанаруудые сэдьхэлзүй һудална.

Хүнэй тархинь дээдэ гү, али ухамсарай үйлэдэлүүдые хэхэ элүү шадамжатайгаараа бүхы зүйл амитадһаа илгарна. Амитад зүбхэн зүн һобингоороо хамагай энгын зүйлсые багажа бологон хэрэглэдэг бол хүн түрэлхитэн саг хугасаанай туршид багажа хэрэгһэлээ улам болбосоронгуй бологон һайжаруулһаар ерэһэн байна. Хамагай эртын хүмүүнэй хэрэглэжэ байһан багажа хүрэтэр бусад зүйл амитадац хэрэглэдгһээ хамаагүй болбосоронгуй байгаа.

Хүнэй түүхын эхин үедэ хүмүүниинь уһан болон бусад түрэлэй байгаалиин баялаг (газар тарилан эрхилжэ болохуйса тала, ангаар баялаг ой гэхэ мэтэ), уурал амисхалай нүхэсэлһөө ехэхэн хамааржа байба. Оршон үеын технологиин дэбжэл хүмүүнтэ бүхы түрэлэй уурал амисхалай нүхэсэлдэ амидарал боломжые олгожо, һүүлын хэдхэн арбан жэлэй дотор хүмүүн Антарктида, далайн ёроол, сансарые һудалжа, тэндэ богони хугасаагаар амидаржа байна. Дэлхэйн хүн зоной тоо 6 тэрбумһаа дабаһан ба 61%-нь Ази, 14%-нь Америкэ, 13%-нь Африка, 12%-нь Европо, 0,5 % нь Номгон далайн оронуудта амидаржа байна.

Антарктида ба задгай сансарта амидархань маша үнэтэй, удаан хугасаагаар байха боломжогүй болоод одоогой байдалаар тун сөөхэн хүн задгай сансарта гараһан байна. 1969, 1972 ондо 2 хүн Һара дээрэ ошоһон болоод бусад гараг дээрэ зүбхэн хүнэй гараар бүтээгдэһэн роботууд хүрэһэн болоно.

Хүмүүн хүрээлэн бай байгаали оршондоо ехэхэн хэмжээгээр нүлөөлжэ байна. Һүүлын үедэ хурсаар табигдажа бай асуудал бол дэлхэйн саг уларил өөршэлэлтэ юм. Эрдэмтэд одоогой байгаа хурдаар саг уларилай өөршэлэлтэ ябагдабал, 21-р зуунда Дэлхэйн амитанай зүйлэй бүридэлэй талаһаа элүүнь мүхэхэ болоно гэжэ тоосожо байна.

Оршон үеын антропологиин шэнжэлхэ ухаанай баримталалаар бол Ухаантан хүн (Homo sapiens) — Африкын саваннада, 200,000 жэлэй үмэнэ Сэхээр ябадаг хүн Homo erectus-һээ гаралһан болоод, 40,000 жэлэй үмэнэ Еврази ба Номгон далайн оронууд уруу, 10,000 жэлэй үмэнэ Америкэ тиб рүү нүүдэллэн һууришэбэ. Энэ Ухаантан хүнүүд Сэхээр ябадаг хүнһээ үүдэһэн бусад зүйлүүдынхээ (жэшээлбэл Неандерталиин хүн (Homo neanderthalensis) — энэ зүйлиинь Евразида 2 саяһаа элүү жэлэй үмэнэ нүүн ерэжэ һуурижаһан) байрые эзэлһэн байна.

Ойролсоогоор 10,000 жэлэй үмэнэ хүрэтэр хүмүүниинь жэжэг отгын хэлбэеэр (одоо хүрэтэр амидаралай энэ хэлбэри байгаа), ан агнажа амидаржа байһан байна. Шэнэ шулуун зэбсэгэй үеһээ газар таряалан эрхилхэ болоһоноор һуурин амидаралай эхэ табигдажа, амитан гаршуулан, зарим металлуудые ашаглажа эхилбэ. Уламаар худалдаа, ниигэмэй харилсаа үүдэжэ, тосогон байгуулагдан, Дүтын Зүүн зэргэ бүһэ нютагта анханай эргэншэл бии болобо.

Ойролсоогоор 6,000 жэлэй үмэнэ, прото-уласууд болохо Месопотами, Эртэнэй Египет гаралһан, сэрэг, арми, ударидалга, түрын байгуулалта бии болобо. 2,000-3,000 жэлэй үмэнэ Перси, Хитад, Римэй зэргэ гүрэнүүд бүрэлдэн тогтожо, ойро оршомой жажаг уласуудые өөртөө нэгэдхэлээ. Мүн энэ үедэ шажанай анханай урасхалнууд үүдэһэн байна.

Дундада зуунай һүүлээр технологиин болон оюунай ехэ һүрэлгэ гаража, ниигэм, эдэй засаг, болбосорол, шэнжэлхэ ухаан зэргэ бүхы һалбаринууд эршэмтэй хүгжэбэ. Үүнэй дараагаар газарзүйн, 17-р зуунда шэнжэлхэ ухаанай ехэ нээлтүүд хэгдэжэ, 18 ба 19-р зуун ажаүйлэдбэриин хубисхал гэжэ нэрлэгдэһэн дэбжэл гараба. Энэ үедэ түмэр зам, автомашина зэргэ тээбэриин хэрэгсэл зохёогдожо, нүүрһэн ашаглан сахилгаан эршэм хүсэн гаргажа абаба. Түрын байгуулалтын олон янзын хэлбэринүүд энэ үедэ үүдэһэн болоно.

Соёл гэдэгтэ ниигэмэй социалист бүлэгэй оюун, сэдьхэлгээ, этигэл бэшэрэлтэй холбоотой бүлэг зүйлые хамруулан ойлгохо ба үүндэ, уралиг, уран зохёол, амидаралай хэб маяг, уламжалал, зан заншал, этигэл бэшэрэл зэргэ багатана. Хүний биологи ба хүнэй шэнжэ шанар, соёлонь хоорондоо нягта холбоотой байна.

Үзэл бодол, сэдьхэгдэлээ хүниинь хэлэн яряан, бэшэгээр дамжуулан элирхэйлнэ. Энэ бол хүнэй нэгэн онсогой шадабари болоод хэлэн яряаниинь хүмүүнэй харилсаанай сүм болоно.

Анханай бэшэгэй системые ойролсоогоор 5000 жэлэй үмэнэ зохёоһон болоод энэ бол соёлой хубисхалай үндэһэн шата байба. Хэлэн шэнжэлэлэнь хэлэнэй бүтэсэ, өөр хэлэнүүдэй харилсан уялдадаг һудалдаг ухаан юм. Дэлхэй дээрэ ойролсоогоор 6000 оршом хэлэн хэрэглэгдэжэ байна гэһэн тоосоо байдаг.

, Хүгжэм, Уран зохёол

Уралигай бүтээлэнь хүнэй түүхын эхинһээ эхилэн одоог хүрэтэр оршон байгаа ба уралиг хүниие бусад зүйл амитадһаа илгадаг нэгэ гол түлхюур шэнжэ юм.

Хүгжэмиинь хүндэ заяаһан байгаалиин зүн болоод ритм, зохимжо, аялгуу гэһэн хорондоо холбоотой 3 зүйлһээ бүрдэнэ. Хүгжэмэй олон түрэлэй урсагал байна.

Уран зохёол ехэнхи тохёолдолдо хэн нэгэнэй зохёоһон бэшэгэй болон аман хэлбэриин бүтээл ба үгүүлэлгэ туужа, шүлэг, ирагуу найраг, драма, магтаал зэргэ багтана. Уран зохёолой түрэлдэ туули, домог, үлигэр зэргэ мүн багтана.

, Технологи

Шэнжэлхэ ухаан гэдэгэнь оршолон дэлхэйн тухай, зохёон байгуулалтанда оруулһан мэдэлэгэй согсо, харин технологи гэдэгтэ хүн түрэлхитэн өөрын хэрэгсээндэ зорюулан бүтээһэн бүхы зүйлые хамаруулна.

Хүн түрэлхитэнэй соёлуудай ниитлэг болон илгаатай талуудань тэдыгээр хүмүүнэй бүтээһэн бол хэрэглэжэ бай зүйлһээр элирнэ. Археологинь үнгэрһэн түүхын хугасаанда оршон байһан соёлуудые һудална. эртын хүмүүн шулуун зэбсэг, шабар эдлэл, гоёл шэмэглэлэй зүйлсүүдые бүтээжэ, хэрэглэжэ байһан ба эдэгээрэнь саг хугасаа болон тодорхой бүһэ нютагуудай хубида өөр хоорондоо илгаатай байдаг байна.

Технологиин дэбжэлтээр соёлой нэгэ түбшэнһээ нүгөө түбшэн рүү шэлжэнэ. Жэшээлбэл газар таряаланиинь анха салангид, сөөн хэдэн газарта үүдэһэн болобош маша богони хугасаанда тархажа, хүн түрэлхитэнэй амидаралай үндэһэн хэлбэри болоһон. Зэр зэбсэг, уран барилга, түмэрлэгэй үйлэдбэрилэлдэ гараһан дэбжэлтэ мүн адли богони хугасаанда хурдасатай дэлгэрһэн байдаг.

Эдэгээр технологинь аман хэлбэеэр тархаһан ба технологиин нэгэн түрэл болохо үзэг бэшэгиинь бүһэ нютагуудай хоорондо мэдээсэл дамжаха боломжые асар ехээр нэмэгдүүлбэ.

Дээрэ дуридаһан дэбжэлтэнүүдынь эргэншэл, хотожэлтэ үүдэхэ боломжые бүридүүлжэ, ажамаар энэнь шэнэ технологи бии болгохо, дэлгэрүүлхэ, болбосоронгуй болгохо тодорхой бүтэсүүдые үүдэхэд нүлөөлбэ. Одоо шэнжэлхэ ухааниинь хүн түрэлхитэнэй соёлой үндэһэн сүм болоод байна.

, Засаглал, Улас түрэ

Ниигэм гэдэгэнь хүмүүнэй харилсаанһаа урган гараһан зохёон байгуулалта бүхы ниилмэл системые хэлэнэ.

Түрэнь тодорхой газар нютагай хүрээн дэхэ, зохёон байгуулалтатай улас түрын нэгэдэлые хэлэнэ. Түрэнь засагай газартай, өөрын газар нютагай хүрээндэ хэмжээлшэгүй эрхэтэй байна.
Засагай газарые улас түрын удхаарань хуули тогтоохо, тэрэниие мүрдүүлхэ зорилготой, шаталан захирха бүтэсэ бүхы байгуулалга гэжэ тодорхойлжо болоно.

Улас түрын бодолгонь ниигэмэй бүлэгтэхи шиидэбэреэр дамжан ябагдаха процесс юм. Юрэнхы тохёолдолдо энэниие засагай газарай шэнжэ шанарые тодорхойлоходо хэрэглэхэ болобош, мүн хамтын ажалалгаа, акедемик, байгуулалай хүрээндэ хэрэглэжэ болоно.

Дээрхи дурадаһан зүйлс нь эдэй засагтай нягта холбогдоно.

Дайниинь бүлэг хүмүүн, улас, тодорхой бүтэсүүдэй хоорондын томо хэмжээнэй зүршэл болоод зүршэлдэгшэ талууд, хоорондоо галта зэбсэг хэрэглэн хүшэрхылэл үйлэдэхэ ябадалаар элирнэ. 20-р зуунда 167—188 сая хүн дайнда зон үрэгдэһэн байна.

Дайниинь хэды асар ехэ хэмжээнэй сүйрэл, гамшаг дагуулдаг болобош, нүгөө талаһаа технологиин дэбжэлтые түргэтгэдэг байна. Эм зүй, байршал тогтоохо, металлурги, бөөнөөр үйлэдбэрлэхэ, сүмэй технологи, пуужин, компьютер зэргын хүгжэлдэ дайн тодорхой нүлөө үзүүлһэн байна.

, Наймаан

Худалдаа гэдэгэнь бараа бүтээгдэхүүн, үйлэшэлгээг солилсохо үйлэ ябаса гү, али эдэй засагай нэгэ түрэл юм. Үндэһэн механизмыень заха зээл гэжэ нэрлэнэ. Худалдаанай анханай хэлбэриинь бараа солилсоо байһан байна. Оршон үеын худалдаа бол хэлэсэл, мүнгэн солилсоон дээрэ тулгуурилна. Сааһан мүнгэ, хожом зээлые нэбтэрүүлһэнээр худалдааг хилбархан хэхэ боломжотой болобо.

Эдэй засагань ниигэмэй шэнжэлхэ ухаанай нэгэ һалбари болоод бараа, үйлэшэлгээнэй үйлэдбэрилэл, түгээлтэ, худалдаа, хэрэглээ зэргые һудална.




#Article 241: Софи (114 words)


Софи — Болгариин ниислэл хото, Европын холбоон дотор 13-р томо, саятан хото юм. Витоша уулын бэлдэ оршохо тус хотонь Болгариин улас түрэ, эдэй засаг, соёл болбосоролой түб бэлэй.

Европын эртын хотонуудай нэгэн болоод Сердика (Serdica), Средец (Sredets), Триадица (Triaditsa) гээд нэрлэгдэжэ байһан. Хотын түүхэнь 7 мянган жэлэй тэртээгһээ улбаатай.

Софи хотонь Балкануудай хахад аралай түбдэ байрладаг тэрэнэй хүгжэл сэсэглэлтэдэ томо хуби нэмэри үзүүлбэ. Болгариин баруун хэһэгтэ, Витоша уулын бэлдэ, Софиин хүндэйдэ уулсаар хүрээлэгдэн оршоно.

Владай, Перлов зэргэ голнууд хотын дундуур урдана.

Софинь эхэ газарай эрс тэс уур амисхалтай болоод температурын дэлисэ маша ехэ байдаг. 1936 он хүрэтэр жэлэй дундажа температура цельсиин 10.0 хэм байһан, үүнһээ хойшо 0.5 хэмээр үсөөд буйЖэлэй хур тунадасанай хэмжээ дундажаар 650 мм.




#Article 242: Судан (106 words)


Судан, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Судан Улас (, ас-Судан) нь Африка болон Арабын юртэмсын хамагай томо улас юм. Газар нютагаараа дэлхэйдэ 16-д ороно. Хойто талаараа Египет, зүүн талаараа Эритрей, Этиоп, урда талаараа Урда Судан, баруун урда талаараа Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Улас, Түб Африкын Бүгэдэ Найрамдаха Улас, баруун талаараа Чад, баруун хойто талаараа Ливи уласуудтай хилэлдэг. Зүүн хойто таладань Улаан тэнгис оршоно. Судан гэһэн нэрэнь Араб хэлэнэй Билад-ал-судан буюу «харуудын нютаг» гэдэгһээ гаралтай. Һүйдхэһэн оронуудай индекста Суданые дэлхэйн хамагай тогтоброгүй орон гэжэ жагсааһан байдаг болон энэнь Сэрэгэй засагай газар, Дарфурай мүргэлдөөнһөө шалтагаалжа байна. Хэдыгээр иимэшье гэһэн Суданиинь ДНБ-р тоособол эдэй засагай үдхэлтөөрөө дэлхэйдэ зургаад жагсажа байна.




#Article 243: Газарай дундада тэнгис (229 words)


Газарай дундада тэнгис ( — -һаа гараһан байна) Атлантай далайн нэгэн тэнгис болоод хойто талаараа Европо, урда талаараа Африка, зүүн талаараа Ази түбигээр хүрээлэгдэнэ. Ниитэ талбайнь 2.5 сая км² болобош Атлантай далайтай зүбхэн 14 км үргэнтэй Гибралтарай хоолойгоор холбогдодог, үндэһэндээ эхэ газар дундын гэжэ хэлэжэ болохоор тэнгис юм. Улаан тэнгистэй Суэцэй һубагаар холбогдоно.

Эртэ үедэ уг тэнгисиинь түүниие тойрон оршон тогтоножо байһан эртэнэй Египет, Перси, Грек, Рома, Финики, Карфаген, Месопотами (Хоёр мүрэнэй хүндын) зэргэ олон эргэншэлүүдэй хоорондо худалдаа болон соёл дамжуулха гол зам байба.

Газарай дундада тэнгисэй англи хэлэн дэхи Mediterranean гэдэг нэрэнь латин хэлэнэй mediterraneus (газаруудай хоорондохо, дэлхэйн дундаха) гү, али газарай дундаха (medius, дундаха + terra, газар, дэлхэй) гэдэг үгэһээ гаралтай.

Газарай дундада тэнгисынь түүхэндэ янза бүриин нэрээр нэрэлэгдэжэ байһaниинь баримтуудһаа тодорхой байдаг. Жэшээнь Эртэнэй Ромашуудта бол латин хэлэнэй Mare Nostrum гү, али Бидэнэй тэнгис гэһэн удхатай нэрэлэгдэжэ байһан. Библиин номдо бол Агуу ехэ тэнгис эсэбэл Баруун тэнгис гэжэ гаража ерэдэг.

Оршон үеын Еврей хэлэндэ הים התיכון (ha-Yam ha-Tichon), эсэбэл дундада тэнгис гэжэ хэлэгдэдэг. Һүүлшынхиинь бол германи хэлэндэ Mittelmeer гэжэ хэлэдэгтэй нэгэ эжэл удха юм. Турк хэлэндэ бол Akdeniz гү, али Сагаан тэнгис хэмээхэ нэрэлэгдэдэг. Араб хэлэндэ бол البحر الأبيض المتوسط (Al-BaHr Al-Abiad Al-Muttawasit) гү, али дундада сагаан тэнгис гэгдэдэг.

Һүүлшын үедэ The Med гэжэ хэлэгдэжэ байгаань Газарай дундада тэнгис болон түүниие эрьен тойрон дахи газар нютагай талаар үдэр бүриин хөөрэн ярихадаа хэрэглэжэ бай тобшолһон нэршэл юм.




#Article 244: Хүхэ мүрэн (159 words)


Хүхэ мүрэн ( «ута мүрэн») — Азидаа хамагай урта, дэлхэйдэ гурбада ордог болоод 6418 километр ута. Хүхэнуур можо (Цинхай) дахи Түбэдэй тэгшэ үндэрлигэй мүльһэн голһоо эхэ абан баруун урдаһаа зүүн урда зүг хүндэлэн урһан түб болон зүүн Хитадай нютагаар урһажа Шанхай хотын тушаа Зүүн Хитадай тэнгистэ шудхадаг. Мүн уһанай шудхалын хэмжээгээрээ дэлхэйн томохон мүрэнэй тоондо багтадаг. Шара мүрэнтэй ойро болоод Хитадай түүхэ, эдэй засаг, соёлой хубида хамагай томо нүлөөтэй байдаг. Хүгжэн сэсэглэжэ бай Хүхэ мүрэнэй бэбшэрэй бүһэ нютагынь Хитад уласай Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй 20%-ые бүридүүдэг. Хүхэ мүрэниинь хойто болон урта Хитадые соёл болон газар нютагай хубида заагладаг. Мянга мянган жэлэй турша хүмүүн Хүхэ мүрэнэй уһые бохир уһан зайлуулха системэ, уһажуулалта, ажаүйлэдбэрилэлтэ, тээбэрлэлтэ, хилэ зааглаха болон дайнай зорюулалтаар ашаглажа байна. Мүн Хүхэ мүрэнэй Уһан сахилгаан станциинь дэлхэйдэ хамагай томодо тоосогдодог. Һүүлшын жэлүүдтэ мүрэнэй уһан ажаүйлэдбэрилэлэй бохирдол, хүдөө ажа ахуйн хаягдал гэхэ мэтэ хүнэй үйлэ ажалалгаанһаа болоод ехэ бохирдожо байгаа. Мүрэнэй зарим хэһэгые байгаалиин тусгай хамгаалалтатай газарай жагсаалтанда багтаан хамгаалжа байгаа.




#Article 245: Горлог мүрэн (217 words)


Горлог мүрэн ( —  «ехэ уһан») — Оросой холбоото уласай нютагаар урдадаг мүрэн юм. Хойто мүльһэн далайда шудхадаг хамагай томо уһанай системэ болоод дэлхэйдэ утаараа 5-да ороно. Монгол уласай Хүбсэгэл аймагай нютагһаа эхэ абажа, хойто зүгые шэглэн Шэбэрэй түб хэһэгые нэбтэлэн урдажа, Горлогой булангаар дамжан Хойто мүльһэн далайн Карын тэнгистэ шудхадаг. Горлог хэмээхэ нэрэнь эвэнк хэлэнэй Иоанесси гү, али ехэ мүрэн хэмээхэ үгэһээ гаралтай.

Эхин хэһэгтээ түргэн урдагалтай, ехэ үерлэдэг, ай һабаарань хүн зоной нягташал маша бага. Мүрэнэй дунда хэһэгтэ хэд хэдэн абарга томо уһан сахилгаан станциин далан байха болоод ОХУ-ай олборлохо ажа ахуйн амин шухал түшиг тулгуур боложо байдаг юм. Тэдыгээр далангын заримиинь Зүблэлтэ Холбооной үе дэхи албадан хүдэлмэринээр бии болоһон. Тайгын бүһээр урдаха замдаа олон шудхалуудые ниилүүлһэнэй дараа жэлэй хахадынь мүльһөөр хушагдаһан байдаг тундрагай бүһээр урдажа, эсэстэнь Карын тэнгистэ шудхана. Һүүлшын жэлүүдтэ дэлхэйн дулаарлгын уламһаа мүнхэ сэбдэг хайлжа байгааһаа мүрэнэй урдаса нэмэгдэхэ хандалгатай байгаа.

Горлог мүрэниинь 2 гол эхитэй, Ехэ Горлог гү, али Бий-Хем голынь Бүгэдэ Найрамдаха Тува Уласай зүүн хэһэгэй Саяан уулын урда һуга, Тагна уулын хойто хэһэгһээ эхэ абадаг боло Шэшгэд гол гү, али Каа-Хем голынь Хүбэсгэл аймагай Дархадын хотгорһоо эхэ абана. Дархадын хотгорын нариин амһарынь мүльһэн голоор хашагдаһан байһан болоод ойролсоо оршохо Хүбэсгэл нууртай хэмжээгээрээ зэрэгсэхүйсэ мүльһэн нуур байһан болоод тэрэнь хайлһанай уламһаа Шэшгэд гол үүдэһэн болохонь һүүлшын үеын судалгаагаар тодорхой болоо.




#Article 246: Нил мүрэн (154 words)


Нил мүрэн (Араб: النيل‎ Ан Нил; эртэнэй Египет:  Итеру; Копт: ⲫⲓⲁⲣⲱ Пиаро; Амхарын: ዓባይ Аббай) — хойто зүг рүү урдадаг Африка түби дэхи дэлхэйн хамагай урта хоёр мүрэнэй нэгэ юм. Ниитэ утань 6,650 км. Нилда Сагаан Нил, Сэнхир Нил гэхэ хоёр гол шудхал байха болоод удахань Нилай уһан, үржэл шэмэй гол эхэ үүдбэри бол Сагаан Нилиинь илүү урта юм байна. Сагаан Нил Африкын түб хэһэгһээ эхэ абаха болоод Нилһээ хамагай холо оршохо эхэнь Руанда дахи Виктори нуур эхэ булагань болодог. Тэндэһээ Танзани, Уганда, Урда Суданаар дамжан урдадаг боло Сэнхир Нилиинь Этиоп дахи Тана нуурһаа эхэ абажа Судан руу зүүн-урда зүгһээ урдан ороно. Хоёр мүрэн Суданай ниислэл Хартум хотодо ниилэдэг.

Мүрэнэй доодо урдагалань бараг сүлөөр урдаха болоод Суданһаа, Египет руу урдана. Египетынь Нил мүрэнһээ олон мянган жэлэй турша хамааралтай байһаар ерэһэн ба хотуудынь Нил мүрэнэй хүндэйдэ байрлахын зэрэгсээ түүхын гол дурсагалууд мүрэнэй ойролсоо оршодог. Нил мүрэн Газарай дундада тэнгис руу маша томо адаг үүдэгэн шудхадаг.




#Article 247: Амазон мүрэн (857 words)


Амазон мүрэн (, ) — Урда Америкэдэ оршохо, урьһасын хэмжээгээрээ дэлхэйн хамагай томо мүрэн юм.

Индианшууд Амазоные «Паран-Тинг» гэжэ нэрэлдэгиинь Голнуудай хатан хаан гэһэн удхатай ажа. Үнэхээр энэ мүрэн бүхэ талаарань абаад үзэһэн манай гарагай хамагай агуу ехэ мүрэн бэлэй.

Манай гарагай голнуудай далай тэнгистэ абаашажа юүлдэг бүхэ уһанай дүрбэнэй нэгые Амазон мүрэн гансаараа бүридүүлдэг. Энэ мүрэнэй талмайн хэмжээ 7 сая гаруй хабтагай дүрбэлжэн км байдагиинь Австралиин эхэ газарые бүхэлдэнь гү, али АНУ мэтын уласые багтаахаар ажа һэн. Адаг оршомоороо Амазон мүрэнэй үргэниинь 200 гаруй км болоод гүниинь 100 м хүрэдэг. Перугай Икитом хотын хабисаа адагаасаа 3500 км зайтай хэһэгтэ голын гүниинь 20 м элүүтэй байдаг болохоор тэнгисэй хүлгүүдшье хүрэжэ ошодог.

Амазон мүрэн экваторай дагуу урдадаг болохоор халуун ороной уһархаг бороо хойто тала бүмбэрсэгтэ (3—9-р һарада) нэгэ боло зүүн эрэг дээрэ, эсэбэл урда тала бүмбэрсэгтэ (10—4-р һарада) баруун эрэг дээрэ ехээр орожо уһаар байнга тэтгэжэ байдаг болохоор энэ мүрэн тиимэ ехэ уһатай байдаг.

Амазон мүрэнэй эхэ хаана байдагые һаяхан хүрэтэр нарин мэдэдэггүй байгаа. Тэрэндэ шудхадаг хоёр гол шудхалангай нэгэ болохо Укаяли мүрэнтэйгөө ниилээд 6565 км газар урһадаг болохоор зуу гаруй км элүү утатай Нил мүрэнэй дараа хоёрдугаарта орожо голнуудай хатан хаан боложо байгаа юм. Гэбэшье 1995 ондо зохёон байгуулагдаһан олон уласай һудалгаанай багынхан Укаяли голоор үгэһэн эхиндэнь хүрэжэ уг голынь Апуримак болон Урубамби гэхэ хоёр гол ниилһэнһээ үүдэһэные мэдэбэ. Һудалаашад Апуримак голын эхиндэ хүрэһэнээр Апуримак-Укаяли-Амазон гэһэн абарга томо уһан һүлжээнэй уртань 7025 км гэжэ тодорхойлбо. Тиимэ болохоор манай гарагай хамагай урта мүрэн боложо байгаа юм. Гэтэл Нил болон тэрэндэ шудхадаг Сагаан Нил, Альберт Нил, Виктори Нил, Виктори болон Кагера нууруудай урта ниилээд бараг гурбан зуун километрээр богони ажа.

Амазон мүрэн 500 гаруй шудхалантай. Тэдыгээрһээ 17-нь 1800-3500 километрай уртатай байдаг. Амазон мүрэнэй тээжэ абаажадаг ехэ уһан шудхадаг хэһэгһээ абахуулаад тэнгисэй 400 км хэһэгэй уһые сэнгэг болгодог.

Амазон мүрэнэй адагта байдаг Маражо арал боло манай дэлхэй дээрэхи хамагай томо гол дээрэхи арал юм. Энэ мүрэнэй талмайнь 48 мянган хабатагай дүрбэлжэн км гү, али Швейцари болон Нидерландын нютагуудһаа томо ба арал тэрэ аяараа Болгариин газар нютагай хэмжээнһээ элүү хэмжээтэй байдаг.

Укаяли болон Мараньон голнууд ниилһэнэй дараажаһаа Амазон нэрэтэй болодог. Энэ хоёр шудхалан хоёул Андуудай нюрганһаа эхэ абан урдаһаар понго хэмээхи хадархаг хабасалые туулан тэгшэ талада хүрэдэг. Тэрэ нарыхан хабсалай ёроолоор нарыхан жэмэ гарахашье зайгүй болоод зарим газартаа хорёодо метр үргэлжэлхэ оргилһон. хөөһэрһэн догшон ширүүн урдагал лэ байдаг. Илангаяа Мараньон ехэ догшин зантай. Тэрээр уулаһаа бууха замдаа 27 понго хабасал дундуур үнгэрдэг. Тэдыгээрһээ хамагай һүүлшын гү, али хамагай догшон ширүүн хабсалые Понго де Мансериче гү, али «Тотинуудай хаалга» гэдэг ажа. Хамагай һүүлшын хабсалые үнгэрөөд Амазоной уудам талада гаража хүлэг онгосо ябаха боломжотой болодог ажа.

Амазоной нам дооро газар гү, али Амазонинь манай дэлхэй дээрэ хамагай агуу уудам газаруудай нэгэ юм. Энэ боло намаг, шэрэнгэ ойн эзэнтэ улас болоод гол мүрэнүүдиинь сорын ганса зам харилсаа болодог. Иимэ уһан замууд хэтэрхэй хангалтатай байдаг. Ушариинь Амазон мүрэн бүтэн 8 мянган километрай турша хүлэг онгосо ябаха боломжотой болохоор тэрэ бэлэй. Уһанай түбшин хорёод метрээр нэмэгдэдэг үерын үедэ эрэг оршомой намхан газарнууд 80-100 км хүрэтэр уһанда абтадаг. Харин жэрэй үедээ Амазон мүрэн ехэ олон аралууд бүхы һалаанууд болон һалбарладаг ушар тиимэшье абарга томо мүрэн гэжэ харагдадаггүй. Мүрэн дээрэ хүбэгшэ аралууд байдаг ба тэдыгээриинь урһагалай дагуу алгуурхан хүбэжэ ябадаг. Эдэгээр хүбэгшэ аралуудиинь хоорондоо ороосолдон барисалдаһан ургамалуудай үндэһэ мүшэрүүд, моддоос тогтохо ба уламаар шэнээр ургамал ургажа арал маягтай болоһон байдаг.

Амазон мүрэнэй налуунь тиимэшье ехэ бэшэ ушарһаа шудхадаг хэһэгһээ 1000 километрай холо газарташье далайн түрлэгэй нүлөө мэдрэгдэдэг. Амазоной түрлэгэй онсолог гэбэл тэрэнэй ширүүн урсагалиинь далайн түрлэгтэй мүргэлдөөд ехэ үндэр дабалгаа үүдэгэн хөөсөржэ голын урдагал сөрөн асар ехэ дуу шуугяантай түрлэг болон үгдэхдөө замдаа тааралдаһан бүхыные хуу хаман ододог. Энэ үедэ амжижа хажуугай зогсоол буудалдаа орожо амжаагүй хүлгүүдые 6 метрай үндэртэй хүүгһэн ехэ дабалгаа хүмрүүлэн жэбүүлжэ орходог. Ямар нэгэн аймшагта араатан мангад мэтэ һанагдадаг эрэг дээрэ бүхыные һүйтэгэн хооһоруулжа үертэ абтуулдаг энэ гэнэтэй ушар бүтүүлиг аймшагые индеецүүд эртэ дээрэ үеһээ мэдэржэ тэрэ догшон шэрүүн дабалгаае «Хүрхэрһэн ехэ уһан» гэжэ нэрэлдэг байгаа.

Андын нюрганһаа эхилээд далай хүрэтэр Амазон мүрэнөөр анха аялһан хүн боло 1842 ондо иин аялһан Испаниин Франсиско Орельян бэлэй. Тэрэнэй багынхан 8 һарын дотор бараг 6000 км зам туулба. Ямаршье газарай зураггүй, тэндэхын гол мүрэнэй талаар онсын мэдлэггүйн дээрэ нютагай омгынханай хэлэн яриаг мэдэдэггүй испанишууд эхэ газарые бараг хүндэлэн туулһан энэ аялал ямаршуухан хэсүү байһаные одоо түсөөлэхэд бэрхэ. Хоол хүнэһэнэй нөөсэ багатай, өөһэдын хэһэн багахан хэбрэг онгосоор аялха ябасадаа тэдэ матрууд, анаконда гэхэ могойнууд, пираньянууд, голын абарга загаһанууд гээд Амазоной «гайхамшагуудтай» ушаржа ёһотой арьһан махаараа мэдэржэ ябаба.

Аяллынхаа ябасад дайнжа түримхэй индеецүүдтэй тулалдаха удаа нэгэ бэшэ тохёолдожо байһан гэдэг. Тромбетас гэхэ голын адаг оршомдо ехэ ширүүн тулаан болоһон түүхэтэй. Испанишуудые бүхынһээ элүү гайхашаруулһан зүйл гэбэл дайшадай эхинэй эгэнээндэ нум сумаар зэбсэглэһэн үндэр нюргатай, хахад нүсгэн эмэгтэйшүүд тулалдажа байһан ябадал ажа. Тэдынэй омогой бусад дайшадһаа элүү аймшаггүй эрэ зоригтой тулалдажа байба. Тэдыгээр эрэлхэг эмэгтэйшүүд Амазоной эртын домогто үгүүлдэг илагдал гэдэгые мэдэдэггүй эмэгтэй дайшадай ябадалые һанагдуулжа байба. Тиимэ болоод Орельян уг мүрэные Амазон мүрэн хэмээн нэрэлһэн байна.

Тэрэ сагһаа хойшо шудалгаа шэнжэлгын олон олон ангинууд энэ агуу ехэ мүрэндэ ошожо байһаные дурадбал Франциин Кондамин, Германай Хумбольдт, Англиин Бейтс болон Ородой аялагша Лангсдорф нара болоод XVIII зуунай эсэс, XIX зуунай эхээр Амазоной шугуйда нэбтэржэ шадаад голнуудай хатан хаанай болон тэрэнэй хабын шэглиг ойн амида юртэмсые шэнжэлхэ ухаанда нээжэ үгэһэн байна.




#Article 248: Эжэл мүрэн (208 words)


Эжэл мүрэн (, , ) — Европын хамагай ута, арбин уһатай мүрэн юм. Валдай үндэрлигһээ (347 м) эхин абажа Ород ороной Европо түбида харьяалагдадаг талаар зүүн урагша шэглэн 3530 км (бүри эхинэй горхи булгаһаа тоособол — 3690 км) газар аласуур тахиин урдажа Каспиин тэнгистэ (-28 м) шудхадаг. Мүрэнэй адагиин үргэн һадраанай ехэнхи бэень ОХУ-да, зүүн үзүүрэй багахан хэһэгиинь Казахстанай нютаг гэжэ харьяалагдадаг.

Эжэл мүрэниинь Москва, Санкт-Петербург хотуудай дунда далайн түбшэнһээ дээшэ 225 м үндэртэ оршохо Валдайн толгодоһоо эхэ абан баруун зүг уруу Стерж нуур, Тверь, Дубна, Рыбинск, Ярославль, Доодо Новгород, Казань зэргэ хотуудаар урдана. Тэндэһээ үмэнэ зүг уруу эргэжэ Ульяновск, Тольятти, Самара, Саратов,Волгоград хотуудые үнгэржэ Каспиин тэнгистэ шудхадаг. Эжэл мүрэн олон һалаа голтойеһоо томохондо тоосогдохонь Кама, Ока, Ветлуга, Сура гэхэ мэтэ болоно. Эдэгээр болон бусад олон жаахан голнууд ниилэн Эжэл мүрэнэй һаба газарые бүридүүлхэ ба ОХУ-ай хамагай хүн зоной нягтаралтай газаруудай уһаар хангадаг байна. Эжэл мүрэнэй бэлшээри 160 км хүрэтэр урта үргэлжэлхэ ба хотон, фламинго шубууд, бадма сэсэг зэргые хаража болохо ганса мүрэн юм. Жэл болгон Эжэл мүрэниинь 3 һарын турша хүлдэдэг.

Эжэл мүрэниинь дундада зуунай үедэ Алтан ордоной Монгол Уласай түбэлэрһэн нэгэ гол бүһэ нютаг байгаа. Эжэл мүрэнэй эрье хүбөөдэ Алтан ордоной уласай ниислэл болохо Сарай Бата болон Сарай Бэрхэ хотонуудай туури мүнөө хүрэтэр хадагалагдан үлэһэн байдаг.




#Article 249: Атлантын далай (127 words)


Атлантик далай — Номгон далайн удааха хоёрдугаар томо далай. 91,6 сая км² талбайда, дэлхэйн далайн уһанай 25% болохо 329.7 сая км³ эзэлхүүнтэй. Дундажа гүн - 3736 м, гүнзэгыдээ - 8742 метр (Пуэрто Рикогой хонхор).

Грек домогой Атлас (Аталанта) гэхэ дүрһээ юм уу Атлантида гэхэ домогой аралай нэрын али нэгэһээ үүдэжэ нэрэлэгдэбэ.

Тус далайнь S хэлбэреэр хойнһоо урагша шэглэһэн байрлалаар оршодог. Экваторай шугамаар Хойто ба Урда Атлантик далай боложо хубаагдана. Баруун талаараа Америкэ түби газар, зүүн талаараа Европо болон Африкаар хашагдажа, Номгон далайтай хойто талаараа Арктик далайгаар, урда талаараа Дрейкай гарсаар холбогдоно.  Мүн Хойто ба Урда Америкын хоорондо байгуулһан Панамын һубагаар Номгон далайтай холбогдоно.

Манай гарагай гадаргуун 20%-ые эзэлхэ Атлантын далайнь хэмжээгээрээ зүбхэн Номгон далайн дараа ородог. Ойролсоохо тэнгисүүдые хамруулбал 106,400,000 км², хамруулхагүй бол 82,400,000 км² талбай эзэлнэ.




#Article 250: Энэдхэгэй далай (187 words)


Энэдхэгэй далай — Дэлхэйн гурбадахи томо далай болоод дэлхэйн уһан гадаргуугай 20%-иие эзэлнэ. Уг далайнь хойто талаараа Ази, баруун талаараа Африка, зүүн талаараа Малайзиин хахад арал, Австрали, урда талаараа Урда далайгаар (Антарктидаар) хүрээлэгдэнэ. Энэдхэгэй далайнь зүүн утаригай 20°-аар Атлантын далайһаа , зүүн утаригай 147°-аар Номгон далайһаа тус тус тусгаарлагдана. Хамагай хойто сэгэнь хойто үргэригэй 30° гү, али Персиин булан юм. Энэдхэгэй далайн урта, үргэниинь ойролсоо болоод 10,000 км үргэн, ниитэ талбайнь 73,556,000 км² (Улаан тэнгис, Персиин буланг оролсуулаад), уһанай ниитэ эзэлхүүниинь 292,131,000 км³ болоно. Далайн дундажа гүн 3,890 м.

Энэдхэгэй далайда хэд хэдэн томохон мүрэн - Замбези, Шат-Эль-Араб, Инд, Ганга, Брахмапутра, Иравади зэргэ шудхана. Уг далайда 2 томо урдагал урдагал байна. Эхинхэ гү, али хойто урдагалиинь сагай зүүнэй дагуу, дараагынхиинь экваторай урда хэһэгтэ сагай зүүнэй эсэрэг шэглэлдэ урдана. Далайн гүнэй урдагалиинь Атлантик далай, Улаан тэнгисһээ ерэхэ урдагалһаас хамаарна. Хойто үргэригэй 20° оршомдо гадаргуугай уһанай хэм 22 °C, түүнһээ зүүн тиишэ 28 °C-һаа дабана. Урда туйл руу ойртоход далайн уһанай гадаргуугай хэм огосом буурна. Урда үргэригэй 65° оршомдо мүльһэн уула тааралдана. Дабһажалтань 3,2 - 3,7% байха болоод Арабын тэнгис, баруун урда Австрали оршомдо уһан хамагай үндэр дабһажалтатай байна.




#Article 251: Ганга мүрэн (150 words)


Ганга мүрэн ( гү, али ) — баруун Хималайһаа эхэ абажа хойто Энэдхэгһээ Бангладеш хүрэтэр зүүн урагша 2,525 км урдажа Энэдхэгэй далайн Бенгалиин буланда шудхадаг томохон мүрэн юм. Гангань Энэдхэгэй хамагай ута мүрэн болоод урһасаараа дэлхэйдэ хоёрто ородог. Ганга мүрэнэй хүндынь хүн хамагай шигүү һуурижаһан голой хүнды юм. Тэндэ 1 км²-дэ 390 хүн амидардаг болоод ниитэ 400 сая оршом хүн оршон һуурижадаг. Энэдхэг ба Бангладешай хилэнь Ганга мүрэнөөр зааглагдадаг.

Гангань Хиндү шажанай хамагай арюун гол мүрэн болоод олон сая Энэдхэгшүүдэй амин зуулга болодог. Түүхын үүдэнһээ Энэдхэгэй олон ниислэлнүүд энэ мүрэнэй эрьеэр байрашажа байһан.

Гангань 2007 оной дэлхэйн хамагай ехээр бохирлогдоһон 5 голын нэгээр нэрлэгдэһэн ба Варанасигай оршомдо Энэдхэгэй засагай газарһаа зүбшөөрэгдэһэн хэб хэмжээнһээ даруй 100 дахин элүү бохирдолтой байгаа юм. Уһанай бохирдолынь хүндэ түдыгүй олон зүйлын загаһан, хоёр нютагтануудай амидаралда һүрэгөөр нүлөөлжэ байна. Ганга мүрэниие сэбэрлэхэ хүдэлөөниинь абилга, хээл хахуули, техникын шадамжа, шажанай бүлгүүдэй эсэргүүсэл зэргэһээ улбаалжа зогсонги байдалтай байна.




#Article 252: Балтиин тэнгис (265 words)


Балтиин тэнгис (мүн богонёор Балтика) хойто үргэригэй 53° — 66°, зүүн утаригай 20° — 26° хоорондо гү, али Хойто Европодо байрлаха тэнгис юм. Уг тэнгисиинь Скандинавиин хахад арал, Европо, Даниин аралуудаар хүрээлэгдэнэ. Балтиин тэнгисиинь Сагаан тэнгистэй Сагаан тэнгисэй беломорканал һубагаар, Хойто тэнгистэй Килиин һубагаар тус тус холбогдоно.

Балтиин тэнгисиинь харисангуй бага дабһажалтатай (brackish), эхэ газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисэй һаба газарынь мүльһэлигээр үүдэһэн байна.

Балтиин тэнгисиинь 1600 км үргэн, дундажаар 193 км үргэн, 55 метр дундажа гүнтэй болоно. Хамагай гүниинь 459 метр хүрэнэ. Гадаргуугай талбайнь 377,000 км², эзэлхүүниинь 21,000 км куб. Эргын утань 8000 км оршом.

Балтиин тэнгисэй гадаргуугай 45%-нь ехэнхи үбэл хүлдэнэ. 11-р һараһаа эхилэн хойто эрэг оршомиинь хүлдэжэ эхилхэ ба 3, 4-р һарада мүльһэнэй хэмжээ хамагай ехэ болоно. Зузааниинь хойто хэһэгээрээ 70 см хүрхэ болобош урагшалха тусмаа багадана.

Харисангуй дулаан үбэл зүбхэн Дани, Шведиин эрэг оршом хүлдэхэ ба хобор тохёолдолд, жэшээлбэл 1942 ондо тэнгис бүтэн, 1987 ондо 96%-нь хүлдэһэн болоно.

Балтиин тэнгисэй уһанай дабһажалтань далайн уһанайхаһаа бага дабһажалтатай (далайн уһанай дабһажалта дундажаар 3,5 % гү, али 35 ‰) байдагань эхэ газарһаа ехэхэн хэмжээнэй сэнгэг уһан шудхадагтай холбоотой юм. Жэлдэ эхэ газарһаа, Балтиин тэнгисэй уһанай эзэлхүүнэй хориной нэгэтэй тэнцэхэ хэмжээнэй гү, али 500 км куб уһан шудхана. Тэнгисэй түб хэһэгтэ уһанай дабһажалта 6 — 8 ‰, харин гүн рүүгээ дабһажалтань нэмэгдэжэ, 40-70 м гүндэ 10-15 ‰ болоно.

Үндэр дабһажалтатай уһан тэнгисэй ёроолдо хуримталгададаг ушар Балтиин тэнгисэй ёроолой 100,000 км² оршом талбайнь (ниитэ талбайн дүрбэнэй нэгэ) үндэр дабһажалтатай, хүшэлтүрэгшын агуулга багатай, амидаралгүй байна. Уг бүһэдэ ехэбшэлэн анаэробик бактери үржэхэ ба хүхэртэ уһантүрэгшэ үүдэнэ.

Тэнгисэй бусад хэһэгтэ дабһажалта багатай тула, Атлантик далайһаа арай өөр түрэлэй экосистемэтэй, өөрөөр хэлэбэл сэнгэг уһаныхтай элүү түһэтэй амитан, ургамал тархаһан байдаг.




#Article 253: Хара тэнгис (162 words)


Хара тэнгис — зүүн урда Европодо, Анатолиин хахад арал (Турк) дээрэ байрлаха, эхэ газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисиинь Газарай дундада тэнгис, Эгейн тэнгисээр Атлантик далайтай холбогдоно. Босфор хоолойнь Хара тэнгисиие Мрамор тэнгистэй, уламаар Дарданелл хоолойнь Эгейн тэнгистэй холбоно. Эгейн тэнгисиинь Газарай дундада тэнгисэй нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдодог байна. Эдэгээр тэнгисүүд (уһанууд) Ази болон Европо тибиин хилэ юм. Хара тэнгисиинь баруун хойто таладаа Керчиин хоолойгоор Азов тэнгистэй холбогдоно.

Хара тэнгисэй ниитэ талбайнь 436400 км2,, хамагай ехэ гүниинь 2200 метр  хүрэнэ. 
Газарай дундада тэнгистэй адли Хара тэнгис рүү жэлдэ 200 км³ Атлантын далайн уһан урдажа ерэхэ болоод ууршалтын уламһаа уһаниинь харисангуй үндэр дабһажалтатай болодог байна. Эхэ газарһаа жэлдэ 320 км³ сэнгэг уһан шудхаха болоод уг тэнгист шудхадаг хамагай томо мүрэн боло Дунай мүрэн юм.

Турк, Болгар, Румын, Украйн, Ород, Гүрж уласууд Хара тэнгистэй хилэлнэSosio-economic indicators for the countries of the Black Sea basin. (2001). In UNEP/GRID-Arendal Maps and Graphics Library. Retrieved 2 December 2006 from Крым хахад арал— Украйнай автономито эрхтэй можо юм.




#Article 254: Танганьика (171 words)


Танганьика — Танзани уласай баруун хэһэгтэ оршодог ба Байгал нуурай удаахи дэлхэйн хоёрдохи гүнзэгы, забаан уһатай нуур юм.

Нууриинь Танзани, Замби, БНА Конго, Бурунди гэһэн 4 уласай нютагта хубаагдана. Үргэригэй 3-8 градус, утаригэй 29-31 градусда оршохо болоод 40-50 км үргэн, 650 км урта һунажа тогтоһон байдаг. Танганьика нуур 32,900 км2 талбай эзэлхэ ба энэнь Африка тибдэ 2-то, Дэлхэйдэ 5-д ороно. Дундажа гүниинь 570 м, хамагай гүн хэһэгтээ 1471 м юм. Эргэйн уртань 1900 км ба 17,800 км3 уһан агуулдаг. Нууранда шудхадаг үндэһэн томо голынь Рузизи ба Малагараси болобош үүнһээ гадна хэдэн арбан жажаг гол байна. Нүгөөтэйгүүр нуурһаа эхэ абан урһадаг ганса гол байдаг тул Танганьика нууранда ороһон уһан гадагшалалгүй маша удаан хугасаанд (1000 жэл хүрдэг гэгдэдэг) үлдэдэг ба 90%-нь ууршажа алга болодог гэнэ.

Энэ нуурай загаһаниинь эргэн тойроной хүмүүнэй гол хоол хүнэһэ болодог. Танганьика нуурай оршомдо 800-аад загаһанай ажа ахуй байха ба 100,000 хүн ажалалдаг байна. Мүн нуурһаа бариһан загаһые Зүүн Африкын бүхы уласуудта экспорт олодог. Загаһанай худалдаань 1950 оной үеһээ эхилэн 1995 оной байдалаар 180,000 тонно загаһан бариһан тоосоо байдаг.




#Article 255: Виктори нуур (121 words)


Виктори нуур () — Африка тибиин хамагай томо гү, али 68800 км2 талбай бүхы нуур юм. Үүнһээ Кени (6 % гү, али 4100 км2), Уганда (45 % гү, али 31000 км2), Танзани (49 % гү, али 33700 км2) уласуудта тус тус харьяалагдадаг. Дэлхэйдэ хэмжээгээрээ 3-та орохо ба 3000 оршом аралтай. Нуурай дундажа гүниинь 20 м, хамагай гүнзэгы газараа 84 м хүрэнэ. Виктори нууртай холбоотой хамагай анханай тэмдэглэлые Африкада алтан болон заанай яһанай наймаа хэдэг байһан Арабын худалдаашад үлдээһэн байдаг. 1160 он гэхэд газарай зурагта нуурай нарын дүрһэлэл тэмдэглэгдэһэн байдаг ба Нил мүрэнэй эхэ һаба болохые зааһан байдаг ажа. Европоһоо анха энэ нуурай тухай мэдэһэн хүниинь Англиин хайгуулшан Джон Хэннинг Скип юм. 1858 ондо, Ричард Фрэнсис Бартоной хамтаар энэ нууранда ошоһон болоод Англиин хатан хаан Викторигай нэрээр нэрлэжээ.




#Article 256: Миссисипи мүрэн (124 words)


Миссиссипи мүрэн (оджибве misi-ziibi «Агуу Мүрэн», ) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Миннесота можодо оршохо Итаска нуурһаа эхэ абан урдажа, Мексикын буланда шудхадаг мүрэн юм. 3779 км утатай болоод утаараа Миссури мүрэнэй дараа 2-то ородог.

Миссиссипи мүрэндэ шудхаха 2 томо гол байдагиинь Монтана можоһоо эхэтэй Миссури болон Пеннсилвани можоһоо урдаха Охайо голууд юм. Миссиссипи гэдэгынь нютагай уугуул ерэгэд болохо Индианшуудай хэлэһээ гаралтай ба Томо гол гэһэн удхатай. Охайо голтой ниилхэ сэгһээ хойто хэһэгые Дээдэ, үмэнэ хэһэгые Доодо Миссиссипи гэжэ хэлэдэг. Джефферсон-Миссури-Миссиссипи голуудынь ниилжэ урдан Дэлхэйдэ утаараа 4-тэ орохо 6300 км урта томо системэ үүдэгэдэг байна.

Урида мүрэнэй дагууха газар Франциин эзэмшэлдэ байһан тула Сент Пол хотоһоо Шэнэ Орлеан хүрэтэр францишуудай бариһан хото һуурин газарнууд нилээд бии.
Миссиссипиинь нилээд олон һалаа гол мүрэнтэй болоод заримые дурдабал:




#Article 257: Нигер мүрэн (234 words)


Нигер мүрэн () — баруун Африкын нютагаар урдан үнгэржэ, Гвинейн буланда шудхадаг мүрэн юм. Ниитэ утань 4180 км болоод Нил ба Конго мүрэнэй дараагаар Африка тибдээ 3-да ородог. Нигер мүрэн Гвиней, Мали, Нигер уласуудай нютагаар дайран, Бениные хилэлэн Нигери улас уруу урдадаг. Нигер хэмээхэ нэрын гаралынь тодорхойгүй.
 

Нигер мүрэниинь харисангуй сэбэр уһатай ба Нил мүрэнэй 10%-тай лэ тэнсэхээр булингартай байдаг байна. Ушариинь эхэ абадаг газарай шулуулигынь бага зэргэ шабарлиг тогтосотой ажа. Нил мүрэнэй адли жэл бүри үерлэхэ ба энэнь 9 һарада эхилээд 11 һарада хамагай ехэ боложо, 5 һарада татардаг байна. Энэ мүрэнэй нэгэ үбэрмэсэ тогтосонь Нигер мүрэнэй дотоод Бэлшэp хэмээгдэхэ горхи, намаг балшаг, нуур сөөрмөөһэн бүтэхэ Бельги уласай газар нютагтай тэнсэхүйсэ хэмжээнэй ногоон бүһэ юм. Жэл бүриин үер энэхүү Бэлшэpтэ загаһан агнуур болон газар таряалангын хубида туйлын таатай нүхэсэлые бүрдүүлдэг ажа.
Нигер мүрэнэй бумеранг мэтэ тохойроһон хэлбэритэй тогтосонь Европын газарзүйшэдые 2000 жэл төөрэгдүүлһэн гэдэг. Атлантик далайһаа 240 км зайтай газарһаа эхэ абаад, далайн эсэрэг зүг уруу Сахарын сүлэ тиишэ урдадаг ба Тимбукту хотын оршомһоо шэглэлээ өөршэлэн эргэнэ. Эндээһээ зүүн урда зүг уруу урдажа Гвинейн буланда шудхадаг.

Эртэнэй Ромшууд Тимбукту хотын ойро урдаха голые Нил мүрэнэй нэгэ хэһэг гэж бодожо байгаа. 17-р зуунай эхин үедэ Европын эрэлшэд эдэ мүрэные үрэнэ зүг уруу урдажа Сенегал мүрэнтэй ниилдэг гэжэ үзэжэ байба. Нютагай олонхи хүмүүн Нигер мүрэнэй жэнхэни голидиролые мэдэдэг байһан байжа болохош европшууд 19-р зуунай һүүлдэ Скотландиин эрэлшэн Мунго Парк Африкаар аялһаниинь номдоо бэшэһэнээр сая мэдэжээ.




#Article 258: Ехэ нуурнууд (855 words)


Ехэ нуурнууд (, ) — Хойто Америкэ тибиин зүүн хойто хэһэгтэ оршохо сэбэр уһатай нуурнуудай бүридэл, Америкын Нэгэдэһэн Улас болон Канадын хилые дамнажа оршодог. Дээдэ, Мичиган, Хурон, Эри, Онтарио нуурнуудһаа бүридэдэг болоод ниитэ талмайн хэмжээгээрээ дэлхэйдэ нэгэдэ ородог. Зүгөөр лэ дараагаариинь Байгал нуур ородог. Ниитэ гадаргын хэмжээнь 244 106 км2 харин ниитэ эзлэхүүниинь 22 671 шоо км. Мүн Дэлхэйн ниитэ сэбэр уһанай 21%-ые агуулдаг.

Дээдэ нуур (, оджибве Gichigami — ехэ уһан) — Ехэ нуурнууд дундада хамагай хойто болон үндэр нуур. Ехэ нуурнуудэй системын дундада энэ нуур хамагай томо болон хамагай гүнзэгы болон дэлхэйдэ хамагай томо талмайтай сэбэр уһатай нуур (82,7 тысяч км²) юм — эдэ нуурай орходоо гансахан Каспиин тэнгис (заримдаа нуур үзэһэн) үлэмжэ томо талмайтай нуур юм. Эдэ нуур АНУ ба Канадын хилэдэ оршодог — эдэ нуурай хойто зүгтэ Канадын Онтарио можо оршодог, баруун зүгтэ болон урда зүгтэ — Америкын Миннесота можо, Висконсин можо тиигэд Мичиган можо. Дээдэ нуур тэнгис уһанай нюрууһаа 183 метрын үндэрдэ мүльһэтэ үедэ байгуулһан хонхордо байруулагдаһан юм. Эгээн гүн гүнзэгынь — 406 метрууд, уһанай багтаса — 11,6 мянган км³. Нуурай талмай хамтар тоосоогдоһон һуба газарай талмай 207,2 мянган км² зохёоно. Томо шудхан үгы байна. Эрьеын шугам отологдоһон, томо булантай — Кивино, Уайтфиш. Хамагай томо аралууд: Айл-Ройал, Сент-Игнас, Мишипикотен тиигэд Апостл аралууд. Хойто зүгтэ үндэр эрьетэй (400 м) тиигэд байсатай, хабсагай эрьетэй; урда зүгтэ — доро элһэтэй эрьетэй. Сент-Мэрис голоор Хурон нуурда уһанай гоожолго 112 километр утатай. Нуурай уһан хүйтэн, сэбэр ба һэригэр байна. Нуурай түб хэһэгэй температура зундаашье 4 °C үлүүлдэггүй, үбэлдөө һалхи шуурганһаа боломжо хүрэдэггүй. Эрьеын зоно 12 һарын эхинһээ 4 һарын эсэс хүрэтэр хүрэдэг. Нуур загаһан баянтай: һэлбэрүүһэтэй, зэбгэтэй, хилмэтэй; бусад зүйлтэй, тиигэд Дээдэ нуур ажахын ябуулгада оногосын тамаралга ба уһанай сахилгаан тулада хэрэглэһэн юм. Дээдэ нуур уһан замай шухала хуби. Шухала портууд: Дулут, Супериор, Ашленд (АНУ), Тандер-Бей (Канада).

Хурон нуур () — Ехэ нуурнууд системын дундада хоёрдохи томо нуур болон дэлхэйдэ гурбадахи томо талмайтай сэбэр уһатай нуур (60 мянган км² эзэлнэ). Оодон Макино хоолойгоор (үнгэрэнь 3 км оршом) Сент-Клэр нууртай холбогдоно; Детройт голоор (утань 51 км) Эри нууртай холбогдоно. Мичиган нуурай зүүн зүгтэ оршоно. Албан ёһоной гидрографиин шэнжэлхэ ухаанай үзэл бодолһоо Мичиган Хурон хоёр нуурнууд нэгэмэл системые байгуулна (Макино хоолойгоор холбогдоһоншье, газар зүйн ёһо заншалаар тусгаар нуурнууд тоологдоһон юм). Хурон нуурай талмайнь — 59600 км² оршом (Ехэ нуурнууд системын дундада хоёрдохи томо нуур). Мичиган адли тэнгис уһанай нюрууһаа 176 метрын үндэрдэ оршодог, гүнзэгынь 229 метр юм. Эдэ нуурай эрьеын шугам Мичиган можо (АНУ) ба Канадын Онтарио можо хубаагдаһан. Хурон нуурда гол портууд — Сагино, Бей-Сити, Алпина (АНУ) ба Сарни (Канада). Хурон нуурда хамагай томо сэбэр уһанай нуур соо оршодог Манитулин арал ажа.

Францишуудһаа нэрэгдэһэн эдэ нуурай нэрэ Хурон индианшуудай яһатанай нэрэһээ гаралһан.

Мичиган нуур () — дэлхэйдэ дүрбэдэхи томо талмайтай сэбэр уһатай нуур — 58 мянган км². Онгосын ябадаг һубагаар Миссисипи мүрэнэй системэтэй холбогдодог. Ехэ нуурнуудай дундада хүсэдөөр Америкын Нэгэдэһэн Уласта оршодог ганса нуур байна. Дээдэ нуурай урда зүгтэ оршодог, Хурон нууртай Макино хоолойгоор холбогдодог, Чикаго — Локпорт һубагаар Миссисипи мүрэнэй системэтэй холбогдодог. Мичигана нуурай талмай — 57 750 км² оршом (Ехэ нуурнуудай дундада гурбадахи томо талмайтай), утань 500 км оршом, үргэниинь 190 км оршом. Тэнгис уһанай нюрууһаа үргэниинь — 177 метр (Хурон нуур адли), гүнзэгынь 281 м болотор. Нуур 4 һара забһар оршом мүльһэнээр бүрхөөһэн. Аралууд — Бивер (Beaver Island), Хойто Маниту, Урда Маниту. Эдэ нуурай эрьеын шугам Мичиган можо, Индиана можо, Иллинойс можо ба Висконсин можо хубаагдаһан. Мичиган нуурай томо хото һууринуудта Чикаго, Эванстон ба Хайланд-Парк (Иллинойс), Милуоки ба Грин-Бей (Висконсин), Гэри ба Хэммонд (Индиана) оруулна.

Заримдаа Мичиган Хурон хоёр нуурнууд нэгэ нэгэдэмэл нуураар (Сент-Мэрис гол хамтараа) тоосоогдоһон байна. Энэ үзэл бодолой баригшад Мичиган Хурон хоёр нуурнууд гэжэ нэгэдэмэл гидрологиин юумэн: адли нюруутай, 40 м гүнзэгытэй 8 км үргэтэй хоолойгоор ниилэлгэтэй. Тиихэдэнь Мичиган-Хурон нуурай талмайнь 117 мянган км² үлүү байхад, дэлхэйдэ хамагай томо талмайтай забаан уһатай нюруу болон Каспиин тэнгис удаахи хоёрдохи томо нуур болоно.

Эри ( , ) — дэлхэйдэ арбадахи томо сэбэр уһатай нуур, Ехэ нуурнууд дундада дүрбэдэхи ородог. 25 700 км² талмай эзэлээд, Эри нуур 13-дахи томо талмайтай нуур болоно (Каспиин ба Арал тэнгис оруулаад). 92 км болотор үргэн эдэ нуур баруун-урда баруун зүгһээ зүүн-хойто зүүн зүгдэ 388 км һунаагдаһан. Эдэ нуурай эрьедэ Америкын Мичиган можо, Охайо можо, Пенсильвани можо ба Нью-Йорк можо тиигэд Канадын Онтарио можо оршодог. Дундажа гүнзэгынь 19 м, максимум гүнзэгынь — 64 м. Урда баруун хэһэгтэ олон аралтай. Уһанай температура үбэлдөө 0—2 °C-һаа зундаа 24 °C хүрэтэр хубилагдана. Эрьеын хэһэг 12 һараһаа 3 гү, али 4 һара хүрэтэр хүрэдэг. Ниагара мүрэн урдажа гараад, Детройт, Гранд, Рейзин, Хурон, Моми, Сандаски, Куяхога гол мүрэнүүд шудхана. Эри нуур Ниагараар (утань 56 км) болон Уэлленд һубагаар Онтарио нууртай холбогдодог, онгосын ябадаг һубагаар —  Хатсонтай холбогдодог. Нуурай эрьедэ Баффало, Эри, Толедо, Порт-Стенли, Монро, Кливленд хото һуринууд оршодог. Эри нуурай нэрэ индианшуудай яһатанай эриелхонан нэрэһээ (сэхэ хэлэхэдэ  «ута һуул», Пума амитанай нэрэ) гараһан.

Онтарио () — Ехэ нуурнууд системын дундада хамагай доодо болон хамагай жаахан (Сент-Клэр нуургүй), площадью 20 мянган квадрат километр оршом талмайтай (19,5 мянган км²). Нуурай эгээн гүнзэгынь — 244 м, дундажа — 86 м юм. Эдэ нуур дэлхэйдэ арбандүрбэдэхи ехэ. Ниагара гол шудхадан ородог. Онгосын ябадаг һубагууд эдэ нуурые Эритай ба Хатсон голтой холбогдоно. Нуурай акваторида алдартай туннелиин губида оруулһан Хурган нуурнууд () залгамжалаад байна. Сэнт Лоуренс голоор Атлантын далайтай холбогдоно. Онтариодо онгосууд ябалга хүгжэлтэй. Нуур эрьеын томо портууд — Торонто, Хамильтон, Кингстон (Канада) ба Рочестер (АНУ).

Сент-Клэр — Ехэ нуурнууд системэдэ хамагай бишыхан нуур, Хурон болон Эри нуурнууд хороондо оршодог.




#Article 259: Үелхэ системэ (135 words)


Д.И. Менделеев нэрэмжэтэ химиин элементнүүдэй үелхэ системэ гэдэгынь мэдэгдэжэ бай химиин элементнүүдэй жагсаалта юм. Үелхэ системэдэ химиин элементүүдынь өөһэдын атомай дугаарай дараалалаар (багаһаа ехэ рүү) байрална. 

Химиин элементнүүдэй үелхэ системэдэ Үе болон Бүлэгүүдтэ хубаана. 

Үелхэ системын мүрэй дагуу, 7 үе байха ба эхинэй үедэ (үе 1) зүбхэн Уһантүрэгшэ, Гели гэһэн 2 элемент, 2 ба 3-р үе тус бүри 8 элемент агуулна. Бусад үенүүд харисангуй олон химиин элементнүүдые агуулна. 

Үелхэ системын баганые бүлэг гэжэ нэрлэхэ ба стандарт үелхэ системэдэ ниитэдээ 18 бүлэг илгана. Нэгэ бүлэгтэ багтаха химиин элементнүүдэй электрон байгуулалтань түһэтэй байха ушар химиин шинжэ шанариинь ойролсоо байна. Жэшээлбэл, 18-р бүлэгэй элементнүүдые инерт хиинүүд гэжэ нэрлэхэ ба эдэгээриинь өөр элементнүүдтэй урабалда ордоггүй. 

Үелхэ системые Ород химик Д.И. Менделеев (1834-1907) 1869 ондо нээбэ.

Жирийн нөхцөл (стандарт температур, даралт) дэх төлвийг атомын дугаарын өнгөөр илэрхийлэв:

Цацраг идэвхит шинж




#Article 260: Олимпиин наадан (470 words)


Олимпиин наадан (, , ) — зун ба үбэлэй спортуудта зорюулж зохёон байгуулагдадаг олон уласай спортай ехэ наадан юм. Түүхэндэ хоёр түрэлэй олимпиада байга. Эхиниинь Грекын Олимпида хэгдэжэ байһан эртын олимпиин наадам. Хоёрдахинь 1896 ондо Афиныда анха зохёон байгуулагдаһан Оршон үеын олимпиада юм.

Олон Уласай Олимпиин Хороо (ОУОХ, International Olympic Committee, IOC) — Пьер де Кубертен гэгэжэ Франциин һурбалжата хүнэй һанаашлагаар байгуулагдаба. Тэрээр дэлхэй даяархи һонирхогшо тамиршадые суглуулжа олон түрэлэй спортоор үрһэлдүүлхэ мүрөөдэлтэй байһан ажа. Тэрэ Хороонь одоо «Олимпиин хүдэлөөн» гү, али нааданые зохёон байгуулхад оролсодог спорт тамирай холбоонуудай эрхэ бариха байгуулалга болобо. Олимпиин хүдэлөөн томрохо тусам Олимпиин наадамай һүр хүсэн ехэдһэн байна. Мүнөө үедэ корпорацинуудай эбээн тэтгэлэг, спортай «династи» үүдхэхэ зорилготой улас түрын дэглэмүүдай доорохи дарамтанда хүгжэһэн Кубертенэй «сэбэр һонирхогшо тамиршанай идеал» — алдагдаһан хэмээн үзэхэньшье бии.
 
Мүнөө үедэ олимпиадада оролсогһодиинь дэлхэйн бараг бүхы ороные түлөөлдэг хэмжээндэ хүрэбэ. Үүнэй үрэ дүндэ улас түрэй бойкот, допинг, шүүгдэдэ хахуули үгэхэ, алан хядаха ажалалгаа зэрэг олон сүрэг нүлөө гаража байна. Хэдыгээр Олимпиин хүдэлөөниинь Кубертенэй бодожошье үзээгүй асуудалуудтай тулгаржа байгаа хэдышье үүнтэй уялдуулжа хүгжэн өөршэлэгдэж байгаа. Эдэгээрһээ гадана 19-р зуунай һүүлшэ, 20-р зуунай эхиндэ хэрэглэгдэжэ байһан зан үйлэ, бэлэг тэмдэгүүдые олимпиадада оролсуулдаг. Эдэгээрэй ехэнхинь нээлтын ба хаалтын ёһолол, медаль гардуулха ёһололуудта хэрэглэгдэдэг. Мүнөөнэй оршон үеын олимпиадань хэдыгээр ехэд өөршэлэгдэжэ ерэһэншье гэһэн одоошье Citius Altius Fortius — Хурданһаа хурдан, Мүнөөдэрһээ үндэр, Хүсэтэйһээ хүсэтэй гү, али Олимпиин уряа дээрэ түблэржэ байна.

эртын олимпиадын үзэл һанаае һэргээжэ, уламжалан хүгжүүлһэн габьяата хүнэй нэгэниинь Франциин нэрэтэ һурган хүмүүжүүлэгшэ, соён гэгээрүүлэгшэ ниигэмэй зүтгэлтэн Пьер де Кубертен юм.

П. Кубертенэй һанаашалгаар 1894 ондо Париста олон уласай тамиршадай ехэ хурал хуралдажа, «Олимпиадын тоглолтын һэргэлтэ» һэдэб хэлэлсэн олимпиин хартын үндэһэн заршамые болбосоруулжа, 6 һарын 23-нда ОУОХ байгуулан оршон үеын анханай олимпиин нааданые 1896 ондо Афины хотодо (Грек) зохёон байгуулхаар шэдэбэрлэбэ.

П. Кубертен өөрын һанаашалай байгуулһан ОУОХ-ые 1896—1925 ондо 29 жэл толгойлоходоо Швейцариин Лозанна хотодо 1915 ондо нүүлгэн түблэрүүлһэн болоод 1937 ондо 74 наһандаа Женева хотодо таалал түгэсхэһэн юм.

П.Кубертен эртын олимпиин энэрэнгүй үзэл һанаае баяжуулан хүгжүүлжэ «Олимпиин хүдэлөөниинь хүн түрэлхэтэнэй эрхэ сүлөөнэй үзэл һанаа, найрамдалта тэмсээн, бэеын бүхы талын хүгжэлые олгожо арад түмэнэй найрамдал, соёл хамтын ажалалгаанда тусална» гэһэн үзэл бодолые ударидалга болгожо байба.

Олимпиин хүдэлөөнэй уугуул, удха ушар, зорилгонь арадшалал, найрамдал хамтын ажалалгаанай үрэ дүн юм. Олимпиин үзэл һанаае хамгаалан дэлгэрүүлхэнь эсэсэй эсэстэ хүн түрэлхэтэнэй хүгжэл дэбжэлтэ, хүнлиг энэрэнгүй заршам, хүнэй эрхые амидаралда хэрэгжүүлхын түлөө тэмсэл юм.

Олимпиин хүдэлөөниинь олон уласай спортын хамтын ажалалгаанай үзэл һанаае тайбан амгалан нүхэсэлдэ улас түрэ, зохёон байгуулалта, ёһо һуртахуунай бүхы лэ хүсэн шармайлтые, найрамдал хамтын ажалалгаанай ашаг һонирхолдо ниисүүлэн, түүниин уламжалалые хадгалжа үргэжэн хүгжүүлһэнээр мүнөөнэй түбшэндэ хүрэбэ.

Олимпиин хүдэлөөндэ баяжаха, хубиа хэшээхэ, үндэһэрхэхэ, арьһан үнгэ, шажан шүтэлгээр ялгабарилха халдабарм абаагүй, бэеын болон ёһо һуртахуунай үндэр соёлтой залууһан нэгэдэхэ эрхэтэй бэлэй. Олимпиин хүдэлөөнэй үүргые зүбхэн түүндэ оролсогһодой сар хүрээ, спортын үндэр амжалта түдыхэнөөр бус, үзэл һанаа, ёһо һуртахуунай дабуу талаарынь үнэлхэ ёһотой.

Олон Уласай Олимпиин Хороо зүбшөөһэн Олимпиин спортой янзууд:




#Article 261: Пүрбэ (гараг) (446 words)


Пүрбэ гараг () наранай аймаг дахи табадахи гараг юм. Эные абарга томо хиин гараг гэжэ нэрэлдэг ба ушариинь уг гарга хиинһээ тогтодог болоод наранай аймагай хамагай томо гараг юм. Түүнэй массань маша ехэ ба наранай аймагай бусад долоон гарагай массын ниилбэриһээшье ехэ байдаг. Пүрбэ гарагай татадаг хүсэн дэлхэйһээ олон дахин ехэ. Һүниинь цельсиин 1250 хэм халуун байха ба үглөөнь цельсиин 1700 хэм халуун байна. Сасараг туяа ехэтэй байдаг ушарһаа 150 000 километрай зайда байһаншье ами наһанда аюултай хэмжээһээ 500 дахин ехэ сасараг туяатай байдаг. Агаар мандаалдань гели байдаг болобошье ехэнхи хубииень уһантүрэгшэ эзэлнэ. Ород, бусад Европын хэлэнуудта Римэй бурхадай хаан Юпитерай (Jupiter) нэрээр нэрэлэгдэһэн.

Пүрбэ гарагай агаар мандал болон хэмжээнь асар ехэ даралтые үүдхэдэг. Хэрэб уг гараг руу сансарай хүлгэ элгээбэл тэрэнь секундын дотор эбдэрхэ болоно. Иммэ ушарһаа тэрэнэй дотоодо бүтэсые шудлаха боломжогүй юм. Пүрбэ гараг гурбан нимгэн сахиргатай.

Пүрбэ гарагиинь наранай аймаг доторхи һугар гарагһаашье тодо гэрэлтэй, Эртэнэй Хитадта Пүрбэ гарагаар наһанай ойго тэмдэглэдэг байһан ушарһаа хитадууд Наһанай одон хэмээн нэрэлдэг. Европошууд ехэд хүндэтгэн тэнгэриин сахюусан Зубите-аар тэрые нэрэлдэг. Тус гарагай гадарга дээрэ тодо улаан үндэг хэлбэритэй толбо байдаг. Түүные томо улаан толбо гэжэ нэрэлдэг болоод 300-аад жэлэй наһатай. 1979 ондо Жуулшан сансар шудлалай станци Пүрбэ гараг гэрэлтэ сасарагаар хүрээлэгдэһэн байдагые оложо мэдэжээ. Тус гарагай гэрэлтэ сасарагынь томо, бага хара үнгын шулуун хэһэгүүдһээ тогтоһон байна. Хара үнгын шулуунь наранай туяае ойлгодоггүй.

Пүрбэ гарагиинь гадаад дабхараадаа хиин буюу үүлэн бүһэлүүртэй. Энэ үүлэн бүһэлүүриинь голшолон аммиакһаа (NH3) тогоһсон байдаг. Пүрбэ гараг эзлэхүүнээрээ дэлхэйһээ 1300 дахин, массаараа 318 дахин ехэ болоод наранай аймагай 9 гарагай хамагай томонь. Уг гараг хурдан эргэдэг ушар 9 саг 50 минутада тэнхэлэгээ нэгэ бүтэн эргэдэг. Харин дэлхэй дээрэ 11 жэл 10 һара болохо хугасаанда Пүрбэ гараг нарые нэгэ бүтэн тойродог. Пүрбэ гараг одоогоор 60-аад дахуултай байгаае оложо тогтооһон болоод 9 ехэ гарагай доторһоо хамагай олон дахуултай гараг юм. Ио (1), Европо (2), Ганимеда (3), Каллисто (4) тэрэнэй хамагай томо дахуулууд юм. Эдэгээр дүрбэн дахуулые ниитэдэнь Галилейн дахуулууд гэдэг. Ушариинь 1610 ондо Италиин одон ороншо Галилео Галилей хамагай анханай тэнгэри эрхэһые ажаглаха ажаглалтын телескопые һайжаруулан зохёон бүтээн эдэгээр дахуулуудые нээһэн байна. Ионь бусад гурбан дахуулаа бодобол шулуун буюу уһан болон мүльһэнэй хэмжээ харисангуй бага юм. Мүн ажалалгаатай галта уула байдаг. Тэрэһээ хүсэтэй дэлбэржэ гадагшаа оргилон гараһан халуун хайлмаг шулуулиг хэдэн зуун мянган метрын үндэртэ сасагдана. Дахуул 2-ын мүльһэн дабхарга доорохи далайда амидарал байжа магадгүй гэжэ зарим шудлаашад үзэдэг. 3-р дахуулиинь (Ганимед) наранай аймагай 150 дахуулай доторһоо хамагай томонь ажа. Тэрэнэй голожонь 5268 мянган метр ажа. Һагба ба Тэнгэриин ван гарагһаа томо, Пүрбэ гарагай гадаргын дабхаргад бага зэргын шэнгэн байдалтай уһантүрэгшэ байха болоод наранай халууные хүлээн абахын зэргэсээ өөрын гадаргууһаа дулаан илгаруулдаг. Наранһаа абаһан дулаанһаа элүү дулаан илгаруулдаг ажа. Пүрбэ гараг дээрэ хара һалхин болодог.




#Article 262: Испани хэлэн (128 words)


Испани хэлэн гү, али Кастиль хэлэн — дэлхэйн 500 сая оршом хүнэй түрэлхи хэлэн болон Латин Америкын оронууд болон Испани уласай албан ёһоной хэлэн юм. Энэдхэг-Европо хэлэнэй аймагай Итали хэлэнэй бүлэгтэ багтадаг.

Испани хэлэнэй испани хэлээрхэ нэрэнь Кастельяно (Castellano) гү, али эспаниол (Español). Урда Америкын оронуудта кастельяно гэжэ нэрэлэгдэхэнь олон ба Мексика, Түб Америкэ, Карибын оронуудта зүбхэн эспаниол гэжэ нэрэлдэг.

Испани хэлэниинь Ибериин хахад аралые захиржа байһан Римэй эзэнтэ гүрэнэй эргэдэй ярилсадаг хэлэн болохо латин хэлэндэ үндэһэлһэн болон араб хэлэнэй нүлөөе абажа хүгжэһэн хэлэн юм.

Испани хэлэниинь НҮБ-ын албан ёһоной 6 хэлэнэй нэгэн (Бусадиинь англи хэлэн, франци хэлэн, ород хэлэн, хитад хэлэн, араб хэлэн) болон Испани болон Латин Америкын 18, Африкын 1, ниитэ 20 уласай албан ёһоной хэлэн болно. Испани хэлые албан ёһоной хэлээ болгоһон уласуудые доро жагсааба.




#Article 263: Истанбул (695 words)


Истанбул (, түүхынгээ ябасада Византи болон Константинополь зэргээр нэрлэгдэжэ байһан) — Европын хоёрдохи хамагай ехэ хүн зонтой хото (дэлхэйдэ хотонуудай дотор 3-т, хотын нютаг дэбисхэрүүдһээ 21-т) болоод Туркын соёл уралиг, санхүүгай түб юм. Хотонь Стамбул можын 27 дүүрэгэй өөртөө багтаадаг. Истанбулиинь Босфорой хахад арал дээрэ оршохо болоод Туркын баруун хойто хэһэгэй Алтан Эбэр хэмээхэ үбэр газарые эзэлдэг. Босфорой Ази дахи болон Европо дахи талуудай али алин дээрэнь оршохо болоод хоср тиб дээрэ оршодог дэлхэйн сорын ганса метрополи хото юм. Ута удаан түүхынхээ ябасад Римэй эзэнтэ гүрэн (330—395), зүүн Рома гү, али Византиин эзэнтэ гүрэн (395—1204 ба 1261—1453), Латинайа эзэнтэ гүрэн (1204—1261), Оттоманай эзэнтэ гүрэн (1453—1922) зэргэ гүрэнүүдэй ниислэл байгаа. 2010 оной Европын соёл уралигай ниислэл боложо һунгогдоһон болоод 1985 ондо түүхын газаруудиинь ЮНЕСКО-гай Дэлхэйн үбын жагсаалтада ороһон байна.

Гантиг тэнгисэй Босфор хоолойн хоёр хажуугаар доболиг газарда оршодог. Хотын ехынхи хуби Европо дахи, бага хубинь Азида байдаг. Истанбул Хара тэнгисһээ Газарай дундада тэнгис руу болон Зүүн урда Европоһоо Бага Ази хахад арал руу хоёр худалдаа наймаанай замуудай бэлшэрдэ оршодог ушариинь Истанбул хото түргэгөөр урган бэхижэжэ байгаа.

Газарай дундада тэнгисэй субтропикын сагай уларилтай. Нэгэдүгээр һарын дунда температура — 5,2°С, наймадугаар һарын дунда температура — 23,6°С, жэлдэ 633 мм шииг нойтонтой. талмайнь 1.830,92 км2. Оршом 11,37 сая хүн зонтой. Истанбул 27 дүүрэгдэ хубаагдадаг. Хотын захиралга 4 жэл бүри һунгагдаһан орон нютагай захиргааһаа гүйсэдхэдэг.

Турк уласай ажаүйлэдбэриин 60 % оршом энэ хотодо байна: машина бүүтэлгэ, химиин ажаүйлэдбэри, цемент бүүтэлгэ, эдеэ хоолой ажаүйлэдбэри, хүнгэн индустри (буд нэхэлгын, арһанай, гуталай, оёдолой индустри), мебелиин, саарһанай, шэлэй бүүтэлгэ. Гурбан дээдэ һургуулитай (Истанбулай дээдэ һургуули, Истанбулай технологиин дээдэ һургуули болон Богазичи дээдэ һургуули). Эдэй засагай академи, худалдаанай академи, уран һайханай академи.

 660 ондо оршом Византи нэрээр байгуулагдаһан.  330 он хойшо Римэй эзэн хаанай Константинай нэрэмжэтэ Константинополь (дундада зуунай ородой удха зохёолдо Царьград — «Хаанай хото» нэрэтэй) нэрэтэй байгаа.

Османай эзэнтэ гүрэнэй ниислэл болоод, газарзүйн ашагтай байрашал ашаар Истанбул ехэ худалдаа наймаанай ажаүйлэдбэриин түб болоһон. Хара тэнгисэй хоолойн шухала удхань хотын шангадхалгада ба хүгжэлдэ туһа болобо. Османай эзэнтэ гүрэнэй унал үедэ (17 зуунһаа хойшо) Хара тэнгисэй хоолойтой Истанбул Европын хүсэнэй тэмсэлэй зүйл болоһон; энэ проблемэ Зүүн асуудалай шухала хэһэг оробо, 1914—18 онуудай Нэгэдүгээр дэлхэйн дайнай шалтагаануудай нэгэн.

Нэгэдүгээр дэлхэйн дайнай үедэ Османай гүрэн Германиин эзэнтэ гүрэнэй холбоотон байгаа ушар Түб хүcэнүүд диилдэһэн һүүлдэ, 1918 оной 11 һарын 13 Истанбул Англиин, Франциин ба Италиин сэрэгүүдһээ эзэмдэһэн.

Алтан Эбэр (Истанбул) тохой хотын Европын зоные 2 хэһэгдэ хубаагдадаг: хахад аралда (тохойн урдада) оршодог дундада зуунай дүрсые (уйтан гудамжууд, олон лалын сүмэнүүд) бүтэн байлгагдадаг Эминёню (, «Хуушан хото»), ба Бейоглу (, «Шэнэ хото», Алтан Эбэр тохойн оролгоһоо хойно). Бейоглуда Каракёй (, хуушанай Галата) — худалдаа наймаанай портын нютаг, тиигэд өөрөө Бейоглу нютаг (хуушанай Пера) — албанай ба соёлой түб ороно. Азиин түби газарда — хотын гурбанай нэгэ хуби — Гантиг тэнгисэй эрьедэ (Мода нютаг) виллатай, томо сэрэгэй казарматай Ускюдар () нютаг.

Гурба үеын байра барилгууд мүнөөнэй хотын уран барилгын дүрсые бэлдхэнэ. Византиин үеын эзэн хаашуулай ордонуудай, ипподромай, Валента акведугай, хотын хэрэмэй, газар доорохи цистернууд болон шүтэлгын байрануудай һандархай барилгууд бүтэн үлэнэ. Византиин үеын шүтэлгын байранууд лалын сүмээр шэнэлжэ хэгдэһэн байна: Гэгээн Иоанн Студитай базилика (Эмир Ахор-джамиси; 5 зуун), Гэгээн Иринын церковь (6 зуун, 6 ба 8 зуунда һандаргаһан, һэргээн бодхооһон), Гэгээн Феодосиин церковь (Гюль-джами; 9 зуунай 2 хахад), Мирелейон (Будрум-джами; 10 зуунай 1 хахад), Гэгээн Сергиин ба Вакхын церковь (Кючюк Айя-София, 6 зуун), Гэгээн Андрейн церковь (Ходжа Мустафа-джами; 7 зуун), Гэгээн Федорай церковь (Килисе-джами; 11 зуунай 2 хахад — 14 зуун), Пантократорай сүмын комплекс (Зейрек-джами; 12 зуун), Гэгээн Софиин томо церковь, Гэгээн Феодорой церковь (Килисе-Джами, 11 зуунай 2 хахад, 14 зуунай дойбод зурагууд), Хора монастыриин церковь (Кахрие-джами, 13 зуунай эсэс — 14 зуунай эхин, 14 зуунай эхинэй дойбод зурагууд), гэхэ мэтэ.

Турк дундада зуунай үеын барилгууд: ордонууд — Анадолухисары ордон (14 зуунда байгуулһан), Румелихисары (1452), Едикуле (1455); лалын сүмэнүүд — Фатих-джами (15 зуун; һандаргалга һүүлдэ һэргээн бодхооһон), Баязида (1497—1503 гү, али 1505, Кемаледдин уран баригша), Шахзаде (1548, Синан уран баригша), Сулеймание (1550—1557, Синан уран баригша), Ени-джами (1597—1663), Ахмедие (1609—17, Мехмет-ага уран баригша); Топкапы ордоной барилгууд — Чинили-кёшк һарабша (1472, Кемаледдин уран баригша), Ереванай һарабша (1635), Багдадай һарабша (1638), уһан оргилуурууд. 18 зуун һүүлдэ Истанбулай уран барилгада баруун Европын шэнжэнүүд нэбтэрнэ. 19 зуунда эклектик барилгуудай байгуулга эхилжэ байна; 20 зуунда — функционализм шэнжын барилгуудай байгуулга эхилһэн. 1950 арбан жэлдэ Истанбулай ведутся работы по заһабари эхилһэн.




#Article 264: Франциин хубисхал (120 words)


Франциин хубисхал (1789–1799, ) — Франциин түүхэндэ ниигэм, улас түрын хубилалта боложо, эрид өөршэлэлтүүд хэгдэһэн саг үе юм. Энэ үедэ уридань изагууртан анги, католик шажанай церковь феодалай эрхэ ямба эдэлдэг байһан Франциин түрын бүтэсэдэ эрид өөршэлэлтэ хэгдэжэ, Гэгээрлэйн зуунай эргэншэл болон салашагүй эрхын заршамууд дээрэ үндэһэлһэн хэлбэридэ шэлжэбэ.

Эдэгээр өөршэлэлтэтэй хамта хүшэрхэлэл дэгдэжэ, хаанаа таһалан шүүжэ, саазаар абаашаһан болоод Терророй үе, Европын бусад бүхэ томо гүрэные хамарһан дайнай ябасад асар ехэ шуһан урдажа, хархисалал үйлэдһэн юм. Хубисхалһаа улбаалжа Наполеоной дайн, хоёр удаагай хаанта засаглалай һэргэлтэ, хоёр удаагай хубисхал дэгдэһэн болоод энэ бүхынэй дүндэ Франци оршон үеын хэлбэрээ оложо түлэбшэһэн бэлэй.

Дараашын зуунда Франци бүгэдэ найрамдаха засаглал, үндэһэн хуулида хаанта засаглалай хэлбэри болон хоёр өөр эзэнтэ уласай засаглалые хэлбэриие абажа байгаа.




#Article 265: Эртын Египет (399 words)


Эртын Египет  ( ба ), өөрын нэрэнь Та-кемет, Та-мери, Та-уи ба бусад (транслит. егип. tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), Кеми (копт. Kὴμε) — Хойто Африкын газар нютагта Нил мүрэнэй хүнхэрдэ буюу одоогийн Египетай газар нютагта байһан соёл эргэншэлтэ улас юм. Эртын Египетын соёл эргэншэл  3150-да оной үедэ фараоной ударидалган дор дээдэ ба доодо Египетай улас түрые нэгэдхэһэн гүрэн байһан ба саашад 3 мянган жэлэй турш бата бэхэ оршон тоготножо байгаа.

Египетай нэрэ гададай нэрэ (экзоним) болоод грек хэлэнэй «Айгюптос» () үгһээ гаралһан байна. Энэ Латин хэлэндэ Эгиптус () болоһон, хойшо Европын хэлэнүүдтэ ороһон. Буряад болон Монгол нэрэнь Ород Египетһээ гаралһан юм.

Энэ 3 мянган жэлэй түүхэнь 5 хубаагдажа түүхэндэ бэшэгдээ. Энэнь:

Египетай газарай һуури түлэбэри палеолит үедэ эхилһэн.  10—6 мянган зуунда саг уларил шииглиг байгаад Египетай нүүдэг яһатанууд Нил мүрэнэй саваннада ажа һууһан.

Англи: ; Ород: 

Энэ үе сагта түрүүшын хоёр обог удамай захиргаалыень хабаадуулна. Энэ үе уһажуулгын ажахын хүгжэлээрээ, шулуун ба зэд зэбсэгэй һайжаруулаараа, гончарна түхэреэнэй ухаалан зохёоороо, агсаанай наймаанай үргэдхэлээрээ тодорхойлогдоно. Энэ үедэ улас түрын засаглал болон бэшээшэ-түшэмэлэй туһалагша бүлэг бии болоо; номархуудһаа ударидалһан захиргаанай аймагууд — номууд байгуулагдаһан; гуримтайгаар дээрмэдэлгын кампанита ажалнууд ябажа эхилһэн: урда Кушда (Нубида), баруун хойто Ливи эсэргүү болон Синайн хахад аралай (зэд баинтай) бедуинууд эсэргүү..

Англи: ; Ород: 

III-дугаар обог удамай Джосер хаанай титимнэлгын эхилһэн. Энэ үедэ хүдөө ажахы, дархалга, наймаан ба барилга хүгжэлжэ үргэлжэлнэ. Бүлгэмэй газар эзэмдэлгэ хажуугаар үмсын газар эзэмдэлгэ бии болоһон. Дээдэ сайдһаа (тчати, визирь) ударидалһан албан хойрогой аппарат бүхэ болоо. Аха тайлга тахигша байһан бүхы газар болон харьяата эзэлэд байһан фараоной хүсэ шадал дээдэ туйлдаа хүрэнхэй; эртын номуудай изагууртад ордоной хүмүүн болоһон.

Таряашадһаа болон хари хүнүүдһаа (Куша гүрэнэй хүнүүд) бүридэнги байһан тогтомол сэрэгүүд. Бурханда тоолоһон фараонуудай хизааргүй засагай үзэлиинь асари ехэ булаша пирамидануудай барилгада бэелүүлэгдэһэн, илангаяа III—IV-дугаар обог удамай сагта (Снофру, Хеопсой, Хефренэй, Микеринэй пирамиданууд). Барилгынгаа ябажа байха сагта таряашадай ба богоолой хүдэлмэри үргэн байгаа.

Англи: ; Ород: 

 23—22 зуунда Египет хэдэн үһөөрхэлдэһэн аймагта ба уласуудта задарба. Энэнь уһалууриин түхеэрэлгын унал болон хүдөө ажахын һандаран олгобо. Нил мүрэнһээ холын газарда үмсын газар эзэмдэлгэ хүгжэлээд бүлгэмэй газар эзэмдэлгые түрибэ. Дархалга болон наймаан хотонуудай ургалтые хангаба. Химараан дээрэһээ гараһан дайн дажар дүниинь гүрэнэй нэгэдхэлгэ. Хойтодо Гераклеополиин (Нени-несу) номархууд (IX ба Х обог удам) дэгүүр гараа, урдада — Фивы (XI обог удам) дэгүүр гараа. Фивын династи илаба.  2050 он оршом I Ментухотепай үедэ гүрэниинь Фивын гегемони дараа дахяад нэгэдхэһэн байгаа. Фивы ниислэл болоһон.

Англи: ; Ород: 

Ород хэлээр сахим газарууд:

Бусад сахим газарууд:




#Article 266: Хүбшэтэн (121 words)


Хүбшэтэн () — дахин аматан амитадай хүрээ. Хүбшэтэн амитад хүбшэн нэрэтэй мезодермаль тэнхэлэгэй араг яһанай дэргэдэһээ тодорхойлогдоно, дээдэ хэлбэри һээр нюргань һолино. Хүбшэтэн түрэлһээ дагуу мэдэрэлэй тогтолсооной бүтэсэ, үйлэ ажалалгаа амитадта хамагай үндэр байра һуури эзэлжэ байна. Энэ Дэлхэйдэ хүбшэтэнһээ дээшэ 60,000 зүйл, Россида 4300 зүйл байдаг..

Хүбшэтэн үзэл баримталал һээр нюргатан амитадые, зарим һээр нюргагүй амитадые нэгэдхэдэг. Тэдэнэй амидаралай циклэй наад захань тодорхой хугасаанда бүхы хүбшэтэн хүбшэтэй, хүнды нюрганай мэдэрэлэй сошортой, загаһанай хэрээһэнэй илгаатай, эндостильтай болон гургалдай дараа байрлуулһан һүүлтэй байна. Хүбшэтэн түрэл гурбан дэд хэбшэлэй хубаажа болоно: толгой хүбшэтэн (Cephalochordata), туникадууд (Tunicata), һээр нюргатан (Vertebrata) — габалай яһаниинь сорын ганса дэд хэбшэл.

Хүбшэтэн — хоёр талын симметрида тодорхойлогдоһон амитадай хүрээ, хүгжэлэй тодорхойн үе шатанда дарааха шэнжэ тэмдэгтэй:

Хүбшэтэн хүрээ, Chordata




#Article 267: Үетэ хүлтэн (129 words)


Үетэ хүлтэн ( хүрээ, Грек: ἄρθρον гү, али arthron - ниилмэл, ποδός гү, али podos - хүл гэһэн удхатай) хүрээнь хорхой шумуул, хабшаахай хэлбэритэн зэргые багтааһан амитанай аймагай хамагай томо хүрээ юм. Энэ хүрээндэ 1,500,000 оршом зүйл амитад багтана. Үетэ хүлтэнэй гол онсологиинь тэдыгээрэй бэень дор хаяжа нэгэ сегмент бүхы үелэһэн бүтэсэтэй байна. Хоол болбосоруулха системэнь үмэнэдэ, дунда, хойто гэһэн гурбан хэһэгһээ тогтоно. Хитин бүрхүүлээр бүрхэгдэжэ гадаада араг яһан үүдхэнэ.

Одоо оршон амитадай  80% үетэ хүлтэн байдаг байна. Үетэ хүлтэниинь тэнгис, сэнхир уһан, газарда түгөөмэл тааралдана. Бэеын хэмжээнь планктонһоо эхилээд хэдэн метр хүрэнэ. Одоо хамагайн томо үетэ хүлтэн бол Японой аалзан хабшаахай болоод хүлныхинь хэмжээе оруулан тоособол ниитэ утань 3,5 метр хүрэдэг байна. Гэхыдээ энэнь хүлдүү тэнэг хүндэ зорюулһан бүлгөө,

Үетэ хүлтэнэй хүрээе доторынь хэд хэдэн дэд хүреэн болгодог.




#Article 268: Хорхой шумуул (3178 words)


Хорхой шумуул () — трахейн һубагай туһаламжатайгаар амисхалдаг, гурбан хос хүлтэй үетэ хүлтэнэй хүрээнэй хамагай томо анги болоод сая гаран зүйл амитад тэмдэглэгдээд байгаа болобош 1,5 сая оршом зүйл байхань зайлшагүй гэжэ эрдэмтэд үзэжэ байгаа. Дэлхэйн амитанай зүйлэй бүридэлэй талаһаа үлүү хубиие шумуул эзэлхэ болоод нээгдээгүй 30 саяһаа үлүү зүйл шумуул байгаа гэжэ тоосодог байна.

Бэе гүйсэһэн шумуулай хэмжээ 0.139 мм- 55.5 см, хүндэ хүнгэниинь 70 грамм хүрэнэ. Хорхой шумуул амидаралай олон янза бүриин нүхэсэлдэ амидарха шадабариие хүгжэлэй ябасада олоһон ушарһаа тэдэнэй бэеын бүтэсэ, эрхэтэнүүдэй гүйсэдхэхэ үүргэ маша олон янза боложо һэн. Хорхой шумуул онсолог бол ниидэхэ шадабаритай болоһон ябадал юм. Маша олон зүйлэй шумуул байгаали дээрэ ехэ хэмжээгээр тохёолдохо ушар байгаалиин биоценоздо угаа ехэ үүргые гүйсэдхэнэ. Тэрэшэлэн олон зүйлэй шумуул хүдөө ажахыда хорон хүнөөл ушаруулха, ургамалай тооһон хүртээхэ, хүн ба амитанай бэедэ паразитлан амидарха, үбшэн тарааха зэргэ практикын холбогдолоор маша ехэ юм.

Монгол орондо 13,000 гаран зүйлэй шумуул мэдэгдээд байна.

Бэе гүйсэһэн шумуулай ехэ бэе толгой, сээжэ, хэбэл гэһэн тодоор 3 хэһэгтэ хубаагдана. Толгой акрон ба 4 сегментһээ, сээжэ ямагта 3, хэбэлэй 11 сегментһээ бүтэнэ.

Толгой хитин капсулаар бүрхэгдэһэн байха ба хүзүүнэй нэгэ үеһөө сээжэтэйгээ хүдэлгөөнтэйгээр холбогдоһон байна. Толгойн доодо талада гү, али үмэнэ үзүүртэ аманай һүба оршоно. Толгойн хоёр хажуугаар 2 том зүймэл нюдэн байрлаха ба тэдэгээрэй хоорондо бишыхан хэд хэдэн энгэй нюдэн байна. Нюдэнэй оршомһоо хос һахал гараха болоод үнэрлэхэ ба хүрэлсэхэ эрхэтэнэй үүргэ гүйсэтгэнэ. Һахал олон үеһөө тогтоно. Һахалай хэлбэри олон янза: утаһалга, булсуута, хюрөө маягай, үдэлгэ, һам маягай, тахир гэхэ мэтэ. Энэнь шумуулые танижа мэдэхэд шухала үүргые гүйсэдхэдэг. Һахалай толгойтой ниилһэн үеые һахалай һуури гэнэ. Шумуулай һахалые толгойн 1-р үеын мүсэ гэжэ үзэдэг. Толгойн 2-р сегмент мүсэгүй, дээдэ урал боложо хубирһан байна. Харин бусад гурбан үеһөө толгойн дээдэ хэһэгтэ байрлаха аманай эрхэтэн үүдэжэ бии болоно. Гэбэшье толгойн сегментүүд өөр хоорондоо нягта ниилсэн байха тула илгагдадаггүй. Харин духа, зулай, хасар, дагжа гэһэн хэһэгүүдиинь заадаһаар илгагдана.

Шумуулай аманай аппаратай бүтэсэ олон янза байдагынь хоол тэжээлые абажа хэрэглэхэ үйлэ ажаллагаанһаа шалтагаална. эртын шумуулнууд ургамал ба амитанай гаралтай органик хатуу зүйлһээр хоололжо байһаниинь тэдэгээрые мэрэхэ, буталхад зохилдожо аманай мэрэхэ эрхэтэнтэй боложо һэн. Иинхүү мэрэгжэ аманай эрхэтэниие хамагай энгэй бүтэсэтэй, эртэ үедэ үүдхэһэн гэжэ үзэдэг. Шингэн тэжээлээр хоололхо (амитанай шуһан һорохо, ургамалай бал, шүүһые һорохо, органик шингэнээр хоололхо зэргэ) болоһониинь аманай аппаратай өөр зохилдолгоое нүхэсэлдүүлжэ һэн.

Шулуун далитанууд, жоом (тархаан), сохонуудай аманай эрхэтэн мэрэхэ хэлбэриин аппарат юм. Ехэнхи шумуулай абгалдайн (жээшэнь: эрбээхэйн хүрэнсэр) аманай эрхэтэн олон хүлтэнэй аманай эрхэтэнэй адлигаар мэрэхэд зохилдоһон байдаг. Мэдрэхэ хэлбэриин аманай аппаратай бүтэсые абажа үзэбэл: дээдэ талаһаа хос бэшэ дээдэ уралаар бүрхэгдэнэ. Дээдэ уралай дооро хүсэрхэг балсантай, хитинжэһэн хос дээдэ угаажа (мандибула) оршоно.

Дээдэ угаажын дотор тала хүсэрхэг шүдэлигдэһэн байхань эдеэн тэжээлэй зүйлые буталжа жэжэглэхэ, үмлэхэ үүргэтэй. Дээдэ угаажын доро хос доодо угаажа (максилла) доодо талаһаа доодо уралаар халхагдан байрлана. Мандибула толгойн 2-р үеын мүсэ юм. Максилла толгойн 2 ба 3-р үеын мүсэнүүд болоно. Мандибула максилланууд үенүүдһээ тогтоһон байхань ябаха хүлһөө анха үүдэжэ гараһан болохые гэршэлнэ. Доодо үрүү 2 үеһөө тогтохо бүшөөд тэрэнэй дээрэ 3 һалаа унжалга байхань дотоодо, гадаада һэртэн ба тэмтэрүүл гэжэ нэрэлнэ.

Доодо урал 2 үеһөө бүтэхэ ба тэрэнэй дээрэ 3 һалаа унжалга байхань доодо уралай дотоодо, гадаада унжалга ба доодо уралай тэмтэрүүл гэжэ нэрэлэгдэнэ.

Аманай хүндын оёор дотогшо нугларжа хитинжэлэгдэһэн хэлэн гү, али гипофаринксые үүдхэһэн байхань аманай аппаратда хамаарагдана. Шумуулай аманай эрхэтэнэй өөр нэгэ хэлбэри бол хазажа һорохо аппарат юм. Ехэнхи һарьһан далитад (зүгы, хүхэтэрүү, хэдгэнэ) хазажа һороход зохилдоһон аманай эрхэтэнтэй боложо һэн. Үүндэ: дээдэ урал ба дээдэ угаажань мэрэхэ аппаратай дээдэ урал, угаажатай түһөөтэй байна. Харин доодо угаажа утаһажа хатхуур хэлбэритэй болоһон байха ба доодо урал һунажа хобил бүхы хушуу боложо хубиржэ һэн. Хушуунай хобил дотор доодо угаажа оршоно. Энэ байдал хоололхо онсолигһоо боложо һэн. Мандибула, сэсэгэй тооһоной хатуу хэһэгые бутлаха болбол амитанай арһые хазаха үүргэ гүйсэдхэхэд доодо угаажые үүдхэһэн хушуу сэсэгэй бал гү, али амитанай шуһые һорохо үүргэ гүйсэдхэнэ.

Мухар бошхиин, боргооһоной аманай эрхэтэн хатхажа һорохо хэлбэриин аппарат юм. Үүндэ: аманай эрхэтэнэй бүхы хэһэгүүд һунаһан байна. Дээдэ, доодо угаажууд һунажа хушуу үүдхэнэ. Дээдэ, доодо угаажууд ута хатхуур болоһон байна. Иинхүү амитанай арһые соо хатхажа шуһан һорожо хоололход зохилдожо.

Эрбээхэйн аманай эрхэтэн ута хушуу хэлбэриие оложо зүбхэн һорохо аппарат боложо хубирбэ. Дээдэ урал үлэгдэл имагтал хосоржо дээдэ угаажанууд юрэдөө үгы боложо доодо угаажань һунажа уян налархай, тайбан байдалдаа мушгиран байрлаха онсологтой хушуу болоһон байна. Доодо урал маша жэжэгхэн, түүн дээрэ 3 үе бүхы богони тэмтэрүүл оршоно. Иинхүү эрбээхэй гагсахүү доодо угаажаараа сэсэгэй балые һорон абажа хоололно. Хос далитанһаа ехэнхи илаанай аманай эрхэтэн долоожо һорохо аппарат болоһон байна. Илаанда дээдэ, доодо угаажа байхагүй харин доодо угаажын тэмтэрүүл бии. Доодо урал һунажа, хобил бүхы хушуу болоно. Хушуунай хобил дээрэһээ дээдэ урал бүтээжэ, нэгэн хоолой гуурһые үүдхэнэ. Хушуунай (доодо уралай) һалбан бүхы дэлбэнгээр түгэсжэ шүүхэ аппарат болоһон байна. Иинхүү шэнгэн тэжээл хошуунай үзүүрээр долоогдон шүүгдэжэ хошуунай һүбээр һорогдохо болоно.

Хорхой шумуулай аманай эрхэтэнэй бүтэсэ, ангилал зүйн ехэхэн ажа холбогдолтой юм. Ехэнхи хорхой шумуулай аманай эрхэтэнүүд (угаажууд) толгойн хэһэгтэ тодоор тодо байрлаһан байна. Тиимэ хорхой шумуулнууд ил угаажатанай һалбари ангида (Ectognatha) багтана. Сөөнхи хорхой шумуулай аманай эрхэтэнүүд тусгай бүрхөөл дотор байрлажа зүбхэн үзүүрынь гадагша орёын харагдана. Тиимэ хорхой шумуулые нюуса угаажатанай һалбари ангида (Entognatha) хамааруулна.

Хорхой шумуулай сээжын хэһэг гурбан сегментһээ тогтохо тула үмэнэдэ, дунда, хойто сээжэ гэжэ нэрэлдэг. Сээжын гурбан сегмент тус бүриһээ хос хүлнүүд гараһан байна. Хос хүл бүхэн үенүүдһээ тогтоһон байна. Үүндэ: аарсаг, тойго, шаантаг, шилбэ, һарбуу болоно. Хорхой шумуулай хүл ябаха үүргэ гүйсэдхэхэ болобош амидаралай онсолигһоо боложо олон янзын хэлбэритэй байдаг. Ехэнхи хорхой шумуулай хүл гүйхэд зохилдожо нарыхан, урта байдаг. Гэтэл сарсаа, дэбхэргэ, голио зэргэ хорхой шумуулай хойто хүлын шаантаг, шилбэ нарыхан ута боложо үдэржэ дэбхэрхэд зохилдоһон байна. «Хүн хорхойн» хүл, илангаяа урда хүл малтахад зохилдожо богонихон, малтуур маягтай болоһон байха ба хитинжэлэгдэһэн шүдэлгүүдтэй байдаг. Уһажа сохын хойто хүл уһанда сэлхэд зохилдожо һарбуунай үенүүд үзүүр өөрөө нарысажа гадана талаараа үһээр хушигдаһан байна. Хорхой шумуулай үбэрмэсэ онсолог бол нисэхэд зохилдоһон ябадал мүн. Хорхой шумуулай дали ниидэхэ үүргэ гүйсэдхэхэ болоод сээжын 2 ба 3 сегмент хүдэлгөөнтэйгөөр холбогдоһон байна. Ехэнхи хорхой шумуулнууд хоёр хос далитай байдаг.

Хорхой шумуулай дали эхилэн үүдэхдээ бэеын ханын арһан гадагша сүлхын хоёр дабхар нимгэн илтэһэн маягтай боложо тэдэгээр илтэһэнэй забһараар хүнды үүдэнэ. Тэрэ хүнды бол бэеын хүндын үргэлжэлэл юм. Далиин хүндыдэ шуһан, транхейн гуурһан далиин нимгэн элтэһээр нэбтэ харагдаха тула түүниие шудал гэжэ нэрэлнэ. Далиин шудал тууша ба хүндылэн байдаг. Далиин угһаа гараһан тууша шудалуудые урда захаһаа эхилэн косталь, субкосталь, радиаль, медиаль, кубиталь, аналь ба югаль шудалнууд гэжэ нэрэлнэ.

Далинь бүтэсэ, байдалаараа хатуу, һарьһалиг, арһалиг ба эбэрлиг байдаг. Мүн далинь хайраһаар хушигдаһан байжа болоно. Иимэдэ шумуулые далиин бүтэсэ байдалаариинь хатуу далитан, хахад хатуу далитан, һарьһан далитан, хайрһан далитан, торон далитан, хос далитан гэжэ нэрэлдэг. Хатуу далитанай (сохын) үмэнэдэ далинь хатуу, эбэрлиг (далинь ниидэхэд ямаршье үүргэ гүйсэдхэхгүй, харин бэеые нюруун талаһаа хамгаалха үүргэтэй.

Дээдэ далиин дооро (сээжын III үеһөө гараһан) һарьһалиг бүтэсэтэй нимгэн дали оршоно. Энэниие жэнхэни дали гэхэ ба ниидэхэ гол үүргэ гүйсэдхэнэ.

Хахад хатуу далитанай (бясаа) үмэнэдэ далиин угай хэһэг хатуу, эбэрлиг байхад үзүүрэй хэһэгиинь нимгэн һарьһархаг, шудалтай байдаг. Энэ ушарһаа иимэ далиие хахад хатуу дали гэжэ нэрэлжэ һэн.

Эрбээхэйн далинууд хайраһаар хушагдаһан тула хайраһан далитан гэдэг.

Зарим хорхой шумуул үбүрмүһэн далигүй байдаг. Жээшэнь: анханай далигүй хорхой шумуулнууд — Artherygota юм. Харин бөөһэ, нохой бөөһэ зэргэ хорхой шумуул паразит амидаралһаа боложо далигүй болоһон байна.

Хорхой шумуулай сээжын хэһэгтэ далинуудай хүдэлгөөниие нүхэсэлдүүлэгшэ хүшэрхэг балсанууд оршоно.

Хорхой шумуулай хэбэлэй сегментһээ тогтоно. Сегментэй тоо зүйл бүридэ харилсан адлигүй байха болобош 10-һаа хэтэрхэгүй. Харин дээдэ хэлбэринүүдтэ 4-5 байна. Хэбэлэй сегментүүдтэ мүсэ байхагүй, хатуу хитин бүрхөөлээр хушагдаһан байха болобош хоёр үеын заадһаа уян налархай бүтэсэтэй. Хэбэлэй үенүүд сээжын үенүүдэй адлигаар нюруу, өөхэ хажуу хэһэгүүдһээ тогтоно. Зарим шумуулай хэбэлэй түгэсхэлдэ мүсын үлэгдэл эрхэтэн болохо гадуур эрхэтэн сөөнгүй тохёолдоно. Тухайлбал: үндэгэ булагша (сарсаа, голёо, шонхор зүгы), церки (сарсаа, жоом), грифельки (жоом, голёо) зэргые нэрэлжэ болоно.

Хорхой шумуулай ехэ бэе арһаар бүрхэгдэнэ. Арһан эпидермын эсэй дабхарга гү, али гиподерма, кутикулэһээс бүрэлдэн тогтоно. Кутикула бол гиподермын эсэй илгаруулалтын бүтээгдэхүүн мүн. Кутикула химиин найрлагаараа харилсан адлигүй 3 дабхаргаһаа бүридэн тогтоно. Кутикулын доодо дабхаргань үетэһэн, уян налархай байна. Энэ дабхаргын дээрэ оршохо хоёрдогшо (дунда) дабхарга босоо үетэй, хатуу бата бэхэ шэнжэ шанартай. Кутикулын хамагай дээдэ гурбадагша дабхарга маша нимгэн, хальсаг, тоһолиг бүтэсэтэй тула бэеын шиигые гадагжа, уһые дотогшо багаар нэбтэрүүлнэ. Кутикулын дабхаргын гадаргуу тэгшэ ба эрмэгтэһэн, түбыһэн, хобилтоһон, хонхойһон, сэглэгдэһэн гэхэ мэтын хэлбэреэр гүдэгэр юмуу хотхор байжа болоно. Хорхой шумуулай арһан бүреэһэнэй гадаргууд үе хайрса байдаг. Эдэгээрынь гиподермын эсүүдэй томорһоной үрэ дүндэ үүдэжэ бии болоно.

Хорхой шумуулай үнгэ зүһэ кутикула ба гиподермын дабхаргада оршох будагша бодос пегментһээ хамаарна. Гялалзаһан үнгэ тэрэнэй туяань кутикулын бүтэсэһээ боложо гэрэлые хугалха ба сасаруулха шадабаритай шууд холбоотой. Арһан бүреэһэндэ арһанай гиподермын дүрсэ хубирһан эснүүд болохо булшархайнууд хамаарагдана.

Булшархайнууд нэгэ ба олон эсһээ тогтоно. Нэгэ эстэй булшархай гиподермын эснүүдэй хоорондо оршоно. Олон эстэй булшархай ууталаг гү, али хоолой хэлбэреэр бэеын хүндыдэ оршожо илгаруулха һубагай туһаламжатайгаар арһанай гадаргууда нээгдэнэ. Хорхой шумуул тоһые илгаруулха тоһоной булшархай, үнэртэ бодосые илгаруулагша үнэртэ булшархай, хорто булшархай байхаһаа гадана зарим хорхой шумуулай абгалдайда миндаһан илгаруулагша булшархай байна. Түүгээр миндаһан гэрые (кокон) хэнэ.

Хорхой шумуултай химиин аргаар тэмсэлые ябуулхад арһан бүреэһэнэй бүтэсын онсолигые харгалзаха хэрэгтэй.

Тоһоной булшархайн илгаруулалтаар бүрхэгдэһэн гү, али битүү үһээр хушагдаһан хорхой шумуултай бэедэ шэнгэн хоруудай нилзалта муу байдаг тула тэдэгээрые хэрэглэхэнь һайн үрэ дүн үгэдэггүй. Хорхой шумуулай арһан нилээд бодосые нэбтэрүүлдэг болобошье хорые нэбтэрүүлхэ шанарынь харилсан адлигүй болоод кутикулын дабхаргын химиин найрлага болон бүтэсэһээ хамаарагдана. Гадаада үйлэшэлгээнэй зарим хорые хэрэглэхэдээ тэдэгээр хоро хорхой шумуулай арһаар хэрхэн нэбтэрдэг болохые уридшалан мэдэхэ ябадал шухала.

Хорхой шумуулай балсангай эд агшах шадабаритай нарин ута эснүүдһээ тогтоно. Багса балсангуудай тоо маша олон 1,5-2 мянгада хүрэнэ. Хорхой шумуулай балсанг араг яһанай гү, али хүдэлгөөнэй, дотоодо эрхэтэнүүдэй балсан гэжэ ангилан үзэдэг. Хүдэлгөөнэй балсангууд ехэ бэе тэрэнэй дагууруудай арһанай дотоодо хананда бэхлэгдэнэ. Досоодо эрхэтэнэй балсан, зүрхэнэй ханые үүдхэхэ ба гэдэһэн болон бусад эрхэтэнүүдэй тогтосондо оролсожо, тэдэгээрэй хүдэлгөөн, үйлэ ажаллалгые нүхэсэлдүүлнэ.

Хорхой шумуулай бэеын бараг бүхы балсан (гистологиин бүтэсээр) хүндэлэн шудалта балсангууд юм.

Хорхой шумуулай хоол болбосоруулха системэ аманай һүбээр эхилжэ, хойто һүбээр түгэсһэн, хоолой хэлбэритэй гэдэһэнэй системэ юм. Гэдэһэн үмэнэдэ, дунда, хойто гэжэ 3 хэһэгһээ тогтоно. Гэдэһэнэй үмэнэдэ ба хойто хэһэг дотор таладаа кутикулээр хушагдаһан, тэжээл зүбхэн гэдэһэнэй дунда хэһэгээр шэмэгдэнэ. Хорхой шумуулай гэдэһэнэй үмнэдэ хэһэгые шүлһэнэй булшархай бүхы аманай хүнды, багалзуур, улаан хоолой, гүеэ (улаан хоолойн бүдүүрһэн хэһэг) гэжэ ангилна. Гүеэнь хоол тэжээлые түрэ агуулха үүргэтэй. Хатуу тэжээлээр хоололдог хорхой шумуулай гүеэнэй арад балсанта ходоод оршохо ба эндэ тэжээл жэжэглэгдэнэ.

Дунда гэдэһэнэй дотоодо хана олон һалбари нугашааһатай байха ба гэдэһэнһээ мухар унжалгууд һалбарилан гараһаниинь шүүһэ илгарха, хоол болбосоруулха гадаргууе ехэдхэхэ үүргэтэй юм. Дунда гэдэһэнэй ханын эснүүд тэжээл болбосоруулха фермент илгаруулна. Энэхүү ферментын туһаламжатайгаар хоол тэжээл бүримүһэн задаржа болбосорно. Хоолые задалха ферментын үйлэшэлгээ хоол тэжээлэй найрлагһаа боложо хорхой шумуул бүхэндэ харилсан адлигүй байна. Шуһан һорогшад тэжээлэй найрлага уураг ехэтэй тула уургые задалха фермент илгаруулна.

Эрбээхэйн тэжээлэй (сэсэгэй балын) найрлаганда һахар элбэг ушар зүбхэн һахарые задалха фермент илгаруулха жэшээтэй юм.

Тэжээлэй задаралаар үүдэжэ, гэдэһэнэй ханаар шэмэгдэһэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдтэ шуһаар хүргэгдэжэ түүнһээ шэнээр нүүрһэнуһан, өөх тос, уураг бүрэлдэнэ. Болбосорогдоогүй зүйл хойто гэдэһэндэ шэлжэжэ, шулуун гэдэһэндэ хуримталагдан аажамаар хойто һүбээр гадагшалха болоно. Хорхой шумуулай тэжээл олон янза, гол түлэб ургамал, амитанай гаралтай тэжээлээр хоололно.

Хорхой шумуулай илгаруулха эрхэтэниинь үндэһэндээ мальпигиин һудалууд юм. Эдэгээрынь дунда ба хойто гэдэһэнэй заае дээрэ нээгдэһэн нимгэн ханатай (2-200 хүрэтэрхи) һудалнууд болоно. Мальпигын үзүүрнүүд бэеын хүндын шуһанда хүбэжэ байна.

Уурагай задаралай бүтээгдэхүүн болохо шээһэнэй хүшэл шуһанһаа мальпигиин һудалай ханаар шэнгээгдэжэ, уламаар хойто гэдэһэндэ орожл үтгэнэй хамта гадагшална. Мальпигиин һудалуудһаа гадана өөхэн бэе илгаруулха үүргэ гүйсэдхэнэ. Задаралай бүтээгдэхүүн шээһэнэй хүшэл өөхэн бэеын энсүүдтэ хуримталагдана. Мүн хорхой шумуулай шуһанда амёбо маягай эснүүд ба нефроцит гэдэг бүлэг эснүүд байдагиинь зайлуулха үүргэ гүйсэдхэнэ. Нефроцитууд задаралай бүтээгдэхүүниие жиүээлбэл карбиниие шэнгээжэ абана. Харин амёбо маягай эснүүд талһатуудые барижа абадаг. Хорхой шумуулай бэедэ оршохо өөхэн бэеын эдүүд һиирэг болоод трахейн гуурһаар дүүрһэн байна.

Өөхэн бэе зайлуулха эрхэтэнэй үүрэг гүйсэдхэхэһээ гадана хоол тэжээлэй бодосой дарасые хадгална. Тэрээр дарасын ашаар хорхой шумуул удаан хугасаагаар үлэн байжа шадана.

Зарим хорхой шумуулай өөхэн бэе гэрэлтэхэ эрхэтэн болодог. Хорхой шумуулай гэрэлтэхэ процесс мэдэрэлэй системын зохисуулалтаар гүйсэдхэгдэнэ.

Хорхой шумуулай мэдэрэлэй системэ бусад үетэ хүлтэнэй мэдэрэлэй системын адли хэбэлэй нервнэ гэнжэлһэн хэлбэритэй байха болобош хүгжэлэй дээдэ түбшэндэ хүрэһэн байна. Түб мэдэрэлэй системэнь тархи болон хэбэлэй нервын гэнжэлһэн зангилаануудһаа тогтоно. Тархинь үмэнэдэ-протоцеребрум, дунда-дейтоцеребрум, хойто-тритоцеребрум гэһэн 3 хэһэгһээ бүтэнэ. Тархи гитологиин маша нарин бүтэсэтэй болоод тэрэнэй хэһэг тус бүри нервнэ шэрхэг бүхы хэд хэдэн зангилаануудһаа тогтоно. Тархиин задалан илгаха шухала түбынь протоцеребрумда оршохо «мөөгэн хэлбэриин бэе» болоно. Энэ ушар ниигэмжэ амидаралтай хорхой шумуулай (шоргоолзон, балта зүгы, термит) тархинай энэ хэһэг һайн хүгжэһэн байна.

Хэбэлэй мэдэрэлэй гэнжэлһэн зангилаань багалзуурай доодо зангилаа (түүнһээ гараһан нервүүд 3 хос хүл өөд ошоһон байна) сээжын 3 томо зангилаа ба хэбэлэй зангилаануудһаа тогтоно. Хэбэлэй зангилаанай тоо харилсан адлигүй. Бүрэн тохёолдолдо (жоом, хун хорхой, сохонуудай хүбрэлэй хүгжэлэй эхин үедэ) 11 шэрхэг байна. Ехэнхи хорхой шумуулай хэбэлэй гэнжэлһэн зангилаанай тоо гол түлэб 8 байха болобош хүгжэнгүй шабжуудта түүнһээшье сөөнэ байна. Зарим хорхой шумуул сээжэ ба хэбэлэй нервын зангилаанууд ниилэжэ зүбхэн сээжын зангилаае үүдхэһэн байха тула хэбэлэй хэһэгтэ, зангилаагүй нервүүд оршоно. Хорхой шумуул тархиһаа симпатик нервүүд гараһан байхань дотоодо эрхэтэнүүд, балсангуудай үйлэ ажаллалгые ударидан зохисуулна. Симпатик нервын системын үйлэ ажалалгаа түб нервын системэтэй холбоотой. Нервын түбүүд бэеэ дааһан шэнжэтэй өөр хоорондоо холбоотой байна. Багалзуурын дээрэхи нервын зангилаа (тархи) нервын системын бүхы үйлэ ажалалгые зохисуулна.

Үабжиин дотоодо эрхэтэнэй үйлэ ажаллагаанда гормоной шэнгэнэй зохисуулалта шухала үүргэ гүйсэдхэхэ ба түүниие нервын системэ ударидаха тула нерв-шингэнэй зохисуулалта гэжэ нэрэлдэг.

Хорхой шумуулай мэдэрэлэй эрхэтэнүүд нилээд нарин, һайн хүгжэлые олоһон олон хэлбэритэй. Энэнь хорхой шумуулай бэеын бүтэсэ үндэр түвшэндэ байгаагаар тайлбарилагдана. Хорхой шумуул гадаада оршонһоо янза бүриин сошоролые хүлеэн абаха, хүрэлсэхэ, амталха, сонсохо, хараха эрхэтэнүүдтэй. Мэдэрхэ эрхэтэнүүдэй морфологи, үйлэ ажалалгаанай үндэһэн нэгэжэнь сенсиллнүүд юм.

Сенсилл бүхэн нэгэ гү, али хэд хэдэн мэдэрхэ эсһээ тогтоно. Тэрхүү мэдрхэ эс бүриһээ сэжүүр гаража нервын шэрхэгүүдтэй холбогдожо мэдрэлэй заха хизгаарай ба түб системэдэ хүрэнэ. Хамагай энгын сенсилл бол гаданай механика сошоролые хүлеэн абаха сенсилл мүн. Сошоролые хүлеэн абаха сенсиллынь арһанай кутикулада хүдэлгөөнтэй холбогдоһон үһэн, үргэһэнүүд болоно. Тэдэгээр үһэн, үргэсүүд бүхы бэеын илангаяа һахал, тэмтэрүүл, хүл, хэбэлэй гадаргуу дээрэ байрлажа гадаад сошоролые мэдэрнэ. Үнэрые хүлеэн абаха сенсиллүүдиинь угаажын тэмтэрүүлнүүд ба һахалай гадаргуу дээрэ оршохо болоод энэнь үһэн бүхы арһанай олон тооной дүрсэ хубирһан эснүүд болоно. Эдэгээр үһын эснүүдтэй түбһөө ерэһэн нервүүд холбогдожо үнэрэй һэрлиие хүлеэн абана.

Хорхой шумуулай үнэрлэхэ эрхэтэн хоол тэжээлые олохо, дайһанһаа зугтаха, бэе бэеһээ хайжа олоход шухала үүргэ гүйсэдхэдэг. Орооной үедэ эрэгшэниинь эмэгшэнээ үнэрээр олоно. Эмэгшэн хорхой шумуул үнэртэ бодос аттрактаниие илгаруулдаг. Энэхүү бодосой үшүүхэн хэмжээ (агаарай 1 см³ дахи 1000-най хэһэг) эрэгшэниие сошоруулна.

Амтые хүлеэн абаха үһэн бүхы сенсиллнүүд аманай эрхэтэнэй дагуурнууд ба һарбуунай доодо талада оршоно. Эдэгээр сенсиллнүүд үнэрлэхэ сенсиллэй адли бүтэсэтэй. Хорхой шумуулуудай гашуун, шорбог, шэхэрлиг шанарые илгабарлана. Амталха эрхэтэн һайн хүгжэһэн байна.

Нилээд шумуулуудай һээр нюруутан амитадай сонсохо эрхэтэнэй зарим талаар аналог тусхай эрхэтэнтэй байха ба тэдэгээрынь сонсохо эрхэтэнэй үүргэ гүйсэдхэнэ. Үүндэ: сарсаанай хэбэлэй 1-р үеын хажууда нимгэн һарьһаар бүрихэмэл дугарие нүхэ оршоно. Энэхүү нүхэнь дотогшоо хүндытэй байха болоод уула хүндыдэ нервын түгэсхэлэтэй (үзүүртэй) холбогдоһон мэдрэлэй эс бүхы унжалгууд һалбарилаһан байна. Тэрэнь агаарай долгиниие мэдэрнэ.

Голёоной үмэнэдэ шэлбэн дээрэ дотогшо ороһон хүндытэй хобил хэлбэриин сонсохо эрхэтэн оршоно. Тэрхүү хүндын кутикулын нимгэн халисанда нервын түгэсхэлүүдтэй (үзүүрүүдтэй) холбогдоһон мэдэрхэ эснүүд бэхлэгдэнэ. Тэдэгээр эснүүд агаарай долгиниие хүлеэн абана. Өөрөөһөө дуу гаргадаг шумуулнууд сонсоголын эрхэтэнтэй байна. Дууе эрэгшэн, эмэгшэниинь бэе бэеһээ эрэжэ олохо ба айлгаха, бэеэ хамгаалхын тулада гаргана. Юрынь шумуулнууд маша үргэн диапазонтой, юрын дуунһаа (8-10 гц) хэтэ нам дуу (45000 гц) хүрэтэлхи шэмээг хүлеэн абадаг. Сонсоголой эрхэтэн бүхы шумуулнууд дуу гаргаха шадбаритай. Нэгэн тохёолдолдо далинай хооронын үрэлтээр дуу гаргаха (голёолог таршаа) нүгөө тохёолдолдо гуя, далинай шудалтай хабирһанаар дуу гарана (сарсаа). Энэ мэтэшэлэн дуу гаргаха олон хэлбэри байдаг.

Шумуулуудай хараха эрхэтэн нюдэн ниилмэл (зүймэл) ба энгын бүтэсэтэй. Ниилмэл нюдэниинь олон жэжэг нюдэһээ (омматидаһаа) бүтэнэ. Ниилмэл нюдэнэй омматидын тоо шэрхэг харилсан адлигүй байхань шумуулуудай биологиин онсологһоо шалтагаална. Ниилмэл нюдэнэй гадаргуунь жэжэг нюдэн (омматид) тус бүриин гадаада хэһэг болохо олон тооной дугариг гү, али зургаан талта сархяагһаа тогтоно.

Омматид тус бүриин оптикын аппарат эбэрлэг тунгалаг хэһэг болохо хрусталиин конус, гэрэлэй туяае нэбтэрүүлхэ ба хугалха аппарат рабдум, гэрэлэй туяае хүлеэн абаха торлог гэһэн 3 хэһэгһээ тогтоно. Тархинһаа ерэхэ хараанай нервын түгэсхэл (үзүүр) гэрэлэй туяае хүлеэн абаха торлогой эснүүдтэй холбогдоно. Омматид (нюдэн) тус бүри туяае үл сасаруулагша пегментэй эснүүдээр бүхы талаараа хүрээлэгдэһэн байна. Иимэдэ 1 омматидта тусһан туяа нүгөө хажуугай омматидта тусхагүй. Гэтэл зарим шумуулуудай омматид тус бүри пегментэй эсээр бүхы талаараа хүрээлэгдээгүй, зүбхэн хрусталиин конусын хажууда пегментэй эснүүд оршоно. Иимэдэ 1 омматидта тусһан гэрэлэй туяа нүгөө хажуугай омматидай торлогто тусна. Иинхүү пегментэй эснүүдэй байршилһаа боложо шумуулуудай хараа өөр өөр байдаг тул үдэрэй ба һүниин хараатай шумуулнууд гэжэ илгабаралан үзэдэг. Шумуулуудай нюдэн зүбхэн ойрын хараатай байха ба хүдэлжэ байгаа юумэниие һайн харадаг. Шумуулуудай ниилмэл нюдэнэй омматид тус бүри юумэниие хэһэглэжэ харахаар харагдажа байгаа бэенүүд зүйгдэн нэгэн хэлбэриие олохо тула шумуулуудай (ниилмэл нюдэнэй) хараае зүймэл хараа гэжэ нэрэлнэ. Шумуулуудай ниилмэл нюдэн гэрэлэй богони туяае һайн мэдэрнэ. Гэтэл хүн ультра ягаан туяае мэдэрхэгүй. Бэе гүйсэһэн шумуулуудта ниилмэл нюдэнһээ гадана энгын нюдэн байна. Ехэбшэлэн 2-3 тооной энгын нюдэн ниилмэл нюдэнэй хоорондо (толгойн хэһэгтэ) оршоно. Энгын нюдэн хараанай эрхэтэн болохо болоод гэрэлэй хүсые тодорхойлхо шадабаритай. Бүрэн хубиралтатай шумуулуудай абгалдайнууд зүбхэн энгын нюдэтэй. Энгын нюдэн толгойн хажуугаар 1-8 хос байна. Абгалдайн энгын нюдэнэй бүтэсэ бэе гүйсэһэн шумуулуудай энгын нюдэнэй бүтэсэһээ өөр байна.

Шумуулуудай бэеээр нэбтэрэн һүлжэлдэһэн амисхалай трахейн системэ бол амисхалые эрхэтэн юм. Трахей сээжэ ба хэбэлэй хоёр хажуугаар оршохо амисхалай һүбүүд гү, али амисхалууруудһаа һалбарилна. Амисхалай һүбые (амисхалуурые) стигма гэжэ нэрлэнэ. Трахейн эхинэй хэһэгтэ бүдүүн трахей байха болоод тэдэшээриинь сааша һалбарилан нариджа олон тооной маша жэжэг хялгасалаг трахеолуудые үүдхэжэ ябасаар бэеын эд эснүүдэй дотор нэбтэрэн орожо түгэснэ. Амисхалай томо трахейнууд өөр хоорондоо тууша ба хүндэлэн жэжэг трахейгаар холбогдоно. Амисхалай трахей хүбрэлиин эктодермын дабхарһаа үүдэхэ тула дотоодо ханань кутикулээр бүрхэгдэнэ. Бэеын хоёр хажуугай трахей тус бүриин үзүүртэ амисхалай һүбын (стигмын) ойролсоо хааха аппарат байна. Хааха аппарат бол амисхалай һүбые тойроһон хүшүүргэй системэ юм. Хүшүүрэг, балсангай үйлэшэлгээгээр ойротон, амисхалай һүбын амасрые шахажа, тэрэнэй дотоодо хүндые хаана.

Шумуулуудай оршоной агаарай тохиромжогүй нүхэсэл юмуу хорто хиитэй тулгарбал амисхалай аппарат (стигма) хаагдажа түрэ зууршье атугай амисхал зогсонги байдалда ороно. Гэбэшье түүниие шумуул тэһэбэрилжэ шадана. Тэрэшлэн амисхалай һүбиин дотор ханаар маша олон үе хилгаһууд байхань агаарай бохирдолтые (тооһые) шүүхэ үүргэ гүйсэдхэнэ.

Трахей дотор таладаа ороомог хэлбэриин кутикулээр хушагдаһан байна. Амисхалай трахейн иимэ ороомог бүтэсэ, түүниие юманда дарагдан хабшагдажа хаагдахаһаа хамгаална. Иимэ тохёолдолдо ороомог трахейн дотуур хии сүлөөтэй урдаха болоно. Зарим хорхой шумуул (сарсаа, илаа) трахейн зарим хэһэгтэ амисхалай уута үүдэхэ болоод тэрэнь запас хиие хадгалхад зохилдоһон байхын зэргэсээ ниһэлтын үедэ бэеын хубиин жинг багадхаха үүргэ гүйсэдхэнэ. Хэбэлэй балсангуудай агшалтаар бэеын багтаамжа багадхажа амисхал гадагшалха ба балсангай һулралтаар бэеын багтаамжа ехэдхэжэ амисхал абана.

Хүшэлтүрэгшэ хии трахейн системэ өөд орохо ба нүүрһэнхүшэлэй хии илгаран гараха процесс амисхалай һүбүүдээр диффузиин замаар ябагдана. Амисхалай хүдэлгөөнэй тоо минутада 4-200 хүрэтэр гүйсэдхэгдэхэ болобошье шумуулуудай хүдэлгөөнэй үедэ ехэднэ.

Шумуул бодосой солилсооной процессын үрэ дүндэ бараг бэеын жингын хүниихэтэй адли хэмжээнэй дулааниие илгаруулабжа шумуулуудай бэеын хэмжээ бага, кутикулын бүрхөөлээр дулаан нэбтэржэ гэрлые сасруулха талбай харисангуй ехэ тула дулааниие түргэн алдадаг. Энэ ушарһаа шумуулуудай бэеын дулаан хүйтэниинь гадаада оршоной дулаан хүйтэнтэй шууд порпорциналь байна. Харин наринай элжэ гү, али болбол хүдэлөөнэй үедэ балсангай үйлэ ажалалгаа ехэдхэһэнһээ боложо бэеын температура 10-аар нэмэгдэнэ. Уһанай шумуул абгалдай трахейн системэ бэтүү, өөрөөр хэлэбэл амисхалай һүбэ (стигма) байхагүй. Иимэ тохёолдолдо тэдэгээрэй хиин солилсоо трахейлиг заламгай ашаар ябагдана. Тэдэгээрэй бэеын хоёр хажуу гү, али түгэсхэлдэ маша нимгэн ханатай элтэһэн маягай трахейлиг заламгай оршоно. Трахейлиг заламгай маша нарин трахеолуудаар баялаг байна. Түүгээр хиин солилсоо нүхэсэлдэнэ.




#Article 269: Хилгааһан хорхой (163 words)


Нематода (), Хилгааһан хорхой () — һээр нюруугүйн амитадай нэгэ хүрээ. Дээдэ карбонһоо хойшо мэдэгдээдэ байна. 20 мянган тухай зүйл бэшэгдэһэншье, хамта дээрэ 1 сая зүйлнүүд байдаг.

Үегүй, хилгааһан дүрсэтэй, ээрүүл дүрсэтэй, (эмэ хорохой шэнгэнээр) лонхо гү, али нимбэгэ дүрсэтэй бэетэй, хүндэлэнэйнь хэмжээ түхэреэн юм. Сүлөөтэй хилгааһан хорхойнууд маша заахан — 0,05-5 мм (шэнгэнээр 50 мм хүрэтэр); шэмэгшэ зүйлнүүд жиртээ бишыхан байнашье, зарим зүйлнүүдэй утань 20—40 см гү, али 8,4 м (халимай ихэсһээ Placentonema gigantissima) хүрэнэ. Кутикула тээшэ гиподерма байна. Утаашаа, нэгэ дабхаряатай балсантай. Мэдэрхын эрхэтэнүүд — уралай папиллууд (тобшонууд), мэдэрхын шэрхэгүүд, үнэрдэхын амфидууд; зарим зүйлдэ — нюдэн (фоторецепторнууд). 

Олон зүйлнүүд сенсор-булшархайта фазмид эрхэтэтэй, сүлөөтэй хилгааһан хорхойнуудай бэеын хойто туйлда — терминаль һүүлэй булшархайнууд байна (энэнэй секрет субстратда хадаха үүргэ гүйсэдхэнэ). Сүлөөтэй хилгааһан хорхойнуудай бүхы бэе арһан булшархайтай. Буртагай эрхэтэн — нэгэ эстэй хүзүүнэй булшархай юм. Амяар бэлгэтэй. Үндэгэлнэ, шэнгэнээр найрална. Сүлөөтэй хилгааһан хорхойнуудай нян, замаг, детрит эдеэнэ; зарим зүйлнүүд мяхашад, олон зүйлнүүд — амитадай, мөөгын ба ургамалай шэмэгшэд (уша санхада оруулна) юм. 




#Article 270: Газар уһанай амитад (445 words)


Газар уһанай амитад, мүн баһа хоёр нютагтан () — хуурай газар гарахаар зориглоһон анханай һээр нюруутанай удам. Мүнөөе хүрэтэр тэдэ амидаралай хоёр хэлбэриие дагасаар байна: абгалдай шатаа уһан дотор, бусад бүхыл үлэдһэн амидаралаа хуурай газарта үнгэрүүлдэг.

Хоёр нютагтанай бүлэгиинь саламандра, тритон зэргэ һүүлтэй амитадые, тэршэлэн мэлхэй, баха зэргэ һүүлгүй зүйлнүүдыешье багтаадаг.

Россида — 28 зүйл байдаг.

Саламандра, тритон зэрэгые багтааһан һүүлтэнэй багынь хойто тала бүмбэрсэг болон америкын халуун бүһэдэ амидардаг 400 шахам зүйлһээ бүридэнэ. Тэдэгээриинь һунамал бэе, хоёр хос мүсэ болон ута һүүлтэй. Эдэгээр амитадай онсолог шэнжэнь томо нюдэн юм. Һүүлгүйтэнэй багта 4000 зүйл (мэлхэй, баха) багтаха ба туйлын районуудһаа бусад газарта хаа һайгүй амидардаг. Тэдэнэй ута, хүшэрхэг хойто мүсэнь үдэрхэ, харайхад ашаглагдана. Модоной мэлхэйнь һарбуун доороо сабуулаг зөөлэбшэтэй байдагиинь тэдэные гайхалтай үндэртэ абарагшад болгожо һэн.

Өөрын хүсэтэй жэбрүүдынхээ туһаламжатайгаар хуурай газарта мүлхижэ гараһан яһата загаһануудай удам болохо хоёр нютагтаниинь уһанай болон газарай һээр нюруутанай онсологые харуулдаг. Хамагай гайхалтайнь заламгай бүхы һэлэгшэ амитанһаа томо толгойто/шанаган хорхой гү, али абгалдайнһаа уушгаар амисхалдаг наһа бэе гүйсэһэн мэлхэй, саламандра болон хубирһан ябадал юм. Хоёр нютагтаниинь хүйтэн шуһата амитад, ушариинь тэдэ өөрын температураа зохисуулжа шададаггүй, хүрээлэн буй оршоной температурые хүлээн абадаг. Олонхи зүйлнүүдиинь үбэлые газар дахи нүрэндэ юмуу эсэбэл бөөн набшаһан дотор үнгэрүүлдэг. Тэдэнэй хатаха ушаргүй нимгэн арһаниинь уушганда нэмэлтэ болгон амисхалай үүргэ гүйсэдхэдэг. Арһан дээрэнь мяхашан амитадые үргээхэд зорюулагдаһан хортой, таагүй үнэртэй бодосые илгаруулдаг булшархайнууд баһа бии.

Һүүлтэн болон һүүлгүйтэн хоёр нютагтанай хээлтүүлгэ хабар ябагдадаг. Энгэхыдээ түрһээ ехэбшэлэн сөөрмүүдтэ гаргадаг. Түрэһэнһээ үрэ тогтоһоной дараа абгалдайнь (мэлхэйн хубида энэнь шанаган хорхой) хэдхэн 7 хоногой дараа наһа бэе гүйсэһэн бодгаль болон хубирдаг. Мэлхэй болон бахань онсо гойто өөршэлэлтэндэ үртэдэг. Тэдэнэй хубида һүүлээ аажамаар тараан шэнгээһэнэй болон гаданаа илгарха заламгайн хэрээр һарбуу болон уушагиинь хүгжэдэг. Шанаган хорхойнь ургамал эдишэтэн бол саламандрын абгалдайнууд хорхой шумуулаар хоололдог.

Мэлхэйнь һайтар хүгжэһэн сонсогол баһа хүсэтэй дуу хоолойтой. Эрэгшэниинь эмэгшэнээ хээлтүүлэгтэ уряалан дуудаһан абяан гаргадаг. Нүгөө талаһаа, саламандра хамтарагшаа анхилуун үнэр болон хурсэ тодо үнгөөр татадаг. Хоёр нютагтанай хээлтүүлгын ябаса маша түбэгтэйшье болохонь бии.
Эрэгшэниинь хонгорсог хэлбэреэр уһанда табиһан (намгиин мэлхэй) түрһые үрэ тогтоход зорюулан үрын шэнгэнээ гаргадаг, эсэбэл эмэгшэниинь дотоод үрэ тогтолтод зорюулан (дэлтэ тритон) бэлгын тогтолсоогоороо уута үрын шэнгэные шэнгээжэ абадаг. Түрһэнэй хэмжээ ехэшье байжа болоно (10000-һаа дээшэ түрэһэнсэр), багашье байжа болоно, зарим тохёолдолдо гансахан түрэһэнсэршье гаргадаг. Зарим хоёр нютагтаниинь амида зулзага түрүүлдэг. Хэдхэн зүйлнүүд өөрын үндэгөө үжэрһэн набшаһан дунда болон модоной хонгилдо үндэгэлээд уһанһаа гадана үржэдэг.

Мэлхэй мэтын олон тооной хоёр нютагтанай зүйлнүүд жэлын гү, али амидаралынхаа мүсэлигэй туршида нюудэлэлдэг. Заримдаа тэдэ хэдэн км, түүнһээ холошье нюудэлэлхэнь бии. Авто зам мэтын һаадууд тэдэнэй хубида үхэлэй аюултай. Хоёр нютагтанай тоо толгой хорогдохо баһа нэгэн шалтагаан бол хүдөө ажахыда гербецид, инсектицид ашагладагта байгаа юм. Тэдэгээриинь хоёр нютагтанай хоол тэжээлэй эхэ булгые усадхадаг ба тэдэнэй арһаариинь дамжин шэнгэдэг.




#Article 271: Мүлхигшэд (587 words)


Мүлхигшэд () бүлэгтэ могой, гүрбэл, матар болон һүнэһэн үлэг гүрбэлнүүд багтадаг. Мүлхигшэдынь хэд хэдэн шухала даһан зохисолдо ороһоныхоо ашаар хуурай газарые найдабаритай эзэлжэ шадаба.

Мүлхигшэдынь амитадай эртэнэй бүлгые бүридүүлдэг ба тэдэнһээ бүхыл һүн тэжээлтэнүүд болон шубууд хүгжэбэ. Пермиин галабай үе, 300 сая жэлэй үмэнэ хубисалай гурбан шэглэлдэ хубаагдан һалаба: нэгэдүгээртэ, хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэйнүүд, хоёрдугаарта, үлэг гүрбэлнүүд, гүрбэлнүүд, матар болон шубууд, гурбадугаарта, һүн тэжээлтэнүүд.

Мүлхигшэд уридань үзээгүй олон тооной даһан зохисолые дамжаһаныхаа ашаар хуурай газарта эһэн мэндэ гаража ерэбэ. Тэдэнэй арһан дээрэхи хайрһанууд тэдэниие хаталтаһаа хамгаалжа, уушгыень хүсэтэй, үрэ ашагтай болгожо һэн. Тэдэнэй үндэгэнь уһагүйжэлтэ болон гэмтэлһээ хамгаалһан бата бүхэ хатуу халһаар бүрхэгдэһэн байдаг. Хоёр нютагтаниинь бодосой һолилсооной замаар бэеынхээ температурые тохируулжа шададаггүй. Иимһээ тэдэ халуун саг агаарай нүхэсэлдэ һүүдэр хайдагжа гэһэн эрһэдэлые үлэ хайхаран наран шарлагые хүлээн абажа удаан хугасаае үнгэрүүлдэг. Һүүгээр бойжогшодтой харисуулхад тэдэндэ бага хэмжээнэй хоол шаардагдадаг тул гоби, сүл мэтын хоол тэжээл багатай нютагуудта тайбан амидаржа шададаг.

Даяар Дэлхэй дээрэ мүлхигшэд 9400 зүйлнүүд мэдээгдэдэг, Россиин газар дайда 72 зүйлнүүд байдаг.

Мүнөөдэр гүрбэлнүүдынь хамагай олон тоотой, үндэһэндээ хэмжээгээрээ маша жэжэгхэншьн гэһэн янза бүриин бүлэг болодог. Тэдэ өөһэдын үндэгөө газарта ухажа буладаг, харин хүйтэнэй уларилда өөһэдын эдибхэжэлээ һааруулжа, эшээндэ ородог шэнжэ шанартай. Хүлгүй гүрбэлһээ бусад бүхы гүрбэлнүүд дүрбэн мүсэтэй. Гүрбэлнүүд – гадана талааһаа нэлээд һонирхолтой зүйлнүүдэй нэгэн. Өөрын үнгөө һолижо шададаг, урагша түбыһэн нюдэнүүдынь 360° харагдаха байдалые ханган эргэлдэжэ шададагынь гайхал түрүүлдэг. Сүлын хүзүүбшэтэ игуана гүрбэл аюул тулгарахад гайхам захаа боһогдог бол харин геккон гүрвэл хана, таазааршье сүлөөтэй ябаха боломжо олгоһон һоруулуудтай һарбуун дээрэнь байдаг ажа.

Нюруу болон гэдэһыень хамгаалдаг хуягынхаа ашаар хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэйнүүд һүүлэй 150 сая жэлэй дотор маша үл ялиг өөршэлэлтэндэ орожо һэн. Энэхүү яһанай бүтэсэнь арһанай болон яһанай илтаһуудаар бүрхэгдэһэн байдаг. Ехэнхи хуурай газарай болон тэнгисэй яһата мэлхэй толгой болон һарбуугаа хуягандаа бүрэн нуужа шададаг. Хуурай газарай болон тэнгисэй бүхы яһата мэлхэй хортой, хуурай газарда үндэглэдэг. Харамһалтайнь тэдэгээрэй олонхи зүйлнүүдтэ усадха аюул нүүрлээд байгаагай ушарынь хүмүүн тэдэные үргэлжлэн агнажа, үндэгэнүүдыень һүйдхэдэгтэ байгаа юм.

Абарга могой хоолгүйгээр жэл, түүнһээшье үлүү амидаржа шададаг.
Могойн 3000 зүйлһээ 300-нь хортой, тэдэгээрэй 50-нь хүные үхэлдэ хүргэдэг.
Анагааха ухаанай зорилгоор ашаглахань: могойн хорониинь үбшэные анагааха болон шэнэ бэлдэмэлнүүдэй шудалгаанда хэрэглэгдэдэг.
Абарга могойнь өөртэ баригдаһан амитанаа ороон амисхалыень боодог.

Хүн түрэлхитэн домог зүйд мэргэн сэсэн болон муу муухайе илтгэһэн бэлэг тэмдэгэй байра һуури оногдодог. Энэдхэгэй домог зүйнь могойе “амидарал бэлэглэгшэ” хэмээдэг бол Библиин номлолдо анханай дур булаагша гэжэ үзэдэг. Могойнь дэлхэй даяар тархаһан ба хүмүүнэй үмэнэ айдас түрүүлдэг.
Могойн хамагай гол шэнжэнь мүсэгүй ушарһаа гулдаха замаар хүдэлгөөн хэдэгтэ оршоно. Тэдэгээрынь бусад амитадые ангуушалдаг, маша нарин үнэрлэхүйтэй, шэшэргээ болон температурын хэлбэлзэлэлые мэдрэхэ шадабаритай. Хорто могойнь хос, хүнды, хортой шүдэтэй, тэндээһээ тусгай шүлһэнэй булшархайгаар дамжуулан ухаан алдуулагша болон үхэлэй хор гаргадаг. Абарга могойнь томоохын олзыешье залгина. Могойнь үһэлтэнхээ хэрээр гуужажа, шэнэ арһатай болодог.

Нүхэтэй толгойтой загалмайта могой Түб болон Урда Америкын хамагай хоротой могой юм.

Матар болон аллигаторынь одоо амидаржа буй мүлхигшэдһөө хамагай томо бэетэйнь. Тэдэгээрынь дэлхэйн дулаан бүһэ нютагуудта амидардаг ба амидаралынхаа ехэнхи хэһэгые уһан дотор үнгэрүүлжэ, тэндээ хоол тэжээлээ хүлээн босоо шэглэлтэй хамарай нүхээр амисхалдаг. Тэдэ сахилгаан шиг хурдан эрэг рүү тэмүүлжэ, хоол болохо амитанаа барижа абан уһанай доошо абажа одоно. Матарынь зажилжа шададагүй болохоор барижа абаһан амитаниинь задаржа эхилтэл хэд хоног хүлээһэнэй дараа хэдэн хэһэг болгон таһашан залгидаг.

Одоо амидаржа байгаа хоёр нютагтанһаа хамагай томоохониинь дэлтэ матар, уртаараа 9 метр, харин хуурай газар дээрэ варан хэмээхэ мяхашан гүрбэл (ута 3 м, жэн 50 кг) юм.
Жэнгэй хубида дээдэ амжалтые 400 кг хүрэдэг газарай яһата мэлхэй тогтоожо һэн.
Ута наһалтын дээдэ амжалта мүн лэ газарай яһата мэлхэйдэ хамаарагдана, тэрээр 180 жэл амидаржа шададаг.




#Article 272: Иудаизм (1325 words)


Иудейн шажан гү, али иудаизм () боло элементнүүдынь христианствын болон лалын шажанда байдаг эртэнэй, нарин, нэгэ бурханые хүлеэн зүбшөөрдэг шажанай һургаал юм. Торагай арюун бэшэлгэнь Дэлхэй даяархи еврейнүүдэй амидаралые зохёон байгуулһан һуури үндэһэн юм. Янза бүриин еврейн ниигэмүүд мүнөөдэр дэлхэйн бүхы лэ үнсэгэ буланда оршоһоор ерэбэ.

Иудаизм гэжэ 3000 жэл таһаралтагүй. Иудаизм — нэгэ бурхантай шажануудай эртэнэй нэгэ, мүнөө үдэр одоо байгаа нэгэ бурхантай шажануудай хамагай эртэнэй шажан.

Иудейн шажанай түүхэ дүрбэн үе шататай:

Бодито байдал дээрэ иудаизм Библида бэшэгдэһэн үйлэ ябадалай дараа тархаба. Библида эд шэдэй болон түүхын үйлэ ябадалуудые еврейнүүдэй шүтэлгын үүдэнһээ тайлбариладаг.

Эртэнэй уламжалал ёһoop иудаизм Тигр, Евфрат хоёр мүрэнэй хоорондо гараба. Библида Израйлиин арад түмэн бүхы бодито юумэниие өөрөөрөө дүүргэдэг нэгэ бурхан Урагай Авраамһаа үүдэлтэй. Авраамай үмэнэхи 6 үе Египетдэ боолнууд байгаа. Моисей тэдэнэй ударидагша боложо өөрын арад түмэниие Улаан тэнгисээр дамжуулан зориһон нютагтань бусаан абшардаг. Түгэсгэлдэнь Моисей иудаизмай үндэһые бүридүүлэгшэ Арбан гэрээһэлэл, хуулиин эмэхтгэлые хүлеэн абадаг. Хүсэһэн нютагтаа һуурижаһан израйльшуудай 12 үе эсэстэнь нэгэдэн  884 – 882 онуудта захиржа байһан Саул хаан тэргүүтэй нэгэдмэл үндэһэтэн болобо. тэрэнэй дараа Давид, дараань Соломон хашуул өөрһэдыгээ Иеговай бурхадай хамагай шухала арюун газар, иудейн этигэл үнэмшэлэй шажанай түб гэжэ тоосогдодог Иерусалим дахи Сүмые барюулһан хүсэтэй ударидагша гэдэгээ харуулба. Соломоной үхэлэй дараа Израйлиин арад түмэн хоёр хубаагдаба. Хойто Израйлиие ассиришүүд эзэлжэ, урда хэһэгыень Вавилоной хаан Навуходоносор  597 ондо эзэлбэ. 10 жэлэй дараагаар тэрээр Иерусалимай Сүмые нураажа, хүн зоной ехэнхи хэһэгые (дээдэ ба дунда ангинуудые) Месопотами руу хөөн тууба. Хөөгдэл гэжэ нэрлэгдэхэ энэ үе еврейнүүдэй Иеговада этигэхэ этигэл, хүсэн хүлеэһэн нютаг руугаа бусажа ошохо эрмэлзэлэлээр тэдэниие нэгэдхэбэ.

Еврейн библи гү, али “Танах” 1000 гаруй жэлэй үеые хамардаг. Раввиншүүдэй эрин үедэ ( 70 онһоо VI зуун) 3 хэһэгтэй ном зохёогдобо (уламжалал ёһоор 24 ном). Энэ арюун, дэс дараалал бүхы еврейн бэшэлгэ Моисейн 5 номые (Тора), зүншэдэй номууд (Невиим), Шажанай дуунуудые багтааһан Бэшэлгые (Ктувим) оруулба. Номуудай бүлэгшэлһэн зохёон байгуулалта Дундада зуунда, шүлэгүүдэй дугаарлалта XVII зуунда тус тус хамаарагдадаг.

 538 ондо персишүүд Вавилониие булаан эзлэһэнэй дараа еврейшүүд Израильда бусажа ерэжэ, Иерусалим дахи Сүмээ барижп дуусгаба. Энэ тус улс Персиин можо боложо, түүндэ үргэл бариха болобо. Македониин Александр  333 дугаар ондо персиие ялһанай дараа можын эрхэ зүйтэ байдал Израильда хадагалагдан үлэбэ. Хожомынь эллинэй соёл иудаизмые хүндэхэ болобо.  168 дугаар ондо Селевкид обогой хаан IV Антиох эсэргүүсэлэй хүдэлгөөн гараба. Дүрбэн жэлэй дараа еврейшүүд Маккавейн гэр бүлын ударидалгын дооро булаан эзлэгшэдые шахажа, Сүмые дахин арюусгаба. Хасмоней обоой аха дүү хоёрой хоорондын маргааниие шиидбэрлэхээр болоһон ромшүүд  63 дугаар ондо Иерусалимые булаан эзэлбэ. Хожомынь Ирод Иудейн хаан болобо. Тэрэниие түрэ бариха үеэр Назаретһаа ерэһэн Иисус мэндэлбэ.

 70 дугаар ондо Иерусалимай Сүмые нюрааһанһаа хойшо үндэһэн арад түмэнүүдэй хубида эхэ оронһоо гадана амидрха үе эхилбэ. 1948 ондо Израиль улас байгуулагдаха хүрэтэр еврейн бус ниигэмлигнүүдтэ израильшууд үндэһэнэй сөөнхи мэтээр амидаржа ерэбэ.

II зуунһаа эхилэн олон еврейнүүд Испани, Франци, хожомынь Арюун Римэй эзэнтэ уласта һуурижажа байһан ба тиишээ боолшууд мэтэ дайжан бөөн бөөнөөрөө ошодог байгаа. Энэ үедэ Бэшэлгые һайн мэдэдэг бүлэг ромшуудай булаан эзэлһэн палестинын хото Явнад сугларжа, еврейн арад түмэндэ зорюулһан хуули болбосоруулхаар боложо һэн.  132 дугаар ондо Римэй эзэнтэ уласта эсэргүү Шимон Бар Кохбой тэргүүтэй еврейшүүдэй боһолго гаража һэн. Харамһалтайнь, гурбан жэлэй дараа еврейчүүд илагдал хүлеэн Иерусалим болон тэрэнэй ойро оршонһоо хөөгдэн “тархажа”, хүнэй нютагта орогнохо болобо. Тогтоһон нүхэсэл байдалда Палестина болон Вавилоной раввиншууд ехэхэн нүлөөлэлые олобо. Римэй эзэн хаан христосой шажаные дэмжэхэ байдал үдэхын хэрээр еврейнүүдэй сөөнхи дээрэ шахалта нэмэгдэбэ. Мусульманай захиргаан дооро еврейнүүд албан ёһоор аюулгүй байһан хэдышье, олон тооной хизгаарлалтанда оробо.

Хэрээһэтэнэй аян дайнай үедэ еврейнүүд хидлагда үртэбэ.

Национал-социалис нам (нацистууд) зургаан сая гаруй еврейнүүдые усадхаба.

Мүнөөдэр антисемитизм (Еврейдэ эсэргүү үзэл - оршуулна) арабын юртэмсэдэ хүсэтэй байна.

Еврейнүүдые эртэ сагһаа эхилэн тэдэнэй шажан шүтэлгэ, амидаралынхинь хэб маягай түлөө шахажа хабшан, мүрдэжэ мүшгэһөөр ерэбэ. Еврейдэ эсэргүү еврейнүүд баримталалуудые IV зуунһаа эхилэн христосой шажанта уласуудай бодолого бологон бүридүүлэн түлэбшүүлбэ. Ислам шажанта уласуудташье тэдэ хэзээшье тэгшэ эргэнэй эрхэтэй байһангүй. Европодо Хэрээһэтэнэй аян дайнай үегээр олон тооной еврейнүүд хүсээр христосой шажанда ороһон гү, али алагдаһан ажа һэн. Еврейнүүдые баримта, нотолгоогүйгээр ялалхань хүүгэдүүдыень хордуулха, алаха зэргэээр мүнөөдэрые хүрэтэр үргэлжэлһээр байна.

Арһанай үзэл һуртал ба үй олонооронь хэнөөхы: XIX зуунһаа эхилэн баримтые һанаатайгаар гуйбуулагшад – еврейдэ эсэргүү үзэлтэнүүд иудаизмай талынхан ниигэмдэ аюуда занал ушаруулжа байна гэжэ баталха болобо. Дэлхэйн Хоёрдугаар дайнай үедэ нацис загын газар иимэ хуурмае үзэгдэлые нэгэ бүршэлэн ашаглажа, тарааһанаар 6 сая шахам еврейнүүдые усадхахад хүргэбэ.

Арабын юртэмсэдэ һүүлшын үедэ еврейн эсргүү үзэл носотой газар абажа һэн. Мусульманшуудай шажанай дабуу талын тухай түсөөлэл Израиль уластай харисаха тухайда түримхэйлхэ бодолгыень хөөрэгдэжэ, Баруунай юртэмсэдэ дайсагналыень бэхжүүлжэ байна.

Семитизмай үзэл дэлгэрһэнтэй холбоотойгоор еврейн эрдэмтэд XIX зуунай эсэсһээ эхилэн Израиль уласта “үндэһэнэй гэр оронгоо” оложо абаха, еврейн арад түмэниие шэнэшэлхэд найдалага табиһаар байлаа. Теодор Герцль сионис хүдэлөөниие үндэһэлэгшэ гэжэ тоосогдодог (“Еврей улас” гэдэг бүтээл, 1896 он). Базельда болоһон Бүхы дэлхэйн сионистуудай VII ехэ хурал бүхы дэлхэйн еврейнүүдэй хубида Эхэ орониинь болоһон Палестина улас байгуулхын түлөө һаналаа үгэбэ. 1948 оной 5-р һарада Тель-Авивда олон ниитын үмэнэ Израилиин Тусгаар тогтонолой Тунхаглалые уншана һунһагба.

Дунда зууниинь илангаяа Пиренейн хахад арал болон Германиин хотонуудта иудаизмай соёлой сэсэглэлтын үе болобо. Энэ үедэ гэһэн тэрээр мүрдэлгэ мүсэгэлтэ, хөөгдэхэ туугдахад үртэһөөр байба. Дарлалай орьёл үень байнгын мүрдэлгэ хабшалга, хидалга (зохёон байгуулалтатай мүрдэлгэ) ёһoopлһан Хэрээһэтэнэй аян дайнай үеэр тааража, харин Англида (1290 он), Испанида (1492 он), уламаар бүримүһэн хөөгдэхэд хүрэбэ. XVI зуунай эхээр Германида 12000 еврейнүүд ажа түрэжэ байба. Анханай еврейн һуурижагшад Хойто Америкэдэ 1646 ондо ошобо.

XIX зуунда Европодо Гэгээрэлэй нүлөөгөөр иудаизмай янза бүритн шиглэлнүүд хүгжэжэ эхилбэ. Энэ үедэ туушатай үзэлтэ еврейнүүд тусгаарлагдамал байдалые һунгажа, олонхинь уудан шэнгэхые эрмэлзэжэ байба. Еврейнүүд сөөнхи боложо байһан хэдышье, ниигэмдэ тэгшэ эрхэтэй болохын түлөө урида байгаагүйгээр хүсэн шармайлта гаргажа байгаа. Анха удаа Франциин хубисхалай дараа үүндэ хүрэжэ шадаһан юм. Германида нацистууд засагай эрхэндэ гараһанаар семитизмдэ эсэргүү дабалгаан болон һадарба. 1942 оной 1-р һарын 20-нда Ванзейп болоһон бага хуралаар Германи уласай эзэлһэн нютаг дэбисхэр дээрэ амидаржа еврейнүүдые олноорынь усадхаха шэдэбэриие батлажа һэн. 1948 оной 5-р һарын 14-нда Давид Бен Гурион Израиль Улас байгуулагдаһаниие зарлаба.

Үйлэдбэри эрхэлэгшэд ажалаа эхилхэдээ тэдэ түүныгээ хэрэгжэжэ болохо эсэхые шалгахые хүсэдэг ба тэдэндэ өөрһэдын һанаагаа ажал хэрэг болгохо хүрэтэр түлэблэгөө зохёохо шаардалагатай болодог.

Иудаизмай этигэл үнэмшэлэй түбынь туушатай нэгэ бурханиие шүтэхэ гү, али бүхыниие шадагша нэгэдэмэл нэгэ Бурханда, Торада, Бүхынһээ дээдэ бурханай шууд үнэниие нээһэн Моисейн 5 номдо этигэхэ ябадал. Олон үеын туршад раввинүүд гү, али еврейн шажанай номлогшод Торае шудлажа, тайлбарилһаар ерэбэ. Тэдэнэй ажал хуулиин согсолбори болоһон Галахые болон еврейн амидаралые зохёон байгуулха һуури дэбисхэрынь болоһон соёлой зүблэмжэ, хэм хэмжээе нүхэдэг. Тора болон Бүхынһээ дээдэ бурханиие ойлгожо мэдэхэнь еврейнүүд болон тэдэнэй ударидагшадай амидаралай зорилгые бүрилдүүлдэг. Иимһээ Галахые бүримүһэн тайлбарилна гэжэ байхагүй, тэрээр байнга сэлбэгдэн хүгжэжэ байдаг ажа һэн. Гадахын янза бүриин тайлбаринууд оршон үеын иудаизмай дотор, түрэл бүриин урадхалнууд үүдэхэ шалтагаан болобо. Туушатай иудейшуудай хубида Галахын зүблэмые мүрдэхэнь туйлһаа зайлшагүй, харин консерватив еврейнүүд нэлээд уян хатан тайлбариие баримталдаг. Реформистууд Галахын ойлголтые янза янзаар хүлеэн абадаг ба тэрэниие тэдэнэй амидаралай туйлын засаглал, эрхэ мэдэл гэхые хүлеэн зүбшөөрдэггүй.

Иудаизмые баримталагшад тэдэнэй һургаал Синайн уула дээрэ хүлеэн абаһан сагһаа хойшо хубиршагүй хэбээр үлэһэн, үеһөө үедэ дамжаһаар ерэһэндэ этигэдэг. Мүнөөдэр еврейн шажанай номлогшод һудалгаанай уламжлалай субааг үргэлжэлүүлһээр байна. Палестинада амидардаг танаимшуудай еврейн шажанай һургуулинууд, тэдэгээрэй Палестина, Вавилон дахи баримталагшад амораимшууд Тора болон Гадхын тайлбаринуудые суглуулан ангилжа, үе удамдаа тараажа, баһа өөрынхи гэһэн Хуулиин тайлбаринуудыешье бэшэбэ. Энэ Мишна, Тосефт, Мидраша болон Иерусалим болон Вавилоной Талмуд гэһэн номууд гараба. Дунда зуунай эхин үедэ Вавилоной Талмудынь еврейн эрхэ зүйн тогтолсооной һалбарида үндэр нэрэ хүндэтэй байба.

Торагай багшанарые эхин үедээ тэдэнэй ударидаха шанарууд, шажанай һалбари дахи нэрэ хүндынхинь түлөө энэгэр нэрлэдэг байба. Еврейн ниигэмһээ раббишуудта олгоһон эрхэ мэдэлынь Торые тайлбарилха, үдэр тутамын амидаралдаа хэрэглэхэ асуудалаар хизгаарлажа, шажанай ямарбаа үүргэ онооһонгүй. Дунда зуунай һүүлшээр раббинууд ниигэмэй албанда оролсохо боложо, шажанай хуулинуудые хүндэһэн асуудалаар эбтэйхэн шэдэбэри гаргаха ёһотой болобо. Шэнэ үе гэхэд тэдэ шажанай болон зан суртахуунай хубида нэрэ хүндэтэй, еврейн ниигэмлигэй һонирхолые түлөөлэгшэ хүнэй хубида, илангаяа еврей буса эрхэ мэдэлтэнүүдтэй харисаха үед шухала байра һуури эзэлхэ болоһон байба. Оршон үеын иудаизмда раббиншуудай үүргэтэй мүргэлэй албые хүтэлэн ябуулха мэтын ёһололуудые ябуулха, зохёон байгуулха ажалнуудшье багтадаг. XIX зуунһаа уламжалалта талмудын һургуулинуудай ехэнхинь еврейн шажанай дээдэ семинарнууд болобо. Иудаизмай дэбшэлтэтэ өөршэлэлтын хүдэлгөөнэй үрэ дүндэ ХХ зуундп раббинууд – эмэгтэйшүүдиые болгобо.




#Article 273: Энэдхэгэй шажан (1064 words)


Индуизм, энэдхэгэй шажан гү, али хиндү шажан Энэдхэгтэ зонхилхо шажан юм. Хиндү шажаные шүтэгшэдынь Санатана Дарма (санскрит хэлээр «мүнхын хуули» гэһэн үгэ) гэдэг.

Гурбан мянган тухай жэлэй үмэнэ бии болоһон Энэдхэгэй шажан мүнөөдэр дэлхэй даяар тархаһан гурбадагша шажан, тэрэниие Зүүн болон Баруун зүгтэ 1 тэрбүм үлүү хүн баримталжа байна, энэ тоодо 950 сая тухай Энэдхэг болон Балба оронуудта ажа һуудаг. Гэхыдээ «энэдхэгэй шажан» гэһэн үгэ янза бүриин шажанай тодорхой бурхан, үндэһэлэгшэ, сүм хиид, гэгээн ном сударгүй, тиимэ шүтлгые дахагшадта хамаарагдаха олоной удхатай нэрэ томьёо юм.

Персүүд Инд «хиндү» (индус) мүрэнэй эрьеын оршон һуугшадые энэ нэрлэбэ.

Шажанай этигэл үнэмшэл: хүн ба юртэмсын һанаанай нэгэдэл (хүн ба байгаалиин нэгэдэл), тэрэхүү һанаанай шэлжэлтэ, бурхадай сүм болон сүм хиидэй шүтэлгэ.
Шухала бэшэбэринүүд: Веда болон Бхагавад-гитын сударууд.
Энэдхэгэй ниигэмэй шухала тодорхойлолгонь ниигэмэй дабхаргата бүтэсын («кастын системэ») уламжалалта ябасуу хүрээнэй тогтолсоо юм.

Энэдхэгэй шажанай үндэһэнүүд манай эрын үмэнэхи хоёрдогшо мянган жэлһээ эхитэй.
Энэдхэгтэ һуурижаһан арьяшууд Ведын шажаные эндэ асараа.
Брахманизмда гэгээнтэн ламанарые бурхад болон хүмүүнэй хоорондын зуушалаггшад гэжэ үзэдэг.

Ведын галын бурхан Агни брахманизмын гол бурхан. Тэрэндэ зорюулан янза бүриин ёһололоор үргэл үйлэддэг байгаа

Энэдхэгэй шажаниинь маша олон талатай хэдышье, энэдхэгэй шажаные дахан баримталагшадай хубаан үзэдэг хэд хэдэн түһэтэй этигэл үнэмшэлнүүд байдаг. Энэ һуури этигэл үнэмшэлнүүдынь абаралаар дамжаһан сэдьхэл һанаа бэеһээ бэедэ шэлжэхэ, сэдьхэл һанаан ондоо бэеын бүрхэбшэнд шэлжэхэ һууха байдалһаа сүлөөлэгдэхэ, кармын болон дхармын хуулинуудые багтаадаг. Амидаралай Энэдхэг хэб маягынь эдэгээр ойлголтонуудай үндэһэн дээрэ бүрилдэдэг.

Юртэмсые энэдхэгэй шажанай үүдэнһээ үзэхэнь дахин түрэхэ тойрог, сансарын (сэдьхэл һанаа ондоо бэеын бүрхэбшэндэ шэлжэхэ — орожл) ойлголто дээрэ үндэһэлэгдэдэг. Сансарын хуулиин ёһoop хүн бүритэ бурханлиг дотоодо үнэн гү, али сэдьхэл гэгшэ атман (энэдхэгэй философи дахи юртэмсын оюун һанаанай эхилэл — орожо) байдаг. Тэрэ юртэмсэ дэхи бүхыл зүйлые хамарһан сансрын оюуной эхилэл болохо Брахмантай түһэтэй. Атман боло майагай (санскритһээ оршуулбал «хии үзэгдэл», «далдын хүсэн» гэһэн удхатай) бүхыл оршолон, юртэмсые хүнэй хүртэхые уридшалан тодорхойлогшо хии үзэгдэлэй хүсэндэ захирагдадаг. Хии үзэгдэлдэ абтагдаһан атман сансарын байдалһаа гараха боломжогүйгээр оршон амидархын янза бүриин шатуудые тууладаг. Тэрэ үедэ лэ атман зүн билгынхээ туһаламжатайгаар үнэн мүн шанарые ойлгожо, шухамдаа үхэшэгүй Брахмантай нэгэдэн ниилһэнээр сая абаралда (мокша) хүрэдэг. Үүгээр атманай дахин түрэлтын тойрогһоо гаража, кармын хуулиһаа сүлөөлэгдэһэные тэмдэглэдэг. Йогин, даяншалал, бисалгал, бурханда мүргэхэ зэргэнь абаралда хүрэхэ замууд юм.

Энэдхэгшүүд кармын «үйлын үрын» сансарын хуулида этигэдэг. Зан суртахуунай үйлэдэлнүүдэй үрэ дахабаринууд үхэһэнэйхинь дараа дараагай оршохыдо шэлжэн тухайн хүнэй дараагай түрэлтын хэлбэритэ эерэгээр юм уу һүрэгөөр нүлөө үзүүлдэг. Атманай хубиа бодоһон үйлэдэл бүритэ тэрэнэй түрэхын, үхэлэй, дахин түрэхын тойрогтой холбоотой тодорхой үрэ дахабаринууд байдаг. Энэдхэгэй шажаные хатуу баримталагшад дхармын хуулиие дахажа мүрдэхые хэшээдэг. Дхармые (санскритээр «зүб зан түлэб») туйлын үнэн гэжэ үзээд энэдхэгшүүд тэрэниие үдэр тутамын амидралдаа хадгалжа байхые эрмэлзэдэг. Мүнөөдэр дхармань хүн бүритэ зан түлэбэй хуули зүйе һануулан, энэдхэгшүүдэй ёһо зүйн баримжаа болоһоор байна. Хэрэб һанатан дхарма энэдхэг хүн бүритэ байбал зохихо энэрэл ниигүүлсэл, болон сэбэр сэмсэгэр байдалые һайн үйлэдтэн гэжэ үзэдэг бол свадхармань дхармагай хуби хүнэй ойлголтые абажа үзэдэг.

Энэдхэгэй шажанай изагуур үндэһэн Инд мүрэнэй хүнды дэхи Хараппын соёл эргэншэлһээ үүдэлтэй. Энэ соёл эргэншэл үндэр хүгжэһэн, хотожоһон соёл эргэншэл  2-3 дахи мянган жэлэй тэртээ мүнөөнэй Пакистанай нютаг дэбисхэр дээрэ сэсэглэжэ байба. Хараппын шажанай тухай тодорхой зүйл бага хэдышье, үлэжэ хосорһон хэблэлэй мэдээлэлэй ёһoop дагина бурхан, Шивагай эбэртэ үбгэ дээдэһэтэ мүргэн шүтэдэг байһан талаар нотлон харуулдаг. Мододо болон амитадые дүрсэлдэгынь баһа лэ шажанай ажа холбогдолтой.

Брахманизмынь энэдхэгэй шажанай эртэнэй хэлбэри агаад үндэһэ изагуураараа  2000 жэлэй тэртээ Энэдхэгтэ Түб Азиин нүүдэлшэдһээ орожо ерэһэн, арьяшуудай Ведын шажантай холбогдодог. Арьяшуудай соёлые олон тооной ёһололнууд, санскрит бэшэг үдхын ашаглалта, Брахманые болон Индра, Агни, Вайя зэргэ бурхадые хүндэлэн дээдэлдэг байһанаар тодорхойлдог.

Энэдхэгэй шажанай гол шэнжэнь олон зуунай туршада хүгжэһэн бурхадай абарга томо сүмэтэй, тэрэ өөртөө ведын бурхад, янза бүриин газарай болон түгээмэл бурхадые багтааһан байдаг.

Энэдхэгэй шажанда йога, санкхья, ньяя, вайшешина, пурва миманса болон веданта гэһэн 6 һургуули байдаг. Энэдхэгэй шажанай бурхадай мүн шанарые тайлбарлаха хэд хэдэн арга байдаг. Зарим энэдхэгшүүд бурхадые юртэмсын һанаа болохо Брахманай бэелэл гэжэ үзэдэг. Заримынь Шива болон Кришна бэелэл гэдэг. Эдэгээр бүхы һалаалалуудта ниитэлгэ шүтэлгэ оршодог. Орон нютагай уламжалалта түгээмэл бурхад энэдхэгэй шажанда орожо, олон бэшэрэгшэдые олобо. Эдэгээр бурхадай гурбань болохо Вишна — үгөөмэр сэдьхэлтэй хамгаалагша, Шива — һүйтгэгшэ хүсэн, харин Брахма — бүтээгшэ, гурбуулаа ниилээд Тримуртын гурбалые бүрилдүүлнэ. Хэрбээ Брахма мүнөөдэр үсөөхэн бэшэрэгшэдтэй бол, Шива эсэргээр олон дүрэнүүдтэ бэелэлээ олоо, жэшээнь, Катараджа (хатарай хаан), бар унаһан, нюураа хөөдэһэн даяанша. Энэдхэгэй олон бурхадые хүдэлөөнэй хэрэгсэлэй бэлэг тэмдэгэй журамаар амитанаар түлөөлүүлдэг, иимэ ушарһаа Шивые гурбан шүдэтэйгээр Нанди зэрлиг үхэр унаһан байдалаар дүрсэлдэг. Юртэмсын хамгаалагша Вишнуе хүмүүндэ янза бүриин дүрээр, амитанайшье, хүнэйшье дүрээр харуулдаг. Вишнуе дахагсад болохо Вишнуидууд Будда болон Кришнань удалгүй өөр дүрэдэ бэелхэ Вишнагай хубилал гэдэгтэ этигэдэг. Нага хэмээхэ могойн дэргэд хэбтэжэ байгаа амгалан Вишнагай дүр маша ехэ тархаба. Тэрэниие ехэбшэлэн дун, зээрэнсэг, бадма лёнхобо, ошортой холбон дүрсэлдэг. Тэрэ домогой баатар болохо хахад хүн, хахад бүргэд Гарудые унан ниидэжэ ябадаг.

Энэдхэгэй шажанай арюун гэгээн бэшэбэринүүд арюун хэлэн болохо санскрит дээрэ бэшэгдэһэн байдаг. Тэрэ шрути, смрути гэһэн хоёр хэлбэритэй. Шрутиие (санскритһээ оршуулбал «һунһаһан зүйл») бурханһаа мэдэлэг болон мүнхын үнэные хэндэ дамжуулһан, тэрэ хүн бэшэдэг. Тиимэ маягаар бэшэгдэһэн бэшэбэринүүд Веда (санскритһээ оршуулбал «мэдлгэ») хэмээхэ юрэнхы нэрээр алдартай, золёоһын хэлбэринүүд, арюун тарнинууд, һүлдэ дуунуудые багтаадаг. Смрити (санскритһээ оршуулбал «тогтооһон зүйл») бэшэбэринүүд үеһээ үедэ дамжан тархадаг. Тэдэгээрынь «Махабхарата», «Рамаяна» зэргэ баатарлиг найраглалнууд, хуули тогтоомжын бэшэбэринүүд, домог үльгэрнүүдые багтаадаг.

Шактизмынь Бенгали, Ассам, Кашгарта үндэр ажа холбогдолоо хадгалһаар байна. Энэ уламжалал бүхыл жэнхэни, ёһотой юмые эмэгтэй хүнэй бүтээн согсолуулагша эхилэл болохо Шактида хамааруулдаг. Шактиие хүндэлэн дээдэлхэнь онгоной бэшэрэл шүтэлгээр дүрсэлэгдэдэг; шактизмай янза бүриин түрэлүүдые Лакшми, Дурга, Кали зэргэ дангина бурхадые шүтэлгээр үзүүлдэг. Оршон үеын энэдхэгэй шажанда Калинь олон тооной бэшрэгһэдтэй. Тэрэниие ехэбшэлэн найман гартай, хүзүүндээ шулмаһын габалаар хэһэн гэнжэтэй, һүйдхэгшын дүрээр харуулдаг. Кали болон Парвати, Шактигиин нэлээд тайбан хубилһан дүрүүдые юрынь Шивэ бурхантай дүрсэлдэг. Ондоо нэгэн дангина бурхан Сарасвати эхин үедээ ведын дангина бурхан байһанаа, дараань энэдхэгэй шажанай бурхадай ехэ сүмэдэ оробо. Ведын эринэй үедэ тэрээр гол мүрэнэй бурхан гэгдэжэ байһанаа, харин мүнөөдэр шэнжэлхэ ухаанай, хүгжэмэй дангина бурхан боложо, ехэбшэлэн дүрбэн гарынхаа хоёроорынь хүгжэмэй зэбсэг тогложо буйгаар дүрсэлэгдэхэ болоо.

Заан түрэхтэй бурханиинь, магадшье үгы, энэдхэгэй хамагай түгээмэл бурхадай нэгэн болодог. Домогой ехэд дэлгэрһэн хубилбариһаа үзэхэд Ганешын заанай толгойнь түүниин эсэгэ Шивын уурал хилэнтэй холбоотой ажа. Шивэ өөрын эхэнэр Парватиие хаяһанай дараа даяншалалай гоё һайханые эрэн бэдэржэ ябахадаа бурханай хүсөөр Ганешые бүтээһэн гэлсэдэг. Хожомынь Шивэ тэрэниие толгойгүй болгоһониинь Парватиие сүхэрэнгөө барахад хүргэбэ. Шива өөрын тэнэг үйлэдэлээ ойлгоод, Ганешын толгойе аян замынь тааралдаһан анханай амитан болохо заанай толгойгоор һолибо. Ганешые азын бурхан, амидаралай бэрхэшээлые дабан туулахад тусалдаг гэдэгтэ этигэсгээдэг. Түүниин амитан болохо Вахан харха ямаршье амида, жэжэ амитандашье байдаг, хүсэн шадалай бэлэг тэмдэг ажа һэн.




#Article 274: Монотеизм (114 words)


Монотеизм  (үгэшэлбэл «нэгэн бурханта үзэл» —  —  нэгэ,  — бурхан) гээшэ ганса бурхан тэнгэри байдаг гэжэ онол болоод ганса бурханта үзэл юм. Энэ бурхан тэнгэриие юрэ буса, арюун гэгээн, бүхэниие шадагша, бүхэниие мэдэгшэ, һайн гэнэ. Бурхан юртэмсые бүтээгшэ, хүн түрэлхитэнтэй хамта бүхы амиды юумэниие болгобо гэнэ.

Олон бурхан тэнгэринүүд байдаг гэхэ үзэлые политеизм гэдэг. Грек хэлэнэй моно гү, али ганса, теос гү, али бурхан гэһэн үгэһээ гаралтай. Монотеизм үзэлдэ дүрбэн этигэл бэшэрэлдэ байха ба энэнь Авраамай шажан — христосой шажан, иудаизм, лалын шажан; Энэдхэгэй шажануудай нэгэ — сикхизм зэргэ болоно. Эдэ гурбан этигэл бэшэрэлдэ (христосой шажан, иудаизм хоёрынь адли нэгэ бурханиие заадаг) гурбууландань ганса бурхан байдаг гэжэ зааха болоод шэнжэ шанарай хубида ондоо бурханай мүн шанарые дурдадаг.




#Article 275: Күнзын һургаал (375 words)


Күнзын һургаал () эхилээд ёһон зүйн һургаалнуудай тогтолсоо байһан шажанай ниигэмлиг болон эхилбэ.

Хитад шажанай шухала уламжалалнуудынь бомбын шажан болон Энэдхэгһээ гаралтай Буддын шажан юм. Эхин үедээ ёһон зүйн гүн ухаан байһан күнзын һургаал дараа дараагай шатууддаа шажанай элементнүүдые оложо һэн. Хитадай хоёр үндэһэн шажаниинь эртэнэй хитадай үзэл баримталалнууд болохо “инь” болон ”янь”, тэршэлэн үбгэ дээдэһын шүтэлгые багтаадаг.

Күнзын һурталынь юртэмсые үзэхэ дээдэһын ёһон зүй – улас түрын үзэл һуртал болон хүгжэжэ ерэбэ. Тэрэ мүнөө хитадуудай зан һуртахуунай этигэл үнэмшэл, бэеэ абажа ябаха хуули болобо. Энэ һургаалынь эрдэмтэн түшэмэл Күнзыдэ хамааралтай. Хэдыгээр тэрээр байгаали болон бурхадай үүргын талаар дуридаагүйшье, тэрэ гэр бүлын холбоо хэлхэеэ хадагалан хамгаалха, үбгэ дээдэһээ хүндэдхэхэ, уламжалалта зан заншалаа мүрдэхын түлөө тэмсэжэ байба. Энэ бүхэниинь ниигэмэй хүн бүриин амидаралые тогтобортой болгодог. Иимэ гол үзэл баримталалынь энэрэнгүй ёһон, хүмүүнтэй харилсан үйлэшэлхэ ябадал. Дээдэ ( — цзюнь цзы, гүнэй хүбүүн) гэжэ тоосогдодог, һанаандаа хүсэн хүлээдэг хүн ямарбаа ажалда шадабарилиг, “бүхыл амидаралайнгаа туршад һуралсадаг”, өөрын мэдэлгэ шадабараа үдэр тутамынхаа амидаралда хэрэглэдэг. Тэрэ өөрын мэдэлгэ, абьяас бэлигээ ниигэмэйнгээ һайн һайханай түлөө ашагладаг. Күнзын һургаалай хоёрдогшо агуу ехэ сэдьхэгшэ Мэнзы (Менцзы)  IV зуунай үедэ “шударга ёһон, нүхэсэл байдалда ниисэрхүү байха, үүргын мэдэрэмжэ” гэһэн удхатай үзэл баримталалаа тодоруулхын тулада өөрын һургаал хүгжүүлбэ. Тэрэ хүн бол мүн шанараараа һайн, гэхэдээ зан шанарынь байнгын болбосорол, һайжаралтые шаардадаг гэжэ үзэдэг. Үүндэ үбгэ дээдэһээ хүндэдхэхэ, түрын тэргүүндээ үнэнжэ байха зэргэ тодорхой, зайлшагүй заршамуудые мүрдэһэнээр хүрэдэг.  200 онһоо эхилэн Күнзын һуртал түрын үзэл һуртал боложо, 2000 тухай жэлэй туршада 1911 ондо эхилһэн Хитадай хубисхал хүрэтэр түшмэдүүдые һургахад хэрэглэгдэһээр байба. Нэгэн зэргэ Күнзын һурталынь шажанай шэнжэ шанарые оложо һэн.

Түрын шүтэлгэ: Күнзын һургаалынь Хитадай түрын үзэл һургаал болоһноор түүнэй эрхэ зүй гэгээнтэнэй хэмжээндэ буюу эсэсэй эсэстэ бурхан хүртэлээ дээшэлбэ. Үүные түрэ һанаашалжа, Күнзын һургаалай ниигэмэй үзэл һаналые олон түмэнэй дунда нэбтэрүүлжэ, хэрэгжүүлжэ болоно гэжэ үзэжэ һэн.  194 ондо анха удаа эзэн хаан Куфу дахи Күнзын гэр болон сүмэдэ үргэл бариса абшараа.

Үргэмжэлэлэй үе шатанууд:  I зуунһаа эхилэн Күнзын болон түүнэй 72 һурагшын дурсагалда зорюулһан үргэлые хитадай бүхы һургуулинуудта ябуулаа. 555 ондо эзэн хаан можл бүриин түб хотонуудта Күнзын дурсагалда зорюулһан сүмэнүүд бариха тухай зарлиг гаргажа һэн. 739 ондо Күнзые “хаан”, 1008 ондо “сэсэн мэргэнэй үндэһэн мүн шанар”, 1086 ондо “эзэн хаан” бологон зарлаба. 1657 ондо түүные “хамагай гэгээн багша”, эсэстэнь 1906 ондо гэгээнтэн хэмээбэ.




#Article 276: Бомбын шажан (447 words)


Бомбын шажан буюу даосизм () — бомбын гэгэнтэнүүд хэмээн нэрлэгдэхэ тэнгэриин багшанарай нэрэ хүндэ дээрэ тулгуурладаг. Энэнь шажан, гүн ухаан юм.

Хитад шажанай шухала уламжалалнуудынь бомбын шажан болон Энэдхэгһээ гаралтай Буддын шажан юм. Эхин үедээ ёһон зүйн гүн ухаан байһан күнзын һургаал дараа дараагай шатууддаа шажанай элементнүүдые оложо һэн. Хитадай хоёр үндэһэн шажаниинь эртэнэй хитадай үзэл баримталалнууд болохо “инь” болон ”янь”, тэршэлэн үбгэ дээдэһын шүтэлгые багтаадаг.

Хитад улас боло олон соёл эбэсэг зохисонгүй зэрэгсэн оршоһон орон мүн. Шажанай соёлынь үүнэй нэгэ бүрэлдэхүүн хэһэг, Буддын, бомбын, лалын , католик, христосой боло Хитадай табан томо шажан, үүнэй зүбхэн бомбын лэ Хитадһаа гаралтай юм.

Балар эртэнэй үедэ хүмүүн байгаалиие бэшэрэн шүтэжэ тэнгэри сахюусые шүтэжэ ерэһэнээр бөөгын убадиһаар ада сүтгэрые хөөн зайлуулжа хархидые даража ерэбэ. Хожомынь одооһоо 2500 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай зүүн Чжоу уласай үедэ амидаржа байһан гүн ухаантан Лао-цзы ёһон һуртахуунай ном бэшэжэ, байгалалга һэлүүхэн үзэл һанаа амидаралай хэлбэриие һанаашалжа, хүмүүд ашагай түлөө хөөсэлдэхэгүй энэрэнгүй сэдьхэлтэй байха ёһотой гэжэ баримталба. 2000 гары жэлэй үмэнхи Зүүн хан уласай үедэ хүмүүн ёһо һуртахуунай ном дахи үзэл һанаа болон эртэнэй хүмүүнэй байгалиие шүтэнхые тэнгэриие тахиха зарим ёһололтой уялдуулаад бомбын шажаные үүдэн бии болгоһон байна. Бомбын шажан үүл хүлэглэн ябагша сахюулһаные бэшэрэн шүтэжэ, бисалгал хэбэл һүнэһээ арюудхаха зорилгод хүрэжэ шадана гэжэ үзэбэ. Лао-цзые ёһо һуртахуунай үбгэ дээдэһээр үргэмжэлжэ, ёһо һуртахуунай номынь  бомбын шажанай шухала судар болобо.

Бээжингэй баруун дүүрэгтэ бомбын шажанай Сагаан үүлэнэй сүмэ (Бай Юн Гуань) байрлажа байна. Энэнь мүн Хитадай Бомбын шажанай ниигэмлигэй байра юм. Тан уласай үедэ өөрөөр хэлбэл ниитын он тоололой 741 ондо байгуулагдаһан уг сүмэдэ олон удаа заһабари хэжэ һэн. Бай Юн Гуань сүмын хамба лама Инь Чанань боло Хитадай һунгадаг уран зохёолые уншажа нэбтэрхэй ойлгоһоной дараа бомбын шажаные шүтэхэ болоһон байна.

Бомбын шажанда Чуань зэнь һүһэгтэн болон Зэн һүһэгтэн гэжэ илгадаг. Чуань зэн һүһэгтэниинь эм абахагүй мяхан эдихые сээрлэжэ сүмэдэ һуудаг. Зэнэй һүһэгтэниинь гэрлэжэ болохо болоод мяхан сээрлэхэгүй юм.

Бомбын шажаниинь Хитадай эргэдэй һүһэг бишэрэлһээ үүдхэлтэй, үүнэй үндэһэ дээрэ түүные нэн хэлбэрижүүлһэн байна, ёһониинь оршохогүй газар гэжэ байхагүй юм.

Бай Юн Гуань сүмэ 18 дугантай, эндэ бомбын шажанай түүхэн дэхи хэдэн арбан нүхэсэһэн мэргэдые тахижа байна. Хамба лама Инь Чанань хэлэхдээ, сүмэдэ үдэр бүри хурал хуража ном уншана. Номынь бомбын шажанай бүхы һунгадаг ном сударай агуулгые хамаржа байдаг гэжээ.

Хитадай Бомбын шажанай дээдэ һургуулиинь Хитадай Бомбын шажанай ниигэмлигһээ эрхэлһэн бомбын шажанай мэргэжил дээшэлүүлхэ анханай курсын үндэһэ дээрэ 1990 ондо байгуулагдаһан юм. Бомбын һүһэгтэнэй дэлэнхи олон хүн энэ һургуулиһаа түгэсэн байдаг. Бай Юн Гуаниин бомбо Лү Юүньхэ мүн уг һургуулиие түгэсэбэ. Тэрээр хэлэхдээ, 2000 гары жэлэй турш бомбын шажан үүдэн хүгжэжэ мүнөөдэрые хүрэхэдээ түүнэй хамагай шухала нэгэ шалтагаан боло саг үеын хүгжэлые даган, ниигэмэй ехэ оршоной өөршэлэлтэдэ зохисохогүй зүйлээ өөршэлжэ ниигэмдэ үйлэшэлжэ, улас орондоо үйлэшэлжэ байдагта оршоно гэжээ.




#Article 277: Хүнэй эрхэ (371 words)


Хүнэй эрхэ — хуби хүнэй ​​эрхэ зүйн байдалай үндэһэн һууриие бүридүүлдэг эрхэ.

Хүн бүри түрэхэһөө нэрэ түрэ, эрхынхээ хубида адли тэгшэ байдаг. 
Эдэ хүн боложо түрэһэн хүн бүрида угһаа заяаһан ёһо һуртахууныхинь салшагүй эрхэ мүн. Хүнэй эрхэ гэжэ мүнөөнэй бидэнэй нэрлэдэг ойлголтодо эдэгээр эрхые үндэһэнэй ба олон уласай хамтын ниигэмлигэй хуули тогтоохо үйлэ ябасын ёһoop тододхон томьёолжо хуули зүйн эрхэ болгожо хуулишалаһан хэм хэмжээе хэлэнэ. Эдэгээр эрхын хуули эрхын үндэһэниинь захирагдагһадай зүбшөөрэл, ондоогоор хэлэбэл эрхын субъектнүүдэй зүбшөөрэл юм.

Хүн түрэлхитэнэй бүхы гишүүдэй түрэ, тэгшэ байдалай үнэ сэные мүнөөнэй бидэнэй хүнэй эрхэ гэжэ нэрлэдэг ойлголтые бүрилдүүлжэ байгаа бусад олон үндэһэн заршамай нэгэ адли бараг бүхы соёл эргэншэл, шажан шүтэлгэ болон гүн ухаанай уламжалалда байдагые оложо хаража болоно. Бүхы эргэд ниитэлэг заншалые баримталха ёһотой гэһэн һанаа олон зуун жэлэй үмэнэ гаража һэн. Хүнэй хамагай шухала эрхэ ашагые сахихад шаардалгатай амидаралай үндэһэн һайн һайханай сэсэглэн хүгжэлые үгыдхэдэг ямаршье уламжалал байдаггүй байна. Зарим хүн энэнь бодито байдал дээрэ шухам юумэные хэлээд байна бэ гэжэ асуудаг. Хүнэй эрхэнь хүнэй һайн һайхан байдал гэдэгые ойлгохо хамагай хилбари арга юм. Гэм зэмгүй хүн зон наһаа алдаха, бэлгын хүсэрхылэлые тэбшэжэ зүбшөөрхэ, Засагай газарнууд хүн зоноо үлһэгэлэн байлгаха зэрэгые тэбшэхэ аргагүй юм.

Хүнэй эрхые тодорхойлжо, түүниие хамгаалха тухай һаналые ябаандаа хуулишалаһан хэм хэмжээ болгоһон юм. Үүные хэрэгжүүлхэд Англиин Магна Карта (, 1215), Эрхын тухай айладхал (, 1628), Эрхын тухай хуулишалаһан акт  (, 1689) зэрэгые баталһан олон шухала үйлэ ябадал эхилэлыень табиһан болоно. XVIII зуунда байгаалиин хуулиин талаархи анханай һанаанууд, хүнэй эдэлхи зам ёһоной эрхые хуулишалаһан эрхэ бологон хүлээн зүбшөөржэ, хүгжүүлһэн болоод эдэгээр эрхые анха удаагаа уласай үндэһэн хуулида тусгаһан юм. Энэнь түрэ болон хуби хүнэй хоорондын хуулишалаһан харилсаанай элэрхэлэл боложо Түрын эрхэ мэдэлынь сүлөөтэ хуби хүнэй зүбшөөрһэнөөр бии болодог гэдэгые нотолһон болоно. Хүн ба эргэдэй эрхын тухай Франциин тунхаглал (, 1789), Америкын эрхын тухай хуули (, 1791)-ые энэ заршамые баримталан гаргаһан юм.

XIX зуунда хэд хэдэн тусгаар тогтониһон улас орон энэ заршамые баталһан ба ниигэм, эдэй засагай эрхые мүн аажамдаа хүлээн зүбшөөржэ эхилһэн юм. Улас оронуудай Үндэһэн хуулинда хүнэй эрхые баталгаажуулһан байдаг болобошье хуули тогтоомжооршье юм гү, албадалгаар, магадгүй ниигэмэй албан буса арга хэрэгһэлээр, түүниие хизгаарлаха гү, али үгыдхэхэ ябадал зарим үедэ гаража байна. Үүгээршье зогсохогүй улас оронууд өөрһэдөөшье хуулишалаһан эрхынхинь байдалые үлэ харгалзан хүнэй эрхые зүршэхэ ябадал олонтоо гарадаг.




#Article 278: Сэдьхэл шудалал (165 words)


Сэдьхэл шудалал, өөрөөр психологи (эрт. грек. ψυχή — сэдьхэл һанаа; λόγος — мэдэлгэ ухаан) гэдэгынь хүн ба амитанай оюун ухаан, зан үйлые шудалдаг шэнжэлхэ ухаанай нэгэн һалбари юм. Сэдьхэл шудалаашад шэнжэлхэ ухаанай аргые хэрэглэхэдээ шүүмжэлэлтэ хандалга, тогтоһон онол дээрэ тулгуурлаха болобошье бусад ниигэмэй шэнжэлхэ ухаанай һалбари, тухайлбал социологитой харисуулхад үлүү бага хэмжээндэ ашагладаг байна. Сэдьхэл шудалалай шэглэлээр мэргэшэһэн онолжо, эрдэмтэнэй сэдьхэл шудалааша гэдэг. Сэдьхэл шудалаашань сэдьхэл хүдэлэл, анхаарал, зан үйлэ, хүртэхы, сэдьхэсын эмгэг, сэдьхэл заһал, харилсаа зэргые шудалдаг шэнжэлхэ ухаан юм. Мүн зарим сэдьхэл шудалаашад ухамсаргүй зан үйлые шудалдаг. Сэдьхэл шудалаашад сэдьхэл зүйн үйлэ ябасые шудалжа уламаар хуби хүн болон ниигэмэй хүрээндэ оюун һанаа хэрэхэн нүлөөлдэг болохые оложо тогтоохые эрмэлзэдэг. Сэдьхэл шудалалай мэдэлгэнь болбосорол, ажал эрхэлэлтэ, гэр бүлын амидаралай үйлэ ябаса түүншэлэн сэдьхэсын үбшэные эмшэлхэ зэрэг хүнэй олон үйлэ ажалалгаанда хэрэглэгдэдэг юм. Түүншэлэн сэдьхэл шудалалынь хүнэй хүгжэл, спорт, эрүүл мэндэ, ажа үйлэдбэри, хэблэл мэдээсэл, эрхэ зүйн һалбариие шудалха зорилгоор дэдэ һалбаринуудые бии болгобо. Мүн байгаалиин шэнжэлхэ ухаан, ниигэмэй шэнжэлхэ ухаан, хүмүүнлигэй ухаанай шудалгаае абажа ашагладаг.




#Article 279: Бодос зүй (165 words)


Бодос зүй гү, али физикэ (Грек: φύσις (phúsis), байгаали ба φυσικῆ (phusiké), байгаалиин тухай мэдэлгэ гэдэгһээ гаралтай) — матери, энерги, орон зай ба саг хугасаае захирдаг тулгуур хуулинуудые нээхэ болон ойлгохо зорилготой шэнжэлхэ ухаан юм. Физикэдэ юртэмсэ ба түүнэй харилсан үйлэшэлэлнүүдэй эгэл хэһэгүүд, мүн тулгуур заршамуудай хүрээндэ һайн ойлгожо болохын системэнүүдые шэнжэлхэ ябадалые абажа үзэдэг.

Бүхы атомай дотоодо дахи харилсан үйлэшэлэлые бүрилдүүлдэг квант механикын үзэгдэлүүдые оролсуулан юртэмсын хамагай үндэһэн ажалалгаае шудалдаг тула физикые тулгуур шэнжэлхэ ухаан гэжэ үзэжэ болохо ба үүн дээрэ хими, дэлхэй шудалал, биологи, ба ниигэмэй шэнжэлхэ ухаанууд тогтожо байдаг. Үндэһэн физикэдэ гараһан нээлтүүд бусад бүхы шэнжэлхэ ухаануудта шухала нүлөө үзүүлдэг.

Бодос зүйнь туршалгын үрэ дүнг тайлбарлаха онолой загбар болбосоруулха, үнэн загбартаа тулгуурлан дараагай шатанай туршалгын үрэ дvнг тоосохо маягаар шэнжэлхэ ухаанай аргые ашаглан байгаалиие танижа мэдэхэ оролдого хэдэг. Анха физикэнь байгаалиин философиин нэгэ хэһэг байһан ба 19-р зуунда философиһоо һалажа бэеэ дааһан позитив шэнжэлхэ ухаан болон хүгжэбэ. Физикууд кваркуудһаа хара нүхые хүрэтэр, тусгаар атомһоо хэтэ дамжуулагша хүрэтэр үргэн хүрээнэй физикэ үзэгдэлнүүдые шудалдаг.




#Article 280: Һагба (гараг) (216 words)


Һагба гү, али Лхагба гараг () — наранай аймаг дахи наранда хамагай ойрохон, хамагай бишыхан, халуунаараа хоёрто (хамагай халууниинь Баасан гараг) орохо гараг юм. Гадаргуунь тогоонуудаар бүрихэгдэһэн тула һаратай адлихан харагдадаг. Үдэрынь маша халуун, һүнинь маша хүйтэн.

Уг гарагынь наранай системэ дотороо хамагай бишыханиинь юм. Наранда хамагай ойрохон ушар Нараные маша хурдан тойродог. Түүн дээрэхи нэгэ жэлынь 88 үдэр үргэлжэлнэ. Мүн тэнхэлэгээ тойрон маш удаан эргэлдэдэг ушарһаа тэндэ наран жаргахаһаа дараагай наран жаргалта хүрэтэрхи хоногынь Дэлхэйн 176 үдэртэй тэнсэдэг.

Мүн нягта ехэтэйгээрээ Дэлхэйн дараа ороно. Гарагай бүтэсэдэ нягта ехэтэй түмэр ехээр агуулагдадаг. Гэбэшье суранзан орониинь һула байдаг.

Һагба гараг дээрэ оршоһон хоёр лэ сансарын хүлэг байха ба үүнэй эхинэйхи болохо Маринер 10 1974-с 1975 он хүрэтэр гадаргын 45%-г шудалһан бол 2008 оной 1 һарын 14-нда ошоһон MESSENGER хүлэгиинь дахин 30%-е шудалба. MESSENGER хүлэгиинь 2009 ондо дахин Һагбада ойротожо, 2011 ондо орбитада орохо юм байна.

Һагба гарагые оложо харахад хэсүү байдагынь түүнэй хэмжээтэй холбоонгүй харин түүнэй Наранда ойрохон байдагһаа болодог. Иимэдэ түүные наран жаргаһанһаа хойшо болон наран мандахаһаа үмэнэхи богони хугасаанда ажаглаха боломжотой.

Гарагай ород нэрэ болохо Меркурий Римэй бурхадай хоорондо мэдээ зөөдэг байһан далабшатай элшэн Меркуриин нэрэһээ гаралтай. Меркури бурханиинь Эртэнэй Грекэй Херместэй дүйсэхэ болоод иинхүү Һагба гарагай тэмдэгиинь Хермесэй кадуцей гү, али һабаа болоно.

Хитад, Солонгос, Япон болон Вьетнамай домогуудта Һагба гарагые уһан одон гэжэ нэрэлдэг.




#Article 281: Баасан (гараг) (109 words)


Баасан гараг () — Наранай аймагай хоёрдахи, хүрст (хатуу шулуурхаг гадаргуутай) гараг юм. Баасан гарагынь нүүрһэнхүшэлэй хии, хүхэрэй хүшэлһээ тогтоһон агаар мандалтай. Хүхэрэй хүшэлынь дэлхэй дээрэ шэнгэн түлэбтэ байдаг болобошье Баасан гараг маша халуун ушар хиин түлэбтэ оршоно. Уг хүхэрлиг үүл сагта 360 км нүүдэг байна. Хүлэмжын хиин эффектынь Баасан гарагые Наранай аймагай хамагай халуун гараг болгоно.

Баасан гарагынь Нараные Дэлхэйн 225 үдэртэ бүтэн тойрохо ба тэнхэлгээ 243 хоногто нэгэ эргэнэ. Дэлхэй, Баасан гарагай хоорондохо зайнь 40 сая км болоод Баасан гарагай татаха хүсэниинь дэлхэйнхитэй ойролсоо байна.

Баасан гарагынь үглөө эртэ, эсэбэл наран жаргаһанай дараахи хэдэн сагта тэнгэритэ харагдана. Монголшууд уг гарагые Үдшийн гялаан, мүн Үүрийн цолмон гэжэ нэрэлдэг.




#Article 282: Танка (207 words)


Танка ( — «ном») гү, али Бурхан зураг гээшэ Түбэд үгээр олон уласай нэршэл тогтоһон шүтээн зурагай олон шэлдэг бүтээл; даабуу, торгон гү, али сарһан дээрэ хадхамалһан гү, али зураһан үнгэтэй зураг юм.

Монгол орондо буддын шажан хүсэтэй дэлгэрһэн XVII—XIII дугаар зуун жэлэй үедэ бурхадай дүрээр хүмүүнэй бэеын гоё һайхан, оюун һанаанай арюудалые тунхаглаһан хүрэл шудхамалай урлал эд хүсэеэ абажа байһан бол XVIII дугаар зуунай һүүлшын хахадһаа танка зурагай урлал үшөө хүгжэжэ эхилһэн түүхэтэй. Монгол урашууд бурханай зураашанар буддын бурхан дүрсэлэлэй һунгадаг харисаае анха болбосоруулан дэлгэрүүлһэн эртын Энэдхэгэй «Гандхарын һургуулиин» дэгэ, урлахын онолые баримталан бүтээлээ туурбижа ерэхэдээ үнгэ будагай илгарал зохисол, дагнааһые үлүү дээдэ түбшэндэ гарган түгэлдэржүүлжэ шадаһан бэлэй.

Танка зурагые даабуун дээрэ байгаалиин шороон будаг болон юһэн эрдэниин будагаар үлэмжэ нарин нягта зурааһан дүрсэлэлэй гайхамшагые үзүүлжэ бүтээдэг байба. Шүтээн Зурагта амида байгаалиин бүхыл үнгые тогтоһон дэг хэмжээнэй хүрээндэ гаргахын хамта «нагтан» гү, али хара дэбисхэртэ, «гаратан» гү, али сагаан дэбисхэртэ, «мартан» гү, али улаан дэбисхэртэ «сэртэн» гү, али алтан дэбисхэртэ гэжэ үнгын найрал зохисол зохёомжоор илгаха болоод бурхан шүтээнэй абир дүрые тодотгодог онсологтой байжа. Бурхан сахюусанай шүтээн Зураг монголой орон хиид гансашье бэшэ айл үрхэдэ түгэсэниинь нүүдэлэй ажахы амидаралда зохисоһон зөөжэ хадагалхада амар, шудхамал бурхад, зээгтэ наамалай бүтээлнүүдтэй харисуулхада харисангы хямда түһэр, хүнгэн абсаархан байдагтайнь холбоотой байба.




#Article 283: Бимба (гараг) (162 words)


Бямба гараг () — Наранай аймагай хоёрдохи томо гараг (Пүрбын дараа), Наранһаа тоолбол зургаадахи гараг юм. Бямба болон Пүрбэ, Далайн ван, Тэнгэриин ван Нараниие хиин гарагууд гэдэг.

Бямба гарагынь уһантүрэгшэ болон бага хэмжээнэй гели зэргэһээ тогтоно. Бүтэсынь шулуулиг, мүльһэнһөө тогтохо сүмэ, металл уһантүрэгшэһөө тогтохо манти ба хиин гадаад дабхараа юм. Гаданахи агаар мандалынь /юрэнхыдөө үнгэлиг бэшэшье гэһэн хааяа удаан оршохо онсолгонууд бии болодог. Бямба дээрэ һалхинай хурдан 1,800 км/сагта хүрэхэ болоод энэнь Пүрбынхиһаа харисангы ехэ юм. Татадаг хүсэниинь Дэлхэйн болон Пүрбын хүсэнүүдэй дундажа оршом юм.

Бямбань мүльһэн, бага хэмжээнэй шулуунай хэлтэрхы, тооһонһоо тогтохо сахиргын системэтэй. Гарагые одоогоор жаран нэгэн дахуул тойрожобо тогтооһон болоод үүнһээ гадана хэдэн зуун дахуулансарнууд сахирга дотор оршоно. Бямбын хамагай томо дахуул Титаниинь Наранай аймагай хоёрдохи томо дахуул (Пүрбын Ганимедэй дараа ороно) болоод Һагба гарагһаашье томо хэмжээтэй. Үүнһээ гадана ехэхэн хэмжээнэй агаар мандалтай сорын ганса дахуул юм.

Бямбын ород нэрэ сатурн — Римэй хүдөө ажахы, ургасын бурхан Сатурнай нэрээр нэрэлэгдэһэн. Одон ороной тэмдэгынь тухайн бурханай хадуур болоно (юникод: ♄).




#Article 284: Махатма Ганди (440 words)


Махатма Ганди гү, али Мохандас Карамчанд Ганди (Гуджарати хэлэн: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, 1869 оной 10 һарын 2 - 1948 оной 1 һарын 30) — Энэдхэгэй арад түмэнэй ехэ хүбүүн, эхэ ороншо, колониалис эсэргүү, эхэ оронойхоо эрхэ сүлөөнэй түлөө согтой тэмсэгшэ хүмүүнлиг үзэлтэн гүн ухаантан юм. Энэдхэгые Англиин колониалис захиргаанһаа һалажа бэе даанги улас болохо үйлэ хэрэгтэй ехэ хуби нэмэри оруулһан.

Махатма Ганди 1869 оной арбадугаар һарын 2-нд Гужарат можын Порбандар хотодо түрэбэ. Ганди 1893-1914 онуудта Урда Африкада амидаран арһанай үнгөөр гадуурхахын эсэргүү тэмсэлые ударидажа байба. Л.Н.Толстой тэрэ хоёр захидалаар харилсадаг байба.

Ганди 1915 ондо Энэдхэгтэ бусажа ерээд үндэһэнэй сүлөөлхэ хүдэлөөниие толгойлсон байна. Тэрээр Энэдхэгэй үндэһэнэй конгресс намын (ЭҮК) үзэл һурталай ударидагшань байһан ба нэгэ бэшэ удаа намын юрэнхылэгшээр һунгагдажа байба. Ниигүүһэлэлые номлон энэдхэгэй шажантадай ба лалын шажантадай эб нэгэдэлэй түлөө байжа, анги дабхаргын болон ниигэмэй тэгшэ бэш эрхые усадхахын түлөө тэмсэжэ байба.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайн эхилһэнэй дараа Ганди Энэдхэгһээ гар гэдэг хүдэлгөөн үрэнүүлһэн. 1942 оной 8 һарын 9-нда Ганди мүн Конгрессэй ажалай хороонойхонтой хамта англишуудта дахин байгуулагдаһан. Тэрэнэй элүүр мэндэ муудажа, мэһэ заһал хэхэ хэрэгтэй болоһон тула, түүниие шорондо үхүүлжэ олон сая энэдхэгшүүдэй хилэнг хүдэлгэхэһөө һэргылжэ Радж түүниие 1944 оной 5 һарын 6-ндэ һуллаһан.

Хэдыгээр тэрэнэй зохёон байгуулжа байһан Энэдхэгһээ гар хүдэлгөөн элдэбээр дарагдан түдылэн амжалта олохогүй байһан хэдышье Энэдхэгые орхон ябаха болоно гэдэг тухайгаа англишууд албан бусаар 1943 онһоо эхилэн мэдэгдэхэ болоһон. Ганди 1942 ондо Британиин эсэргүү хүдэлөөниие толгойлоо. Хэд хэдэн удаа баригдан хоригдожо байба. “Минии амидарал” гэдэг намтарай номоо бэшэһэн байна. Түүниие амида ахыдань Махатма () гэжэ нэрэлһэниинь “Агуу сэдьхэл” () гэһэн удхатай. Энэ нэрые түүндэ анха Энэдхэгэй һунгадаг зохёолшо Рабиндранат Тагор 1915 ондо үгээ. Гандиие мүргэл хэжэ байхадынь энэдхэгэй шажанай хэтэ дабарагша 1948 ондо хүнөөбэ. 1948 оной 1 һарын 30-нда Ганди бусадта буудуулан наһа хүдөөлүүлһэн.

Тэрээр дэлхэйн түүхэ дэхи томохон улас түрын ажалябуулагша болоод томохон энхэтайбанша үзэлтэн байба. 
Тэрэнэй хурса тэмсэл, эсэргүүсэл, үзэл бодол тэрэнэй дэмжэгшэдэй хүсөөр Энэдхэг улас Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа бэе даанги улас болоһон болоод тэрэнэй тэмсэлынь зүбхэн Энэдхэгтэшье бэшэ, мүн бусад өөр олон колониин уласууд Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа тусгаар тогтонолуудаа оложо абахад хуби нэмэри болоһон. Мүн дэлхэй юртэмсэ АНУ, Зүблэлтэ Холбоо гэһэн 2 лагерьта хубаагдаада байха үедэ энхэтайбанаар зэргэсэн оршохо, үл нэгэдхэ үзэл хандалгын һууриие табиһан.

Энэдхэгэй үндэһэнэй сүлөөлхэ хүдэлөөнэй суутай ударидагша, албан ёһоор Үндэһэтэнэй эсэгэ гэжэ нэрэлэгдэһэн Мохандаса Карамчанда Гандиин түрэһэн үдэртэ зорюулагдаһан Ганди Джаянти (Gandhi Jayanti) гэхэ үндэһэнэй баярые энэдхэгшүүд тэмдэглэдэг болоод тэрэнь тус ороной үндэһэнэй гурбан баярай нэгэ болодог.

Ганди Джаянти баярые Энэдхэг даяар тэмдэглэдэг ба Дели хотоноо Улаан уһан сайзын ойролсоохо Жамнагай эргын Ражгхат дахи тэрэнэй шандарай хэһэгые нютаглуулһан Ганди Самадхи булшандань хүндэдхэл үзүүлхэ гол ёһолол болодог. Арбадугаар 2-ны үдэр дэлхэй ниитээрээ  Хүсэрхылэлэй буса үдэрые  () тэмдэглэжэ байна.




#Article 285: Миисгэй (232 words)


Миисгэй (Felis catus) гү, али гэрэй миисгэй хоротон мэрэгшэ, могой, хилэнсэтэ хорхой зэргэ гэрэй хоротоные агнаха шадабари, хүндэ даһаха шадабаряар хүндэ үнэлигдэдэг мяхан эдишэтэй хүхэтэн. Миисгэй дорожо хаяжа 9500 жэлэй үмэнэ хүнтэй холбоотой болоһон.

Шадабарилиг мяхашан миисгэй 1000 оршом зүйлэй амитан барижа хооллодог. Энгын команда һургажа болоно. Миисгэй хаалганай барюула доошо даража онгойлгохо зэргэ энгын механизмые өөрөө эзэмшэжэ һурадаг. Миисгэй янза бүриин дуу абяагаар харилсадагһаа гадана, бэеын хүдэлөөнөөр харилсадаг. Миисгэй дэлхэй дээрэ хамагай түгөөмэл гэрэй амитан байха магадлалтай. Ниитэ 600 сая үлүү миисгэй дэлхэй даяар тархаһан. Бүридхэлтэй сэбэр үүлдэрэй миисгэй тэжээдэг хүмүүн олон бии.

Миисгэй шүтээнээ болгоһон эртэнэй Египетдэ миисгэйе анха гэршүүлһэн гэжэ саяхан болотор үзэдэг байба. Гэбэшье 2007 оной һудалгаар гэрэй бүхы миисгэй  8000 жэлэй үмэнэ Ойрохи Дурнада гэршэһэн табан хүрэтэр тооной Африкын соохондойһоо (Felis silvestris lybica) гаралтайе тогтобо.

Миисгэйнь 2.5-7 кг жэнтэй, зарим үүлдэр, тухайлбал Maine Coon зэргэнь 11.3 кг хүрэдэг. Мүн маша жэжэгхэн 1.8 кг оршом түрэл баһа бии. Дэлхэйн хамагай томо рекорд тогтооһон миисгэй 21 кг 297 гр ба хамагай жэжэгынь 1 кг 36 гр байна. Миисгэйн дундажа үндэр 23-25 см, ута 46 см (толгой, бэе) ба һүүлнэй ута 30 см байдаг.
Үе мүсэ, балсан, шөрмөсынь тун зөөлэн, уян хатан тула толгойнхоо эргэн тойронһоо бусад бараг бүхэ бэеынхээ хэһэгые долоожо шадана. Мүн үндэр үдэрхэ шадабари һайн болоод бэеын үндэрһөө 5 дахин үлүү 1.5 м оршом үдэржэ шададаг. Сагта 60 км оршом хурдалха шадабаритай хэмээгдэхэ ба эгшэн зуур богони зайда үндэр хурда гаргаха болобошье хол дабхихагүй.




#Article 286: Одон (780 words)


Одон гэдэгынь плазмаһаа тогтохо гэрэлтэгшэ, сула бүмбэлиг юм. Нараниинь Дэлхэйдэ хамагай ойро оршохо одон болоод Дэлхэйн энергиин гол үүдхүүр болоно. Харин бусад одые һүни хараха боломжотой. Одониинь тэрэнэй сүмэдэ ябагдажа сүмын нэгэдхэ урбалһаа (уһантүрэгшэ гели руу хубирха) ялгаржа энергиһээ шалтагаалан гэрэлтэдэг байна. Уһантүрэгшэ ба гелиһээ хүндэ элементүүд бараг бүгэдэ ододой сүмдэ ябагдаха энэ урбалай үрэ дүндэ үүдхэһэн болоно.

Одоной масса, наһан, химиин найрлага зэргэ олон шэнжэ шанарые, тэрэнэй спектр, гэрэлтэлтэ, хүдэлөөн дээрэ тулгуурилан тогтоожо болоно. Одоной ниитэ массань тэрэнэй хүгжэлэй үе шатые тодорхойлдог үндэһэн үзүүлэлтэ юм. Бусад шэнжэнүүд жэшээлбэл, диаметр, эрьелтэ, хүдэлөөн, температура зэргэынь тэрэнэй хүгжэлэй үе шатаар тодорхойлогдоно. Одоной температура ба гэрэлтэлтыень ашаглан (Херцсбрунг-Расселэй диаграмма, H–R диаграмма) одоной хүгжэл, наһые тодорхойлжо болоно.

Одониинь үндэһэндээ уһантүрэгшэһээ тогтоһон (маша бага хэмжээнэй гели болон бусад хүндэ элемент бүхы) манансарһаа үүдхэхэ ба үүнэй түбныь хангалтатай нягта болоход, уһантүрэгшын заримынь сүмын нэгэдэхэ урбалаар гели руу шэлжэжэ эхилнэ. Энэ урбалай үрэ дүндэ илгаржа энергиие, үлэһэн хэһэгынь радиаци ба конвекциин процессоор тогтоон барина. Энэ процессынь тухайн одые богони хугасаанда мүхэхэһөө хамгаална. Илгарха энергиин нүлөөгөөр одоной гадаргуу оршомдо стеллар һалхин үүдэнэ, мүн задгай сансарада энерги сасагдана. Сүмэ дэхи уһантүрэгшэ шабхагдажа дуусахад тухайн одоной масса наранай массаһаа доро хаяжа 0.4 дахин ехэ болох ба сүмынь, эсэбэл сүмын гадаада хэһэгынь хүндэ элементнүүдһээ тогтоһон иимэ одые абарга улаан одон гэжэ нэрэлнэ. Энэ түрэлэй одониинь мүхэжэ одон болоод уламаар хүндэ элементнүүдые харисангы ехэ хэмжээгээр агуулһан шэнэ одон үүдхэнэ.

Хос болон олон-одоной системэнь хоёр ба түүнһээ дээшэ одонһоо бүридэхэ болоод эдэгээр одонууд хоорондоо таталсалай хүсээр харилсан үйлэшэлэлсэжэ, бэеһээ тодорхой орбитоор тойрон эргэнэ. Хэрэб хоёр одон хоорондоо ойрохон бол таталсалай хүсэнэй харилсан үйлэшэлэл тэдэгээр одоной хүгжэлдэ ехэ хэмжээгээр нүлөөлнэ.

Ехэнхи тохёолдолдо СИ системын нэгэжүүдые ашаглана. Масса, гэрэлтэлтэ, радиус зэргые Наратай харисуулан хэмжэнэ:

Ехэхэн хэмжээнэй ута, радиус зэргэые хэмжэхэдээ астрономиин нэгэжэ ашаглана.

Одоной бараг бүхы шэнжые тэрэнэй масса дээрэ тулгуурилан тодорхойжо болоно. Өөрөөр хэлэбэл гэрэлтэлтэ, хэмжээ, хүгжэлэй үе, наһа зэргэые тэрэнэй масса дээрэ тулгуурилан тогтоожо болоно.

Ехэнхи одоной наһан 1 тэрбүмһаа 10 тэрбүмэй хоорондо байдаг ба одоо мэдэгдэжэ хамагай хүгшэн одон бол 13.2 тэрбүм жэлэй наһатай HE 1523-0901 одон юм.

Ехэ нягтатай, сула одон богони хугасаанда мүхэнэ. Ушарынь эдэгээр одоной сүмынь үндэр даралта доро оршохо тула уһантүрэгшэнь богони хугасаанда шабхагдажа дуусадаг байна. Иммэрхүү сул одон дундажаар 1 тэрбүм жэлэй дараа мүхэдэг бол, жаахан одон (улаан оодой одон) 10 тэрбүмһээ хэдэн зуун тэрбүм жэл оршохо боломжотой.

Одон үүдэжэ эхилхэ үедэ тухайн одоной массын 70%-иинь уһантүрэгшэ, 28%-иинь гели, үлэхэ хэһэгынь бусад хүндэ элементнүүд байна. Түмэриинь үргэн тархалтатай, хэмжэхэд харисангы хилбари тула одоной найрлага дахи хүндэ элементые тухайн одоной агаар мандал дахи түмэрэй агуулгатай харисуулан тоосодог байна. Одон үүдхэдэг манансарынь супернова тэһэрэлгын уламһаа хүндэ элементээр таһаралгагүй баяжажа байгаа тула одоной химиин элементын найрлагаар тухайн одоной наһые тодорхойлхо боломжотой.

Хамагай бага түмэрэй агуулгатай одониинь HE1327-2326 оодой одон болоод Наран дахи түмэрэй агуулгын 1/200,000-тэй тэнсэнэ. Харин хамгийн их төмрийн агуулгатай од нь 14 Геркулус бөгөөд Нарнаас 3 дахин их төмрийн агуулгатай.

Одонуудынь Дэлхэйһээ асар холо зайда оршохо тула һүни сэг шэнги бишыхан, мүн Дэлхэйн агаар мандалһаа боложо анабшажа мэтэ харагдадаг байна.

Одоной хэмжээнь 20-40 км-һээ (нейтрон одон) эхилээд Наранай диаметрһээ 650 дахин ехэ гү, али ойролсоогоор 0.9 тэрбүм км (жэшээлбэл,Бетелгейз) хүрэтэр хэлбэлзэнэ.

Нарые тойрон эрьехэ наранай аймагай гарагуудай хүдэлөөнэй шудалгаань одон ороной бусад ододой бии бололго, наһан, бүтэсэ, хүгжэл зэргэые тайлбарилхада ехэхэн хуби нэмэри оруулна.

Суранзан орониинь одоной дотоододо конвекциин хүдэлөөн үүдэжэ хэһэгтэ бии болоно. Суранзан ороной хэмжээнь одоной масса, найрлагаһаа, харин гадаргуугай суранзан эдэбхижэлтэнь одоной эрьелтын зэргэһээ хамаарна. Энэ гадаргуугай эдэбхижэлтэнь одоной толбые үүдхэнэ. Одоной толбо гэдэгынь бусад гадаргуугай хэһэгтэй харисуулхад харисангы бага температуратай, хүсэтэй суранзан орон бүхы талбайнууд юм.

Залуу, хурдан эрьелдэхэ ододынь ехэхэн суранзан оронтой байха тула гадаргуугай үндэр эдэбхижэлтэтэй байна. Харин удаан эрлгэлтэтэй, хүгшэн одонуудынь гадаргуугай суранзан эдэбхижэлтэ бага байна.

Одоогоор мэдэгдэжэ хамагай хүндэ, сула одон бол Эта Карини болоод Наранһаа 100-150 дахин хүндэ юм. Иимэ одоной наһаниинь хэдэн сая жэл байна. Номын ордоной ододто хэһэн һүүлшын үеын һудалгаанай үрэ дүнгээр, одоной массын хамагай дээдэ хэмжээгые 150 наранай масса гэжэ тоосоһон байна.

Ехэ тэһэрэлгын дараагаар үүдэһэн анханай одонуудай масса 300 наранай масса байһан байжа болохо юм.

Одоной тэнхэлэгэй эрьелтые спектроскопой туһаламжатайгаар ойролсоогоор, эсэбэл одоной толбын шэлжэлтээр харисангы нарибшалалтайгаар тодорхойлжо болоно.  Залуу одоной эрьелтэ хурдан, ойролсоогоор 100 км/сек байна. Жэшээлбэл, B-ангиин одон болохо Ачернарын эрьелтэ 225 км/сек байдаг. Энэ одоной экваторын болон туйлын диаметрын зэрүү 50% байна. Хэрэб одоной эрьелтын хурдан 300 км/секундэһээ ехэ болобол тухайн одон һүнэхэ (задарха) болоно. 300 км/секундэнь одон задралгүйгээр эргэхэ хурданай дээдэ хизгаар юм. Нараниинь тэнхэлгээ 25-35 хоногто нэгэ бүтэн эргэдэг ба хурданиинь 1.994 км/сек байдаг.

Одоной гадаргуугай температурань одоной радиус, сүмһөө илгаржа энергиин хэмжээнһээ хамаарна. Одоной гадаргуугай температурые одоной үнгын индексээр тодорхойлно.

Сула ододой хубида гадаргуугай температурань 50,000 K байна. Наратай ойролсоо жэжэгэбтэр одоной гадаргуугай температура хэдэн мянган К, харин Абарга улаан одоной температура харисангы бага ойролсоогоор 3,600 K байна.




#Article 287: Эсперанто (329 words)


Эсперанто (эс. Esperanto) — хамгай ехэ тархаһан зохёомол хэлэн. Олон уласай харилсаанда үргэн хэрэглэгдэжэ байгаа. 
Европын гол хэлэнүүд, илангаяа латин, грек хэлэнэй хэлэн зүйн онсолиг, үгын сангай үндэһэн дээрэ тулгуурилажа бүтээһэн хэлэн.
Польшын эмшэн Людовик Лазарь Заменхоф гэдэг хүн зохёобо. 
Үгын санг латин буюу латин гаралтай хэлэнэй үгэһээ бүридүүлдэг.
Хэлэн зүйн 16 дүрэмтэй, һурахад хилбари хэлэн юм.
Энэ хэлые һайн һураад абабал Европын бусад хэлые һурахад дүхэмтэй болоно.
Одоогоор энэ хэлээр хишэнээн хүн ярижа байгаань тодорхойгүй.
Албан ёһоной статистика мэдээ хараахан байхагүй болобошье албан буһа мэдээгээр 2,000,000 (хоёр сая) оршом хүн энэ хэлээр хэлэлсэдэг байна. Олон уласай нэлээд олон байгуулалга Эсперанто хэлые үйлэ ажалалгаандаа хэрэглэдэг. Монголдо Эсперанто хэлэн мэдэдэг хүн сөөн болобош Монголын Эсперанто-Ниигэмлиг 2010 оной 6 дугаар һарада Азиин эсперантошодой 6 дугаар Ехэ хуралые Улаанбаатар хотоноо туйлын амжалтатай зохёон байгуулжа хуралдуулба. Элэ хуралда Ази түби газараар үлэ барам Африкаһаа бусад 4 түбиин 200 гары эсперантошо хуран шуулһан байна.

Эсперанто гэжэ улас, үндэһэтэн хоорондын харилсан ойлголсолые нэмэгдүүлхэ, энхэ тайбан, хүн түрэлхитэнэй хаяха дүүдэг ёһон, найрамдал, нүхэрлэлые бүхэжүүлхэ зорилготой бүтээһэн энхын хэлэн юм. Энэ хэлые Польшын эрдэмтэн Л.Л.Заменхоф 1887 ондо зохёобо.

Esper- гэдэгынь эгээрхэ, найдаха, мүрөөдхэ гэһэн удхатай үгын үндэһэн, - ant- бол тухайн үйлые эрхэлэгшэ гэһэн удхые заадаг дагабари, -o һүүлынь жэнхэни нэрын түгэсхэл, эгээрэгшэ, найдан мүрөөдэгшэ гэһэн үгэ. Эрдэмэй зэргэ горилогшые бидэ, аспирант гэдэг байһан бэлэй.

Европо зүгын хэлэнэй дүрэмые тунгаан абажа хилбаршалан, мүн тэрэ зүгын олон хэлэнээ ороһон үгые үгын сангайхаа гол нөөсэ болгоһон, һурахад орьёо бэшэ, өөртөө угсаатанай соёл агуулаагүй, түбые һахиһан хэлэн бэлэй. Эрдэмтэн шудалаашад Эсперанто хэлые һурахад үндэһэтэнэй хэлэнүүдһээ арба дахин хилбар гэдэгые нэгэнтэ нотолон тогтообо.

Улас түмэнэй найрамдал нүхэрлэлые бүхэжүүлхэ, олон уласай соёлой харилсаае үргэтгэн хүгжүүлхэд оруулжа хубита нэмэриин үнэлжэ НҮБ-ын ЮНЕСКО 1954, 1980 ондо хоёр удаа тогтоол баталан Эсперанто хэлые түгээн дэлгэрүүлхэд анхаарал хандуулхые гишүүн оронуудтаа уряалһанай дээрэ Л.Л.Заменхофые “Хүн түрэлхитэнэй һуутануудай нэгэн” гэжэ зарлаба. 
Дэлхэйн Эсперанто-холбоонь Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга болон түүнэй болбосорол, соёл, шэнжэлхэ ухаанай байгуулга болохо ЮНЕСКО-той албан харилсаата байгуулаын статустай олон уласай байгуулга болоод улас бүритэ һалбари, түлөөлэгшын газартай.




#Article 288: Сэрэг (371 words)


Сэрэг — ниигэмһээ хууляар, албан ёһоор үхэлэй хүсые хэрэглэхэ эрхэтэй, ехэбшэлэн буу зэбсэгые ашаглаха, аюулһаа уласые баталан ​​хамгаалха байгуулга юм. Сэрэг өөрын ниигэмдэ бусад үүргэтэй байжа болохо. Жээшэнь, улас түрын үзэл сурталые дүүтэлүүлхэ (сэрэгэй хунта), империалис замаар эдэй засагай дэмжэхэ гү, али ниигэмэй дотоодо хиналгын нэгэ хэлбэри байха үүргэ.

Cэрэгэй мэргэжэл ба түүхэ адли эртэ байна. Эртэ хамагай эртэнэй зураг зарим ударидагшадай гэһэн номыень эрхэ мэдэл, хүсэн шадалые харуулжа байна.  1274 ондо Кадешэй тулаанда II Рамзес засаглалай гол мүсэнүүдэй нэгэ байһан, эртэнэй Египетэй барельефынь магтажа байһан. Ази дахи мянган жэл Хитадай анханай эзэн хаан Цинь Ши Хуан тула тэрэнэй сэрэгэй болобо сохихо зорилготой бурхад тэрэнэй терракота сэрэгэйхээ хамта оршуулагдаһан бэлэй. Хамагай үнэншэ сэрэгэй хэрэгэй нэгэниинь олон хэрээлнүүд, удха зохёолой ном судар, түүншэлэн триумфай арка багана зэргэ дурсагалта үбые үлдээһэн Рома байһан.

Сэрэгүүд хүн түрэлхитэнэй изагуур ашаг һонирхолые нүлөөлхэ хүн түрэлхитэнэй түүхые танилсуулжа байна.  3600 онһоо хугасаада 1980 он болотор үедэ ойролсоогоор 1455 дайн гараһан (энэ тоондо нэгэдүгээр ба хоёрдугаар дэлхэйн дайнууд оруулна), энэ үедэ 3.6 тэрбүм хүн үлүү алагдаһан гү, али үбшэнһээ, үлэсхэлэнһээ наһа бараһан байна. Николай Петрович Михневичэй тоосоолһоноор энэ үедэ хүн түрэлхитэнэй түүхэ дэхи энхэ тайбанай нэгэ жэлдэ хүн түрэлхитэнэй бүхы дайнай 13 жэл дундажаар байна. Ниигэм (уласай) дотоодын ба хороондын зүришэл хүнэй ​​ниигэмэй хүгжэлэй бүхы үе шатанда байһан, хүгжэлэй зарим нүлөө үзүүлһэн байна.

Ямар нэгэ мэргэжэл адли эртэнэй онһоо хойшо сэрэгэй тэдэнэй багажа хэрэгсэл, сэрэгэй зэбсэг, тэмсэхэ ашаглажа сэрэгэй тоног түхеэрэмжын хамта ниигэмэй бусад гишүүдэй илгаж байна. 
Шулуун зэбсэгэй үеын хүн түрэлхитэн хамагай анха жада оройнь сахюур шулуунь хаагдаһан болоһон үедэ зэбсэг сайжаруулха технологиие хэрэглэхэ эхинэй жэшээ байһан юм.

Энэ үеын хойшо, хүнэй ​​ниигэм болон зэбсэг гаргаһан уридшалгаа холбоотой байна. Шулуун зэбсэгүүд хүрэл зэбсэгэй үеын зэбсэг замые үгэһэн, дараань түмэр зэбсэгэй үеын зэбсэг. Тус бүриин технологиин хубилалтын хамта сэрэгэй боломжодо зарим бэетэ нэмэгдэһэн ойлгоһон байһан, жээшэнь арһан ширэн хуяг гү, али зэбсэг үйлэдбэрилхэд ашаглаһан материал, һайжаруулһан нягтарал илаһаниинь хурса ирмэгынь үлүү үрэ дүнтэй.

Газар дээрэ дайнай эхинэй үнэхээр шухала ажа холбогдолтой технологиин дээдэ хэлбэлзэжэ зэбсэг, илангаяа дүүгүүртэ хүгжүүлхэ юм. 
Дараагай томохон уридшалгаа адуу, мориной гэршүүлгэ болон морито сэрэг юм. Зэбсэгэй хүреэн болон хуяг дуулга нэбтэрхэ үйлэ ажалалгаае хоёулангынь нэмэгдүүлхэ зорилгоор номонь улам үлүү томо, үлүү хүсэтэй хубилбаринуудта үйлэдбэрилһэн байна. Эдэгээр хүсэрхэг ниилмэл номо болгон болбосоруулжа, Эртэнэй Хитадай һаали.




#Article 289: Дайн (206 words)


Дайн — хоёр гү, али дээшэ тооной бүлэг хүмүүн ута хугасаанай турша дайтажа байлдаха ябадал юм.
Эзэрхэн диилэнхи уласуудай стратегиин бодолгоһоо үүдэн гараһан зэбсэгтэ тэмсэлые дайн хэмээн албан ёһоор үзэдэг бэлэй.
Хүн түрэлхитэн түүхэндээ 2000 үлүү дайн тулалдаан хэжэ ерэбэ. 

Хүн түрэлхитэн үүдэһэн сагһаа эхилээд өөр хоорондоо дайсаар ерэһэн түүхэтэй. Энэ дайн тулаан анхандаа нэгэ обог омогой хоорондо болдог байһанаа ябаандаа хоёр ба түүнһээ олон тооной уласые хамарха боложо, саашалаад дэлхэйн хэмжээндэ 100 үлүү улас, тэрбүм үлүү оршон һуугша, хэдэн арбан мянган хабтагай дүрбэлжэн км бүһэ нютагые хамран ябагдадаг болоһон бэлэй. Үүнэй жэшээнь хамагай хохирол ушаруулһан гэжэ үзэдэг Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн ба Дэлхэйн хоёрдугаар дайн юм.

Карл фон Клаузевиц хэлэһэнээр дайн бол «хэтэрэл болотор хүргэһэн хүсэрхэлэлэй ябуулга».  

Гадаада (улас хороондо) дайн болон дотоодо (эрхэтэнэй дайн) дайные таһалжа үгэлнэ. Улас хороондын дайнда, илангаяа дэлхэйн дайнда, хүн түрэлхитэнэй соёл эргэншэлэй тухай эмгэнэлтэ боложо сая сая хүн наһа бараба. Усадхаха, амидаралай алдагдахань зүбхэн тэргүүлэгжэ, гэхэдээ баһа адли түһэтэй хүмүүнэй гишүүдэй хоорондын түүхэ, соёл болон оюун һанаанай хэлхээ холбоонь усадхахааршье үгы ​​дутуушье аймшагтай эрхэтэнэй дайн байдаг.

Дайнай аргаар партизанай дайн, фронттой дайн, ниитэ дайн таһалжа үгэлнэ. Дэлхэйн дайн (Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн, Дэлхэйн хоёрдугаар дайн) гэжэ нэрэтэй дайн гадаада дайнай тусхай зүйл юм. Жиирэй буса дайнай нэгэ зүйлынь хүйтэн дайн юм.




#Article 290: Ажаүйлэдбэриин хубисхал (294 words)


Ажаүйлэдбэриин хубисхал () гэжэ 18-р зуунһаа 19-р зуунай хоорондо автоматизацилһан үйлэдбэринүүд амидаралда нэбтэржэ, ажаүйлэдбэридэ гараһан томо дэбжэлтэ, түүнтэй холбогдон гараһан ниигэмэй бүридэлэй хубилалта хэлэнэ. Оршон үеын хүшэгые нээһэн үйлэ ябадал гэгдэдэг. Һүүлшын жэлнүүдтэ «ажаүйлэдбэрижэлгэ» (индустриализацилга) гэдэг нэрэ томьёое ашаглахань олон болоһон.

Ажаүйлэдбэриин хубисхал Англиһаа эхилһэн гол шалтагаануудаар түүхэй эдэй маша ехэ баялиг, мүн маша ехэ хүн зон бүхы заха зээл болохо колонинуудые эзэлһэн, мүн Пуританай хубисхал, нэрэ түрын хубисхал зэргын үрэ дүндэ бии болоһон ниигэм, улас түрэ, эдэй засагай оршон нүхэсэл, хүдөө ажахын хубисхалай үрэ дүндэ һуларһан ажаллаха хүсэн зэрэгые дуридажа болоно.

Гэхэдээ ээрэгшэ Дженнигээр ээрэһэн утаһан нарин болобош таһархадаа амархан, Аркрайтай машинаар ээрэһэн утаһан бэхи болобошье бүдүүн байгаа. Энэ асуудалые Сэмюэл Кромптон Ээрэгшэ лууһан машинаараа 1779 ондо шиидэһэн юм (Адуу, элжэгэнэй эрлииз лууһаниинь тэдэгээрэй һайн талые абажа түрэдэг тула тиигэжэ нэрлэбэ).

Түмэрлигэй үйлэдбэрилэлэйнь хуушанай технологи болохо, Англида хобор байдаг модоной нүүрһэн ашаглан гаргажа абадаг байһан тула 16-р зуунһаа эхитэй үндэр хэрэгсээе хангажа диилэхэгүй байгаа.

Шулуун нүүрһэн олборлолто нэмэгдэхын хэрээр нүүрһэнэй уурхайда гүнэй уһые зайлуулха асуудал бодожо ерэбэ. Үүные шэдэхын тулада 1712 ондо Томас Ньюкомен ууралай хүдэлгүүр ашаглаһан шахуурга бүтээбэ.

Бараа бүтээгдэхүүные олоноор үйлэдбэрилхэ болоһонтой холбогдуулан амижиргаанай үнэ сэн химдарһан юм.

Үйлэдбэринүүд олоноор баригдажа, ажалшан анги гэхэ ойлголто бүрилдэн тогтоһон болоод тэдэ тоогоор олон боломогсо һунгуулиин эрхэ олгохые шаардажа чартис хүдэлөөн үрэтэй байгаа.

Мүн хүрэнгэтэнэй ниигэмые муу муухайн үүр гэжэ үзэдэг социализмын онолшье тэрэ үедэ үүдэжэ бии болоо. Чартизм тэрэ үедээ амжалта олоогүйшье ута удаан тэмсэлэй үрэ дүндэ 1867 ондо ажалшад һунгуулиин эрхэтэй болоһон юм.

Үйлэдбэрижэлтын уламһаа хүн зоной концетраци, хотожилго хурдадһан юм.

Маша ехэ хэмжээнэй үйлэдбэрилэлынь эргээд маша ехэ хэрэглээ, заха зээлые шаардажа ерэһэн тула колонизацилгые дахин сэргээжэ, ехэ гүрэнүүд зэбсэг барин тулаха болобо. Империализмын үүдэлынь үүнтэй холбоотой гэжэ хэлэжэ болохо болоод энэнь даамжарһаар дэлхэйн шанартай дайнууд 20-р зуунда 2-шье удаа гараһан бэлэй.




#Article 291: Нацис Германи (163 words)


Ехэ Германиин эзэнтэ гүрэн гэжэ 1933 онһоо - 1945 он хүрэтэр Үндэһэтэнэй Социалис Герман Ажалшадай Намай (НСДАП-гай) ударидалга, хиналта дооро байһан Германи уласай түүхын үе юм. Энэ үндэһэндээ өөрөө «фюрер» гү, али буряадшалбал «ударидагша» гээд нэрлүүлжэ байһан НСДАП-гай дарга болон тухайн үеын Германиин уласай ударидагша Адольф Һитлерээр ударидуулһан тоталитарис эзэрхэг засаглалай нэгэ хэлбэри байһан юм.

Германиин эзэнтэ гүрэниинь 1871 ондо үүдхэн байгуулагдажа 1918 оной 11 һарын 11 хүрэтэрхи гү, али Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай түгэсгэл хүрэтэр хэмжээтэ эрхэтэ хаанта засаглалтайгаар оршон тогтоножо байһан бэлэй. Харин үүнэй дараашаһаа Германида парламентай засаглал бүхы Ваймарай Бүгэдэ Найрамдаха Улас 1919 ондо байгуулагдажа, 1933 оной 5 һарын 23 хүрэтэр оршон тогтоножо байһан. 

Энэ бүхэн 1933 оны 1 һарын 30 Һитлер засагай эрхэндэ гаража эзэнтэ гүрэнэй Юрэнхы сайдаар томилогдоһон сагһаа эхилэн нэгэ хүнэй эзэрхэг засаг дооро оршохо улас болон өөршэлэгдэһэн юм. Гэбэш уг эзэрхэг засаг дооро үнгэрүүлһэн эдэгээр он жэлнүүдынь 1945 оной 5 һарын 30 Германи улас Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда үгэ дуугүй буужа үгэхэ хэрээндэ гарын үзэг зурһанаар түгэсгэл болоһон. 




#Article 292: Тан улас (174 words)


Тан улас () — Хитадай түүхэдэ 618-907 оной хоорондо оршожо байһан хамагай хүсэрхэг уласуудай нэгэ юм. Түүхэшэд «Тан» уласые баһа эхинэй үе болон һүүлшын үе гэжэ хубаадаг болоод тэрэнь Ань Шиин боһолгоор зааг болгодог байна. Тан уласай эхинэй үень хүгжэн мандаһан үе, һүүлшын үень доройтон буураһан үе болоно. Тан уласай Гао Зу хааниинь Тан уласые үндэһэлэн байгуулжа, Тан уласай Тай Зун Ли Ши миниинь арбан жэлэй дайнаар нэгэдэлэй ехэ үйлые бэелүүлһэн бэлэй. Сюань у мэнии хэрэг хубисалай дараа, Ли Ши минь хаан шэрээнээ һуугаад, улас ороноо заһан хүтэлхэ талаар шармайжа ажаллаһанаар Тан улас Хитадай феодалай ниигэмэй түүхэдэ урида үмэнэ гаража байгаагүй сэсэглэн хүгжэһэн үе болоһон байна. Илангаяа “Жэнь гуании засаглал”аар дамжажа, улас түрэ, эдэй засаг, соёл зэргэ олон талаар бүри тухайн үеын дэлхэйн тэргүүнэй түбшиндэ хүрэһэн байгаа. Түүнһээ хойшо, Тан уласай Сюань Зун хаанай үедэ баһа “Кай юании мандалай үе”дэ орожо, улас гүрэниинь хүсэрхэгжэн, арад эргэдынь шэнээлиг амидаралтай боложо, амар тайбан сайхан саг үе дахин элэрһэн байгаа. Гэбэш мүн үедэ баһа Ань Шиин боһолго гараһан болоод түүнһээ эхилжэ Тан улас буураха тиишээ хандаһан байба.




#Article 293: Амидарал (1061 words)


Амидарал бол амидарал хэмээн танихань орёогүй болобошье тухайлан тодорхойлход бэрхэ. Амидаралай тухай шудалдаг ухааные биологи гэжэ нэрлэнэ. Зүйл бүриин амитанда амидарха дундажа хугасаа бии. Бүхы амидарал наранһаа шууд болон шууд буһаар эршэм хүсээ абана. Нарагүйгээр амидарал үргэлжэлхэгүй.

Дэлхэй дээрэхи бүхы мэдэгдэжэ амидарал нүүрһэнтүрэгшын нэгэдэлнүүдэй химиин шэнжэ шанартай һуурилдаг. Тухайлбал бүхы амиды бэе уураг, нуклеинай хүшэл гэхэ мэтэ ута гэнжэ молекулнуудые агуулдаг. Эсые хэлбэрижүүлэн бүридүүлэгшэ эсэй мембранын шэнжэ шанар бүридэхэд уһан, уһан оршон онсогой шухала үүргэтэй. Эдэгээр амидаралай тодорхойлолтонууд бүхы юртэмсэ дээрэ байжа болохо амидаралай хубида ниитэлгын үнэн байха боломжотой болоод манай дэлхэй дээрэхи амидаралай хубида эдэгээр тодорхой шэнжэнүүд ниитэлиг байдаг.

Амиды махабад нээлтэтэй тогтолсоо юм. Нээлтэтэй тогтолсоо гэгдэхын ушарынь амиды махабад оршонтойгоо мэдээсэл, хоол тэжээлэй зүйлые солилсон, үргэлжэ өөршэлэгдэжэ байдаг. Амиды эс бодосой солилсоо ябуулжа, бэеын дотоодо оршоноо тодорхой удхада хадгалжа, үдэжэ үржэхэ, һэрэлдэ харюу урбал үзүүлхэ шадабаритай байдаг.

Байгаалиин шалгарлын дагуу, ута хугасаанда амидаран оршондоо дараашын үе удамаа амжалтатай даһан зохисуулжа байдаг. Нарин ниилмэл бүтэсэтэй амиды бэе олон янзын хэлбэреэр холбоо тогтоожо шададаг. Амидаралай олон хэлбэри дэлхэй дээрэ байха ба тэдэгээр амиды бэетэй байха ниитэлиг шэнжэ шанар дээрэнь үндэһэлэн ургамал, амитан, мөөгэ, эгэл бэетэн, архей, нян гэжэ хубаажа үзэхэ ба эдэгээрынь бүгэдэ удамшалай мэдээсэл, нарин зохёон байгуулалта бүхы уһанда һуурилһан эстэй бүридэлтэй.

Одоогоор зүбхэн эхэ дэлхэй дээрэ амидаралай талаар тодорхой мэдээсэл байгаа бэлэй. Юртэмсын хаа нэгтээ байжа болохо амидаралай талаарха асуулта харюултагүй хэбээр байна. Юртэмсын өөр хэһэгтэ байха амидаралай талаар олон таамаг, түһөөлэл байха абажа баталагдаһаниинь нэгээхэншье үгы. Байжа болохо хамагай боломжотой баталгаа бол Мягмар дээрэ амида нян байжа болохые харуулһан хурдаһанай баталгаа юм.

Шухала тайлбари тодорхойлолтын нэгэниинь эсэй онол юм. Эсэй онолынь гурбан тулгууритай. Эхинхинь бүхы амида бэе эсһээ бүтэнэ. Эс бол амидарахад шаардалгатай байгаа бүхы зүйлые хэжэ шадаха хамагай жэжэ амида нэгэжэ мүн. Һүүлшынхинь бүхы эс үмэнэ байһан эхэ эсһээ үүдэнэ. Өөрөөр хэлбэл шэнээр үүдхэгүй харин үмэнхи эсэй үргэлжэлэл юм.

Амиды гэдэгэй баталгаа болоһон зарим шэнжэ шанар:

Гэбэш эдэгээр шэнжэнүүд тодорхой шалтагаанай уламһаа бүхы амиды бэедэ тохирхогүй.

Гэбэш эдэгээр амиды бэетэ биохимиин тодорхойлолтонуудта ниисэдэг: эдэгээрынь бусад амиды бэетэтэй эжэл химиин бүтэсэтэй.
 
Амидарлай тухай термодинамика тодорхойлто бол амиды бэе өөрын энтропиие бага түбшэндэ барижа байдаг. Амигүй бэеын энтропиин хэмжээ хугасаа үнгэрхэ тутам ехэдхэ хандалгатай байдаг.

Дэлхэй дээрэ амидарал хэрхэн бүрилдэбэ? Магадгүй, энэ асуултанда хэзээшье үнэн бататай харюу үгэжэ байгаагүй. Олон тооной шажанай тайлбаринууд болон шэнжэлхэ ухаанай онолнууд энэ агуу ехэ нюусые тайлбарилхые оролдоһоор ерэбэ. Хамагай үнэндэ ойролсоонь нэгэн саг үедэ эс түһэтэй организмнуудай эхилэлые үгэһэн энгиин органик молекулнууд үүдэжэ, харин тэдэгээрһээ нэгэ эстэй (прокариот), хожомынь олон эстэй (эукариот) эсүүд болоо гэһэн хубилбари юм. Эдэгээр эсүүдынь оршон үеын ургамал, амитан болон ухаанта хүн зэргэ олон эстэй организмнуудай хубисалай эхилэлые табяа.

Анханай нэгэ эстэй организмнууд 3,5-4 тэрбүм жэлэй тэртээ үүдэжэ болоо.

Молекулануудһаа зохёон байгуулалтатай амиды амитан хүрэтэрхи туулаһан замые зүбхэн онолой хубида тодорхойлон бэшэжэ болохо абажа одоое хүрэтэр тодорхой баримтанууд үгылэгдэһээр байна. Тэдэгээр онолнуудай нэгэниинь «Оршон» онол юм.

Шэнжэлхэ ухаанай янза бүриин һалбарида ажалладаг эрдэмтэд Дэлхэй дээрэхи амидаралай нюусые тайлхые оролдоһоор ерэбэ. Тэдэ олон тооной онолые дэбшүүлбэ. «Амидарал зүбхэн уридань байһан амидаралһаа үүдэлтэй» гэһэн заршамые анха Рудольф Вирхов 1858 ондо дэбшүүлбэ. Түүнэй «эсынь зүбхэн эсһээ үүдэжэ бүрилдэдэг» гэһэн нотолгоо үл шаардагдаха үнэниинь эсэй онолой үндэһэлэлэй нэгэн боложо түүнэй бүрилдэхүүндэ оробо. XIX зуунай II хахадта Луи Пастер нэрэдэ гараһан шубарал туршилтуудынхаа үрэ дүндэ оршон үеын нүхэсэл дахи амидарал өөрөө үүдэжэ бүрилдэхэ боломжын тухай һанаае бүримүһэн нисааба. Анханай органик молекулнууд 3,4-4 тэрбүм шахам жэлэй үмэнэ амигүй материалда эршэм хүсэнэй үйлэшэлэлэй үрэ дүндэ үүдэжэ амидарал үүдэжэ бүрилдэхэд хүргэһэниинь элэрхы юм. Оршон онолынь лабораториин нүхэсэлдэ туршилтаар баталагдаба (1953 он).

Энэ онолой дагуу энгиин органик молекулнууд органик буса молекулнуудай хоорондохо химиин урбалай үрэ дүндэ анханай далайда бүрилэджээ. Оршон гэдэгынь тухайн үедээ Дэлхэй дээрэ оршожо байһан, олон тооной уудамал бодосые агуулһан дэлхэйн далай юм. Молекулнуудынь хэтэ ягаан туяанай сасарагжалтын (тэрэ үедэ хамгаалалтын озоной дабхарга байһангүй) болон аянга сахилгаанай сэнэгэй эршэм хүсэнэй үндэр түбшэнэй үйлэшэлэлдэ үртэжэ байгаа. Энэ эршэм хүсэнэй нүлөөлэл доро тэдэгээрынь нэгэдэжэ, уламаар сахар, өөхэнэй хүсэл, тэршэлэн уургые бүрилдүүлдэг аминхүшэлнүүд зэргые багтааһан органик барилгын материалнуудые бүрилдүүлбэ. Иимэ хэлбэреэр одоогой эсүүдэй үмэнэхи үе — анханай протобионтууд (хубисалай ябасад тодорхой оршондо амидархад зохисоһон организмууд — орожо) үүдэхэ һуури табигдаба. Тэдэгээрынь бодосой солилсоо ябагдажа болохысэ битүү, сэбэрүү хэлбэриие олобо.

Тэршэлэн амидаралынь далайн гүндэ эрдэһээр баян, уһан оргилуулжа байдаг галта уулын халуун булаг бүхы тогоонуудые тойрон үүдэһэн зэргэ өөр бусад олон онолнууд байдаг. Анханай эс түһэтэй бүтэсүүд, протобионтуудай хүгжэлэй дараа анханай жэнхэни эсүүд — прокариотуудай хубисалай зам сэбэрлэгдэбэ.

Сагай урасхалые дагажа амиды амитадынь энгын бүтэсэһээ олон эстэй болон дээдэ организмууд хүрэтэрээ согсолбори хэлбэриие олобо.

Анханай прокариотуудынь оршон үеын бактеринууд, цианай бактеринууд гү, али хүхэ ногоон замагтай маша түһэтэй байба. Тэдэгээрынь сүм байхагүйшье гэһэн тэдэные гадаада оршонһоо туһагаарлаһан дотоодо орон зайтай, тэндэнь бодосой солилсооной үйлэ ябасууд ябагдаха боломжотой байба.
 
Зарим эртэнэй прокариотууд наранай эршэм хүсые өөрһэдын эршэм хүсэнэй хэрэгсээгээ хангахад ашаглажа эхилбэ. Тэдэгээрынь фотосинтезэй хүшэлтүрэгшэгүй (аноксиген) хэлбэриие хэрэгжүүлжэ хүхэртэ уһантүрэгшые эһэлдүүлэн хүхэрые амидарал үйлэ ажаллагаанай бүтээгдэхүүн болгон илгаруулдаг байба. Эршэм хүсые ашаглаха тиимэ хэлбэриие мүнөөдэр шад улаан бактеринуудшье ашаглажа байна.
Хүшэлтүрэгшэ илгаруулдаг фотосинтезэй хүгжэлынь урагшалха замда гол сүмрэлтэ болобо (х.100). Цианай бактеринуудынь хүрээлэн Наранай эршэм хүсэн, нүүрһэнхүшэлэй хии болон уһые ашаглажа өөрһэдөө тэжээллэг бодосые үйлэдбэрилхэ болоо.

Тухайн үедээ бүхыл амиды бүхэндэ хортой гэгдэжэ байһан хүшэлтүрэгшэ энэ үйлэ ябасын дайбар бүтээгдэхүүн болон илгардаг байба. Зүбхэн хүшэлтүрэгшэгүй оршондо (жэшээнь халуун хүхэрэй булгуудта) нуугдаһан гү, али эсэй амисхалтай организмнууд хүшэлтүрэгшые хоол тэжээлэй бүтээгдэхүүные эһэлдүүлхэ замаар эршэм хүсэн гаргахад ашаглажа шадахаар байба. Хамагай эртэнэй тодорхой болоһон малтамал прокариот организмнуудынь 3,4 тэрбүм тухай наһатай строматолитууд юм. Строматолитууд гэдэгынь цианай бактериин колониһоо үүдэжэ бүрилдэһэн кальци-карбонатай хурдаһан юм.

Фораминиферанууд — Кембриин галабһаа эхилэн амидаржа байһан нэгэ эстэй хуягта организмнууд.

Нэгэ эстэй Прокариотнуудай эсүүдэй хоорондохо имбиоз харилсан хамаарлын үрэ дүндэ 2 тэрбүм тухай жэлэй тэрэтээ анханай эукариотууд үүдэһэн гэжэ үзэхэнь нэлээд магадлалтай. Хэлбэрижэһэн эсэй сүмтэй болоһоноор тэдэгээрынь ургамал, амитан болон хүмүүн зэргэ дээдэ организмуудай хүгжэлэй үндэһые бүридүүлбэ.

Олон эстэй амидаралай охин эсүүдынь эсэй хубаагдалай дараа буһадааһаа тусгаарлагдадаггүй тиимэ нэгэ эстэй организмнуудай колониһоо (бэе бэетэйгээ нэгэдэлэй байдалаар оршодог бодгалиудай согсоһон — орожо) үүдэһэн байжа болоно. Олон эстэй амидаралынь хэд хэдэн сүмтэй нэгэ эстэй организмнуудһаа үүдэжэшье болоно. Анханай нэгэ эстэй организмнуудынь кембриин үмэнхи галабта 700 сая оршом жэлэй тэртээ бии болоо. Гэхэдээ тэдэгээрэй амидаржа байһан талаар гэршэлхэ маша бага хэмжээнэй органик үлдэгдэлнүүд олдоһониинь дун мэтын хатуу бүрхүүлгүй байһантай холбоотой. Гэлээшье гэһэн Австралиин Эдиакарын амитанай аймагта хамаарагдадаг араг яһагүй организмуудай ул мүрые оложо болоно. Кембриин эртэнэй үедэ гү, али 50 сая жэлэй тэртээ олон тооной шэнэ зүйлнүүд хүгжэбэ. 400 тухай сая жэлэй үмэнэ уһанһаа анханай ургамал эрэг дээрэ гараһанаар хуурай газарай бусад организмнуудтай нэгэдэн амидарха зам табигдаба.




#Article 294: Дуран (125 words)


Хайра дуран гэжэ хэн нэгэндэ маша хүсэтэй татагдажа бай мэдэрэмжэ, үүнһээ улбаалан гаража бай сэдьхэл хүдэлэлые хэлэнэ. Дуран гэдэг үгые маша олон улас үндэһэтэн, шажанай номдо янза янзаар тайлбарилһан байдаг. Эртэнэй Грек, Хитад, Япон, эсэбэл лалын шажан, энэдхэгэй шажан, Буддын шажан, Христосой шажанда хайра дурые хэд хэдэн бүлэгтэ хубаажа ангилаад тус бүридэнь тайлбарилһан байдаг.

Энэ бүгэдэһээ хүн хүнээ дураха дурые онсолжо хэлэбэл, гэр бүлэ (аба, эжи, аха дүүнэр), найз нүхэд, хосуудын гэжэ байжа болоно. Хайра бол олон янза. Энэ бүгэдэһээ бидэ эгэлгүй зүйлые оложо абадаг. Хайратай хүнээ аза жаргалтай байхые харахань хайралжа бай хүнэй аза жаргал болодог.
Европодо улаан зүрхые дуранай бэлгэдэл болгодог. Энэ мүнөөе хүрэтэр бүхы дэлхэйн хүн түрэлхитэнэй хайрын бэлэгдэл болоһоор ерэһэн.
Хүндэ дүрбэн һараһаа үлүү хугасаанда һайн байхань түүндэ хайратай болоһоной шэнжэ.




#Article 295: Богдо Зонхобо (363 words)


Богдо Зонхобо (, 1357—1419) — Буддын шажанай шэнэдхэгшэ, Гэлэгба ёһоной үндэһэлэгшэ багша.

Богдо Зонхобын Түбэдэй Амдо һууринда алтан тоонтонь. Эсэгынь нэрэ Тара-Каче Лумбумге. Саг үргэлжэ Манзашэриин зохеол сээжээр уншадаг байһан. Эхэнь – Шинмо Ачей саг үргэлжэ Арьяа Баала бурханай дэлгэрэнгы тарни, һүгэдэн бишэрэн уншадаг байһан. Зургаан хүбүүд сооһоонь Зонхобо дүрбэдэхинь.
Тухайлан хэлэбэл, Богдо Зонхобо нэгэн шэнын yдэр, 1357 оной декабриин 25-да алтан дэлхэйдэ мүндэлжэ, түрүүшынгээ алхамаа хэһэн. Гурба наһа гүйсөөд байхадань, эсэгэнь баяр баясхалантайгаар Дондуб Ринчин гэһэн алдартай, Ямандага бурханай эди шэдиие шудалһан, агууехэ ламада эрдэм бэлигээ үргэлжэлүүлхыень үгэбэ.

Долоо наһатай Зонхобо эрдэмээ үргэлжэлүүлхэеэ Түбэдэй Түб морилходоо, багша тээшээ хараад, нюдэнһөө нулимса эжэлyyдгүй дуһаажа байһан. Тиихэдэ Зонхобо нютагаа дахинаа бусахагүйгөө мэдэжэ байгаа… Тэрэ үеэр нютагаархидынь олоороо Һаса ошодог болоһон байжа, бэшэг болон бэлэгүүдые эльгээдэг һэн.
Yндэр наһа эдлэһэнэй тэмдэг. Сагаан буурал болоһон эхэнь тархиингаа yһэ хүбүүнтэеэ уулзахын тула эльгээһэн. Тиихэдэнь тэрэнь эхэдээ өөрыгөө тон адляар зураад эльгээбэ. Эхэнь хүбүүнтэеэ уулзаһан мэтэ боложо, гунигаа тарааһан гэдэг…
Богдо Зонхобо 32 наһа гүйсэбэ.

Чже Римбүүшэ гэжэ Зонхобыемнай нэрлэдэг болоһон. Тэрэнь һахилайнь нэрэ байжа магадгүй. 1392 ондо Зонхобо Манзашэри бурханай эди шэдииень дүүрэн тэгшээр шудалха шабинь болоһон…1409 ондо Богдо Зонхобо Һасаяа Агууехэ мүргэлэй һайндэр болохо Монлам үдэр бусаа. Шабинарынь Зонхобоео ерэхыень гуйһан байдаг. Шэнэ дасан хиидээ 1410 ондо Гандан гэжэ нэрлэһэн. 1429 оной намар шабинарынь багшынгаа бэеынь һуларжа байһанайнь тэмдэг гэжэ мэдэрбэд…
Һаса морилжо залараад, Зонхобо оло дахин Шигэмүни Бурхан багшынгаа урда зальбарһан, олон жэлдэ һургаалайнь хүгжэн дэгжэн һалбархынь тула…
Богдо Зонхобо харгыдаа тогтожо, нютагайнгаа Ганданда мүргэл уншалга бүтээбэ. Тиигээд саашаа морилжо ябатарнь, ехэ шанга бурхадай уншалга һайханаар дуулдажа, нүхэд болон шабинарынь иигэжэ хэлсэбэд: «Бурхад Богдо Зонхобыемнай түрэлөө урилжа, Диваажанда залархынь үзэгдэл үзүүлһэн байгаа…
Нэгэ үглөөгүүр Чже Римбүүшэ-Зонхобо лама хубсаһаа үмдөөд, наманшалһан зангаараа 25-най үдэр бүтээлдэ орошобо ха. Һүүлдэнь бэеынь тойроод, олон зуланууд бадаржа байһан… Чже Римбүүшэ-Зонхобо 16-тай хүбүүндэл үзэгдэһэн байдаг. 49 хоногойнь зайда тунгалаг хүхэ тэнгэридэ, табан үнгын һолонго яларшаба. Жааханшье һалхин үгы. Тэнгэриһээ нюдэ һаргамаар бурханай сэсэгүүд бороотойгоор сyршэжэ байба. Тиигэжэ Манзашэри бурханай хубилгаан боложо тодорһон…
Хэды сагай үнгэрһэн хойно шабинарынь нюдэнһөө эжэлүүдгүй нулимса адхаруулһан, багшаяа һанан һанан хайралһанайнь үзэгдэл. Тиихэдэнь Зонхобо шабинартаа сагаан заани унаһан залараа. Тиигэжэ уйдхарынь тараһан заяатай.

Yндэр гэгээн бодисада Богдо Зонхобо 250 шабинартай, тэдэнэйнь тоодо 1 дугаар Далай Лама бии.




#Article 296: Геометри (439 words)


Геометри ( үгэһээ,  үгээр) — дүрсые һудалдаг тооной ухаан шэнжэлхэ ухаанай һалбари юм. Геометриин һалбари шэнжэлхэ ухаануудта тус тусын «дүрсые» һудалгаанай объект болгон абажа үзэхэ болоод геометриие бусад шэнжэлхэ ухаанда ашаглахые «геометрилиг» һудалгаа гэнэ. Геометринь тооной ухаанай нэгэ үндэһэн һалбарида тоосогдодог.

Һунгадаг геомтери Евклидэй оруулжа ерэһэн аксиоматика тогтолсоон дээрэ үндэһэлэгдэдэг. Геометринь геометриин бүтэсэнүүдэй хоорондохо харисаае һудалдаг.

Хэмжэлтэ гэдэгынь үгэгдэлые объекттой, гадаргуугай утыншье юмуу үнсэгэй хямдахан үүдхэжэ болохо стандарттай жэшэхэ гэһэн үгэ юм. Сохомдоо энэл үүдэнһээ эхилэн геометрнууд хэшээллэдэг байба. Евклидэй геометри сэг, шугам, сэхэ шугамай тодорхойлолтонуудые ашагладаг байба. Эдэгээр ойлголтоһоо үүдэн, тэрээр бидэнэй ойлгожо байгаагаар, тоое ашаглалгүйгээр хүгжэн үргэжэһэн байна.

Геометриин һунгадаг үндэһэн үйлэдэлнүүдынь тодорхой хэмжээнэйхинь талаархи мэдэлгэгүйгээр хэршэмые юмуу үнсэгые тэгшэ хубааха ябадал юм. Үйлэдэл бүри энгын алхамуудаар гүйсэдхэгдэнэ: үгэгдэһэн хоёр сэгые дайруулан сэхэ татаха, үгэгдэһэн сэгые нүгөө үгэгдэһэн сэгтэй дайруулан тойрог татаха, үгэгдэһэн утатай хэршэм татаха зэргэ. Эдэгээр бүхы үйлэдэлнүүдые дээрэнь хэмжэһээ табяагүй шугам болон транспортираар гүйсэдхэжэ болоно.

Геометриин байгууламжые арифметикын үйлэдэлнүүдые хэхэ баримжаа бологон зохёодог. Жэшээнь сэхэ дээрэхи хоёр хэршэмые нэгэдхэхэд ниилбэритэйнь тэнсүү. Тэгшэ үнсэгтэй гурбалжан тоонуудай үржэбэритэй харгалзадаг: тэрэнэй талануудые хэмжэжэ болоно. Харин тэдэгээрэй үржэбэринь уг тэгшэ үнсэгтэй гурбалжанай талмай болодог. Квадратай диагоналииин утые олодогынь онсогой тохёолдол юм. Тэрэниие Пифагорой томьёогоор бододог: , эндэ  – диагоналиин ута, хэрэб  болон –иин орондо нэгэжэ утатай квадратай талануудые табибал бидэ  гэжэ гаргажа абана. Эндэһээ ямар тооные үржүүлхэд 2 болохо бэ гэһэн асуулта гаража ерэнэ. Хоёрой тооной квадрат изагуур юутай тэнсүү бэ? Арифметикэдэ энгэжэ тооной шэнэ анги гаража ерэдэг. Хоёрой тооной квадрат изагуурынь иррациональ тоондо хамаарагдана, энэнь хоёр бүхэл тоое хубааһанай үрэ дүн хэлбэригээр түһөөлжэ болохогүй.

Тэгшэ үнсэгэй байгуулхын тулада үгэгдэһэн сэхын үгэгдэһэн М сэгтэ эхилээд энэ сэгтэ түбтэй тойрог зураха хэрэгтэй. Энэ тойрогой А В сэхэтэй огтололсохо сэгүүдые нэрлэнэ. Одоо радиусынь анханай тойрогһоо ехэ байха А В сэгтэй тойрогуудые байгуулна. Хоёр томо тойрогой огтололсолой сэгүүдые дайран үнгэржэ бай сэхэ S1 S2 анханай сэхэ дээрэхи М сэгые тэгшэ үнсэгөөр огтолхо болоно.
Үгэгдэһэн АВ хэршэмые тэг дундуурынь хубаагша перпендикулярые түһэтэй аргаар байгуулдаг. S1 S2 сэхые дамжуулан А болон В түбтэй адли радиустай тойрогууд байгуулна. Тэрээр АВ сэхые М сэгтэ тэнсүү хубаана.

Тойрогые дурын хэһэгтэ хубааха бололсоотой бол, үнсэгые дурын нэгэжээр хэмжэхэ бололсоотой. Вавилоной математикуудай гаргаһан тойрогые 360° хубаалтань үнсэгые олон хубааһанай дараа ехэбшэлэн бүхэл удханууд үлдэдэг гэһэн шалтагаанаар тохиромжотой юм. Энэнь 1-100 хүрэтэрхи бүхы тоонуудой дотор 60 гэдэг тоо хамагай олон хубаагша тоотой (2,3,4...) байдагһаа үүдэлтэй. Хэрэб 60°-ые хоёр дахин тэнсүү хубаахад сагые хэмжэлтэтэй холбоотой 15° үнсэг гарана: 15° = 360°/24. Уламаар Дэлхэйн 15° эргэлтэ тутамынь нэгэ сагай дотор ябагдадаг. Нэгэ сагта 60 минут байдагынь 60 секундээр 60 удаа гэһэн үгэ.

Хабтагарда оршохо болоод хэмжээ тоо иимэ тогтосо. Тэгшэ дүрсэнүүдэй жэшээ: 

Орон зайн нэгэжэ үүр онгосондо ёһогүй гэдэгые нэгэжэ юм. Жэшээнь: 




#Article 297: Эдэй засаг (124 words)


Эдэй засаг () гү, али эдэй засаг хобор хизгаарлагдмал нөөсэ баялигые ниигэм ба ниигэмэй бүлэг, нэгэжүүдэй одоогой ба ерээдүйн хэрэгсээ, шаардалгые хангаха зорилгоор хэрхэн яажа үрэ дүнтэй ашаглаxа зарсуулха талаар һунгалта хэхэ шиидэлые һудалдаг ниигэмэй шэнжэлхэ ухаан юм.

Эдэй засаг — бараа ба үйлэшэлгээнэй үйлэдбэрилэл, хубаарилалта болон хэрэглээе һудалдаг шэнжэлхэ ухаан юм. Эдэй засаг гэхэ нэршэлынь oikos (гэр) ба nomos (дүрэм гү, али хуули), гү, али гэрэй ажахые ударидаха гэһэн грек хэлэнһээ үүдэһэн.

Үйлэдбэрилэл ба хубаарилалтын тухай дуугаралсааниинь ута түүхэтэй хэдышье оршон үеын удхаараа эдэй засагай онолые голдуу 1776 ондо Адам Смитэй Үндэһэтэнүүдэй Баялиг номые хэблэгдэһэнһээ хойшо абажа үзэдэг. Энэ һудалгаандаа Смит дараахи һэдэбые туһагаһан: 

Смитынь 'улас түрын эдэй засаг' гэжэ нэрлэжэ байһан, гэхэдээ 1870 онһоо хойшо эдэй засаг гэһэн нэршэл голшолон хэрэглэгдэхэ болоһон.




#Article 298: Арифметикэ (351 words)


Арифметикэ (,  — тоон) буюу тооной онол — хатуухан хэлэхэд тоон тоосоололые һудалжа бай тооной ухаанай хамагай эртэ һэлбэри. Үндэһэндээ түүнэй зорилтонь тооной янза бүриин хэлбэринүүдэй шэнжэлгээ юм.

Арифметикын гурбан үйлэдэл бол:

Арифметикэнь үндэһэндээ тоосоолол хэхэд ашаглагдадаг. Арифметикын үндэһэн дүрэмүүдые объектнуудтай харисаха үдэр тутамын туршалгаһаа гарган абаһан. Тиигэхэлээр гурбан хонин дээрэ хоёрые нэмэхэ, харин дараань баһа дүрбые нэмэхэ, болбол эхилээд дүрбэн хонин дээрэ гурбые нэмэхэ, дараань баһа хоёрые нэмэхэнь шухала буса. Үндэһэндээ энэ дүрэмые холбон бодолтын хуули гэжэ нэрлэдэг: . Холбон бодолтын хуулинь зүбхэн бодито тоое нэмэхэд дэлгэрэһэн түдыгүй, тооной бусад бүхыл хэлбэринүүдтэ баһа дэлгэрбэ.

Хубааха болон хаһаха арифметикын үйлэдэлнүүдые зүбхэн бодито тоонууд  ашаглан тэрэ бүри хэрэглэхэ боломжогүй. Физикын хубида  зооһон мүнгые  хүндэ тэнсүү хубаажа болодоггүйнь  зооһон мүнгые  хүндэ хубаажа болодоггүйтэй адли. Иимэрхүү бодолгонуудые тооной шэнэ хэлбэринүүдые оруулжа ерэһэнээр шиидэбэрилдэг. Бодито амидаралда гурбанай нэгэ доллар гэжэ байдаггүй, һүрэг хүншье гэжэ байдаггүй. Гэхэдээ бутархай юмуу, һүрэг тоо оруулһанаар ямаршье тоосоололые шиидэбэрилжэ болодог. Жэшээнь, наймые гурбада хубаахад , харин наймые хаһах арбада хубаахад –той тэнсүү. Иимэ хэлбэреэр эхилээд шиидэжэ боломгүй тиимэ бодолго тооной шэнэ ангиие бай болгодог.

Нэмэхэ, үрэжүүлхэ үйлэдэлнүүд ямар нэгэ шэнэшэлэлгүй  натурал тооной олонлигой хүрээндэ хэрэглэгдэдэг. Бүхэли  тоое олон болгоход  тоон дээрэ һүрэг бүхэли тоонууд  болон  нэмэхэ замаар гараган абадаг. Үүнэй дараа хаһаха үйлэдэлые сүлөөтэй ашаглажа болоно. Саашадаа тооной хүрээе хубааха үйлэдэл хэхэд шаардалгатай  бутархай тоое олонлигой замаар үргэдхэдэг. , ,  хамтадаа рациональ тоо -эй олонлигые үүдхэһэнээр тэгтэ хубаахаһаа бусад математикын бүхыл үндэһэн үйлэдэлнүүдые сүлөөтэй ашаглаха бололсоое бүридүүлдэг. Рациональ тоо бүри бутархай хэлбэреэр  гэхэ ба эндэ –нь бүхэли тоо байна. Рациональ тооной олонлигые иррациональ болготол үргэдхэхэд хизгааргүй, дабтагдадаггүй арбатын бутархайн бэшэглэлэй боломжые гарган абаха шаардалигтай. Тиимэ хэлбэреэр тойрогой ута болон түүнэй диаметрэй  харисаае бэшэдэг. Түүнһээ гадана дурын квадратай тоосоое хизгаарлалтагүйгээр хэхэ бололсоотой болодог. Рациональ болон иррациональ тоонуудой олонлигые нэгэдхэхые жэнхэни тооной олонлиг  гэжэ нэрлэдэг. Юунай үмэнэ бодито аммдаралда хэрэглээгүй тоонуудай олонлигой саашадын үргэдхэлнүүдшье бололсоотой юм. Тэдэгээрэй тоондо хаһаха нэгэжэһээ квадрат изагуур гаргалтаар дамжуулан  тэгшэтгэлэй шиидэлээр оруулһан хуурмаг тооной олонлигууд хамаарагдана. “Хуурмаг” гэдэг үгэнь тухайн тоонууд хэрэглээнэй тодорхой һалбарида байдаг һанаанһаа зохёомол үзэл баримталал гэдэгые заажа бай хэрэг. Инженерэй болон физикын тоосоолол жэнхэни болон хуурмаг тоое өөртөө багтааһан согсолбор тоонуудые оруулһанаар хямдааршалагдадаг.




#Article 299: Үхэл (130 words)


Үхэл — бэе махабадай амидарал дууһаха үе шата юм. Үхэл гэдэгынь уурагта бэе задарха буюу гадаада оршонтойгоо энергиин солилсоо хэжэ шадахагүй болохые хэлэнэ. Уртабтар тархи гэмтэһэнээр амидаралай амин шухала үүрэгүүд болохо амисхалха зүрхэнэй сохилто хооллолто зэрэг үйлэ ажаллагаа алдагдажа шуһанай даралта бууража зүрхэ зогсоһоноор үхэл элирнэ.

Хүн ямаршье байдалаар үхэжэ болохо болоод үбшэн, гэнэтын үхэл, амяа хорлолто зэрэгһээ шалтагаалжа болоно. Дэлхэй даяар үдэр бүри 150,000 хүн наһан барадаг.

Хүн байгаалиин жамаараа үхэхые наһа бараха гэхэ гэдэг. Үүные хүнэй дэлхэй дээрэ амидарха хугасаа дууһаһан гэжэ ойлгожо болохо юм. Мүн байгаалиин буса жамаар наһа бараха үзэгдэлые зуурдын, алуулха, гэнэтын үхэл гэнэ. Үхэлэй дараа хүндэ юу тохёолдодог болохые хүн түрэлхитэн маша олон жэлэй үмэнэһөө тайлбарилха гэжэ оролдоһон болобошье тодорхой харюултанда хүрээгүй байһаар байна. Энэ талаар шажан, гүн ухаан хоёр харюулта үгэхэ гэжэ оролдодог.




#Article 300: Гараг (291 words)


Гараг ( — graha) — одон гү, али одоной үлэгдэлые тойрон эрьехэ, бүмбэрсэг хэлбэритэй байгаад хүрэлсэхысэ татадаг хүсэтэй, сүмэй нэгэдэхэ урбал ябагдахада хүрэлсэхэгүй хэмжээтэй, өөрын оршомой зайе заахан бэенүүдһээ сүлөөлһэн, өөртэйнь харисуулхыса хэмжээнэй бэе ойро оршомдонь оршохогүй байха одон ороной бэе юм.

Гарагуудые эртэнэй соёл эргэншэлнүүд бурхан эсэбэл бурханай элшүүд хэмээн үзэдэг байба. Одоошье гэһэн гарагуудые хүнэй амидаралда нүлөөлдэг гэһэн этигэл байдагынь астрологи, зурхай юм. Шэнжэлхэ ухаанай мэдэлгэ ехэдхэһэнээр гарагай тодорхойлолто өөршэлэгдэжэ, өөр өөр бэетүүдые оролсуулха болоһон. Мүнөө үедэшье гэһэн бүхэнэй хүлээн зүбшөөрдэг гарагай тодорхойлолто гэжэ үгы. 2006 ондо Олон Уласай Одон Ороной Холбоо наранай аймаг дахи гарагуудай талаарха алба ёһоной тогтоолые гаргаһаншье энэнииешье гэһэн зарим эрдэмтэд хүлээн зүбшөөрөөгүй байна.

Эртэнэй Римэй эрдэмтэн Птолемей гарагуудые эпицикл байдалаар дэлхэйе тойрожо эргэдэг хэмээн үзэжэ байба. Хэдыгээр гарагуудынь тойрожо эргэдэг гэһэн һанаа олон удаа гаража байһаншье 17-р зуунда лэ Галилео Галилейн дуран абайн туһаламжатайгаар хэһэн ажаглалтаар энэ һанаа дэмжэгдэхэ болоһон байна. Энэ ажаглалтын үрэ дүнгэй нарин шудалгагаар Иоханнес Кеплер гарагуудые тойрог буса эллипс байдалаар эргэдэгые нээбэ. Ажаглаха багажууд һайжарһанаар гарагуудынь дэлхэйн адлигаар налуу тэнлэг дээрэ эргэжэ, мүльһэн туйл, уларилтай; сансарын эрин үе эхилһэнээр сансарын хүлгүүдэй ашаар галта уула, хара һалхин, тектоникэ, гидрологиин онсолготойе одон орон шудалшад нээһэн байна. 1992 онһоо наранай аймагһаа гадана, бусад одониие тойрожо эргэхэ олон зуун гараг олдоһоноор тэнгэриин заадаһан галактика дахи гарагуудынь бидэнэйхитэй эжэл онсолготойе тогтообо.

Гарагуудынь юрэнхыдөө хоёр хэһэгтэ хубаагдадаг: нягта багатай, томо хэмжээнэй хиин гараг болон бишыхан, шулуурхаг хүрһэтэ гараг. Олон Уласай Одон Ороной Холбооной тодорхойлолто ёһоор наранай аймагта найман гараг оршоно. Наранһаа тоолобол дүрбэн хүрһэтэ гараг: Һагба, Баасан, Дэлхэй, Мягмар; дүрбэн хиин гараг: Пүрбэ, Бямба, Тэнгэриин ван, Далайн ван. Эдэгээрһээ гадана мүн одоогоор нээгдэһэн табан одой гарагтай: Церера, Дэлхэйн ван (хуусанаар ёһо дахи гараг хэмээгдэжэ байһан), Макемаке, Хаумеа, Эрида. Һагба, Баасан, Церера, Макемакые эд тоособол эдэгээрынь бүгэдэ байгаалиин дахуултай.




#Article 301: Адуу (386 words)


Адуу гү, али морин (Equus ferus caballus) бүтүү туурайтай хүхэтэн болоод уналга, ашалга, хүнэһэн зэргэдэ ашаглагдадаг эдэй засагай ажа холбогдол бүхы гэрэй амитан. Хүн түрэлхитэн 10000 жэлэй үмэнэһөө адууе гэршүүлһэн гэдэг. Монголшуудмнай нүүдэлэй соёл, амидаралай хэб маяг, уламжалалта сэрэгэй уралигынь адуун дээрэ үндэһэлһэн гэхэдэ хэлэсдэхэгүй.

Адуунь табан хошуу малай нэгэ болоод бод мал юм. Адууе Монголшууд наһа хүйһээрынь илган нэрлэдэг.

Япон уласта бол морин унаха гү, али эзэмшэхэнь нэрэ түрын хэрэг байһан байна. Нэгэ ёһондоо эрхэ мэдэл, хүсэн шадалтайень элидхэжэ байһан гэһэн үгэ.

Харин эдэй засагай байдал өөршэлэгдэжэ нүүдэлшэн соёлойхитой харисуулхада одоо мориной элирхылхэ эдэй засагай үнэнь буурһан гэжэ һудалаашад үзэдэг.

Саяхан хүрэтэр тахиие адуунай шууд үбэг гэжэ үзэжэ байһан болобошье, бусад эрдэмтэдэй һудалгаагаар тахинь 66 хромсомтой, гэрэй адуунь 64 хромсомтой болохые һүүлшын үеын цитогенетикын һудалгаагаар нотолжо тахиие тусхай бэеэ дааһан һалбари гэжэ үзэхэ болоһон.

Амитан һудалалай ангилалаар гэрэй адуу болон энэниин үбэг болохо одоогой зэрлиг адуунь бүтүү туурайтанай отряд, адуу түһэтэнэй изагуур, адуунай түрэлдэ хамаарагдана. адуунай түрэл дотороо жэнхэни адуу, элжэгэн гү, али хулан, зебрэ гү, али эреэн тахи гэһэн дүрбэн дэд түрэлдэ хубаагдана.

Адуунай эртэнэй үбгэниинь туулайрхуу бэетэй, урда хоёр һарбуунь дүрбэн һалаа, хойто хоёр һарбуунь гурбан һалаа һарбуутай хиракотериум хэмээхэ нэрэтэй шүүһэлиг ургамалаар хооллодог 28-56 см үндэртэй жаахан амитан гэжэ үзэдэг. Хэтэрхы жаахан бэетэйһээ болоод мяхашан амитадай хямда оложо эдидэг хоолынь болодог байһан байна. Энэнь адуунай хамагай томо байгалын шалгуур байһан ушарһаа мяхашан амитадһаа зугатааха, хурдалха, һонор сэргэг байха зэргэ олон шаардалгын уламһаа адуунай үбгэ хубисажа эхилһэн байна. Үүнэтэй зэргэсэн саг уурын өөршэлэлтэ гү, али дүрбэн удаагай томо мүһэтэлигэй үеэр адуу бэеын хэмжээгээрээ нэгэ томорон нэгэ жаахарха замаар мүнөөнэй адуунай түрхые олоһон байна. Энэ хубисалай дүндэ адуу һарбуугаа өөршэлэн ганса хуруутай гү, али бүтүү туурайтай болоһониинь адуунай хурдан дабхижа араатанһаа зугатха дабуу талые нүхэсэлдүүлһэн байна. Һарбуутай байһанай ула мүр болохо эбэрлиг зүйл адуунай хүлнэй дотор талада хадгалагдан үлэһэн байдаг. Монгол адуунай үбгые тахи гэжэ үзэдэг байһан болобош хромсомын тоо адлигүй ушар байха боломжогүй гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн байдаг. Харин тарпан гэжэ адуутай адлихан зэрлиг адуу байһаные һудалаашад адуунай үбгэ байжа болохо талаар дуридһан байдаг. Харамсалтайнь тарпаниинь арбан ёһо дүгээр зуунда бүрин усадһан тула тарпанай хромсомын тоое тодорхойлжо шадаагүй. Иимһээ энэнь онолой сула тала боложо байна.

Монголшууд мал ажахые эртэнһээ эрхэлэн ерэһэн тула Монгол хэлэниинь мал ажахын нэршэлээр үргэн баялиг бэлэй. Адууе Монголшууд наһа хүйһээрынь дарааха байдалаар юрэнхылэн нэрлэдэг болоод үүнһээшье үлүү нарин нэршэлнүүд бии.




#Article 302: Хүрэнгэтэ журам (165 words)


Хүрэнгэтэ журам буюу капитализм ( үгэһээ гараһан) гэдэгынь баруун юртэмсэдэ эхилжэ, Дэлхэй даяар дэлгэрэһэн эдэй засагай журам, байгуулал, тогтолсоо юм. Яг таг тодорхойлолто үгы, ехэбшэлэн түүхэн саг хугасаанда тайлбарилна.

Хүрэнгэ үмшэлэхэ эрхэ, ашагай түлөө бараа, үйлэшэлгээ бии болгохо, үрсэлдөөнтэ заха зээл, салинта хүдэлмэри зэрэгынь үмшэтэ журамай шухала махабадууд болохые ехбшэлэн хүлээн зүбшөөрнэ. 
Түүхэн үйлэ ябаса, газар орон, улас түрэ, соёлой илгаатай хэб шэнжэһээ шалтагаалжа янза бүригээр тэмдэглэгдэжэ байһан.

Хүрэнгэтэ журам гэдэг бол хүмүүн (ажалшан) үмшэгүй ушар хүдэлмэри хүрэнгэтэндэ худалдажа, бүтээгдэхүүн бии болгоно. Хүрэнгэтэн бүтээгдэхүүниие арилжажа, үмшын хүрэнгээ арбижуулдаг (нэмүү үртэг) горимиие хэлэнэ  гэжэ К. Маркс бусадһаа өөрөөр һанал дэбшүүлһэн бол Л. Мизес, А. Рэнд, М. Фридман, М. Ротбард тодорхойлолто янза бүри хэдышье юун түрүүндэ сүлөөтэ заха зээл, түрын оролсоогүй байха журамтай гэдэгтэ нэгдэдэг.

Эдэй засагшад, улас түрын засагшад, түүхэшэдынь хүрэнгэтэ журамда өөр өөрөөр хандадаг. Эдэй засагшад ехэбшэлэн засагай газарай хиналтагүй заха зээл, үмшэлхэ эрхыень онсолдог. Харин дэйлэнхи улас түрын эдэй засагшад  хубиин үмшэ, талануудай харилсаа, салинта хүдэлмэри, ангиин байгуулал, түүхэн саг хугасаан дахи уялдааг шухалашалдаг.




#Article 303: 1989 оной Тяньаньмэнь талмайн алалга (1048 words)


Тяньаньмэнь талмайда 1989 ондо болоһон хидалга гэдэгынь Хитадай Бээжэн хотын түб талмай гү, али Тяньаньмэнь талмайда 1989 оной 4 һарын 15-һаа 6 һарын 4-эй хоорондо хитадай оюутан, ажалшад болон дэмжэгшэд хитадта арадшалалые хүгжүүлхэ шаардалга табижа жагсаал сулаан болон һуулта хэһэн болоод түүниие Хитадай ударидалга Хитадай арадай сүлөөлхэ армиин сэрэг, зэбсэгтэй хүсөөр шуһа урасхан дараһаные хэлэдэг байна.

Дүрбэдүгээр һарын 15: Ху Яобанай дурасхалые хүндэдхэн Тяньаньмэниин талмайн дундаха Арадай баатаруудай хүшөөнэй үмэнэ хэһэг залуушад һайн дураараа сугларба. Бээжэнгэй Ехэ Һургуули, Циньхуа Ехэ Һургуулиин оюутад энэ үдэр оюутанай байр болон Тяньаньмэнь талмайда хэһэг хэһэгээрээ ниилэн эмгэнэлэй үгэсээ бэшэн, гашуудаба.

Дүрбэдүгээр һарын 16: Бээжэнһээ гадана Шанхай зэргэ хэд хэдэн хотодо үүнэтэй эжэл үйлэ ажаллагаа эхилһэн.

Дүрбэдүгээр һарын 17: Хитадай улас түрын шэнжэлхэ ухаан, хуулиин ехэ һургуулиин 500 үлүү оюутад Тяньаньмэнь талмай дахи Арадай ехэ танхимай зүүн хаалганай үмэнэ сугларжа Ху Яобаные эмгэнэн дурсаба. Сагдаагайхан эхиндээ оюутадые өөрһэдөө тарахые ядхаһан болобошье тэдэнэй хүсэһэнээр болоһонгүй. Һүни болоход бусад ехэ һургуулиһаа болон Бээжэнгэй багажа эргэд олоноороо ерэжэ, тэдэнтэй нэгэдэбэ. Энэ һүни Бээжэнгэй ехэ һургуулиин 3000 үлүү оюутан дотуур байранааһаа Тяньаньмэнь талмай руу жагсажа, тэдэнтэй Циньхуагай оюутадшье нэгэдэбэ. Жагсагшадай тоо нэмэгдэжэ, эсэргүүсэлэй хүрээшье үргэжэжэ, оюутад зүбхэн Ху Яобанай араһаа гашуудха буса түрэ засагай ударидагшадта хүргүүлхэ долоон зүйл бүхы шаардаха бэшэг гаргаба.

Дүрбэдүгээр һарын 18: Оюутад эхэ ороншодой дуугаа дуулажа, жагсаал зохёон байгуулагшад өөршэлэлтэ шэнэшэлэлые уряалһан үгэ хэлэжэ байба. Тэдэ Түб хорооной ударидалгануудтай уулзажа, долоон зүйлтэй шаардалгаа үгэхые хүсэбэ. Энэ хоорондо эрхэ баригшадай оршон һуудаг Чжуннаньхай согсолбориин гадана хэдэн мянган оюутан сугларжа, тэдэнэй шаардалгад харюу үгэхые шаардаба. Оюутад согсолбори руу хүсээр орохо гэжэ дайраһаншье бүтэлгүйтэһэн ушар гадаань һуулта зарлаба. Засагай газарай зарим албанай хүн тэдэнтэй уулзажа ярилсаһаншье албан ёһоной харюу үгөөгүйнь жагсагшадай уур бухимдалые дэбэргэбэ.

Дүрбэдүгээр һарын 20: Эсэстэнь сагдаанар һуулта зарлагшадые хүсээр тарааба. Энэ үегээр багахан хэмжээнэй мүргэлдөөн гаража.

Дүрбэдүгээр һарын 21 һүни буюу Ху Яобаные эсэсэй замдань үдэхэ ёһололой үмэнхи үдэр Тяньаньмэнь талмайда жагсагшадай тоо 100 мянга дабаа. Энэ үеһээ талмайе олон ниитэдэ хааһан байна.

Дүрбэдүгээр һарын 22: Бээжэнгэй ехэ һургуулинуудта багша, оюутадынь хэшээлээ хаяжа эхилбэ.

Дүрбэдүгээр һарын 26: Коммунис намай (ХКН) түб хэблэлдэ Ден Сяопиниин «үймээн самуунай эсэргүү тугаа үндэр үргэсэгөөе» нэрэтэй элидхэлые хэблэбэ.

Дүрбэдүгээр һарын 27: Элидхэл гараһанай үглөөдэр Бээжэнгэй түб гудамжаар 50 мянган оюутад жагсажа, эрхэ баригшадые дээрэхи мэдэгдэлээ бусаахые шаардаба. Тэдэ мүн Засагай газарай гар хүл болоһон оюутадай холбоодые эсэргүүсэжэ байгаа.

Табадугаар һарын 4: Бараг 100 мянга шахам оюутад дахин Бээжэндэ сугларжа улас түрын шэнэшэлэл хэжэ, хэблэл мэдээсэлэй хэрэгсэлые сүлөөлхые, оюутадай түлөөлэгшэдэй эрхэ баригшадтай албан ёһоной хэлэлсээр хэхые шаардаба. Эрхэ баригшад оюутадай албан ёһоной байгуулгатай ярилсахые зүбшөөрһэншье һаналыень хүлээн абахаһаа татгалзаба.

Табадугаар һарын 13: СССР-эй ударидагша М. Горбачёвай айлшалалые дагалдан ерэһэн олон уласай хэблэл мэдээсэлэй агентлигай анхаарлые татаха гэжэ оюутад түб талмайда үлэсхэлэн зарлаба. Долоо хоног үргэлжэлһэн үлэсхэлэнг дэмжэжэ Тяньаньмэнь хүдэлөөн шэнги зохёон байгуулалтатай бэшэшье гэлээ Хитадай 400 үлүү хото, Шанхай, Хон Конг, Тайвань болон Хойто Америкэ, Европодо хүрэтэр жагсаал суглаан үрнэбэ. Оюутад «Интернационал» дууные хоолой ниилүүлэн дуулажа, эрхэ баригшадые тала талаһаань шахамдуулжа байба.

Табадугаар һарын 19: Коммунис намай (ХКН) Юрэнхы нарин бэшэгэй дарга Чжао Цзыян талмай дээрэ ерэжэ, оюутадые үлэсхэлэнгөө зогсоохые уряалба. Тэрээр «Бидэ али хэдынэ хүгширһэн ушарһаа асуудал байхагүй. Харин танар залуу хүн ушар бэе, эрүүл мэндээ бодолно» гэжэ ухуулжа байба.

Табадугаар һарын 20: Бодолгые хэрэхэн зогсоохо тухайда эрхэ баригшад хоорондоо һанал зүрэлдэжэ байба. Чжао Цзыян зөөлөн аргаар жагсаалые тарааха гэжэ оролдожо байһан бол Ли Пен хүсээр дарахые һанаархажа байжа. Албан ёһоной байра һуури байхагүйһээ Сэрэгэй түб хорооной дарга Ден Сяопин сэрэгэй хуули гаргаба. Гэбэшье жагсагшад сэрэгэйхэнэй хүсые хааба. Чжао Цзыян огсорбо.

Табадугаар һарын 30: М. Горбачёвые дагалдан ерэһэн гадаадын хэблэлэй агентлигууд оюутадай бодолго хүдэлөөн, үлэсхэлэнг дэлхэй даяар сасаа. Энэ үеэр коммунис намай ахамадай зүблэл оюутадтай ярилсажа үзэхэ гэһэн болобош тэдэнэй шаардалга хэтэрхы олон, хамагай шухалань юу хүһээд байгаань тодорхойгүй байһанһаа хоёр тала хоорондоо ойлголсоход бэрхэшээл гараба. Юрэнь, Тяньаньмэниин бодолго амжалтад хүрээгүй нэгэ шалтагааниинь энэ юм. Хээл хахуулиие таһалан зогсоохо, хэблэлэй эрхэ сүлөөтэй болгохо, улас түрые өөршэлхэ гээд янза бүриин шаардалга табижа, тэрэ бүри нэгэдһэн зохёон байгуулалтада орожо шадахагүй байһаниинь тэрэ олон хүнэй ами үрэгдэхэд хүргэһэн бэлэй. Арадай Сүлөөлхэ армиин 27, 28 дугаар арми хотые хиналтада абаба. Энэ үедэ АНУ-ай Юрэнхылэгшэ Джордж Херберт Уокер Буш тус уласда хориг табижа байгаа зарлажа, Хитадай сэрэгэй ударидагшад хоорондоо һанал бодол зүрэлдэжэ байгаа тухай тагнуулай мэдээ абаһанаа мэдэгдэбэ.

Зургадугаар һарын 3: Сүлөөлхэ арми, эргэдэй хоорондо мүргэлдөөн гараба. Жагсагшад машина тэргээр хаалта һаад табижа, сэрэгэйхинэй хориглохын хажуугаар гал табижа, өөдэһээнь шулуу шэдэжэ байба. Энэ хоорондо сэрэгэйхэн зохёон байгуулалтатайгаар хотоһоо гараха сэгүүд болон ехэ һургуулиин гудамжануудые хааба. Энгээд оройн 22:30 минутын оршомдо армиин зэбсэгтэ добтолгоо гү, али бодолгые хүсээр дараха шуһата үйлэ ажаллагаа эхилээ. Армиин танкууд Тяньаньмэнь талмайн хэд хэдэн талаһаа дотогжо дайража, замдаа таараһан оюутан жагсагшад руу гал нээн давшалба. Зарим оюутан талмайһаа гараха гэж оролдоһоншье тэдэные дотогшо бусаажа байһан гэдэг. Энэ үедэ жагсаалые зохёон байгуулагшад сэрэгүүдэй өөдэһөө «молотовын коктейль» мэтын зэбсэг ашаглахагүй байхые анхааруулжа байба.

Зургадугаар һарын 4: үүрэй дүрбэ, табан сагай үедэ армиин танкууд талмайда бүрэн нэбтэржэ, замдаа байһан жагсагшад, машина техникэ бүгэдые һүйрүүлбэ. Гэбэш үүнһээ гансахан сагай дараа гү, али үүрэй 5:40 үедэ талмайе бүрэн сэбэрлэһэн байба.

Зон үрэгдэгһэдэй тооные хэншье хэлэжэ мэдэхэгүй.
Энэ аймшагта алалга үеэр хэдэн мянган залуу амяа алдаһаные хэлэхэ нотолхо баримта байхагүй. Хитадые Засагай газарай албанай мэдээгээр ами үрэгдэгһэдэй тооные 241 гэжэ зарлаһан бол тус улс дахи Улаан Загалмайн нийгэмлиг 2600 гэдэг. Харин гадаадын сэдьхүүлшэдэй тоосоолһоноор хамагай багадаа 3000 хүн энэ үеэр ами үрэгдэбэ. Тэгэбэл НАТО-гай тагнуулай мэдээсэлдэ энэ тооные 7000 дабаһан гэжэ дурдаһан байдаг.

Африка, Азиин оронууд, Хойто Солонгос, Куба, Чехословаки, Зүүн Германи, Пакистан зэргэ Хитадай ойрын холбоотонуудһаа бусад бүхэ улас хүнэй эрхые носотойгоор зүршэһэн энэ ябадалай дараа Хитадые буруудхан мэдэгдэл хэжэ, янза бүриин хориг табиһан юм. Ден Сяопиниин гадаада дахи айлшалалай түлэблигөө нуража, Дэлхэйн банк, Азиин хүгжэлэй банк тус уласда үгэхэ гэжэ байһан зээлээ бусааба.

Энэ ябадалай дараа Хитадай сонинуудай 12 хубинь хаагдажа, хэблэлэй компанинуудай долоон хубинь үүдээ барижа, 150 үлүү кино, баримтата киное гаргахые хориглобо. Тухайн үеын олон арбан сониной эрхэлэгшэ ажалһаа халагдан, шиидхэл амсаһан гэдэг. Засагай газар 32 сая хуби ном, 2.4 сая дүрсэ бэшэлгын хуурсагые хураан абаа. Одоошье Хитадта «Google» сахим хуудаһаар Тяньаньмэниин бодолгын талаархи мэдээсэл абаха боломжогүй хэбээр.

НҮБ-һаа Хитадай Засагай газарые арад түмэнһээ уушалал гуйхые шаардаһаншье тус уласай эрхэ баригшад хэзээшье буруугаа хүлээжэ байһангүй. Гэхыдээ 2006 оной дүрбэдүгээр һарада нэгэн жагсагшын ара гэртэ 70 мянган юаниин тэдхэмжэ олгоһон тохёолдол бии. Энэ бол Хитадай эрхэ баригшад дээрэхи ябадалда «гэмшэһэн» хамагай анханай тохёолдол юм.

Оюутан залуушадай засагай газартаа табиһан нэгэ үндэһэн шаардалгань:




#Article 304: Тамчын дасан (445 words)


Тамчын дасан (Даша Гандан Даржалинг, ) 1741 ондо байгуулагдаһан түүхэтэй. Энэ түбэд нэрэһээ гадна – Хүлүүн–Нуурай, Хамбын гээд мэдээжэ һэн, үшөө саашадаа Галуута нуурай дасан гээд нэрлэгдэдэг байһан түүхэтэй.

Тамчиин дасанай сахюусан – Балдан Лхама бурхан. Ямар үгэһөө энэ дасанай нэрэ бии болоһон бэ? Энэмнай иимэ удхатай: «буддын шажанай зиндаагай оршодог, ажаһуудаг газар».

Эгээ ехэ болохо Согшин дуганһаа гадна 1889 оной баримтануудаар, Тамчын талада 17 ехэ ба бага дуганууд оршодог байгаа. Иимэ ламанарай гэр байрануудтай, барилгануудтай ехэ бүридэмэл дасанай аймаг байһан юм.

Түүхын хуудаһануудые иража харахада, Тамчын дасан нүүгөө дасануудтаа ороходоо, эгээл аймшагтай гашуудал, зоболон даража гараһан. Юундэб гэхэдэ, энэ дасамнай өөрынгөө байдалаар, һуудалаар сагайнгаа оршондо онсо һуури эзэлдэг байһан гээшэ.

Ямар хайра гамгүйгөөр сагнай иимэ гайхамшагта дасанай барилгануудые, ордонгуудые һандаагаа гээшэб!

Ламанарай хамалганда орожо, дасанай хаагдахада. Бүхы хэрэгсэлнүүдынь, барааниинь хулгайда абтаһан юм. Энэ ушар тухай «Байгалай шадархи ажабайдал» гэһэн сонин иигэжэ дуулгана: «Августын 26-да Лавровай ударидалга доро анархистнар дасан һандааба.Хулгайшад хоёр машинаар ерэжэ, бүабаха юумыень хулгайлаад ябашаһан байгаа. Мүн тэдэнэр ламанарай хубсаһа хунар, дэгэлыень жэрхэнгүйгөөр абаад, үгы болоһон юм. Тиин бүхы хулгайлһан зөөринь хоёр сая түхэриг болобо».

Мүнөө дээрээ бүхы түүхын бэрхэшээлнүүдые добан гараһан Согшин ба Шойро гэжэ хоёр дуган үлэһэн байна.

Хамалганай һүүлээр түүхын гашуудалта баримтаар зарим байрануууд соонь ГУЛАГ – БАМЛАГ гэһэн түрмэ байгуулагдаа. Тэрэ сагай байдал тухай наһатай зоной хөөрөөн, түүхын баримтанууд ехэ анхарал татана. Согшин дуганда Наушка хүрэтэр түмэр харгы барижа байһан түрмэдэ һуугшад ажаһуудаг байгаа.

Шойро гэжэ дуган 1861 ондо байгуулагдаһан юм. Түрмэдэ һуугшадай дурсалгануудаар Шойро эмнэлгын газар байһан ха. Yдэр бүри хэды хүн наһа бараха, хэды олон нүгшэһэн хүнүүдэй бэенүүдые энэ эмнэлгын байраһаа гаргадаг байгаа гээшэб…», - гэжэ тэдэнэр һанана. һүүлээрнь эндэ шубуудай байра болгоһон гээшэ. Энээн тухай 1954 оной баримтанууд иигэжэ дуулгана: «Шойро хадаа Галуута Нуурай шубуудай байрын үртөө үйлэдбэриин газар болгогдоһон байна… Тэрэ шубуудай байрлаха, үндэгэлхэ зүб гуримшуулгада тааранагүй, тиимэһээ хоёрдохи дабхарыень абажа, ханыень буулгаха хэрэгтэй…». Зүгөөр иимэ юумэн болоогүй. 2001 ондо энэ дуганай байгуулагдаһаар 140 жэл болохо һэн, тиин 1990 оной ноябриин 26-да дахин шэнээр һүзэлэгшэдтэ Шойрын үүдэн нээгдэһэн байна.

БАМЛАГта һуугшадай дурсалгануудаар нүгөөдэ дуган сонь адуун һүрэгэй байра байгаа. Түрмэдэ һуугшад буддын шажанай номуудые галдахаяа загнадаг һэн, зүгөөр тэдэнь шатажа үгэдэггүй, нуурта хаяхадань шэнгэдэггүй бэлэй. Буддын шажан шанга, тэрэ хадаа «галл соошье шатахагүй, уһансоошье шэнгэхэгүй».

Энээнһээ урда, 1990 ондо «Алтан Сэргэ» гэһэн бугын шулуун бусагдаһан түүхэтэй. Тамчын дасанда ерэһэн һүзэгшэдтэ Согшин дуганай хажууда бахана харагдадаг һэн. Зүгөөр ямар шулуун байһыень нэгэшье хүн мэдэггүй һэн. Шойро дуганай һандаргагдаһан байрын хажууда 1989 оной сетябрь һарада энэмнай ологдоһон гээшэ. «Алтан Сэргэ» хадаа «ЦАМ» һайндэрэй таһаршагүй хубинь болоно. Энэ шулуун 12 хубида хахалагдаһан байна. Тэрэниие шэнэлэн хубилгахын тула Эрмитаж музейһээ мэргэжэлтэд ерэһэн гээшэ.

Түүхын баримтануудһаа ба наһатай зоной дурсалгануудһаа урда үеын түүхэ мэдэжэ абахадаа, мүнөөдэрэйнгөө ажабайдалтай зэргэсүүлжэ үзэнэбди…




#Article 305: Владимир Ленин (377 words)


Владимир Ильич Ленин (Ульянов) (; 1870 оной 4 һарын 22 — 1924 оной 1 һарын 21), уг нэрэнь Владимир Ильич Ульянов болоод хуурмаг нэрэнь В. И. Ленин, Н. Ленин, Ородой хубисхалша, коммунис улас түрэшэ, Октябриин хубисхалай гол ударидагша, Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоотой Уласай анханай тэргүүн. 1998 ондо тэрэниие Тайм сэдхүүл XX зуунай хамагай ехэ нүлөө үзүүлһэн 100 хүнэй нэгээр тодоруулаа. Тэрэнэй Марксис онолдо оруулһан хуби нэмэрииие ленинизм гэдэг.

Брест-Литовскын энхын хэрээе байгуулхад Ленин шухала үүргэ гүйсэдхэбэ. Тэрээр «сэрэгэй коммунизм», «улаан террор»-ой бодол ябуулжа байба. Мүн негатив хүсэнэй намай үйлэ ажаллагаае таһалан зогсоожо, сэхээтэнүүдые барибшалжа сүлэлгэдэ ябуулжа байгаа. 1918 оной 8 һарын 30-нда Фанни Каплан гэдэг эхэнэр Ленинэй ами наһые хороохо зорилгоор халдалга хэжэ байгаа. Буунай һомон түүнэй амин тус газарһаань хол байһан тула Ленин амиды үлэбэ. Социалис улас болоһон Ородой шэнэ эрхэ баригшад Европын буһал оронуудыешье иимэ зам һунгаха хэрэгтэй гэжэ суртал ухуулга хэжэ эхилбэ. Уламаар дэлхэйн социалис системые үүдхэхые мүрөөдэжэ байгаа. 1920-оод оной эхин үеын «сэрэгэй коммунизмынь» алдаатай бодол гэдэгые Ленин Ородой эргэнэй дайн болоһоной дараа ойлгоо. Ингээд шэнэ эргэлтын бодолые хэрэгжүүлжэ эхилһэн байна.

Ородой эргэнэй дайн дууһаһанай дараа Ленинэй ябуулһан гадаада бодолынь амжалта муутай байба. Дэлхэйн ехэ гүрэнүүдһээ зүбхэн Германи улас Зүблэлтэй Холбоотой дипломат харилсаа тогтообо. Ород улас 1920 ондо Финланд, Эстони, 1921 ондо Польшо, Турк, Иран, 1921 ондо Монгол уластай дипломат харилсаа тогтообо. 1920 оной 10 һарада Москвада Монголой түлөөлэгшэд ерэжэ тусгаар тогтонолоо Ород уласаар хүлээн зүбшөөрүүлхэ асуудалые табяа. Ленин монголой түлөөлэгшэдэй хүсэлтые наашатайгаар хүлээн абажа заабал социалис тогтолсоое һунгаха хэрэгтэй гэдэг болзол тулгаһан байна. Ленин 1920 онһоо хойшо Ород ороные сахилгаан эршэм хүсээр хангаха түлэблигөө баталһан байна. 1918 ондо буудуулжа шархадһаниинь Ленинэй эрүүл мэндэдэ муугаар нүлөөлбэ. 1922 онһоо Ленинэй эрүүл мэндэ муудажа эхилһэн байна. 1922 оной 12-р һарад эмнэлэгтэ хэбтэжэ, улас түрэһөө холдобо. 1923 оной 3 һарада шуһан харбаа. Тэрэниие эмшэлхээр Германиһаа мэдэрэлэй эмшэн дуудаба. Ленинэй эмшэлэгшэ эмшээр 1922 онһоо 1924 ондо үхэхэ хүрэтэрынь Отфрид Фёрстер ажаллаһан байна. 1923 онһоо Ленин Москвагай дахуул хото Горкидо амидарха болобо. Москвада хамагай һүүлшын удаа 1923 оной 10 һарын 19-ндэ байба. 1924 оной 1 һарада Ленинэй бэе муудажа, хэбтэртэ ороо. 1924 оной 1 һарын 21-ндэ 18 саг 50 минутада Ленин амисхал хурааба. Ленинэй трупые задалан шэнжэлгээ хэһэн эмшэнэр тэрэнэй тархинай судаса нариссажа, тархинай шуһан хангамжа аладагдаһан гэжэ дүгнэһэн байдаг. Тэрэнэй трупые занданшуулжа Москва хотын түб талмайда бариһан бунханда байралуулба.

 




#Article 306: Крым хахад арал (169 words)


Крым хахад арал (Крим татар хэлэн Qırım, Украина хэлэн Крим, ) — Хара тэнгисэй хойто эрэгтэ, Азовой тэнгисэй баруун хэһэгтэ оршохо, Украинада/Россидо харьяалагдаха хахад арал юм. Эртэ сагта Таурика (Taurica) гэжэ нэрэлэгдэдэг байба.

Крым хахад аралынь 5-8 км үргэнтэй зурбаһаар Евразиин эхэ газартай холбогдодог. Хойто үргэригэй 44 хэм 23 минутаһаа 44 хэм 23 минутын хоорондо (322 км), зүүн утаригай 32 хэм 30 минутаһаа 32 хэм 30 минутын хоорондо (177км) 26,100 км2 оршом талмайе эзэлэн оршоно.

Эргын хэһэгынь уһанда эдигдэһэн, гүн хабсал ехэтэй.

Зүүн урда эрьеэ дахажа Яйлагын уула (Yaila-Dagh) сунан тогтоһон. Ниитэ нютагай 75%-нь тала хээр нютаг болоод эртын скифүүдэй булша, дурасхал элбэг байдаг.

Крымэй хахад аралай Украина уласай Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Крим Улас оршоно байна. 2014 он хойшо РФ-дэ эзэлһэн байна.

Крым татарнууд Крым хахад аралай үндэһэн арад юм. Ородууд хүн зоной ехэнхи хэһэгые эзэлнэ, мүн украинашууд оршоно һуудаг.

Ород, Украинашууд тус хахад арал 1783 ондо Ородой харьяанда ороһонһоо хойшо шэлжэн һууришэжэ эхилһэн болоод тэдэнэй ехэнхинь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа нүүн ерэбэ. Крымэй татарнууд 13-р зуунһаа амидаржа байгаа юм.




#Article 307: Иосиф Сталин (787 words)


Иосиф Виссарионович Сталин (1878 оной 12 һарын 18-нда түрэжэ — 1953 оной 3 һарын 5-нда наһа бараһан), Иосиф Виссарионович Джугашвили () түрэһэн нэрэтэйнь Зүблэлтын хубисхалша, дарангуйлагша, түрын, сэрэгэй, намай ударидагша.

Гүрждэ гуталшанай хүбүүн боложо түрэһэн тэрэ шажанай һургуулида һуража байһан болобошье хубисхалта үйлэ ажалалгаа ябуулһанай ушар 1899 ондо һургуулиһаа хөөгдэһэн. Тэрэ нюуса хубисхалта бүлгэмдэ нэгдэжэ, 1903 ондо Ородой Социал Демократ Ажалшанай Намай большевик фракциин талада оробо. Владимир Ильич Ленинэй шаби болоһон тэрэ намда доогуур албан тушаал хашажа байгаад 1912 ондо анханай Большевик Түб хороонод томилогдоһон.

Лениные наһа бараһанай (1924) дараа Сталин Лев Троцкий, Григорий Зиновьев, Лев Каменев, Николай Бухарин, Алексей Рыков зэргэ мүрысэлдэгшэдөө илажа, Зүблэлтэ улас түрын хиналтые гартаа абаа. 1928 ондо тэрэ Зүблэлтын эдэй засаг, ниигэмэй бүтэсые эрсэ өөршэлжэ, олон сая хүнэй аминда хүрэһэн Табан жэлэй түлэблигөөгөө тунхаглаба. 1930-аад ондо тэрэ Хидалга хэжэ, олоноорынь саазаар абаха, сээрлүүлхэ зэргээр эрхэ мэдэлдэнь ушарха аюулые арилгажа дүнгэбэ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеээр тэрэ баруун хилээ бэхэжүүлхын тулада Германи-Зүблэлтын харилсан үл добтолхо хэрээндэ (1939) гарын үзэг зуража, Финланд руу добтолжо (Зүблэлтэ-Финэй дайные үзэнэ гү), Зүүн Европын зарим хэһэгые Зүблэлтэдэ нэгэдхэбэ. Германи Зүблэлтэдэ халдан добтолход (1941) Сталин сэрэгэй үйлэ ажалалгаанай ударидалгые гартаа абаһан.

Тэрэ Ородые Британи, АНУ-ай холбоотон болгожо, Тегеран, Ялта, Потсдамай бага хуралууд дээрэ хэлэлсээ хэхэ шадабаригаа харуулһан юм. Дайнай дараа тэрэ Зүүн Европо дахи Зүблэлтын нүлөөе бэхэжүүлжэ, Зүблэлтэ Холбооные дэлхэйн сэрэгэй гүрэн болгоһон. Сталин дотоодын эсэргүү үзэл бодолые хинаха улас түрын хархис арга хэмжээ абажа байһан болоод улам бүри параноитай боложо байгаа. Тэрэ наһа бараха үедээ Эмшэнэрэй хуйбалдаан хэмээхэ хидалгын дараа дахин нэгэ хидалга ябуулхаар бэлдхэжэ байгаа. Арад түмэндээ аймшагтай ехэ гараза хохирол ушаруулан байжа Зүблэлтэ Холбооной дэлхэйдэ нүлөөтэй гүрэн болгоһон гэгдэдэг тэрэ хархислал, айдас хүйдэсын зэрэгсээ ажа үйлэдбэрижэһэн сэрэгэй гүрэнг үлдээһэн юм. 1956 ондо Сталин болон тэрэнэй тахин шүтэхэ үзэлые Никита Хрущёв шүүмжэлжэ буруушааһан юм.

Сталин Гүржиин Горидо түрэһэн болоод гэр бүлын санхүүгэй байдалһаа болоод түүные 10 хүрэхэ хоорондо тэдэнэйхи 9 газар һолижо нүүһэн байба. Сталин 8, 9 хүрэтэрээ ород хэлээр яридаггүй байба. 10-тайдаа церковиин һургуулида ороһон болоод тэндэ эзэн хаан III Александрын зарлигай ёһoop, зайлшагүй ород хэлэн һураха ёһотой байба. Сталин 12-тойдоо морин тэргэндэ дайруулан носотой бэртэлгэ абаһан. Һургуулиин ахалха ангида байхадаа Сталин һургуулиин бусад хүүгэдэй нэгэн адляар хорёотой Виктор Гюгогой зохёолнууд, марксис зохёолнуудые нюусаар уншадаг байба. Һургуулиин нэгэн багша Эсэгэ Абашидзе һургуулиин хүүгэдүүдые хархисаар дэглэжэ, нэгыень нүгөөгөөрынь тагнуулжа, һургуулиие айдас хүйдэстэ абтуулдаг байба. Марксис ном уншалаа гэжэ баригдажа Сталин нэгэ буса удаа шиитгүүлжэ байба. Энэ бүхы нүхэсэл байдал хожом тэрэнэй улас түрын үзэл бодол, айдас хүйдэсээр дамжуулан түрэ барихадынь нүлөөлһэн гэжэ Сталин хожом дурсаһан байдаг.

Сталинда энэ тухай мэдэгдэһэнэй дараа Сталин сүлэлгэһөө дахин оргожо 1912 оной 4 һарада Санкт-Петрбургда ерэһэн. Гэһэншье удалгүй Сталин 7 һарадань дахин баригдажа, гурбан жэлэй яла абан Шэбэр рүү сүлэгдэһэн. Гэбэшье энэнь Сталинай хамагай богони шиидхэл байба. Тэрээр юрэдөөл 38 хоногой дараа дахин оргоһон. 1913 оной 3 һарын 8-нда намай нүхэрэйхөө зүблэгөөе даган нэгэн хуралда һууха үедэнь сагдаанар орожо ерэжэ тэрэниие барибшалһан. Энэ удаада 4 жэлэй яла абан сүлэгдэһэн. 1917 ондо Сталин сэрэгтэ татагдаһан болобош багадаа абаһан гэмтэлэй уламһаа сэрэгһээ сүлөөлэгдэһэн. Энэ удаада Сталин дахин орголгүй сүлэлгөө дуусхаһан.

Лениные наһа бараһанай дараа түрын эрхые барихын түлөө тэмсэн, мүрысэлдэгшэдөө янза бүриин аргаар замһаа нэгэ болон хэһэгээрынь зайлуулһан. Энэ дараа 1936-1938 оной Ехэ Сэбэрлигээнэй () дараа Сталинтай эн зэрэгсэхэ хүн Зүблэлтэдэ үгы боложо, Сталин хизгааргүй эрхэ мэдэлые гансаараа эзэмшэһэн.

Хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ маша сөөхэн хүндэл байһан эрхэ мэдэлые гансаараа олоһон тэрээр хүн түрэлхитэнэй үмэнэ байгаагүй томо ниигэмэй туршалтууд, ниигэмэй өөршэлэлтэнүүдые хэһэн. Ород ороные таряашадай оронһоо ажа үйлэдбэрижэһэн улас болгохо ажалые хүн хүсэн, сэрэг сагдаа, 5 жэлэй түлэблигөөгөөр далайлган хэрэгжүүлһэн. Мүн янза бүриин угсаатан, арад түмэнүүдые түрэлхи нютгһаань зуу зуун мянга, саяарынь нүүлгэн шэлжүүлжэ, сая сая хүнэй юу эдихэ, юу эдихэгүйе гансаараа шиидэжэ байба.

Тэрэнэй тушаалай ёһoop Украинашууд, Польшууд, Солонгос, Эжэл мүрэнэй Германишууд, Крим татарнууд, хальмагууд, Чеченууд, Ингушууд, Мешкетын туркууд, Финландшууд, Болгарууд, Грекүүд, Латвииншууд, Литвашууд, Эстонишууд, Еврейшууд, Буряад-Монголшууд зэргэ үндэһэтэн, угсаатан хүмүүные хүсээр Шэбэр, Түб Ази руу сүлэжэ, үндэһэтэн угсаатанаарынь нютаг заан байрлуулжа байба. Ушарынь эдэгээр хүмүүные этигэжэ үл болохо хүмүүн гэжэ үзэн, 2-р зэргын хүмүүн гэжэ тэрэ үзэжэ байба.

Хожом һудалаашад Сталинай дэглэмэй уламһаа 4-10 сая тухай зүблэлтын эргэн наһа бараһан гэжэ тоосоолдог. Зарим һудлаашад үлэсхэлэн мүн оролсуулан, зүбхэн 32-33 оной үлэсхэлэнгэй үеээр 6 оршом сая хүн наһа бараһан. Энэ тооһоо гадна 1.5 сая хүные саазаар абаһан; ГУЛАГ-уудта, шорондо 5 сая хүн наһа баража; 7.5 сая хүные сүлэжэ, нүүлгэн шэлжүүлхэ үеээр 1.5 сая оршом; германиин сэрэгэй хоригдол болон германиин эргэд 1 сая оршом гэжэ тоосоолдог. Энгэжэ тоосоолбол 15 сая оршом хүн Сталинай дэглэмэй золёос, хохирогшо болон хэлмэгдэһэн.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда Зүблэлтэ эхинэй үедэ маша носотой хохирол амсажа, буужа үгэхэ тухай асуудалшье яригдажа байһан гэдэг. Гэһэншье дайнай ябасад өөршэлэлтэ гаража уламаар дайные Зүблэлтые илалтаар дуусгаха боломжотой болоһон. Тиимэ гансаараа засагласаар 1953 оной 3 һарын 1-ндэ Сталин наһа нүгшэһэн. Сталинай үхэлэй талаар янза бүриин таамаг, онол байдаг.




#Article 308: Сампин (342 words)


Сампин (, суанпан — «тоолохо табюур»), мүн бодохо мохлиг ехэбшэлэн Ази түби газарда тархаһан тоо бодохо үйлэдэл гүйсэдхэхэ багажа юм. Анхандаа элһэн, модон, шулуу, түмэрлиг зэргые ухаһан ховилын дагуу шош, шулуу зэргые хүдэлгэдэг байһан бол мүнөө үедэ эрхинь гулгаха нарин түмэр шор, хулһан хүрээтэй хэгдэдэг болоһон.

Оршон үеын тоо бодохо аргашалал үүдэхэһээ үмэнэ сампингиинь хэдэн зуунай туршада хэрэглэгдэһээр ерэһэн болоод одоошье гэһэн Ази, Африка, хаа шье бай худалдаажа, бэшээжэ гэхэ мэтэ хэрэглэһээр байдаг. Сампингаар тоо бодохо үйлые сампин сохихо гэдэг.

 2700—2300 оной үедэ Шумерта сампин шэнги хэрэгсэл байгаа. Тэдэнэй жартын тоололдо тааруулһан сампингай үүргые шэрээ орложо, дээрэнь багана зуржа тоо бодоход хэрэглэж байба.

Хитад сампингай тухай анха  2-р зуунай үедэ тэмдэглэгдэжэ үлэһэн байдаг. Хитад хэлэнэй нэрэнь суанпан (算盤, сэхэ оршуулбал «тоолохо табюур») гэнэ. Хитад сампингиинь ехэбшэлэн 7 ба тэрэнһээ олон эгнээтэй, 20 см ута, янза бүриин үргэнтэй байдаг. Дээдэ нүдэндэнь 2 эгнээ, доодо нүдэндэнь 5 эгнээндэ тус бүри эрхэнүүд шорлогдон байрлаһан байдаг. Үүгээр арбан зургаатын тоолол, арбатын тоололдо бодохо боломжотой.

ЮНЕСКО-гэй бэетэ буса соёлой үбые хамгаалха засагай газар хоорондын комиссиин 8-р хурал 4-нэй үдэр Азербайджанай ниислэл Бакуда хуралдажа, Хитадай сампинг ЮНЕСКО-гэй бэетэ буса соёлой үбэдэ албан ёһоор бүридхэн абаһан байна. Сампинг дэлхэйн хамагай эртэнэй тоосоолон бодохо хэрэглүүр гэдэг болоод Хитадай 5 дахи ехэ нээлтэ гэжэ нэрлэдэг. 
ЮНЕСКО-гэй танилсуулгада сампин бол Хитадай эртэнэй ехэ нээлтэ болоод 1800 тухай жэлэй турша хамагай түргэн тоосоолон бододог үйлэдэлээрээ дэлхэйн хамагай эртэнэй тоосоолон бодохо хэрэгсэл боллоо гэж тэмдэглэбэ.

Эртэ сагта нэгэ хитад хүн агнаһан ангаа шоролон мүрлэжэ ябаа аншадһаа һанаа абажа, модон эрхые нүхэлжэ ута модондо хэлхэн, анханай сампинг бүтээһэниинь хамагай анханай хэлбэри болоо. Хитад хүмүүн багаһаа сампин хэрэглэжэ һураба. Сампин һурахад хямда, хэрэглэхэд амар, бүтэсэнь энгын. Тоое түлөөлдэг бүмбэлиг, тооной оронг түлөөлдэг сабхануудынь сүм модоор бүтэдэг. Энгын аргуудыень сээжэлшэхэд лэ сампин дээрэ олон үйлэдэлтэй хэсүү тоое нэмэжэ, хасаха, үржүүлхэ, хубааха дүрбэн үйлэдэлые хямдархан гүйсэдхэнэ. Сампин бол Хитадай түдыгүй хүн түрэлхитэнэй тоосоолхо хэрэгсэлэй үбгэн юм.

Япондо сампиные баһа нэгэ хубирал нэрэ болохо соробан (算盤, сэхэ оршуулбал «тоолохо табюур», удхаарынь оршуулбал мэдээжэ «сампин») гэжэ нэрлэдэг. Япондо одоошье гэһэн сампинг олоноор үйлэдбэрилжэ, үдэр тутимай хямда тоосоолол болон һургуулиин хүтэлбэритэ багтаан хэрэглэдэг.




#Article 309: 5-р Далай Лама (423 words)


Үндэр гэгээн табадугаар Далай Лама Агван Лубсан Жамсо (, 1617-1782) 1617 ондо Урда Түбэдэй Ү-Цанг можын нютагта түрэһэн болоод анхадугаар Банчин богдо тодоруулжа Брайбун дасанда залаа. Энэ үедэ Түбэдтэ Гарма Гаржүдба, Жононба һалбаринууд Шарын шажантай тэмсэлдэжэ байһан ушар Ойрадай Гүүш хаанһаа Далай Лама туһаламжа абажа Монголой сэрэг Түбэдтэ орожо, гурбан орон (номто), арбан гурбан аймагта түрэ шажанай эрхые V Далай Ламада эргүүлжэ үгөө. Ингэжэ Далай Лама Монголой Ойрадай туһаламжатайгаар 1642 ондо Гандан ордоной засаг түрые байгуулһан болобошье үнэн хэрэгтээ Түбэд орон Гүүш хаанай мэдэлдэ байгаа. Уридын Далай Ламанар Брайбун хиидэй Гандан ордондо байһан бол V-р Далай лам засагай эрхые абаһанһаа хойшо Түбэдэй түрэ, шажанай түбые Һасада шилжүүлжэ Ботала (Будалин) ордоные байгуулба. Тэрбээр Хитадай эзэн хаан Шүн Жигэй уралигаар 1652 ондо Бээжиндэ уригдажа, Түбэдэй ехэ дүрбэн шажанай һургаалые танюулжа ном табяа. Тэрбээр 1682 ондо 66 наһандаа наһа бараһаншье Юрэнхы сайд Санжаа Жамсо хэдэн жэл Түбэд ордоные захирһан байна.

Агван Лубсан Жамсын үедэ Түбэдэй шажанай урасхалнуудай хоорондо засаглалай түлөө тэмсэл эд ябагдажа тэрэндэнь Монгол, Ойрад монгол, Манжууд эдибхэлэн оролсожо байба. Тэрээр Гэлүгбын урасхалые Түбэдэй түб хэһэгтэ ноёрхохо үүдые нээжэ Түбэдые Гэлүгбын урасхалай доро нэгэдхэһэн. Цахарын Лигдэн хаан улаанай урасхалые дэмжэн шара малгайтанай урасхалые усадхаһан абажа удалгүй өөд боложо Халхын Согто хунтайжа тэрэнэй үйлэ хэрэгые үргэлжлүүлэн Хүхэ-Нуурда ошон Амдое эзлэн Үй, Санруу сэрэг оруулба. 5-р Далай Лама Лубсанжамсо Хошуудай Түрэбайха тайжа гү, али Гүүш хаанһаа туһаламжа эрэһэнэй дагуу Гүүш хаан шарын урасхалые хамгаалан 1637 ондо Согтын сэрэгые Улаан хошуунда бута сохин уламаар 1642 ондо Түбэдые эзэлэн 5-р Далай ламые Түбэдэй шажанай ба улас түрын тэргүүн болоходынь туһалжа үрһэлдэгшэ урасхалнуудые дараа. 5-р Далай Лама Һасада Ботала хиидэй һууриие табижа засаглалаа тиишэнь нүүлгэн 1652 ондо Бээжиндэ ошожо Манжын хаанһаа тамга олгоһоные хүлээн абаа. Тэрээр 1682 ондо өөд болоһоные Түбэдүүд улас түрын зорилгоор 15 жэл нуужа 1697 ондо Жамьян Жамсые 6-р Далай ламаар үргэмжэлэн засагай эрхые Дэсрид Санжаажамсо барижа байба. 6-р Далай Лама сахил санбаараа үл тоон архи хүүхэн хэрэглэн хайрын дуу зохёон байха доро 1705 ондо Хошуудын Лхавзан хаан Түбэдые эзэлэн засаг баригша Дэсрид Санжаажамсые хороон Далай Лама Хүхэ нуур оршом наһа бараһан байна. (Зарим түүхэндэ тэрэниие наһа бараһан хэмээн худал зарлаһан болоод 1746 ондо наһа бараба хэмээхэнь бии.)

Ингээд Лхавзан хаан шэнэ Далай Лама тодоруулһан абажа Далай Лама Гэлүгбын урасхалые дагаагүй юм. 1717 ондо Зүүнгарай Ехэ Сэрэн Дондуб Түбэдые эзэлэн тэрэниие хорооһониинь Түбэдтэ нэлээн дэмжэлиг хүлээһэные үл тоон Манжын Энхэ Амгалан хаан түргэн арга хэмжээ абажа 1718 ондо Һасада сэрэг оруулһан болобошье бута сохигдобо. 1720 ондо Энхэ Амгалан хаан дахин үлэмжэхэн хүсээр добтолжо Зүүнгарые Түбэдһээ гаргажа Галсан Жамсые Гүмбүмһээ Һасада абашаран 1721 ондо 7-р Далай Ламаар суулгаба.




#Article 310: 2-р Далай Лама (125 words)


Үндэр гэгээн хоёрдугаар Далай Лама Гэндэн Жамсо (, 1476-1542) 1476 ондо Ү-Цанг нютагай Танай гэдэг газарта Улаанай шажантан Гунгаа Жалсангэйдэ мэндэлбэ. Гэхэдээ Сажа Бандидында бэшэ шүү. 3 наһандаа Гэндэндүбэй хойто дүрээр тодорһон. Тэрэ үедэ “Далай Лама” гэдэг нэрэ үгы байба. 11 наһандаа Даша Лхунбо хиидтэ залагдан, шажанай анханай болбосорол эзэмшэжэ, 19 наһатайдаа Брайбун хиидтэ ерэжэ бүрэн гүйсээжэ түгэсхэбэ. Тэрэ нютаг ороноороо аялан, хэрэн бэдэржэ номой буян үйлэддэг байһан болоод иигэжэ ябахадаа 1509 ондо Шойнхор Жалгун хиидые үндэһэлбэ. Энэ мэтэ үргэн түмэндэ ойро байһанаар Гэндэн Жамсын нэрэ хүндэ маша ехэ үдхэһэн болоод Брайбун хиидэй Гандан дасаные байгуулба. Тэрэ ордондо гурбадугаар, дүрбэдүгээр, табадугаар Далай Ламанар заларжа байһан болоод хожом түүниие V Далай лама Ботала ордон болгожо үргэжүүлһэн юм. Тэрэ 1542 ондо 67 наһандаа Брайбун хиидтэ таалал түгэсөө.




#Article 311: 3-р Далай Лама (133 words)


Үндэр гэгээн гурбадугаар Далай Лама Соном Жамсо (, 1476-1542) Лхасын ойролсоо Толунда 1543 ондо Намжил Дагбын гэр бүлэдэ мэндэлжэ, дүрбэн наһандаа тодоржо, Брайбун хиидтэ заларба. Долоон наһандаа Брайбунай хамба лама Содном Дагбада шаби орожо гэсэлэй санбаар абаа. Тэрбээр 11 наһатайдаа Брайбун хиидэй хамба лама болоо. Монголой Алтан хаанай уралигаар 1578 оной 5-р һарада Хүхэ-Нуурта ерэжэ Алтан хаантай золгобо. Алтан хаан энэ уулзалтын үеээр “Оройн дээдэ Ошордари Далай лама” сула анха үргэһэнһөө хожом энэ нэрэ дэлхэй дахинаа хүрэжэ алдараа. Содном Жамса Далай лама Монголдо шарын шажан дэлгэрүүлхэд ехэхэн үүргэ гүйсэдхэһэн гэдэг. 1583 ондо Гүмбүм хиидые үндэһэлжэ, Богдо Зонхобын түрэһэн нютагта шажан ехээр дэлгэрүүлһэн байна. Тэрбээр хоёрдахи удаагаа Алтан хаанай уралигаар Монголдо ерэхэ замдаа 1588 ондо 46 наһандаа таалал түгэсөө. Монголдо шажан дэлгэрүүлһэн ябадалынь Юань гүрэнэй үедэ Сажа Бандида Гунгаа Жалсангай үндэһэлһэниие үргэлжэлүүлһэн хэрэг байба.




#Article 312: 6-р Далай Лама (139 words)


Үндэр гэгээн зургаадугаар Далай Лама Цаньян Жамсо (, 1683-1706) Урда Түбэдэй Лахгилсүмэ гэдэг газар 1683 ондо мэндэлбэ. Түрүүшын Далай лама наһа бараһанай дараа Юрэнхы сайд Санжаа Жамсо тэрэниие уридын Далай ламын дүрэ хэмээн танижа, маша нюусаар ордондо абшаран болбосорол олгобо. Харин олон ниитэдэ 1696 ондо сая V Далай Лама наһа бараһаниинь ил болоһоноор Цаньян Жамсые 1697 ондо 14 наһатайдань Лхасын Бодалада албан ёһоор залажа баталба. Цаньян Жамсонь ирагуу найраг бэшэдэг, эхэнэр абаһан, архи дараһанһаа татгалзадаггүй байһанаараа бусад Далай Ламанарһаа илгардаг болоод Бодалын дотоодо ордонһоо гадна Лхаса хотодо наргижа сэнгэдэг байһан гэдэг. Цаньян Жамсо лама 24 наһатайдаа наһа бараһан гэхэ болобошье 1746 он хүрэтэр Монгол нютагта амидаржа байһан гэхэнь бии. Тэрэниие худалаа наһа баруулхад 1707 ондо Манжанарай хадхаасаар Түбэдэй Лхасын хаан Еше Жамсо гэгшые VI Далай лама гэжэ үргэмжэлһэн болобошье Түбэдэй хара, шара арад түмэн хуурамжа гэжэ үл хэрэгсэжэ байба.




#Article 313: 7-р Далай Лама (146 words)


Үндэр гэгээн долоодугаар Далай Лама Галсан Жамсо (, 1708-1757) 1708 ондо Кхамай Литэндэ мэндэлбэ. 8 наһатайдаа хиитдэ һуужа, 9 наһатайдаа Гүмбүм хиидтэ залагдаһан байна. 1719 ондо тэрэниие үмэнэхи Далай Ламые жанажа халаһаниинь үнэн гэжэ Далай Ламада үргэмжэлхэд 12 наһатай байгаа. 1720 ондо Бодала ордондо залагдажа, V Баншан Богдодо шаби орожо гэсэлэй санбаар, хорин наһатайдаа гэлэнгэй санбаар абаа. Энэ үедэ Түбэдэй изагууртануудай дунда эрхэ мэдэл булаасалдаһан тэмсэл гаража шэрүүн болоһоноор барахагүй үргэлжэ үймээн самуунтай байха болобо. Манзын хаан энэ ябадалые улам дэбэргэжэ байһан болоод Зүүнгарын монголшууд эсэргүүсн тэмсэжэ магадгүй ушар Далай Ламые хэһэг зуур Лхасаһаа шэлжүүлэн Зүүнгар, Манза хоёр найрамдалай хэрээ байгуулһанай дараа сая Лхасада бусаажа ерүүлбэ. 1751 ондо Манзын захиргаа Түбэдэй талаар шэнэ хуули гаргажа, Юрэнхы сайдай албан тушаалые буулгажа, Манзаһаа Түбэдые шууд ударидаха засаг байгуулжа, монголшуудтай харилсаа тогтоохые хатуу хориглоһоной дараа Далай Ламада засагай эрхые үгэбэ. VII Далай Лама 1757 ондо табин наһандаа таалал түгэсэбэ.




#Article 314: 13-р Далай Лама (163 words)


Үндэр гэгээн арбан гурбадугаар Далай Лама Түбдэн Жамсо (, 1876 оной 2 һарын 12 — 1933 оной 12 һарын 17) 1874 ондо Һасада ойрохон Ландүн тосхондо түрөө. Далай Ламын дүрдэ танигдаһанай дараа 1877 ондо Һасада залаа. 1879 ондо Бодала ордондо шэрээндэ залаха ехэ ёһолол үйлэдбэ. Тэрэниие түрын эрхэ бариха үедэ гараһан гол өөршэлэлтэ гэбэл Манзын оролсоо сула боложо, нүгөө талаһаа англишуудай санаархал ехэдхэжэ байба. 1895 ондо 20 наһатайдаа Засагай газараа бүрэн хинаха болобо. Англиин сэрэг 1904 ондо Һасада ороһоноор Монголдо ерэжэ Ородһоо туһаламжа абахые зориһон болобошье Ород-Японой дайн боложо байһан ушар аргагүйн эрхэндэ бусаба. Хэдэн жэл Далай Лама Хитадай нютагаар аялжа 1909 ондо бусаба. Удалгүй Хитадай сэрэг Түбэд рүү ороһон ушар Энэдхэг ябаа. 1911 оной хубисхалай дараа Манза Чин улас унажа, Далай Лама Түбэдтэ эргэн ерэжэ, Үндэһэнэй тусхаар тогтонолоо зарлаба. Тэрэ Европо-Японой загбараар санхүү, сэрэг, засаг захиргаанай өөршэлэлтэ хэжэ Түбэдые оршон үеын улас орон болгоход анхаарба. Харамсалтайнь Түбэдэй тусгаар тогтонолые дэлхэй ниитэ хүлээн зүбшөөрөөгүйд ехэд сэдьхэлээр унажа ябаһан болоод 1933 ондо таалал түгэсөө.




#Article 315: Толгойн сааза (566 words)


Толгойн сааза () — ами наһаяа абаха аргаар хэһээлтэ юм. Саазаар абаха яла бол гэмтэ хэрэг үйлэдһэн хүнды түрэһөө шиидхэжэ бай ялын дээдэ хэмжээ юм.

Дэлхэйн 60-аад улас саазалха ялые хүсэнгүй болгоод байгаа ажа. Эдэгээр уласай олон ниитэ саазаар абаха ялые хуулишилһан алалга гэжэ үзэнэ. 26 орон хуулиин заалтатай болобошье саазалха яла оноохогүй болоо. 15 улас тун онсогой тохёолдолдо хэрэглэжэ байна. Харин 94 улас үргэлжэлүүлэн саазалсаар байгаа ажа.

Хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ саазалан хороохо тоогүй олон арга бодожо олоһон гэдэг. Тэрэһээ мартагдахаар бэшэ үды болотор хэрэглэжэ байгаань буудаха, сахилгаан һандалда һуулгаха, хоротой таряа хэхэ, хоротой хэгээр утаха, толгойень сабшаха, сулуугаар шэдэхэ, ангал руу нидхэхэ зэргэ арганууд түгээмэл хэрэглэгдэдэг гэнэ.

Зорюулалтын табасан, модоной мүшэр түдыгүй, һалан дээрэ зооһон шондо дүүжэлдэг уламжалал зарим орондо эртэһээ нааша байгаа. Үхэдэл тээһэн сал голоор урдажа ябахые эрэг дээрэ байһан хүмүүн хаража хүмүүжэнэ хэмээн эрхэ баригшад үзэдэг байна. Мүнөөдэр дэлхэйн 50 үлүү орон дүүжэлэн хороохо яла оноожо байна.

Хамагай түгээмэл арга. Ехэнхи орондо буудан хороохо ялые үнэ түлбэригүй хэдэг. Энэниие тодоруулдагай ушарынь фашис Германида саазалуулһан хүнэй гэр бүлээр саазын зардалые нүхэн түлүүлдэг байһантай холбоотой ажа байгаа. Иракай эрхэ баригшад самуун дэгдээһэн курдуудые саазалһанай дараа гэр бүлэһээнь 300 динар абадаг байһан ажа байгаа. Һуманай болон буунай элэгдэл хорогдолой түлэбэри хэгээгүй хитадууд хамаатан саданайхаа хүнэй үхээрые абажа шададаггүй гэнэ.

Энэ хуулишалаһан алалгые гүйсэдхэхэд гүйсэдхэгшын ур шадабари маша ехэ үүргэтэй. Хоёр зуунай тэртээ Франциин агуу ехэ хубисхалай үедэ нэгэ ээлжэндэ нэгэ хүн 60 үлүү толгой сабшажа ехэхэн сусадаг байһан ажа байгаа. Иимэдэ доктор Ж. Гильотен гэгшэ зорюулалтын машина бүтээжэ хубисхалшадта туһалһан байна. 160 кг-ай шэгнүүртэй хурса хутага бүхы энэ түхөөрэмжые зохёогшынхинь нэрээр нэрэгдэһэн. ХХI зуунай эхиндэ хүнэй толгой сабшажа саазалха ялые зүбхэн Саудын Арабда хэрэглэжэ байна.  Хара тамхинай наймаашадые саазалха хуули 1980-аад ондо гараһанһаа хойшо энэ уласта 100 үлүү хүнэй толгойе сабшаба.

АНУ-ай ехэнхи можодо энэ аргые хэрэглэдэг. Хүнэй судасаар ороһон таряа ухаан алдуулжа балсанг һулруулжа, уушиг зүрхэнэй ажалалгаае зогсооно.

Тусхай ушаралда хорото хиигээр утаха аргые фашис Германида буса Зүблэлтэ Холбоодо һанаашалба. Дотоодые хамгаалахын ажалтан И.Д.Берг гэгшэ автомашинын утаае тэбэш рүү оруулан хэрэгтэнүүдые хородуулжа хороохо арга бодожо олоһон байна. Хорото хиин аргые 1956 онһоо АНУ-да хэрэглэжэ эхилбэ. Цианитай калиие хүшэлдэ хэхэд илгарха хиигээр хэрэгтэниие хородуулдаг байна.

Энэниие агуу ехэ зохёон бүтээгшэ Томас Эдисон бүтээбэ. Түшлэгтэ һуудалда һуулгажа хүлэһэн хүнэй толгой ба хүлдэнь зэд электрод холбоно. 1900 вольтын хүсэдэл үгэхэд хүнэй зүрхэн яажашье тэһэхэ бэлэй. АНУ-да сахилгаан һуудал дээрэ һуулгаха ялые гүйсэдхэдэг.

Хүн түрэлхитэнэй эртэнэй үедэ хүн болгон сүлөөтэй оролсохо боломжотой арадай сааза байгаа. Одоо энэ аргые зургаан улас хэрэглэдэг ажа. Хэрэгтэнг шондо дүүжэлжэ байгаад шулуу нүүлгэнэ. Эндэһээ хэрэгтэнэй тархинай гэмтэлынь үхэлдэ хүргэхэ гол шалтагаан болоно.

Иракда энэ саазые хэрэглэдэг байгаа. Хүшэлээр дүүргэһэн цементэн онгосондо эхилээд хэрэгтэнэй гар, хүлые дүрэнэ. Энэ аргаар Ливанай коммунис намай түб хорооной нарин бэшэгэй дарга Ф.Хелүг саазалба.

Манай эринэй үмэнэхи үеһөө уламжалагдаһан энэ аргые дэлхэйн 2-р дайнай үедэ фашис германиинхан хэрэглэжэ байгаа. Дараань улаан хамгаалагшадай үедэ Хитадууд хэрэглэжэ байһан болоод 770-аад жэлэй үмэнэ Хубилай хаанай Юниан можодо абаашаһан монголшуудые иигэжэ саазалһан түүхэ байдаг. Харин одоо Лалын зарим оронууд энэ аргые хэрэглэжэ байна.

Дэлхэйн 13 орондо хэрэгтэниие наһа харгалзахагүй саазалжа байна. Энэниие эрхэ сүлөөтэ АНУ-да хэдэг, тухайлбал Луизиана, Арканзас можодо 15 наһатай, Миссисипида 14-тэй, Флоридада 13-тай хүүгэдые саазалан хорооһон бол Иранда 10 наһатай хүүгэдые жэрэмһэн эмэгтэйн хамта саазалба. Һүүлын арбан үлүү жэлдэ Иранай 13 хүүгоэд хуулишалаһан аллагад үртэһэн байна. Ехэнхи уласта эхэ оронһоо урбаһан тохёолдолдо ялын дээдэ хэмжээ оноодог. Зарим улас орон өөрын зан заншалай үбэрмүсэ онсолгоо хадгалха зорилгоор саазалха ялые хэрэгжүүлдэг байна.




#Article 316: Мадрид (289 words)


Мадрид () — Испаниин ниислэл хото юм.

Тус хотонь Испани уласай засаг захиргаанай түб гү, али ниислэл хото болоод Ибериин хахад аралай эдэй засагай гол түбүүдэй нэгэ юм. Түүншэлэн Мадрид можо улас, түүниие бүридүүлхэ сорын ганса можо болохо Мадрид можын түб болоно.

Европын холбооной гишүүн уласуудай ниислэлнүүд дунда хүн зоноороо Лондон, Берлин хоёр дараа орохо томо хото юм.

Мадрид хотын нэрэ түүхын һорболжо бэшэгтэ анха 9-р зуунда бэшэгдэһэн байдаг болоод Кордовын халифта уласай хаан I Мухаммед одоогой хаанай ордон байрлажа бай газарта бишыхан шэлтэгэн бариха тушаал гаргажа байгаа. Уг шэлтэгэнтэй хамта сайза баригдаһан байна. Тэрэнэй хажуугаар урдаха Мансанарес голые араб хэлээр Ал Мажурид (, уһанай эхэ гэһэн удха) гэдэг байһанһаа хотын нэрэ үүсэбэ.

Толедодо ниислэлтэй Кастилиин хаанта улас, Сарагосада түблэрхэ Арагоной хаанта улас нэгэдһэнэй дараа 16-р зуунда Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй хаан I Карлосой ударидалгаар Испаниин хаанта улас бии болоо. 1561 ондо II Фелипе өөрын ордониие Мадридта шэлжүүлһэн юм. 1601-1606 онуудта III Фелипе Вальядолидто ниислэллэжэ байһаниие эс тоособол Испаниин алтан үеһээ эхилэн Мадридынь шэнэ түбиһээ шудхаха баялгын үрээр хүгжэн сэсэглэбэ.

Испаниин эргэнэй дайнай үе гү, али 1936-1939 ондо Мадрид хотын гудамжанаа тулаан боложо байгаа. Хотые Арадай Фронтын засагай газар мэдэлдээ байлгажа байһан болобошье 1936 оной 11 һарада хотын баруун талаһаа Франкогой армиин дабшалта эхилжэ, 3 жэл бүһэлэлтэдэ байһанай эсэстэ буужа үгэбэ. Тус тулалдаанай үеээр Мадридта хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ анха удаа жирэй эргэдые агаарһаа бүмбэгдэһэн гэдэг.

Франкогой дэглэмэй үедэ Мадрид хотын урда хэһэг ажа үйлэдбэрижэжэ, хүдөөнһөө эргэд ехээр шэлжэн һуурижаһан байна. Франкое наһа бараһанай дараа I Хуан Карлос хаан шэрээндэ һуужа, арадшалһан улас болохо замдаа ороһоноор Мадрид хото Ибериин хахад арал улас түрэ, эдэй засагай түб болохо байра һууряа бэхэжүүлбэ.

Тус хото 2012, 2016 оной олимпиин наадамые зохёон ябуулхаар нэрээ дэбшүүлһэншье илагдаба.

Мадридынь Испанидаа хамагай ехэ жуулшад ошодог газар юм.




#Article 317: Римэй эзэнтэ гүрэн (349 words)


Римэй эзэнтэ гүрэн () эртын Римэй соёл эргэншэлэй Республикын даарахи үе шата болоод засаглалай автократи хэлбэриие абажа, Европо, Газарай дундада тэнгисэй эргэн тойрондо асар томо нютаг дэбисхэр эзэлжэ байһанаараа онсолиг юм. Энэ нэрэ томьёогоор анханай эзэн хаан Октавиан Августай үе болон тэрэнэй дараахи хугасааные элирхылдэг.

Энэ үмэнэ байһан Римэй Республика хэд хэдэн удаагай эргэнэй дайнаар һуларжа, доройтобо. Республикын хожуу үеын тэмсэлэй үеээр олон зуун сенаторнууд алуулһан гү, али үхэхэд Римэй сенат эхинэй үедэ Анхадугаар триумвиратай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байһан бол хожом Хоёрдугаар триумвиратай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байба. Республикаһаа эзэнтэ гүрэн рүү шэлжэһэн шэлжэлтые хэд хэдэн үйлэ ябадалаар тэмдэглэхэ һанал байдаг. Энэниин дотор Юлий Цезарь  44 ондо Римэй диктатороор наһан туршадаа томилогдоһон ябадал, Актиумын тулалдаан ( 31 оной 9 дүгээр һарын 2), Римэй сенат Октавианда хүндэтэ Август ( 27 оной 1 дүгээр һарын 4) сула үгэһэн ябадалаар тэмдэглэхэ һанал гаража байба. Октавиан/Август Римэй Республикые абарһанаа албан ёһоор тунхаглажа, эрхэ мэдэлээ Республикын хэлбэриин доро болгоомжотой нуун далдалжа байба. Тухайлбал консулнууд һунгагдаһан байһан, плебейшүүдэй трибунанууд хуули тогтоомжо һанал болгожо байһан, сенаторнууд Римэй курияда мэтгэлсэсээр байба. Гэбэш бүхы зүйлэдэ нүлөөлжэ, эсэсэй шиидбэриие хинадаг байһан хүниинь Октавиан болон тэрэнэй дараа гаража ерэһэн бүхы эзэн хаан байгаа. Тэрэ шаардалга гарабал Римэй легионууд тэрэниие дэмжэжэ байба.

Лата хэлэнэй Imperium Romanum (Римэй эзэнтэ гүрэн) гэхэ нэрэ томьёонь магадгүй хамагай һайн танигдаһан латин үгэ юм. Энэ нэр томьёоной imperium гэхэ үгэнь Римэй сэрэгэй захирагша — императорта дагаар ороһон хүнэй амидаралай хүрээг элидхэдэг юм (жэшээлбэл хүмүүн бүхы зарим улас орон — газар нютаг). Римэй тэлэлтэ бүгэдэ найрамдаха уласай үедэ эхилһэн болобошье эзэн хаан Траянай үедэ оргилдоо хүрэбэ. Нютаг дэбисхэрэй тэлэлтын энэ оргил үедэ Римэй эзэнтэ гүрэн 6,5 сая оршом км² хуурай газарые хамаржа байлаа. Эзэнтэ гүрэн үргэн уудам нютаг дэбисхэрые удаан хугасаанда харьяалжа байһан ушарһаа дэлхэйн улас оронуудай хэлэн, шажан, уран барилга, гүн ухаан, хуули, засаглалда нүлөөлһэн нүлөөлэл мүнөөе хүрэтэр хадгалагдаһанаар ерэһэн.

 III зуунай һүүлээр Диоклетиан үргэн уудам нютаг дэбисхэрые ударидалга доороо нэгэдхэн барижа байхын тулада эрхэ мэдэлые хамтаран түрэ баригша эзэн хаадай дунда хубааха практика тогтообо. Дараашын хэдэн арбан жэлэй турша эзэнтэ гүрэн гол түлэб зүүн/баруун тэнхэлгын дагуу хубаагдаха болоһон. 395 ондо I Феодосий наһа бараһанай дараа эзэнтэ гүрэн һүүлын удаа хубаагдаба.




#Article 318: Бодосой түлэб (321 words)


Бодосой түлэб гү, али агрегат түлэб — тодорхой зарим нэгэ температурын болон даралтын интервалда өөршэлэгдөөгүй иимэ шэнжэ шанараар тодорхойлогдоһон түлэб:

Молекулануудай хоорондо таталсаха түлхэлсэхэ хүсэнүүдэй али алинь үйлэшэлдэг. Молекулануудай харилсан үйлэшэлэлэй эдэгээр хүсэнүүдые молекула хүсэн гэнэ. Молекулануудай харилсан таталсадаггүй бол бүхы бодос хиин түлэбтэ байха байһан. Таталсаха хүсэнэй үйлэшэлээр молекуланууд барисалдажа шэнгэн, хатуу бэеэ үүдхэдэг. Хатуу бэеэ һунгажа таһалхада хүсэн үйлэшэлдэг, шэнгэнэй 2 дуһал хоорондо ниилэдэг, шэнгэн хатуу бэеэ норгодог зэрэгынь молекулануудай таталсаха хүсэнэй үрэ дүн юмаа. Молекуланууд бэе бэедээ маша ехэ дүтэлэлгэ тэдэгээрэй хоорондо түлхэлсэхэ хүсэн үйлэшэлнэ. Хатуу шэнгэн бэе бараг шахагдадагггүй, хиин эзэлхүүные түгэсхэлгүй багадхан шахажа болодоггүй шалтагааниинь түлхэлсэхэ хүсэнэй нүлөө юм.

Молекулануудай хоорондохо таталсаха түлхэлсэхэ хүсэнүүдые нэгэдхэн молекулануудай харилсан үйлэшэлэлэй хүсэн гэнэ. Нэгэ молекулын электронуудай ба өөр молекулануудай атомуудай сүм эсэргүү сэнэгтэй ушарһаа таталсана. Гэтэл нэгэ молекулын эжэл сэнэгтэй элекронууд түлхэлсэнэ. Сүмүүдэй хоорондошье түлхэлсэхэ хүсэн үйлэшэлнэ.

Бодос хии, шэнгэн, хатуу түлэбтэ оршоно. Энэ түлэбые агрегат түлэб гэнэ.

Хии дэхи атом молекулануудай хоорондохо зай молекулын диаметрһээ олон дахин ехэ байдаг. Молекуланууд секундада хэдэн зуун метр хурдатай хүдэлжэ байхадаа хоорондоо мүргэлдэжэ өөр өөр зүгтэ зайладаг. Иимэһээ хиин хэмжээ хизгааргүй тэлэхэ боломжотой, өөрын эзэлхүүн, хэлбэр дүрсэгүй.

Шэнгэн дэхи молекуланууд бэе бэедээ бараг хүрэлсэжэ нягта байрлана. Иимэдэ молекула бүхэн зэргэлдээ молекулануудайхаа хүрээлэлдэ оршоно. Молекуланууд тэнсэбэриин байранда хэлбэлзэжэ хүдэлнэ. Гэбэшье шэнгэнэй молекула топорхой хугасаанай дараа тэнсэбэриин байраа орхон нүүнэ. Тэнсэбэриин байранда байха хугасаае һуурин амидарха хугасаа гэнэ. Температурые нэмэгдүүлхэд һуурин амидарха хугасаа багадна. Шэнгэные шахахад молекуланууд деформацилагдана. Үүндэ шэнгэн бараг шахагдадаггүйн ушар оршоно. Шэнгэн урдамдхай өөрөөр хэлэбэл хэлбэри дүрсээ хадгалдаггүй ушарынь шэнгэнэй молекуланууд гаднын хүсэнэй дагуу шэлжэдэгтэ оршоно.

Хатуу бэе дэхи атом молекуланууд тэнсэбэриин байранайхаа оршом бүхы шэглэлдэ хэлэбэлзэжэ байдаг. Тэнсэбэриин байраа орходоггүй ушарынь эзэлхүүн хэлбэри дүрсээ хадгална. Хатуу бэеын атом ба ионуудай хэлбэлзэхэ хүдэлөөнэй тэнсэбэриин байрын түбые холбобол зүб хэлбэритэй огторгойн тор үүдэнэ. Үүные кристалл тор гэнэ.

Плазма дүрбэдэхи агрегат түлэб гэжэ. Энэ түлэб саармаг атом (гү, али молекулануудай) болон түлэбэри тоосонсор (ион, электронууд) бүридэһэн бүрэн гү, али хэһэгшэлэн ионизацилагдаһан хии юм.




#Article 319: Хии (122 words)


Хиин түлэб, мүн баһа газ ( — хаос гү, али эмхэ замбараагүй) — бодосой нэгэн түлэб. Хиин түлэбэй бүридүүлэгшэ хэһэгүүдынь (молекула, атом, ион) хоорондоо маша сул холбоотой ба ехэ хүдэлөөнтэй байдаг. Хиин хэһэгүүд бараг сүлөөтэй, эмхэ замбараагүй хүдэлжэ байдаг. Эдэгээр хэһэгүүд иимэ хүдэлхэ үедээ хоорондоо мүргэлдэжэ, энэ үедэ тэдэнэй хүдэлөөнэй шэнжэ шанар эрэс өөршэлэгдэнэ.

Тогтобортой шэнгэн эсэбэл хатуу бэеын түлэбые агуулдаг бодосуудай хубида тэдэгээрэй хиин түлэбые уурал гэжэ нэрлэдэг.

Шэнгэнтэй нэгэн адли хиинь урдадаг ба деформациие эсэргүүсэдэг. Шэнгэнһээ илгаатайнь хиинь сүлөөтэ гадаргууе, тодорхой эзлэхүүные үүдхэдэггүй ба боломжотой бүхы эзлэхүүные дүүргэхые хэшээдэг.

Хиин түлэбынь огторгойдо хамагай үргэн тархаһан (одон хоорондын бодос, огторгойн тоосонсор, одон, гарагуудай агаар мандал, г.м.) түлэб. Хиинүүдынь химиин янза бүриин шэнжэ шанар агуулдаг. Жэшээнь: инерт хииһээ тэһэржэ дэлбэридэг маша эдибхэтэй хии хүрэтэр.




#Article 320: Хатуу бэе (244 words)


Хатуу бэе буюу хатуу түлэб — бодосой нэгэн түлэб. Хатуу бодосой хубида тэрэнэй жаахан хэһэгүүд болохо молекула, атом, ионуудай хоорондохо зай маша бага ушар тэдэгээрэй харилсан үйлэшэлэл ехэ байна. Хатуу бэетүүд тодорхой хэлбэри дүрсэ, эзлэхүүнтэй байха болоод тэдэгээрэй жаахан хэһэгүүд бэе бэеһээ тодорхой зайда оршоно. Эдэгээр жаахан хэһэгүүд сүлөөтэй урдан шэлжэхгүй зүбхэн эзэлһэн байра оршом хэлбэлзэхэ хүдэлөөндэ оршоно. Хатуу бэетын оршохо хэлбэриие кристалл ба аморф түлэб байдал гэжэ 2 хубаана. Бодос кристалл түлэб байдалда оршоходоо түүнэй жаахан хэһэгүүд орон зайда тодорхой дэс дараалалтайгаар байралан кристалл торые үүдхэнэ. Кристалл бодосуудай онсолиг шэнжэ бол тодорхой температурада хайлна.

Мүн шэнгэн байдалһаа тодорхой температурада сарсана. Аморф түлэб байдалда байгаа бодосой жаахан хэһэгүүдэй байрлалга тодорхой эрэмбэ дараалалтай бэшэ, эмхэ замбараагүй байна. Нэгэ бодос аморф ба кристалл түлэб байдалай алишье хэлбэреэр байжа болоно. Кристалл оронто тор кристалл бодос бүриин кристаллнууд тодорхой хэлбэри дүрсэтэй байна. Натриин хлоридой кристалл шоо дүрбэлжэн, калиин сульфадай кристалл ромб хэлбэритэй, кальциин нитрадай кристалл зүб найман талада байха жэшээтэй. Кристалл оронто торые бүридүүлжэ байгаа жаахан хэһэгэй байдалһаань хамааржа түүниие ионой, атомай, молекулын ба металл оронто тор гэж хубаадаг. Металл оронто тор Металлын кристалл оронто торын зангилаанууд дээрэ уг металлын ион ба сахилгаан саармаг атомууд ээлжэлэн байрлажа, тэдэгээрэй забаһаряар электронууд сүлөөтэй шэлжэн байрлана. Энэ шанар бүхы металлнуудта юрэнхы эжэл байха ушар тэдэ сүм гилтага, уян харимхай, сахилгаан дулаан дамжуулха шанараар түһэтэй байна. Шүлтын металлнууд ба түмэр, хром зэрэг бусад металлнууд голдоо түбтэй шоо дүрбэлжэн, магни, сайр зэрэг металлнууд зургаан талада гонзгой дүрбэлжэн хэлбэриин кристалл оронто тор үүдхэн сарсана.




#Article 321: Хахад дамжуулагша (872 words)


Хахад дамжуулагша (; ХД тэмдэглэгдэһэн) — сахилгаан гүйдэл һайн дамжуулдаг дамжуулагша ба сахилгаан дамжуулдаггүй тусгаарлагша хоёрой дундаха һаармаг шэнжэ шанарые үзүүлдэг материал юм. Хахад дамжуулагшын сахилгаан дамжуулха шадабаринь оршоной сахилгаан орон болон дулаанай хэмһээ шалтагаалжа өөршэлэгдэжэ байдаг. Энэ хомор шэнжэ шанарынь мүнөөнэй сахилгаан түхеэрэмжэдэ шухала хэрэгсээтэй болоод диод, транзистор зэргэ электроникын һуури элемэнтнүүдынь үүн дээрэ үндэһэлэгдэһэн болоно.

Металл дамжуулагшада электронэй урасхал дангаараа сахилгаан дамжалжуулдаг бол, хахад дамжуулагшын хубида элелектронһоо гадна эергэ сэнэгтэй нүхэнэй урасхалшье гэһэн сахилгаан дамжуулалтанда оролсоно. Нүхэниинь электронтой адли бэетэ зүйл бэшэ юм. Юрэнхыдөө бол хаа нэгэ газарһаа электрон ниидэн одоход орондонь үлэхэ эергэ сэнэгтэй хооһон орон зайе нүхэн гэжэ хэлэжэ байгаа юм. Нүхэниинь электронтой адли, хахад дамжуулагша дундуур сүлөөтэй хүдэлхэ боломжотой тула нүхэнэй урасхалынь эергэ сэнэгтэй сахилгаан урасхалые бии болгоно.

Хахад дамжуулагшын гол түүхэй эдынь сахюур ба түүнһээ гадна германи болон бусад олон түрэлэй ниилмэл материалнуудаар хэгдэдэг.

Сахилгаан дамжуулалай хубида дамжуулагша, хүндырүүлэгшэ хоёрой забаһариин байра эзэлдэг бодосые хахад дамжуулагша гэжэ ангилдаг. Байгаалида хахад дамжуулагша ехэ элбэг, газарай хүрһэндэ оршохо бүхы бодосой дэлэнхинь хахад дамжуулагша байдаг. Сахюур, селениинь хахад дамжуулагшада ороно. Хахад дамжуулагшын сахилгаан дамжуулалынь температураһаа онсогой хамаардаг шэнжэ шанараараа металлһаа илгаатай. Хахад дамжуулагшын температура нэмэгдэхэд эсэргүүсэл огсом бууржа сахилгаан дамжуулалынь металлайхатай ойролсоо болодог. Харин бага температурата бараг хүндырүүлэгшэ болодог.
Германи бол 4 валентатай элемент. Түүнэй атом гадна бүрхөөл дотороо, сүмтэйгээ туйлын һула холбоотой 4 элекронтой. Хүршэ зэргэлдээ оршохо 2 атом хоорондоо хос элекроноор харилсан үйлэшэлнэ. Энэниие хос электронто (ковалент) холбооһон гэнэ. Уг холбооһон үүдэхэд атом бүридэ нэгэ электрон оролсоно. Үгэхэ хос электрон холбооһон тасархад һула электрон үүдэнэ. Халааха гэрэлээр үйлэшэлүүлхэ зэргэдэ хахад дамжуулагшын валентын электронуудай кинетик энерги нэмэгдэжэ, электроной холбооһон таһаржа валентын зарим, электрон һула болоно. Һула элэктроной байранда түүнтэй тэнсүү  сэнэгтэй нүхэн үлдэнэ. Энэниие сахилгаан орондо оруулбал электрон, нүхэн харилсан эсэргүү шэглэлдэ хүдэлнэ. Энэниие хахад дамжуулагша доторхи сахилгаан гүйдэл гэнэ. Сэбэр хахад дамжуулагша доторхи электрон, нүхэнэй тоотой тэнсүү. Иимэдэ хахад дамжуулагшань электрон нүхэн гэһэн хоёр сэнэгтэй. Сэбэр хахад дамжуулагшын сахилгаан дамжуулалые түүниин өөрын дамжуулал (индукци) гэнэ.

Сэбэр хахад дамжуулагшын электрон нүхэнэй тоо сөөхэн байдаг ушар дамжуулал муутай байдаг. Гэбэш холисо нэмэгдэхэд дамжуулалынь сайжардаг онсолготой. Хэрбэ хахад дамжуулагша бодосто, түүнһээ олон валентатай элементые холибол валентын дутуу электроной уламһаа сүлөөтэ электроной тоо, ехэдшье электрон дамжуулал замхарна. Иимэ холисые донор холисо гэдэг. Донор холисотой хахад дамжуулагшые n-маягай хахад дамжуулагша гэдэг.

Хэрбэ хахад дамжуулагшые бодосто түүнһээ сөөн валленттай элементые холибол валлентын дутуу электроной уламһаа сүлөөтэ нүхэнэй тоо ехэджэ нүхэн дамжуулал зонхилно. Иимэ холисые акцентор холисо гэнэ. Акцентор холисотой хахад дамжуулагшые р-маягай хахад дамжуулагша гэнэ. Менделеевэй үелхэ системын 5 бүхын фосфор, арсеник донор, холисо бүлэгэй инди боронь акцентор холисо n- ба р-маягай хахад дамжуулагшын дамсжуулалые холисон дамжуулал гэнэ.

N-маягай хахад дамжуулагшын үндэһэн сэнэг зөөгшэнь электрон, үндэһэн бэшэ сэнэг зөөгшэнь нүхэн байна. Харин р-маягай хахад дамжуулагшын үндэһэн сэнэг зөөгшэнь нүхэн, үндэһэн бэшэ сэнэг зөөгшэнь электрон байна. Өөр түрэлэй дамжуулалтай хоёр хахад дамжуулагшын хоорондохи контактикые электрон нүхэнэй шэлжэл гү, али р → n шэлжэлтэ гэнэ. р → n шэлжэлтэ сахилгаан гүйдэлые шууд шэглэлдэ һайн дамжуулдаг. Энэ шэнжэ шанарые диод, транзистор зэргэ хахад дамжуулагша багажада хэрэглэдэг.

Нэгэ р-n шэлжэлтэ бүхы хахад дамжуулагшые багажын диод гэнэ. Хахад дамжуулагшые диодые германи, сахюур зэргэ бодосоор хэдэг. Германиие бүрижэ түүниин гадаргын оршомдо Р түрэлэй дамжуулалтай можо үүдхэнэ. Германи катод инди анод болоно. Үүнһээ гадна p-n хоёр шэлжэлтэ бүхы хахад дамжуулагша багажа транзистор гэжэ байдаг.

Үндэһэн сэнэг зөөгшын үүдхэһэн гүйдэлые диодой шууд гүйдэл гэнэ. Сахилгаан суранзан хэлбэлзэлые үдхэхэ, түүниие гарган абахад хахад дамжуулагшын электрон-нүхэн шэлжэлтын гол шэнжэ шанарые ашаглана. Оршон үедэ энэ зорилгоор хахад дамжуулагша триод гү, али транзесторые үргэн хэрэглэжэ байна.

Хахад дамжуулагшын эсэргүүсэл температураһаа ехэ хамаардаг. Энэ шэнжэ шанарые хахад дамжуулагша бүхы хэлхээгээр гүйхэ гүйдэлэй хүсэнэй хэмжээе ашиглан температурые хэмжэдэг. Иимэ багажые терморезистор гэнэ. Терморезистор бол хамагай хилбарихан хахад дамжуулагша багажа юм. Терморезисторые хэдэн микрометрһээ хэдэн см хүрэтэр хэмжээтэй болоод дугы, цилиндр сабха мэтын олон хэлбэритэй хэдэг. Ехэнхи терморезисторынь 170 К — 570 К хоорондохи температурые хэмжэдэг. Мүн асар үндэр (≈1300 К) асар бага ( -4-80 К) температурые хэмжэдэг терморезистор байдаг. Үүниин туһаламжатайгаар алас зайда оршох юумэнэй температурые хэмжэдэг.
Хахад дамжуулагшые гэрэлээр гэрэлтүүлхэд сахилгаан дамжуулалынь нэмэгдэдэг. Мүн эсэргүүсэлынь өөршэлэгдэнэ. Тиимэ эсэргүүсэлые фоторезистор гэнэ. Хүхэрлиг кадмиһаа тогтодог гэрэл мэдрэмдхые нингэн дабхарга юм.

Дамжуулагша, хахад дамжуулагша, тусгаарлагша гурбын сахилгаан дамжуулха шадабаринь энергиин бүһын бүтэсэтэйнь нягта холбоотой. Дан атом дахи электрониинь тодорхой хэдэн таһаралтатай энергиин удхыел абажа болодог. Харин маша олон атомууд хоорондоо холбогдон металл, хахад дамжуулагша мэтын хатуу бэетэ үүдхэхэ үедэ, тэдэгээрэй энергиин түбшингүүдшье гэһэн маша олоноороо хоорондоо холбогдон хэд хэдэн энергиин можые үүдхэнэ. Гэбэшье бэетын атомай бүтэсэһээ шалтагаалан эдэгээр энергиин можонуудой хоорондо забаһари үүдэхэ ба үүниие хорёотой бүһэ гэнэ. Өөрөөр хэлэбэл хорёотой бүһэнь электрон энергиин абажа болохогүй удхын можо юм.

Электрон агуулха хамагай үндэр энергиин можые валентын бүһэ гэхэ ба металлын хубида валентын бүһэнь тала дунда хүрэтэрээ электроноор дүүрэһэн байна. Иимэдэ, валентын бүһэ дэхи электронууд сүлөөтэй хүдэлжэ сахилгаан гүйдэлые һайн дамжуулна. Харин хахад дамжуулагша болон тусгаарлагшын хубида, валентын бүһэнь һула зайгүй болотороо электроноор дүүрэһэн байна. Энэ хэбээригээ бол эдэгээр материалнуудта сүлөөтэй электрон байхагүй боложо сахилгаан гүйдэл дэмжэхэгүй. Гэбэшье валентын бүһын дээрэхи хорёотой бүһэнь хахад дамжуулагшада харисангүй нам байдаг ушар, валентын бүһэһээ сөөн тооной элетронууд дулаан болон гэрэлэй энергигээр хорёотой бүһые гаталжа дээдэ талын хооһон энергиин бүһэдэ орожо ерэнэ. Энэ бүһые дамжуулалтын бүһэ гэнэ. Энэ үедэ валентын бүһэдэ эдэгээр электроной орондо адли тооной нүхэн үүдэхэ ба дамжуулалтын бүһэ дэхи электрон, валентын бүһэ дэхи нүхэнүүдынь хахад дамжуулагша дотор сүлөөтэй хүдэлжэ сахилгаан дамжуулна.




#Article 322: Сахилгаан гүйдэл (306 words)


Сахилгаан гүйдэл — сахилгаан сэнэгэй урадхал (хүдэлөөн) юм. Сахилгаан сэнэгүүдэй сэгсэтэй хүдэлөөниие сахилгаан гүйдэл гэнэ.

Дамжуулагшад гүйдэл үүдэхэ буюу байжа байхын тулада дараахи 2 нүхэсэл зайлашагүй шаардалигтай.

Гүйдэлэй СИ системэ дэхи нэгэжэнь Ампер болоод нэгэ ампер нь нэг секундэд урсан өнгөрөх нэг кулон цэнэгийн хэмжээгээр илэрхийлэгдэнэ.

Сахилгаан гүйдэлые гүйдэлэй хүсэн гэдэг скаляр хэмжэгдэхүүнээр тодорхойлдог. Нэгэжэ хугасаанда дамжуулагшын хүндэлэн огтололоор үнгэрхэ сэнэгэй хэмжээе гүйдэлэй хүсэн гэнэ

Хэмжээ ба шэглэлынь хугасааһаа хамааржа өөршэлэгдэхэгүй гүйдэлые тогтомол гүйдэл гэнэ.

Гүйдэлэй хүсые дамжуулагшын хүндэлэн огтололын талмайда харисуулһан харисаагаар тодорхойлогдохо хэмжэгдэхүүные гүйдэлэй нягта гэнэ.

Тогтомол гүйдэлэй нягтань нэгэ түрэлэй дамжуулагшын хүндэлэн огтололдо адлихан байна. Иимэдэ  гэжэ оложо болоно. Янза бүриин огтолол бүхы дамжуулагшын гүйдэлэй нягтань тэдэгээрэй хүндэлэн огтололой талмайда урбуу пропорциональ байна.

Дамжууулагшын эергэ сэнэгэй хүдэлөөнэй шигые гүйдэлэй шиг болгон абадаг. Иимэдэ металл доторхи сэнэгэй хүдэлөөнэй шиглэлынь гүйдэлэй шигэй эсэргүү байна. Дамжуулагша доторхи сэнэгтэ хэһэгүүд хурдатай хүдэлдэг. Иимэдэ гүйдэлэй хурдан гэдэгынь дамжуулагша дотор тархаха ц/ороной хурдан юм.

Янза бүриин гэрэл гүйдэлээр ажаллана. Үүнһээс үзэхэд саха/гүйдэл гэрэл, дулаан, суранзан, химиин үйлэшэлгээтэй.
Металл доторхи электронуудай журамлагдаһан хүдэлөөнэй хурдые дараахи томьёогоор тодорхойлно.
.

Эндэһээ гүйдэлэй хүсэн  байна.

Хэлхээнэй хэһэгэй гүйдэлэй хүсэниинь үйлэшэлхэ хүсэдэлдэ шууд дамжуулагчшын эсэргүүсэлдэ урбуу хамааралтай.

Ямаршье сахилгаан хэлхээ гадаада дотоодо хэһэгтэй байдаг. Хэлхээнэй хэрэглэгшэтэй хэһэгые гадаада, гүйдэл үүдхэгшэтэй хэһэгые дотоодо хэһэг гэнэ. Үүнтэй уялдажа хэрэглэгшын / дамжуулагшын / эсэргүүсэлые гадаада, гүйдэл үүдхэгшын
эсэргүүсэлэй дотоодо эсэргүүсэл гэнэ.  эсэргүүсэлтэй дамжуулагша,  дотоодо эсэргүүсэлтэй,  — СХХ-тэй бүтүү хэлхээ абажа үзэе.

Эндэ Джоуль–Ленц хоёрой энерги хубирха ба хадгалагдаха хуулиие ашаглан бүтүү хэлхээн дэхи гүйдэлэй хүсэн -ын хоорондо холбоо тогтооё. Дамжуулагшын хүндэлэн огтололоор  хугасаанда  сэнэг үнгэрһэн гэбэл, энэ сэнэгые шэлжүүлхэ гаднын хүсэнэй ажал  байна.

 ушар  болоно. Хэлхээнэй гадаада дотоодо хэһэгтэ энэ ажал хэхэд дулаан илгарха болоод түүнэй хэмжээнь Джоуль-Ленцын хуули ёһоор
 байна. Энерги хадгалагдаха хуули ёһоор  болоно.  гадаада, дотоодо хэһэг дээрэхи хүсэдэлэй уналта. Иимэдэ  болоно.  томьёое бүтүү хэлхээнэй Омой хуули гэнэ.

Хэрэб  байбал гүйдэл хамагай ехэ удхада хүрэнэ. 




#Article 323: Сахилгаан (166 words)


Сахиggreаан зай () гү, али зайн гал () — сахилгаан сэнэгэй байдалай, үйлэшэлэлэй, хүдэлөөнэй уламһаа үзэгдэл юм. Хубиие грегээр “электрон” гэдэг. Эндэһээ “сахилгаан” гэдэг үгэ гараһан байна. Зүлгэһэнэй дараа өөр бэетые өөртөө татаха болоһон бэеэ сахилгаанжаһан гү, али сэнэглэгдэһэн бэе гэнэ.

Хуба — олон мянган жэлэй үмэнэ дэлхэй дээрэ ургажа байһан шилмүүһэтэ модоной дабирхай, эбонит–хүхэрэй холисо ехэтэй каучук юм байна.

Бэеэ сахилгаанжуулха ба сэнэглэхэд 2 бэе оролсоно. Үрэһэн 2 бэе хоёул сэнэглэгдэжэ бэеэ өөртөө татана. Мүн шүргэлтээр сахилгаанжуулжа сэнэг шэлжүүлжэ болоно.

Эбонитые нооһон / арһаар / зүлгэхэд сүрэгөөр, өөр сабааг нооһоор зүлгэхэд сүргөөр тус тус сэнэглэгдэжэ түлхэлсэнэ. Эбонит сабаанда торгоор зүлгэһэн шэл һабаае ойротуулхад эергэ сэнэгтэй болохо ушар татана. Иимэһээ 2 түрэлэй сэнэг байдаг байна.

Сахилгаан сэгэгые электрометр гэдэг багажаар элирүүлдэг, сэнэгые нэгэ бэеһээ нүгөөд зөөжэ болоно.
Хуба болон эбонит һабаае сэнэглэжэ бортогондо хүргэхэд эжэл сэнэгтэй боложо таталсана. Харин торгоор зүлгэһэн шэл һабаае ойртуулхад таталсана. Үүнһээ 2 түрэлэй сэнэг байдаг гэжэ дүгнэнэ. Ингэжэ эжэл сэнэг түлхэлсэжэ, эсэргүү сэнэг таталсана.

Атомын бүтэсэ: Сүмиие тойрон электрон эргэлдэжэ байдаг.




#Article 324: Сахилгаан суранзан (243 words)


Сахилгаан суранзан — байгаалиин дүрбэн үндэһэн харилсан үйлэшэлэлэй нэгэ. Сахилгаан сэнэгтэй бөөмсын хоорондын харилсан үйлэшэлэлые бии болгодог хүсэн болоод үүнэй ябагаха огторгойн хэһэгые сахилгаан суранзан орон гэнэ.

Татаха хүсые эс тоособол сахилгаан суранзан үйлэшэлэлынь үдэр тутамын амидаралда тохёолдохо бараг бүхы үзэгдэлэй шалтагаан болоно. Жэшээлбэл материаллиг зүйлсые түлхэхэ/татахань бидэнэй болон материаллиг зүйлсын молекуланууд хоорондын хүсэнһээ үүдэнэ. Эдэгээрынь саашалаад атом хоорондын үйлэшэлэлээр бии болодог.

Атом дахи электрон, протонуудые барисалдуулдаг, молекула дахи атомуудые барисалдуулдаг хүсэниинь мүн сахилгаан суранзан хүсэн юм. Иинхүү тус хүсэн атомуудые тойрон эргэхэ электронуудын харилсан үйлэшэлэлэй дүнгдэ үүдэхэ химиин процессуудые мүн захирдаг болоно.

Сахилгаан суранзан хүсэниинь сахилгаан орон, суранзан ороной али алинда элирхыгээр үзэгдэнэ: энэ хоёрынь юрэдөөл сахилгаан суранзангай хоёр түрэхэ, иимэдэ хоорондоо нарин уялдаатай. Сахилгаан орон өөршэлэгдэхэд суранзан орон үүдэжэ, урбуугаараа мүн адляар суранзан ороной өөршэлэлтөөр сахилгаан орон үүдэнэ. Энэ үзэгдэлые сахилгаан суранзан индукцилгэ гэхэ болоод сахилгаан генератор, индукциин мотор, cахилгаанай хубисхуур ажаллаха үндэһэн һуури болоно. Математикын хубида суранзан ба сахилгаан оронуудынь 4-векторын байдалаар харисангы хүдэлөөнөөр солигдодог.

Сахилгаан орониинь сахилгаан потенциал (батарейн хүсэндэл гэхэ мэтэ), сахилгаан гүйдэл (гар шэдэнгээр урдаха сахилгаан гэхэ мэтэ) зэргэ түгээмэл үзэгдэлнүүдэй үрэ дүндэ бии болодог. Суранзан орониинь суранзантай холбогдодог хүсэнэй эхэ үүдэбэри болоно.

Сахилгаан суранзан хүсэниинь фотон, виртуал фотон гэһэн мэдээсэл дамжуулха бөөмсын дамжуулалтаар ажаллана. Бэетүүдынь өөр өөр хоорондоо мэдээсэл дамжуулха бөөм һолилсоһоноор ойлголсохо хүсэн үүдэжэ, һолилсоонь бөөмсүүдые хоорондонь түлхэхэ гү, али татахын орондо эдгээрые һолилсуулха бөөмсүүдэй шэнжэ шанарые өөршэлнэ.

Сахилгаан суранзангай онолой хубидаха судалгаанай үрэ дүндэ 1905 ондо Алберт Айнштайн харисангын тусхай онолые хүгжүүлжэ бии болгобо.




#Article 325: Суранзан орон (216 words)


Суранзан орон — сахилгаан гүйдэл болон суранзан шэнжэ шанартай материалнуудай суранзан нүлөөлэлэй математика тодорхойлолто, тайлбари юм. Суранзан орон дохи алибаа сэг шиглэл болон хэмжээ (ута) хоёроор тодорхойлогдохо ба тиимһээ суранзан орон бол вектор талмай юм. Суранзан орониинь ехэнхдээ Лоренцын хүсээр тодорхойлогдохо ба энэ хүсэниинь сахилгаан сэнэгые хүдэлгэгшэ хүсэн юм. Суранзан орониинь тус тусдаа бэе дааһан болобошье хоорондоо нягта хамааралтай хоёр оронһоо хамаарна. Тэдэгээрые B болон H үзэгээр тэмдэглэнэ.

Хүдэлжэ бай сахилгаан сэнэгүүд болон үндэһэн квант шанартай холбоотой өөрын эгэл хэһэгүүдэй эргэлдэхэ хүдэлөөнһөө суранзан орон үүдэнэ. Харисангын онолоор сахилгаан болон суранзан орониинь нэгэ объектын хоёр харилсан холбоотой үзэл бодол юм. Сахилгаан суранзан орон гэжэ нэрлэгдэдэг энэ ороной бүридэл хэһэг болохо сахилгаан болон суранзан оронуудынь ажаглагша болон сэнэгэй харисангы хурданһаа хамаардаг. Квант физикэдэ сахилгаан суранзан орон квант хэлбэритэ шэлжэһэн байдаг ба фотоной харилсан шэлжэһэнэй үрэ дүндэ сахилгаан суранзан харилсан үйлэшэлэл бии болодог.

Үдэр тутамай амидаралда суранзан орониинь тогтомол суранзануудай үүдхэһэн нэгэ нэгэнээ болон түмэр бэетые татаха ба түлхэхэ үлэ үзэгдэхэ хүсэн байдалаар дайралдадаг. Оршон үеын технологида суранзан орон маша түгээмэл хэрэглэгдэжэ байна. Тухайлбал сахилгаан технологи болон сахилгаан механикын технологида үргэнөөр ашаглажа байна. Дэлхэй өөрөө өөрын гэһэн суранзан оронтой. Энэнь та бидэндэ зүг шэглэл, байрашал тогтооход шухала ажа холбогдолтой. Хуйларһан суранзан оронуудынь сахилгаан мотор болон генераторда ашаглагдадаг. Суранзан хүсэниинь Халлын нүлөөлэлөөр дамжан үнгэржэ бай сэнэг зөөгшэдэй талаар мэдээсэл олгодог.




#Article 326: Масса (236 words)


Масса ( гэхэһээ гаралтай) гэжэ физикын шэнжэлхэ ухаанда алибаа бодосой гурбан шэнжэ шанарай (инерциал масс, эдибхэтэй гравитациин масса, эдибхэгүй гравитациин масса) али нэгые тодорхойлдог хэмжэгдэхүүн юм. Үдэр тутамай амидаралда ехэнхидээ масса гэхые жэн гэдэгтэй эжэл удхаар абадагшье шэнжэлхэ ухаанда хоёр өөр шэнжэ шанар болоно.

Алибаа бэеын инерциал массань хүсэнэй үйлэшэлэл доорохи түүниин хурдадхал юм. Ньютоной хоёрдугаар хуули ёһоор  массатай бэеэ  хүсэнэй үйлэшэлэл дооро оруулбал  хурдадхалые  томьёогоор үгэнэ.

Үүнһээ гадна бэеын массань түүнэй үүдхэһэн гү, али үйлэшэлэл дооро ороһон татаха хүсэнэй хэмжээ юм.  массатай эхинэй бэеэ  хоёрдугаар бэесэ  зайда байралуулбал эхинэй бэень дараахи хэмжээтэй  таталсаха хүсэнэй үйлэшэлэл дооро ородог

үүндэ  нь 6.67 × 10−11 кг−1 м3 с−2 хэмжээтэй гравитациин тогтомол. Энэ хэмжээе заримдаа гравитациин масса гэхэ болоод илгаха шаардалгатай үедэ -р эдибхэтэй гравитациин массые, -р эдибхэгүй гравитациин массые тэмдэглэнэ. 17-р зуунһаа хойшо хэһэн олон туршалтуудай үрэ дүндэ инерциал ба гравитациин массань эжэл болохонь тогтоогдоһон болоод энэ харисангы юрэнхы онолой эквивалентын заршамда тусгагдана.

Харисангы тусхай онолоор тухайн бэеын масса ба энергиин холбоое үзүүлдэг (). Энэ холбооной үрэ дүндэ алибаа бөөмсүүдэй ниитэ массань тус тусын бөөмсын массануудай ниилбэри массаһаа ехэ гү, али бага байжа болодог.

Дэлхэйн гадарга дээрэ бэеын  жэниинь массатай дарааха холбоотой

үүндэ g нь 9.81 м с2 хэмжээтэй дэлхэйн татаха хүсэнэй уламаар үүдэхэ хүндын хүсэнэй хурдадхал. Бэеын жэниинь түүниин оршонһоо хамаардаг бол массань үгы. Жэшээлбэл 50 килограмм массатай бэе дэлхэй дээрэ 491 ньютон жэнтэй бол һара дээрэ энэ бэе юрэдөөл 81.5 ньютон жэнтэй, харин массань өөршэлэгдөөгүй байна.




#Article 327: Хүсэн (100 words)


Хүсэн (франц.,  үгэһээ  тэмдэглэгдэһэн) бодос зүйдэ масса бүхы бэе хурдадхад нүлөөлдэг. Түлхихэ, үргэхэ, татаха зэрэгээр хүсэн үйлэшэлжэ болоно. Бэеын хурдадхалиинь түүндэ үйлэшэлжэ бай бүхы хүсэнэй вектор ниилбэриһээ шууд хамаардаг (үүные тэнсүү үйлэшэлэгшэ хүсэн гү, али дүгнэгшэ хүсэн гэдэг). Томо хэмжээтэй бэесые эргэлдэхэ, деформацида орохо эсэбэл түүн дээрэхи даралта ехэдэхэ зэрэгйэ шалтагааниинь хүсэн байжа болоно. Эргэлдэхэ үзэгдэлые хүсэнэй моментоор тодорхойлдог бол харин деформаци болон даралтые хүсэнэй үүдхэһэн хүсэлигээр тодорхойлжо болоно. 

Бэедэ үйлэшэлжэ бай тэнсүү үйлэшэлэгшэ хүсэниинь математикын хубида тухайн бэеын импульсын моментын хугасааһаа хамаарһан өөрэлэлтэтэй тэнсүү байдаг. Импульсын моментынь вектор хэмжэгдэхүүн (шэглэл болон хэмжээ бүхы) ушар хүсэниинь мүн вектор хэмжэгдэхүүн юм.




#Article 328: Саг хугасаа (414 words)


Саг хугасаа үнгэрһэн, модоо, ерээдүй гэһэн гурбан хэмжээсэтэй байха ба тэдэгээрэй хоорондо үрнэжэ бай үйлэ ябадалай үргэлжэлхэ хугасаанай хэмжүүр болодог. Эртэһээ нааша саг хугасаанай тухай ойлголтонь шажан болоод шэнжэлхэ ухаанай гол шухала һэдэб асуудалай нэгэ байһанаар ерэһэн болоод бүхыл һалбарида хэрэглэхэдэ тохиромжотой байдалаар тодорхойложо ерэһэн болобошье эрдэмтэд үнэндээ тодорхойлжо шадаагүйл байна. Тиимэ болобошье бизнес, үйлэдбэрилэл, спорт, шэнжэлхэ ухаан мүн уралигай һалбаринуудта өөр өөрын гэһэн саг хугасаа хэмжэхэ системые хэрэглэдэг. Гэхэдээ зарим энгиин эргэлзээгүй тодорхойлолтонууд байдаг “саг хугасаанай нэгэ эгшэндэ бүхы зүйл гансал удаа тохёолдодог” “саг хугасаае сагаар хэмжэдэг” гэхэ мэтэ.

Олон алдартай философууд, гүн ухаантануудай дунда саг хугасаанай тухай хоёр илгаатай үзэл баримталал байдаг. Нэгэниинь “саг хугасаа бол оршолон юртэмсын бүтэсын үндэһэн хэһэг болоод бэе дааһан зүйл юм”. Исаак Ньютон энэ үзэлтэй һанал ниилэдэг байһан болоод заримдаа “Ньютоной саг хугасаа” гэжэ нэрэлдэг байгаа.
Үүнэй эсэргүү үзэл һанаань “саг хугасаа бол ямар нэгэн үйлэ ябадал, объектһоо хамааралтай зүйл бэшэ, ямар нэгэн зүйлын урасхал баһа бэшэ болоод харин үйлэ ябадалые жэшэжэ харисуулжа дэһэ дараалалда оруулжа байдаг хүнэй оюун ухаан сэдьхэхын бүтэсэ (оронзай ба тоо дугаартай хамта) юм” гэһэн байдаг. Готтфрид Лайбниц ба Иммануил Кантын энэ хоёрдохи үзэл һанаанай дагуу саг хугасаа бол ямар нэгэн үйлэ ябадал бэшэ мүн ямар нэгэн зүйл бэшэ, тиимэһээ энэнь хэмжэжэ болохогүй, аялжа болохогүй зүйл юм.

Саг хугасаа бол Олон уласай нэгэжын системын үндэһэн долоон физикэ хэмжүүрэй нэгэн юм. Саг хугасаагаар бусад хэмжэгдэхүүные тодорхойлодог. Жэшээлбэл: үнсэг хурдан, тодорхой хугасаанда хэжэ бай эргэлтын тоогоор тодорхойлогдодог. Саг хугасаанай үйлэдэлэй тодорхойлолто, шудалжа хэмжэжэ бай саг хугасаае тодорхой стандартаар тогтооһон өөр нэгэ дабтамжатай саг хугасаагаар хэмжэхэ шаардалга гараһан ба эндэһээ “секундые” хэрэглэхэ болоо. Энэ нэгэжэнь шэнжэлхэ ухаанай шудалгаа шэнжэлгээ болон үдэр тутамай амидаралда маша үргэн хэрэглэгдэдэг. Саг хугасаанай үйлэдэлэй тодорхойлолтонь тооложо хэмжэжэ болодоггүй саг хугасаа гэжэ нэрэлэгдэдэг зүйл гэһэн ойлголтые халажа энэ бол урдан үнгэрдэг, тооложо хэмжэжэ болодог зүйл гэһэн ойлголтые бии болгоһон. Оршолон юртэмсын үргэлжэлһэн саг хугасаанай шудалгаа шэнжэлгээнь саг хугасаан доторхи оронзайн талаархи асуудалые гаргажа ерэһэн ба энэ асуултань байгаалиин шэнжэлхэ ухаанай шэглэлые шудалжа бай оюутадай һуури ажал болодог байна.

Саг хугасаанай хэмжэлтые эрдэмтэд болон технологиин туһаламжатай тодорхойлжо навигаци болон одон орон шудалал ухаанай һуури болоһон. Мүсэлигтэ үйлэ ябадалнууд болон хүдэлөөниинь саг хугасаанай стандарт нэгэжэ байдалаар хэрэглэгдэжэ ерэһэн. Жэшээлбэл: тэнгэри дэхи наранай хүдэлөөн, һарын байрлалга хэлбэри, дүүжин һабалуурын һаблалта мүн зүрхэнэй сохилто зэрэг. Оршон үедэ олон уласай сагай нэгэжэнь “секунда” юм. Секундань цезиин атомай сасаруулха сасарагай үргэлжэлхэ хугасаанаар тодорхойлогдодог. Саг хугасаа мүн ниигэмдэ ехээхэнаша холбогдолтой, “саг бол алтан” гэһэн зүйр үгэнь үдэр хоногой үргэлжэлхэ хугасаа хизгаартай, хүмүүнэй амидарха хугасаашье мүн хизгаартай гэдэгые анхааруулжа байдаг.




#Article 329: Тэнгэриин ван (245 words)


Тэнгэриин ван (, «Тэнгэриин ван одон») — наранай аймагай гурбандахи томо, дүрбэдэхи хүндэ, наранһаа тоолобол долоодохи гараг юм. Тухайн гарагынь эртэ үедэ мэдэгдэжэ байһан 5 гарагтай эжэлээр ил нүдэндэ харагдахашье тодо буса байдал, удаан орбитоһоо шалтагаалжа гарагта тоосогдодоггүй байба. 1781 оной 3 һарын 12-ндо Ноён Уильям Хершель тэнгэриин ванг нээһэные мэдэгдэжэ оршон үеын түүхэндэ наранай аймагай мэдэгдэхэ хилэ хизгаарые ехэдхэһэн анханай тохёолдол боложо байба. Үүнһээ гадна энэнь дуран абайгаар олдоһон анханай гараг байгаа.

Тэнгэриин вангиинь бүтэсээрээ Далайн вангтай түһэтэй болоод бусад хиин гараг Пүрбэ, Бямба илгаатай тула аашад заримдаа мүльһэн гарагууд хэмээн ангилдаг. Атмосферань Пүрбэ, Бямбатай эжэл уһантүрэгшэ, гелиһээ ехэнхидээ тогтохошье бага бусалха температуратай бодос (уһан, аммони, метан, маша бага хэмжээнэй нүүрһэнуһантүрэгшэд) ехэтэйгээрээ онсолиг. наранай аймаг дахи хамагай хүйтэн атмосфератай; хамагай бага темперутурань 49 K (−224 °C). Маша нарин, дабхараануудтай үүлэн бүтэсэтэй болоод хамагай дооронь уһан, хамагай дээдэ дабхараае метан эзлэдэг хэмээн үзэжэ байна. Тэнгэриин вангай сүм хэһэгые мүльһэн, шулуулигһаа тогдог гэжэ үзэдэг.

Тэнгэриин вангиинь сахаригай системэ, суранзан мандал, маша олон дахуултайгаар бусад хиин гарагуудтай эжэл. Эргэхэ тэнхэлигынь нарые тойрохо хабтанда бараг хүрдэгээрээ бусад гарагһаа илгаатай. Иинхүү туйлуудынь бусад гарагай экватор байрлаха газар оршом оршоно. 1986 ондо Вояджер 2 сансарай хүлэгһөө абаһан зурагаар тэнгэриин ваниинь үзэгдэхэ гэрэлээр онсолиг үзэмжэгүй гараг болохонь харагдаба. Харин һүүлшын жэлнүүдтэ дэлхэйһээ ажаглахад экваторэйхинь яг дээрэ наран оршохо сэг ойротход уларилай өөршэлэлтэ, саг агаарай үзэгдэл ехэдэжэ байе ажаглаһан. Тэнгэриин ван дээрэхи һалхинай хурданиинь 250 м/с-д хүрэнэ. (900 км/цаг).

Тэнгэриин вангай англи нэрэ Uranus эртэнэй Грекай тэнгэриин бурхан Уранай нэрээр нэрэлэгдэһэн. ()




#Article 330: Гэрэлэй хурдан (314 words)


Гэрэлэй хурдан — c үзэгээр тэмдэглэгдэдэг физикын тогтомол. Хэмжээнь яг 299,792,458 метр/секунда болоод 300,000 километр/секунда гэһэн ойролсоо удхые үргэнөөр ашагладаг (баруун талын хүһэнэгтэ ашаглан бусад нэгэжүүд дахи удхые харагты). Энэнь хурдыень һааруулха атом, молекула, бусад түрэлэй матери оршон байхагүй вакуумда сахилгаан суранзан сасаралай (радио долгин, үзэгдэхэ гэрэл, гамма долгин гэхэ мэтэ) тархаха хурдан юм.

Хүн түрэлхитэнэй түүхын ябасада гэрэлынь агшан зуурда тархадаг, болбол юрэдөөл маша хурдан тархадаг эсэхэнь мэдэгдэжэ байһангүй. 17-р зуунда Даниин одон орон шудалааша Оле Рёмэр Пүрбын дахуул Иогой үзэгдэхэ хүдэлөөнэй шудалгаа дээрэ үндэһэлэн гэрэл хизгаартай хурдаар тархадаг болохые баталба. Үүнһээ хойшо олон зуунай туршада улам нарин хэмжэлтүүдые хэһэнээр 1975 ондо гэрэлэй хурдые тэрбүмэй дүрбэ нарибшалалтайгаар 299,792,458 м/с болохые тогтообо. 1983 ондо СИ системэдэ метрые 1⁄299,792,458 секундада гэрэлэй тараха хурдан хэмээн тодорхойлһон, иимэдэ мүнөө үедэ c-ын м/с-ээрхи тоон удхань метрын тодорхойлолто ёһоор тогтоһон.

Харисангын тусхай онолоор c-нь орон зайсаг хугасаанай нэгдэһэн бүтэсэдэ орон зай, саг хугасаае холбожо үгэдэг ба үүнэй квадратынь масс-энергиин тэнсэдхэл дахи пропорцилональ тогтомол юм. (E = mc2). Ямаршье инерциал согсо системэдэ сасарагагша, ажаглагша хоёрой харисангы хурдаһаа үл хамааран c бүхыл массгүй бөөм, холбогдохо оронуудай, үүндэ сүлөөтэ орон зай дахи сахилгаан суранзан сасаралай хурдан; мөн татах хүч, гравитацийн оронгийн хурд хэмээн таамаглагдаж буй. Гэрэлэй хурданиинь энерги, матери, мэдээсэл дамжаха хамагай дээдэ хурдан, яагаад гэбэл үүнһээ хурдалбал шалтагаан-үрэ дагабариин зайлшагүй холбоое үгы болгоно. Иимэ түрэлэй согсо системэдэ үрэ дагабари шалтагаанай хаа үмэнэ үзэгдэхэ болоно. Иимэ шалтагаан-үрэ дагабариин хуулиие зүршэһэн тохёолдол байхагүй тула парадокс үүдхэнэ. Гэрэлэй хизгаартай хурданиинь электроникэй түхөөрэмжүүдэй ажаллагаанай хурдые хизгаарладаг хүсэн зүйл. 

Шэл, агаар зэрэг тунгалиг материалаар гэрэлэй тархаха жэнхэни хурданиинь c-һээ бага. c ба тухайн материалда гэрэлэй тархаха v хурдын харисаае материалай n хугарлын элидхэгшэ гэнэ (n = c / v). Жэшээнь үзэгдэхэ гэрэлэй хубида шэлэй хугарлын элидхэгшэнь 1.5 болоод энэнь үзэгдэхэ гэрэл c / 1.5 ≈ 200,000 км/с хурдатай тархадаг гэһэн үгэ. Үзэгдэхэ гэрэлэй хубидаха агаарай хугарлын элидхэгшэнь 1.0003, иинхүү агаар дахи гэрэлэй тархаха хурданиинь вакуумынхитай эжэл.




#Article 331: Һунгадаг механика (563 words)


Һунгадаг механика (энээнэй һалбари болохо Ньютоной механикатай гол түлэб һамууруулдаг) — макро түбшэндэ агаарта хөөржэ бай бэеһээ эхилэн машинай эд анги, мүн замбуулинай бэесэ тухайлбал замбуулинай хүлэг, гараг, одон, юртэмсэнүүд хүдэлөөниие тодорхойлдог физикын онол юм. Энэ хизгаарта (гэрэлэй хурдаһааолон дахин бага) үрэ дүниинь нарибшалал сайтай байдаг ба һунгадаг механикань шэнжэлхэ ухаан болон технологиин хамагай хуушан баһа томо һэдэбүүдэй нэгэ юм.

Механика юрэ буһын үзэгдэлнүүдэй олонхиие шэнжэлхэ ухаанай нээлтэнүүд гарахаһаа бүүр үмэнэ бодито амидарал дээрэ хэрэглэгдэжэ байгаа. Мүнөө үедэ олон шэнэ һалбаринуудта, жэшээнь конденсацилагдаһан ороной физикэ зэргэ һалбаринуудта эршэмтэй шудалгаа үрнэжэ байна.

Механикань объектуудай хүдэлөөн болон тэдэгээртэ үйлэшэлдэг хүсые шудалдаг. Харгалзан үзэдэг хүсэн зүйлнүүдэй дотор: хурдан ба хурдадхал, сула ба хүсэн, момент ба эршэм хүсэн гэхэшэлэн олон зүйл бии. Тэрэшэлэн механикань үешэлһэн хүдэлөөниие шудалдаг, жэшээнь гарагуудай тойрог замай хүдэлөөн, дүүжингэй хэлбэлзэлэл, бодос доторхи долгиной үүдэл зэрэг. Механикын заршамаар ажалладаг түхеэрэмжын тоондо стимул, пружина, гироскоп, араа, хүрдэ, дүүжэн зэргэ багтадаг.

Механикын үндэһые ноён Исаак Ньютон (1643-1727 он) болбосоруулба. Тэрээр хүсэн, хурдадхал болон массын үндэһэн харилсан хамаарлые нээһэн. Ньютон хурдые (), замые (), хугасаан дахи замай хамаарлые (t) гэжэ тодорхойлон бэшээ: (). Хурдадхал () хурдан өөрөө хэшнээн түргэн өөршэлэгдэдэгые () тодорхойлон бэшээ. Зогсонги объектые тодорхой хурдатай болотор ябуулхын тулада түүндэ ямар нэгэн () хүcээр үйлэшэлхэ хэрэгтэй. Хурдадхалай хэмжээнь объектын массаһаа хамаарха болно. Тэрээр хэшнээн хүндэ тусмаа, түды шэнээн ехэ хүсэн гаргажа зааһан хурдадхалда хүргэнэ. Энэ үедэ объектэй үзүүлжэ бай эсэргүүсэлые инерци гэнэ.

Эндэ һунгадаг механикын үндэһэн ойлголтонуудые абажа үзэхэ болоно. Бодито дэлхэйн бэесын хилбаршалһан загбар болохо, хэлбэри хэмжээень үлэ тоосожо болохо материал сэгые абажа үзэдэг. Материал сэгэй хүдэлөөниие түүниин байрлалга, масса мүн түүндэ үйлэшэлжэ бай хүсэн зэргэ үсөөн хэдэн хубисагшаар тодорхойлдог. Эдэгээр хубисагшадые нэгэ бүришэлэн абажа үзэхэ болоно.

Бодито байдал дээрэ һунгадаг механикын шудалдаг бэесэнь үргэлжэ тэг бэшэ хэлбэри, хэмжээтэй байдаг (маша жаахан бөөмсэ тухайлбал электрон зэргые квант механикада нарибшалан шудалдаг). Тэг бэшэ хэлбэри хэмжээтэй өөрөөр хэлбэл хэлбэри хэмжээень тоосохогүй байжа болохогүй бэесын хүдэлөөниинь загбар материал сэгэй хүдэлөөнһөө үлүү ярбагтай байдаг. Ушарынь нэмэлтэ сүлөөгэй зэрэгые тоосохо хэрэгтэй болодог. Жэшээлбэл бейсболой бүмбэгэ хүдэлжэ байха үедээ мүн эргэлдэдэг. Гэхэдээ эдэгээр бэесые маша олон жаахан хоорондоо харилсан үйлэшэлэлсэжэ бай материал сэгүүдһээ бүридэһэн материал сэгэй системэ мэтээр ойлгожо болоно. Материал сэгэй системын массын түбые материал сэг мэтэ түһөөлжэ мүн болоно.

Материал сэгэй шэлжэлтэ болон эсэбэл байрлалгые орон зайда хатуу бэхлэгдэһэн тоололой эхэ О-той харисуулан тодорхойлдог. Ехэбшэлэн тоололой эхэнь координатын системэ дээрэ байрлаһан координатын системые үүндэ ашагладаг. Сэгэй байрлалгые О-һоо сэг хүрэтэрхи r вектороор элирхылдэг. Материал сэгынь тоололой эхэ О-той харисуулхад хүдэлөөнгүй байха албагүй болоод түүниин байрлалга r векторынь һунган абаһан тоололой эхэһээ тооложо эхилһэн хугасаа t-һээ хамаарһан функци байдаг. Айнштайнай харисангын онолһоо үмэнэ (Галилейн харисангы онол гэгдэдэг байһан) хугасаае абсолют нэгэн түрэл гэжэ үзэдэг байһан болоод тухайлбал аливаа хоёр үзэгдэлэй хоорондын үргэлжэлхэ хугасаа бүхы ажаглагшад эжэлхэн гэһэн үг юм. Абсолют хугасааһаа гадна һунгадаг механика дахи орон зайн огторгын шэнжэ шанарые Евклидэй геометригээр тодорхойлдог.

Хурдан гү, али байрлалгын хугасааһаа хамаарһан өөршэлэлтын харисаае байрлалгаһаа хугасаагаар абаһан нэгэдүгээр эрэмбын уламжалалаар элирхылдэг.

Һунгадаг механикада хурдые шууд нэмэжэ, хаһажа болодог. Жэшээлбэл хэрэб нэгэ машина зүүн зүгтэ 60 км/саг хурдатайгаар мүн зүүн зүгтэ 50 км/саг хурдатай ябажа бай өөр нэгэн машиные гүйсэжэ түрүүлхэ үедэ удаан ябажа бай машинын хубида хурдан ябажа бай машинань зүүн зүгтэ 60 − 50 = 10 км/саг хурдатай ябажа бай болоод харин хурдан ябажа бай машинын хубида удаан ябажа бай машинань баруун зүгтэ 10 км/саг хурдатай ябажа байгаа харагдана. Мүн хурданиинь вектор хэмжэгдэхүүн ушар шууд нэмэжэ болодог болоод вектор анализын ёһoop нэмэнэ.




#Article 332: Ньютоной хуулинууд (114 words)


Хүдэлөөнэй тухай Ньютоной хуулинууд гэжэ һунгадаг механикын үндэһэн болодог физикын 3 хуулиие хэлэнэ. Алибаа бэедэ тодорхой хүсөөр үйлэшэлхэд тухайн бэеын үүдхэхэ хүдэлөөниие тайлбарилдаг. Анха Исаак Ньютон 1687 оной 7 һарын 5-нда хэблүүлһэн Байгаалиин философиин математика заршамууд бүтээлдээ эдэгээр хууляа тайлбарилба.

Алибаа бэедэ газаа хүсэн үйлэшэлхэгүй бол тайбан байһан бэе тайбан хэбээрээ, хүдэлөөндэ байһан бэе хүдэлөөндэ хэбээр үлдэнэ.
Ньютоной нэгэдүгээр хуули бүтүү системэдэ хүсэнтэй. Ямаршье хүсэн байхагүй системые бүтүү системэ гэнэ.

m массатай бэедэ F хүсөөр үйлэшэлхэд a хурдадхалые оложо абадаг.
(Хүсэн хурдадхал 2 нэгэ шэглэлтэй)
Хүсые үйлэшэлһэн хугасаагаарынь үржүүлһэные импульс гэнэ.

Алибаа бэе хоёрдохи бэедэ F хүсөөр үйлэшэлхэд хоёрдохи бэень эхинэй бэедэ -F хүсөөр үйлэшэлнэ. F ба -F хоёр эжэл хэмжээтэй болоод эсэргүү шэглэлтэй.




#Article 333: Манжын гүрэн (525 words)


Манжын Цин гүрэн ( дайчин гүрүн, , Цин чао) — 1644 онһоо 1911 он хүрэтэр эдүгээгэй Хитад, Монгол, Тайваниие эрхэшээһэн Манжа үндэһэтэнэй байгуулһан улас юм. Уласай нэрэ Манжа хэлээр Дайчин гүрүн, хитад нанхяадаар Да Чин (大清) гэдэг байһаниинь «ехэ арюун» гэһэн удхатай үгэ юм.

Энэ уласынь анхандаа Хойто Юань болон Нанхяадай Минб уласай тэмсэлые ашаглан гаража ерэһэн нүүдэлшэн арадай улас байһан болобошье анханай жэлнүүдһээ эхилэн хитаджаһан байна.

Уласай албан ёһоной нэрэнь «Ехэ Чин» гүрэн. Анхандаа Монголшуудай дунда Хүндэлэлтэ Хаан хэмээн алдаршаһан Нурхачи баатарай ударидалган доро «Хожуу Цинь улас» (Хожуу Алтан улас) гэжэ нэрэлэгдэжэ байһан болобошье хүү Абахай хаанай үеһөө Монгол, Манжа, Нанхяад хэлэндэ эжэл удхаар хэрэглэгдэхэ «Чин» гэдэг үгээр уласаа нэрэгдэхэ болоо. Ехэ Чин гэхые Нанхяад хэлэндэ Да Чин (大清) гэхэ ба үүниие һунжаруулан мүн загбар эмэжэтэйгээр Дайчин гүрэн гэхэ болоо. Нэрын удхань Ехэ Арюун улас гэһэн удхатай.

Солонгос-Японой дайнай жэлнүүдтэ олон тооной хото, һуурин балгаһа боложо, хүн зониинь хоёр дахин хорогдобо. Газарай кадастрын мэдээгээр дайнай үмэнэ Солонгосой таряалангын талмай 1708 мянган кёль байһан бол 1611 ондо юрэдөө 541 мянган кёль болоһон байна. Энэнь дайнай хүлдэ таряалангын талмай һүйрэһэнһээ гадна баһа феодалнууд дайнай хүндэ байдалаар далимдуулан уласай газарһаа үлэмжэхэные булаан абажа, албан ноогдуулха тоололгоһоо нууһантай холбоотой байна.
Хамжалга таряашадай нэрэ (ноби) тоо эрсэ үһэбэ. Дайнаар ушарһан хохиролоо ноёрхохо ангиинхан тэртээ тэрэгүй хооһорһон таряашадые мүлжэхэ замаар нүхэхые эрэмэлзэжэ байба.

Нурхачи баатар (1575—1626) манжа аймагуудые 1616 ондо нэгэдхээд Монголой Лигдэн хаанда захидал элгээжэ, ниитын дайсан Мин уласай эсэргүү хамтаржа дайтахые һанал болгоһоноор манжын Чин уласай түүхэ эхилнэ. Лигдэн уридань Мин уласые удаа дараа добтолжо, Мин улас Лигдэн хааные алтан мүнгөөр хахуулидаһан тула дахин Хитадтай байлдахые һонирхохогүй байгаа. Мүн Нурхачииие өөртэйнь тэгшэ зиндаанд харисаһанда дургүйсэжэ, хамтаржа ажиллахаһаа тадхалзаһан байна. Тэрэшье байтагай 1618 ондо Мин уластай холбоо тогтоон манжатай байлдаад илагдаба. Тэрэ сагһаа Нурхачи Үбэр Халхын тайжанарые өөртөө татажа сэдьхэлыень урбуулха болоо. Чингис хаан «Бусадай сэдьхэлые эзэл, сэдьхэлыень эзэлһэн байхад бэень хаа одохо» хэмээн һургажа байһан лугаа адли Нурхачи баатар «Дайсанаа зошон болгоё, зошоноо нүхэр болгоё» гэжэ яридаг байба.

Тэгсээр Хоршон, Горлос зэргэ аймагай тайжанар, мүн Үбэр Халхын тайжанар Нурхачитай холбоотон боложо, Лигдэн хаан гансаардаба. Үбэр Халхын тайжанар манжатай холбоо тогтоохдоо Мин уласай эсэргүү хамтаржа байлдана гэжэ тангараглаһан болобошье 1622 ондо Лигдэнэй эсэргүү байлдажа ухарааһан байна. 1623 ондо Лигдэн хаан Үбэр Монголой Түмэд, Ордос зэргэ нютагуудые манжаһаа үрэһэн өөртөө нэгэдхэһэн байна.

 
Манжанууд Үбэр Монголын сэрэгэй хүсэндэ дулдайдан 1640 ондо Бээжинг абажа, Мин уласые мүхөөн, Хитадые эзэлһэн юм. 1670 ондо манжын Энхэ Амгалан хаан Хүхэ нуурые эзэлбэ. 1646—1675 онуудта Үбэр Монголдо Һүнидэй Тэнгис тайжа, Лигдэнэй хүбүүн Эрхэ Хонгор, ажа Абунай, гуша Бүрни ваннар манжын эсэргүү бодоһон болобошье дарагдаһан байна.

Манжын хаад эхин үедээ Монгол хаадай удамай охидһоо хатан буулгадаг байба. Тиимэһээ Энхэ Амгалан хаан тэргүүтэн манжын хаад өөрһэдэйгөө баһахүү Юань уласай хаадай залгамжалагшад гэжэ үзэжэ байба.

Манжын ноёрхолой үедэ феодалой
мүлжэлиг шэрүүдһэниинь
манжа улас Энхэ Амгалан хаанай үеһөө сэсэглэн мандажа Тэнгэриие тэтгэгшэ хаанай үе хүрэтэр үргэлжэлһэн юм.
манжын түримхэйлэгшэд, Монголой шара хара феодалые түшин, хүдэлмэршэн арад, албат, хамжалгын эрхэгүй байдалые уридынхаһаань бүри хүндэрүүлһэн бэлэй.

Монголой тухай манжанарһаа “Монгол саазын бэшэг-т оруулһан хуули сүм феодал ангиин шэнжэ шанартайнь элэрхы юм. Тэдэгээр хуули ёһоор монголой хүдэлмэршэн олоной ажа түрэхэ хамаг юмые нарин шанда дүрэм хэмжээтэй болгожо, монгол газарта манжын хинаха сагдаха дэглэм тогтобо.




#Article 334: Брайбун (180 words)


Брайбун хиид — Гэлүгбын хамагай шухала гурбан хиидүүдэй нэгэ. Лоселинг ба Гоман дасангтай. 1416 ондо Богдо Зонхобын шаби Жамьян Шойжиһоо байгуулагдаһан, Ботала ордоной нээгдэһэнэй үмэнэ эндэ Далай Ламанарай оршон һууха газар байгаа. Соёлой хубисхалай хүрээндэ 1959 ондо хитад коммунистуудһаа хаагдаһанай үмэнэ энэ ехэ дасангда 15 мянган ламанар һуужа байгаа. 250 ламанар зугадаһан ашаар Брайбун хиид Жавахарлал Неруһаа үгэһэн газарта дахин Энэдхэгэй Карнатака можодо байгуулһан байна. Мүнөөдэр Энэдхэгэй Брайбунда 3000 тухай ламанар ажа һуудаг.

Буддын гүн ухаанай һургаал номлолоо мүнөөнэй бидэндэ үлдээн ерэһэн Монголой үе үеын эрдэмтэн мэргэд һуралсан түгэсэжэ, шажан номой эрдэмдэ һуралсажа байһан Брайбун хиидэй Гоман дасанда мүнөөнэй байдалаар 130 тухай лама хубарагууд һуралсажа байна. Гоман дасанда һуража байгаа лама хубарагууд дээрэ Мүн Урда Энэдхэгэй Сэра хиидтэ һуужа байгаа монгол лама хубарагууд нэмэгдэн ерэһэн байгаа. Ниитэдээ 200 оршом Монгол лама хубарагууд ниилэн Монголһоо ошоһон сүсэгтэнүүд, тэдэнээр дамжуулан ниитэ Монголшууудайхаа түлөө ном хураһан юм. Брайбун хиидэй Гоман дасанда Түбэд, Энэдхэг, Халха, Буряад, Хальмаг, Тува, Ород, Хитад, Солонгос, Индонези зэрэг оронһоо ерэһэн 1800 үлүү хубарагууд 16 аймаг, 22 мицанд хамаардаг болоод манай ламанар нэрэ алдарынь эртэһээ алдаршаһан Монгол мицандаа нэгдэн байна.




#Article 335: Телевиз (572 words)


Телевидени ( — алас и  — харанаб; шэнэ латинаар  — алад харалга) — хүдэлөөнтэй зураг ба анирые дамжуулха байгууламжануудай комплекс. Телевидени масс медиагай (Олон Ниитын Хэблэл Мэдээсэлэй Хэрэгсэл) нэгэ шухала һубаг мүн гэдэгые хүлээн зүбшөөрһэн.

Үе үеын олон эрдэмтэдэй хүдэлмэри зүдхэлэй үрэ дүндэ телевидени бии болоһон гэдгые заабал онсолон тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Англиин эрдэмтэн Джеймс Клерк Максвелл (1831—1879) байгаалида сахилгаан суранзан үелзэлэл оршодог тухай таамаглал анха дэбшүүлбэ. Сахилгаан суранзан орон үнэхээр бодитой оршожо байгаае Германиин эрдэмтэн Хайнрих Херц (1857—1894) туршалтаар баталһан юм. Сахилгаан суранзангай тархаха хурдан, түүниин физикэ шэнжэ шанарыешье Херц нариибшалан һудалһан байна. Ород эрдэмтэн Александр Степанович Попов (1859—1905), италиин эрдэмтэн Гульелмо Маркони (1874—1937) хоёр сахилгаан суранзан үелзэлэлые ашаглан агаарай орон зайе ашаглажа ямар нэгэн дохёо дамжуулха арга бодожо олоо. Тэдэниие анха радио зохёон бүтээһэн эрдэмтэд гэжэ үзэдэг. 1880 ондо П. И. Бахметьев дүрсые аласта дамжуулхын тулада эхилээд сахилгаан суранзан орон болгожо задалаад, дараань хүлээн абагшаар эргэжэ суглуулха хэрэгтэй гэдэг һанаае дэбшүүлһэн байна. Үүниин дараа 1884 ондо Германиин эрдэмтэн Паул Нипков дүрсые алас холын орон зайда дамжуулха анханай шиидэлые олобо. Нипковэй һанаашалһан энэ арга дээрэ тулгуурилан 1920 ондо Шотландай зохёон бүтээгшэ Джон Байрда (1888—1946) механик телевизор бүтээһэн юм.

Гадна фото үзэгдэлые ашаглан Петербург хотын технологиин ехэ һургуулиин багша Б. Л. Розинг 1907 ондо мүнөөнэй зурагта ажиллаха үндэһэн заршамые болбосоруулба. Телевидениин саашадай хүгжэлдэ Б. П. Грабовский, С. И. Катаев, П. В. Шматков, В. К. Зворыкин зэргэ олон эрдэмтэд үнэтэй хуби нэмэри оруулһан юм. Юрэнь телевидени гэдэг бол олон хүниин хамтын хүдэлмэриин үрэ дүндэ бии болоһон хамтын бүтээл юм. Одоошье телевидениин материал, техникын бааза шэнэшэлэгдэһээр байна.

Дэлхэйн улас оронуудай туулажа үнгэрүүлһэн түүхэһээнь хамааржа телевидениин хүгжэлэй үе шата харилсан адлигүй байна. Улас бүридэ телевидени байгуулагдаһан саг үе харилсан адлигүй болобошье «туршалтын нэбтэрүүлгэ» ябуулжа байһан һудал үе заабал байдаг. Манай хойто хүршэ Россида телевидениин туршалтын нэбтэрүүлгые 1931 оной 5 һарын 1-ндэ хэһэн байна. Энэһээ нэгэ үдэрэй үмэнэ «Правда» һониндо энэ тухай мэдээсэл хэблэгдэбэ. 5 һарын 1-ндэ Россиин инженернүүд хэд хэдэн гэрэл зурагые дуугүйгээр аласай орон зайда дамжуулһаниинь амжалтатай болоо. Тэгэбэл Германида 1928 ондо телевидениин туршалтын нэбтэрүүлгэ хэжэ байһан тухай баримта байдаг. Телевидениин нэбтэрүүлгые тогтомол ябуулжа эхилһэн дэлхэйн анханай улас бол Ехэ Британи юм. 1936 ондо Ехэ Британиин ниислэл Лондон хотодо «London Television Service» компани тогтомол нэбтэрүүлгэ ябуулха болобо. Харин Россида 1939 оной 3 һарын 10-һаа Телевидениин нэбтэрүүлгэ тогтомол ябаха болоо. Мүн 1939 онһоо Америкын телевидениин түүхэ эхилдэг. 
Америкын радио корпорациин юрэнхылэгшэ Дэвид Сарнов: 

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа телевидениин хүгжэлэй алтан үе ерэһэн юм. Ази, Европо, Латин Америкэ, Африкын оронууд 1950 онһоо хойшо телевиз байгуулба. Ази тибдэ телевиз байгуулһан хамагай анханай орониинь Иран, Филлипин юм. 1953 ондо Филлипиндэ нэгэн зэргэ хоёр телевиз байгуулагдаба. Тайланд уласта 1955 ондо, Энэдхэгтэ 1959 ондо, Малайзи уласта 1963 ондо, Пакистан 1964 ондо, Турк уласта 1968 ондр, Хитад улас 1958 ондо, Солонгос 1956 ондо, Япон 1953 онд телевизтэй болоо. 1970 онһоо телевиз бол масс медиагай нэгэ шухала һубаг мүн гэдэгые хүлээн зүбшөөрһэн.

Интернет түгээмэл тархаха хүрэтэр телевиз хамагай шуурхай мэдээсэлэй хэрэгсэл гэһэн байра һууряа хадгалжа ерэһэн. Хамагай анха 1947 ондо АНУ-да кабелиин телевидени байгуулагдаһан. 1970-аад оной һүүл үеһөө кабелиин һүлжээ ашаглан нэбтэрүүлгэ дамжуулхань улам ехэдхэһэн. Харин 1990 онһоо хойшо посткоммунис оронуудта кабелиин телевидени һунгадаг удхаараа хүгжэжэ эхилбэ. Иигэһэнээр телеһубагай тоошье нэмэгдэһэн байна. 1976 ондо хэмэл дахуулай телевидени бии болобо.

Оршон үедэ хэмэл дахуулай телевиденинь тоон системэ ашаглан дуу дүрсын үндэр шанартай нэбтэрүүлгые үзэгшэдтэ хүргэжэ байна. Мэдээсэлэй технологиин хүгжэлэй үрэ шэмээр IPTV Internet Protocol Television бии боллоо. IPTV хамагай гол дабуу талань дүрсэ бэшэлгые үзээд зогсохогүй түүнтэй холбоотой бусад нэмэлтэ мэдээсэл абаха, нэбтэрүүлгэтэ шууд оролсохо боломжотой. Мүн хэрэглэгшэ хүсэһэн нэбтэрүүлгээ өөртөө тохиромжотой саг үедэ үзэхэ боломжо нээжэ үгэдэг.




#Article 336: Эволюци (307 words)


Эволюци ( — «далбайлгалта») — бол нэгэ үеһөө дараагай үедэ шэлжэхэ удамшаха хубисал юм. Evolutio гэдэгынь дээшэлүүлхэ, дэлгэрүүлхэ гэһэн удхатай латин үгэһөө улбаатай. Эволюци хэмээхэ нэрэ томьёое анха 1762 ондо Швейцариин эрдэмтэн Шарль Бонне хэрэглэбэ. Эволюциин онолые анха 19-р зуунай үедэ Англиин эрдэмтэн Чарльз Дарвин болбосоруулаа. Оршон үедэ эволюциин онолой шудалгаа макроэволюци, микроэволюци гэһэн үндэһэн хоёр түбшэндэ ябагдажа байна. Шэнэ зүйл гаран бүрилдэхэд хүргэдэг популяциин генетикэ, экологиин эргэлтэ бусалтагүй өөршэлэлтын тухай ойлголтые микроэволюци гэдэг. Харин макроэволюциинь зүйлһөө дээшэхи, баг, обог, түрэл гэхэ мэтэ ангилал зүйн нэгэжүүдын гаралга, хүгжэл, өөршэлэлтэтэй холбоотой эволюциин үйлэ ябаса юм. Биологиин эволюциинь ниигэмэй эволюциһээ дараахи 3 шэнжээрээ илгаатай: 

Биологиин хубисал-эволюци бол биологиин шэнжэлхэ ухаанай үндэһэн тулгуури онолнуудай нэгэ мүн. Янза бүриин шалтагаанаар амиды бэеын генэй түбшэндэ гараһан өөршэлэлтэ байгаалиин шалгаралда эбээгдэбэл тухайн бүлэг амитан хубиһан хүгжэдэг амиды байгаалиин юрэнхы зүй тогтолой онолые эволюци гэнэ. Энэ хүгжэлэй гол эхэ үүдэбэриинь тухайн амитанай гендэ гараһан янза бүриин шалтагаантай санамсарггүй өөршэлэлтэ байдаг. Эволциие үйлэшэлжэ бай саг хугасаа, абажа үзэжэ байгаа сар хүрээнһээ хамааруулан макроэволюци, микроэволюци гэжэ хубаажа үзэдэг.

Энэ санамсаргүй өөршэлэлтэ ашагтай байбал дараашан үе удамда дамжан саашад тухайн өөршэлэлтые агуулһан амитад бусадһаа дабуу боломжотойгоор үржэжэ, үрэ түлөө үлдээһэнээр саашад улам түгэлдэржэдэг. Иимэһээ эволюциин эхэ үүдэбэриинь 

Эдэгээрэй үрэ дүндэ нэгэ зүйл амитан, нэгэ һүргын амитандын дотор алаг байдал бии боложо, байгаалиин шэлэлгэдэ харилсан адлигүй харюу үйлэдэл үзүүлдэг.

Эдэгээрые эхэ булагуудта үйлэшэлдэг үндэһэн хоёр үйлэшэлэгшэ хүсэн байдаг: 

Байгаалиин шэлэлгэнь тогтоборжуулагша, һарнюулагша, нэгэ тээшэ шиглэһэн гэһэн гурбан үндэһэн хэлбэри байдаг. Хэрэб дундажа үзүүлэлтэтэй амитанда амиды үлэжэ үрэ удамаа үлдээхэ үлүү боломжо олдожо байбал энэнь тогтоборжуулагша шэлэлгэ юм. Харин үүниие эсэргүү дундажын хоёр захын үзүүлэлтэ бүхы амитаные эбээжэ байбал һарнюулагша, зүбхэн нэгэ шэглэлдэхэ хэлбылтые эбээжэ байбал шэглүүлхэ шэлэлгэ юм.

Генэй дрейфынь сүлөөтэй эбэсэлдэн үржэлэй үрэ дүндэ генэй дабтамжа санамсаргүйгээр үеһөө үедэ өөршэлэгдэхые хэлэнэ. Энэ санамсаргүй өөршэлэлэй нүлөө олон гишүүн бүхы популяцида бага байхад харин харисангы сөөн гишүүн бүхы популяцида хурсаар ажаглагдана.




#Article 337: Дархалалай олдомол хомсодол (200 words)


Дархалалай олдомол хомсодол (ДОХ, СПИД, ) — хүнэй дархалал хомсодолой вирусаар (ХДХВ, ВИЧ, ) хүндэ халдабарилжа, дархлалын системые гэмтээһэнһээ үүдэдэг үбшэн болон мүн бусад зүйлэй амитадта энэтэй түһэтэй вирусууд байдаг (ҺДХВ, МДХВ гэхэ мэтэ). Энэ үбшэнэй түгэсхэлэй шатань тухайн хүниие алибаа халдабари болон хабдарай үбшэнэй эсэргүү хамгаалха шадабаригүй болгодог. ДОХ болон ХДХВ-ай эсэргүү эмшэлгэнь зүбхэн вирусай хүгжэлые һаармагжуулхал түды байгаа болон одоогоор мэдэгдэжэ бай бүрин түгэс эмшэлгэ үгы байна.

ХДХВ хүнэй бэеын гадна удаан амидаржа шададаггүй ушарһаа

ХДХВ хүнэй дархалалай системые гэмтээжэ дархалаае бага багаар һулруулһаар алдагдуулдаг. Тухайн хүнэй бэеын эсэргүүсэлһөө хамааржа дархалалай системые гэмтээхэ ябасань 6 һараһаа 10 үлүү жэл үргэлжэлхэ болон энэ хугасаанда тухайн хүндэ зобюур элирхэгүй эрүүл хүн шиг байха болобошье, бусадта халдабари тарааха эрсэдэлтэй байдаг. Энэ үедэ вирус зүбхэн дархалалай системэдэ шухала үүргэтэй Т4 эсые гэмтээдэг.

Дархлалай системэ һуларха туһам тухайн хүн жэнгээ алдажа, идрамтгай боложо, янза бүриин арһанай үбшэн, элдэб яра шараха, мөөгэнсэр болон шэнгэн алдаха зэргээр алибаа халдабарита үртэмтгы болодог. Уламаар уушханай үрэбсэл, хомхой, һүрьеэ (туберкулёз), хорото хабдар зэргэ үлүү носотой хүнды үбшэчнүүдтэ үрдэнэ. ДОХ үбшэнэй үедэ ямаршье шалтагаангүйгээр дараахи шэнжэ тэмдэгүүд ехэнхидээ элирдэг.

Нэгэнтэ ХДХВ хүнэй дархалаае усадхажа ДОХ үбшэнэй шатанда хүрэһэн нүхэсэлдэ үбшэтэн хүндэбтэр халдабариин уламһаа ехэбшэлэн 1-2 жэлэй дотор наһа барадаг.




#Article 338: Татабари (519 words)


Татабари — засаглалай үйлэ ажаллалга дэмжэхэ зорилгоор уялгата тус тусдаа компенсацилхагүй хүсөөр ногдуулһан түлэлгэ юм.

Татабаринуудынь хэн бүхын хубида асуудал болодог нухасатай хандахад хүргэдэг зүйл юм. Гайхалтай бэшэшье гэһэн эртын түүхэнүүдтэ татабаритай холбоотой асуудалууд бэшэгдэн үүлдэбэ.

Египедэй үе үеын фараонуудай үедэ татабари хураагшадые бэшээшэд гэдэг байгаа. Нэгэ эрын туршада бэшээшэд татабариие хоол тоһоор оноодог байба. Эргэд хоол тоһоной татабариһаа гүйдэһэлжэрхихэ боломжогүй байһан болоод үрхэтын тоһоной хэрэглээе бэшээшэнэр сайтар хинадаг баһа татабари ноогдоһон тоһонһоо өөр орлуулха зүйлээр хоол хэжэ болодоггүй байгаа.

Дайнай үедэ Афинада ноогдуулһан татабариие эйсфора () хэмээдэг байба. Хэншье энэ татабариһаа сүлөөлэгдэдэггүй байһан ба энэ татабаринь дайнай үеын тусхай зардалнуудта зарсуулагдадаг байгаа. Грециин олон ниитэ дайнай аюул арилһан гэжэ үзэһэн тохёолдолдо энэ татабариие хүсэнгүй болгохо эрхэтэй байһан байна. Дайн хэжэ ялажа уламаар ашаг хонжоо олоһон бол энэ нэмэлтэ эхэ үүдэбэриие татабари түлэһэн эргэдтэ бусаан олгодог байһан. Афинынхид мүн түүншэлэн гадаадын эргэд болон эсэгэ эхэнь хоёулаа Афинынхид бэшэ хүмүүнтэ хүн зоной татабари ноогдуулдаг байһан ба энэнь нэгэ эрэгтэй бүридэ нэгэ драхма, эхэнэрдэ хахад драхма байгаа. Энэ татабариие метойкион  гэжэ нэрэлдэг байгаа.

Римэй эртын татабариин хэлэлэгынь portoria гэжэ байһан болоод энэнь экспорт, импортда ноогдуулдаг гаалиин татабари байгаа. Цезарь Август Римэй эзэнтэ гүрэнэй татабариин ехэнхи ухаалаг бодолгые һанаашалһан хүн юм. Түүниин хааншалалай үедэ publicani гү, али татабари хураагша хэмээн нэрэлһэн албан хаагшад түб засагай газарта байгаа. Энэ саг үедэ хотонуудай захиргаанай нэгэ үүргэнь татабари хурааха ябадал болоо.
Цезарь Август үб залгамжалалай татабариие бии болгожо үүнһээ бүридэһэн санг сэрэгэй тэдхэбэри, тэдхэмжэ олгоход зарсуулжа байгаа.

Англи болон Германинь Августын үндэһэлһэн энэ үб залгамжалалай татабари дээрэ һуурилан өөһэдын үб залгамжалалай татабариие бии болгоһон түүхэтэй.
Юлий Цезариин үедэ борлуулалтын татабариие дүнгэй 1 хубяар тогтоодог болоһон болоод энэнь Цезарь Августын үедэ боолой борлуулалтанда 4 хуби бусад бүхы худалдаанда 1 хуби байдаг байгаа.

Манай эрын 60-аад ондо Зүүн Англиин хатан хаан Боудикань Британиин арал абилгалда эдигдэһэн татабари хураагшадай эсэргүү гараһан бодолгые тэргүүлһэн. Баталгаатай бэшэ болобошье энэ бодолгоор Лондон түүниин эргэн тойрон дахи 150 км газарта байһан Римэй бүхы сэрэгүүдые усадхаһан гэдэг. Хатан хаан өөрын армиие 230 000 сэрэгтэ хүргэжэ үдхэжэ нэрэ нүлөөгөө үргэдхэһэн болобошье захирагша Неро энэ бодолгые даража шэнэ засаг захиргаае Британиин аралда тогтообо.

Татабариин түүхэ дэхи нүхэсэлнүүд:

Хатагтай Годивань 11-р зуунай үедэ Англида амидаржа байһан англосаксон гаралтай һамгани юм. Домогто үгүүлһэнээр тэрэнэй нүхэр Леофрикта ноогдуулһан үндэр татабариие багадхахые шаардажа Ковентри хотын гудамжаар нюсэгэн дабхиһан гэдэг. Англи болон Франци уласуудай хоорондо болоһон Зуун жэлэй дайн 1337 ондо эхилжэ 1453 ондо дууһаһан. 1369 ондо шэнэ дабшалта эхилүүлхээр түлэблэжэ байха үедэ гараһан эсэргүүсэл бодолгын гол шалтгааниинь Хара Принц хэмээгдэхэ Эдвардын хархис шэрүүн татабариин бодолго байгаа.

I Карл хаан урабан тэрсэлһэн хүмүүнэй балгаар баригдажа саазалагдаба. Түүниин гол асуудалынь парламенттай холбоотой зүршэлдөөн байһан болоод татабари ноогдуулха эрхые хаанда үгэхэ гү, парламентда байха гү гэдэгһээ үүдэлтэй.

Колони орон гадаадын бурам, элһэн шэхэр болон бусад үргэн хэрэглээнэй бараанай импортын татабариие багтаажа 1764 ондо шэнэшэлэн баталһан Бурамтайн Хуулиин () хүрээндэ татабари түлэдэг байһан. Энэ хуулиинь одоо Шэхэрэй Хуули () боложо өөршэлэгдэн мүрдэгдэжэ байгаа. Шэхэрэй Хуулинь орлогын хэмжээе хангалтатай ехэдхэжэ шадахагүй байһан тула Тамгын Хуулиие () 1765 ондо нэмэжэ баталһан. Энэ хууляар колони орондо хэблэгдэһэн бүхы сонин хэблэлдэ шууд татабари ноогдуулха болоһон. 

Компаниин оролгын албан татабаринь Үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнэй 1.6 хубиһаа хэзээшье дээшэ гаража байһангүй.




#Article 339: Венэ (108 words)


Венэ (, Вена) — Австриин ниислэл болоод Австриин юһэн можын нэгэниинь юм. Венэнь Австриин хамагай томо хото болоод 1.7 үлүү хүн зонтой (метрополи газар нютагай хүн зониинь 2.3 сая). Мүн тэрэнэй соёлой, эдэй засагай ба улас түрын түб юм. Хүн зоноороо Европын холбоондо арбада ородог хото болоод 2008 оной байдалаар амидаралай шанараараа хоёрто ороһон байна (Mercer Human Resource Consulting-н тоосоо). Венэдэ НҮБ, ОПЕК зэргэ олон уласай томохон байгуулалгануудай түбүүд оршодог. Венэнь Австриин хамагай зүүн захад оршохо ба Чехи, Словаки, Унгар уласуудтай хилэ залгана. 2001 ондо хотын түбыень ЮНЕСКО Дэлхэйн үбэдэ оруулһан болоод Economist Intelligence Unit-н 127 хотые оролсуулһан амидаралай шанарай судалгаагаар Ванкувер хототой энэ зэргэсэжэ, жагсаалтые тэргүүлһэн байна.




#Article 340: Афина (282 words)


Афина (, Athina) — Грециин ниислэл болоод хамагай томо хотонь юм. Аттика перифериин ехэнхиие эзэлдэг. Афинань дэлхэйн хамагай эртын хотонуудай нэгэ болоод 3,000 жэлэй бэшэгдэһэн түүхэтэй.

Афинын захиргаа доорохи 39 км² газар нютагта 2001 оной байдалаар 745,514 хүн амидаржа байна. Афина хотын хүн зониинь 2005 онойхоор 3.37 сая хүн зонтой байгаа. Афина можын газар нютагынь 412 км² болоод 3,192,606 хүн зонтой. Афина Ехэ Хотын Бүһын (Larger Urban Zone, LUZ) хүн зониинь Европын холбоо дахи LUZ-уудһаа наймада жагсадаг. Афинань маша хүдэлөөнтэй, олон ороной эргэд амидардаг газар болоод Грециин эдэй засаг, санхүү, ажа үйлэдбэри, улас түрэ, соёл уралигай түб юм. Одоогоор Европын холбооной тэргүүлэгшэ бизнесэй түбүүдэй нэгэ боложо хүгжэһөөр байна. 2008 оной UBS-ын шудалгаагаар дэлхэйн 32 дахи баян хотоор шалгараа.

Һунгадаг Афина хотонь ехэ хүсэрхэг хото-улас байба. Соёл уралиг, эрдэм мэдэлгэ, гүн ухаанай түб байһан болоод Платоной академи, Аристотелиин лицей зэргэ байрлажа байгаа. Афина хотодо Сократ, Перикл, Софокл зэргэ философууд, мүн тухайн үеын хамагай алдар нэрэ бүхы зохёолшо, улас түрэшэд түрэһэн байна.  5 болон 4-р зуунай үедэ Европо түбиин бусад газарта үзүүлһэн соёл уралиг, улас түрын нүлөөнүүдһөөнь боложо Афинань баруунай соёл эргэншэлэй ба арадшалалай түрэһэн хүгжэһэн газар гэгдэдэг.

Афинада һунгадаг үеын үб, нүлөөнь ехэд мэдэрэгдэдэг болоод энэнь олон тооной эртын хүшөө дурасхал, уран зураг, барималнуудта дүрсэлэгдэнэ. Эдэгээрһээ хамагай алдартайнь эртын баруунай соёл эргэншэлэй тэмдэг гэгдэдэг Акрополь дахи Парфенон юм. Грециинхидһөө гадна Афинада түүхыень үгүүлһэн Рома, Византиин эзэнтэ гүрэнүүдэй олон, Османай эзэнтэ гүрэнэй хэдэн тооной хүшөө дурасхал байдаг. 1830 онһоо (Грециин тусгаар тогтониһон үдэр) хойшохи оршон үеын зүйлнүүдшье элбэг тохёоно. Эдэгээртэ 19-р зуунай Грециин парламент, мүн Афинын гурбал (номын сан, ехэ һургуули, академи) ородог. Афина хотодо 1896 оной анханай оршон үеын Олимпиин наадан зохёогдоһон болоод 108 жэлэй дараа 2004 оной дахин амжалтатайгаар зохёон байгуулагдаһан ажа.




#Article 341: Ван (139 words)


Ван (; ; пиньинь: wáng) — гэхэнь Хитадаар Хан гэһэн удхатай үгэ болоод Эртын Хитадай уласуудта ехэ хаашуулые хуанди, бага хаадые ван гэжэ нэрэлдэг байгаа. Монголой нюуса тобшоодо Хэрэйдэй Ван Ханда Алтан уласай хаан Ван сула олгоһоноор Ван Хан гэжэ алдаршаһан гэжэ үгүүлдэг бэлэй. Энэ сула бол Хитадай түрын улас түрын бодолгын нэгэ хэһэг байһан болоод хуанди бол тэнгэриин хүбүүн, тэнгэриин доорохи бүхэн түүниин эзэмшил гэдэг үзэлые элирхылэн хүршэ оронуудай хаадта ван сулые олгодог байһан байна.

Чин уласай үеһөө Манзын түрын тэргүүн зэрэгэй хэргэм болон Манзын түрэ уласые байгуулхад габьяа байгуулһан хүмүүндэ олгодог хэргэм болоһон байна. Манзын Чин уласай үе болон Олоноо Үргэгдэһэн Монгол уласын үенүүдтэ хэрэглэжэ байһан түрын ноёдой тэргүүн зэрэгэй сула юм. Манзын Чин уласай үеын вангай хэргэм дээрэ чин ван, жүн ван тэргүүтэн зэргые нэмэжэ олгодог байгаа. Ван хүн гурбан нюдэтэй тогоһын отго малгайдаа зүүдэг байһан байна.




#Article 342: Ган булад (339 words)


Булад () гү, али ган (; , gāng) гэдэгынь түмэр, нүүрһэнтүрэгшэ хоёрой шудхамал болоод нүүрһэнтүрэгшын агуулга 0.2 - 2.04% байна. Нүүрһэнтүрэгшэнь ган гарган абаха хамагай хилбар холисо болоод нүүрһэнтүрэгшын орондо марганец ба вольфрамые ашаглажа болоно. Холисо болгон ашаглажа бай нүүрһэнтүрэгшэ болон бусад элементүүдынь түмэрэй хатуулиг, бүхэ бата шанарые нэмэгдүүлхэ ба нүүрһэнтүрэгшын түмэртэ хайлуулха дээдэ хэмжээнь 1149 °C-да 2.14% байна.
 

Ган шанаржуулһан болон нүүрһэнтүрэгшэтэ ган гэжэ ангилдаг. Нүүрһэнтүрэгшэтэ ганда нүүрһэнтүрэгшын хэмжээ 0.1-1.3% байдаг. Бүхы нүүрһэнтүрэгшэтэ ганг дүрбэн үндэһэн шэнжээр ангилдаг. Нүүрһэнтүрэгшын агуулгаар, зорюулалтаар, эһэлгүйжүүлэлтээр, баталгаажалтын түрэлөөрынь ангилна. Нүүрһэнтүрэгшын агуулгаарынь бага (нүүрһэнтүрэгшэ 0.1-0.3%), дунда (0.3-0.6%), ехэ (0.6-1.3%) гэжэ ангилдаг. Харин нүүрһэнтүрэгшын зорюулалтаарынь юрэдын зорюулалтын ган, хэсын ган, багажа хэрэгсэлэй ган гэжэ ангилна. Мүн нүүрһэнтүрэгшын баталгаажалтаарынь А (химиин найрлагын баталгаатай), Б (механикын шэнжээр баталгаажаһан), В (хими, механикын шэнжээр баталгаажаһан) гэжэ ангилдаг. Түүншэлэн нүүрһэнтүрэгшын эһэлгүйжэлтээрынь тайбан, хахад тайбан, бусаламдхай хэмээн 3 ангилна. Хэсын ганг цементацилагдаха (0.1-0.2%), һайжаруулагдаха ган (0.3-0.5), үндэр шанартай ган (0.5-һаа дээшэ нүүрһэнтүрэгшэ агуулһан) гэжэ ангилдаг.

Энэ түрэлэй ганиинь агаар мандалай, хоротой оршоной нүлөөндэ зэбэрлэлые тэсбэрлэхэ шадабаритай шанаржуулагша гангай нэгэдэл байдаг. 1913 ондо Гарри Бреали (Harry Brealey) янза бүриин холисын шэнжэ шанар, түрэлые шудалжа байгаад хромой агуулга үндэртэй гангууд хүшэлтүрэгшэд тэсбэртэй болохые оложо нээбэ. 
Химиин найралга: Зэбэрэлдэ тэсбэртэй гангай үнһэн шанаржуулагша элементынь хром юм. (Cr 12-20%) Хромһоо гадна зэбрэлдэ тэсбэртэй ганда дагалдаха түмэр болон түүниин холисонууд (C, Si, Mn, S, P,) мүн ганда шаардалгатай физикэ, механикын шэнжые нэмэгдүүлхэ ба зэбэрлиие тэсбэрлэхэ шадабаритай (Ni, Mn, Ti, Nb, Co, Mo) зэрэг элементүүдые нэмэжэ үгэдэг. Энэ зэбэрэлдэ ороггүй шадабариинь хромой агуулгатай шууд хамааралтай байдаг. Зэбэрэлдэ тэсбэрлэхэ шадабариин шалтагаанынь хромые агуулһан деталиин гадаргуу хоротой оршондо хүшэлтүрэгшэтэй урбалда орохогүй нимгэн гадаргууе үүдхэдэгтэй  холбоотой. Энэ шэнжэ шанарынь материинлын гадаргуугин дотоодо бүтэсэдэ дотоодо хүсэн, дефект байдаггүйтэй холбоотой юм. Ниилмэл шанаруулагша гангууд хүсэлэй хүсэтэй оршондо (хүхэр, дабһан, фосфор болон тэдэнэй холисын) Ni, Mo, Cu, Si-ын үндэр агуулгатай хэрэглэгддэг. 

Ангилал: Зэбэрэлдэ тэсбэртэй ганг химиин найрлагаарынь дараахи байдалаар ангилдаг:

Мартенсит ба мартенсит — ферритын гангуудынь агаар мандалай, хоротой оршоной нүлөөндэ маша һайн зэбэрлэлые тэсбэрлэхэ шадабаритай ба механикын шэнжэ шанар үндэртэй. Эдэгээр гангуудые хүнэһэнэй, химиин үйлэдбэринүүдтэ, хутага зүсэлтын багажануудай шанарай, һайжаруулхад ашагладаг. 




#Article 343: Луужин (117 words)


Луужин (, , luójīng) — суранзангай үйлэшэлэлые ашаглан зүг шэгые заадаг багажа юм.

Луужиниинь суранзан түмэр илтаһан бүхы гэртэй, зүг шигэй барамжаа гаргагша хэрэгсэл юм. Түмэр илтаһан суранзан зүүнь алибаа зүйл рүү хандан хүдэлдэг. Компьютер, утаһан зэрэг сахилгаан болон холбооной хэрэгсэл, автомашина, үндэр хүсэдэлэй шугам, сахилгаан гүйдэл гүйжэ бай утаһан, тэршэлэн буу зэрэгэй ойро оршом луужинг ашаглабал заалта буруу гаража зүг шигые зүб тогтоожо шадахагүйдэ хүрэнэ.

Ондоо нэгэ һанаха зүйл хадаа байгаалиин онсолиг тогтосо бүхы газар орониие һайн шудалжа мэдэжэ байжа луужингые ашаглаажа болохо. Тухайлбал түмэр, түмэрэй хүдэр голлоһон эрдэс баялигтай газар луужин буруу зааха тохёолдолшье байдагые анхархань зүйтэй. Тиимэһээ байгаалиин баялиг ордонуудые тэмдэглэһэн газарай зурагые харисуулан үзэхэ, тухайн газар ороной онсолигые уридшалан асуужа шудалһан байха ушартай.




#Article 344: Саарһан (181 words)


Саарһан (, čaγasu) — целлюлозоһоо бүтээгдэжэ бай бэшэг бэшэхэ, хэблэхэ, зураха болон хулдаха зэрэг зүйлдэ хэрэглэхэ зорилгоор тусхайлан хэһэн һэбэрдэһэтэй нарин бүд юм. 

Саарһые Хитадай хаанай зүблэхэ түшэмэл Цай Лунь нэрэтэй хүн МЭ-ын 2-р зуунда нээжэ бүтээ. Тэрээр шэрхэглиг модонһоо саарһан гаргажа абаха аргые анха дэбшүүлбэ. Энэ аргаар бол эхилээд модоной холтоһыень хуулан абажа борооной уһада дэбтээн шэрхэгэй дагуу суулаад нарин хэршэн уһатай торхондо дэбтээнэ. Дараань түүниие хабтагай банза модон дээрэ тараажа шахажа утюгдахад бии болоһон хуудаһан саарһые наранда хатаана.

Модон бэлэдхэлэй 10-15% саарһанай үйлэдбэрилэлдэ ородог. Саарһанай дабтан ашаглалтада шэлжэһэнээр модон отололтын хэмжээе үлэмжэ бууруулжа болоно.

Сэхигэр болон зөөлэн саарһые дахин ашаглаха тухай түсөөлэл байжа болохогүй. Мүнөөдэрэй байдалаар үндэр шанарай дахин болбосоруулһан саарһан шэнээр үйлэдбэрилэгдэһэнһөө бараг юугааршье илгархагүй. Гэхыдээ саарһые хизгаарлагдамал тооноор дабтан ашаглажа болоно, дахин болбосоруулха бүридэ түүниин миндаһанууд хэмжээгээрээ багадхадаг. Иимэ ушарһаа хэблэлэй саарһанай үйлэдбэрилэлдэ ехэнхи хубииень шэнэ Түүхэй эд эзэлдэг. Мүнөөдэрэй байдалаар дахин болбосоруулһан саарһан сонин, арюун сэбэрэй хэрэгсэл болон баглаа боодолдо хэрэглэгдэдэг. Олон дахин болбосоруулһан саарһые картон үйлэдбэрилхэд ашаглажа болоно. 

Саарһанай дахин болбосоруулалта модонһоо шэнэ саарһан гаргахаһаа үлэмжэ бага эршэм хүсые зарсуулдаг ушарһаа үрэ ашагтай, экологидэ таатай.




#Article 345: Байгаалиин нөөсэ (112 words)


Байгаалиин нөөсэ () гэжэ хүниин гараар бүтээгдээгүй, байгаалида байдаг, хүнүүдэй оршон тогтонихо хэрэгсэл юм. Эндэ уһан, хүрьһэн, ургамал, амитан, шууд ба болбосоруусан хэлбэреэр ашагладаг эрдэсүүд хамаарагдадаг. Байгаалиин нөөсэ хүнүүдэй хоол ундан, хубсаһан, орон байра, түлишэ эршэм хүсэн, ажа үйлэдбэриин түүхэй эдэй эхэ үүдэбэринь болодог.

 
Шабхагдадаг нөөсыень дахин һэргээгдэхэ, һэргээгдэхэгүй гэжэ ангилна. Һэргээгдэхэгүй нөөсэ гэдэгынь дахин бии болгохогүй болон бии болгоһоншье түүниие хүн ашаглахаһаа удаан бии болодог нөөсэ орохо ба энэнь газарай баялиг юм. Энэниие ашаглабал муу үрэ дүндэ хүргэдэг. Һэргээгдэхгүй нөөсые хэмнэлтэтэй, зохидтой ашаглаха хэрэгтэй ба али алдагдал бага гаргаха шаардалгатай. Харисангы һэргээгдэхэ нөөсэдэ газарай баялиг, ойн нөөсэ хамаарагдана. Хүрьһэн хамагай үнэтэй нөөсэ болоод саг уларил, амиды организмын оролсоотойгоор маша удаан һэргээгдэнэ.




#Article 346: Компьютер (813 words)


Сахим тоосолуур (, ЭВМ), мүн баһа компьютер (, ) гэдэгынь нэгэн түб процессор гү, али хэд хэдэн түб процессорнууд үгэгдэһэн заабариин ёһoop өөрын системын түхеэрэмжэнүүдтэй мэдээсэл дамжуулха шугамуудаар харилсажа, мэдээсэлые һолилсохо ба болбосоруулан, тэдэгээрэй үйлэ ашаглалгые ударидаха согсо байгууламжа юм.

Компьютерынь маша олон дүрсэ, хэлбэреэр байдаг. Оршон үеын компьютертой түһөөтэй түхеэрэмжэнүүдынь 20-р зуунай дунда үедэ (1940—1941 оной үе) гараһан болобошье компьютер гэдэг ухагдахуун ба компьютертой түһөөтэй машинанууд уридынь байһан. Анханай сахилгаан компьютернуудынь бүтэн дугаарые дүүргэхээр хэмжээтэй байһан ба энэнь хэдэн зуун персонал компьютерэй эдидэг хүсөөр ашагладаг байгаа. Оршон үеын компьютернуудынь үмэнэхи үеынхитэй харисуулхад маша бишыхан түхеэрэмжэнүүдтэй ба үүнһөө сая, тэрбум хин үлүү хүсэн шадалтай. Мүнөө үедэ бол энгын компьютернуудынь бугуйн сагда таарахаар бишыхан хэмжээтэй байжа болохо болоод сагай зайһаа хүсөө абаха боломжотой болоһон.

Персонал компьютернуудынь мэдээсэлэй эрэ үеын бэлгэ тэмдэг болоһон ба ехэнхи хүнүүдэй «компьютер» гэхээр һанаада ородог зүйл болоһон. Харин мүнөө үедэ хамагай үргэн тархаһан компьютерэй түрэлынь тусхай зорюулалтын компьютерууд юм. Эдэгээрынь бусад түхеэрэмжые ударидадаг маша бишыхан түхеэрэмжэнүүд юм. Жэшээнь, тусхай зорюулалтын компьютернуудынь үйлэдбэриин машинанууд, дигитал аппаратууд, хүүгэдэй тоглоомуудта байдаг.

Компьютерэй программанууд гэдэг нэрэтэй заабаринуудык хадгалха ба үйлэдэжэ шадаха ябадалынь тэдгээрые маша олон шадабаритай болгодог ба тооной машинануудһаа илгадаг. Чёрч-Тьюрингэй онолынь энэ шадабариие тодорхойлһон математикын баримта юм:

Энэнь, персонал дигитал туһалагшаһаа абахуулаад суперкомпьютер хүрэтэрхи хүсэн шадал ба багтаамжатай компьютернууд бол нэгэн адли үүргэ даалгабариие хэрэгсээтэ багтаамжа, саг хугасаатайгаар бэелүүлжэ шадана гэһэн үгэ юм.

Компьютерэй хүгжэлэй үе шата () гэдэгынь тоосоолхо сахим техникын хүгжэлэй түүхые элидхэдэг ойлголто юм.
Мүнөөнэй байдалаар компьютерэй хүгжэлэй 4 үе шата үнгэрөөд байна. Үе һолигдохо болгондо компьютерэй обор хэмжээ багадхажа, харин хүсэн шадалынь нэмэгдэжэ байгаа.

Энэ үеын компьютернууд нүсэр томо хэмжээтэй, удаан, баһа үндэр үртэгтэй байба. Тэдгээрэй гол түлөөлэгшэнь 1946 ондо Преспер Экерт (Presper Eckert), Джон Мохли (John Mauchly) хоёр суглуулһан ENIAC (Electronic Numerical Integrator And Computer) гэһэн анханай электрон тоосоолхо түхеэрэмжэ юм. Энэнь 10-тын тоололой системэдэ ажалладаг компьютер байба. Түүниин сахилгаан хэлхээндэ электрон лаампа (vacuum tube) гэһэн элементые ашаглаһан байгаа. Энэнь агаарыень һоруулжа, вакуумжуулһан шэлэн хорго болоод дотороо электродууд агуулна. Электродууд эсэргүү сэнэглэгдэһэн тохёолдолдо эндэ электроной урасхал үүдэнэ. Энэ урасхалые ударидан гүйдэл хүсэдэлэй үдхэгшэ (amplifier) гү, али логик түлхюурэй (switch) горимдо ажаллажа болодог байна. Ү.х. сул сахилгаан дохёое хүлээн абаад үдхэжэ гаргаха, сахилгаан дохёоной урасхалые агшан зуур хааха/нээхэ боломжотой юм. ENIAC компьютер ойролсоогоор 18 мянган электрон лаампа агуулһан байгаа. Тухайн үеын электрон лаампа хүнэй бамбаалай хуруун шэнээ хэмжээтэй байһан тула ENIAC обор хэмжээ маша томо хэмжээтэй болоһонһоо гадна маша ехэ сахилгаан хэрэглэжэ, маша ехэ халадаг байба. Тиимэһээ абарга томо компьютерые хүргэхын тулада мүн абарга томо хүргүүрүүдые ашагладаг байгаа.

ENIAC-ай дараагаар EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer), UNIVAC (UNIVersal Automatic Computer) гэхэ мэтэ электрон лаампа бүхы компьютернууд бүтээгдэһэн бэлэй. Харин ENIAC-һаа илгаатайнь эдэгээр компьютернууд Фон Нейманай заршамуудые хэрэгжүүлһэн байгаа (2-тын тоололд ажалладаг, програмаа өөртөө хадгалдаг г.м.).
Энэ үеын компьютернуудай мэдээсэл болбосоруулха хурдан ойролсоогоор 10-20 килохерц.

Энэ үеын компьютернуудта транзистор гэһэн хахад дамжуулагша элемент ашаглагдаһан байба.
Транзисторынь мүн лэ сахилгаан гүйдэлые үдхэжэ юм уу логик түлхюур мэтээр ажалладаг байна. Гэхыдээ электрон лаампые бодобол үлүү хурдан, үлүү найдабаритай, обор хэмжээ багатай баһа үйлэдбэрилэлэй үртэг хямда байба. Нэгэ транзистор ойролсоогоор 40 электрон лаампые орлохо ажа байгаа.

Транзисторые сахюур г.м. хатуу материалаар хэдэг. Сахюур бол газарай гадаргын ¼-ые бүридүүлдэг, маша элбэг байдаг элемент юм. Тиимэһээ транзисторые үйлэдбэрилхэ зарадал маша хямда ажа байгаа.
Транзисторынь электрон лаампые бодобол сахилгааные үлүү хурдан баһа һайн дамжуулдаг байна.
Транзисторынь обор хэмжээгээршье гэһэн электрон лаампаһаа хамаагүй бишыхан болоод түүнтэй харисуулхад бараг лэ халдаггүй гэжэ хэлэжэ болоно.

Иимэ компьютерэй техникын үйлэдбэрилэлдэ транзистор нэбтэрһэнээр тоосоолхо электрон техникын хүгжэлэй шэнэ үе табигдаба.

Транзистор хэрэглэхэ болоһониинь компьютерэй техникын хүгжэлдэ гараһан томо дэбжэлтэ байба. Али болохо олон транзистор агуулһан бол компьютерэй хурдан хүсэниинь түды нэмэгдэжэ байба. Гэхыдээ баһа өөрын гэһэн бэрхэшээлые бии болгоһон.

Транзисторой тоо олшорхо туһам сахилгаан хэлхээнэй бүтэсэ улам нарин, хабсарһан боложо байба. Ушарынь маша олон тооной тусдаа транзисторуудые өөр хоорондонь болон бусад электрон эд ангинуудтай холбожо гагнан хэлэхээндэ байралуулха хэрэгтэй болоно. Энэнь зарадал ехэтэй, баһа схемэ алдаатай хэгдэхэ эрһэдэлые нэмэгдүүлжэ байба.

Интеграл схемэ (Integrated Circuit — IC) гү, али микросхемэ хэрэглэхэ болоһоноор дээрэхи бэрхэшээлые дабан туулһан түдыгүй компьютерэй техникын хүгжэлэй шэнэ үеэ эхилүүлһэн гэжэ үзэдэг байна.

ИС гэдэгынь өөр дээрээ маша олон тооной бэшэл транзисторые агуулһан, маша бага хэмжээтэй (хэдэн см2) сахюурай ялтаһан юм. Заримдаа микросхемэ, заримдаа хахад дамжуулагша чип гэжэ нэрэлнэ. Технологиин хубида, олон тооной бэшэл транзистор болон бусад электрон эд ангинуудые уридшалан тодорхойлһон схемын (загбарай) ёһoop сахюурай ялтаһан дээрэ «хэблэхэ» ү.х. «ургуулха» замаар ИС-ые гаргажа абадаг байна.

Иигэжэ маша бага орон зайда маша олон логик элементые суглуулжа шадаһанаар нэгэ элементһээ нүгөө рүү сахилгаан дохёо дамжахад зарсуулха хугасаа эрэс багадхана. Үрэ дүндэнь мэдээжэ компьютерэй тоосоо хэхэ хурдан ехэдхэжэ, нэгэ секундтэ гүйсэдхэхэ үйлэдэлэй тоо нэмэгдэнэ. Мүн шаардагдаха тэжээлэй хэмжээ багадхажа, энергиин алдагдал багадхажа, зардал буурһан байна.

Компьютерэй обор хэмжээ эрэс багадхажа жаахан шүүгээнэй эрэмбэтэй болоһон байна.

Оршон үеын компьютер нэгэ бэшэ харин түүнһөө олон ИС-үүдые агуулдаг. Эдэгээр ИС-үүдынь хамтадаа эхэ хабтан (motherboard) дээрэ байралжа байдаг.

ИС анха компьютерэй техникэдэ ашаглагдажа эхилһэнһээ хойшо мүнөөдэрые хүрэтэрхи болон саашадай түүниин хүгжэлэй түлэбые Мурай хуули үзүүлдэг.




#Article 347: Крымэй татарнуудай сүлэлгэ (109 words)


Крымэй татарнуудай сүлэлгэ (крымтат. Qırımtatar sürgünligi) — Крым хахад аралай улсын Крымэй татар түмэнэй Узбекистан, Казахстан, ба Таджикистанаар албадан нүүлгэхэ, геноцид шэнги янзатай хүмүүнлигтэ эсэргүү гэмтэ хэрэг. 1944 оной 4 һарын 11-да Сталинай зарлигаар татарнуудые нютаг заажа сүлэхэд Зүблэлтэ Холбооной Дунда Азида Крымэй татар хүн зоной 46% үлэсхэлэнгөөр гү, али үбшэнөөр үхэбэ.

Крымэй татарнууд 1944 ондо сүлэгдэжэ, сүлэлгэ 1956 он хүрэтэр үргэлжэлһэн. Крымэй татарнууд апартеид маягай, хуули ёһоной эрхээ хамгаалха боломжогүй нүхэсэлдэ амидарһан. 1979-1989 ондо Крымэй татарнуудые Крымдэ бусажа ошохые хоригложо байгаа. Гэбэшье тэдэ тэмсэһээр, 1980-аад оной эсэсээр Зүблэлтэ Холбоо задархад зориһондоо хүрэжэ шадаһан. Одоо Крымэй татарнууд 300 мянгаар тоологдохо болоһон. Хариншье һаа, 150 мянгань Крымэй гадна амидаржа байна.




#Article 348: Шатадаг занар (143 words)


Шатадаг занар — органик бодосой (кероген) үндэр агуулга бүхы нарин шэрхэгтэй тунамал шулуулиг юм. Шатадаг занарһаа түүхэй газарай тоһотой адли найрлага бүхы шэнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэ гарган абажа болоно. Шатадаг занарынь геологиин нэрэ томьёогой хубида занарһаа өөр шулуулиг болоод, шатадаг занарһаа гарган абаһан тоһониинь газарай тоһонһоо бага зэргэ илгаатай байна. Шатадаг занарынь харисангы үргэн тархалтатай ашагта малтамал богоод томохон ордонууд АНУ, Бразили, БНХАУ, Эстонидэ байдаг. Дэлхэйн шатадаг занарай нөөсэ (газарай тоһондо шэлжүүлһэн нөөсэ) 2.8–3.3 ехэ наяд (2.8–3.3 x 1012) баррель байна.

Шатадаг занарые нэрэжэ (химиин аргаар болбосоруулан) синтетик газарай тоһон, хии гарган абажа болоно. Энэ шэнгэн бүтээгдэхүүниие шатадаг занарай тоһон, хии гэжэ нэрэлнэ. Мүн шатадаг занарые шууд түлишэ болгон хэрэглэжэ (шатаажа) болохоһоо гадна химиин болон барилгын материалай түүхэй эд болгон хэрэглэжэ болоно.

Газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа, үнэ ехээр нэмэгдэжэ бай мүнөө үедэ шатадаг занарынь газарай тоһые оролхо эршэм хүсэнэй эхэ үүдэбэри гэжэ тоосогдожо байгаа болоно.




#Article 349: Газарай тоһон (149 words)


Газарай тоһон ( —  (шулуу) +  (тоһон) гаралтай гэжэ) — олон түрэлэй нүүрһэнуһантүрэгшэдһөө тогтохо шэнгэн, шатаха ашагта малтамал, түлишэ юм. Алканиинь газарай тоһые бүридүүлэгшэ үндэһэн нүүрһэнуһантүрэгшэ болоод C5H12 аас C18H38 хүрэтэрхи нэгэдэлнүүдынь тааралдана. Үүнһөө хүнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэдынь (хиин түлэбтэ) байгаалиин хии, болон тоһоной хиие, харин хүндынүүдынь хатуу түлэбтэ оршохо ба нүүрһэнэй үндэһэн бүтэсэ болоно.

Газарай тоһониинь хүхэр, хүшэлтүрэгшэ, азот зэргэ химиин элементнүүдые тодорхой хэмжээгээр агуулна. Ехэбшэлэн хара, хара хүрэн үнгэтэй. Газарай тоһониинь байгаали дээрэ элһэтэй холилдон хахад хатуу хэлбэритэй тохёолдожо болохо ба битум гэжэ гэжэ нэрэлнэ (Жэшээлбэл, Канадын Athabasca).

Олборложо бай ниитэ газарай тоһоной 84%-иие эршэм хүсэнэй түүхэй эд, үлэхэ 16%-иие химиин үйлэдбэриин түүхэй эд болгон хэрэглэжэ байна.

Газарай тоһониинь байгаалида, нүхэн һүбэрхэг шулуулигта агуулагдаха ба нөөсын хэмжээе 1.2 триллион баррель гэжэ тоосожо байна . Дэлхэйн газарай тоһоной хэрэглээ 84 сая баррель/үдэр болоод мүнөөнэй хэрэглээнэй түбшэнгөөр тоособол 32 жэлэй дараа гү, али ойролсоогоор 2039 ондо газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа дууһана.




#Article 350: Нүүрһэн уһан (163 words)


Нүүрһэн-уһан (сахарнууд, сахаридууд) — нэгэ карбонил бүлэгтэй хэдэн гидроксил бүлэгтэй органик нэгэдэлнүүд юм. Нүүрһэн-уһаниинь нүүрһэнтүрэгшэ, уһантүрэгшэ, хүшэлтүрэгшые найрлагаадаа агуулһан органик нэгэдэл юм. 

Нүүрһэн-уһаниинь бүтэсын болон физиологиин шухала ажа холбогдолтой нэгэдэл болоод түүниин биологиин үүргэнь маша ехэ. Иимэ: 1. Энергиин эхэ булаг болодог ба 1 г нүүрһэн-уһан задархад 4,1 ккал энерги үүдэдэг. 2. Шаардалгатай үедэ хэрэгтэй нөөсэ тэжээлэйн үүргэ гүйсэдхэдэг. 3. ДНХ, РНХ, уургын найрлага, ходоодоной шүүһэн, салсалиг шингэнэй найрлагада орожо бүтэсые бүридүүлдэг.

Нүүрһэн-уһанай хүнэй бэедэ үүргэнүүд бүтэсын тулгуури нэгэжэ, энергиин эхэ үүдэбэри, биосинтезэй эхэ бодос юм. 

Байгаали дээрэ 3-7 шэрхэг С-атом агуулһан нүүрһэн-уһанууд ехэ тархана. 
Ехэнхи нүүрһэн-уһые “оза” түгэсхэлөөрынь танижа болоно. 

Хүнэһэнэй үнэтэ шанараарынь: 

Моносахаридһаа бусад шэмэгддэг нүүрһэн-уһан хоол болбосоруулха замда задаржа глюкозо үүдхэхэ, өөхэн тоһодо хубирха гү, али гликоген байдалаар нөөсэлэгдэнэ. 
Глюкозонь хүнэй махабадай энергиин хэрэгсээе хангажа шуһаар эргэлдэжэ байдаг нүүрһэн-уһан ба хэбэй хэмжээгээрээ 80-120мг/% байдаг.

Ногоон ургамалда наранай гэрэлэй үйлэшэлэлээр нүүрһэнтүрэгшын диоксид болон уһанһаа фотосинтезээр үүдхэгдэдэг ниилэмэл органик нэгэдэл юм.

Глюкозын эһэлдэлтээр сүлөөлэгдэһэн энерги аденозин трифосфат (АТР) боложо хуримталагдана. 

Юрэнхы томьёо:  




#Article 351: Библи (134 words)


Библи ( — номууд) гэдэгынь иудаистууд болон христианинуудай хубида шухала үзэдэг Бурханһаа хүнүүдтэ дамжуулһан үгэ ба арюун нангин номой суглуулга хаа юм.

Библиин олон тооной хубилбаринууд байна. Хамагай эртын Еврейн Библи (Танах) 3 хэһэгтэй, 24 номтой: Торын 5 ном  («Хуули»), Невиим («Пророгууд») ба Ктувим («Бэшэгүүд»). Танахда «Пророгууд» (Невиим) «Бэшэгүүдэй» (Ктувим) урда болоод «эртын пророгуудай» номуудтай. Христосой шажанда Библи номынь Хуушан Хэлсээн, Шэнэ Хэлсээн гэһэн хоёр боти номһоо бүридэнэ. Христианствын Библинүүдэй агуулга Протестантизмын 66 номуудһаа Этиопой православиин церковиин 81 номууд хүрэтэр хэлбэлзэжэ байна. 
Христианствын Библиин түрүүшын хэһэг — Хуушан Хэлсээн — голдоо 39 номдо хубагдаһан хазагайруулһан Еврейн Библи юм.

Библиин хамагай түрүүшын номынь  1400 оной үедэ, хамагай һүүлшын номынь  100 онһоо үмэнэ бэшэгдэһэн. Ниитэ 1500 жэлэй турша 40 хүнүүдээр дамжуулан бэшэгдэжэ дуусаа.

Библи Дэлхэйдэ хамагай олон тоодо наймаалха ном ушарһаа Библи ном худалха, хэблэхэ бизнестэ тон шухала юм.




#Article 352: Модон (190 words)


Модон — олон наһатай модолиг ургамал. Бусад ургамалтай харисуулхаад олон жэлэй наһатай ба заримынь хэдэн мянган жэл наһалжа, 115 метр хүрэтэрхи үндэр ургаһаниинь бии. Модониинь үндэһэн, ехэ бэе, эшэ мүшэр болон набша гэһэн 4 гол зүйлһөө бүридэнэ. Модоной үндэһэниинь газарай хүрьһэнһөө шииг уһан, эрдэс бодос, тэжээл абажа ехэ бэе, набша мүшэр уруугаа дамжуулна. Мүшэрнүүдынь сэсэг набша болон үрэ жэмэс гаргана. Модоной ехэ бэень холтоһоор бүрихэгдэһэн байна. Набшань наранай гэрэлые хүлээн абаха ба голдуу ногоон, уларилһаа шалтагаалан шара, улаан гэхэ мэтэ үнгэтэй болохо болоод мүнхэ ногооншье байна. Олон янзын хэлбэри, хэмжээтэй. Модониинь нүүрһэнтүрэгшые шэнгээн абажа, хүшэлтүрэгшэ илгаруулхаһаа гадна байгаалиин үзэмжэ, экологиин системэ, хүдөө ажахы, байшан барилгын материал гээд олон шухала үүргэтэй юм. Одоогоор 100,000 түрэлэй модон бүридхэгдээд байгаань дэлхэй дээрэхи ниитэ амиды ургамалай 25%-ые эзэлжэ байна.

Модые шудалдаг шэнжэлхэ ухааные дендрологи гэнэ.
Модоной хүндэлэн огтололоор модоной гол, голой гуурс, модолиг холтосые ажаглажа болоно.
Модоной голынь ехэ бэеын дагуу байрлажа байна. Шэлбүүһэтэй түрэлэй модоной голын диаметрынь 2-3 мм байдаг бол набшата түрэлэй модоной голжонь арай бүдүүн байдаг. Модоной макробүтэсэ гэдэгынь энгын нюдээр гү, али томоруулдаг шэлээр хаража болохо хэһэгыень хэлэнэ, микробүтэсэ гэдэгынь энгын нюдээр гү, али томоруулдаг шэлээр хаража болохогүй хэһэгые хэлэнэ.




#Article 353: Сагаан будаа (183 words)


Тутарга () гү, али сагаан будаа () — хоол хүнһэндэ хэрэглэгдэдэг ургамалай үрэ таряанай нэгэ түрэл юм. Дулаан газар ургаха ба голшолон Ази, Африка, мүн Италиин хойто хэһэг, Хойто Америкын баруун эргээр ургана. Тутаргань олон орондо голлохо хүнһэндэ хэрэглэгдэжэ байна. Түүхэйгээр эдихэгүй, шанаха, агшааха зэргээр болгожо хэрэглэдэг. Зарим газар, Испани зэргэтэ тутаргаа эхилээд оливой тоһон гү, али сүсэгын тоһондо хуураад дараань уһан юумэн гү шүлэн хэжэ болгодог.

Сагаан будаае Японой сакэ архи гэхэ мэтэ согтууруулха ундаа хэхэд ашаглана. Хамагай анха эртэнэй Хитад, Энэдхэгтэ ургаһан гэжэ тоосогдодог. Япондо анха тутарга нэбтэрһэниинь  1 зуун гэгдэхэ болоод  2, 3 зуунһаа үргэн хэрэглэхэ болобо. Энэдхэгһээ үмэнэдэ Европо болон Африка руу тархаһан байна. Тутаргые тэгшэ үргэн, уһаар дүүргэһэн талмайда тарижа ургуулдаг. Ургасаа хурааха дүхүүлээд талмайһаа уһаа шабхана.

Жэлдэ дэлхэй даяар 610 сая тонно тухай тутарга таряалагдадаг. Улаан буудай 605.9 сая тонно, кукуруза 695 сая тонно тус бүри таряалагдаха болоод энэ гурбаниинь таряалалта болон хэрэглээгээр хамагай эхинэй гурбада ородог үрэ таряа юм. Тутаргын 90 оршом процент Азида таряалагдана. Тэргүүн байрада орохо уласуудынь Хитад, Энэдхэг, Индонези гэхэ мэтэ. Хамагай томо экспортлогшо орониинь Тайланд, түүниин дараагаар АНУ, Энэдхэг, Пакистан зэргэ болно.




#Article 354: Сүрьеэ үбшэн (468 words)


Сүрьеэ үбшэн (  , sūrya — «наран») гү, али ородоор туберкулёз ( «добосог») гэдэгынь Mycobacterium tuberculosis нянгаар (бактеряар) үүдхэгдэдэг, янза бүриин эрхэтэн, илангаяа уушханда үрэбсэлэй гуламта үүдхэдэг амисхалай замаар тархадаг ниигэмэй халдабарита үбшэн юм. 1882 оной 3-р һарын 24-нд Германихин эрдэмтэн Роберт Кох сүрьеэ үбшэнэй үүдхэгшые анха нээбэ. Кохой сабхансар (бацилла) гү, али сүрьеэгэй няниинь гадаада оршондо маша ехэ тэһэбэритэй (тооһондо 100 хоног, хүрьһэдэ 6 һара, уһада 150 хоног гэхэ мэтэ) удаан хугасаада хубаагдан үржэдэг (20-24 сагта нэгэ удаа) онсолготой. Сүрьеэгэй няниинь сарсамхай өөхэ тоһон ехээр агуулдаг тула физикэ-химиин хүсэн зүйлнүүд, хүшэл, шүлтэндэ тэһэбэритэй байдаг. Харин бусалгахад 10 минута, шиигтэй нүхэсэлдэ 75С хэмдэ 30 минута, наранай шууд гэрэл болон хэтэ ягаан (ультраягаан) туяада 1 сагай дотор усадхагдана.

Сүрьеэ үбшэниинь нэгэһээ нүгөөд амисхалай замаар халадбарилдаг. Уушханай хэлбэриин сүрьеэтэй үбшэтэй хүниие дуугарха, ханяаха, найтаахад эргэн тойрондонь ехэ хэмжээнэй сүрьеэгэй нян тархажа байдаг. Үбшэтэнтэй ойро байһан хүнүүд уг нян агуулһан агаараар амисхалһанаар халдабари абадаг. Шэнэ эзэнэй бэедэ нянгай үржэхэ тохоромжотой хэһэгынь уушхан юм. Уушханһаа нян шуһаар дамжан бусад эрхэтэн системэдэ ошодог. Уушханай хэлбэриин сүрьеэнь халдабаритай ба бусад эрхэтэнэй сүрьеэнь халдабаригүй. Уушханай хэлбэриин сүрьеэтэй үбшэтэнтэй ойро байгаа хүнүүд халдабари абаха боломжо ехэ байдаг (эндэ гэр бүлын гишүүд, найз нүхэд, хамта ажаллагшад гэхэ мэтэ). 
Сүрьеэгэй нянгай халдабари абаһан хүн болгон сүрьеэгээр үбшэлхэгүй. Энэнь хүнэй дархалалай системэ гү, али бэеын эсэргүүсэлтэй ехэхэн холбоотой. Хүмүүнэй дархалалынь үбшэн үүдхэгшэ нянгай эдэбхижэлые зогсоон удаан хугасаагаар хиналтандаа барижа байдаг. Гэбэш ямар нэгэ хүсэн зүйлэй нүлөөгөөр дархалалай системэнь һуларбал зүүрмэглэжэ байһан сүрьеэгэй нян эдэбхитэй үржэжэ үбшэниие үүдхэнэ.

Сүрьеэ үбшэн үүдэхэд:

Сүрьеэ үбшэн үүдэхэд бэеын эсэргүүсэл болон халдабарилуулһан нянгай харилсан нүлөөлэл

Халдабаритай гү, али уушханай хэлбэриин сүрьеэгэй үедэ элирхэ үндэһэн шэнжэ тэмдэгынь:

Бусад гү, али бэеын юрэнхы шэнжэ тэмдэг:

Сүрьеэ үбшэниие оношолхо аргануудые шууд ба шууд буса гэжэ хубааха болоод шууд гэдэгынь сүрьеэгэй нянг элирүүлхэ арга юм. Харин шууд буса аргань уг нянгаар үүдхэгдэһэн  эмгэг өөршэлэлтэнүүдые оношолхые хэлэнэ. 
Шууд арга:

Шууд буса арга:

Эдэгээр аргаһаа хамагай хямдар, хурдан, хилбари арга бол түрхэсын шэнэжэлгээ юм. Энэнь үбшэтэнэй һорисо/сэр, эдеэ, нугаһанай уһан, плеврын шэнгэн, шээс/-оос түрхэсэ бэлтгээд микроскопын туһалжатай сүрьеэгэй нянг элирүүлдэг шэнэжэлгээ юм.

Сүрьеэтэй үбшэтэниие эртэ оношолжо зүб эмшэлгээ хэбэл эдэгэрхэ боломжо үндэр ба наһа баралта бага байха боломжотой. Харин буруу эмшэлхэ, эмшэлгээ хэхэгүй бол наһа баралта үндэртэй үбшэн юм.

Сүрьеэдэ эсэргүү үндэһэн эмүүд:

Эдэгээр эмүүд нян усадхаха, арюудхаха, эмэй даһал үүсхэхэһөө сэргылхэ гэһэн үндэһэн шанарые янза бүриин хэмжээгээр агуулһан байдаг тула эмэй үйлэшэлгээе нэмэгдүүлжэ, һайжаруулха зорилгоор хабсаруулан хэрэглэнэ.
Сүрьеэ үбшэнэй эмшэлгээнь эршэмтэ ба үргэлжэлхэ шата гэһэн 2 хэһэгһээ тогтоно. Эршэмтэ эмшэлгээнэй шатанда 4 эм ууха ба 2 һара үргэлжэлдэг. Энэ шатада үбшэтэнэй зобюур, шэнжэ тэмдэг арилдаг. Үргэлжэлхэ шатада 2 эмые 4-6 һара хэрэглэхэ хэрэгтэй. Ушарынь эмэй арюудхаха үйлэшэлгээнэй үрэ дүндэ сүрьеэгэй үлэһэн нянг усадхажа уламаар үбшэн дахихаһаа һэргылнэ.

Сүрьеэ үбшэниие эмшэлгээе халдабари тарааха байдал болон үбшэнэй оношые үндэһэлэн 1-3 эмшэлгээнэй бүлэгтэ хубаадаг. Бүлэг тус бүритэ тохирһон эмэй хосолол хэрэглэхэ эмшэлгээнэй горомтой.




#Article 355: Хүйтэн дайн (275 words)


Хүйтэн дайн гэдэгынь дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеһөө эхитэй, дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа үргэлжэлһэн олон уласай улас түрын үйлэ ябаса болоод энэнь СССР-эй тэригүүлһэн социалис (ниигэмэй) журам, АНУ тэригүүтэй капиталис (хүрэнгэтэй) журамай хоорондын үзэл һурталай зүршэлдөөн байба. Хүйтэн дайные 1940 оной дунда үеһөө эхилэн, Зүблэлтэ Холбоое задартал 1990-ээд оны эхин үеэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэжэ үзэдэг. 

Хүйтэн дайн гэжэ нэрлэхэ болоһониинь энэ дайниинь үмэнэхи саг үенүүд шэнги талануудынь шууд хоорондоо зэбсэг барин нүүр тулан дайтахагүй харин өөр арга замаар, сэрэгэй эбсэл байгуулжа, тагнуул, үзэл һурталай тэмсэл үрнүүлхэ замаар тулалдан, зүршэлдэн тэмсэлдэһэнһээ иин нэрлэхэ болоо. 
Хэдыгээр ЗХУ болон холбоотоной улас оронууд хоорондоо улас түрын хүрээндэ тохиролсон нацис Германида эсэргүү дэлхэйн хоёрдугаар дайнда хамтаран тэмсэһэншье тэдэнэй хоорондо үзэл һурталай томло зүршэл байгаань дайн дууһаха дүхэхэ туһам улам бүри тодорхой боложо байба. Энэнь дайн дууһаһаны дараа улам бүри үл гаража ерэһэн. 

Хүйтэн дайнай үедэ олон уласай нүхэсэл байдал зарим үедэ ехэд хурсадан зарим үедэ тайбшаран харисангы энхын байдалтай боложо байба. Тухайлбал 1948-1949 оной Берлинэй бүһэлэлтэ, 1950-1953 оной Солонгосой дайн, 1961 оной Берлинэй химарал, 1959-1975 оны Вьетнамай дайн, 1979-1989 оной Афганистанай дайн, 1962 оной Кубын пуужингэй химарал зэрэгынь хүйтэн дайнай үеын халуун сэгүүд боложо байба. Хүйтэн дайнай үедэ ехэ гүрэнүүд хоорондоо шууд нюур тулан байлдахагүй байһаниинь тэдэгээрэй сүмын зэбсэгэй хүсэн шадабхи, хэрбээ сүмын дайн болобол тэндэһээ илагша үлдэхэгүй тухай сүмын дайнай онол зэрэгһээ боложо байба. 1980-аад оной һүүл үеһөө хүйтэн дайнай уур амисхал харисангы зөөлэрһэн. Михаил Горбачёв СССР-дэ өөршэлэлтэ шэнэшэлэлтэ, үл тодо байдал үрнүүлжэ эхилһэн ба Зүблэлтэ Холбоо 1991 ондо задарһанаар хүйтэн дайн түгэсхэл болоһон.
Зүблэлтэ Холбоо оршон тогтоножо байһан жэлнүүдтэ зүблэлтэжүүлхэ үзэл һуртал болон социализмын нүлөө, стратегиин зорилгын үүдэнһөө зүблэлтын зэбсэгтэ хүсэнэй сэрэгэй ангинууд монголдо удаа дараа байрлажа байһан байна. 




#Article 356: Франц Кафка (242 words)


Франц Кафка - (, 1883 оной долодугаар һарын 3-нд Прага хотодо түрэжэ 1924 оной зургадугаар һарын 3-нд Клостернойбург хотоноо наһа бараһан) Германи хэлэтэн үргэлжэлэһэн үгын зохёолшо.

Чехиин Прага хотоноо худалдаашан еврей гэр бүлэдэ түрэһэн. Эхэнь эрдэмтэ раввин гаралтай, эсэгэнь мал нидалагшын хүбүүн байгаа. Эсэгэнь наһанай эсэстэ хүрэнгэжэһэн болоод хубиин дэлгүүрэй эзэн болоһон юм. Амидаралынь дээшэлһэниинь соёл болбосорол багатай энэ хүниие бэеэ тооһон, зүдхүү нэгэн болгон хубиргаһан бололтой. Ушарынь Кафка эсэгынхээ тухай Эсэгэдээ бэшэһэн захидалдаа (1919) таагүй зүйлнүүд бэшэһэн байдаг. Тухайлбал: Та намайе амархан мохоожо, надад уйдхар гуниг, дотоодо зүршэлһөө өөр юушье үлдээгээгүй. Та бидэ хоёр тулалдажа байраа эзэлһэн, өөртөө этигэһэн, зоригтой, шадал тэнхээтэй дайсад шэнгил байһан. Харамсалтайяа... Бэе бэеэ ойлгожо, нэгэнь нүгөөдөө хүсэн тэнхээ һэлбэжэ шадаагүйн шалтагаан юундаа байдагые би мэдэхэгүй юм. Магадгүй та минии хамагай эмзэг нандин зүйлдэ хайша яайша хандажа, түүгээрээ өөрһөө холдуулһан байха. гэхэшэлэн эсэгынхээ хархис догшин байһаные элирүүлэхын зэрэгсээ өөрынхөө дотоодо сэдьхэл бодолоо нээн гаргажа табиһан юм. Харамсалтайнь энэ захидал эсэгтэнь хүрээгүй юм байна.

Кафка гимнази һургуулиие түгэсээд 1901-1905 ондо Прагада хуули зүйн ангида һуралсажа байхадаа уралигай түүхэ, германи хэлэн шэнжэлэлээр лекф дабхар сонсожо, 1907 ондо хубиин даатгалай компанида ажалда оробо. 1908 онһоо мэргэжэлээ дээшлүүлээд үйлэдбэриин осолһоо хамгаалха даатгалай газарта алба хашаха болоһон байна. 1917 ондо уушханай сүрьеэгээр үбдэжэ, 1922 ондо тэтгэбэритэ гараа. 1923 ондо багаһаа хүсэжэ мүрөөдэжэ байһан орголтоо хэжэ Берлиндэ ошоод сүлөөтэ зохёолшын журамаар һуугаа. Удалгүй бэень муудажа, уламаар 1924 оной 6 һарын 3-да Венын ойролсоохо Кирленг һувилалай газар наһа бараа. Тэрэбээр хэзээшье гэрлэжэ байгаагүй ажа.




#Article 357: Че Гевара (223 words)


Эрнесто Гевара () (1928 оной 6 һарын 14 – 1967 оной 10 һарын 9), Че Гевара (Che Guevara) гү, али эль Че (el Che) гү, али зүгээр Че (Che) нэрээр алдаршаһан, Аргентинэдэ түрэһэн, марксис үзэлтэй, зүүные бариматлагша хубисхалша, Кубын коммунис дэглэмэй ударидагша, эмшэ мэргэжэлтэй, улас түрын зүдхэлтэн байба.

Урда Америкын хубисхалша, улас түрын лидер хүн байһан ба капитализм, коммунизмын али алиһаань зүб талануудыень абажа хэрэглэһэнээр 1960 аад оной шэнэ зүүнэй радикалис үзэлтэнүүдэй баатар болоһон юм. Тэрэ Аргентинын Росарио хотодо дунда зэргээй гаралтай гэр бүлэдэ түрэһэн ба 1953 ондо Буэнос Айресай ехэ һургуулиие эмшын мэргэжэлээр дүүргэбэ.

Кастро 1959 ондо түрын эрхэ мэдэлые абаад Геварае үйлэдэбэри худалдаанай сайдта (1961-1965) дэбшүүлээ. АНУ-ай нүлөөлэлэй талаар хүсэтэй шүүмжэлэгшэ байһанаар гурбадахи юртэмсэ гэжэ дуудагдаха боложо мүн тэрэ Кастрогой дэглэмдэ нүлөөлэн АНУ-ай зүгһөө коммунис улас гэжэ эдэй засагай хориг арга хэмжээ абахад хүргэбэ.

Хубисхалай галые дэлхэйн үнсэгэ булан бүридэ асаажа, хүн түрэлхитэндэ һайн һайханые асарха мүрөөдэлдөө хүтэлэгдэжэ Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Конго Уласта ошоһоншье сэрэгүүдэйнь хүсэл эрмэлзэл бага байһанда урамынь хугарша бусажа Кубада ошоод, Кастротой зүблэлдэжэ, шэнээр хубисхал хэхэ газараараа Боливи уласые һунгаба. Боливида үмэнэнь хубисхал гараһаншье дарангылагша дэглэмэй гарта ороһон байгаа. Гэбэшье Боливиин Коммунис Намай дэмжэлгые хүлеэгээгүй, мухардмал байдалда орожо, хүндэ хэсүү партизанай дайн хэһээр 1967 оной 10 һарын 8-нда Боливиин засагай газарай сэрэгүүдтэ алагдаба.

Наһа бараһанайхаа дараа гурбадагша юртэмсын оронуудай хубида баатарай хэмжээндэ хүндэлэгдэжэ, домог болон дуугарагдаха болоһон бэлэй.




#Article 358: Нохой (118 words)


Нохой (монгол:Нохай; Canis lupus familiaris) — хүхэтэн ба мяхан эдишэ амитан юм. Хүнэй хамагай үнэншэ, дүтын нүхэр гэгдэдэг нохойе тэрэнэй үбгэн болохо саарал шоноһоо 15,000 жэлэй үмэнэ гэршүүлһэн гэжэ үзэдэг. Одоогоор дэлхэй дээрэ ниитэ 800 оршом үүлдэрэй 400 сая нохой байна.

Нохойнь үүлдэр угсаанһаа шалтагаалан бэеын хэмжээ янза бүри байна. Хамагай жаахан нохой (йоркшир терьер) мүрэнэй үндэр 6.3 см, бэеын ута 9.5 см, жэнгиинь 113 гр байһан бол хамагай томонь (англиин мастиф) 155.6 кг жэнтэй, хоншоорһоо һүүл хүрэтэрхи утань 250 см байгаа. Хамагай үндэр нохойн (дог) мүрэнэй үндэр 106.7 см гэжэ бүридхэгдээд байна. 
Нохойнь бусад мяхан эдишэтэ, хүхэтэн амитадай адляар хүсэрхэг булшан, ута нарин хүл, дабхижа харайха, хол газар туулахад тэсэбэритэй зохисоһон зүрхэн судасай системэ, бэеын бүтэсэтэй байдаг.




#Article 359: Тархи (327 words)


Тархи (, ) хохимойн дотор байха түб мэдэрэлэй тогтолсооной эрхэтэн болохо эд. Тархи синаптик холболтотой олон тооной нейронуудаар бүридэнэ. Эдэ холболтонууд дамжуулан харилсаха, мэдэрэлэй эсүүд бүхы организмын үйлэ ажалалгые хинаха эжэ бүрин сахилгаан сэгүүдые үүдхэдэг.

Хүнэй тархинь хохимойн (габалын) хүнды дотор байрладаг. Тархиин хатуу гадар зөөлэн эдһээ нугаһанай шэнгэтэй забһараар тусгаарлагдаһан байна. Баялиг һудалай һүлжээ тархиин эдые хүшэлтүрэгшээр, шэмэ тэжээлээр хангана. Тархиин хэмжээ дундажаар 1300–1400 г. байна. Боро бодос үүсхэгшэ мэдэрэлэй эсүүдэй бэенүүд тархиин гадарда (тархиин холтоһодо) болон тархиин доторой сагаан бодосой дунда болоно. Мэдэрэлэй 12 хос тархиһаа эхилнэ, энэ тоодо досоохи эрхэтэнэй ажаллалгые хүтэлхэ төөригшэ мэдэрэл (). Энэнь симпатик эшэ хажууда ябана ба симпатик мэдэрэлэй адли эрхэтэндэ һалбари үгэдэг. Ехэнхи тохёолдолдо тэдэнэй үйлэдэл нүгөөдэ байдаг.

Тархи орёо бүтэсэтэй, энэнь хэд хэдэн хэһэгүүдһээ бүридэнэ.

Уртабтар тархи () нугаһанай үргэлжэлэл юм. Энэнь зүрхэнэй үйлэ ажаллалгые, амисхалые, эдиһэнээ шэнгээлтые болон хүлэрэлтые ударидадаг. Уртабтар тархи Варолиин хүүргээр () тархиин бусад хэһэгтэ холбожо болоно.

Уртабтар тархи дээрэ бага тархи () байна. Олон уршалаатай, хотирхойтой, һубагтай бага тархиин гадар (холтоһон, ) боро бодосһоо бүридэлнэ. Бага тархи дотор сүмэ — боро бодосой багса — байдаг. Бага тархи хүдэлсын эб, бэеын тэнcүүри, хүдэлсын уялдаа холбоое хангадаг.

Уртабтар тархи, дунда болон забһарай тархи холбоотой юм. Эдэ хэһэгүүдынь орёо хүдэлсын рефлекс, бодосой солилсоо болон досоо оршоной тогтомолые зохисуулна.

Забһарай тархи 3-дахи тархиин хобдолоор хубагдаһан хос таламусһаа (хараанай тобгор, () ба гипоталамусһаа () бүридэнэ. 

Мэдэрхын эрхэтэнүүдһээ абаһан бүхы мэдээсэл таламуста шэлжэнэ. Тэдэнь шухала бэшэ мэдээсэлые шүүнэ, шухала ажа холбогдолтой үйлэ ябадалай тохёолдолдо холтоһые ажалалгада оруулна.
Гипоталамус соо тархиин автономито үүргэ сугларжа байна: эндэ үлдэхын, садахын, ундаа хүрэлгын, бэеын температурын түбүүд хадгалдаг. Гипоталамусай нейронууд үншэн тархи (гипофиз, ) зохисуулха нейрогормониие эльгээнэ.

Тархиин эгээн томо хэһэг — баруун, зүүн томо тархиин хахад бүмбэрсэгүүд байна. Зүүн хахад бүмбэрсэг бэеын баруун талые ударидана, баруун хахад бүмбэрсэг зүүн талые ударидана. Хахад бүмбэрсэгүүд холтоһотой байна. Холтоһоной гадарынь уршалаа, хотирхой, һубаг ушарһаа маша ехэ байна. Һубагууд тархиин хахад бүмбэрсэгые  4 хубида (духын хуби, зулайн хуби, сохын хуби, дагзын хуби) хубаана. Духын хуби балсангай хүдэлөөниие хинаха түб юм.




#Article 360: Шуһанай эрьелтэ (137 words)


Шуһанай эрьелтэ — зүрхэнһөө гаража бэе махабадаар тархаһан шуһа бусажа зүрхэндэ шудхан тэрэнэй агшалтаар дахин бэе махабадта тархаха гэдэг.  

Хүниинь шуһанай эрьелтын хаалтатай тогтолсоотой: шуһа шуһые зөөгшэ һудаһануудаар дамжан эрьедэг. Зүрхэнэй зүүн хэһэг хүшэлтүрэгшээр баяжаһан шуһые организмын тогтолсоонуудай һудаһануудаар шахадаг. Шуһан эд болон эритроцитуудаар дамжахадаа хүшэлтүрэгшые сүлөөлжэ, нүүрһэнхүшэлэй хиие шингээдэг. Хүшэлтүрэгшэ үгэһэн эритроцитууд хураагуур һудаһаар зүрхэндэ бусажа ерэхэдэ тэдэниие зүрхэнэй баруун хэһэг уушхан руу ябуулдаг; зүүн хэһэгынь хүшэлтүрэгшөөр ханаһан шуһые уушханһаа хүлээн абажа бүхы бэеын эдүүд рүү эльгээдэг.

Зүрхэнэй зүүн хобдолһоо хүшэлтүрэгшэ хиитэй артериин шуһан тараагуур һудаһаар ябажа, эд эстэ ошон хиин солилсоо хэгээд, нүүрһэнхүшэлэй хиитэй һудалай шуһан болон хураагуур һудаһаар ябажа зүрхэнэй баруун тосгуурта ерэхэ шуһанай эрьелтэ.  

Зүрхэнэй баруун хобдолһоо нүүрһэнхүшэлэй хиитэй һудалай шуһа тараагуур һудаһаар ябажа, уушханда ошон хиин солилсоо хэгээд, хүшэлтүрэгшэ хиитэй артериин шуһан болон хураагуур һудаһаар ябажа зүрхэнэй зүүн тосгуурта ерэхэ шуһанай эрьелтэ.  




#Article 361: Зүрхэн (371 words)


Зүрхэн () бол шуһанай эрьелтэ нэгэн бүрилдэхүүн юм. Үрэ хүрбэлэй хүгжэлэй ябасада табан таһалгатай балсанлиг хүнды гуурһан хоолойн бүтэсэһөө зүрхэн хүгжэнэ. Зүрхэниинь шуһанай эрьелтэдэ шуһые шахаха гол үүргэтэй. Дээдэ болон доодо хүнды һудалаар ерэһэн һудаһан баруун тосгуурта орожо шудхана. Эндээһээ дистолиин үедэ баруун 3-н хабтаһата хабхалгаар дамжан баруун хобдолдо хүрнэ. Хобдолуудынь зүрхэнһөө шуһые гадагша артериин һудаһан уруу түгээнэ. Баруун хобдол уушхан руу шэглэһэн артери уруу, зүүн хобдол аорто гү, али гол һудаһан уруу шуһые шахана.

Зүрхэниинь балсанлиг хүндытэй эрхэтэн юм. Өөрлүүгээ шудхаха венын һудаһаар орожо бай шуһые хүлээн абажа уламаар тэрэ шуһые артериин һудаһаар тараадаг болоно. Зүрхэнэй хүндынь дүрбэн таһалгатай, хоёр тосгуур, хоёр хобдолтой. Зүрхэниинь ойролсоогоор 260—340 г. хэмжээтэй. Хүнэй бэеын шэгнүүрэй 0,4 % зүрхэнэй шэгнүүр болоно. Зүрхэниинь 2 уушханай дунда, хүнды сээжэдэ, зүрхэнэй үнхэлсэг хальһаар хушагдан байрлаха ба утаараа 12-13, хүндэлэнгөөрөө 9-10,5 см. Зүрхэнэй орой зүүн тиишээгээ налуу ташуу, доошоо, урагшаа шэглэнэ. Зүрхэнэй оройнь үбсүүнэй зүүн эрмэгһээ 2 см оршом, 5-р хабирга хоорондын забһарай харалдаа байха ба энгынээр бол зүүн хүхэнэй тобшоной доохоно, эндэ 2 хабтаһата хабхалгын шааяаные дуулажа шагнана. Зүрхэнэй хана 4 дабхарһаа бүрилдэхэ болоод эдэнь эндокард, миокард, эпикард, перикард. Зүрхэниинь өөрөө өөрөөһөө сэрэл үүсхэхэ шадабаритай пейсмакер эсһээ тогтохо болоод энэнь зүрхэнэй тогтомол хэмэнэл гү, али сохилтые үүсхэдэг шухала эс юм. Хүнэй зүрхэнэй ниитэ шэгнүүрынь 250—300 болоод эрэ эмэ хүнэй зүрхэнэй шэгнүүрэй илгаа 50 гр байдаг.

Баруун болон зүүн титэм һудаһан бол зүрхэнэй тэжээгшэ һудаһанууд юм. Хүүгэд эхын хэбэлдэ бойжохо дунда үедэ гү, али 5 һаратай байхаһаа зүрхэниинь сохилжо эхилнэ. Хүнэй зүрхэн 1 минутада 75-80 сохихо болоод сохилхо бүридээ 300—350 грамм шуһан түгээхэ ба мүн хураана. Зүрхэн юрэдын тайбан ажаллажа байхадаа 1 минутада 5 литр шуһые шахажа шадаха ба харин хүнды хүдэлмэри хэжэ байха үедэ 4 дахин ехэ гү, али 20 литр шуһан шахажа шадана.

Зүрхэниинь хүнэй түб эрхэтэн мүн. Тэрэ бүхыл эрхэтэнүүд, эсүүдтэ шаардалгатай тэжээлэй бодосууд болон хүшэлтүрэгшые хүргэдэг. Зүрхэниинь бараг дан ганса балсангуудһаа тогтохо ба наһанда хүрэһэн хүнэй зүрхэн 300 гр оршом хэмжээтэй, нюдарган хэмжээтэй. Зүрхэниинь бэе бэеһээ салангид хоёр хэһэгтэй (зүүн, баруун), тус бүринь хабхалга бүхы хоёр таһалгатай: дээдэ жаахан хэһэгые тосгуур, доодо томо хэһэгые хобдол гэнэ. Мүсэлигэй үеэр дүрбэн таһалга бүринь агшалтын шата (систол) болон һуларалтын шата (диастол)-ые дамжадаг. Таһалгануудай ажаллалга синус зангилаа гү, али зүрхэнэй өөрынхинь мэдэрэлэй тогтолсоогоор ябагдана. Агшалтын үеэр шуһанай һудаһуудта шуһан шахагдажа, бүхы организмаар зөөгдэдэг.




#Article 362: Эльгэн (383 words)


Эльгэн () бол хүнэй бэе дэхи хамагай томо булшархай юм. Дундажаар 1500 гр шэгнүүртэй. Эльгэниинь һэлһэн үйлэдбэрилжэ, һэлһэниинь һэлһэнэй туламда хадгалагдадаг. арбан хоёр хурган гэдэһэдэ һэлһэниинь өөхые задалха нүлөөтэй.

Эльгэниинь үрэсэнэй баруун доодо хүнэхэртэ байрлаха хэбэлэй хүндын эрхэтэн юм. Тэгшэ гадаргуу дээрэ байрлуулһан үндэгые баруун доодо үнсэгһөө зүүн дээшээгээ налуу хубаахад үүдэхэ дүрсэтэй адлидхажа болоно. Эндэһээ дээдэ гү, али үрэсэн тала (facies diaphragmatica), доодо талань facies vesciralis. 
Хүнэй эльгэн урда талаһаа харахад 2 хэһэгтэй байдаг бол дороһоо харахада 4 хэһэгые тодорхой хаража болоно. Н үзэгээр эдэ хэһэгүүдые зааглажа болоно. Зүүн тала - lobus sinister, баруун тала - lobus dexter, урда талын дүрбэлжэн хэһэг - lobus quadratus, ара талын һүүлтэ хэһэг - lobus caudatus. H үзэгэй хүндэлэн заае дээрэ эльгэнэй үүдэн байрлана. Үүдэн һудал (venae portae), эльгэнэй артери (a.hepatica propria), эльгэнэй сорго (ductus hepaticus communis) тус тус агуулна. 

Эльгэн бэе махабадай шаардалагтай дулаанай 1/3-г гаргаха ба бүхы шуһанай эрьэлтэ, өөхэн тоһоной молекула, бусад бүхы солилсоониие ябуулна. 24 сагта 2000 л шуһан дамжан үнгэрнэ. 70 наһатай хүнэй эльгэ амидаралай хаа туршада дундажаар 1.5 т нүүрһэн уһан болбосоруулжа задалдаг. Энэнь шуһан дахи шэхэрэй хэмжээе зохисуулна гэһэн үгэ. Энэ үйлэ ажаллалгада нойр булшархай, бөөрын дээдэ булшархай оролсожо бэе дэхи глюкозын хэмжээе нарин барижа байдаг. Заримдаа глюкозые глиноген болгожо, заримдаа глиногениие глюкоза болгожо хэрэгсээтэ газарынь хүргэнэ. Эльгэн шуһан бүлэгнүүлхэ хэд хэдэн процессые ударидажа, дархалаанай хэд хэдэн шухала уургые илгаруулжа шуһада ниилүүлдэг. Шаардалгатай түмэрые нөөсэлнэ. Һэлһэнэй хүшэлэй туһаламжатайгаар өөхэн тоһые молекула болгон задалжа А, D, E, K аминдэмүүдые зохисуулжа үлүүе нөөсэлнэ.

Һэлһэн юрэнхы сорго (ductus choledochus) 12 хурган гэдэһэтэй ниилэхэ оршомдоо сагираган булшан агуулна. 12 хуруу гэдэһэн хоол тэжээлые ходоодонһоо хүлеэжэ абаагүй гү, али хооһон байха үедэ энэ сагираган булшан соргые хаалтатай байлгадаг. Энэнэй туһаламжатайгаар һэлһэнэй юрэнхы соргон дахи даралта ехэдхэһэнээр эльгэндэ үйлэдбэрилэгдэһэн һэлһэн һэлһэнэй сорго (ductus cysticus) руу ороно. Һэлһэнэй мэшээгдэ һэлһэн уһан болон дабһанай хүшэлээ алдан шэмэгдэһэнээр һэлһэн үлүү нягтаржа үгэнэ. Өөхэн тоһотой хоол тэжээлынь ходоод-гэдэһэнэй гормонуудые (жэшээнь: холецистокинин) үдөөнэ. Уг гормон һэлһэнэй мэшээгдэ нүлөөлһэнөөр тэндэ даралта ехэдхэхэ тэрэ мүсэдэ сагираг булшан һэлһэнэй юрэнхы соргын һүбые нээжэ үгэһэнөөр бага хэмжээнэй һэлһэн һэлһэнэй мэшээгһөө 12 хурган гэдэһэн руу шудхана.

Эльгэнэй хамагай түгээмэл носотой үбшэлэлынь халдабариин үбшэлэл болоод А вирус, В вирус, С вирусаар дамжан халдабарилдаг. Жэл бүри дэлхэй даяар хэдэн арбан сая хүн эдэ вирусаар халдабарилдаг болоод хүгжэл буурай Ази, Африкын оронууд, илангаяа Хитад уласта үргэн тархасатай байдаг.




#Article 363: Шуһан (108 words)


.                                                                       
Шуһан () амитанай бэеын шухала үүргэтэй тусхай шэнгэн юм, бүхы бэеын эсые тэжээл ба эдэй солилсооноор хангадаг, бэе махабадай дотуур гүйхэ шэнгэн улаан зүйл. Бэеын эд эсүүдтэ тэжээлэй бодос, хүшэлтүрэгшэ, бусад шаардалгатай бодосуудые хүргэхэ, эсэй бодосой солилсоонһоо  илгарһан бүтээгдэхүүниие эсһээ илгаруулха тогтолсоондо хүргэхэ үндэһэн үүргэтэй. Һээр нюруутан амитанай шуһые плазма ба шуһанай эсүүд бүридүүлдэг.

Шуһан олон шухала үүргэ гүйсэдхэхые жагсаабал:

Шуһан хүнэй бэеын шэгнүүрэй 8 оршом хубиие эзэлхэ ба ойролсоогоор 1060 кг/м3 нягтатай байдаг. Ниитэ шуһанай 45 хубиие улаан эс, 54.3 хубиие иилдэһэн, 0.7 хубиие сагаан эс эзэлдэг. Зуурамтгай шанартай, Ньютоной буса шэнгэн юм. Шуһанай pH 7.35һаа 7.45-н хоорондо һула шүлтэлиг байдагынь нилээд нарин зурбаһан гэжэ үзэдэг.




#Article 364: Гэр (621 words)


Гэр () — хүнэй һууха байра гү, али нүүдэл байдалтай зондо таарамаар түхеэрэгдэһэн, задалха хабсархада бэлэн, мүн ашаалаад ябахада тааруугаар зохёогдоһон хана, уняатай, дээгүүрнь һэеыгээр бүрхөөжэ баридаг Түб Азиин нүүдэлшэ арад түмэнэй (илангаяа монголшуудай) байдаг байра, эшэгы гэр.

Һэеы г барихадаа, тон түрүүн ханануудыень түхэреэлүүлэн бодхоогоод, амануудыень бэе бэе руунь оруулжа тааруулаад, хагсарга (амалаадаһан) гэжэ нэрэтэй дээһэн уяануудаар холбон уядаг. Һүүлээрнь үүдэеэ тодхоод, үүдэнэй баруун можодо хадаатай түмэр сахаригһаа уягдаһан ути гэжэ нэрэтэй дээһэн ооһороор бүхы ханануудаа газаа талаһаань тархиинь доодо тээгүүр тойруулан, зүүн можодонь бүхэлэн уяна. Тэрэнэй һүүлээр нэгэ хүн гэрэй тэг дунда үндэр юумэн дээрэ гаража, тооно баряад үгэхэдэнь, хэдэн хүн газаа талаһаань уняална. Уняагаа уняалжа дүүргээд, туургануудые тоходог. Туургануудаа тохоходоо, нэн түрүүн баруун урдахииень, һуулдэнь хойгуурхи хоёрыень тоходог гуримтай байгаа. Һалхинай баруун, баруун хойноһоо ехэнхидээ буудаг ушарһаа урда талынь туургануудые хойто талынь туургануудаар даруулан тоходог байһан бололтой. Туургануудые дээдэ шэгшэгтэнь хадагдаһан дээһэн ооһорнуудаар ханада болон уняада уядаг юм. Уняануудай дээгүүр дээбэри тоходог һэн. Дээбэринүүд хадаа хахад тухэреэн түхэлтэй, дээдэ хажуудаа тоонын түхэреэндэ тааруулагдаһан түнхеэдэһэтэй хоёр һэеынууд мүн. Дээбэри тохоходоо, түрүүн урда хажуугайнь дээбэри тохоод, һүүлдэнь хойто хажуугайнь дээбэреэр урда хажуугайнгаа дээбэриин захануудые даруулан тоходог байгаа. Дулаа һайнаар барихын тула дээбэриингээ болон туургынгаа һайнииень хойто таладаа тоходог юм. Хойто дээбэри хоёр захадаа гурба-гурбан дээһэн ооһортой, тэдэнииень урда дээбэри дээгүүр һолһбуулан татажа, ханын доодо талаһаа уядаг юм. Һэеынүүдээ бултыень тохоод байхадаа, туургын газаа талаар хоёр дээһэн бүһэ татажа бүхэлдэг: нэгыень дээгүүр, ханын тархиин матагдан нугыһан газараар, нүгөөдыень —дундуур. Бүһэнуудэй узуурнууд үүдэнэй хоёр можодо уягдадаг. Туургануудые газарһаа дээшэ 15-20 сантиметр зайтайгаар тоходог юм. Тэрэ зайе бүглэхын тула амяараа хаяабшанууд хэгдэдэг һэн. Хаяабшанууд 20-25 сантиметр тухай үргэнтэй, дээдэ захаараа наринаар томогдоһон дээһэ барижа оёһон, доодо захыень миин хүбэрдиһэн 3-4 нарин гонзогор һэеынүүд болоно. Дулаанай сагта хаяабшагүйгөөр байдаг һэн.

Гэрэй тоонын нүхые бүглэхэ һэеые үрхэ гэдэг. Үрхэ хайша хайшаа хоёр метр тухай үргэнтэй, зургаан шэгшэгтэй, шэгшэг бүридөө ута ооһорнуудтай һэеы юм. Үрхэ ооһорнуудаарнь ханын доодо талын модонуудһаа уядаг, урда хажуугайнь ооһор уядаггуй, харин тэрээньээ баряад, гэрэйнгээ хойно гаража татахадань, үрхын урда хахадынь нээгдэдэг. Иигэжэ һэеы гэр соо сэбэр агаар оруулдаг ба һаруул болгодог байгаа.

Һэеы гэрнүүд ханануудайнгаа тооһоо боложо, ехэ багаараа илгардаг байгаа. Монгол туургата арадуудай һуудал байдал шэнжэлһэн шэнжэлгэнүүд болон уран зохёол соо һэеы гэрнүүд дүрбэн ханатайһаа эхилээд, арбан хоёр ханатай хүрэтэр байдаг гэжэ онсологдоно. Буряадуудай дунда 6-8 ханатай гэрнүүд байһан гэжэ Лхасаран Линховоин дэлгэрэнгыгээр бэшэһэн байдаг.

Хана () — тусхай гуримаар матажа, хэрээһэлүүлэн үдэһэн, һэеы гэрэй туургануудые дээрэнь тоходог түхеэрэлгэ, араг. Һэеы гэрэй хана тусхай ханын дархан дархалдаг һэн. Л. Линховоиной бэшэһээр, хана хэхын тула 2 метр тухай утатай нарин модо хоёр тээһээнь сабшажа хабтагар болгоод, холтоһоньоонь һалгаагаад, дээдэ үзүүрыень матажа, бүхэтэр болгоно. Тииһэн хойноо эдэ модонуудаа хэрээһэлэн барижа, дабхасаһан лэ газартань үрэмөөр нүхэлжэ үдөөридэдэг юм. Тиигэжэ холбогдоһон хананууд һунахадаа 170-190 сантиметр, агшахадаа 70-80 сантиметр болоно.

Ханын үдөөриин нүхэнууд бэе бэеһээ хэды шэнээн зайтайгаар нүхэлэгдэнэб, тэрээнһээ боложо ханын арагай тэбхэр нүхэнүүдынь томо жэжэ байдаг. Томо, жэжэ, дунда зэргын зайтайгаар нухэлэгдэһэн хананууд иимэнууд тусхай нэрэтэй: зайдан хана, түлгэ хана, хурьган хана гэхэ мэтэ. Ханын олон янзанууд, хубинууд байдаг:

Тооно () — модо дүрбэн тээһээнь сабшажа тэбхэр болгоод, түхэреэн болотор матажа, хүндэлэбшэ болон даагануудые һуулгаһан, хажуу тээгүүрээ уняагай үзүүрнүүдые хэхэ нүхэтэй һэеы гэрэй оройдо байха түхэреэн түхеэрэлгэ. Тоонын түхэреэниинь (диаметрынь) нэгэ метр тухай юм.

Уняа () — хоёр метр тухай утатай, үзүүртэй хажуугаараа тоонын нүхэнүүдтэ газаа талаһаань һуулгагдадаг, үзүүр талаһаань бүтүүгээрнь ханын тархида үлгэдэг нарин модонууд. Дунда зэргын һэеы гэртэ 60-70 уняа байдаг юм.

Үүдэн () — орохо гарахын тула ханада зорюута үлөөгдэһэн зай болон тэрэниие хаадаг хаалта. Һэеы гэрнүүд хоёр янзын үүдэтэй байһан гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Урда сагта гэрэй үүдэ һэеыгээрнь хэдэг байһан һаа, һүүлэй үедэ модоор хэдэг болоһон байна. Энээниие Л. Линховоин агын буряадуудай һуудал байдал тухай бэшэхэдээ, 1910—1915 онуудаар агын буряадуудай һэеы гэр һэеыгээр хэһэн һэхэгдэдэг үүдэтэй байһан гэжэ гэршэлнэ.




#Article 365: Эс (322 words)


Эс (мүн клеткэ, ородоор хаамжа гэжэ удхатай) — амиды махабадай бүридүүлэгшэ үндэһэн, хамагай жэжэ нэгэжэ юм The Alberts text discusses how the cellular building blocks move to shape developing embryos. It is also common to describe small molecules such as amino acids as .. Зарим организм жэшээлбэл бактеринь нэгэ эсһээ тогтоно. Бусад организмууд олон эстэй организм юм (жэшээлбэл, хүн 100 ехэ наяд гү, али 1014 эстэй болоод нэгэ эс ойролсоогоор 10 µм хэмжээтэй, 1 нанограмм шэгнүүртэй). 

Эсэй досоохи үйлэ ажаллалгань одоошье һонирхол татаһан хэбээр байна. Тэрэ дундаа эсэй энергиин үйлэдбэрилэл ба эс дэхи бодос зөөбэрлэлтэ, бодос задарха ба нэгэдэхи урбалнууд, эсэй бодос хуримталуулха механизм зэрэгынь анхааралай түбдэ оршожо байна. Эс дэхи бодосой эрьелтэ хэзээшье тохёолдолой шанартай ябагдадаггүй хариншье гайхалтай эмхэ сэгсэтэй, дэс дараатайгаар эгээн бага зардалаар эгээн ехые бүтээжэ байдаг. Өөрөөр хэлэбэл эсэй биомолекулануудай дунда “шүтэн захирха ёһон” оршон, үйлэ ажаллалгыень зохисуулна. 
Жэшээнь бидэнэй хоол тэжээлээрээ абаһан уурагай бодос хэзээшье тэрэ хэлэбэрээрээ шэнгэдэггүй. Эхилээд бүтэсынхээ эгээн жэжэ нэгэжэ аминхүшэл болотороо задардаг. Энэ аминхүшэлһөө бэедэ хэрэгтэй шэнэ уураг ниилэгжэн бии болоно. Өөрөөр хэлэбэл жэжэ молекулануудһаа томо молекула үүдэжэ байна. Хэрэб шаардалгатай бол саашаа дахин макро бүтэсэ байгуулалтада шэлжэжэ болоно.

Алибаа үйлэ хүдэлөөндэ зайлашагүй шаардалгатай нэгэ зүйлынь энергиин эхэ үүдэбэри юм. Эс өөрөө термодинамик системэ ушар гадаада оршонтойгоо бодос, энергиин солилсоое байнга ябуулдаг нээлтэтэй системэ юм. Хэрэб иимэ харилсаа байдаггүй байһан бол эсэй амидаралай тухай ярихашье аргагүй байһан биз ээ. Эс гадаада оршонһоо абаһан бодосоо химиин энерги болгон хубиргажа тэрэнь эсэй досоохи үйлэ ажаллалга, молекула зөөбэрлэлтэ, балсангай ажаллалгые хангаха химиин урбалнуудай ябасада зарсуулагдана. Иимэһээ эсые “химиин мотор” гэжэ нэрлэжэ боломоор. Наранай энергиһээ бусад шаардалгатай бүхы энергиие биомакромолекуланууд бии болгодог. Өөрөөр хэлэбэл биомолекулын задаралаар ехэ хэмжээнэй энерги илгардаг. Жэшээнь глюкоза нүүрһэнхүшэлэй хии ба уһан болон задарха ябасадаа илгарһан энергинь хадгалагдан, уламаар хэрэгсээ гарахада ашагладаг байна. Энергиин иинхүү хадгалагдахада хамагай гол үүргые аденозин 3 фосфорой хүшэл (ГФА) гэхэ молекула гүйсэдхэдэг. Хадгалагдаһан энергеээ зарсуулхада ГФА 1 фосфороо алдажа хоёр фосфорой хүшэл уламаар нэгэ фосфорой хүшэл боложо хубирдаг.




#Article 366: Октавиан Август (682 words)


Октавиан Август (, түрэһэн нэрэ — Гай Октавий Фурин, ;  63 оной 9 һарын 23, Рома — 14 оной 8 һарын 19, Нола) — Римэй эзэнтэ гүрэнэй байгуулагша анханай эзэн хаан.

Баян удамтай гэр бүлэдэ түрэһэн Август 18 наһатай байхадаа өөрын абгай аха Юлий Цезарьта үргэгдэн, тэрэнэй залгамжалагшаар нэрлэгдэхэ болоо. Цезариин алалгын дараа ( 44 он) эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэлдэ оролсожо, хэд хэдэн тулалдаанай дараа өөрын үрдилдэгшэ Лепидитэй, Марк Антонитай хамтаар хоёрдохи триумвиратые байгуулаа.  32 ондо Лепидиие,  31 ондо Актиумай тулалдаанда Марк Антониие (Клеопатратай хамтарһан) илажа, түрын эрхые гансаараа бариха болоһон байна. Август принсепс сула хүрэтэн Римэй эзэнтэ гүрэн гэжэ нэрлэгдэхэ болобо. Эхиндээ бүгэдэ найрамдаха засаглалые дэмжэжэ, улас ороноо консул шэнги ударидажа байһаншье һаа,  27 ондо Август сула хүрэтэжэ, дүрбэн жэлэй дараа хэмжээгүй эрхэтэй эзэн хаан болобо. Тэрэнэй засаглалай үедэ ( 31 –  14 он) Римэйхидай амидаралай хэб маяг өөршэлэгдэжэ, Грек - Римэй юртэмсэ хүгжэн сэсэглэжэ байба. Август эзэнтэ гүрэнэй алсалагдаһан можонуудые хамгаалха, зам табиха болон бусад олон ниитын ажал эхилүүлэн, Пакс Романын үндэһые табижа, уралиг соёлые гиигүүлэн дэмжэжэ байба. Тэрэ Римэй ёһон һуртахуунай һургаалнуудые заһабарилха алхамуудые хэжэ, өөрынгөө охин Юлиие садар самуун ябадалтай гэн сүлэлгэдэ ябуулжа байба. Тэрэниие наһа бараха үедэ эзэнтэ гүрэниинь Ибериһээ Каппадоки хүрэтэр, Галлиһаа Египет хүрэтэр үргэн уудам болоһон байба. Тэрэниие наһа бараһанай дараа бурханшалан шүтэхэ болоо.

Октавиан Август бол Римэй эзэнтэ гүрэниие үндэһэлэгшэ юм.  нэгэдүгээр зуунай үедэ Римэй уласые һүйрүүлжэ байһан олон жэлэй һунжарһан дайниие зогсоожо Римэй эзэнтэ гүрэниие байгуулжа дараашын хоёр зуунай турша энхэ амгалан байха нүхэсэлые бүридүүлһэн габьяатай бэлэй. Гай Октавиус (юрэнь Октавиан нэрээрээ ниитэдэ алдартай ба Август хэргэмые 35 наһатайдаа хүртөө)  63 ондо түрэһэн болоод Римэй улас түрын гарамгай зүдхэлтэнүүдэй нэгэ болохо Юлий Цезариин үргэмэл ажа хүбүүн байһан юм. Хуули ёһоной хүүгэдгүй Юлий Цезарь залуу Октавианиие ашада дэмжэжэ улас түрын талаар үдэжэ үндыхэдэнь туһалба. Тэрэниие 18 наһатай байхада Юлий Цезарь алагдаһаниинь Римэй улас түрэ, сэрэгэй зүдхэлтэнүүдэй дунда бөөн тэмсэл үрнэхэ шалтагаан болоо һэн. Анхандаа Октавиан тэмсэл зүршэлгые огто тоохогүй байһаншье һаа, Юлий Цезариин үргэмэл хүбүүн гэһэн нэрээр хэд хэдэн нүлөө бүхы хүнүүдэй дэмжэлгыень абажа шадаба.

Гэбэш Юлий Цезариин хамтаран зүдхэгшын нэгэ болохо Марк Антоний сэрэгэй диилэнхи хэһэгэй дэмжэлгые абажа удатар байлдаан хэбэ. Тэрэ дайнай уршагаар Римэй хоёр хубаагдажа дурна хэһэгыень Марк Антоний, баруун хэһэгыень Октавиан захирдаг боложо хэһэг хугасаанд түрэ эблэрбэ. Энэ хоорондо Марк Антоний гоё басаган Клеопатрагай хормойһоо зүүгдэжэ хамаг сагаа хооһон үрэжэ байхада Октавиан байра һууряа улам бэхэжүүлжэ амжаба. Хоёр гол улас түрын зүдхэлтэнэй хоорондын шиидбэрлэхэ тулалдаан манай эрын үмэнэхи 31 ондо Акциин хошуунай оршом боложо тэнгисэй ами үрсэһэн тулалдаанда Октавиан илалта байгуулжа Антоний, Клеопатра хоёр амяа хорлобо.

Эрхэ мэдэлдэ хүрэхын түлөө хархисаар тэмсэжэ байһан Август илалта байгуулһанай дараа энхэ амгаланг туушатай хамгаалагша болон хубирба.  27 ондо сенаторнуудые тайбшаруулхын тулада бүгэдэ найрамдаха уласые һэргээжэ бүхы албан тушаалһаа татгалзажа байгаагаа мэдэгдэбэ. Гэбэш ромын сэрэгэй диилэнхи хэһэг байралжа байгаа Испани, Бага Ази, Сириин амбан захирагша хэбээр үлэжэ байгаа болохоор бодито эрхэ мэдэл тэрэнэй гарта хэбээр байгаа. Сенат тэрэндэ Август хэргэм олгоһоншье хаанай бүрин эрхэ олгоһонгүй.

 14 ондо Октавиан Август наһа бараха үедээ бүгэдэ найрамдаха засаглалые халажа хаанай хэмжээлшэгүй эрхэ мэдэлые абажа шадаһан тула тэрэнэй залгамжалагша дагабари хүбүүниинь эрхэ мэдэлые шууд шэлжүүлэн абаһан бэлэй.

Август абьяаслиг, һайхан сэдьхэлтэй дарангылагшын шэлдэг үльгэр жэшээ болон дэлхэйн түүхэдэ мүнхэрһэн юм. Римэй эргэнэй дайнай үеһээ таһаралтагүй үргэлжэлһээр байһан зэбсэг барин хоорондоо дайтаха ябадалые зогсоожо бүрин эблэрүүлжэ шадаһан түрын зүдхэлтэн бэлэй.
Август бараг дүшын жэлэй турш аРимэй эзэнт гүрэниие захиржа ниитэ Европодо нүлөө үзүүлжэ шадаһан юм. Армяа бэешэлэн ударидажа Испани, Швейцари, Бага Ази, Балканын хахад аралай ехэнхи хэһэгые бүрин эзэмдэжэ Уласайхигаа хойто хилые Рейн-Дунай мүрэнөөр тогтооһониинь хэдэн зуун жэлэй турша хэбээр хадгалагдажа байһан юм.

Октавиан Август шадабарилиг түрын зүтгэлтэн байһанай хубида эргэнэй албые зохёон байгуулхада гол үүргэ гүйсэдхэжэ татабариин албанай бүридэл, санхүүгэй тогтолсоое болбосоронгы болгожо армяа шэнэшэлжэ сэрэгжүүлһэн уһан флот байгуулһан юм. Августын захиргаанай үедэ замай сеть бии боложо барилга байгууламжа олоноор бодоһон. Тэрэнэй һанаашалгаар хиид олоноор баригдажа эртын ромын ёһо заншалые һэргээжэ гэр бүлэ болохо, хүүгэд хүмүүжүүлхэ хуулинууд баталигдан гараба.  30 онһоо арад түмэнэй амидаралай түбшэн дээшэлһэнээр Август сэдьхэл тайбан амидаржа ажаллажа байба.

Тэрэниие хаан байха үеэ Римэй уран зохёол, уралигай алтан үе гэжэ зүй ёһоор нэрлэдэг Алдарта зохёолшо Рим Виргилий, Гораций, Тит Ливий зэргэ шэлдэг бүтээлнүүдээ тэрэнэй дэмжэлгэтэйгээр туурбижа байба.




#Article 367: Һэргэн мандалтын үе (1773 words)


Һэргэн мандалтын үе, мүн Ренесcа́нс ( — «һэргэн мандалта») — хүн түрэлхитэнэй үзэлэй гуманис һанаа ба эртын сагай (античностиин) тулгуури дээрэ үндыһэн Дунда зуун һүүл үеын, Шэнэ саг эртэ үеын соёл уралигай ба гүн ухаанай хүдэлөөн.

Уг үе XIV зуунай эхинһээ XVI зуунай һүүл үе хүрэтэр үргэлжэлһэн гэжэ үзэдэг ба мүн XVII зуунай эхинэй хэдэн арбан жэлнүүдтэ Англи, Испанида үргэлжэлөө. Һэргэн мандалтын үеын онсолиг шэнжэ шанарынь соёл уралигай ниигэмэй шэнжэ ба тэрэнэй антропоцентризм гү, али «юртэмсын түбые хүн гэжэ үзэдэг» һургаал юм. Тухайлбал энэ үедэ хамагай түрүүндэ хүн, хүнэй үйлэ ажаллалгые онсолон шудалһанда оршоно. Мүн лэ эртын соёл уралиг шудалха боложо тэрэнэй «һэргэн мандалтые» нүхэсэлдүүлһэн тула тиин нэрлэжэ томьёолоо.

Һэргэн мандалтань XIII зуунай һүүл үеын Флоренциһоо гаралтай гэдэгые ехэнхи түүхэшэд хүлеэн зүбшөөрдэг ба Данте Алигьери (1265—1321), Франческо Петрарка (1304—1375) гэхэ мэтын зохёолнууд, Джотто ди Бондонын (1267—1337) уран зурагынь һэргэн мандалтын үеын гол түлөөлэл юм. Зарим эрдэмтэдэй үзэжэ байгаагаар эрдэмтэд, уран баригшад, зураашад, зохёолшод зэргэ хүнүүд хоорондын мэдхэсэлдээнэй үрэ дүндэ һэргэн мандалта гэхэ ойлголто бүхыл салбари бии болоһон гэжэ үзэдэг.

Һэргэн мандалтань яагаад анха Итали уласуудта гараһан, сохом яагаад гараһан талаархи асуудалынь мүнөө хүрэтэр маргаантай асуудалнуудай нэгэ байһаар байгаа бэлэй. Тиимэшье ушарһаа энэниие гарал тухай хэд хэдэн онол бии.

Һэргэн мандалтын үеийн турша мүнгэ болон уралигынь гарһаа гарта дамжан ябадаг байһан ушарынь уран бүтээлшэд амидаралаа залгуулха болон уран бүтээлээ туурбихада хэрэгсээтэ мүнгөө үйлэшэлүүлэгшэдээһээ олодог байсан. Энэнь уран бүтээлшэд үйлэшэлүүлэгшэдээһээ бүрин хамаарна гэһэн үгэ.

XIV—XVI дугаар зуунай үедэ Италинь Ази болон Европо руу наймаанаа үргэжүүлһэнэй уламһаа эдэ баялиг тэндэ сугларха болоо һэн. Тироль дахи мүнгэнэй уурхайнь мүнгэнэй урасхалые нэмэгдүүлһэн. Дурнаһаа хэрээһэтэнэй армиин абажа ерэһэн гоё байдал хэб маягынь Генуя болон Венециин хүгжэл сэсэглэлтые нэмэгдүүлбэ.

Дээдэ дунда зуунай үедэ латин эрдэмтэд грек болон арабай байгалиин шэнжэлхэ ухаан, философи, математикын шудалгаанай ажалнуудта түблэржэ байһан бол Һэргэн мандалтын үеын эрдэмтэд латин ба грекын удха зохёол, түүхын бүтээлнүүдые һэргээхэдэ гол анхааралаа хандуулжа байба.

Дунда зуунай түгэсхэлэй Итали орон улас түрын үбэрмэсэ системэтэй байһан. Италинь нэгэдэһэн түрэтэй уласгүй, жэжэ хото-уласууд болон газар нютагуудта хубаагдаһан байдалтай байгаа: Италиин урда хэһэгтэ Неаполиин хаанта улас, түб хэһэгтэ Бүгэдэ Найрамдаха Флоренци Улас болон Папын уласууд, хойто болон баруун бүһэ нютагта Милан болон Генуя, зүүн хэһэгтэ Венеци оршон байба. XV зуунай Италинь Европын хамагай урбанизацилһан бүһэ нютагуудай нэгэ байгаа. Олон хото Эртын Римэй үеын барилгануудай һуури дунда байрлажа байһаниинь һэргэн мандалтын һунгадаг мүн шанарынь Римэй эзэнтэ гүрэнэй зүрхэн хэһэгтэ оршожо байһантай холбоотой гэн бодогдуулна.

Венецинь Дурнатай худалдаа хэхэ Европын гол хаалга, һайн шанарай шэл үйлэдбэрилэгшэ хото байһан бол харин Флоренци нэхэмэл эдэлэлэй түб байһан байна.

Соёл уралигай шэнэ парадигма (али тэрэнэй системэ) Европын ниигэмэй харилсаанай нэн шухала хубилалгануудтай холбоотойгоор гараһан. Бүгэдэ найрамдаха улас болон хотонуудай үдэлтэнь феодалай харилсаанда оролсодоггүй гү, али гар уралалшад, мастернууд, худаалдаашад, банкын эзэд гэхэ мэтын үйлэ эрхэлдэггүй анги дабхарга үдэхэдэ нүлөөлбэ. Дунда зуунда бии болоһон иерархиин (шаталан захирха ёһон) үнэ сэнын тогтолсоо, илангаяа сүмын соёл, тэрэнэй догшон болон энгын хандалга тэдэндэ бүгэдэдэнь харин, үлэ мэдэхэ тотолсоо байгаа. Энэнь хамагай дээдэ баялиг бол хүн болон хуби хүнэй шанар, эрхэ сүлөө, тэрэнэй эдэбхитэй үйлэ ажаллалгые шудалдаг ниигэм-гүн ухаанай шэнжэлхэ ухаан болохо хүмүүнлиг ёһые (гуманизм) бии болгобо. Хотонуудта сүмын хиналтаһаа гадуур шажанай буса үйлэ ажаллалга эрхэлдэг юртэмсые үзэхэ шэнэ үзэлтэй болоһон шэнжэлхэ ухаан, уралигай түбүүд бии болохо боложо юртэмсые үзэхэ эртын үзэлһээ хүмүүнлиг ёһоной хизгааргүй олон жэшээе оложо хаража байба. XV зуунай дунда үедэ ном хэблэн гаргаха болоһониинь юртэмсые үзэхэ эртын үзэлһээ үбэлэгдэһэн зүйлнүүд болон шэнэ үзэлнүүд Европо даяар тархахада шухала үүргэ гүйсэдхээ һэн.

Һэргэн мандалта анха Италида XIII—XIV зуунда Пизано, Джото, Орканья зэргэ удам оршон байхада гараһан болоод зүбхэн XV зуунай 20-иод онһоол жэнхэни удхаар бии боложо Франци, Германида болон бусад оронуудта энэнь харисангүй һүүлдэ бии болоо һэн. XV зуунай һүүлдэ дээдэ хүгжэл сэсэглэлтэндээ хүрэжэ XVI зуунда барокко ба маньеризмын гараһантай холбоотой. Һэргэн мандалтын һанаанай химаралые дабажа гараа һэн.

Италида һэргэн мандалтын үедэ уралиг, тэрэнэй дотор уран зураг теэ хүгжэһэн. Уран зураашад гэрэл, һүүдэрые шудалжа, тэрэшье бүү хэл Леонардо да Винчи хүнэй бэеын бүтэсые шудалжа, уран зурагай шэнэ аргые бии болгожо байгаа. Тиин гуа зүйн тогтоһон ойлголтонууд бии болоһон юм.

Уран барилгын хубида, Филиппо Брунеллески эртын һунгадаг барилгануудай туурые шудалан хэб маягыень дахин һэргээхэдэ нилээд хуби нэмэреэ оруулһан уран баригша юм. Тэрэнэй гол бүтээлынь Флоренциин соборой бүмбэгэр оройто байгууламжа юм. Иимэ заршамаар баригдаһан анханай барилгань Мантуяда Альбертын бариһан Гэгээн Андрейн церковь байгаа.

Эртын шудалгаанай ажалнууд олдожо, мүн хэблэл бии болоһониинь һураха үйлэ ябасые арадшалжа, һанаагаа ниитэдэ хүртээмжэтэй болгоходо дүхэм болгоо һэн.

Һэргэн мандалтань хүн ба Бурханай хоорондын харилсаае хүнүүдтэ ойлгуулха замаар оршон үеын шажан шудалалда хүсэтэй нүлөө үзүүлһэн.

Һэргэн мандалтын үеын уран зохёолой эхилэлэй ганхалан табиһан зохёолшо болохо Данте Алигьери (1265—1321) тэрэ үеын хүнүүдэй байдалые «Комедиин зүжэг» (һүүлдэ «Тэнгэрлиг комедиин зүжэг» гэжэ нэрлэгдэхэ болоһон) гэхэ зүжэгдээ тодорхой үгүүлһэн байдаг. Һүр жабхаланта Дантые бүтээһэн уг нэрээр үрэ хойшонь хүндэдхэл бэшэрэлээ элирхылээ.

Һэргэн мандалтын үеын уран зохёолдо уг бүхы талаараа хүгжэһэн гү, али сүлөөтэй, уран, бүтээлшэ мүн тэрэ үеын хүмүүнлиг шэнжэнүүд элиржэ байгаа. Франческо Петраркын (1304—1374) хайрын сонетууд хүнэй досоохи юртэмсын гүниие нээжэ, хүнэй сэдьхэлэй элирэлэй баялигые нээжэ үгэбэ. XIV—XVI зуунуудта Италиин уран зохёол хүгжэн сэсэглэжэ Петраркын шүлэгүүд, Джованни Боккаччогой (1313—1375) үгүүлэлигүүд, Никколо Макиавеллиин (1469—1527) ниигэм тухай эрдэм шэнжэлгээнэй бүтээл, Лудовико Ариостогой (1474—1533) мүн Торквато Тассогой (1544—1595) зохёолнууд бусад оронуудта түгэн таража эртын грекэй ба эртын ромын уран зохёолнууд гү, али һунгадаг уран зохёолой тоондо багтаа юм.

Һэргэн мандалтын үеын уран зурагта мэргэжэлэй зураашад байгаали, хүнэй анатоми, амидаралай мүн шанар, гэрэлэй болон бусад үзэгдэлнүүдэй тусхалда анхаарһан байдаг. Һэргэн мандалтын үеын уран зураашад уламжалалта шажанай һэдэбтэй бүтээл туурбидаг байһанаа дүрсэлхэ уралигай шэнэ арга барил хэрэглэхэ боложо эзэлхүүнэй нарин бүридэл, байгаалиин уран зурагые (пейзаж) арын фон болгон ашаглаха болоо. Энэнь тэдэнэй бүтээлые үлүү бодото, амиды болгожо үмэнэ туурбидаг байһан шажанай бүтээлһөө огто өөр болгоо һэн.

Һэргэн мандалтын үедэ мэргэжэлэй дуу хүгжэмынь сүмын соёл уралигай шэнжээ хүсэдөөр гээжэ арадай хүгжэмдэ үлүү нүлөөлжэ байгаа. XIV зуунда «Ars nova» («Шэнэ уралиг») бүтээлнүүд болохо хоолойн ба хоолойн-хүгжэмэй олон түрэлэй дуунай уралиг дээдэ түбшэндэ хүрэтэрээ англиин (XV зуунда), голландын (XV—XVI зуунда), ромын, венецииин, франциин, германиин, польшын, чехиин (XVI зуунда) болон бусад һургуулинуудта шудлагдан хүгжөө һэн.

Шажанай буса маша олон түрэлэй хүгжэмэй уралигай түрэлнүүд бии боложо байгаа: Италида — фроттол ба вилланелл, Испанида - вильянсико, Англида - баллада, гэхэ мэтэ.

Һэргэн мандалтые 4 үе болгон хубаажа абажа үзэнэ:

Һэргэн мандалтаһаа үмэнэхи үе (Проторенессанс) дунда зуунай романескын, готик уламжалалтай гүн гүнзэгы холбоотой ба Һэргэн мандалтын бэлэдхэл шата юм. Энэ үень хоёр дэд үенүүдтэ хубаагдана: Джотто ди Бондонын үхэлэй үмэнэхи үе, болон дараахи үе (1337 он). Хамагай шухала нээлтэнүүд болон гайхалтай уран бүтээлшэд нэгэдүгээр дэд үедэ амидаржа ажаллажа байһан бол хоёрдугаар дэд үедэ Италида тархаһан тахалтай холбоотой. Бүхы нээлтүүдые зүн һобингоороо хэжэ байһан үе юм. XIII зуунай һүүлдэ Флоренцида Арнольфо ди Камбиогой бүтээл болохо гол сүмын барилга — Санта-Мария-дель-Фьоре собор баригдажа, дараань тэрэнэй ажалые Флоренциин кампанилые (Джоттын Кампанила) уралаһан Джотто үргэлжлүүлээ һэн. Һэргэн мандалтаһаа үмэнэхи үеын уралигынь хамагай түрүүндэ Никколо болон Джованни Пизано, Арнольфоди Камбио, Андреа Пизано зэргэ баримал дээрэ элэржэ байгаа.

Альпын уулаһаа хойто зүг рүү, мүн Испанида Һэргэн мандалта дүнгэжэ XV зуунай һүүл хэһэгтэ эхилжэ тэрэнэй эхин үень дараагай зуунай дунда үе хүрэтэр үргэлжэлһэн байна.

Һэргэн мандалтын гурбадугаар үедэ хүгжэл сэсэглэлтэ дээдэ хэмжээдээ хүрэһэн тула «Дээдэ Һэргэн мандалта» гэжэ нэрлээ һэн. Энэ үе Италида ойролсоогоор 1500—1527 онуудта үргэлжэлһэн. Энэ үедэ италиин соёл уралигай нүлөө Флоренциһоо гаража II Юлий Римэй папа болоһоноор Рома рүү шэлжээ һэн. II Юлий папа энэрэнгүй сэдьхэлтэй, зоригтой, һанаашалгатай байһан болоод өөрын ордондоо Италиин шэлэдэг зураашадые суглуулан маша шухала олон бүтээлнүүдые туурбюулжа, уран зурагые хайралха сэдьхэлые арад олондо өөрын бэеэр үлгэрлэн түгээжэ байгаа. Энэ папын болон тэрэнэй дүтын албатан түшэмэдэй хүсөөр Рома хото Периклын үеын шэнэхэн Афина шэнги болон хүгжэһэн юм. Ромада олон тооной дурасхалтай барилганууд баригдажа, гайхалтай барималнууд бүтээгдэжэ, одоо хүрэтэр үнэ сэнээ алдаагүй хүрэг зурагууд (портретнууд) зурагдажа байһан болоод эдэ уралигай түрэлнүүд бэе бэетэйгээ харилсан үйлэшэлжэ нэгэ нэгэнээ дэмжэхэ замаар хүгжөө һэн. Эртын уралигые үлүү нарин шудалһанаар уралигай бүтээл бүридэ һунгадаг хэб маяг һуужа дундада зууниие һанагдуулам шэнжэнүүд хүсэдөөр арилаа. Хэды эртын уралигай шэнжэ байдалые өөршэлэлгүйгээр дабтажа байһаншье зураашанарай өөрһэдын бүтээлжэ сэдьхэлээ хизгаарлажа шадаһангүй. Тэдэ абхаалжа самбаа мүн түсөөлэн бодохо шадабаряа ашаглан эртын грек-ромын һунгадаг уралигһаа өөртэ хэрэгтэй шэнжые һунгажа сүлөөтэй бүтээлээ туурбижа байһан.

Хожом үеын Һэргэн мандалта Италида 1530 онһоо 1590—1620 он хүрэтэр үнгэрөө һэн. Зарим шудалаашад Хожом үеын Һэргэн мандалтада 1630-аад ониие хамаруулдаг. Энэнь уралиг шудалаашад, түүхэшэдэй дунда арсалдаанай асуудал юм. Энэ үеын соёл болон уралигые нэгдэһэн нэрэшэлээр нэрлэхэдэ түбэгтэй байһан. Ушарынь тэдэнэй элирэлынь хоорондоо маша ехэ илгаатай байгаа. Жэшээлбэл, Британиин нэбтэрхэй толидо: «Һэргэн мандалтань түүхэн нэгдэмэл үе байһан ба 1527 ондо Римэй уналтаар түгэсхэл болоһон» гэжэ тэмдэглэһэн байна. Юртэмсые үзэхэ үзэлэй зүршэлнүүд мүн химаралай үеын уналтаһаа үүдэн Флоренцидо янза бүриин ниилэмэл үнгэ болон тахир хүлилһөө бүридэһэн «тогтоборигүй» уралиг — маньеризм газар абаа. Корреджо ажаллажа байһан Пармада маньеризм уралигые 1534 ондо зураашые өөд болоһонһоо хойшо дэлгэрүүлээ һэн. Венециин уралигай уламжлалта хүгжэлэй өөрын ушар ухаан байгаа: 1570 оной һүүл хүрэтэр тэндэ Паллиадо Тициан ажаллажа байһан болоод тэдэнэй бүтээл Флоренци, Римэй химаралай үеын үйлэ ябадалнуудтай холбоогүй байгаа һэн.

Италиин Һэргэн мандалта 1450 он хүрэтэр бусад оронуудта бараг нүлөөлдэггүй байба. 1500 онһоо хойшо уг хэб маягынь түби даяар тархаба. Гэхыдээ Бароккогой үеын эхилтэл ехэнхи хожом үеын готик нүлөө байра һууряа алдаагүй байһаар байба. Голланд, Германи, Франциин нютаг дэбисхэртэ Италиин Һэргэн мандалтаһаа хэд хэдэн шэнжээр илгаатай өөр хэб маягай урасхал бии болоһон ба тэрэниие «Хойто зүгэй оронуудай Һэргэн мандалта» гэжэ нэрлээ һэн. Илангаяа уран зурагай хэб маяг Италиинхиһаа илгагдажа байгаа: уран зурагуудта готик уралигай уламжалал ба ур шадабариие голшолон анхаарша, эртын уламжалал мүн хүнэй бэеын бүтэсын мэдэлгэдэ анхаарал бага хандуулжа байгаа һэн. Энэ үеын алдартай уран бүтээлшэд — Альберт Дюрер, Бага Ганс Гольбейн, Ехэ Лукас Кранах, Ехэ Питер Брейгель байгаа. Хожом үеын готик хэб маягаар уран бүтээл туурбидаг Ян ван Эйк, Ганс Мемлинг зарим бүтээлдэ мүн Һэргэн мандалтын үмэнэхи үеын хэб маяг элиржэ байба.

XIV—XVI зуунда юртэмсэ болон юртэмсэдэ хүнэй эзэлхэ байра һууриие ойлгон бодохо хүнэй ойлгомжодо болбосоролой хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм. Агуу газарзүйн нээлтэнүүд, Николай Копернигай юртэмсын наран түбтэй системэ (гелиоцентризм) зэргэнь хүнүүдэй Дэлхэйн хэмжээнэй болон Галактикада оршохо Дэлхэйн байрлалга тухай хүнүүдэй ойлгомжые хубилгаа һэн. Харин Парацельс болон Везалий хоёр анха удаа хүнэй бэеын бүридэл, үйлэ ажаллалга, бэеын дотор боложо бай үйлэ ябасануудые шудалжа анагааха ухаан, анатомиин шэнжэлхэ ухааные шудалха эхилэлые табяа.

Ниигэмэй ухаанай шэнжэлхэ ухаанда томохон хубилалтые гарааба. Жан Боден болон Никколо Макиавеллиин шудалһан түүхын ба ниигэмэй үйлэ ябасануудынь анха янза бүриин бүлэгэй хүнүүдэй хоорондоо болон тэдэнэй һонирхолнуудай хоорондоо харилсан үйлэшэлжэ бай хүсэн үрэ дүн гэжэ шудалагдаха болоһон байна. Энэ үедэ “түгэс” ниигэмэй харилсаае бии болгохо оролдолгые хэжэ байһан: Томас Морой «Утопи», Томмазо Кампанеллын «Наранай хото». Эртын соёл уралигые шудалха болоһоной ашаар эртын олон судар номууд дахин бэшэгдэжэ, бараг бүхы хүмүүнлиг ёһые шудалагшад һунгадаг латин болон эртын грек хэлые шудалдаг болоһон.

Юрэнхыдөө, энэ үеын бурханда этигүүлэн мэхэлэн төөрэгдүүлхэ зан үйлэ шэнжэлхэ ухаанай ололто болон хүгжэлдэ муу нүлөө үзүүлжэ байгаа. Эрдэм ухаанай ололто амжалта, XVII зуунай шэнжэлхэ ухаанай хубисхал Һэргэн мандалтын нүгөөдэ Реформацитай холбоотой.




#Article 368: Хэрээһэтэнэй аян дайн (851 words)


Хэрээһэтэнэй аян дайн — Римэй Папанууд католицизм нэрын үмэнэһөө Европын Христосой шажантануудые уряалан дуудажа 1095—1291 оной хоорондо ябуулһан 9 удаагай дайн юм.

Хэрээһэтэнэй аян дайнай үндэһэн зорилгонь лалын шажантануудай хиналтада байһан Арюун нангин хото Иерусалимые бусаан абаха ябадал байһан болоод Сельджук түрэгүүд Анатоли руу эзэмдэжэ орожо, Христосой шажанай үнэн алдартай шажантанай урасхалые шүтэдэг Византиин эзэнтэ гүрэндэ туһалхаар анханай аян дайн эхилээ. Уг дайнуудынь гансал Левантиин буруу номтон, шажангүй үзэлтэнүүдые номгодхохо шажанай зорилготой байба. Гэбэшье улас түрэ, эдэй засаг, шажанай үзэл һанаа холилдоһон байһанай элирэлынь шажан шүтэлгын конфликттай байһаншье һаа, табадугаар аян дайнай үеэр лалын шажантай Сельджук Түрэгэй Румын Султанта уласынь хэрээһэтэдтай холбоотон боложо тулалдажа байһанаар элирдэг. Хэрээһэтэд олон удаагай аян дайнай үрэ дүндэ маша холо газарта хүрэжэ шадаһаншье Христосой шажанта уласуудай досоохи улас түрын тэмсэлдээниинь тэдэнэй үндэһэн зорилгые һандаажа байһан байна. Тухайлбал Дүрбэдүгээр аянай үедэ христосой шажанта Константинополь хотые тонон дээрэмдэһэниинь Венециин хэрээһэтэд болон Византиин эзэнтэ гүрэнэй хооронд тэмсэлдээн бии болгожо байба.

Хэрээһэтэнэй анханай аян 1095 ондо эхилһэн юм. 1095 оной 3 һарада Византиин эзэн хаан I Алексей Комнин элшэ Пьяченца хотын епископ Ромада ерэжэ Папатай уулзан Византиин эзэнтэ уласта аюул занал ушаруулжа байгаа Сельджук түрэгүүдһөө хамгаалхые гуйба. Римэй Папа II Урбан энэнииень наашатай хүлеэн абажа жэлэй дараа гэхэдэ бүхыл Христосой шажантануудта хандан Туркуудта эсэргүү дайнда хамтаран тэмсэхые уряалан, Клемонтын зүблэгөөн гэгшые зохёоһон байгуулжа «Арюун дайн» гээн нэрлэжэ дайнда оролсохонь арюун үйлэ хэрэг хээд дайн наһа эсэслэбэһээ хилэнсэ нүгэлынь һаадгүй арилна гээн айлдаһан гэдэг.

Хэрээһэтэд «Лалын шажантануудые Христосто этигүүлнэ, һуларалтыень мэдүүлнэ ухааруулна, Бурхан хэнэйхинь талада байгаае нотолно» гэһэн уряалга гарган ябаа һэн.

Эхинэй байлдаанда илалта байгуулһан хэрээһэтэд тэрэндээ урамшин урагшалһаар 1098 оной түгэсхэлөөр мүнөөнэй Сириин нютагта Фатимидай Мааррат Аль Нуман хотодо хүрэжэ, түүхэдэ Мааррын бүһэлэлтэ гэжэ тэмдэглэгдэһэн маша хархис хатуу байлдааниие хэбэ. Хотые бүһэлэхэ ябасадаа хэрээһэтэд хүнэһэнэй хангалта байхагүй, үлэсхэлэнэй туйлда хүрэһэн байна.

Хотын эргэд өөһэдын хүсэндөө эрдэн, хэрээһэтэдые үлэ тоомсорлон элэглэн шооложо байһан гэдэг. Хэрээһэтэд добтололгүй хоёр долоо хоног бүһэлэн, энэ хоорондоо хэрэм дабаха багажа бүтээжэ, хэрээһэтэнэй ябган сэрэг хана дабахаар доблохо үедэ хүлэг баатарнуудынь хотын нүгөө талаһаань добтолһон байна. Бүтэн 2 үдэр тулалдаһанай эсэстэ хэрээһэтэд 1098 оной 12 һарын 12-до Маарра хотые буулган абаа һэн. Гэбэшье Маарра хотодо хэрээһэтэдые хангаха хоол хүнэһэн байһангүй. Хэрээһэтэдай ехэнхинь Иерусалим орохо туйлын хүсэлтэй байһан ба хоорондоо бага зэргэ арсаһаншье эсэстээ сааша ябахаар шиидэһэн байна. Хэрээһэтэнэй ударидагшад ехэнхи сэрэгээ абажа, хүнэй хүүрээр дүүрэн Маарра хотоһоо зайдуухан байралһан бол хотодо үлэһэн хэрээһэтэд Мусульманшуудын хүүрээр хооллон ами зогооһон гэдэг. Хүнэй мяхан эдихэ үзэгдэлые каннибализм гэдэг болоод Арабай түүхэшэд хэрээһэтэдай хархисхал, ёһо буса байдалай энэ жэшээе тэмдэглэн үлдээһэн байна.

Турк-сельджугуудай хаанта уласууд нэгэдэн нягтаржа 1144 ондо Эдесса хотыг эзэлэн абаһан ушарһаа Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян эхилбэ. Аяниие толгойлогшонь католик сүмын аббат Бернар Клервоский байба. Франциин хаан VII Людовик, Германиин хаан III Конрадай ударидаһан аян амжалта олоогүй. Германиинхидай хэрээһэтэд Бага Азида турк-сельджугуудта толгой дараалан сохигдожо, франциинхин хэрээһэтэд Дамаскые эзэлхэ гэһэниинь амжалтагүй боложо, эхэ орондоо эргэн ерэһэн. Хэрээһэтэд, Византиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо конфликт хурсадаха болоһон.

XII зуунай II хахадта Египет, Сири, Месопотамиин зарим хэһэгые нэгэдхэн шэнэ уласай султан Салах-ад-Дин (Саладин) 1187 ондо Иерусалимые эзэлһэн.

Хэрээһэтэд Палестинада ерэжэ, Акра хотые 1191 ондо эзэлэн абаһан. II Филипп энэ үедэ Европодо бусан, I Ричардай эсэргүү Германиин эзэн хаан VI Генрихтэй холбоо байгуулһан. I Ричард Иерусалимые эзэмдэн абажа шадаагүй. Иерусалим хото Египедэй гарта үлэһэн. Иерусалимай хаанта уласай ниислэл Акра хото болоһон.

Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян дайн хэрээһэтэнэй үнэнтэ зорилгые харуулһан болоод Баруун Европын оронууд болон Византиин конфликт огсомоор хурсадһаниие харуулһан.

Хэрээһэтэд аяндаа Венециин хүлэг онгосуудые ашаглажа байһаниинь Венецидэ хэрээһэтэдай туһаламжатайгаар худалдаанай гол үрдилдэгшэ Византида сохилто үгэхэ боломжо олгоһон.1204 ондо хэрээһэтэд Константинополь хотые эзэлэн, уламаар тэрэнэй Балканын хахад аралай газар нютагаар булаан эзэлхэ ажаллалгагаа үргэлжэлүүлэн, өөрынгөө Латинай эзэнтэ гүрэнээ (1204—1261) байгуулһан.

Аяниие эхин үедөө Египет лүү шиглүүлхээр түлэблэһэн болобошье Константинополь хотые эзэлэн, Византиин эзэнтэ гүрэндэ сохилто үгэһэнөөр түгэсхэл болоо һэн. Византиин эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг дээрэ Эпирэй хаанта улас, Никейн эзэнтэ улас, Трапезундай хаанта улас бэе даанги байдалаа хадгалан үлэһэн. Венециинхид маша ехэ ашаг олоһон. Константинополь, Адрианополь хотын хэһэг, Мрамор тэнгисэй эрьеын хэд хэдэн зогсоолнууд, Эгейн тэнгисэй зарим аралнууд, баруун-урда Пелопоннес, Крит аралые тэдэ абаһан. Латинай эзэнтэ гүрэн 1261 он хүрэтэр оршон тогтониһон. 1261 ондо Никейн эзэн хаан Михаил Палеолог мүнгэ, Венециин гол үрдилдэгшэ Генуягай флотой туһаламжатайгаар Византиин эзэнтэ гүрэниие һэргээһэн.

Хэрээһэтэнэй табадугаар аянда Германи, Англи, Голланд, Унгарын хэрээһэтэд оролсоһон. Египедэй гол түшэсэ газар Дамиеттые эзэлэн абаһан.

Аянд оролсогшод хоорондоо конфликттай, шадабаригүй ударидагшадтай байһанай уламһаа илагдал хүлеэн Египетые орхин ябаһан.

Германиин эзэн хаан II Фридрихэй ударидалга доро германиинхид, франциинхид, англиинхид, италиинхи рыцарьнууд оролсоһон.

II Фридрих Египет Дамасскта эсэргүү дайн хэжэ байһаниие ашаглан, султантай хэрээ хэн, Иерусалим, Палестинын бусад хотые эзэмдэхэ болоһон. Энэнэй харюуда II Фридрих султаниие дурна дайсанта эсэргүү дэмжэхэ ёһотой байһан.

Папа VII Иннокентий зохёон байгуулжа, гол түлэб Франциин хаан IX Людовикой ударидаһан франциинхи рыцарьнууд оролсоһон.

Урда Франциин хотонуудтай худалдаанай харилсаатай байһан Хойто Африкада Франциин байра һууриие бэхэжүүлхэ зорилготой байһан.

Аян амжалтагүй боложо түгэсһэн.

Франциин хаан IX Людовик дахин аян дайниие зохёон байгуулһан.

Хэрээһэтэдай флот энэ удаада Тунис руу хүдэлһэн болобош эрье дээрэ тахал үбшэн гаража, хаан өөрөө амяа алдаһан.

Хэрээһэтэд Дурнада ГДТ-дэхи эзэмдээ ээлж дараалан алдаһан. 1268 ондо Египет Антиохиие, 1289 ондо Триполиие, 1291 ондо Акра хотые алдаһан. Иерусалимай хаанта улас мүхэһэн. Родос, Кипр арал дээрэ хэрээһэтэд үлэһэн. XV зуунай үеэр Кипрынь Венециин эзэмшэлдэ нэгэдхэгдэбэ.




#Article 369: Гималайн уула (108 words)


Һималайн уула (сам. हिमालय, himālaya, «саһата орон») — дэлхэйн эгээн үндэр уулануудай шэлэн юм.

Һималай Түбэдэй үндэрлиг (ара тала), Инд-Гангын нама доро газар (үбэр тал) хоёрой хоорондо байралжа, Түб Азиин уулархаг сүлэрхэг газар, Урда Азиин халуун ороноц сагай уларилта газарые заагалдаг. Тэндэ Балба, Бутан, Пакистан, Хитад (Түбэдэй автомито орон), Энэдхэг гэхэ 5 ороной нютаг һууна.

Һималай Түб болон Урда Азиие бэлшэрлэн 2900 км тухай утатай, 350 км оршом сэмсэгэр нумран тогтоһон. Гималайн уулануудай дундажа үндэр 6 км ба ноён орьёлынь 8848 м үндэр Жомолунгма (Эверест) уула юм. Далайн нюрууһаа дээшэ 8000 метрһээ үндэр найман мянгата 10 орьёлтой.

Һималайһаа баруун тиишэ Каракорум, Хиндукуш, Памир үргэлжэлнэ.

Инд, Ганга, Хүхэ мүрэн Гималайн уулануудһаа эхэ абана.




#Article 370: Вашингтон (Колумби тойрог) (196 words)


Вашингтон () гү, али албан ёһоор Колумбиин тойрог () — 1790 оной 7 һарын 16-нда байгуулагдаһан, Америкын Нэгэдэһэн Уласай ниислэл хото юм. Америкын Нэгэдэһэн Уласай анханай юрэнхылэгшэ Джордж Вашингтоной нэрэмжээр нэрлэһэн. Колумбиин тойрогынь Потомак голой хойто эрье дээрэ оршохо болоод баруун урда талаараа Вирджини, баруун хойто, зүүн хойто, зүүн урда талаараа Мэрилэнд можонуудтай хилэлнэ. Тойрогой һуурин хүн зониинь 588,292 болобошье ажалай 7 хоногуудта ерэжэ ажаллаха хүнүүдые нэмэхэд нэгэ сая хүн үлүү хүрэнэ. Вашингтоной метрополи газар нютагай (бүрэлдэхүүндэнь Колумбиин тойрог ороно) хүн зониинь 5.3 сая болоод энэнь уласдаа наймада жагсана.

АНУ-ай Үндэһэн хуулиин нэгэдүгээр заалтада можонуудһаа илгарха холбооной тойрогынь уласай ниислэл байха тухай бэшэһэн байдаг. Холбооной засагайн газарай гурбан һалбариин түбүүдынь гурбуулаа тойрогто байрлаха болоод энэһээ гадна олон хүшөө дурасхал, музей байдаг. Вашингтондо 172 тооной гадаадай элшэн сайдай яаманда, мүн Дэлхэйн банк, Олон Уласай Валютай Сан, Америкын Оронуудай Байгуулга, Интер-Америкын Хүгжэлэй Банк зэргэ олон байгуулгануудай түбүүд байрлана.

АНУ-ай Конгрессынь Вашингтоные шууд, бүрин захирдаг болоод арад эргэдынь можонуудһаа өөрһэдыгөө ударидаха эрхэ багатай юм. Тойрогынь һанал үгэдэггүй, Конгрессай түлөөлигшэтэй болобошье сенаторгүй. Хэрбээ Вашингтониинь можо байһан бол газар нютагаараа хамагай һүүлдэ (Род-Айлендэй дараа), хүн зоноороо һүүлһөө хоёрто (Вайомингын үмэнэ), нягташилаараа нэгтэ, можын ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ 35-да, Африкын Америкынхидай хубяараа нэгтэ ороно.




#Article 371: Потала ордон (431 words)


Потала (, Бодала) — «Арьяа-Баала бурханай байрладаг орон, диваажан». Түбэд ороной ниислэл хото Һасада оршодог Далай Ламын ордон.

Түбэдэй хаан Соронзон Гомбо эрхэ мэдэлээ бэхэжүүлхын тулада хитадай гүнжэ Вань Чэн болон Непалай хаанай охиниие хатанаараа үргэмжэлбэ. Тэрэ хоёр хатандаа зорюулан урлаһан Будда бурханай хоёр барималһаа Һаса (Бурхадай хото) гэдэг нэрэ бии болобо. Тус хотын баруун хэһэгтэ оршохо үндэр уртабтар хада дээрэ Потала Ордониие (Хоёрдохи ехэ тэжээгшын Ордон) баряа. Түбэдэй шажанай ударидагша хэд хэдэн Далай Лама һүүлшын гурбан зуугаад жэлэй турша Потала ордондо дараалан амидаран һуужа байгаа.
Хадан доторһоо урган гаража түүнтэй нэгэ сула мэтэ байха 13 дабхар Потала Ордон Һаса хото дээгүүр хүбэжэ байгаа мэтэ сэдьхэгдэл түрүүлнэ. Ордоной сагаан хана, олон тооной сонхо, янза бүриин түбшэн байралуулһан дээбэринь аласһаа тодо харагдана. Поталань санкрит хэлээр Будда бурханай уула гэһэн удхатай ажа һэн.

Потала бол заримыень заһажа янзалһан, заримыень байгаалиһаа олборлоһон яг хэбээрынь ашаглажа бариһан шулуун ордонгуудай согсолбори юм. Сагаан барилга байгууламжануудай доторһоо Далай Ламын ордон хара, улаан үнгөөрөө тодо илгарна. Эл Ордон дотор олон тооной мүргэлэй болон ёһололой танхим болон 1959 ондо Энэдхэгтэ дүрбэн гараһан одоогой Далай Ламын амидаржа байһан дээдэ дабхарай таһалганууд бии.

Потала Ордон шороо, шулуу, модоор энгэй багажа зэбсэг ашаглан баряа. Барилгын бүхы материалые элжэндэ ашажа юмуу хүнүүд нюргандаа үргэжэ зузаан шулуун хашалга бүхы эгсэ шулуун гурбан шатаар үгсэжэ уула өөд зөөн гаргажа байгаа. Эдэ гурбан шатань Потала ордониие үмэнэхи талмай болон хототой холбодог ажа һэн.

Энэ сосолборидо 10 мянган шүтээн, 20 мянган баримал бүхы нэгэ мянга шахам танхим, таһалга байна. Ордон доторхи олон тооной сүмэ, дасангторгон зурагаар шэмэглэжэ мүргэл хээд шаардалгатай түрэл бүриин эд зүйлнүүд табяа һэн. Согсолбориин түб хэһэгтэ Засагай газарай барилганууд, шажанай һургуули, дан ламанарһаа бүридэхэ үйлэшэлгэнэй хүнүүд һуудаг байра байна. Тэрэ эмшэлгэнэй таһалга, номой сан, зэбсэгэй танхим, үрэ тарманай агуулха, зоори, шорон олоноор бии.

Улаан ордоной налуу дээбэри дээрэ доторынь оршохо бунхануудай алтадмал оройнь хушуурһан барилганууд байна. Алтан, үнэтэ шулуугаар шэмэгдэһэн бунхануудынь ордоной гол шүтээн юм. 1933 ондо өөд болоһон ХIII Далай Ламын сүмын хэлбэри бүхы дабтаһан алтаар бүриһэн, 10 метр үндэр бунхан эгээн томо юм.

Бунхануудые буддын шажанай нэрэтэй зүдхэлтэнүүдэй тобойлгон һиилэһэн дүрсэ, үнэтэ шулуугаар гар татахагүй шэмэгдэһэн байха ба тэдэнэй доодо таладань XVI-ХIX зуунай үедэ урлаһан үнэтэ шулуун шэмэглэл бүхы алтан болон шаазан тойпорнууд табяа һэн. Ордоной ханада домог, һургаалай һэдэбээр болон Далай Ламын амидарал үйлэ ажаллалгые (тухайлбал Бээжэндэ ошожо Цы-си хатан хаанда бараалхажа байгаа зэргэ) харуулһан уран зурагууд байралуулаа. Далай Ламын мүнгэн бунханиие 21 метрын үндэртэ табижа эргэн тойрондонь үнэтэ шулуу бүтүү үрэбэ.

Ордоной согсолбориин хамагай эртын хэһэгынь хамагай доодо хэһэгтэ оршохо заһажа янзалаагүй шулуугаар хэһэн таһалга юм. Тэрэнэй зэргэлдээ Соронзон Гомбо түүнэй хатан Вань Чэн уран барималаар шэмэгдэһэн унталгын таһалга бии.




#Article 372: Бэлгын замай халдабаритай үбшэн (110 words)


Бэлгын замай халдабаритай үбшэнүүд (мүн хүйтэн үбшэн, венерическэ үбшэн) — бэлгэ замаар дамжаха халдабаринууд юм. Эдэ үбшэнүүд мүнөөдэр эгээн түгээмэл тохёолдохо халдабарита үбшэнүүдэй тоондо орожо байна. Хамгаалалтагүй бэлгын хабиталай үедэ хүнһөө хүндэ бэлгын замаар (умай хоолойгоор, сэхэ гэдэһээр, амаар зэргэ бүхы түрэлэй бэлгын хабиталай үедэ хамгаалалта хэрэглээгүй бол) дамжадаг халдабаринуудые тобшоор БЗДХ (, ) гэжэ нэрлэдэг.

Тиимэшье һаа, бэлгын замай халдабаритай үбшэнүүдэй дамжаха зам ганса хамгаалалтагүй бэлгын хабитал бэшэ. БЗДХ баһа халдабаритай эхэһээ хүүгэдтэ (жэрмэһэн үедэ урагт, түрэхэ ябасада, түрэһэнэй дараа хүхэнэй һүгөөр дамжан халдабарилна), халдабаритай шуһан, шуһан бүтээгдэхүүн һэлбүүлхэ, халдабаритай шэнгэнээр бидагдаһан зүү, шприц зэргэ эмнэлигэй багажа хэрэгсэлээр тус тус дамжан халдабарилна.

Һанаатай халдуулга Россин гүрэндэ гэмтэ хэрэг байна.




#Article 373: Атеизм (103 words)


Атеизм ( — «бурхангүй», шажангүйн үзэл) — шажанда эсэргүү үзэхэ үзэл, өөрөөр хэлэбэл юрэ бусын юртэмсэ (бурхан, һүнэһэн, луусад, сабдаг, гэхэ мэтэ) амидарха ябадалда этигэхэгүй үзэл юм. Олон элдэб шажан һургаал (паганизм, христосой, энэдхэгэй шажан г.м.) байдаг ушарһаа тэдэниие эрхэ тэгшэ буса буруушаха арганууд байна. Жэшээнь, Европын соёлдоо атеизм үзэл хубиин бурханай оршон байдалда, теизм эсэргүүсэхэ үзэл юм. Богонёор хэлэбэл, Европын атеизмынь янза бүриин байдалаар тодорхоһон (монотеизм, пантеизм, деизм, суфизм) иудаизм, христосой ба лалын шажанда эсэргүү үзэл юм. Теэд тодорхой хэлбэриин радикал атеизм оршон үеын материализмын (илангаяа марксизм болон позитивизм) дагалдагшадай имагтал онсолиг шанар аад, агностик атеизмынь эртын Грециин гүн ухаантануудай дунда тараагдаһан байгаа.




#Article 374: Үлэг гүрбэл (201 words)


Үлэг гүрбэл (, динозаврнууд:  — аймшагтай ба  — гүрбэл) — Триасай галабда (230 сая жэлэй үмэнэ) мүлхигшэдэй ангиһаа һалбарилһан, Мезозойн эрэдэ хүгжэлынхөө дээдэ сэгтэ хүрэһэн амитадай юрэнхы нэрэ болоно. Үлэг гүрбэлнүүдэй ехэнхинь Шохойн галабай (65 сая жэлэй үмэнэ) һүүлшөөр мүхэһэн болобош үлэг гүрбэлһөө һалбарилжа хүгжэһэн шубуунай ангиин амитад одоо болотор бии. Үлэг гүрбэл гэдэг ангилалда газар дээрэ амидардаг амитадыел оруулдаг болоод уһада, агаарта амидардаг амитадыень өөр ангилалда оруулдаг.

Үлэг гүрбэл шудалдаг эрдэм ухааные палеонтологи гэдэг.

Теэд үлэг гүрбэл «аймшагтай гүрбэл» гэһэн удхатай болобошье һаа, үлэг гүрбэлнүүд гүрбэл бэшэл. Анха Англиин палеонтолог Ричард Оуэн 1842 ондо үлэг гүрбэлнүүдэй аймшагтай түрэхые бэшэ харин абарга томо бэеэ элирхылжэ иигэжэ нэрэлжэ байгаа.

Үлэг гүрбэлнүүдынь 160 сая жэлэй үмэнэ Дэлхэйе эзэгнэн амидардаг байһан ба 230 сая жэлэй үмэнэхи Мезозойн галабай үеһөө 65 сая жэлэй үмэнэхи Юрын галабай үе, Шохойн галабай үе хүрэтэр амидаржа байба. 250-65 сая жэлэй үмэнэхи үе Мезозойн галабай үе гэхэ ба ехэбшэлэн «Үлэг гүрбэлнүүдэй үе» гэдэг. Ушарынь олон үлэг гүрбэл Мезозойн үедэ шэнээр бии боложо мүн олоноороо мүхэжэ байба. Үлэг гүрбэлнүүд 65 сая жэлэй үмэнэхи хүрэтэр амидаржа байгаад мүхэһэн гэгдэдэг. Үлэг гүрбэлнүүд мүхэхэ болоһон шалтагааные эрдэмтэд солир гү, али галта уулын дэлбэрэлтэтэй холбон тайлбарилдаг. Иимэ зүйлнүүд тохёолдоходо дэлхэйн экологи маша ехээр андалдажа байна.




#Article 375: Солир (139 words)


Солир (, мүн һолир) — замбуулинһаа унагша шулуутай бэе юм.

Гараг хоорондын орон зайда янза бүриин наһа бүхы элдэб түрэлэй тооһон, шороо, томо бага хатуу бэенүүд оршодог. Дэлхэйн гадарга тооһоной шэрхэгһээ хэдэн килограмм шэгнүүр татаха шулуу хүрэтэрхи янза бүриин хэмжээтэй замбуулинай бэегээр байнга «бүмбэгэдүүлжэ» байдаг. Эдэ бэенүүдынь дэлхэйн хиин мандалда нэгэ сагта 60,000 км ба энэһээшье ехэ хурдатайгаар орожо ерэн агаарай үрэлтын уламһаа хайлажа шатана.

Солир доторынь гурба ангилна. Эндэ:

Найрлагаһаань хамааржа солирые 3 түрэлдэ хубаадаг. Эндэ:

Шулуун солир ехэ байха магадлалтай болобошье олдоһон солирнууд ехэнхидээ түмэр солир байдаг

Дэлхэйн гадарга дээрэ томо солир унаһанһаа бии болоһон үбэр мүсэ хэлбэринь һарын гадаргада зонхилдог үрэхэ тогоонһоо илгаагүй байдаг.

Монголдо солир унажа байһан мэдээ олон. Жэшээнь, 1933 ондо Үмэнэгоби аймагта Ноён Богдо, Гоби-Алтайда Ажа Богдо (582 кг шэгнүүртэй) зэргэ солир унаба. Эгээн томонь Хобдо аймагай Булган сумын нютагда 20 тн Мүнгэн дүшэ солир юм.




#Article 376: Галта уула (202 words)


Галта уулын (вулканай) орой дээрэ тогоо байха болоод түүгээр газарай гүнһөө халуун лава (магма гү, али хайламал шулуу) газарай газаа таланууд гарана. Галта уулануудынь ехэбшэлэн тектоник хабтануудай ойротохо ба холдохо зааг, эхэ газарай рифтын бүһэнүүдтэ бии болоно. 

Галта уулын дэлбэрэлтэнь нэгэн түрэлэй байгаалиин гамшагта тоосогдохо ба доорохи байдалаар байгаали ба хүндэ һөөргэ нүлөө үзүүлнэ.

Галта уулын дэлбэрэлтээр халуун лаваһаа гадна уһанай уурал (H2O), нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл (CO2), хүхэрэй дабхар эһэл (SO2), хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF), үнэһэн ехэ хэмжээгээр агаар мандал руу (ехэбшэлэн стратосферэ рүү, 16-32 км хүрэтэр үндэртэ) сасагдана. Эдэһээ эгээн муу нүлөөтэйнь хүхэрэй дабхар эһэл болоод, энэ эһэл агаарта хүхэрэй хүшэл (H2SO4), уламаар маша жаахан шэрхэгтэй сульфат тооһонсор болон хубирна. Энэ тооһонсорынь наранһаа ерэхэ дулаанай энергиие бусаан ойлгохо ба томохон хэмжээнэй галта уулын дэлбэрэлэй дараа (1-3 жэлэй турша) агаарын дундажа температура багасадаг (хүйтэрдэг) байна. Энэһээ гадна сульфатын тооһонсорынь стратосферэ дэхи хлор, азотын химиин шэнжэ шанарые өөршэлэн, хлорой эһэл (ClO) үүсхэхэ ба энэ эһэлынь озоные (O3) усадхана. Хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF) борооной дуһалнуудта ууһан, богони хугасаада хүшэллиг бороо болоно. Агаарта сасагдаһан үнэһэниинь хэдэн үдэр гү, али хэдэн долоо хоногой дотор агаар мандалһаа газарай гадаргуу руу бууна. Галта уулын дэлбэрэлтээр ехэ хэмжээнэй хүлэмжын хии - нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл илгарна.




#Article 377: Уряанхай (189 words)


Уряанхай яһатан (уряанхай тывалар) — Ородой Холбооной Уласай (РФ-иин) Тыва уласта, Саяан уулын орондо ажаhуудаг түрэг хэлэтэ арад түмэн юм. Тувашуудые Монголшуудай уряанхай омог гарал нэгэтэй гэжэ түүхэшэд үздэг. Тагна Уряанхай, туһа уряанхай гэжэ 2 хубаагдадаг болоод тэдэнь Хара һүлдэ болон Сагаан һүлдээр баһа илгагдадаг байна. Мүнөөдэрэй РФ-да амидаржа байдаг уряанхайшууд хирхис болон яхадтай (саха) холилдон бии болоһон байна. Тэдэ Монгол уласай Баян-Үлгы аймагай Сэнгэл сомондо олоноороо амидархаһаа гадна Убса, Хобдо аймагта сөөн тоогоор оршон һуудаг. Уряанхай өөрһэдөө Тобанартай холбожо үзэхэ ябадал бии.
Тубашуудай үбгэниинь дубо аймаг гэжэ үзэдэг ба дубонар одоогой Тывада байба. Тывагай нютагта эртэ сагта уйгар, хирхис, самоедь, кеть, монгол, европын гаралтай ираншууд байһаниинь тывашуудай бүрилдэхүүндэ холилдон орожо һэн. Тывагай салчак (салжиуд?), монгуш, мингад обогые монгол гаралтай гэдэг. Зарим эрдэмтэд 19-р зуунай үедэ Тывада байһан олон үндэһэтэнүүд холилдожо түрэгжэһэн гэжэ бэшэһэн байдаг. Монгол эрдэмтэд тывашуудай олонхинь монгол гаралтай гэжэ үзэдэг.

Тубашуудай нэрэ 6-7 дугаар зуунай үеһөө дубо, тубо, туба гэһэн гаража ерэһэн түүхэтэй ажа һэн. 17 дугаар зуунай үеһөө Алтайн уулаар нютаглажа байһан монголшуудые ородууд тува, уряанхай гэхэ зэргээр нэрлэхэ болоо һэн. Тэдэ өөрһэдөө тыбы гэдэг гэһэн баримта зарим газар үзэгдэдэг ажа,үндэһэн байра-гэр,оро усхэбэрилгэ байра-конус хэлбэриин урса.




#Article 378: Хими (197 words)


Хими (эртын-египедэй хэлэн:  кеме, «хальһан») гү, али хубилхын ухаан () — бодосуудай найралга, бүридэл, тэдэнэй бүридэлэй хубилалтада хүргэдэг  шудалдаг байгаалиин эрдэм ухаан юм. Бодосуудай химиин шэнжэ шанарнууд гол түлэб бодосуудые болгодог атомой ба молекулын гадаада электроной бүрхөөлтын байдалһаа дулдыдаха аад, атомой сүмэ ба дотоодо электронууд химиин процессэй үрэ дүндэ хубилагдахагүй.

Химиин гол нэрэ томьёонууд хадаа химиин урбал ба химиин нэгэдэл юм. Химиин нэгэдэлнүүд химиин урбалнуудай замаар бүтэдэг ба задардаг юм. Энэнэй үрэ дүндэ тэрэ бодосой электроной үүлэндэхи электроной оршон һууха магадлал ба тэрэнэй шанарнууд хубилагдана. Хүн түрэлхитэндэ хэрэгтэй шэнжэ шанарые эзэлдэг бодосуудые бүтээхэ ябадал (синтез) мүнөө химиин гол зорилго мүн.

Хими эрдэм ухаанай ба ажаүйлэдбэриин һалбарай хубида залуу байна (400 жэл шахуу). Хими бусад түрэлэй байгаалиин шэнжэлхэ ухаануудтай, жэшээлбэл, физикэ, одон орон, биологи, материал шудалал, болон геологитой нягта холбогдоно.

Түүхэһээ харахада, химиин хоёр үндэһэн һалбар бии: химиин элементнүүдые ба тэдэнэй болгодог энгын ба түбэгтэй бодос (нүүрһэнтүрэгшэһээ гадна) органик буса хими, ба нүүрһэнтүрэгшын нэгэдэлнүүдые шудалдаг органик хими. XVIII зуун жэлэй хүрэтэр «органик буса хими» ба «органик хими» гэжэ нэрэ томьёонууд миин лэ тэрэ нэгэдэлнүүд ямар «байгаалиин аймагһаа» (минерал, ургамал гү, али амитан) гараһаниие тэмдэглэбэ. XIX зуунһаа эхилэн, тус нэрэ томьёонууд нүүрһэнтүрэгшын байха гү, али үгы байна гэхые тэмдэглэбэ.




#Article 379: Хонконг (367 words)


Хонконг (мүн Гонконг; , Хонкон;   Шианган, кан. Heūnggóng; — Азида Дэлхэйн санхүүгэй томохон түб хото; БНХАУ-ай тусхай захиргаанай хоёр бүһын нэгэ (нүгөөнь Макао).

Хонконгынь Хитадай урда хэһэгтэ оршохо болон хойто талаараа Гуандун можотой хилэлдэг. Зүүн, баруун, урда таладань Урда Хитадай тэнгис оршоно.

Хонконг 1942 онһоо 1997 ондо Хитадта шэлжүүлэгдэхэ хүрэтэрөө Ехэ Британиин засаг захиргаан доро байгаа. Хитад-Британиин хамтарһан тунхаг болон Хонконгой Үндэһэн Хуулида зааһанаар шэлжүүлгэһээ табин жэлэй дараа гү, али доодо талань 2047 он хүрэтэр Хонконгынь Хитадһаа ехэхэн хэмжээнэй автономито байдалтай байха ёһотой. «Нэгэ улас, хоёр системэ» гэһэн бодолгын ёһoop, Хитадай Засагай Газарынь Хонконгой аюулгүй байдал, гадаада бодолгые харюусаха бол хуулиин системэ, сагдаагай хүсэн, мүнгэн тэмдэгтэ, гаалиин бодолго, сагаашалалай бодолго, олон уласай байгуулга, үйлэ ябадалда эльгээхэ түлөөлэгшэдөө өөрөө зохисуулна.

Анха худалдаанай боомто боложо байгуулагдаһан Хонконг XX зуунай һүүлөөр томохон санхүүгай түб болобо. Капиталис эдэй засагынь голдуу үйлэшэлгын һалбарида тулгуурилдаг болон засагай газар үлэ оролсохо бодолгонь ехэхэн тус үзүүлдэг. Хүн зониинь голдуу Хитад гаралтай болобош бусад үндэһэтэнүүдэй эргэдынь ниигэмэй жаахан болобош шухала хэһэгые бүридүүлдэг. Хонконгто баруунай, зүүнэй соёл уралиг ехэхэн нүлөөлһэн болоод энэнь хоол, кино, хүгжэмэй уралигуудтань тодо харагдадаг.

 

Японой эзэнтэ гүрэн дэлхэйн хоёрдугаар дайнда Азиин дурнаһаа добтолон эзэлжэ байха үедээ 1941 оной 12 һарын 8-да Хонконг руу дайраһан. Британи, Канадын хамгаалагша хүсэн 1941 оной 12 һарын 25-да Хонконгые алдаба. Япондо эзэлэгдэһэн хэдэн жэлдэ хүнэһэ хомсодожо, үнэ харисангы ехэдхэһэн. Хитадууд хойшо нюусаар 1941 ондо 1.5 сая хүн байһанаа 1945 ондо Британи эргүүлэн абахада 6 буман хүн боложо сөөрһэн байдаг.

Дайнай дараа Хитадай эргэнэй дайнһаа дүрбэгшэдээр хүн зоной тоо түргэн нүхэгдэбэ. Илангаяа 1949 ондо БНХАУ байгуулагдахада Хитадай коммунис намай бодолгодо хабшагдахаһаа зайлажа Хонконг руу сагаашалха урасхал хүбэрһэн гэдэг.

Хонконгдо 80, 90 ондо ажа үйлэдбэриин һалбарида ажаллаха хүсэнэй багтаамжа ханаха үедэ зүрөөд үйлэшэлгэнэй һалбариин ниитэ хэмжээ ехэ хубяар ехэдхэбэ.

Ехэ Британи 1997 ондо Шэнэ газарай () арендын хугасаа дууһахада Хитадта Хонконгой мэдэхэ бүрин эрхээ шэлжүүлнэ гэдэгээ 1984 ондо Хитадтай хамтарһан тунхаг үйлэдэхэдээ баталба.

Хитадай мэдэлдэ ерэһэнээр Британиин үедэ байһанһаа Хитадта тааруулжа өөршэлэгдэһэн зүйлнүүд байдаг. Гэхыдээ баһа өөршэлэгдөөгүй зүйлнүүдшье байна. Хитадһаа илгарха заримһаань онсолбол, өөрын нэрээр ДХБ, ОУОХ гэхэ мэтэ хэд хэдэн олон уласай байгуулгын гэшүүн хэбээр, бүхы һургуулида англи хэлэн заадаг хэбээр, Хонконгой тусхай бүһын паспорттой хүн Европо, Хойто Америкэдэ сүлөөтэй нэбтэрхэ эрхэтэй хэбээр, хэблэл мэдээлэлэй эрхэ сүлөөтэй хэбээрээ байна.




#Article 380: Айраг (167 words)


Айраг —  малай һүниие хүрэнгэлэн бүлэжэ эһэлһэн сагаан эдеэн болоод ундан. 
Гашуубтар эһэлһэн амтатай, сагаан үнгэтэй. Гүүнэй һүн, үнеэнэй һүгөөр хэдэг.
Халха Монголшууд гүүнэй һүгөөр, Баруун Монголшууд гүүн, үнеэнэй һүгөөр айраг эһэлдэг. Үнеэнэй айрагые нэрэжэ шимын архи болон аарса гаргажа абадаг. Аарсые хатаан ааруул, хурууд хэдэг. Мүн үнеэнэй айрагые тодорхой хоримын дагуу бүлэжэ гаргажа абадаг нэгэн эдеэн бол шара тоһон юм.

Айраг — амһарта соо зорюута суглуулжа байлгаһан һүнэй ээдэмэгыень, бүриһэн тараг болон түүхэй һү һаба соо суглуулан эһээһэн гашуун бодос. Һабада hү гү, али тараг нэмэхэ бүреэ ойро зуура бүлэдэг байгаа. Гурба-дүрбэн хоногой үнгэрхэдэ, һабынгаа дүүрэхэдэнь, айрагаа бүлэдэг һэн.

Айраг бүлэхэ - айрагай һаба соо дүүрэжэ, хүсэд эһэһэн хойно бүлүүрээр тоһонойнь дээшээ хөөрэн гаратар худхаха. Айраг бүлэхынгөө урда тээ айрагаа томо тогоон соо хэжэ халаагаад, һөөргэнь һаба соо хэжэ, тоһонойнь дээшээ хөөрэтэр бүлэдэг байгаа. Тэрэнэй хоорондуур айраг халааһан тогоон соогоо хахирма халуун байлгажа, һабынгаа досоо хана шүүрээр шүүрдэн зайлажа байгаад бүлэдэг юм. Айрагаа бүлэжэ дүүргээд, тоһыень абаһан хойноо һабаяа дулаан юумээр орёогоод, үглөөдэрынь болотор орхидог һэн.




#Article 381: Владимир Путин (254 words)


Владимир Владимирович Путин (1952 оной 10 һарын 7, Ленинград хотодо түрэһэн) — Оросой улас түрын ажаябуулагша, Оросой холбоото уласай юрэнхылгэгшэ (2000—2008, 2012 — мүнөө үе), Оросой холбоото уласай юрэнхы сайд (1999—2000, 2008—2012).

Путин 1952 ондо Ленинград хотодо түрэһэн. Эжэнь Мария Ивановна Путина үйлэдбэриин ажалшан, харин эсэгэнь Владимир Спиридонович Путин 1930 оной үедэ шэнгэгшэ онгосын уһан сэрэг байгаа. 1975 ондо Ленинградын Уласай Ехэ Һургуулиие хуулиша мэргэжэлээр дүүргэбэ. 1975—1990 ондо СССР-эй Уласай Аюулһаа Хамгаалха Хороондо (КГБ) ажаллаба. Мүн энэ хоорондо Зүүн Германида ажаллажа байгаад Ленинградын улсын ехэ һургуулиин олон уласай асуудалые харюусаһан проректорын туһалхаар томилогдобо.

Гэһэншье 1996 ондо А.Собчакые һунгуулида илагдангуута Путин Москвае зорин РФ-иин Юрэнхылэгшын Тамгын газарай харьяа Хэрэг эрхэлхэ газарай даргын орлогшо, мүн байгуулгын Хиналтын газарай дарга, Юрэнхылэгшын Тамгын газарай даргын нэгэдүгээр орлогшо даргын албые тус тус хашаһан байдаг. Харин 1998 онһоо Холбооной аюулһаа хамгаалха албанай даргаар ажаллаһан юм.

Москвада 1996 оной 8-р һарада шэлжэжэ ерээд РФ-иин юрэнхылгэгшын хэрэг эрхэлхэ газарай дарга байһан Павел Бородиной орлогшоор ажаллаһан байна. Дараань РФ-иин юрэнхылгэгшын тамгын газарай хиналтын ударидаха газарай даргаар ажаллажа байһан Алексей Кудринг һолибо. 1998 оной 7-р һараһаа Аюулгүй байдалай холбооной албанай даргаар, 1999 оной 3-р һараһаа РФ-иин Аюулгүйн зүблэлэй нарин бэшэгэй даргаар тус тус ажаллаһан байна. 1999 оной 8-р һарада засагай газарай юрэнхы сайдаар томилогдобо.

Борис Ельцин 1999 оной 12-р һарын 31-ндэ юрэнхылгэгшын албан тушаалаа хугасаанааһаа үмэнэ үгэһэнэй дараа юрэнхылгэгшын үүргэ гүйсэдхэгшээр ажаллаһан байна. 2000 оной 3-р һарын 26-нда һунгагшадай 52,94%-иин һанал абажа РФ-иин юрэнхылгэгшээр һунгагдаба. 2000 оной 5-р һарын 7-нда юрэнхылгэгшын албан тушаалдаа ороһон байна. Һунгагшадай 71,31%-иин һаналаар 2004 оной 3-р һарын 14-ндэ юрэнхылгэгшээр дахин һунгагдаба.




#Article 382: Һүн (543 words)


Һүн () — эмэ һүн тэжээлтэн (хүхэтэн) амитанай хүхэнэй булшархайһаа илгардаг тэжээллиг шэнгэн. Хүхэтэн амитадай эмэгшынхинь һүн илгаруулха энэ шадабаринь тэдэниие хүхэтэн амитан гэһэн тодорхойлогшо шэнжэнүүдэй нэгэн юм. Нарайхан түл амитад үндэһэн хүнэһэн тэжээлээ эдижэ шуртал һүниинь тэжээлэй гол эхэ үүсэбэри байдаг. Түрэһэнэй дараа дэлэгнэхи һүниие уураг гэдэг. Уурагынь эхэ амитанай эсэргүү бэетые нарай үрэ түлдөө дамжуулагша һүн юм. Энэнь эхэ, нарайхан хоёр түрэл бүриин үбшэнэй халдабари абаха аюлые багадхадаг.

Һүнэй түрэлнүүд:

Бусад хүхэтэн амитадай адли хүнүүдшье гэһэн нарай балшар үедээ эхинэйхигээ һүниие хэрэглэдэг. Олон угсаатан, яһатануудай хубида хүнүүд нарайхи наһанайхигаа дараа һү шэнгээжэ, болбосоруулха (Нүүрһэн уһан үл тэбшэхэ) шадабаряа алдадаг. Тиимэһээ олоншье ороной уламжалалта хоол хүнэһэндэ һүн бүтээгдэхүүн үргэн хэрэглэгдэдэгүй. Харин үдэр бүриин хоол хүнэһэндээ һүн хэрэглэдэг заншалтай газар оронууд илангаяа үнеэнэй, мүн хонин, ямаан, һарлаг, уһанай сар, морин, тэмээн гэхэ мэтын гаршуулһан амитадай һүниие үргэн хэрэглэдэг.

Олон зуунай турша үнеэнэй һүниие болбосоруулан түрэл бүриин һүн бүтээгдэхүүн хэжэ ерээ һэн. Тухайлбал сүсэгы, зөөхэй, тоһон, тараг, зайрмаг, мүн харисангы удаан хугасаанда хадгалажа болохо бисалаг (биһалаг) гэхэ мэтэ. Ажа үйлэдбэри хүгжэхэ хэрээр аарсан, шара һүнэй уураг, лактоза, үдхэрүүлһэн һүн, хуурай һүн гэхэ мэтэ һүн бүтээгдэхүүнүүд болон хүнэһэнэй нэмэлтэ тэжээлнүүд бии боложо байна.

Монголшуудай табан хушуу малайхигаа һүн, һаамые түрэл бүриин аргаар болбосоруулан хэһэн янза бүриин хүнэһэнэй бүтээгдэхүүниие хэлэнэ. Гүүнэй һүөөр айраг эһэлдэнэ. Эхын һүниие орложо шадаха түрэл бүриин амин дэмээр баялиг гүүнэй һүниие түрэл бүриин үбшэн анагааха, дархалаае һайжахуулхад нэгэ һайн гэжэ үргэн хэрэглэдэг. Энгэнэй һүөөр айраг, сэгээ эһэлдэхэһээ гадна сай һүлэжэ, аарсан бусалгажа, ааруул табидаг. Үхэрэй һүөөр сай һүлэжэ, үрэм, сүсэгы зөөхэй гаргажа, ааруул табижа, бисалаг шахажа, тараг бүрижэ эдидэг. Һүн бүтээгдэхүүниинь кальцяар баялиг ушар хүүгэдэй ехэдхэлгэ хүгжэлтэндэ һайн, ааруулынь шүдэнэй бата бэхэ шанарые һайжаруулдаг, шүдэн соорохо үбшэнһөө һэргылдэг ушар монголшууд хүнэһэндээ үргэн хэрэглэжэ ерэһэн. Хонин, ямаанай һүөөр тараг бүрижэ, сай һүлэжэ, ааруул табидаг.

 
Амитадые гаршуулжа эхилжэ байхадаа хүнүүд анха амитанай һүниие хүнэһэндээ хэрэглэжэ эхилбэ. Үнеэнэй һүниие анха Бага Азиин оронуудта хүнүүд хэрэглэжэ эхилһэн. Энэ нютагта мүн ямаан болон хониниие  9000-һаа 8000 жэлэй урда гаршуулһан байна. Хонин, ямааниинь хуурай үбһэн тэжээл эдижэ, даһан зохисоһон хүхэтэн амитан болоод хибэгшэ амитан хэмээгдэдэг. Анхандаа эдэ амитадые мяхан болон арһанииень хэрэглэхэ зорилгоор гаршуулһан байжа болзошогүй юм.

 7000 жэлэй урда мүнөөдэрэй Турциин зарим нютагта үхэрые маллажа эхилһэн. Шэнэ шулуун зэбсэгэй үедэ Британиин аралнууд дээрэ һүниие хүнэһэндэ хэрэглэжэ байһан баримта байдаг. Европо болон Ази, Африкын зарим газар бисалаг, тоһые хэрэглэжэ эхилһэн байна.

Мүнөөдэр баруунай юртэмсэдэ үнеэнэй һүниие ажа үйлэдбэриин хэмжээндэ үйлэдбэрилжэ болбосоруулжа байна. Хүгжэлтэй оронуудта арилжаанай зорюулалтатай һүнэй шэглэлэй фермэнүүд автомат тоног түхөөрэмжэнүүдые хэрэглэһэнээр һүнэй заха зээлиин диилэнхиие хангажа байна. Тухайлбал Хара тарлан мэтын үндэр һүнэй гарсатай янза бүриин үүлдэрнүүд һүнэй үйлэдбэрилэлдэ ашаглагдажа байна. АНУ-ай һүнэй шэглэлэй үхэрэй 90%-нь, мүн Ехэ Британида 85%-нь Хара тарлан үүлдэрэй үхэр байна. Һүн, һүн бүтээгдэхүүн үйлэдбэрилэлээр Энэдхэг, тэрэнэй дараа АНУ болон Шэнэ Зеланд орожо байна.

Үнеэнһөө гадна дараахи амитадай һүниие хүнэһэндэ хэрэглэдэг:

Росси болон Шведтэ хандагайн һүниие бага зэргэ хэрэглэдэг. Элжэг болон адуунай һаам (һүн) эгээн бага тоһолигтой бол харин Далайн хабанай һүн 50%-һаа дээшэ тоһолигтой байдаг байна.

Халимай һүниинь хэды хүнэй хүнэһэндэ хэрэглэгдэдэггүйшье эгээн үндэр тоһолигтой һүнэй нэгэ юм байна. Энэнь дундажаар 10.9% уураг, 42.3% өөхэн тоһон, 2.0% нүүрһэн-уһан агуулдаг ба 4.43 кКал/грамм калоритай.

Хүнэй һүниие мэдээжэ арилжаанай зорилгоор гү, али ажа үйлэдбэриин хэмжээндэ үйлэдбэрилэнэ гэжэ үгы. Гэхыдээ хандибай маягаар хүнэй һүниие суглуулжа бэеын хүгжэл дорой, ядаруу нарай хүүгэдтэ хэрэглүүлхэ зорилгоор ашагладаг.




#Article 383: Сагаан эдеэн (137 words)


Сагаан эдеэн — малай һү элдэб аргаар буйлуулжа бэлдэһэн хоол юм. Һүн бүтээгдэхүүн гэдэгынь үнеэн, һарлаг, хонин, ямаан, энгэ, гүү зэргэ амитадай һүөөр хэдэг хүнэһэнэй зүйлые хэлэнэ. Ехэбшэлэн үндэр элшэлиг бүхы, эһэлдэһэн бүтээгдэхүүн байдаг. 

Монголшуудай табан хушуу малайхигаа һүн, һаамые түрэл бүриин аргаар болбосоруулан хэһэн янза бүриин хүнэһэнэй бүтээгдэхүүниие хэлэнэ. Гүүнэй һүөөр айраг эһэлдэнэ. Эхын һүниие орложо шадаха түрэл бүриин амин дэмээр баялиг гүүнэй һүниие түрэл бүриин үбшэн анагааха, дархалаае һайжахуулхад нэгэ һайн гэжэ үргэн хэрэглэдэг. Энгэнэй һүөөр айраг, сэгээ эһэлдэхэһээ гадна сай һүлэжэ, аарсан бусалгажа, ааруул табидаг. Үхэрэй һүөөр сай һүлэжэ, үрэм, сүсэгы зөөхэй гаргажа, ааруул табижа, бисалаг шахажа, тараг бүрижэ эдидэг. Һүн бүтээгдэхүүниинь кальцяар баялиг ушар хүүгэдэй ехэдхэлгэ хүгжэлтэндэ һайн, ааруулынь шүдэнэй бата бэхэ шанарые һайжаруулдаг, шүдэн соорохо үбшэнһөө һэргылдэг ушар монголшууд хүнэһэндээ үргэн хэрэглэжэ ерэһэн. Хонин, ямаанай һүөөр тараг бүрижэ, сай һүлэжэ, ааруул табидаг.




#Article 384: Сай (150 words)


Сай (, , «ча́»-һаа гаралтай) — сайн набшаһа бусалһан уһанда эдеэшүүлһэн ундан. Урда сагта манай Буряад орондо сайн ургадаггуй дээрэһээ, мүн худалдаа наймаанай эхилээдуй сагта буряад зон нютагтаа ургадаг элдэб ургамалай набшаһа суглуулжа хатаагаад, сай буйлуулдаг байһан гээшэ. Сайн бүридэлдэ юун ороноб гэбэл: үлирэй набшаһан, һүдэнэй эшэ, нохойн хоншоорой набшаһан гэхэ мэтэ.

Сайн ургамалай camellia sinensis набша, нахяа, эшые олон янзын аргаар бэлэдхэн болбосоруулһан хүнэһэниие бүтээгдэхүүн сай гэдэг. 

Сай ургамалынь зүүн урда Ази, тэрэ дунда зүүн хойто Энэдхэг, хойто Бирма, баруун урда Хитад, Түбэд оршомһоо гаралтай ба мүнөө 52 тухай улас орондо тархаба. Хитадта  2 зуунай үеын сай хэрэглээтэй холбоотой бүридхэл байгаань эгээн эртынхи болоно. Япондо 589-618 оной үедэ буддын шажантай ламанараар дамжан түгэһэн ажа.

Мүн сай энэ ургамалай болбосоруулһан набшые халуун болон бусалһан уһанда хэжэ хандалан бэлэдхэдэг анхилуун үнэр, аагтай ундааниие хэлэнэ. Дэлхэйдэ эгээн үргэн тархаһан ундааниинь уһанай дараагаар сай юм. Хэд хэдэн түрэлэй үнгэ, үнэр, амта аагтай байна.




#Article 385: Гал (224 words)


Гал — ямарбаа эд шатаха үзэгдэл гү, али энэ үзэгдэлэй нэгэ үе юм. Алибаа зүйл шатахада һуларһан энергинь гэрэл боложо хубиржа, баһа дулаан илгаруулна.

Хүн түрэлхитэн хэзээнһээ галые ашаглажа эхилһэниинь тодорхойгүй. Гэнэтэ гал гаргажа шададаг болоһон байха боломжогүй тула анхандаа аянга бууха, ойн түймэр зэргэһээ боложо шатажа бай модоной мүшэр зэргые урса агыдаа асаржа, галай үндэһэ болгон хадгалжа байһан болобо гү гэһэн таамаглал бии. Одоогоор олдоод бай, гал хэрэглэжэ байһан эгээн эртын ул мүрынь Урда Африкын Сваршкранс агыһаа олдоһон, 150 мянган жэлэй үмэнэхи ул мүр юм.

Хүн түрэлхитэн галые гэрэл, дулаан гаргаха, араатанһаа бэеэ хамгаалха, хоол хүнһээ болгохо зэргээр ашагладаг.

Хүн түрэлхитэнэй сэдьхэлгээнэй соёлдо галынь томохон байра һуури эзэлдэг. Эртын Грек болон Хитадай гүн ухаанда галые химиин элементын нэгэ гэжэ тоосодог байба. Мүн галые шүтэдэг шажан байдаг (Зороастризм). Гэхыдээ галынь гал түймэр, дайнай гал гэхэ мэтэ үхэл, эбдэрэлые бэлэгдэхэ тохёолдол бии.

Гуламта гэжэ гэр соо гал түлидэг тогтомол газар, байра, һуури. Задагай гал гэжэ гэрэй тэгэн дунда миин лэ газар дээрэ түлигдэһэн гал. Задагай гал дээрэ эдеэ шанахадаа, тогоон дороо 3-4 талаһаань шулуу үбидэг байгаа. Дули (шулуун) гэжэ задагай галда эдеэ шанахадаа, тогоон доро 3-4 газар үбиһэн үбилтэ.

Гал гаргаха олон арганууд байна:

Галынь хиналтанда байбал хүн түрэлхитэндэ асар ехэ ашаг туһа абшардаг болобош хүнэй хиналтаһаа гарахань гай гамшаг асарха тохёолдол бии. Гал түймэрые унтараахын тулада гал унтараагша, гал түймэртэй тэмсэхэ газар хэрэг болоно.




#Article 386: Америкын эрхэтэнэй дайн (117 words)


Америкын эрхэтэнэй дайн (1861–1865), мүн эргэнэй дайн Америкын Нэгэдэһэн Уласта гараһан эрхэтэнэй дайн юм. Үмэнын богоолшолгые усадхаагүй 11 можо улас АНУ-һаа һалан тусгаарлажа Америкын Холбооной Улас байгуулһанаа зарлаба. Тэдэ Джефферсон Дэвисээр ударидуулан АНУ-ай холбооной засагай газарда эсэргүү (Нэгэдэһэн Улас) тулалдаһан болоод холбооной засагай газарые бүхы сүлөөтэ можо уласууд болон хилын богоолшолго бүхы табан можо улас дэмжэжэ байба.

Америкын эрхэтэнэй дайн АНУ-ай түүхэдэ хамагай ехэ шуһа урасгаһан дайн болоһон болоод ниитэ 620,000 сэрэг амяа алдажа, тодорхойгүй тооной энгын эрхэтэд алагдаһан юм. Дайнай үрэ дүндэ АНУ-да богоолшолгые усадхажа, Нэгэдэһэн уласые һэргээн байгуулжа, холбооной засагай газарай үүргые бэхэжүүлһэн. Америкын эрхэтэнэй дайнай ниигэм, улас түрэ, эдэй засаг, арһа үнгын асуудал АНУ-ын һэргээн босхолтын үеэ хэлбэрижүүлһэн болоод XXI зуундашье нүлөөлэлөө үзүүлһээр байна.




#Article 387: Богоолшолго (372 words)


Богоолшолго () гэжэ нэгэ хүн нүгөөгөө (богоолоо) хүсөөр өөрын үмсэ болгон өөрын дуран хүсэлөөр өөрын һонирхолой ёһoop ажаллуулхые хэлэнэ.

Богоолшолго бол алас холын улас оронуудай байгаалиин нөөсэ баялигые болон хүн арадайхинь эрдэм болбосорол, хүсэн хүдэлмэрииень шэмэгшэлэн забшажа ядуу дорой барижа байхада шэглэһэн мүлжэлтын маша нарин бодожо болбосоруулһан, эртэ дээрэ үеһөө нааша олон улас арад түмэнүүд дээрэ туршагдажа далда болбосоронгы болгоһон олон бохир арганууд, бүхэли бүтэн далда системэ юм.

Богоолшолго балар эртын сагта дахин болбосоруулха үйлэдбэрилэлэй шэлжэлтын үедэ бии болобо. Богоолшолго библиие бэшэжэ байха үедэ али хэдэн һайн тогтоһон ниигэмэй байгуулганууд байһан юм. Богоолшолго эртын Хитадһаа Колумбһаа үмэнэхи Америкэ хүрэтэр бүхы эртын соёл эргэншэлнүүдтэ байһан. 
Харилсагшад, дайнай хоригдолнууд, гэмтэ хэрэгтэн, хаягдаһан хүүгэдүүд, богоолнуудай хүүгэдүүд богоолшогдожо болобо. Эртын Афина хотын бүхы ажаһуугшадай табанай хоёрһоо дүрбэн хүрэтэр богоолнууд байһан гэдэгые һанажа байха хэрэгтэй. Энэнь Афинынхи арадшалал уламһаа дайнда, хүдөө ажахыда, барилгада г.м. үргэн богоол ашаглаһан юм.
 
Эртын Ромада эзэлһэн нютаг дэбисхэрые үргэдхэхэдэ арад түмэнүүд богоолшогдожо болоо. Богоолнууд ажалдашье зугаадашье хэрэглэгдэжэ байгаа: гладиаторнууд гү, али бэлгын богоолнууд. Римэй түүхэдэ болоһон олон бодолгонуудай дунда эгээн томонь Спартакай бодолго байһан. Богоолшолго Римэй эзэнтэ гүрэнэй гол тулгуури байһан юм. Зүбхэн Римэй эзэнтэ гүрэнэй үедэ ойролсоо 400,000 богоол амидаржа байһан.

Эртэ дунда зуунай үедэ богоолой худалдаа урда болон зүүн хэһэгтэ — Византиин эзэнтэ гүрэн, Арабай юртэмсэ — голлон түблэржэ байһан. Заха зээл дээрэ олдосотой бараань Түб болон Зүүн Европо, Кавказда ажаһуугшад байһан юм. Баруун Европын богоолшолго Дунда зуунай эсэс хүрэтэр бараг бүрин хаягдаһан.

Африкаһаа ябуулһан богоолой хүдэлмэри XVII зуунһаа хойшо Америкын колонинуудта үргэн ашаглагдаһан; богоолшолго 1861-65 оной Америкын эрхэтэнэй дайнай үрэ дүндэ АНУ-да усадхаһан байна.

Хүн түрэлхитэнэй шэбшэг болоһон богоолшолго оршон үедэшье арилаагүй хэбээр. Мүнөөнэй даяаршалһан неолибералис арадшалһан (капиталис) ниигэмэй үедэ «сүлөөтэ» гэжэ нэрлэһэн хубиин эзэдэй телевидени, хэблэл мэдээлэлэй хэрэгсэлнүүдээр мүнөө үедэ богоолшолгын бодито байдал, мүн шанарые нюудаг.

Соёлоороо гайхуулдаг Европо түбидэшье богоолнууд бии, эндэ 400 мянгаһаа 1 сая хүн боолшологдожо байна. Юунэй үмэнэ эндэ секс богоолнууд ороно. Гэмтэ бүлэглэлнүүд голдуу тэдэниие хууран мэхэлжэ, торондоо оруулдаг. Тэрэнэр АНУ, Израиль, Түрэг, Хитад, Хонконгтошье иимэ үзэгдэл газар абаһан. Бага наһанай охин басагадуудые богоолой худалдаашадһаа гү, али эсэгэ эхэһээнь худалдан абадаг бол наһанда хүрэһэн хүнүүдыешье загбарай болон ажалшаг зуушалагша агентлигуудаар дамжуулан наймаалсаха гү, али хүсэн хэрэглэн хулгайлдаг ажа. Иимэһээ богоолшолго гэһэн шэвшэгтэ үзэгдэл арилтараа үды байна.

Оршон үеын богоолуудые хэдэн ангилалда хубаажа болоно:




#Article 388: Гадил (167 words)


Гадил (, , kadalī), мүн банан — гадилай ургамалда ургаха жэмэс болон Зүүн Урда Азиин дулаан бүһэһөө гаралтай. Гадилынь 100 оршом түрэл байдаг байна.  Анха хүнэһэнэй шэглэлээр тарижа ургуулһаниинь Папуа Шэнэ Гвинеяда байжа болохо талатай. Мүнөө гадилые дэлхэйн эрьен тойрондо дулаан бүһэнүүдтэ үргэнөөр тарижа ургуулжа байна. Ехэнхинь хүнэһэнэй зорюулалтай болобош заримынь шэмэглэлэй болон утаһа мяндаһа үйлэдбэрилэлтын шэглэлээр юм. Азида таряалангын ажахынуудта гадилай ургамалтай олонтаа таараха ба энэнь кофе, какао, хара перец болон зади зэргэ ургамалые һүүдэрлэжэ хамгаалха зорилготой ажа һэн.

Гадилай ургамалынь 2-8 метр үндэр ургаха тула модон хэмээн андуурагдадаг. Гэбэшье модон бэшэ үбһэрхэг ургамал юм. Набшань 3.5 метр хүрэтэр ута ургана. Гадил жэмэсынь унжаһан хонгорсог боложо ургана. Нэгэ хонгорсогынь 30-50 килограмм шэгнүүртэй болодог. Гадил жэмэсынь түүхэй байхадаа ногоон байха ба болбосоржо гүйсэхээрээ шара гү, али улаан гэхэ мэтэ үнгэтэй болоно. Нэгэ шэрхэг гадил жэмэсынь дундажаар 125 грамм болон 3/4 уһан юм. Гадил жэмэсэй газаахи хальһанииньшье мүн эдижэ болохо болоод Азиин зарим орондо хальһатайнь хоол хэжэ эдидэг байна. Гадилынь В6 витамин, С витамин болон каляар баялиг юм.




#Article 389: Хуули (583 words)


Хуули () гэдэг ойлголтонь бүхэниитэ заабал дагажа мүрдэхээр түрэһөө баталан гаргажа, эрхэ зүйн хэм хэмжээ тогтооһон дээдэ хүсэн шадал бүхы баримта бэшэгые хуули гэнэ.

Бэшэмэл хуули гэдэг нь түрэһөө гаргаһан хуули тогтоомжые ойлгохо болон бэшэгдэн гарахагүйгээр тэрэниие бүхэниитээр дагажа мүрдэхэ, бэелүүлхэ боломжогүйнь ойлгомжотой. Өөрөөр хэлэбэл, бүхэниитэдэ адли тэгшэ байха гү, али хүн бүри тэрэниие дагажа мүрдэхэ үүргэтэй байха үүдэнһөө бэшэгдэмэл хэлбэритэй байха шаардалгатай зэргэсээ албан ёһоор ниитэлэгдэхэ ёһотой байна. Эрхэ зүйнь үндэһэндээ «тогтооһон», «зүбшөөрһэн», «хориглоһон» гэһэн гурбан хэм хэмжээгээр ниигэмэй харилсаае нэгэ талаһаа зохисуулжа, нүгөө талаһаа хамгаалжа байдаг. Энгын удхаар абажа үзэбэл зохисуулха үүргэнь тогтооһон, зүбшөөрһэн хэм хэмжээгээр үлүүтэй элирдэг бол хориглоһон хэм хэмжээгээр хамгаалха үүргэнь тодорхойлогдодог байна.

Эрхэ зүйн хэм хэмжээе зүршэһэн этигээдтэ хуули зүйн харюусалга хүлеэлгэдэг байна.
Эрхэ зүйн хэм хэмжээнэй шадалые тодорхойлдог эгээн шухала шэнжые хуули зүйн харюусалга гэжэ хэлэжэ болоно. Түрэһөө тогтооһон эрхэ зүйн хэм хэмжээ зүршэгдэһэн тохёолдолдо тухайн зүршэл гаргаһан этигээдтэ хүлеэлгэхэ харюусалгань хуули зүйн ёһoop байха ёһотой. Өөрөөр хэлэбэл, хэмжээнь хуулишалагдаһан байха ойлголто болоод хуулида заагдаагүй харюусалгые эрхэтэндэ хүлеэлгэхэ боломжогүй байдаг. Хуули зүйн харюусалгын үндэһэн дүрбэн түрэл байдаг:

Дээрэхи харюусалгын түрэл тус бүринь өөр өөрын хуули тогтоомжодо тусхалаа олоһон байдаг. Зүбхэн хуулида зааһан харюусалгые хууляар эрхэ олгогдоһон албан тушаалтан, хуулида зааһанай ёһoop хүсэн түгэлдэр шиидбэриин үндэһэн дээрэ оногдуулдаг байна. Хуули зүйн харюусалгань түрын албадалгаар хэрэгжэдэг байна.

Түрэһөө баталан гаргажа байдаг алибаа хуули тогтоомжые бүхэниитээр дагажа мүрдэхэ ёһотой.

Үндэһэн хууляар ниигэм эдэй засагай харилсаанай һуури үндэһэн, түрын эрхэ мэдэл, хүнэй эрхэ, түрэ эрхэтэнэй харилсаа һамганиин үндэһэн һуури заршамые тодорхойлон тогтоожо үгэдэг. Үндэһэн хуулинь хуули зүйн хүсэн шадалай хубида хамагай дээдэ хүсэн шадалтай юм. Энэнь манай уласай бүхэ хуули болон бусад эрхэ зүйн актынь Үндэһэн хуулиие зүршөөгүй, тэрэндэ ниисэһэн байха шаардалгатай гэһэн ойлголто юм.

Үндэһэн хууляар тунхаглаһан хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөөе хуули зүйн хубида баталгаатай эдлүүлхэ, ниигэмэй тодорхой түрэлэй харилсаае нарибшалан зохисуулха зорилгоор һалбари хуулинууд гарадаг. Тухайлбал, Эрхэтэнэй хуули, Эрүүгэй хуули, Болбосорол тухай хуули, Хүдэлмэри тухай хуули, Татабари тухай хуули гэхэ мэтэшэлэн 280 үлүү хуули хүсэн түгэлдэр үйлэшэлжэ байна.

Дэлхэй ниитээр анхааралаа хандуулдаг, зүбшэлсэн тохиролсоһоной үндэһэн дээрэ шиидбэрилхэ асуудалнууд байдаг. Энэнь даяаршалалай эрын үедэ улам бүри нэмэгдэхэ хандалгатай байна. Ород улас хүнэй эрхын һалбари болон олон уласай эдэй засаг, худалдаа, оюунай үмсэ, энхэ тайбан аюулгүй байдалай зэргэ үргэн хүрээнэй асуудалаар 180 хэрээдэ нэгэдэн ороһон байдаг бэлэй.

Эрхэ зүйн бусад актынь ниигэмэй тодорхой түрэлэй харилсаае зохисуулха шэнги үүргэтэй байдаг. Гэхэдээ энэнь хууляар эрхэ олгогдоһон этигээд, хамаарха асуудалайхигаа хүрээндэ хэм хэмжээ тогтооһон акт гаргана гэһэн үгэ.

Ниитэдэ дагажа мүрэдүүлхээр нэгэнтэ баталан гаргаһан хуули ойлгомжотой, хэрэгжэхэ, бэелэгдэхэ боломжотой байха ёһотой хэдышье хуулиие нэгэ мүрэ ойлгожо хэрэгжүүлхэ ябасада тэрэниие тайлбарилха шаардалга гаража болодог. Хуулиин тайлбаринь үйлэшэлхэ хүсэн шадалай хубида албан ёһоной, албан ёһоной буса гэжэ ангилагдадаг. Албан ёһоной тайлбариие хууляар эрхэ олгогдоһон байгуулгаһаа гаргадаг ба Үндэһэн хуулиһаа бусад хуулиие зүб хэрэглэхэ талаар Ородой Холбооной Уласай Үндэһэн Хуулиин Шүүхэ тайлбари гаргахаар Үндэһэн хуулида зааһан.

Албан ёһоной тайлбариие хуули хэрэглэжэ байдаг субьектүүд шууд ударидалга болгон хэрэглэхэ үүргэтэй байдаг. Өөрөөр хэлэбэл, шүүхэ болон хуулиин байгуулганууд албан ёһоной тайлбариие хуулиин нэгэн адли хэрэглэхэ үүргэтэй гэһэн үгэ. Албан ёһоной буса тайлбари тухайн хуулиие хэрэглэжэ байдаг субеьктдэ заабал ударидалга болгохо албан ёһоной хүсэн шадал агуулдаггүйшье һаа, гэһэн тэрэ тайлбариие мэргэжэлэй эрдэмтэд, эрдэм шэнжэлгын байгуулга, шудалаашадһаа гаргадаг ушар шэнжэлхэ ухаанай үргэн багтаамжатай, танин мэдэхын асар ехэ ажа холбогдолтой байдаг. Албан буса тайлбаринь эрхэтэдэй эрхэ зүйн мэдэлгэ, ухамсарта голлохо нүлөөтэй юм. Хуулинь түрын эрхэ бүхы
байгуулгаһаа зохихо журам ёһoop баталан гаргаһан, дээдэ хүсэн шадалтай акт юм. Хуулинь эрхэ зүйн элирхэ гадаада хэлбэри болоод хуули, эрхэ зүй хоёрынь зооһоной хоёр талатай адли юм. Эрхэ зүйн хэм хэмжээе тогтоогшо хүсэн зүйлынь хуули юм.




#Article 390: Улас (341 words)


Улас () — тодорхой газар нютагтай түрэтэй нэгэдэл юм. Эрхэ мэдэлээрээ бүрин эрхэтэ, харьяата хоёр янза байна. Хүсөөр гү, али албадалгагүй ниилэһэн холбооной тусгаар улас байхань үсөөнгүй. Мүн лэ өөр уласай манлайлал, нүмэртэ байха улас баһа бии. Улас гэдэгынь орон гэдэгтэй эжэл удхатай болобошье албан ёһоор хэрэглэгдэдэг. 

Түрэ () — ниигэмэй ниитэлиг эрхэ ашагые хамгаалжа, ниитэлиг үйлэшэлхэ шиидбэриие гаргагша, албадалга, хүсэн хэрэглэхэ онсогой эрхэ бүхы засаглалай аппараттай, хуули ёһон, уламжалал, зан заншалай ёһoop олгогдоһон эрхэнь тухайн нютаг дэбисхэрэй хизгаарта газаахи ямаршье хүсэнһөө үлэ хамааран заабал хэрэгжэхэ хүсэнтэй, ниигэмэй өөрөө өөрыгөө зохёон байгуулха элирхылэл болоһон улас түрэ-ниигэмэй институт юм. Түрын бии бололго гаралай талаар онол, үзэл баримталалнуудта шажанай онол; эсэгын эрхэтэ ёһоной; эзэлэлтын гү, али хүсэрхылэлэй; ниигэмэй хэрээнэй онол; түүхын материализмын; хүн зон зүйн; антропологиин; сэдьхэл зүйн; усажуулалтын зэргэ онол, үзэл баримталалнууд байна.

Улас орониинь ехэбшэлэн өөрынгөө засагай газар, түрын байгууламжа бүхы хуули, голшолон Үндэһэн хуули, сагдаа, сэрэг, татабариин системэ, мүн бусад ороной оршон һуугшадһаа тусхайлан бүридэһэн хүн зонтой байдаг. 

Уласынь тусгаар тогтониһон нютаг дэбисхэр дээрэхи засагай газар, хүн зон, дээдэ эрхэ мэдэл гэһэн ойлголтонуудаар тодорхойлогдодог.

Дэлхэйн урда туйлһаа бусад бүхэ газар нютагынь улас оронуудта хубаагдаһан байдаг. Ватикан хото уласые оруулаад ниитэ 193 улас орон НҮБ-ын гэшүүн ороноор, хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн байдаг. Эдэ дээрэ өөрөө-тодорхойлогшо гэһэн философитой, улас болон хүлеэн зүбшөөрүүлхэ хүсэл бүхы дээдэ эрхэ мэдэлгүй нютаг дэбисхэрнүүд бии.

Тэдэнэй заримынь хүн зон, нютаг дэбисхэрээ хинаха де-факто бүхы Тайвань зэргэтэй адлиханшье, дээдэ эрхэ мэдэлынь хүлеэн зүбшөөрэгдөөгүй байдаг. Өөрөөр түб засагай газаргүйшье бодито байдал дээрэ улас гэһэн олон уласта хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн уласуудшье бии. Эдэнь олон уласта тус тусай улас гэжэ ябадаггүйшье, олон уласта өөрынгөө нютаг дэбисхэр бүхы улас гэжэ хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн байдаг.

Үндэһэтэн гэдэгынь Төрт-уласад хэлбэршсэн эсвэл хэлбэршихээр эрмэлзсэн нэгдсэн нэг адлитгал бүхий хүмүүсийн бүлэглэл юм гэж 2001 онд Финландын улас төрч, судлаач Пиа-Ноора Кауппи нар нь тодорхойлсон байдаг.
 
Эндээс улас оронд байх зүйл нь нэгдсэн нэг угсаа гарал, хэл зүй, шашин, түүх бүхий хүмүүсийн групп юм гэж хэлж болох юм. 
Дээд эрх мэдэл бүхий Үндэһэтэн-улас () гэдэгһээ илгахын тулада дээдэ эрхэ мэдэлгүй үндэһэтэн байха үеын улас орон гэдэгтэй ойролсоо удхатайгаар энэ ойлголтонь хэрэглэгдэхэ болоһон.




#Article 391: Амстердам (143 words)


Амстердам () — Нидерландын ниислэл хото болон эгээн томо хото юм. Энэ хото Хойто Голланд можодо, уласай баруун хэһэгтэ оршоно. Амстердамай хүн зониинь 2008 оной байдалаар 747 290 байһан болон энэнь 6.7 сая хүн зонтой, Рандстад гэжэ Европын зургаадахи томо метрополи газар нютагые бүридүүлнэ.

Амстердамай нэрэнь Amstel dam гү, али «Амстель гол дээрэхи далан» гэдэгһээ гаралтай. XII зуунда загаһанай ажахы эрхэлдэг бишыхан хэмжээнэй тосхон боложо байгуулагдаһан болон Нидерландай Алтан Эрын үедэ дэлхэйн эгээн шухала боомтонуудай нэгэ болоо. Энэ үедэ Амстердамынь санхүү, алмаазай түрүүлэгшэ түб байһан байна. XIX болон XX зуунуудта хотонь нилээд ехээр ехэдхэн тэлэбэ.

Амстердам хотонь Нидерланд уласай санхүү, соёл уралигай түбынь юм. Олон байгуулга, банкуудай түбүүд эндэ байрлана. Евронекстын хэһэг Амстердамай хүрэнгын биржэнь хотын түбдэ байрладаг. Түүхын һубаг каналууд, уласай музей (Rijksmuseum), Ван Гогой музей, Анна Франкын байшин, улаан дэнлүүнэй гудамжа болон олон хара тамхиин кафенуудынь жэл бүри 4.2 сая туристнуудые татадаг.




#Article 392: Араг яһан (472 words)


Араг яһан () — тулгууриин, хагаалтын, хүдэлөөнэй ба хэлбэри тогтоолгын үүргэтэй амитадай болон хүнэй хатуу эдэй багаса юм. Газаахи болон досоохи араг яһанай хоёр түрэлнүүд бии. Һээр нюргагүй амитадай ехэнхи хуби газаахи араг яһатай, илангаяа дүн бүрхөөлтэй. 

Хүнэй араг яһаниинь үе холбооһон, шүрбэһэн, балсан (булшан) болон мэнгээрhээр холбогдожо тогтоһон байдаг. Яһанай үүргэнь балсантай холбогдохо, бэеын хэлбэриие гаргаха, бэеэ хамгаалха мүн уураг тархи, уушхан, зүрхэн, шуһанай һудаһануудые хамгаалха үүргэтэй. Бэеын эгээн томо яһаниинь хохимой, эгээн жэжэ яһаниинь дунда шэхэндэ байрладаг дүрөө юм. Наһанда хүрэһэн хүнэй бэеын шэгнүүрэй 30-40%-иие яһан эзэлхэ болоод энэнэй талань уһан юм. Ниилэмэл яһанда аарсаг болон хохимойн яһан ороно. 

Тэнхэлиг (аксиал) араг яһаниинь ниитэ 80 шэрхэг яһанһаа бүридэнэ. Эндэ:

Тэнхэлиг араг яһанай үүргэнь бэеын шэгнүүр толгойһоо шэлжүүлхэ мүн дээдэ мүсэтэй холбогдожо түнхэнэй үен дээрэ байрлана, мүн хүнэй бэеэ сэхэ бодоо байлгаха үүргэтэй. Нюрган эгсэлэгшэ балсан болон шүрбэһэнүүдынь һээр нюрган муры зураһаа хэлбэритэй болгоно. 366 араг яһанай балсан тэнхэлиг араг яһанда бэхэлэгдэжэ һээр нюрган, амисхалха болон сээжын хүдэлөөн мүн хүзүүнөөр хүдэлгэхэ боломжые олгодог.

Мүсэдэй (аппендикуляр) араг яһаниинь 126 яһанһаа бүридэнэ. Эндэ: 

Аппендикуляр араг яһаниинь бэеын үндэһэн хүдэлөөнэй үүргэ гүйсэдхэнэ. Жэшээнь: хүдэлөөн хоолой шэнгэсэ, үдхэнөө гаргаха болон нүхэн үржэхын үйлэ ажалалгада оролсоно.

Үень хоёр яһанай хоорондо оршожо далайсатай хүдэлөөнүүдые хэхэ боломжые олгодог. Бүмбэгэ болон хонхор хэлбэриин үень далайса ехэтэй хүдэлөөнүүдые хэхэ боломжотой. Балсан, яһан, үе мүсэнь мэдэрэлэй системээр зохисуулагдажа тулгуури хүдэлөөнэй аппаратые үүсхэнэ.

Яһан болгон өөр өөрын түрхэ байдалаараа ангилагдадаг. Мүн хэлбэри дүрсэ, гаралга ба бүридэлээрээ илгаатай. Яһаниинь дүрбэн хэлбэридэ ангилагдадаг, эндэ: ута яһан, богони яһан, дабхаралдаһан яһан, мүн тэгшэ буса яһан. Ута яһаниинь түб хэһэгээрээ жад хэлбэриин ута байха болоод голдоо сүмэртэй байна. Энэ яһые сүмэгтэ яһан гэхэ ба түгэсхэлдөө хоёр түбгэртэй байна. Ута яһаниинь нимгэн мэнгээрhэн хуудаһаар хушагдаһан байна. Энэ яһанда гар, хүл, алганай болон үлмын яһан мүн эгэм зэргэ яһанууд багтана. Богони яһанда тойг, бугы, үсгын яһанууд ороно. Дабхаралдаһан яһанда тоо хэмжээе абажа үзэнэ. Эндэ: үбшүү, хабирга, түнхэнэй яһан, дал болон зулайн яһанууд багтана. Эдэ яһануудынь нимгэн болон дабхаралдаһан гэдэгээрээ дабхаралдаһан яһанда ороно. Тэгшэ буса яһанда эжэл буруу хэлбэри дүрсэтэй габал хохимойн яһан, шаантаг хэлбэритэй яһан, ууса болон нугаламай яһанууд ороно. Тэгшэ буса яһанай зонхилхр онсолигынь газаахи түрхэ байдалаараа огто түһэгүй ушарһаа эдэ яһаниинь бусад түрэлэй яһанда багтахагүй юм. Бүхэ яһаниинь үрэ хүбэрэлэй ябасада эдэ эсһээ гаран бии болоһон байдаг. Энэниие үбсэ яһан гэжэ нэрлэнэ. Үрэ хүбэрэлэй үедэ зарим бүрхөөл, араг яһаниие мэнгээрhэн эд бии болоһон байдаг. Энэнь араг яһанай анхадагша шэнжэ бии болохо үе юм. Зарим яһанууд гү, али эгэм, габалай яһанһаа зулай болон нюурэй яһанууд шууд үбсэ бэеһээ бии болоһон байдаг. Энэ үедэ яһанай мэнгээрhэн дабхарнууд бии боложо байдаг ба энэниие яһанай нимгэн бүрхэбшэ (хуудаһан) гэжэ нэрлэнэ. Яһанай гадна хэһэгтэ тэгшэхэн хатуу хэһэг байха ба энэниие нягта яһан гэнэ. Нягта яһанай дотор талада торлиг бүтэсэтэй яһан байха ба энэниие химта яһан гэнэ. Химта яһанииинь хүнды хүбсэгэр бүридэлтэй байна. Энэ бүридэлнүүдынь яһые маша бата бүхэ болгожо шададаг юм.




#Article 393: Сүмын зэбсэг (106 words)


Сүмын зэбсэг () гэдэг
сүмын задарал гү, али нэгэдэлые ашаглаһан сүмын реакциһаа усадхаха хүсэн үүсхэһэн тэһэлэгшэ түхеэрэмжэ юм. Сүмын урбалынь асар ехэ хэмжээнэй эршэм хүсэн илгаруулдаг. Оршон үеын технологи ашаглан бүтээһэн, халуун сүмын зэбсэгынь ганса мянган килограмм шэгнүүртэй хэдышье тэрбум үлүү энгын дэлбэрэгшэ түхеэрэмжын илгаруулжа шадаха дэлбэрэлтын хэмжээтэй дүйсэхысэ энерги илгаруулжа шадана.

Маша жэжэ хэмжээтэй сүмын зэбсэгшье бүхэл бүтэн хотые усадхаха шадалтай. Сүмын зэбсэгые үй олоноор хүнөөхэ зэбсэг гэжэ ангилжа үзэдэг болоод сүмын зэбсэг бүтээгдэһэн үеһээ эхилэн тэрэниие хинаха, хэрэглэхэ асуудалынь олон уласай бодолгын түбдэ байһаар ерэбэ. Хүн түрэлхитэнэй дайн байлдаанай түүхэдэ хоёрхон удаа сүмын зэбсэг хэрэглэгдэһэн болоод тэдэниие АНУ Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай түгэсхэл үедэ хэрэглэһэн.




#Article 394: Мао Цзэдун (328 words)


Мао Цзэдун (; 毛澤東; Máo Zédōng) (1893 оной 12 һарын 26 — 1976 оной 9 һарын 9) Хитадай хубисхалша, улас түрын онолшо, коммунис ударидагша. Тэрэ Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласые (БНХАУ) 1949 ондо байгуулагдаһанһаань хойшо 1976 ондо наһа бараха хүрэтэрээ ударидаба. Тэрэнэй марксизм-ленинизм, сэрэгэй стратегида оруулһан онолой хуби нэмэри, тэрэнэй өөрын гэһэн коммунис бодолгые хамтадань үдэгүү маоизм гэдэг.

Мао мүнөөдэрые хүрэтэр һайн муугай али алинаар хэлэгдэдэг зүдхэлтэн хэбээр байгаа болоод һайн муугай али аляар хэлэгдэхэ, үргэлжэ хубиһан өөршэлэгдэхэ үбые арадаа үлдээһэн юм. Албан ёһоор Хитадта аугаа хубисхалша, улас түрын стратегиша, сэрэгэй суута ухаантан, улас үндэһэтэниие абрагша гэжэ ехэд хүндэлгэдэдэг. Хитадай олон эргэд Мао өөрын гарамгай мэргэн бодолгоор Хитад ороные хосрогдоһон хүдөө ажахын уласһаа дэлхэйн зонхилхо нэгэн гүрэн болгожо, оршон үеын Хитадай эдэй засаг, технологи, соёлой үндэһэн һууриие табиһан гэжэ үзэдэг. Мүн Маое Хитадта шүлэг найрагша, гүн ухаантан, лүндэншэ гэжэ үзэхэнь олонтаа. Илангаяа лүндэншэ гэжэ үзэдэгынь тэрэниие түрын эрхые барижа байха хугасаадань тахин шүтэжэ байһантай голшолон холбоотой. Хэды Чан Кайшиин дэглэмые унаган Хитадай хубисхалые оройлон ударидан илалтада хүргэһэн гэхэ болобош хубисхалай дараа улс орноо удирдан жолоодох чадваргүй болох нь харагдаж бөөнөөр хорих хөдөлмөрийн лагер, цөллөгийн орон болон хувирчээ.Тэрэ Ард түмэн бол юу дуртай хүссэнээ бичиж болох цаас гэж хэлэх дуртай байсан нь А.Хитлерийн ард түмэн бол дуртай үедээ хүчиндэж эрхэндээ байлгаж болдог эм хүн лугаа адил ижил үзэл бодолтой нэгэн байһан ажа һэн.

Харин Маогойн ниигэм-улас түрын хүтэлбэринүүд, тухайлбал Ехэ үсэрэлтын бодолго, Соёлой хубисхал зэргэнь Хитадай соёл, ниигэм, эдэй засагта хохирол ушаруулжа, ниитые хамарһан үлэсхэлэн асарһан, үндэһэнэй үсөөнхи 300 мянга үлүү Үбэр Монгол, 1 сая Түбэд үндэһэтнэй аминда хүрэһэн алан хидаха бодолгые хэрэгжүүлэгшэ, хүсээр уусгаха тэрэнэй эхэ үндэһые табигша гэһэн буруудхагдадаг. 1949-1975 ондо Маогой ябуулһан бодолго, улас түрын хэлмэгдүүлэлтын уршагаар 50-70 сая хүн үхэһэн гэжэ үзэхэнь түгээмэл. Дэн Сяопин 1978 ондо түрын эрхые абаһанаар, олон маоис бодолгые халажа, эдэй засагай шэнэшлэлые эхилүүлһэн юм.

Маое оршон үеын дэлхэйн түүхэдэ хамагай ехэ нүлөө үзүүлсэн зүдхэлтэнүүдэй нэгэ гэжэ тоосодог болоод Time сэтгүүлһээ тэрэниие XX зуунай эгээн нүлөө бүхы 100 хүнэй нэгтэ тоособо.




#Article 395: Абу Нувас (163 words)


Абу Нувас аль-Хасан бен Хани аль-Хаками (750 он тухай - 810 он, араб:ابونواس) — Персиин Ахвазта түрэһэн Аббасидай халифта уласай үедэ Багдад хото оршомдо амидаран һуужа бүтээл туурбилаа туурбижа байһан шүлэг найрагша юм. 

Эсэгэнь сэрэгэй хүн, эхэнь нэхэмэлшэ байгаа. Залуу байхадаа Басрагай хүнэһэнэй бараа худалдадаг мухалагта ажалладаг байһан гэжэ үзэдэг. Удха зохёолой үүдые татаһанһаа хойшо Багдад руу одоһон байна. Нувасай уран элиглэл бүхы шүлэгүүдынь алдартай. 
Мүн Лалын шажан хорёотой гэжэ зааһан зүйлдэ хамааралтай һэдэбээр нээлтэтэй бэшэжэ оршон тойроноо сошордуулжа байхада тэрэ дуратай байба. Энэ зан араншанһаа боложо сүллэгдэхэ яла абан Египет рүү зугтаһан удаашье бии ажа. Багдадта бусажа ерээд шорондо хоригдоһон удаашье бии гэгдэдэг. Тэрэнэй үхэлэй талаар янза бүриин ама дамжаһан яряа байдаг ба Шорондо наһа бараһан, Хорологдожо наһа бараһан гэжэ байдаг. 

Арабай удха зохёолой ехэ хүн гэгдэһэн Нувасынь дараа дараагай үеын зохёолшодто ехэ нүлөө үзүүлһэн. Тэрэнэй Өөрөө сүлөөтэй элирхылхэ арга барилые олон хүн залгамжалан абаа. Зүүн Африкын Суахили үндэһэтэнүүдэй дунда Нувасай зохёолууд алдартай. Египетдэ түр орогножо байхадаа үлдээһэн болобо гү гэжэ үзэдэг.




#Article 396: Чарльз Диккенс (539 words)


Чарльз Диккенс (; 1812 оной 2 һарын 7 — 1870 оной 6 һарын 9) Англиин шүүмжэлэнги реализмын эгээн томо түлөөлэгшэ болон ниигэмэй һэдэбтэ олон романаараа дэлхэйдэ алдар суутай зохёолшо юм.

Уһан боомтын доодо албанай түшэмэлэй хүбүүн Диккенс бага балшар наһанһаа дутагдаха гашагдахын зоблон амалуулжа, эсэгэнь үри түлэбэриһөө боложо шорондо ороһон тула арбан наһатайһаа хара боро ажал хэн ябаһанаа һүүлдээ һониной сурбалжалагша, Англиин парламентда бэшээшээр ажалжа хүдэлһэниинь тэрэнэй хубида нэгэ ёһоной ехэ һургуули боложо, хожомонь зохёолшо болоходонь нүлөөлһэн байна. Тэрэнэй үзэл бодол түлэбшэхэдэ Англида гараһан чартистуудай хүдэлөөн, 1840-өөд оной Европо дахиные хамарһан сүлөөлхэ хүдэлөөн эергэ нүлөө үзүүлбэ.
 
Диккенс һонин хэблэлэй газар ажаллажа байха үедөө Лондон хотын үгытэй ядуу хороололойхинай ажа байдалые дүрсэлһэн хэд хэдэн найруулал бэшэһэнээ Боз гэдэг хуурмаг нэрээр «Бозой найруулалнууд» (Sketches by Boz, 1836) нэрэтэйгээр ниитэлүүлһэн байна. Энэ номдоо Англида баян хооһоной илгаа заае хэтэрхэй гүнзэгыржэ, ядуу хүн хүнэй тоонһоо хаһагдахада хүрээд байһаниие харууһан бэшэһэн байдаг. Хүнүүд тухай бодол найруулалда «Лондон хотынхин хүнжй амида ябаха, үхэхэ хоёрые огто тоохоо болиһониинь гайхамаар. Хүниинь хүнөө үрэбдэхэ, хайралха, дайсагнахын алиньшье алга. Хүн үхөөл гэхэдэ тэрэ хүн одоо мартагдаа гэжэ хэлэхэшье арга алга. Ушарынь, тэрэ хүниие амидадань баһа хэншье дурадаггүй байһан юмшни» гэжэ бэшэһэн байна. Хүн гэдэг эрхэм нэрэ түрэ удха ушараа алдаһанда харюуһан халаглаха сэдьхэлээ элидхэһэн энэ үгэ Диккенсын уран бүтээлэй юрэнхы агуулгые тодорхойлдог юм.

Тэрэнэй түрүүшын томохон бүтээлынь «Пиквигэй клубай өөд болохын үмэнэхи тэмдэглэл» (The Posthumous Papers of the Pickwick Club, 1837) гээх наргяантай шог роман юм. Энэнэй араһаа «Оливер Твистын адал ябадал» (The Adventures of Oliver Twist, 1838), Николас Никльбиин амидарал ба адал ябадал (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby, 1839), «Мартин Чезлвит» (1844) зэргэ этэгэд адал ябадалай тухай үгүүлһэн роман, ниигэмэй асуудалнуудые хурсадхан үзүүлһэн «Домби хүбүүн хоёр» (Dombey and Son, 1848), «Хүйтэн байшан» (Bleak House, 1853), «Харьяд үе» (Hard Times, 1854), «Багахан Доррит» (Little Dorrit, 1857), гэмтэ хэрэг мүрдэгшын тухай зохёолой элемент оролсоһон «Ехэ горидолго» (Great Expectations, 1861), «Бидэнэй сүмыниинь нүхэр» (Our Mutual Friend, 1865) зэргэ ниигэм-сэдьхэхын романууд, «Хуушанай эд юумэнэй дэлгүүр» (The Old Curiosity Shop, 1841), «Рождествын дуу» (A Christmas Carol, 1843-1846) зэргэ һургамжын шанартай сентиментал роман, «Барнаби Радж» (Barnaby Rudge: A Tale of the Riots of Eighty, 1841), «Хоёр хото тухай хөөрөөн» (A Tale of Two Cities, 1859) түүхын роман, «Дэвид Коперфильд» (David Copperfield, 1850) хүмүүжэлэй романиинь субаран гараһан байна.

Диккенс уран бүтээлэйхи гушаад жэлдэ арбан табан роман, хэд хэдэн хөөрөөн, зүжэг, найруулалай ба үгүүлгын түүбэри (жэшээнь, «Америкэдэ аялһан тухай Америкын тэмдэглэлнүүд») зэргые бэшэһэн болоод баһа «Гэрэй үгэнүүд» (Household Words, 1850–1859), «Бүтэн жэл» (All the Year Round, 1858–1870) гэхэ удха зохёол, уран һайханай хоёр сэтгүүл эрхэлэн гаргажа байга. Диккенс баһа зүжэглэхэ ехэ абьяастай хүн байһан тула һонирхогшодой театруудта тогтомол оролсон тогложо, забһар сүлөөдэнь өөрынгөө зохёолһоо зүжэглэн уншадаг байһан ажа.
 
Диккенс уран бүтээлэйхи һүүлшын табан жэлдэ гадаадын улас орнуудта уригдан ошожо, зохёолһоо уншдаг байһан болоод һүүлдээ хүнды үбшэн туһаһанай уламһаа хамагай һүүлшынхи томохон бүтээл болохо «Эдвин Друдай нюуса» (The Mystery of Edwin Drood) романаа дүнгэжэ оруулаад дууһагажа амжалтагүй 1870 ондо наһан өөд болоһон байна.
 
Диккенсын саг үеынхи гол гол хэрэг ябадалые хуушан Англи уламжалалаар уран элэглэл, хошогнол, заримдаа бүри энгүүн шог, югөөдэл оруулан үнэн зүб дүрсэлжэ, бурангы ябадал, олохо эдихын шунал, хүшэрхылэл, шүүхэ хуралай булхайе уудалан элшэлжэ, ниигэмэй доодо нюрууда байһан жэрэй олониие үмгөөлжэ хамгаалһан зохёол бүтээлынь Англиин уран зохёолой түүхэдэ нэгэн шухала үе болон үлэһэн юм.




#Article 397: Марсель Пруст (188 words)


Марсель Пруст (1871 оной 7 һарын 10 – 1922 оной 11 һарын 18) — Франциин зохёолшо, шүлэгшэ ба шүүмжэлэгшэ, уран зохёолой модернизмын түлөөлэгшэ. Тэрэ «Алдагдаһан сагай эрэлдэ» (À la recherche du temps perdu, ) гэһэн долоон номтой баатарлигаараа XX-р зуунай алдар суутай зохёолшо юм.

Тэрэ баян айлай гэр бүлэдэ түрэжэ, Кондорсой элитын лицейдэ болбосорол эзэмшээд, Сорбонна ехэ һургуулиин хуулиин ангида һуралсаба. 1896 ондо «Зугаа сэнгэл ба үдэрнүүд» (Les Plaisirs et les Jours) тууриин түрүүшын эмхэдхэлээ хэблүүлжэ, уншагша олоной танил болоһон ажа. 1906 онһоо хүнды үбшэнэй уламһаа зожог амидаралаар амидарха боложо, 1907 оной оршом «Алдагдаһан сагай эрэлдэ» гэһэн 7 боти субарал романаа бэшэжэ эхилһэн. Энэ субаралай «Сэсэглэһэн охидой һүүдэр доро» (À l'ombre des jeunes filles en fleurs, 1919) хоёрдохи романаар Пруст нэрэдэ гаража, 1919 ондо Гонкурай шагнал абаба. «Алдагдаһан сагай эрэлдэ» алдарта бүтээлдээ хүнэй сэдьхэл зүй, оюун ухаанай хүгжэлэй хуулиие тайлбарилхые эрмэлзэбэ. Прустын гүн ухаан-гоо зүйн үзэл бодолдонь зүн бэлгэдэлэй нүлөө ехэ байдаг. Зохёолшо зүн бэлгээрээ дамжуулан юртэмсэ, ниигэм тухай хүнэй түһөөлэл туйлбаргүй, харисангы байдагые үзүүлжэ, ниигэмэй хэбрэг гуйбамтагай шанарые үзүүлхиые оролдоһон юм. Прустын үзэжэ байгаар бол хүниие зүбхэн уралиг лэ энэ харисангы ноёрхолһоо ангижаруулжа, мүнхын амидаралда нэгэдхээ һэн.




#Article 398: Антон Чехов (108 words)


Антон Павлович Чехов — Ород богони үгүүлэлгэ болон зүжэгэй зохёолшо байба.

Тэрэ урда Россиин Таганрог хотодо 1860 оной 1 һарын 29-ндэ түрэһэн. Тэрэнэй хүгшэн аба Егорынь газарай эзэн тайжын хамжалга байһан болобошье газарай хүлһэнөө түлэжэ сүлөөтэ арад болоһон байна. Аба Павелынь Таганрогто худалдаанай мухалаг ажаллуулжа байба. Эхэһээ 4-үүлээ ба айлай гурбадахи хүбүүн юм.
 

 
Тэрэ 1904 оной 7 һарын 15-нда Германиин Баденвайлерай эмнэхэ аршаанда уушханай сүрьеэгэй уламһаа наһа бараа. Зүжэгэй зохёолшын богонихон амидаралдаа дүрбэн һунгадаг зохёол болон зохёолшо, шүүмжэлгшэдэй үндэр хүндэдхэлые хүлеэдэг олон олон богони үгүүлэлгые бэшэбэ. Чехов мүн эмшээр ажалладаг байба. Тэрэ нэгэнтээ: «Анагааха ухаан бол минии хуули ёһоной эхэнэр, харин удха зохёол бол нюуса амрагмни» гэжэ хэлээ.




#Article 399: Рио-де-Жанейро (195 words)


Рио-де-Жанейро () — Сан-Паолын дараа ородог Бразилиин хоёрдохи томо хото, Рио-де-Жанейро можын түб юм. Хотын нэрэнь Нэгэдүгээр һарын гол гэһэн удхатай. Бразили улас Португалиин колони байха үедэ 1763 онһоо 1822 он хүрэтэр бараг хоёр зуунай туршада, тусгаар тоготноһоной дараа 1822 онһоо 1960 он хүрэтэр тус уласай ниислэл байгаа. 1808 онһоо 1821 он хүрэтэр Португалиин эзэнтэ гүрэнэй де факто ниислэл байгаа. Рио-де-Жанейронь ехэнхдээ Рио хэмээгдэдэг болоод энэһээ гадна A Cidade Maravilhosa гү, али Гайхалтай хото нэрэтэй ажа.

Рио-де-Жанейро байгаалиин үзэмжэ, Карнавал баяр, самба болон бусад хүгжэм, зошод буудал олонтой туристуудай далайн эрье зэргээрээ дэлхэйдэ алдартай. Далайн эрьенүүдһээ гадна Корковадо уула дээрэ оршохо, Шэнэ Дэлхэйн долоон гайхамшагай нэгэ Нүгэл арилгагша Христос (O Cristo Redentor) гэһэн Иисус Христосой абарга хүшөө, Шэхэрэй обооной уула, Самбидромо жэл бүри Карнавалай үедэ хэрэглэгдэдэг бүһэ, дэлхэйн хүлбүмбэгэй хамагай томо сэнгэлдэхэ хүрээлэнгүүдэй нэгэ Маракана сэнгэлдэхэ хүрээлэн зэргээрээ баһа алдартай. Рио-де-Жанейродо мүн Parque Estadual da Pedra Branca буюу Сагаан шулуунай можын парк, Floresta da Tijuca гү, али Тижука ой гэһэн хото доторхи эгээн томо ойнууд оршодог.

Галеао - Антонио Карлос Жобим олон уласай ниидэхэ буудалынь Рио-де-Жанейро хотые Бразилиин болон олон уласай хотонуудтай холбодог. Рио-де-Жанейронь хэдыгээр ехэ үзэсхэлэнтэйдэ тоосогдодог болобош дэлхэйн эгээн догшон хотонуудай нэгэн юм.




#Article 400: Шотланд (148 words)


Шотланд (, кельт Alba) — Нэгэдэһэн Хаанта Уласые бүридүүлэгшэ улас юм. Тус уласынь газар зүйн байралалай хубида Ехэ Британи аралай хойто хэһэгтэ оршохо ба урда талаараа Англи улас, зүүн талаараа Хойто тэнгис, баруун хойто талаараа Атлантын далай, баруун урда талаараа Хойто һубаг, Ирландиин тэнгисээр тус тус хүреэлэгдэһэн. Шотландиин эхэ газарые Хойто Исль болон Гебрид гэжэ хубааха ба ниитэ 790 аралһаа бүридэнэ. Лох-Несс нуурынь байгаалиин зүй тогтолой хэб шэнжээрээ дэлхэйдэ нэн алдартай бэлэй.

Тус уласай хоёрдохи томо хото Эдинбургынь ниислэлынь болоод Европын санхүүгэй томохон түбтэ тоосогдодог бол хамагай томо хото болохо Глазгонь үйлэдбэрилэлэй хүгжэлээрээ дэлхэйн хотонуудые түрүүлэгшэ, гурбадахи томо хото Абердиниинь газарай тоһоной нөөсэ баялиг ехэтэй тула энэ һалбариингаа Европын түб юм. Уһанай нөөсэ баялигынь Атлантын далай болон Хойто тэнгисһээ тэдхэгдэдэг тула мүн адли баян нөөсэтэй ороной тоондо ородог.

Хаанта уласай статустай байха үедөө 1707 ондо Англиин Хаанта уластай нэгэдэн Ехэ Британи, Хойто Ирландиин Нэгэдэһэн Хаанта Уласые байгуулалсаһан түүхэтэй.




#Article 401: Уэльс (189 words)


Уэльс () — Нэгэдэһэн Хаанта Уласай бүрилдэхүүн оронуудай нэгэ болоод зүүн талаараа Англи уластай хилэлдэг бол баруун талаараа Атлантын далай болон Ирландиин тэнгисээр хүреэлэгдэнэ. Гурбан сая үлүү хүн зоной диилэнхинь Уэльс болон Англи хэлээр ярьдаг. Уэльс хэлний тухайд дурдвал Уэльсийн соёл иргэншлийн хамгийн үнэт зүйл гэгддэг байх ба сүүлийн энэ хэлээрээ яригсадын тоо 20 хувь болон аажамаар бууржа бай гэхэ дүгнэлтэ бии.

Түмэр зэбсэгэй үе болон дундада зуунай он жэлнүүдтэ Уэльсшүүд Селтик, Бритоной нютаг дэбисхэр амидардаг байһан байна. Уэльс бэе даанги нэгэдэл болохо замналаа V дугаар зуунда гү, али Римэй эзэнтэ гүрэн харьяалалдаа байһан Британиие сүлөөлһэн үеһөө эхилэлтэй гэжэ үзэдэг. XIII дугаар зуунда I Эдуард хаан Лливелинд илагдал хүлеэһэнэй дараа Англо-Норманшууд эзэлэгдэһэн Уэльсын нютаг дэбисхэр дээрэ бүтэн зуунай туршада амидаржа байгаа. Хожомынь Уэльс Англиин бүрилдэхүүндэ нэгэдэһэн болоод 1535—1542 оной Уэльсын Англитай байгуулһан санамжа бэшэгэй хүреэндэ Англи-Уэльсын хуулиие баталжа одоо хүрэтэр заһабари хэгдэһээр хүсэн түгэлдэр мүрдэгдэһөөр бай. Уэльсын улас түрын амидарал XIX дүгээр зуунда эршэмтэй ябагдажа байһан болоод 1881 ондо дээдэ Уэльсын дээдэ эрхэ мэдэлтэнүүд болохо Англиин парламентын бүлгэм далда ухуулга гэжэ нэрын дооро хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөөдэ халдаһан хэд хэдэн хуулиин заалта, тогтоолые баталжа байһаниинь түүхэдэ тодоор бэшэгдэдэг ажа һэн.




#Article 402: Алабама (239 words)


Алабама (албан ёһоор Алабама можо улас; ) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас юм. Алабама хойто талаараа Теннесси, зүүн талаараа Джорджи, урда талаараа Флорида, баруун талаараа Миссиссипи можо уласуудтай тус тус хилэлдэг ба урда талаараа мүн Мексикын булангаар хүреэлэгдэһэн. Алабама хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр 30-да ородог болоод дотоодо уһан замай хэмжээгээр хоёрто ородог. Тус можо улас 2006 он соо бараг 4.6 сая хүн зоноороо 23-та орожо байгаа.

Америкын эрхэтэнэй дайнһаа Дэлхэйн хоёрдугаар дайн хүрэтэр Алабама Урдын олон можо уласай нэгэн адли хүдөө ажахыһаа хамааралтай байһан ушарһаа эдэй засагай хүндэрэл бэрхэшээлтэй тулгаржа байба. 1960-аад он хүрэтэр можо уласай хуули тогтоохо байгуулгада сагаан арһата хүдөөгынхидэй һонирхол дабамгайлжа байһан болоод хотынхидай һонирхол бага түлөөлэлтэй байгаа. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараашын жэлнүүдтэ Алабама можо уласай эдэй засаг дан хүдөө ажахы дээрэ тулгуурилдаг байһанаа хүнды үйлэдбэри, ашагта малтамалай олборилолто, болбосорол, үндэр технологи зэргэ олон һалбаритай боложо хүгжэжэ, гол түлэб АНУ-ай Арми болон АНУ-ай Агаарай сэрэгэй хүсэнэй сэрэгэй баазанууд олоноор байгуулагдан, үргэжэн тэлһэнээр эдэй засагынь һэргэбэ. Мүнөөдэр тус можо улас агаар сансар, болбосорол, эрүүл мэндэ, банк, янза бүриин хүнды үйлэдбэри, энэнэй дотор автомашинай үйлэдбэрилэл, ашагта малтамалай олборлолт, ган үйлэдбэрилэлдэ маша ехэ хүрэнгэ оруулдаг.

Алабамае албан бусаар Yellowhammer State (Америкэ тоношуулай можо улас) гэжэ нэрлэдэг ба энэ шубуунь тус можо уласай бэлэгдэл шубуу юм. Алабамае мүн Heart of Dixie (Урдын зүрхэн) гэдэг. Тус можо уласай модониинь намагай нарһан болоод сэсэгынь Camellia japonica юм. Алабамын ниислэлынь Монтгомери ба хүн зон эгээн олонтой хотонь Бирмингем.




#Article 403: Аризона (128 words)


Аризона (, навахо Hoozdo Hahoodzo) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Баруун Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Ниислэл болоод хамагай томо хотонь Финикс. Хоёрдохи томо хотонь Таксон болоод энэнэй дараа Фениксын бүһын дүрбэн хото, тухайлбал Меза, Чандлер, Глендэйл, Скоттсдэйл хотонууд ороно. Аризонань сүлын уурал амисхал, илангуяа халуун зун, хүйтэн үбэлөөрөө нэрэтэй. Гэбэш хойто зүгтэ байха үндэрлиг нютагаараа сүлһөө сэрүүн уур амисхалтай нарһан ой, уулатай. 2006 оной долодугаар һарын 1-нэй хүн зоной тоосоогоор Аризона хүн зоной үһэлтэгөөр АНУ-да түрүүлжэ, Невадые гүйсэжэ түрүүлбэ.

Аризонань Дүрбэн үнсэгэй (Four Corners) можо уласуудай нэгэ юм. Аризона Нью-Мексико, Юта, Невада, Калифорни можо уласуудтай хилэлдэг болоод Колорадо можо уластай нэгэ үзүүрээрээ ниилэдэг. Тэрэ Мексикын Сонора, Баха Калифорни можо уласуудтай хилэ залгадаг. Аризонада Гранд-Каньонһоо гадна олон ой модон, үндэһэнэй парк, дурасхалта газар, индианай нөөсэ газар байдаг бэлэй.




#Article 404: Баруун Вирджини (259 words)


Баруун Вирджини () Америкын Нэгдсэн Улсын Аппалачи, Урдын үндэрлиг газар, Дунда Атлантын бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас юм. Тус можо улас зүүн урда талаараа Вирджини, баруун урда талаараа Кентукки, баруун хойто талаараа Огайо, зүүн хойто талаараа Пенсильвани, Мэриленд можо уласуудтай хилэлдэг. Ниислэл болоод эгээн томо хотонь Чарльстон.

Америкын эрхэтэнэй дайнай ябасада болоһон Уилингэй хуралай дараа Баруун Вирджини Вирджиниһээ тусгаар тогтоножо, 1863 оной зургадугаар һарын 20-нда Холбоондо тусдаа можо улас байдалаар нэгэдэн ороһон болон Эрхэтэнэй дайнай үеын хилын гол можо улас болоһон. Баруун Вирджининь Америкын эрхэтэнэй дайнай ябасада бүрилдэн тогтоһон хоёрхон можо уласай нэгэ (нүгөөдэхинь Ютын нютаг дэбисхэрһээ тусгаарлаһан Невада юм) болоод Америкын Холбооной Уласһаа һалан тусгаарлажа байгуулагдаһан сорын ганса можо улас, өөр можо уласһаа һалан тусгаарлаһан гурбан можо уласай нэгэ (бусадынь Кентукки ба Мэн) ажа һэн.

Баруун Вирджиниин нютаг дэбисхэрэй ехэнхинь Мэйсон-Диксоной шугамһаа урда зүгтэ оршожо байгаа ушарһаа АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшоо Урдада оруулжа тоосодог. Гэхыдээ хойто зүгэй нарин зурбас нютагынь Пенсильвани, Огайотай хилэ залгадаг ба Баруун Вирджиниин Вэйртон хото Питтсбургтэй зэргэсэн оршодог. Харин Блюфилд хото Хойто Каролинаһаа 70-хан миль зайтай байдаг бол Харперс Фэрринь Вашингтон хотын метрополиин бүһэдэ хамрагдадаг. Баруун Вирджини газарзүйн олон бүһэдэ, тэрэнэй дотор Зүүн Урда, тэрэ байтугай Зүүн Хойд бүһэдэ багтадаг үбэрмэсэ байрашалтай. Тэрэ тус можо уласынь Аппалачиин Бүһын Комиссиин хамаардаг бүһын дотор бүхэлээрээ багтан оршодог сорын ганса можо улас юм.

Баруун Вирджининь байгаалиин һайхан, түүхын ажа холбогдолтой модон бэлэдхэл, нүүрһэн олборилолтын һалбаринууд, хүнды хүдэлмэриин түүхээрээ алдартай. Тэрэ санаар гулгаха, салаар аялха, хаданда абирха, агыгаар аялха, загаһашалха, ябган аялха, ууланда дугыгаар аялха, ан хэхэ зэргэ сүлөөтэ сагай үйлэ ажаллалгаагаар нэрэтэй юм.

Анхдагч эх сурвалж




#Article 405: Вашингтон (можо улас) (249 words)


Вашингтон () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Номгон далайн Баруун-Хойто бүһэдэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Вашингтониие анха Вашингтонай нютаг дэбисхэрэй баруун хэһэгһээ таһадан абажа 1889 ондо Холбоондо 42-дохи можо уласаар нэгэдхэһэн юм. 2006 ондо Хүн зоной тоололгын тобшооһоо тус можо уласай хүн зониие 6,395,798 гэжэ тоосоолһон.

Тус можо улас Америкын Нэгэдэһэн Уласын анханай юрэнхылэгшэ Джордж Вашингтоной нэрээр нэрлэгдэһэн. Вашингтониие АНУ-ай ниислэл Вашингтон хотоһоо илгахын тулада Вашингтон можо улас гэхэнь бии.

Ниислэлнь Олимпи болобошье эдэй засагай түб, эгээн томо хотонь Сиэтл юм.

Майкрософт корпорациин түб байра байралдаг, Старбакс һүлжээ кофейниин үлгы нютаг юм.

Вашингтон можо уласынь баруун талаараа Номгон далай, урда талаараа Орегон, зүүн талаараа Айдахо, хойто талаараа Канада уласай Британиин Колумби можотой хилэлнэ. Шэлбүүһэтэ ойгоор бүрихэгдэһэн үндэр ууланууд элбэгтэй.

Байгаалиин олон янзын бүһэлүүртэй. Олимпик хахад аралынь үдхэн ойгоор бүрихэгдэһэн, бороо элбэгтэй, Хойто Америкэдэ ганса Халуун ороной шииглиг ойн бүһэ юм. Нүгөө талаар Кастгейтэй хадаһаа зүүн талань сүл гобиин бүһэтэ багтаха болоод, ургамал үсөөтэй. Можын хамагай үндэр орьёл болохо Рэйньер уулань Сиэтлэй зүүн урда хэһэгтэ байха болон мүльһэн гол элбэгтэй. Вашингтон можые газарзүйн байдалаарынь Оканоганай үндэрлиг ба Колумби голой ай һаба гэжэ хоёр хубаажа болоно.

Вашингтон можын хүн зоной бүридэл:

Вашингтон можын оршон һуугшадай угсаа гарабалые абажа үзэбэл, германшууд (18.7%), англишууд (12%), ирландшууд (11.4%), норвегишууд (6.2%), мексикашууд (5.6%) гаралтай хүнүүд олон.

Вашингтон можын хүн зоной шажан шүтэлгын байдал：

Вашингтон можонь дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ 2004 ондо АНУ-ай можонууд дотор 14-дэ орожо байна . Нэгэ хүндэ ногдохо оролгонь 33,332 америкын доллар.

Вашингтон можодо түбынь байралдаг компанинууд:

Онгосо үйлэдбэрилэл, мэдээлэлэй технологи, сарһанай үйлэдбэрилэл




#Article 406: Вермонт (230 words)


Вермонт () Америкын Нэгэдэһэн Уласай Зүүн Хойто хэһэгэй Шэнэ Англиин бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэ можо улас. Тус можо улас ниитэ нютаг дэбисхэрээр 45-да, хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр 43-да ородог. Хүн зониинь 608,827 болон бүхы табин можо улас дунда 49-дэ ородог (зүбхэн Вайомингһаа үлүү). Атлантын далайтай залгадаггүй Шэнэ Англиин ганса можо улас Вермонтынь хойтоһоо урдые шэглэн сунайх Гриин уула болон Вермонтын баруун хилын тала хубиие бүридүүлхэ Чамплэйн уулаһаа алдартай. Тус можо улас урда талаараа Массачусеттс, зүүн талаараа Нью-Гэмпшир, баруун талаараа Нью-Йорк (можо улас) можо уласууд, хойто талаараа Канадын Квебек можотой тус тус хилэлдэг.

Анха уугуул америкашуудай Абенаки омог болон Ирокезүүд нютаглажа байһан мүнөөнэй Вермонтын нютаг дэбисхэрые Франци улас эзэмшэһэн болобошье францишууд Франко-индейшуудай дайнда илагдаһанай дараа Британиин эзэмшэлдэ нүүһэн. Олон жэлэй турша эргэн тойроной колонинууд, илангуяа Нью-Гэмпшир ба Нью-Йорк нютаг дэбисхэрэй маргаан дээшэлжэ байгаа. Эдэ колонинуудай олгоһон газар эзэмшэхэ эрхэ бүхы нүүдэллэн һууришагшадые Гриин уулын хүбүүд гэхэ һайн дурын сэрэгжэһэн бүлэглэлнүүд эсэргүүсэжэ байһан болон ябаандаа тусгаар Бүгэдэ Найрамдаха Вермонт Уласые үүсхэбэ. Энэ улас Америкын хубисхалта дайнай ябасада байгуулагдажа 14 жэл оршон тогтониһон. 1791ондо Вермонт АНУ-ай 14-дэхи можо улас болоод нэгдэбэ.

Тус можо улас байгаалиин һайхан, сүүн бүтээгдэхүүнээрээ алдартай. Вермонт АНУ-да агса модоной сиропой үйлэдбэрилэлээр түрүүлдэг. можо уласай ниислэлынь Монтпилиер болон эгээн томо хото болон метрополиин бүһэнь Бөрлингтон юм. Бусад алишье можо уласай эгээн томо хотонь Бөрлингтонһоо томо юм.

Засгийн газар

Газрын зураг, хүн амзүй

Аялал жуулчлал

Соёл, түүх

Онлайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл




#Article 407: Вирджини (233 words)


Вирджиниин Хамтын Нүхэрлэл () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда хэһэгэй Атлантын далайн эрье дээрэ байрлаха АНУ-ай нэгэ можо улас. Тус можо уласынь хэзээшье хүнтэй һуугаагүй тула Онгон хатан хаан () гэгдэдэг байһан Англиин хатан хаан I Елизаветын нэрээр нэрлэгдэһэн юм. Тус можо уласта АНУ-ай найман юрэнхылэгшэ мэндэлһэн тула Юрэнхылэгшэдэй эхэ гэжэ нэрлэгдэхэнь бии. Тэрэ Хуушан доминионшье гэдэг. Можо уласай газарзүйе Блу-Ридж уула болон Чесапик булан тодорхойлно. Ниислэл хотонь Ричмонд, эгээн томо хотонь Вирджини Бич болоно.

Бүри 1607 ондо Лондон компани Шэнэ Юртэмсэ дэхи Англиин түрүүшын байнгын колони болохо Вирджиниин колониие байгуулһанаар оршон үеын Вирджиниин үндэһэн һуури табигдаба. Вирджиниин эхин үеын эдэй засаг, улас түрэдэ богоолшолго томохон үүргэ гүйсэдхэжэ байба. Вирджини Америкын хубисхалта дайнда оролсоһон арбан гурбан колониин нэгэ болоһон болон Америкын эрхэтэнэй дайнай үеэр Америкын Холбооной Уласта нэгэдэжэ байгаа. Уламжалал ёһоор консерватив болон Урдада багтажа байһан түүхэтэй болобошье оршон үеын Вирджининь үндэһэнэй хэмжээнэй хоёр томо намай мүрысөөнэй талбари болоһон можо улас юм.

Вирджининь хэд хэдэн һалбари бүхы эдэй засагтай. Тухайлбал хүдөө ажахы хүгжэһэн. Тэрэ тус можо уласай Хэмптон-Роудс сэрэгэй ангинууд байрладаг болон хойто хэһэгтэнь Пентагон зэргэ холбооной засагай газарай байгуулганууд байрладаг. Түүхын гурбалжан хэмжээхэ аялал туризмын түгээмэл маршрутда Джеймстаун, Йорктаун болон Колониин үеын Вилльямсбургын амиды музей ородог. Технологиин һалбари үдэжэ хүгжэһэнөө тус можо уласай экспортын түрүүлхэ бүтээгдхүүниинь компьютерын чип болоһон болон энэ һалбаринь Вирджиниин уласай һургуулинууд болон ехэ һургуулинуудай хүсэн дээрэ тулгуурилһан.

Засгийн газар

Аялал жуулчлал

Соёл, түүх

Газрын зураг ба хүн амзүй




#Article 408: Һавай (144 words)


Һавай можо улас  (; Һавай Moku'āina o Hawai'i) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай эхэ газарһаа баруун урда зүгтэ, Японһоо зүүн урда зүгтэ, Австралиһаа зүүн хойто зүгтэ Номгон далайн түб хэһэгтэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Тус можо уласынь 1959 оной наймадугаар һарын 21-ндэ Холбоондо нэгэдэн ороһоноор АНУ-ай табидахи можо улас болоһон. Ниислэлынь Оаху арал дээрэ байрладаг Гонолулу хото юм. Хүн зоной эгээн һүүлшын тоололгоор можын хүн зон 1,283,388 байба.

Энэ можо уласынь уртаашаа 2400 үлүү км талмайда тархаһан олон зуун аралһаа бүридэхэ, галта ууланууд бүхы Һавайн аралнуудые бараг тэрэ шэгтэнь хамардаг. Ольтирогой зүүн урда үзүүртэ найман гол арал байдаг ба баруун хойноһоо, зүүн үмэнэшөөнь нэрлэбэл Ниихау, Кауай, Оаху, Молокай, Ланай, Кахоолаве, Мауй, Һавай болоно. Эдэһээ Һавай арал эгээн томо болоод можо уласай нэрэтэй бусайдуулхагүйн тулада Томо арал гэжэ дуудахань элбэг байдаг. Энэ ольтирогынь физик газарзүй болон угсаатан шудалалай хубида Далайн оронуудай Полинезиин дэд бүһэдэ багтана.




#Article 409: Делавэр (173 words)


Делавэр () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дундада Атлантын бүһэдэ Атлантын далайн эрьедэ байрладаг АНУ-ай нэгэ можо улас. Тус можо уласай нэрэ Британиин тайжа, Вирджиниин түрүүшын колониин захирагша Томас Вэст, 3-р барон Де Ла Варрай нэрээр мүнөөнэй Хэнлопен хошууниие анха нэрлэһэнһээ үүдэлтэй.

Делавэрынь Делмарва хахад аралай зүүн хэһэгтэ, Делавэр булан, Чесапик булангай хоорондо оршохо болон нютаг дэбисхэрээр Род-Айлендын лэ урда һүүлһээ хоёрто ородог. 2007 оной тоосоогоор Делавэрэй хүн зон уласдаа 45-да орожо байһан бол, хүн зоной нягташалаар 6-да орожо байба. Хүн зоной 60 үлүү хубинь Нью-Касл тойрогто амидардаг Можо уласай эдэй засаг, үйлэдбэриин хүгжэлэй түүхэнь дэлхэйн хамагай томо химиин үйлэдбэринүүдэй нэгэ болохо Дюпоной гэр бүлын нүлөөлэлтэй ойро холбоотой.

Анха XVI зуунда европошууд эрьэень нээхэһээ үмэнэ, Делавэртэ унаган америкынхидай хэд хэдэн бүлэг оршон һуужа байһанай дотор хойто зүгтэ Линапе, урда зүгтэ Нантикоке омогойхид нютаглажа байба. Анха 1631 ондо мүнөөдэрэй Левес хотын ойролсоо оршохо Зваанендэ дахи голланд худалдаашад энэ нютагые колонизацилһан. Делавэрынь Америкын хубисхалта дайнда оролсоһон түрүүшын 13 можо уласай нэгэ болон 1787 оной арбанхоёрдугаар һарын 7-ндо АНУ-ай Үндэһэн Хуулиие соёрхон баталһан түрүүшын можо улас болобо.




#Article 410: Джорджи (223 words)


Джорджи () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай нэгэ можо улас болоод Америкын хубисхалта дайнаар Британиин ноёрхолдо эсэргүү бодоһон түрүүшын арбан гурбан колониин нэгэ бэлэй. Джорджи эдэ 13 колониһоо эгээн һүүлдэ гү, али 1733 ондол можо улас болон байгуулагдажа байба. 1788 оной 1-р һарын 2-до АНУ-ай Үндэһэн хуулиие баталһан дүрбэдэхи можо улас болоһон. 1861 оной 1-р һарын 21-ндэ Нэгэдэһэн Уласһаа һалан тусгаарлажа, Америкын Холбооной Уласые байгуулалсаһан түрүүшын 7 можо уласай нэгэ болоо. Джорджи 1870 оной 7-р һарын 15-нда гү, али эгээн һүүлдэ Нэгэдэһэн Уласта дахин оробо. Джорджи хүн зоноор уласдаа юһэдүгээртэ ородог ба 2007 оной 7-р һарын 1-нэй байдалаар 9,544,750 оршон һуугшадтай байгаа. Тэрэнэй хүн зоной тооной үдэлтээр 4-тэ, үдэлтын хубяар 9-дэ ородог болоод һүүлшын жэлдэ 1.7 хубяар гү, али 162,447 хүнээр ехэдхэбэ. Джорджиин ниислэл болон эгээн олон хүн зонтой хотонь Атланта хаа юм.

Урда талаараа Флорида; зүүн талаараа Атлантын далай, Урда Каролина можо уластай; баруун талаараа Алабама, баруун урда булангаараа Флоридатай; хойто хэһэгээрээ Теннесси, Хойто Каролинатай тус тус хилэлнэ. Можо уласай хойто хэһэгтэ Аппалачиин уулануудай томохон уулын системэ болохо Блу-Ридж уула байдаг. Джорджиин хамагай үндэр сэгынь Брасстаун Болд 1,458 м үндэр бол эгээн нам сэгынь далайн нюруу юм.

Ниитэ 153,909 км² нютаг дэбисхэртэй Джорджи АНУ-ай 50 можо улас дотороо 24-дэ ородог. Джорджи хуурай газарай талмайгаар Миссисипи мүрэнһөө зүүн тиишэ оршохо можо уласууд дотороо эгээн томонь болон ниитэ нютаг дэбисхэрээрээ Мичиган, Флорида, Висконсинай дараа 4-дэ ородог.




#Article 411: Иллинойс (335 words)


Иллинойc () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай 21-дэхи можо улас юм. Иллинойc хүн зоной хубида эгээн олон тоотой можо уласуудай нэгэ болоод хүн зониинь олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн Дунда баруунай можо улас. АНУ-да хүн зоной тоогоор 5-да ородог. Зүүн хойто хэһэгтэнь Чикаго хото оршохо болоод түб болон баруун хэһэгээрээ жаахан үйлэдбэриин хотонууд болон хүдөө ажахын һалбари хүгжэһэн, урда хэһэгээрынь нүүрһэн, модон, газарай тоһон зэргэ байгаалиин баялигай һалбари хүгжэһэн Иллинойc можо уласай эдэй засаг олон һалбари дээрэ тогтодог. Иллинойcынь тээбэриин шухала түб юм. Тухайлбал Чикагогой боомтонь Иллинойc голоор дамжан Ехэ Нуурнуудай Миссисипи голтой холбожо үгэдэг. Иллинойсые АНУ-ай бэшэл загбар гэжэ үзэхэнь олон. Ассоушиэйтэд Пресс агентлигай тоосоолһоноор хүн зонзүйн 21 хүсэн зүйлээр Иллинойcынь АНУ-ай эгээн дундажа можо улас болохонь тогтоогдобо.

Хүн зоной бараг 66%-нь можо уласай зүүн хойто буланда Чикаго хото болон тэрэнэй эргэн тойроной метрополиин бүһэдэ түблэрэн һуудаг.

МЭ 1300-1400 оной үедэ мүнөөнэй урда Иллинойc можо уласта оршожо байһан, 40,000 оршом хүн зонтой байһан Миссисипиин Кахокиа хотонь ерээдүэйн АНУ-ай хэмжээндэ эгээн олон хүн зонтой хото байһан ба 1790-1800 оной үедэл Нью-Йорк хотодо гүйсэгдэбэ. Америкын хубисхалта дайн гараха үедэ Иллинойc хабяар 2,000 үлүү уугуул америка аншад болон үсөөн тооной франциинхи һууришагшад нютаглажа байба.

Америкын һууришагшад 1810-аад оной үедэ Кентукки можо уласһаа хүрэлсэн ерэжэ эхилһэн болоод 1818 ондо можо уласай эрхэтэй болһон. Ерээдүйн метрополис Чикаго 1830-аад оной үедэ Чикаго голой эрье дээрэ байгуулагдаба. Тус хотонь урда Мичиган нуурай эрьеын байгаалиин ганса боомто юм. Түмэр зам гаража ерэжэ, Джон Дир өөрөө хагалагша ган анжис зохёон бүтээһэнээр түб Иллинойсын үржэл шэмтэй тала нютаг дэлхэйн эгээн үрэ үгөөжэтэй, үнэ сэнтэй фермын газар боложо, Германи, Шведэй сагааша фермернүүдэй һонирхолые татаха болоо.

Хойто Иллинойcынь Америкын эрхэтэнэй дайнай үеэр нютагайхи Авраам Линкольн болон Улиссес С. Грант хоёрто томохон дэмжэлгэ үзүүлбэ. 1900 он гэхэдэ хойто хотонууд дахи үйлэдбэриин үдэлтэ болон түб ба урда хэһэгэй нүүрһэний уурхай зэргэнь Зүүн болон Урда Европоһоо сагаашадые татажа, тус можо улас дэлхэйн хоёр дайнай үеэр зэ зэбсэгэй үйлэдбэрилэлэй томохон түб болоо. Урдын хүдөө нютагһаа Чикаго руу сагаашалагша африкын американшууд тус хотын алдартай джаз болон блюз хүгжэмые үүсхэһэн томохон угсаатанай бүлэгые бүридүүлнэ.




#Article 412: Индиана (179 words)


Индиана () Америкын Нэгэдэһэн Уласай 19-дэхи можо улас. АНУ-ын Дундада Үрэнэ бүһэдэ оршодог. 6.3 сая оршом ажа һуугшадтай, хүн зоноороо 15-да, хүн зоной нягташалаар 17-да орно. Нютаг дэбисхэрээрээ 38-д, Аппалачиин уулаһаа баруун зүгтэ оршохо можо уласууд дунда хамагай бишыхан. Ниислэл болон эгээн томо хотонь Индианаполис.

Индиана үсөөн хэдэн томо урбанизацилһан бүһэ, нэлээд олон жэжэгбтэр үйлэдбэриин хото, олон бишыхан хототой. Спортой уралдаан тэмсээн, мэргэжэлэй тамирай багуудаараа уласдаа нэрэтэй. Тухайлбал Үндэһэнэй Хүлбүмбэгын Лигэй Super Bowl XLI-эй эзэн Индианаполис Колтс, Үндэһэнэй Сагсан Бүмбэгын Холбооной Индиана Пэйсерс багууд, дэлхэйн эгээн томо нэгэ үдэрэй спортын уралдаан болохо Индианаполис 500 мотоспортын уралдаан, Hoosier Hysteria гэхэ сагсан бүмбэгын уламжалалаараа алдартай.

Индианын ажаһуугшадые Hoosier гэдэг. Энэ нэрын гаралай талаар олон домог хөөрэлдөөн бии болобош, яг юунһаа гаралтайнь мэдэгдэдэггүй. Можо уласай нэрэнь «Индианашуудай газар» гү, али «Индиана нютаг» гэһэн удхатай. Энэ нэрэ түрүүшын ямаршье байһан 1768 ондо Индиана Лэнд компаниин нэрэдэ орожо байһан болоод Конгрессһоо Индиана нютаг дэбисхэр байгуулхадаа хэрэглэбэ. Баруун урда Индианада Ивансвиллиин хабида унаган америкынхидай балар эртын эгээн һайн хадагалагдаһан дурасхалта газар болохо Энжел Маундс байдаг.

Хүн зоной арһан үнгын бүридэл:

Хүн зоной шажан шүтэлгын бүридэл:




#Article 413: Калифорни (259 words)


Калифорни () — Номгон далайн эрье дагуу, Америкын Нэгэдэһэн Уласай Баруун Эрьедэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Хойто талаараа Орегон, зүүн талаараа Невада, зүүн урда талаараа Аризона можо уластай, урда талаараа Мексикын Баха Калифорни можо уластай тус тус хилэлдэг. Калифорнинь АНУ-ай эгээн олон хүн зонтой можо улас юм. Эгээн томо дүрбэн хотыень дурдабал Лос-Анджелес, Сан-Диего, Сан-Хосе, Сан-Франциско хотонууд болоно. Тус можо уласынь янза бүриин сагай уларил, газарзүйн бүһээрээ болон олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн хүн зоноороо алдартай.

Alta California гэһэн газар нютагые XVIII зуунай һүүлээр Испаниин эзэнтэ гүрэн колонизацилһан. 1821 ондо энэ газар нютаг Мексикын бусад хэһэгэй хамта тусгаар тогтониһон бүгэдэ найрамдаха улас болоһон. 1846 ондо Калифорни Мексикэһээ бэе даанги болоод Мексика-Америкын дайнай дараа Мексика Калифорниие АНУ-да үгэһэн ажа һэн. 1850 оной юһэдүгээр һарын 9-ндэ Калифорни АНУ-да албан ёһоор нэгэдэһэн.

Калифорнинь хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр АНУ-ай гурбадахи томо можо улас юм. Калифорниин газарзүйн бүһэдэ Номгон далайн эрьеһээ абахуулаад зүүн зүгтэ Сьерра Невада уула, зүүн урда зүгтэ Мохаве сүл, баруун хойто зүгтэ секвойя буюу улаан модог-дугласай жодоон ой модон хүрэтэр ородог. Можо уласай түб хэһэгтэ дэлхэйн эгээн үржэл шимтэй хүдөө ажахын эдэлбэри газар болохо Калифорниин түб хүнды зонхилно.

Калифорниин алтанай халууралай үеэр (1848-1855) маша олон хүн Калифорнида нүүдэллэн ерэжэ, эдэй засаг огсом үдэжэ нэмэгдэһэнээр Калифорни эрэс хубилагдаһан. XX зуунай эхеэр Лос-Анджелес хото зугаа сэнгэлэй һалбариин түб боложо, можо уласай туризмын һалбариин үдэлтэдэ түлхэсэ үгэбэ. Калифорниин хүдөө ажахын һалбари сэсэглэн хүгжэһэнэй зэргэсээ агаар-сансар, газарай тоһон, компьютер, мэдээлэлэй технологиин һалбаринууд маша ехэ хүгжэһэн. Калифорни эдэй засагай хэмжээгээр дэлхэйдэ эхинэй арбанда жагсадаг болон тусдаа улас байһан бол хүн зоноор Кениин арад 35-да жагсаха байһан.




#Article 414: Лата үзэг (128 words)


Лата үзэг — грек үзэгһөө гараһан нэгэ түрэлэй үзэг бэшэг юм. Мүнөө үеын герман, роман, г. м. бүлэгэй хэлэнүүдэй олонхи хубиин бэшэг болоһон тус бэшэгэй үндэһэн хубилбари 26 үзэгтэй.

 VII зуунда мүнөөнэй Италиин нютагта байһан этрус аймагайхи нэгэн үзэг бэшэгые зохёоһониинь, үлүү хүсэрхэг лата аймагайхид сааша саашад түгээн дэлгэрүүлһэнээр лата үзэг гэгдэбэ. Римэй гүрэн анха уласай бэшэг болгоһон тула, ромын үзэгшье гэгдэдэг.
Европодо славян зарим арад түмэн, грекүүдһээ бусадынь; Африкада араб хэлэтэ уласууд, Этиоп, Эритреяһээ бусадынь; Америкэ, Австрали түбиинхи булатаараа лата үзэг хэрэглэжэ байна.
Азида Түрк, Туркменистан, Узбекистан, Вьетнам, Индонези, Малайзи, Сингапур, Филиппин, Брунэй, Тимор уласууд, Хитад, Энэдхэгэй бага арад түмэнүүд хэрэглэдэг. Хитад улас 1950-яад онһоо, лата үзэгтэ шэлжэхэ туршалтануудые хэһээр ерэбэ. Япондо XIX зуунда лата үзэгтэ шэлжэхэ оролдолго хэһэншье үл хэрэгжэжэ, ромадзи гэхэ үзэглэл дурасхалынь боложо үлэбэ.




#Article 415: Канзас (215 words)


Канзас () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай зүрхэн гэгдэдэг Түб бүһэдэ оршодог АНУ-ай Дундада Үрэнэ бүһын можо улас юм Тус омогой нэрэ (тухайн хэлээр kką:ze) һалхинай хүнүүд буюу урдын һалхинай хүнүүд гэһэн удхатай гэдэг болобошье энэнь тус нэрын түрүүшын удха бэшэ бэлэй.

Түүхын үүдэнһээ абажа үзэбэл тус нютагта бизон агнажа амидардаг нүүдэлшэн унаган америкынхид олоноороо ажа түрэдэг байгаа. 1830-аад ондо европо гаралтай америкынхид анха һуурижаһан болобош 1850-яад ондо богоолшолгын асуудалаар улас түрын дайн эд ябагдажа байха үедэ ерэжэ һуурижагшадай тооной үдэлтэ түргэдхэбэ. 1854 ондо АНУ-а засагай газар тус нютагта нүүдэллэн һуурижаха ябадалые албан ёһоор нээлтэтэй болгоһоноор Шэнэ Англиһаа богоолшолгодо эсэргүүсэгшэ сүлөөтэ можо уласайхи, хүршэ Миссуриһээ богоолшолгые дэмжэгшэ һуурижагшад Канзасые сүлөөтэ можо улас болохо гү, али богоолой можо улас болохо гү, гэдэгые шиидбэрилхын тулада тус нютаг дэбисхэр рүү бөөн бөөнөөрөө ерэсгээжэ байба. Эдэ хүсэнүүд хоорондоо мүргэлдэжэ, зүршэлдэжэ байһан тула тус можо уласынь байгуулагдаһан эхинэй үедээ хүсэрхылэл, эмхэ замбараагүй байдалай үүр уурхай боложо байһан болон Шуһата Канзас гэгдэдэг байба. Богоолшолгые эсэргүүсэгшэд ябаандаа диилэжэ, 1861 оной нэгэдүгээр һарын 29-ндэКанзас Холбоондо сүлөөтэ можо уласай хубяар нэгдэбэ. Америкын эрхэтэнэй дайнай дараа сагаашадай дабалгаа тала газарые үржэл шэмтэй газар таряалангын талмай болгоходо Канзасын хүн зон огсом үдэбэ. Мүнөөдэр Канзас эгээн үржэл шэмтэй хүдөө ажахын можо уласуудай нэгэ болоһон ба олон үрэ таряаны түрэн таридгаһаа улаан буудай, нарансэсэгэй үйлэдбэрилэлээр ехэнхи жэл уласдаа тэргүүлдэг.




#Article 416: Кентукки (157 words)


Кентуккиин Хамтын Нүхэрлэл () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Зүүн хэһэгтэ оршодог АНУ-ай можо улас. Кентуккиие Урдын бүрилдэхүүндэ оруулдаг болобошье, заримдаа газарзүй, соёлын хубида Дундада Үрнэдэ оруулжа тоосодог. Кентуккинь албан ёһоор хамтын нүхэрлэл гэгдэдэг дүрбэн можо уласай нэгэн юм. Анха Вирджиниин бүрилдэхүүндэ байһан тус можо уласынь 1792 ондо Нэгэдэһэн уласта нэгэдэһэн 15-дахи можо улас болоо. Кентукки нютаг дэбисхэрээр 37-да, хүн зоноор 26-да ородог. 

Кентукки даяар хээрэ, зүлгэдэ ургаха хүхэ үбһэнэй нэрээр тус можо уласые Хүхэ үбһэтэ можо улас гэдэг. Байгаали оршоной янза бүриин бүһэтэй болоод байгаалиин баялиг элбэг. Дэлхэйн эгээн ута агын системэ, доодо 48 можо уласдаа эгээн утада тоосогдохо уһан замда ашаглажа болохо гол мүрэн баянтайһаа гадна Миссисипи голһоо зүүн тиишэ эгээн томо хоёр хэмэл нууртай. Тэрэ АНУ-да хамагай олон сагаан һүүлтэ буга, зэрлиг сасагта хируултай болоод уласдаа хамагай ехэ нүүрһэн гаргадаг орд газарнуудтай. Кентуккинь мүн сэбэр үүлдэрэй адуу, мориной уралдаан, бурбон виски нэрэхэ үйлэдбэри, дуу хүгжэм, автомашинай үйлэдбэрилэл, тамхи, колледжын сагсан бүмбэгээрээ (баскетболоороо) алдартай бэлэй.




#Article 417: Коннектикут (250 words)


Коннектикут () — Америкын Нэгэдэһэн Уласын Зүүн Хойто хэһэгэй Шэнэ Англиин бүһэдэ байрладаг АНУ-ай нэгэ можо улас. Урда болон баруун талаараа Нью-Йорк (далайгаар Лонг-Айленд аралтай), хойто талаараа Массачусетс, зүүн талаараа Род-Айленд можо уласуудтай хилэлдэг. Коннектикут можо уласай баруун урда хэһэгынь Нью-Йоркой метрополиин бүһын нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдодог. Коннектикутынь 3.4 сая хүн зонто болоод хүн зоноор 29, нютаг дэбисхэрээр 48-да, хүн зоной нягташалаар 4-дэ ородог. Үндэһэн хуулиин можо улас гэгдэдэг Коннектикутынь колонизацилгын эхин үеһээ эхитэй ута түүхэтэй болоод Америкын засагай газарай эхин үеын үүдэл хүгжэлд нүлөөтэй байба.

Коннектикутай түрүүнэй европынхи һууришагшадынь голландшууд байһан болоод англишууд 1630-аад ондо түрүүнэй томоохон һуурингуудаа байгуулһан. Томас Хукер хэһэг дагалдагшадай хамта Массачусетсын булангай колониһоо дээшэ үгэһэн ябажа Коннектикут колониие байгуулаа; Массачусетсһаа ерэһэн бусад һууришагшад Сейбрук колони, Нью-Хэйвен колониие байгуулсгааба. Коннектикут болон Нью-Хэйвен колонинууд Коннектикутай һуури зарлиг гэхэ баримта бэшэгые байгуулһаниинь Хойто Америкэ дахи анханай үндэһэн хуули гэжэ тоосогдодог. 1662 ондо өөр өөр колонинууд эзэн хаанай хартын доро нэгэдэһэнээр Коннектикут титамай колони болобо. Энэ колонинь Америкын хубисхал дайнаар Британиин ноёрхолдо эсэргүү бодоһон түрүүшын арбангурбан колониин нэгэ байһан.

Коннектикут Лонг-Айлендай хоолойн эрье дагуу оршодог тула тогтуун уур амисхалтай. Энэ байрашалынь тус можо уласые далайн хүсэтэй уламжалал бүхы можо улас болгоһон. Оршон үеын Коннектикутынь баялгаараа алдартай бэлэй. XVIII-XIX зуунда Коннектикут ажа үйлэдбэриин хүсэтэй һалбари бии болгоходо тусалһан түүхэй эдэй нөөсэтэй байба. XIX—XX зуунда санхүүгэй байгуулалганууд сэсэглэн хүгжэбэ. Хартфорд зэргэ анханай даадхалай компанинууд, дараань Алтан эрьеын дагуу һүргэ даадхалай сангууд үүдэбэ. Энэ хүгжэл сэсэглэлтэнь Коннектикутнай нэгэ хүндэ ноогдохо оролгые хамагай үндэр болгожо, хүнэй хүгжэлэй индекс, үрхын оролгоор уласдаа түрүүлхэ болобо.




#Article 418: Холокост (231 words)


Холокост (; латаар holókauston: holos — «бүхэли» ба kaustos — «шатааһан» гэһэн удхатай үгэ), мүн Шоах (, (латаар ha’shoah): «гай гамшаг, эмгэнэлтэ ябадал»; иддиш: חורבן, (латаар churben гү, али hurban): «һүйрэл, мүхэл») — Адольф Гитлерэй ударидажа байһан Нацис Германи, тэрэнэй холбоотонууд, тэрэнэй талада ажаллагһадай хэрэгжүүлһэн түрын дэмжэлгэтэй еврейнүүдые системэтэйгээр усадхаха хүтэлбэреэр Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай ябасада Европын 6 сая оршом еврейнүүдые аймаглан усадхаһан ябадалые тодорхойлходо хэрэглэдэг нэрэ томьёо юм.

Зарим эрдэмтэд Холокостын тодорхойлолтодо бусад олон арад түмэниие, тухайлбал католик шажантанууд, польша угсаатанууд, цыганууд, Зүблэлтын энгын эргэд, Зүблэлтын сэрэгэй олзолгодогшод, тахир дутуу хүнүүд, гомосексуалнууд, Иеговын гэршэнэр, бусад улас түрэ, шажанай тэмсэгшэдые сая саяарнь системэтэй усадхаһаниие оруулхань зүйтэй гэжэ үзэдэг. Энэ тодорхойлолтоор абажа үзэбэл, Холокостын хохирогшод 11 — 17 сая болоно.

Хабшалта шахалта, аймаглан усадхаха ябадалые үе шататай ябуулаа һэн. Еврейнүүдые ниигэмһээ зайлуулха хуули Дэлхэйн II дайн гарахаһаа олон жэлэй үмэнэ баталагдаһан байба. концлагерьнууд (бөөнөөр хорихо лагерьнууд) байгуулагдажа, хоригдолнуудые туйлдажа гү, али үбдэжэ үхэхэ хүрэтэрнь богоолшолон ажаллуулжа байба. Гурбадугаар Райх зүүн Европодо шэнэ нютаг дэбисхэр эзэлхэдэ Айнзацгруппен гэхэ тусгай анги нэгэдхэлнүүд еврейнүүдые болон улас түрын өөр үзэл бодолтонуудые бөөнөөрнь буудан хороожо байгаа. Еврейнүүд болон цыгануудые ашаанай галта тэргээр бөөнөөр хорихо лагерь руу ашаха хүрэтэрээ геттонуудад бөөгнүүлжэ байба. Хорихо лагерь хүрэхэ хэсүү бэрхэ замые туулажа амиды мэндэ хүрэһэн хоригдолнуудай олонхиие хиин камерада хородуулжа алжа байба. Нацис Германb түрын аппаратын һалаа мүсэр болгон бөөнөөр хороохо арга хэмжээниие дэмжэн оролсожо байһаниинь нэгэн Холокост шудалааша эрдэмтэнэй хэлэһэнээр Германиие «аймаглан усадхагша улас» болгобо.




#Article 419: Интернет (372 words)


Интернет гэдэгынь стандарт IP протоколые ашаглан үгэгдэлые дамжуулха боломжо бүхы харилсан холбогдоһон компьютернуудай сүлжээ болоод энэ сүлжээнь Дэлхэй даяар тархаһан байдаг. Үндэһэндээ интернетые «сүлжээнүүдэй сүлжээ» гэжэ нэрлэжэ болохо ба уг сүлжээдэ хото хоорондын, һуралсал, бизнес болон засагай газарай гэхэ мэтэ хэдэн сая сүлжээнүүд багтаһан байна.

Интернет анха АНУ-ай сэрэг дайнай тагнуулай зорюулалтаар 1969 ондо байгуулагдаһан ARPANET сүлжээ болоод 1980-аад оной үедэ INTERNET, MILNET гэһэн хубаагдажа, INTERNET-ые 1990 оной үедэ хүйтэн дайнай уурал амисхал намжаһантай холбогдуулан АНУ-ай Засагай газарһаа дэлхэй ниитын мэдээсэлэй сүлжээ болгон ашаглаха шиидбэри гараһан гэдэг. Мүнөөдэр интернетые мэдээсэлээ түгээхэ, мэдээсэл абаха зорилгоор сахим газар байралуулха, хоорондоо харилсаха зорилгоор сахим шуудангай гэһэн хоёр үндэһэн хэлбэреэр ашаглажа байна.

Түрүүн 1969 ондо АНУ-ай Баталан Хамгаалха Яаман Интернетые ARPANET гэжэ нэтрэйгээр анха дүрбэн компьютерые хоорондонь холбожо үүсхэбэ. Энэнэй гол зорилго сэрэгэй шудалга шэнжэлгэ хэжэ байһан үсөөн хэдэн ехэ дээдэ һургуулиинуудай компьютернуудые холбохо ябадал байгаа. Энэ сүлжээдэ компьютернуудые нэмэжэ холбоһоноор 1974 он гэхэдэ 62 компьютер холбогдоод байгаа. 1983 ондо уг сүлжээе хоёр һалгаһан болон нэгэниинь сэбэр сэрэгэй хэрэгсээндэ MILNET нүгөөдэхииень ехэ дээдэ һургуулиинуудай эрдэм шэнжэлгын һудалганда зорюулжа INTERNET гэжэ нэрлэбэ. Энэ үедэ интернэт сүлжээндээ 1000 хүрэхэгүй толгой гү, али сервер компьютертэй байгаа.

Олон хэрэглэгшэдтэй болохо тусам сүлжээнэй хурдан ехэдэ удаашаржа ерэһэн байна. Иимэһээ 1987 ондо АНУ-ай Үндэсний ШУ-най санһаа NFSNET-дэ зорюулан үндэр хурдатай холболто табижа эхилбэ. Иигээд 1988 ондо 13 дэд бүһын Интернет, 170 Lan сүлжээ (Local Area Network, LAN-иие линкээр гү, али RJ45 холболтоор мүн утаһагүй Wireless үүсхэжэ болоно. Харин утаһанай шугамаар холбогдодог аналог системэ RJ11 толгойтой линкээр холбогдодог бэлэй), 56’000 сервер компьютер холбоодо байба. Канадын BITNET сүлжээе 1989 онһоо эхилэн Интернэттэй эжэлхэн протокол хэрэглэхэ болгожо (TCP/IP = Transmition Control Protocol/ Internet Protocol) тус ондо АНУ Канадын ниитэ сүлжээе 20’000 тухай сервер компьютер холбогдоод байгаа.

Дэлхийн бусад орондошье гэһэн энэтэй эжэл сүлжээдэ байгуулагдажа эхилһэн болоод, ехэнхидээ Интернэдэй эжэлхэн стандарттай байгуулжа эхилээ. 1992 оной эсэс гэхэдэ дэлхэй даяар ниитэ 1 сая сервер компьютер холбогдоһон байна.

Анхадаа интернет огтохоншье бизнесэй зорилготой үйлэ ажалалга ябуулха том һалбари болоно гэжэ өөрынгөө мэдээгүй. Тухайн үедэ бүхы санхүүжэлтые улас оронуудай засагай газар хэгээд шудалгын байгуулалгануудынь гаргадаг байһан ажа. Харин 1992 оной эсэсээр бизнесэй жаахан сүлжээнүүд интернетдэ холбогдон эхилээ. Иигээд лэ интернэт нэгэн түрэлэй шэнэ түлэбэритэ үйлэшэлгэ гаража хүнүүдые түлэбэритэйгээр интернетдэ холбожо үгэхэ боложо, интернетээр бизнесэй шэглэлэй реклама сасагдаха эхилэл табигдаба.




#Article 420: Кофе (359 words)


Кофе (мүн кофи, ) гү, али боргол гэдэгынь кофиин үрэнүүдые (кофе модоной үрэ) хууржа нюдэһэн нюнтагтайгаар бусалһан уһан, уһан хэжэ найруулһан хара хүрэн үнгын унданиие хэлэнэ. Кофе гэдэг үгэнь араб хэлэнэй каffa гэхэ үгэһөө гаралтай. Кофиин ургамалынь буталиг модон байха болоод Этиопиһоо гаралтай. Голдуу Африкада, мүн Урда Америкэ, Түб Америкэ болон Урда Азида ургадаг байна. Хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ кофе гаража ерэһэниинь архи, сайтай харисуулхада һүүлдэ болобошье дэлхэй даяар эгээн олон орондо хүнүүдэй талархан уудае ундан болобо. Ехэбшэлэн халуунаар ууха ба кофедэ кофеин гэһэн зөөлэн сэргээгшэ (стимулянт) бодос агуулагдана. Мүнөө үедэ кофе экспортын шухал бараа болон 2004 оной байдалаар 12 ороной хубида экспортын топ бүтээгдэхүүниинь боложо байна.

Кофень кофиин бүһэ гэжэ нэрлэгдэхэ 70 оршом оронд үйлэбэрилэгдэхэ болоод кофиин модые дэлхэй дээрэ ниитэ 10 сая гектар газарта таряалжа байгаа гэһэн тоосоо бии. 2 гол түрэл байхаһаа нэгэниинь хамагай ехэ тархаһан Арабика кофе Coffea Arabica, нүгөөнь тарижа ургуулхада арай хилбари Робуста кофе Coffea Robusta ха юм. Арабикань үндэрлиг газар ургадаг болоод 9 һарын дараа сэсэглэдэг, харин Робустань нама газар ургадаг ба 11 һарын дараа сэсэглэдэг байна.

Ниитэ хураан абажа бай кофиин 60-70%-нь Арабика, 30-40%-нь Робуста байдаг. Робуста түрэлынь харисангы хямда болоод Арабикаһаа 40-50 % үлүү кофеин агуулна. Һайн шанарай Робустые зарим эспрессодо холидог ажа. Дээрэ үедэ хүнүүд Арабика кофедэ али боомтоһоо ерэжэ байгаагаарынь нэрэ үгэжэ байба. Эгээн хуушанай 2 кофень Mocha болон Java юм байна.

Хураан абаһан кофиин үрэһээ кофиин буурсаг гаргажа абахые үрэ болбосоруулалта гэнэ. Хуурай болон угааха гэһэн 2 түрэлэй арга байна. Болбосоруулһан кофиин үрые «түүхэй буурсаг» гэхэ ба хөгцөрч муудахаһаа хамгаалжа шиигэй хэмжээе 10-12 % болотор хатаагаад экспортдо гаргадаг ажа.

Түүхэй буурсагые шараһанаар та бидэнэй уудаг кофиин амта, үнэр түрэдэг байна. Ехэнхи тохёолдолдо хэрэглэгшэ орондо томохон үйлэдбэрилэгшэнэр шараха ябасые харюусажа хэхэ ба болобол жаахан дэлгүүр, кафе зэргэ газарнууд өөрһэдөө шарана. Онсын технологи шаардалгагүй болоод гэртээ хайруулын табганда шараһаншье болохоор тула ойрын жэлнүүдтэ түүхэй буурсагые жаахалан зарахань нилээд ажаглагдаха болоһон.

Үдхэн шэнгэлхэ, шээд хөөхэ, эршэм хүсэн һэргээхэ, шаардалгатай үедэ нойромоглохоһоо абраха гэхэ мэтэ ажа холбогдолтой зүйл энэ унданда бии. Гэбэш ехэ хэмжээгээр хэрэглэһэн тохёолдолдо зүрхэн һудаһанай үбшэн тусаха, шуһандахи холестеринэй хэмжээ нэмэгдэхэ, толгой үбдэхэ, яһанай һиирэгжэлтэ боложо болзошогүй гэдэг. Харин бүдүүн гэдэһэнэй хорото хабдарһаа һэргылхэ нүлөө үзүүлдэг гэдэгые шудалгаагаар баталжа шадаһан гэнэ.




#Article 421: Хүүргэ (163 words)


Хүүргэ () — гол мүрэн, һубаг, зам, хада сохёо, хабсал, хүнды зэргын нүгөө таладань хүрэхэ боломжые олгодог хэмэл байгууламжа юм. Туулан ошохо газарай зай, хэмжээ гэхэ мэтэ шаардалганууд зорюулан хэгдэһэн янза бүриин хэлбэри, хэмжээ, загбар, зохёон байгуулалтатай олон янзын хүүргэ байдаг..

Эндэ хүүргын эгээн түгээмэл загбарнууд болохо нуман хүүргэ, хураагдадаг хүүргэ, шулуун хүүргэ, хүндэлэбшэ тулгуурида хүүргэ болон бэхэлгэтэ хүүргэ ороно. Ямар онсолигтой газар баригдахаһаа шалтагаалжа эдэ загбарһаа һунгалтаяа хэдэг. Жэшээнь нуман хүүргэ түб хэһэгһээ эхилһэн ута хүндэл байдаггүй ушарһаа уһан дээрэ барихада тохиромжотой байдаг. (Хүндэл модониинь заабал уһан дээрэ баригдаха албагүй ба заби доогуурынь хилбарихан гараха боломжотой байдаг.) Хураагдадаг хүүргэнь хол зайтай газар барихада үлүү тохиромжотой. Зарим хүүргын шон болон хүндэлынь арга һайтай, хүсэтэй байдаг бол бусадынь түмэр бэхэлгэ, утаһан болобол холбооһон дээрэ һуурилан гурбалжан хэлбэритэй бүтэсэ болон холбогдожр шэгнүүр хубаарилха зорюулалтатай болон баригдаһан байдаг.

Хүүргэ барихада абажа үзэхэ ёһотой эгээл шухала зүйлынь тухайн хүүргэ хэдэн тон шэгнүүр дааха арга боломжотой баригдаха ёһотойе тодорхойлжо мүн һалхин, саһан, бороо зэргые тэсэбэрилхэдэ зорюулагдаһан загбарые гаргаха юм.




#Article 422: Газар хүдэлэлгэ (270 words)


Газар хүдэлэлгэ гэдэгынь газарай холтоһонһоо энерги сүлөөлэгдэжэ, сейсмиин долгин үүсхэхые хэлэнэ. Бии болоһон долгиниие сейсмометрээр тэмдэглэжэ абаха ба газар хүдэлэлгын хүсые момент магнетудаар, болобол Рихтерэй шаталбаряар хэмжэнэ. Рихтерэй шаталалые һүүлшын үедэ үргэн хэрэглэхэгүй байгаа болоно. Рихтерэй шаталбаряар 3-һаа бага магнитуда бүхы газар хүдэлэлгэ хүндэ онсогой мэдэрэгдэхэгүй, харин магнитуда 7, тэрэнһээ дээшэ болохо үедэ томо талмай хамарһан һүйрэл болоно. 

Газар хүдэлэлгээр газарай гадаргуу дэнсэлжэ, заримдаа эбдэрэлдэ ороно. Газар хүдэлэлгээр хүрэһэнэй гулсалта бии боложо, галта уула эдэбхижэжэ болоно. Томохон газар хүдэлэлгэ далайда тохёолдобол цунами бии болоно. 
 
Юрэнхы тохёолдолдо газар хүдэлэлгэ гэдэг ойлголтодо байгаалиин болон хүнэй нүлөөгөөр үүсэхэ бүхэ түрэлэй дэншээтэлгые багтаажа байна. Газар хүдэлэлгэнь холтоһондо үүсэхэ хагарал, ехэхэн хэмжээнэй хиин ехэбшэлэн (газарай гүндэхи метан) шэлжэлтэ,  галта уулын үйлэ ажаллалгын эдэбхижэлтэ, хүрһэнэй гуласалта, минануудай тэһэрэлтэ, сүмэй бүмбэгын туршалта зэргээр үүсэнэ. 

Газар хүдэлэлгэ үүсэжэ байһан гуламтые гипоцентр гү, али фокус гэхэ ба гипоцентрын эгсэ дээрэ, газарай гадаргуу дахи сэгые эпицентр гэнэ. 

Тектоник гаралтай газар хүдэлэлгэ дэлхэй дээрэ хаа хаагуур тохёолдоно. Дэлхэйн гүндэхи шулуулиг агшалта, суналтанда орохо үедэ үдэһэн энерги, тухайн шулуулиг таһаржа эбдэрхэ үедэ хагаралай хабтагайн дагуу сүлөөлэгдэхэ үзэгдэлтэй холбоотойгоор газар хүдэлэлгэ бии болоно.

Плитын трансформаци ба конвергент заагуудайнь газарай гадаргууд, маша томо хагаралай дагуу байрлаха ба плитанууд энэ заагай дагуу хүдэлжэ байдаг. Хагаралай дагуу уг хүдэлөөндэ ямар нэгэ өөршэлэлтэ орожо, хүдэлөөн зогсоходо плитын түлхэхэ хүсэнһөө ехэхэн энерги, тухайн хүдэлхэеэ болиһон плитын заае, хагарал оршомдо хуримталагдана. Хуримталагдажа бай энерги саадые эбдэхэ хэмжээндэ хүрэтэр энэ зогсонги байдал үргэлжэлхэ ба энерги хизгаарһаа дабахада хүдэлөөн огсом хүдэлхэдэ хуримталагдаһан энерги сүлөөлэгдэн газар хүдэлэлгэ бии болоно. 

Хуримталагдаһан ниитэ энергиин зүбхэн 10%-нь сейсмиин долгин гү, али гуйбалганууд бии болодог болоод диилэнхинь хагарал үүсхэхэ, хагаралай дагуу үрэлтын дулаан болон хубирдаг байна.




#Article 423: Массачусетс (253 words)


Массачусетсын Хамтын Нүхэрлэл () — Америкын Нэгэдэһэн Уласын Зүүн Хойто хэһэгэй Шинэ Английн бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Урда талаараа Род-Айленд, Коннектикут, баруун талаараа Нью-Йорк, хойто талаараа Вермонт, Нью-Гэмпшир можо уласуудтай хилэлдэг. 6.4 сая хүн зоной ехэнхинь Бостоной метрополиин бүһэдэ ажаһуудаг. Энэ харисангы бишыхан можо уласай зүүн хахадынь урбанизацилһан гү, али хахад урбанизацилһан бүһэ бол баруун хахадынь ехэ түлэб хүдөөгэй бүһэ юм. Массачусетсынь Шэнэ Англиин зургаан можо улас дунда эгээн олон хүн зонтой можо улас болоод хүн зоной нягташалаар АНУ-да гурбада, нэгэ хүндэ ногдохо ДНБ-ээр дүрбэдэ ородог.

Массачусетс Америкын түүхын туршада шухала үүргэ гүйсэдхэһээр ерэһэн. Плимутынь Хойто Америкэдэхи Англиин хоёрдохи байнгын һуурин болоһон. Массачусетсын олон хотые 1620-1630-аад оной үедэ Англиин колонизаторнар байгуулба. XVIII зуунай үедэ Бостондо үймээн дэгдэһэниинь Америкын хубисхал гарахада хүргэжэ, уламаар АНУ Ехэ Британиһаа тусгаар тогтоноходо хүргэһэн тула «Эрхэ сүлөөгэй үлгы» гэгдэхэ болоһон. XIX зуунда Массачусетс богоолшолгые усадхаһан АНУ-ай анханай можо улас болоо. Тэрэ Массачусетс Америкын эрхэтэнэй дайнай урда архидалтада эсэргүү хүдэлөөн болон богоолшолгодо эсэргүү үйлэ ажаллалгын гол түб боложо байһан. 2004 ондо Массачусетс гомосексуал гэрлэлтые хуули ёһоор зүбшөөрһэн АНУ-ай түрүүшын можо улас болоо. Тус можо уласһаа олон нэрэтэй улас түрэшэд түрэн гараһанай дотор Адамсынхид болон Кеннедиинхиные дурдахада хангалтатай.

Анхандаа хүдөө ажахы болон Европотой хэхэ худалдаанһаа хамааралтай байһан Массачусетс үйлэдбэриин хубисхалай үеэр ажа үйлэдбэриин түб болон хүгжэбэ. XX зуунай эхинэй хахадта бага хүлһэтэй Урдын можо уласууд руу үйлэдбэринүүд нүүн байршаһаниинь эдэй засагые зогсонги байдалда оруулһан. Массачусетсын эдэй засаг Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа эрьен һэргэжэ, 1990-ээд оной үедэ сээсглэн хүгжэжэ эхилбэ. Тус можо улас дээдэ болбосорол, анагааха ухаан, үндэр технологёор дэлхэйдэ түрүүлдэг бэлэй.




#Article 424: Миннесота (107 words)


Миннесота () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруунда оршохо можо улас. Нютаг дэбисхэрээрээ 12-до орохо тус можо уласынь хүн зоноороо 21-дэ ородог (5 сая үлүүхи). Миннесотые анха Миннесота нютаг дэбисхэрэй зүүн хэһэгые таһалан абажа байгуулһан болоод 1858 оной 5-р һарын 11-ндэ 32-дохи можо уласаар нэгэдэһэн. Түмэн нуурай орон гэжэ алдаршаһан тус можо уласай нэрэнь дакота хэлээр уһан гэһэн удхатай үгэ юм. Уһан, ой модон элбэг, парк, зэрлиг байгаалитай тула аялал жуулшалал нэлээн хүгжэһэн.

Миннесотагай оршон һуугшадай бараг 60%-нь ехэр хото гэһэн алдаршаһан, тээбэри, бизнес, үйлэдбэриин түб, олон уласта алдартай уралигай бүлгэмүүд түблэрдэг Миннеаполис-Сент-Полой метрополиин бүһэдэ ажа һуудаг. 

Засгийн газар

Аялал жуулчлал

Соёл, түүх

Газрын зураг, хүн амзүй




#Article 425: Мичиган (153 words)


Мичиган () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун хэһэгэй түбиин можо улас юм. Ниислэлынь Лансинг, эгээн томо хотонь Детройт. Америкын 50 можо уласһаа хүн зоноороо наймадугаарта жагсадаг ба сэбэр уһанай томохон ай һаба болохо Ехэ Нуурнуудтай хилэлдэг ажа һэн. Мүн амаралта сүлөөтэ сагай Калифорни, Флоридын дараа орохо гурбадахи томо бүһэ нютаг. Мичиганда 64,980 нуур, сөөрэм байдаг болон Ехэ Нуурнуудай 140.3 км ута эрье энэ нютагай дайран гарадаг байна. Можо уласай эгээн томонь газар нютагые Миссиссипи гол эзэлдэг. Юрэнхыдөө Мичиганай газар нютаг хоёр аралые дамнаһан агаад энэнь хүнэй гарай хэлбэритэй адли харагдадаг гэдэг.

Мичиган можо уласай хубида Детройт хотодо анхалан үйлэдбэрилэл хүгжэһэн болоод мүнөө америкын автомашинай үйлэдбэрилэлэй түб бүһэ болоһон юм. Мүн энэ можо уласта туризм, ан агнуурай һалбариһаа хүрэнгэ оруулалта орожо байдаг. Эгээн гол түүхэй эдынь газарай тоһон, түмэрэй хүдэр, байгаалиин хии. Хүлэрэй олборолтоо уласдаа түрүүлэгшэ бүһэ нютаг юм. 2003 оной шудалгаар Мичиган можо улас 365 тэрбум долларай оролго жэлдээ олодог гэһэн шудалга бии.




#Article 426: Мэриленд (207 words)


Мэриленд () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Атлантын бүһэдэ байрлаха АНУ-ай нэгэн можо улас. Урда болон баруун талаараа Вирджини болон Баруун Вирджини, хойто талаараа Пенсильвани, зүүн талаараа Делавэр можо уласуудтай хилэлдэг. Тус можо уласынь таряаланшад богоолой хүдэлмэри дээрэ тулгуурилһан арилжаа наймаанай ургамал болохо тамхи таряалдаг байһан Чисапик колонидо харьялагдадаг байба. Мэриленд можо улас нютаг дэбисхэрээр Бельгитэй ойролсоо. АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшооной мэдээлһэнээр Мэриленд можо улас 2007 ондо үрхын оролгоор тэргүүлжэ байһан болоод дундажаар $68,080 байһан болоод энэ үзүүлэлтээр 2006 ондо Нью-Джерсиие гүйсэбэ.

Мэрилендынь АНУ-ай Үндэһэн хуулиие соёрхон баталһан долоодохи можо улас болоһон болоод Old Line State ба Free State гэһэн хоёр нэрэтэй. Тус можо уласынь эрхэтэнэй дайнай үеэр Урда-хойто хилэ дээрэ байһан тулада алинь шэнжые агуулһан можо улас болоо. Юрэнхыдөө Мэрилендэй баруун болон урда хэһэг, зүүн эрьеын хүдөө нютагынь Урдын соёлой тусхал болоһон бол, хүн зон шигүү һуурижаһан түб хэһэг, тухайлбал Балтимор, Вашингтоной хабын нютаг Зүүн Хойто нютагай шэнжые агуулдаг.

Мэрилендынь биотехнологиин 350 үлүү компанитай амиды бодосой шэнжэлхэ ухаанай түб болоһон болоод иимэ байгуулалгын түблэрэлэй хэмжээр уласдаа гурбада ородог. Мэрилендтэ Мэрилендэй Ехэ һургуулиин системэ, Джонс Хопкинсой Ехэ һургуули, Ховард Хюгзийн Анагааха ухаанай хүрээлэн, Селера геном зүй, Хүнэй геном шудалал, Ж. Крегг Вентер хүрээлэн, хүнэһэн, эмэй ударидаха газар, МедИммюн, Үндэһэнэй эрүүл мэндын хүрээлэн, Үндэһэнэй стандарт, технологиин хүрээлэн байрладаг.




#Article 427: Хонгоодор (148 words)


Эртэ сагта Хонгоодор болон Хотгойдууд аха дүү аймагууд байһан домогтой гэдэг. Тэдэ Ойрадуудай хаанта уласай зүүн хойто аймагууд байгаа. Хонгоодорнууд 1688 оной Ойрад Халхын дайн самууны үедэ эсэргүүсэжэ бодожо нүүдэллэн Хүбсэгэл нуурай зүүн хойто Байгал нуурай баруун талаар ерэжэ нютаглан нютагайхинтай ниилэжэ мүнөөнэй Хонгоодор Буряад обогтон зониие үүсхэбэ.

Хонгоодор Буряадууд мүнөөнэй ОХУ-ай Буряад Уласай Түнхэн, Аха, Захааминай аймаг, Эрхүү можын Алайр, Баяндай, Монгол Уласай Хүбсэгэл аймагай Ханха, Сагаан-Үүр, Эг-Үүр, Булган аймагай Тэшиг сумдаар тархан амидаржа байгаа юм. Тэдэнэй хэл яряань бусад Буряад обогтонһоо онсо илгаатай зарим тохёолдолдо өөр хоорондоо ойлголсохогүй хэмжээдэ илгаатай үгэнүүд хэрэглэдэг.

Тэдэнэй арадай дуу онсо аялгатай, ёохор хатарынь хүл дээрээ урагшаа хойшо баруун зүүн тиишэ найгаһан онсолиг хүдэлөөнтэй байдагынь бусад Буряад зон аймагуудһаа онсо юм.

Хонгоодор Буряад зон хайшаа байшан бариха дараха мужаан хэхэ, үбһэн хадлан абаха, ан гүрөө хэхэ, зэргэ ажалда габшагай хүдэлмэришэ арад түмэн юм.

Хонгоодор Буряадай зоной олондо нэрэтэй олон хүнүүд байдаг.




#Article 428: Невада (104 words)


Невада () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда хэһэгтэ оршодог можо улас. Ниислэл  Карсон-Сити, эгээн томо хотонь Лас-Вегас. Тус можо уласай нүгөө нэрэ Мүнгэн можо улас гэжэ нэрэнь эндэ олон тооной мүнгэнэй ордон газар элирүүлжэ, олборложо байһантай холбоотой. Невадань нютаг дэбисхэрээрээ долоод ородог болоод Можаве сүлһөө эхилээд Ехэ һаба газар хүрэтэр үргэлжэлнэ. Тус можо уласай нютаг дэбисхэрэй 86 хубиие АНУ-ай Холбооной засагай газар сэрэгэй болон эргэнэй зорюулалтаар эзэмшэдэг. 2006 он гэхэдэ 2.6 сая оршом оршон суугшатай байһанай 85% Лас-Вегас, Реногой метрополитан бүһэдэ һуудаг. Можо уласай хууляар гэрлэхэ, гэр бүл сусалха ажаллалга түбэг багатай байдаг болон зугаа сэнгэлэй һалбари, хуулишалагдаһан мүрытэй тоглоом, янханай газар зэргээрээ алдартай.




#Article 429: Дуун (102 words)


Дуун () — дуу хоолойгоор дуулахада зорюулһан шүлэглэмэл зохёол; хүгжэм-шүлэгэй элирхылэлэй үндэһэн хэлбэри юм. Дуун гэжэ хүгжэмэй эгээн эртын хэлбэри.

Лирикын түрэлөөр харагдаха дуунай гол шэнжэ шанарнууд — гамшагта бүридэл, шүлэгүүдэй дахилга, шүлэгэй болон дабталгын илгаа, элирхылэлтэй ниисүүлгэ, илэрхийлэлтэй нийцүүлэх, уялгатай байдал, энгын синтаксисай бүридэл; эртын уран шүлэгэй уламжалалта хэлэнэй багажа хэрэглэлгэ, нарин сэдьхэл хүдэлэлые элирхылгэ гэхэ мэтэ юм.

Найрал болон госолол дуу хүгжэмэй зэбсэгтэй һаа, али хүгжэмэй зэбсэггүй һаа (акапелла) гүйсэдхэжэ болоно. Дуунуудай үгэ юрэнь уран шүлэгэй, уянгын шэнжэ шанартай байдагшье һаа, шажанай шүлэгүүд болон сүлөөтэ зохёол байжа болохо юм. Дуунууд олон түрэлтэй:

Мүнөөдэр арадай дуун уран шүлэгэй болон хүгжэм-найрагай онсо түрэлөөр хубаагдана.




#Article 430: Хадаг (483 words)


Хадаг (, , цонкаар བཀབ་ནས) — хүндэдхэл, зошололдо барижа үгэхэ, тусхай пулаад мэтэ хэлбэри маягай мяндаһан нэхэмэл эд. Хадаг гэһэн үгэ түбэд үндэһэтэй, «тэнгэри» гэһэн удхатай юм. Буряад-монгол зоной бэлэгэй дээдын бэлэг, хүндэлэл ёһололой эгээл дээдын тэмдэг гэжэ хадагаа нэрлэдэг. Эгээл ехээр хүндэлһэн хүндөө хадагуудые баридаг гээшэ. Будда бурханай номнол һургаалай дэлгэрэн таража эхилхэдэ, хадаг бии болоһон түүхэтэй.

Хадагууд олон нэрэтэй. Жэшээнь:

Хадагые яажа бүтээдэг бэ гэбэл, торгон миндаһан утаһаар нэхэжэ хэдэг юм. Хадаг бүхэн өөрын нэрэтэй, хээтэй, үнгэтэй байдаг.

Эгээл багань һэблиг хадаг гэжэ нэрэтэй. 60 сантиметрһээ 1 метр хүрэтэр утатай. Юрын хадаг 1-һээ 1,5 метр хүрэтэр утатай, аюуша хадаг 2-һоо 4 метр хүрэтэр ута юм.
Хээгээрээ яагаад илгардаг бэ гэбэл, алхан хээтэй, найман тахилтай, түмэн үлзытэй байдаг. Түмэн үлзытэйнь хас тэмдэгшүү, тиин дотороо 3-4 янзын байжа магад: бүтүү утаһан хээтэй, набшаһан хээтэй, сэсэгшүү хээтэй.

Үнгын талаар иимэ илгаралтай: хүхэ, сагаан, шара, ногоон, улаан. Юрэнхыдөө һолонгын 7 үнгые холисолдуулан хэһэн байжа магад. Хүхэ үнгэтэй хадаг илангаяа дэлгэрэнги. Сагаалганай үедэ, хүүгэдээ айл болгоходоо, бусад ниитын найр нааданай үедэ хүхэ хадагаар аба, эжыгээ, түрэл гаралаа, хүндэтэй танилнуудаа, нүхэдөө золгодог ушартай. Хүндэтэй номын Багшадаа сагаан хадаг баридаг.

Юрэнхыдөө хадаг барюулха хүнтнай ямар тушаал зиндаатайб, ямар аша габьяатайб, дүтын гү, али холын гү, ниитын, хубиин ажабайдалда ямар удхатай ажал ябуулнаб – иимэл харааһаа бодомжолон, хадагаа шэлэжэ абадаг гээшэ. Тиихэдэ утын хэмжээн, хээ, үнгэ хараада абтана бшуу.

Хадагаа дундуурнь утаашань нугалхада, ама гараһан талыень нюур тала гэдэг, хоёр альган дээрээ тааруулан табижа, бариха хүн руугаа нюурта талыень харуулжа, эрхы хургаараа дээрэһээнь даража баряад, үреэлэй үгэ хэлэжэ, барижа золгодог. Аманиинь юун гэһэн удхатайб гэбэл, амандаа хэшэгтэй, олоһон олзотнай олзо боложо, дүүрэн жаргалтай ябахые хүсэнэб гэһэн тэмдэг мүн.

Хадагые мүнгэтэй, һүтэй аягатай, бусад бэлэгтэй хамта барижа золгодог.

Мүнгэн гээшэмнай баһал зүб, буруу талатай байдаг. Зүб талань хадаа дотор талань болоно. Шүбгэ мэтэ хурса оройтой ордонтой талань бэшэ, харин нүгөөдэ талань болоно. Мүнгэнэй дотор талые дээшэнь харуулаад, толгой талыень баруун гарайнгаа эрхы хургаар дараад, хадагтайгаар золгодог гээшэ. Хадаг барихадаа, хүнэй гар дээрэ, гарай шэлбэ дээрэ тохожо, табижа болохогүй. Гарайнь альган дээрэ зүб мүрөөр барюулха ёһотой. Мүн лэ хүзүүн дээрэнь табижа болохогүй.

Хадаг абажа байһан хүн хадаг барижа байһан хүнэй үреэлэй үгэ бултыень шагнажа, хоёр гарайнгаа альгые дэлгээгээд, эрхы хургаяа ёдойлгон, хадагыень хүлеэн абадаг. Харюугай үреэл хэлэхэ гээ һаа, хадагаа гар дээрээ эрьюулжэ, аман талаарнь тэрэ хүн тээшээ харуулаад, үреэлээ хэлэдэг. Эндэ онсо ажаглахаар юумэн гэхэдэ, хадаг барижа, хадаг абажа байһан хүнүүд орой соорхой байдаггүй, толгойдоо малгайтай байха ёһотой.

Хадагаа хүлеэжэ абаад, зүүн гар дээрээ баруун гараараа нугалжа эбхээд, үбэртэлдэг. Энэ хадаа дээдын бэлэгые ёһолон хүндэлжэ абаһанай тэмдэг гээшэ. Хадагые ганса гараараа дундаһаань шүүрэн абадаггүй. Хадаг абаад, иишэ тиишэнь табидаггүй, харин эгээл хүндэтэй дээрэ, сарюун сэбэр газарта табидаг. Зарим хүн хадаг барюулхадань, хүзүүндээ үлгэдэг. Иимэ ёһо буруу, анхан сагһаа Буряад-Монголдо иимэ гурим байгаагүй юм.

Урда сагта хадагай үсөөн байхада, бэе бэедээ дамжуулан, хүндэ ямбатай хүнүүдээ илган хүндэлжэ ябаһан саг байгаа. Юрэнхыдөө хадаг гээшэ алта мүнгэнһөөшье үлүү сэнтэй хүндын тэмдэг байгаа, байһаншье зандаа.




#Article 431: Хадаг табилга (185 words)


Хадаг табиха ёһон () — басагыень эрижэ, мэдээ асаран ерэлгэ. Урдань хүбүүд басагадайнгаа гэр бүлэ бололгые эхэ эсэгэнь шиидхэдэг байгаа, тиихэдээ бэри болохо басаганайнгаа уг узуурые шэнжэлжэ үзэдэг һэн. 

Хадаг табихаяа хүбүүтэнэй зүгһөө хэлсэгдэһэн болзорто хэдэн хүнүүд эмээл морёор басагатай айлда зорижо ошодог бэлэй. Хадаг табигшадай түрүү боложо ерэһэн хүн гэртэ түрүүлэн opoһoop бурхандань мүргэжэ, адиста хүртөөд, хоёр гараа дэлгээжэ, амар мэндэеэ хэлсэдэг һэн. Тиихэдэнь басагата айл һуулгажа хүндэлхэ.

Басагатай айлайхи сайгаа аягалаад, сагаан эдеэн табагаа табин хүндэлжэ, һонин һорьмойгоо хөөрэлдэжэ байхадаа: «Айлшад, холо ойроһоо хайшаа ямар хэрэгээр зорижо ябанабта?» — гэжэ асууха. Тиихэдэнь хадаг табихаяа ерэһэн түрүү хүн һууһан зандаа:

Ганса сусал гал болохогүй, 
Ганса хүн —хүн болохогүй гэдэг. 
Уреэгээ морин болгожо,
Уриеэ хун болгожо,
Гал сусалаа нэгэдүүлэебди,
Ганса нэгэеэ хамтаруулаябди гэжэ, 
Хадаг табихаяа ерээбди», — гэхэ.

Басаганай түрэлхид харюудань: «Зүб бэд даа», хэрбээ арсаа һaa: «Тэлеэ!» —гэдэг.

Тиигээд худын түрүү һyypиһaa бодожо, хадагаа, мүнгэтэйгөөр бурхандань табяад, гэртээ байһан зондо тэбхэр сай, мүнгэн бэлэг баридаг.
Нэгэ-хоёр духаряа тогтоогоод, түрэ хуримайнгаа болзор, баса­ гаяа хургэжэ ошогшодой тоо гэхэ мэтые басаганай болон хүбүүнэй талынхид хамта зүбшэн тодорхойлдог. Тиигээд хадаг табихаяа ерэһэн хүнүүд нютагаа, гэртээ мордодог һэн.




#Article 432: Хурим түрэ (119 words)


Хурим түрэ () — хоёр хүн гэр бүлэ болоходоо баярай ёһоор олониие хураажа найр. Дэлхэйн ехэнхи улас оронуудта гэрлэхэ ёһолол байдаг болоод маша хүндэдхэлтэй, ёһо түрэтэй, нарин дүрэм журамтай баярай арга хэмжээ боложо үнгэрдэг. Улас орон, үндэһэтэн яһатан бүриин гэрлэхэ ёһолол өөрын гэһэн онсолигтой. Хурим түрэдэ эсэргүү үгэнь һалалта. Иимэ ушарһаа хурим түрые мүн ниилэлтэ гэжэ ойлгожо болохо юм. Монголшуудай уламжалалта баяр Сагаан һараар бүхы хүнүүд хоорондоо золгодог һайхан уламжалалтай. Гэхыдээ эхэнэр, нүхэр гү, али гэрлэһэн хосууд хоорондоо золгодоггүй. Ушарынь тэдэниие нэгэ бэе гэжэ үзэдэг.

Уг удамаараа, хүршэ айлнуудаараа, нютаг зоноороо хамһажа, басагаяа гэр бүлэ болгодог ёһололые буряадууд хурим гэдэг. Хуримда ерэһэн хүнүүд «хуримай нэмэри» гэжэ элдэб эдеэнэй зүйл, бэлэг, алта, мүнгэ, адууһа мал зааха, хони хурьгашье абаад ерэдэг байгаа.




#Article 433: Нью-Йорк (можо улас) (266 words)


Нью-Йорк () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Атлантикын можо уласууд болон Зүүн Хойто бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас болон хүн зоноор АНУ-ай можо уласууд дунда гурбада ородог. Тус можо уласынь урда талаараа Нью-Джерси, Пенсильвани, зүүн талаараа Коннектикут, Массачусеттс, Вермонт можо уласуудтай хилэлдэг. Энэ можо далайгаар Лонг-Айлендһаа зүүн тиишэ Род-Айленд можо уластай хилэлдэгһээ гадна баруун хойто зүгтэ Канадын Квебек, Онтарио можонуудтай хилэлдэг. Нью-Йоркые Нью-Йорк хотоһоо илгахын тулада байнга Нью-Йорк можо улас гэжэ хэлэдэг.

Нью-Йорк можо уласшье Америкын Нэгэдэһэн Уласай хамагай томо хото болохо Нью-Йорк хотонь АНУ руу сагаашалха үүдэн боложо байһан түүхэ болон санхүү, соёл, тээбэри, үйлэдбэрилэлэй түбэй байр һууряараа алдартай юм. Можо улас болон хото хоюулаа XVII зуунда амидаржа байһан, хожом Англи болон Шотландын II ба VII Джеймс болоһон Йоркын гүн Джеймс Стюартын нэрээр нэрлэгдэбэ.

Нью-Йоркдо XVII зуунай эхеэр голландшууд болон францишууд анха нүүдэллэн ерэхэ үедэ энэ бүһэ нютагта Алгонкин, Ирокез, Ленапе аймагай унаган америкынхид һуудаг бэлэй. 1609 ондо анха Генри Хадсоной нээһэн тус бүһэ нютагта голландшууд 1614 ондо одоогой Олбани хотын ойролсоо Форт Оранж гэхэ бэхилэлтэ бариһан болон 1624 ондо Олбани ба Манхэттэниие хоюуланиинь колонизацилһан. Тус бүһэ нютаг хожом 1664 ондо Ехэ Британиин Хаанта Уласта нэгэдхэгдэһэн. Энэ Нью-Йорк можо гэхэ Британиин колониин хилэ хизгаар мүнөөнэй Нью-Йорк можо уласай хилэ хизгаартай юрэнхыдөө адли. Америкын хубисхалта дайнай бүхэ тулалдаанай гурбанай нэгэ оршомынь Нью-Йоркто болоһон. Нью-Йорк 1776 оной долодугаар һарын 9-нд тусгаар тогтониһон можо улас боложо, өөрын үндэһэн хуулиие 1777 ондо баталһан. Тус можо улас 1788 оной долодугаар һарын 26-нда АНУ-ай Үндэһэн хуулиие соёрхон баталжа, АНУ-ай 11-дэхи можо улас болоһон. АНУ-ай Худалдаанай департаментын мэдээлһэнээр Нью-Йоркынь гадаа туристнарай зошолдог гол газар болон туризмаар Флорида, Калифорни хоёрые арадаа орхино.




#Article 434: Ехэ тэһэрэлгэ (179 words)


Ехэ тэһэрэлгэ () — одон орон шудалалдахи оршолон юртэмсын загбар болоод одоогоор юртэмсын үүсэлэй талаарха, хамагай үргэн хүлеэн зүбшөөрөгдөөд бай үзэл болоод байна. 1929 ондо Эдвин Хаббл огторгойн бэетэ хоорондын зайнь тэдын солонгон задалалдахи улайсалтатай холбоотойе нээһэнэй дараа юртэмсэ тэлэжэ байгаае элирүүлһэн бэлэй. Энэһээ үүдэн юртэмсые урида сагта үлүү жаахан, нягта ехэтэй, халуун байһан гэһэн таамаглал дэбшүүлһэн болоод уг үзэлые баталхаар хэтэ нягташал, хэтэ үндэр температура зэргые шудалан одоогоор бидэнэй ажаглаха боломжотой байгаа юртэмсэтэй эжэл үрэ дүндэ хүрэбэ.

Ехэ тэһэрэлгын Англи хэлэнэй Big Bang гэһэн нэрые уг һанааниие үнэгүйдүүлхэ зорилготойгоор, Ехэ тэһэрэлгын загбарые үгыдхэгшэ Фред Хойл түрүү ашаглаа. Гэһэн хэдышье, 1964 оной огторгойн бэшэл долгиной нээлтэнь Ехэ тэһэрэлгын онолые үгыдхэхэ аргагүй болгобо.

Хол оршохо одоной аймгуудай илгаруулжа бай гэрэлэй тусхалые шудалхада, тусхалынь үлүү ута долгинууд руу туйлашаржа, уг туйлашаралынь галактикын дэлхэйһээ оршохо зайтай шууд пропорцитой хамааралтай байһаниинь юртэмсые таһаралгагүй тэлэжэ байгаае харуулаа. 1964 ондо нээһэн сансарай богони долгиниинь огторгойе маша халуун түлэбһөө одоое хүрэтэр хүрэһэниие баталдаг. Сансарын богони долгиниие нээһэнээр, бараг дэлхэй даяар Ехэ тэһэрэлгые бүрин хэмжээр бэшэшье юрэнхы хэлбэреэрээ юртэмсын үүсэлые тодорхойлжо шадаха загбар гэдэгые хүлеэн зүбшөөрһэн бэлэй.




#Article 435: Чукоткын автономито тойрог (101 words)


Чукоткын автономито тойрог (чукчаар Чукоткакэн автономныкэн тойрог) — Оросой холбоото уласай нютаг можо, Алас Дурнын холбооной тойрог болон Алас Дурнын эдэй засагай бүһэдэ багтана. Ниислэл — Анадырь хото.

Баруун талаараа Саха Яхад Уласта, баруун урда талаараа Магаданай можодо ба урда талаараа Камчаткын хизаарта хилэлнэ. Зүүн зүгтэ далайгаар АНУ хилэ нэгэтэй.

Хойто мүльһэн далайн Зүүн-Сибириин ба Чукоткын тэнгисээр, Номгон далайн Берингэй тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.

Чукоткын автономито тойрогой нютаг дэбисхэр дээрэ Оросой эгээн зүүн сэгүүд байрладаг: эгээн зүүн сэг — Ратмановой арал, эхэ газарай эгээн зүүн сэг — Дежнёвэй хушуун. 

Хизгаар Камчаткын сагта хамаарна. Иимэһээ Дэлхэйн координировалһан сагһаа 12 (UTC+12), Москвагийнхаас (MSK+9) юһэн сагаар түрүүлдэг. 




#Article 436: Чукчанууд (194 words)


Чукча эскимос яһатан (чукотоор ԓыгъоравэтԓьат; ) — Зүүн Хойто Азиин үсөөн тоотой уугуул зон юм. Оросой холбоото уласай Чукоткын АТ, Магаданай можодо, Камчаткын хизаар (Корягай тойрог), Мурманск можодо, Бүгэдэ Найрамдаха Яхад Уласта (Доодо Халымын аймаг) болон Аляскада ажаһуудаг. Оро үсхэбэрилэгшэд.

ОХУ-ай Чукчануудай тоо:

Һуури газарта ажаһуудаг чукчануудай тоо (2002 он)

Чукот АТ:

Анадырь хото 1209

Лорино тосхон 1042

Нешкан тосхон 603

Лаврентия тосхон 543

Уэлен тосхон 543

Усть-Белая тосхон 502

Канчалан тосхон 482

Рыткучи тосхон 374

Мейныпильгыно тосхон 363

Конергино тосхон 359

Инчоун тосхон 356

Рыркайпий тосхон 355

Амгуэма тосхон 344

Энмелен тосхон 323

Янракыннот тосхон 313

Хатырка тосхон 299

Энурмино тосхон 294

Алькатваам тосхон 289

Ваеги тосхон 289

Нунлигран тосхон 287

Айон тосхон 284

Провидения һуурин 255

Островное тосхон 231

Биллингс тосхон 222

Илирней тосхон 207

Омолон тосхон 201

Сиреники тосхон 187

Ванкарем тосхон 160

Билибино хото 152

Нутэпэльмен тосхон 149

Янранай тосхон 143

Кепервеем тосхон 141

Батырево тосхон 1

Беринговский һуурин 127

Снежное тосхон 126

Эгвекинот һуурин 104

Певек хото 101

Камчатский край:

Средние Пахачи тосхон 401

Ачайваям тосхон 360

Хаилино тосхон 294

Бүгэдэ Найрамдаха Яхад Улас:

Колымское тосхон 333

Магаданай можо:

Магадан хото 130

Москва:

Москва хото 138

Санкт-Петербург:

Санкт-Петербург хото 1




#Article 437: Халим (199 words)


Халим () — далай тэнгистэ оршохо нэгэн зүйл һүн тэжээлтэ амитан. Бэеын хэлбэри загаһан мэтэ, далайн хүхэтэн маша томо амитан, буу загаһаншье гэдэг. Энэ баг дотороо 2 дэд багта хубаагдаха болоод 88 оршом зүйл бии.
 

Бусад хүхэтэн амитадай адли халим уушхаар агаар абажа хүшэлтүрэгшээр амисхалдаг, халуун шуһатай, үрэ зулзагаа хүхүүлжэ һүгөөр тэжээдэг болон маша бага хэмжээнэйшье гэһэн үһэн байдаг байна. Халимынь ээрүүл хэлбэриин бэетэй. Һэлюурынь хайбын һэлюур мэтэ хабтагай ба һүүл загаһанайхи шэнги хүндэлэн бэшэ, бодоо шэглэлдэ хүдэлэн урагшалха хүсэеэ абана. Арһан дороо зузаан өөхэн дабхаргатай ба энэнь энерги хадгалжа хуримталуулха, бэеын дулааниие хадагалха үүргые гүйсэдхэнэ. Халимай хүзүүнэй яһан үгы болоһоншье һээр нюрганай яһатай, мүн аарсагай яһанай ул мүр байдаг. Хүхэ толботой халим урид байһан болон одоо амидаржа бай хүхэтэнэй дотор хамагай томодо тоосогдоно. Утань 35 м, 150 т шэгнүүртэй юм. Халим түрэл зүйлһөө хамааран дундажаар 40-90 жэл наһална.

Халим агнуур — xалим агнахада шаардагдаха хүн хүсэн, хүлэг онгосо, буу зэбсэг болон саашада тэрэнэй мяхан өөхэн бусад бүтээгдэхүүниие абажа дахин болбосоруулдаг үйлэдбэри, барилга байгууламжа юм.

Бүхы халим хэлбэритэнэй баг дотороо 2 дэд багта хубаагдана: шүдэгүй (һахалта) халимууд (Mysticeti) ба шүдэтэ халимууд (Odontoceti). Эдэ хоёр дэд багууд огсом дүрээр, досоохи бүридэлөөр, биологяар өөр өөр илгаатай. Хоюулан дэд багууд мүхэһэн Archaeoceti багһаа гараһан.




#Article 438: Ном (бэшэг) (369 words)


Ном ( согдо nwm) — зохёожо бүтээһэн бэшэг зохёол юм. Ном бол нэгэ эрмэгэйхи замда бэхэлэгдэһэн, голдоо хабтаһалагдаһан, дээрэнь бэшэг бэшэгдэһэн саарһан, эльгэн саарһан болон бусад эдэй суглуулга юм. Номой нэгэ дабхаргые хуудаһа, тэрэнэй нэгэ талые нюур гэнэ. Сахим бүтэлгэтэй номые сахим ном гэдэг. Номой сангай ба мэдээлэлэй шэнжэлхэ ухаанда номые бусад сонин сэтгүүл мэтын субарал хэблэлһээ илгахын тулада нэгэ һэдэбтэ зохёол гэжэ нэрлэдэг.

Хэблэгшэ хэвлэлтын үмэнэ аладаа мадагые хинажа засаха, тойм шүүмжэ бэшэхэдэ зорюулжа хямда үнэгүй боолтые хэблэжэ гаргадаг. Боолтые худалхын тулада хэблэдэггүй ушар али болохо хямда үнэгүйгөөр бүтээдэг. Номондо дуратай хүниие голдоо библиофил, филобиблист, бүри энгынээр номой хорхой гэдэг. Зарим хүнүүд ном һонирхогшодой бүлгэмдэ хамаарагдадаг.

Аман дүрсэлэл (аман яряа, уламжалал, суурхал) мэдээ, түүхын хамагай эртын дамжуулагша юм.
Эртын эргэншэлнүүд бэшэгэй тогтосые бодожо олохо үедэ дээрэнь мүр гараха бараг бүхы зүйлнүүд - шулуу, сабуун самбар, модоной холтоһон, үйһэн, металл - бэшэхэдэ хэрэглэгдэбэ. Египетдэхи сагаан толгойн дагуу бэшэхэ тогтосо  1800 ондо бүрилдэхэ эхин үедээ үгэнүүд сэг тэмдэггүйгөөр, тусдаа буса (scripta continua) бэшэгдэжэ байба. Зүүнһээ баруун руу, баруунһаа зүүн рүү, болбол хоюулангаар (нэгэ мүрые зүүнһээ баруун руу, дараахиие эсэргээр г.м.) бэшэгдэжэ байгаа.

Бидэ номые уншаһанаар оюун ухаанаа үлүү ехэ хүгжүүлжэ үгэдэг. Ном бол далай мэтэ үргэн дэлхэй мэтэ агуу байдаг зүйл юм. Хүнэй ерээдүйе номгүйгөөр түлөөлхын аргагүй. «Уншахаяа болибол сэдьхэхэеэ болино» гэжэ нэрэтэ сэдьхэгшэ Дени Дидро хэлэһэн байдаг. Номгүй хүнэй сээжэ нэгэ харанхы гэжэ Монгол арадай аман зохёол юртэмсын гурбада дурдадаг. Хүн номые хэр ехэ уншана түды шэнээгээр сэдьхэжэ, хэр бага уншана харин түды шэнээ сэдьхэхэ шадабаринь муудажа байдаг юм. Хүн номтой харилсахадаа сэбэр нямбай тэрэниие урижа таһалхагүй һайхан сэбэрхэн хэрэглэхэ хэрэгтэй.

Ном хэдышье саарһан болобошье урижа таһалхада баһа ушар бии яагаад гэбэл тэрэ номые зохёохо гэжэ зохёолшонь хэр ехэ ура ухаан хүсэн хүдэлмэри шаардан байжа бэшэһэн энэ хүнэй номые бидэ сайтар хадгалажа сэбэр сэмсэгэр байлгаха хэрэгтэй. Бидэ номые һайн уншабал оюун ухаамнай түды шэнээ хурдан хүгжэнэ. Ном бол юушье диилэжэ гараха тиимэл хүсэн чадалтай зүйл гэж бододог. Намайе ном уншахада толгойдо ехэ олон зүйл орожо ерэдэг. Ном бол бидэндэ агуу ехэ зүйлые үгэжэ шадана. Номые һайн уншажа байха хэрэгтэй ном һайн уншаһанаар бидэ ой тогтоолто һайтай болно. Номтой харилсахадаа урижа таһалхагүй ариг гамтай хэрэглэжэ дээдэлжэ байха ёһотой. Номые гэшгэжэ дээгүүрынь гараха хог шороотой хутгалдуулжа урижа таһалхые хамагай ехээр сээрлэ.




#Article 439: Уралиг (145 words)


Уралиг () — үнэн байдалые уран һайханай аргаар дүрсэлэн гаргаһан бүтээл юм.

Уралигынь мэдрэмжэ гү, али сэдьхэл хүдэлэлые хүндэхэ байдалаар элементүүдые зорюудаар байралуулха ябаса гү, али бүтээгдэхүүн юм. Эндэ хүнэй түрэл бүриин үйлэ ажаллалга, бүтээл, элирхылэлэй хэлбэри, энэнэй дотор хүгжэм, уран зохёол, кино, уран баримал, уран зураг гэхэ мэтэ багтаадаг. Уралигай удхые философиин нэгэн һалбари ухаан болохо гоо зүйгөөр шудалдаг.

Уралигай тодорхойлолто, үнэлгэ XX зуунай эхинһээ илангаяа түбэгтэй боложо ерэһэн. Рихард Воллхайм гурбан хандалгые илган тодорхойлһон.

Монголшууд эртэ сагһаа «уран һайхан» гэһэн хэлэлсээр ерэһэниинь уранаар бүтээн туурбижа һайханиие согсолоон бүтээхэ, уран һайхан зүйлээр нюдэнгөө баясхажа, һонороо мялаан, һэрэжэ мэдэржэ, табан мэдэрхыгээрээ гоо зүйн таашаал хүртэхэ үйлые бүхэлдэнь элирхылһэн удхатай. Харин оршон үедэ энэниие бидэ уралиг гэжэ нэрлэдэг. Уралиг гэдэгынь угтаа монгол хэлэнэй «ура» гэһэн изагуурта «-лиг» дагабариие залгажа үүсхэһэн ура түгэс гэһэн удха бүхы «уралиг» гэһэн үгэ болонхой. Яг лэ тэнгэрилиг, һүрэлиг гэдэгтэй агаар нэгэ.




#Article 440: Эрдэм (136 words)


Эрдэм () — һургууляар һуража болбосорон, дадалга хэшээлээр мэргэжэн һураһан мэдэлгын согсо; мэдэхэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүндэ тодорхой мэргэжэлээр һуража болбосорол эзэмшэһэн түбшэн, мэдэсэ юм.

Мэдэлгэ бол болбосорол дадалга туршалгаар ур шадабариин оложо абаха тодорхой мэдээсэлые һайн мэдэжэ байхыг хэлэнэ. Практикада һэдэбэй хубида ойлгомжотой онолтойгоо нягта холбоотой байха ёһотой. Энэнь далда удхаараа практикада мэргэжэлэй ур шадабар албан ёһоной байна. Философнар мэдэлгые эльгээлтэ гэжэ нэрлэхэ ба алдарта философнар Платон мэдэлгые «этигэлтэйгээр зүб бурууе шүүн тунгааха гэһэн тодорхойлһон». Хэды тиимэ болобошье этэ сагта мэдэлгые маша олон онолоор тайлбарилан тодорхойлһон болобош тэрэ гансаар зүбшөөрөөгүй. Мэдэлгые эзэмшэжэ оложо абаха үйлэ ябасые танин мэдэхэ согсолборинуудынь ухамһарлаха һураха харилсан холбоо нэгэдэл болон ухаан бодолтойнь холбоотой. Мэдэлгые бол хүн түрэлхитэнэй оюун ухаанай багтаамжатай холбоотой гэжэ хэлэжэ болоно. Мэдэлгэ байрашуулха мэдэлгэ байрашуулха гэдэгынь мэдэлгын онсолиг тодорхой байрашал юм. Мэдэлгэеэ хэд хэдэн аргаар үүсхэжэ болоно. 




#Article 441: Үнэн (138 words)


Үнэн () — жэнхэни, бодито байдалда тохирхо, худал ташаа бэшэ байдал юм. 

Үнэн бодито байдал нүхэсэл байдалые дагаһан гэхэ зэргэ олон удхатай. Эндэ баһа жэнхэни шударга байха гү, али стандарт болбол түгэс ниитын хэрэглээндэ ехэбшэлэн үнэншэ байха болон сэдьхэлэй үйлэ ябадал болон зан түлэбтэ элирхылэгдэнэ. Үнэндэ шууд эсэргүү удха бол худал хуурмаг зүйл. Логикоор абажа үзэхэдэ үнэн, зүй ёһоной ээргэ удхань ниидэһэн тиимэ удхатай.

Хэды тиимэшье хэлэн болон үгэнь хүнүүдэй мэдээсэлые нүгөөдөө зөөбэрлэхэ хэрэгсэл болодог. Үнэн гэдэгынь хэлэндэ заабал хадгалан үлдэдэг хэрэгтэй үгэ юм. Шадабхи бололсое тодорхойлоходо шэнжэ тэмдэгүүдһээ харагдана. Үнэниие арга барилаарнь танижа мэдэхэдэ үнэнэй шэнжэ тэмдэг гэжэ томьёологдоно.
Хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн шалгуур байхагүйл бол тэдэниие онол гэжэ үзэнэ. Олон онолнууд болон үнэнэй һанаанууд һурагшад болон гүн ухааншадта одоо болотор мэдхэлзээн хэбээр байна.
Элирһэн болон эзэмшэһэн мэдэлгэ баһа хүсэл эрмэлзэлэл харилсаа холбоо болбол үнэмлэхы дундаһаа али нэгэниинь үнэн.




#Article 442: Далай (542 words)


Далай () — түби газар, хуурай газарнуудые хүреэлжэ дэлхэйн бүмбэрсэгэй гадаргые бүтээжэ бүрхэхэ оршодог уһан дабхарга юм. Далай гэдэгынь Дэлхэйн уһан мандалай үндэһэн хэһэг болохо ехэхэн хэмжээнэй, үндэр дабһатай уһан юм. Ойролсоогоор Дэлхэйн гадаргын 71 % гү, али 361 сая дүрбэлжэн км талмай эзэлнэ. Эна таһаралтагүй үргэлжэлһэн уһан гү, али далайе хэд хэдэн далай, мүн бишыхан тэнгисүүдтэ хубаадаг байна. Далайн талаһаа үлүү хубинь 3,000 метрһээ үлүү гүнтэй, уһанай дабһажалтань 30 — 38 ппт-д (ppt) хэлбэлзэхэ ба дундажаар 35 ппт (3.5 %) байна.

Дэлхэйн далай хэд хэдэн далайһаа бүридэхэ, хоорондоо холбоотой үндэр дабһажалтатай уһанай бэетые бүгэдые нэгэдхэн Дэлхэйн далай гү, али Гадаада далай гэжэ нэрлэнэ. Хоорондоо харисангы сүлөөтэй уһан һолилсоо хэдэг, таһаралтагүй үргэлжэлһэн Дэлхэйн далай гэдэг энэ ойлголтонь далай шудалалай үндэһэн тулгуури ойлголто болоно. Түби, аралнуудай тогтолсоо (ольтирог) зэргэнь Дэлхэйн далайе хубааха үндэһэн шалгуур болоно. Дэлхэйн далайнь Номгон, Атлантын, Энэдхэгэй, Хойто мүльһэн (уг далайе мүн Атлантын далайн нэгэ тэнгис гэжэ тоосодог) ба Урда далай (уг далайе заримдаа Номгон, Атлантын, Энэдхэгэй далайн урда хэһэг гэжэ үзэхэнь бии) гэһэн далайнуудта хубаагдана. Номгон далай ба Атлантын далайе экваторын бүһээр хойто ба урда гэжэ хубаадаг байна. Далайн багабтар хэһэгые тэнгис, булан, тохой гэхэ мэтээр нэрлэнэ. Эхэ газар дээрэ, далайтай холбогдоогүй дабһажалтатай, бага хэмжээнэй уһанай бэенүүд байха ба энэниие тэнгис, нуур гэхэ мэтээр нэрлэнэ (жэшээлбэл, Арал тэнгис, Ехэ дабһата нуур зэргэ). Эдын заримые тэнгис гэжэ нэрлэдэг болобошье үнэндөө дабһата нуур юм.

Далай Дэлхэйн гадаргын ¾-ые бүрихэхэ тула биомандалда ехэ хэмжээгээр нүлөөлнэ. Далайн уһанай ууршалтань шииг эхэ үүсбэри ба уламаар энэнь уларил, һалхинай шэглэлдэ онсогой нүлөөтэй. 3 тухай тэрбум жэлэй урда далайда амидарал бии болоо һэн.

Дэлхэйн далайн эзэлхэ талмайнь 361 сая кв. км, эзэлхүүниинь ойролсоогоор 1.3 тэрбум куб км., дундажа гүниинь 3,790 метр болоно. Далайн тэн хахадһаа үлүүнь 3,000 метрһээ үлүү гүн. Дэлхэйн гадаргын 66%-ые 200 метрһээ үлүү гүнтэй уһан бүтээжэ бүрхэхэ байдаг байна Энэ тоондо Каспиин тэнгис зэргэ далайтай холбогдоогүй тэнгэсүүдые тоосоогүй болоно.

Дэлхэйн уһан мандалай ниитэ массань 1.4 ∙ 1021 киллограмм, Дэлхэйн ниитэ массын 0,023%-ые эзэлнэ. Уһан мандалай 2 % сэбэр уһан болон үлэхэ хэһэгынь дабһатай уһан (диилэнхинь далайн уһан) юм.

Тэнгэриин хүхэ үнгэ далайн уһанда туһаһанһаа далай сэнхир үнгэтэй харагдадаг гэжэ хүнүүд бододог байна. Уһаниинь сайбар сэнхир үнгэтэй болобошье ехэхэн хэмжээнэй уһан байгаа тохёолдолдо уг сэнхир үнгые хараха боломжотой байна. Тэнгэриин үнгэ уһанай үнгэдэ нүлөөлхэ болобошье, гол шалтагаан бэшэ юм. Гол шалтагааниинь уһанай молекул наранай гэрэлэй улаан фотоные шэнгээдэгтэй холбоотой байна.

Уһан сэрэгүүд, далайшад далайн уһан гэрэлтэн туяардагые тэмдэглэн үлдээһэн байдаг. Һүниин сагта энэ үзэгдэл аласһаа тодо ажаглагдана. 2005 ондо эрдэмтэд анха удаа энэ үзэгдэлые гэрэл зурагта буулган абаһан ба энэниие биолюмнесценциин үзэгдэлээр тайлбарилжа байна.

Далайн оёор, уһан доорохи оршоной шудалга хэхэ боломжо оршон үедэ бүридэжэ байна. Далайн хамагай гүн хэһэг Номгон далайн Марианай хотогор юм. Гүниинь 10,923 метр хүрэнэ. Уг хотогорой шудалалые 1951 ондо Англиин Челленджер II хүлэгэйхи хэһэн ба 1960 ондо хоёр хүн жолоодоһон Трести шумбагша (Trieste) хотогорой оёордо хүрэһэн байна.

Далайн оёорой ехэнхи хэһэг шудалагдаагүй, зураглагдаагүй байна. 1995 ондо хэгдэһэн геофизикын хүндын хүсэнэй шудалгын үрэ дүндэ Дэлхэйн далайн 10 км-һээ ехэ гүнтэй хотогорнуудые зураглаһан байна.

Далайн урасхалынь Дэлхэйн уларилда гол нүлөө үзүүлнэ. Далайн уһаниинь дулаан болон хүйтэн агаар, хур тундасые эхэ газарай эрьедэ хүргэнэ. Антарктидын циклтэ урасхалынь хэд хэдэн далайн уһанай урасхалые уулзабари болоно.

Далайн тээбэринь дэлхэйн худалдаанда гол үүргэ гүйсэдхэнэ. Энэһээ гадна далайнь хүнэһэнэй маша томо эхэ булаг юм. Энэнэй нэгэ жэшээнь загаһан агнуурай ажахы болоно.




#Article 443: Тамхи (206 words)


Тамхи () — үнгэ ногоон, набша томо нэгэн зүйл үбһэн ургамалые хатаажа болбосоруулан, хэршэн талхалжа татаха, үнэрлэхэдэ бэлэн болгоһон зүйл юм. Татаха гү, али үнэрлэжэ, зажилжа хэрэглэхэдэ зорюулһан мансууруулха, нүлөөтэй, өөрһөөн хараата байдал үүсхэн донтуулха үйлэшэлгэтэй бодос агуулһан нэгэ түрэлэй хорон юм.

Тамхида 4800 тухай түрэлэй химиин бодос, нэгэдэл байдаг ба энэһээ 250 хорото хабдар бии болголгые нүлөөлдэг туйлай аюултай хорото бодос байдаг ажа. Тамхида байдаг никотин гэһэн бодос донтуулдаг үйлэшэлгэтэй ушарһаа тамхида нэгэ оршохобол тэрэнһээ гараха амаргүй болодог.
Никотиниинь маша хүсэтэй даһал үүсхэдэг хорото бодос.
Ганса нэгээр татажа эхилжэ байгаад бэе махабад тэрэндэ даһажа тамхигүйгээр байжа шадахагүй болгодог.
Донтохо гэдэгынь бэе болон сэдьхэл зүйн хубида ямар нэгэн зүйлһээ хамааралтай болохо, тэрэниие байнга шаардахые хэлэнэ.
Нэгэ шэрхэг сигаретэдэ байгаа никотинай үйлэшэлгэ хүнэй бэедэ 8 саг хүрэтэр байдаг ба үйлэшэлгэнь дууһабал хүнэй бэе, сэдьхэл тэрэнэйгээ үгылжэ тамхи татахаһаа аргагүй байдалда хүргэдэг ушарһаа хүсэһэн үедээ амархан хаяжа болодоггүйн шалтагааниинь болодог.
Шухам энэл бодос тамхи үйлэдбэрилэгшэд, наймаашадай ашаг олохо ганса зэбсэгынь болодог.

XIX зууные хүрэтэр хамарай тамхи, набшан тамхи, дүнсэ тамхи онсогой байра һуури эзэлһээр байба.

Россиин дундажа нэгэ хүндэ жэлдэ татадаг тамхинай тоогоор дэлхэйн долоодохи шанһаанда орожо байна. Энэ үзүүлэлтын лидер Греци байна (жэлдэ нэгэ хүндэ 3000 үлүү сигаретэ). Гэһэншье 2012 оной һүүлээр Росси дэлхэйн гурбадахи томо заха байна..




#Article 444: Тэнгис (102 words)


Тэнгис () — дэлхэйн далайһаа эхэ газараар юмуу уһан доорохи үндэрлигөөр тусгаарлагдаһан уһан, саг уларилай горимоор илгагддаг ехэ уһан.
Тэнгис гэдэгынь эхэ газарай ойролсоохо далайн уһанай томохон согсо хэһэгые хэлэдэг. Далай, тэнгисэй уһаниинь дабһатай байдаг ушар эхэ газарай томохон дабһатай нуурнуудые мүн тэнгис гэжэ нэрлэжэ ерэһэн уламжалалтай.

Олон Уласай Уһазүйн байгуулга (International Hydrographic Organization, IHO) тэнгис, нуур зэргые тодорхойлжо, ангилдаг болоод одоо мүрдэжэ бай тодорхойлолто, ангилалые Special publication S-23, , 3rd edition, 1953-һээ үзэжэ болоно. Энэ тобхимолынь гурбадахи хэблэл болоод 4 дэхи хэблэлэй нооргые 1986 ондо бэлэн болгоһон болобошье, зарим нэгэ нэршэл дээрэ һанал нэгдээгүй тула хэблээгүй байна (жэшээнь, Япон тэнгисэй нэрэ).




#Article 445: Нуур (102 words)


Нуур () — гэдэгынь далайтай холбодоггүй, далайһаа холо оршохо, бүхэлдээ газараар хүреэлэгдэһэн ехэ уһан юм. Нуур янза бүриин хэлбэритэй, дабһатай, дабһагүй уһата (тунгалаг) гэхэ хоёр хэлбэритэй болоод сөөрэмһөө томо болон гүн байдагаараа илгаатай юм. Нуур хуурай газараар хүреэлэгдэһэн ехэ хэмжээнэй тогтомол уһан; багахан хэмжээнэй тогтомол уһан юм. 

Нуурнуудынь ехэбшэлэн уулархаг нютагта, хабсалда тогтоһон хэлбэритэй байдаг гү, али эхэ газарай нам доро газарнуудта голнуудаар тэжээгдэн бии болгодог. Дэлхэй дээрэхи ехэнхи нуур һүүлшын Мүльһэн галабай дараа уһа татаралтын гуунһаа шалтагаалан бии болгоһон байдаг.

Дэлхэйдэ олон нуур байха болобошье зарим дурдууштай нуурнуудые доро тайлбарилбал:

Нуурай ниитэ талмай дэлхэйн гадаргын 1,8 %-тай тэнсэнэ (ойролсоогоор 2,7 сая км²).




#Article 446: Дабһан (116 words)


Дабһан () — химиин нэгэдэлэй нэгэ анги, ионой бүтэсэтэй кристаллтай бодосууд; хүшэлэй найрлагада байха уһантүрэгшын атомые металлайхиһаа бүрин ба хэһэгшэлэн халаһан химиин нэгэдэл, нэгэн түрэлэй бодос юм.

Хоолой дабһан хүнэһэнэй зүйл амталхада хэрэглэдэг, шорбог гашуун амта бүхы сагаан, бор үнгэтэй кристаллтай бодос.
Дабһаниинь хоол хүнэһэнэй амта нэмэгдүүлхэ бусад бүхы амталагшаһаа хабигүй ехэ хэмжээтэй хэрэглэгдэдэг. Амталагшын дотор юрэдын хоолой дабһан онсогой байр эзэлнэ. Мүн зарим хүнһые консервировалжа хадагалхын тулада ехэ хэмжээнэй дабһаар дабһалдаг. Хүн плазма ба эсэй гаднахи шэнгэндээ натриин болон хлорой ионой амин шухала шаардалгатай концентрациие барижа байхын тулада тэдэниие тодорхой хэмжээнэй хоолой дабһан хэлбэреэр гаднаһаа абажа байдаг.

Хүн хоногто 5 г NaCl-ые гаднаһаа абаха шаардалгатай. Энэ хэмжээһээ үлүүдэхи абаһаа элүүр мэндэдэ хоротой нүлөө үзүүлжэ болоно.




#Article 447: Бал (296 words)


Зүгын бал () — сэсэгэй шүүһээр зүгын болбосоруулха шэхэр амтатай нидхагар зүйл; зүгы сэсэгэй балые суглуулан, үүрэндээ хадагалан бии болгодог шэхэрлиг хүнэһэнэй зүйл юм.

Зүгынүүд сэсэгһээ суглуулһан балые бэедээ шэлжүүлэн ферментировуулжа задалан үүрэндээ хадагалдаг. Зүгын үүрэниинь 35℃ температуратай байдаг болоод ажалшан зүгынүүд үүрэн доторхи агаарые үргэлжэ һолижо сэбэршүүлжэ байдаг тула уһаниинь ууршажа, шэхэрлигэй хэмжээ 80%-да хүрэнэ. Найрлагадань глюкозо, фруктозоһоо гадна янза бүриин витамин, минерал, аминохүшэлнүүд агуулагдадаг. 1 кгнь 2940 ккал хүрэхэ тун үндэр элшэлгэтэй.

Зүгын бал бага температурада кристаллизировална. Энэ кристаллизировалһан хэһэгынь глюкоза, кристаллизировалаагүй үлэһэн хэһэгынь фруктоза байдаг. Халаахада бусажа анханай байдалдаа ородог болоод шанарынь алдагдадаггүй.

Зүгын бал удаан хадагалха боломжотой. Египетдэ пирамидые малтажа байһан америкын архелеог T.M. Дэвис 3300 жэлэй үмэнэхи зүгын бал хадагалааһатай шэл һаба олоһониинь доторхи зүгын бал шанараа огто алдаагүй байһаниинь тэмдэглэгдэн үлдээ һэн.

Зүгын балда ботулинус гэхээ нянгай үрэ хүбэрэл агуулагдаха тохёолдол бии. Гэхэдээ зүгын бал дотор байхадаа ургажа үржэн хоро хүнөөл тариха аюулгүй, хүнэй бэедэ ороһон хойноошье ургажа үржэхэ шадабаригүй гэгддэг. Харин хоол болбосоруулха эрхэтэниинь бүрин хүгжэж амжаагүй нэгэ хүрэтэрхи наһанай хүүгэдтэ зүгын бал үгэжэ болохогүй.

Хүнэһэндэ хамагай үргэн хэрэглэдэг.
Талха болон халуун тортдо түрхэжэ эдихэһээ гадна бисалаг, һүн, тараг зэргэ һүн бүтээгдэхүүнтэй холижо хэрэглэхэнь бии.

Кофе болон байхауу сай зэргэ унданда элһэн шэхэрэй орондо хэрэглэнэ. Зүгын балые бүридүүлэгшэ гол бодосынь фруктоза гү, али жэмэсэй шэхэр болоод энэнь бага температурада шэхэрлиг амтань һайн мэдэрэгдэхэ болобошье үндэртэ температурада шэхэрлиг амтаяа алдана. Иимэһээ халуун бүлеэн зүйлтэй холиходо хэмжээень хэтэрүүлхэ магадлалтай.

Байхауу сайда зүгын бал хэбэл үнгэнь харалдаг. Энэнь байхауу сайда агуулагдадаг таннин гэхэ бодос зүгын балда агуулагдаха түмэртэй урбалда ороһонһоо шалтагаална.

Зүгын балые хүнэһэнһээ гадна эмшэлгын зорюулалтаар хэрэглэдэг.

Мүн бага зэргэ шэнгэлээд, эһэгэжэ зүгын балай архи (, ) хэдэг.

Зүгын үүрэнһээ балыень абаһанай дараа үлэхэ лабаар лаа, будаг зэргэ зүйл хэдэг.

Зүгын бал сэсэгэй түрэлһөө хамааржа амта, үнгэ, үнэр, найрлагань илгаатай байдаг.




#Article 448: Абяан (105 words)


Абяан () — гэдэг ямар нэгэн оршондо (ехэбшэлэн агаарта) тархадаг долгин юм. Амплитуда ба долгиной хэлбэлзэлэй хурдан (хэлбэлзэлэй спектр) хоёроор ехэбхэлэн хэмжэдэг. 
Амплитуда гэдэгынь тухайн абяанай шанга шууд нүлөөлдэг.
Долгиной хэлбэлзэлэй хурданиинь тахайн абяанай нарин үнгэ нам үнгэ гэжэ илгахада нүлөөлдэг.

Абяаниие байгаалиин ба хэмэл гэжэ хоёр анги хубаажа үзэжэ болоно. Байгаалиин абяа хада саг хусанай турша байнга хубилагдажа байдаг. Харин хэмэл абяа бол статик шанартай байдаг. Жэшээнь Saw гү, али хюрөө хэлбэриин, Sine гү, али синус, triangle гү, али гурбалжан хэлбэриин долгинуудые үндэһэн хэлбэреэр ашаглаха, болбол холихо зэргээр үндэһэн абяанаа гаргажа абадаг.  

Хүнэй шэхэн 20 герцһээ 20 000 герцын (20 килогерц) хоорондо шагнаха боломжотой.




#Article 449: Бэшхүүр (411 words)


Бэшхүүр () — хүнды сэхэ хэлбэритэй лимбэ зэргые хэрэглэн үлеэжэ дуугаргаха хүгжэмэй зэмсэг юм.

Бэшхүүрые Росси, Беларусь, Украинада дудка, Азербайджанда balaban гү, али düdük, Хойто Кавзаз, Узбекистан, Гүржидэ дудук, Хитад guan (), Түрэгтэ mey, Япондо hichiriki () гэжэ нэрлэдэг байна.

Бэшхүүрые эртэ үеһөө шажанай зан үйлэ, сүм хиидэй хурал номдо үргэн хэрэглэжэ байгаа. Энэ зэмсэг болбаа хотонгоос гаралтай болоод хожом Хитад улас хэрэглэн, Тан уласай үедэ гадаада бии болгоһон аймагай хүгжэмдэ оролсуулан хэрэглэжэ байһан, тэрэнһээ хойшо Сүн улас уламжалан хэрэглэжэ байһан ушар Сүн уласһаа Ехэ Монгол Улас хүгжэмдөө оролсуулан хэрэглэжэ байгаа. Энэ зэмсэгынь хулаһан хонгёон дээрэ 3 нүхэтэй, амһарыень алтаар үйлдэһэн болоод амһарынь дэрбэгэр, дээдэ үзүүртэнь нарисажа биибээр үлеэнэ. Энэһээ өөр нэгэ зүйлэн бэшхүүр байһаниинь хонгёое модоор үйлдэһэн ба бэень охор, нюур талада 7 нүхэтэй, ара таладаа нэгэ нүхэтэй, зүүн талын хажуу доро нэгэ нүхэтэй, дээдэ үзүүртэ хэрээһэн үгы байна. Мүнөөнэй сүмэ дуган, хэрэглэжэ байдаг зэмсэг мүн гэжэ. Монгол бэшхүүрынь 6 нүхэтэй, нүхэн бүринь нэгэ даруул гү, али нэг эгшэг ажа.

Гандан Тэгчэнлин хиидтэ «Тунгалаг эхэ» гэдэг дуунай ая байха болоод бэшхүүрээр хүгжэмдэхэдэ зорюулһан 6 шугамтай, 6 хуруунай, 6 даруулын хүдэлөөниие (2 гарай 3, 3 хургаар) хүгжэмдэхэ байдалаарынь зурааһата нотоор тэмдэглэһэн байна. Уг бэшхүүрынь европынхи бэшхүүрэй гарай барилһаа өөр баруун гарын барилынь дээдэ таладаа байгаа. Энэ зэмсэгые эртэ үеһөө гуули, зэд, модоор урладаг байһанай дээрэ элдэб нүлөөһөө хамгаалжа түмэр зэдые муудхахагүйн тулада 8 үнэртэнээр арюулан тусхай даабуу, торгомсог эдлэлдэ боожо хадагалдаг байгаа. Эндэ: зади, хаши гүргэм, зандан, агар, габар, эдээр хүгжэмэй аялгуу, шанар хэрэглэхэдэнь нүлөөтэй байгаа һэн. Бэшхүүрые 1960 ондо хүгжэм уралигша, түрын шагналтан Д. Индрээ анха гууляар эхэ загбар гаргажа найрал хүгжэмэй хүгэндэ зохисуулан үйлдээ һэн. Дараань 1964 ондо баяжуулһан бэшхүүриые хэһэн. Эндэ: 6 эгшэгые 12 болгожо бага наймасын (октавын) си бемольһоо дээшэ 2 наймаса үлүү багтаамжатай болгожо, улас хубисхалай 40 жэлйэ ойн сэнгүүнэй арадай найрал хүгжэмэй бүрэлдүүндэ оруулаа һэн. Энэһээ хойшо 5 жэлэй дараа хүгжэмэй зохёолшодой шаардалгаар уг загбарай дахуу даруул нэмэжэ, хүгые тохируулан бага наймасын си бемольһоо 2 наймаса үлүү (12 эгшэгтэ) хахад шаталалаар эгшэглэхээр хубилгаһаниинь монгол арадай, һунгадаг болон оршон үеын хүгжэмэй зохёолшодой бүтээлһөө хүгжэмдэхэ үргэн боломжые нээжэ үгэһэн юм.

Монголшууд үндэһэнэй найрал хүгжэмые баяжуулха зорилгоор 1960 ондо анха бишыхан бэшхүүрые абажа загбар шэнээр гарган абяа хүгжэмдэхэ боломжогүй 6 эгшэгые, 13 бүтэн (тон) болгожо бага наймасын си бемольһоо хоёр наймаса бүтэн шаталал (тон) эгшэглэхэ болгоо һэн. Арадай хубисхалай 40 жэлэй ойн сэнгүүнэй үндэһэний найрал анха эгшэглүүлээ һэн. Энэһээ 5 жэлэй дараа дахин баяжуулжа хоёр наймаса хахад шаталалаар эгшэглэхэ сараатай болгоһоноор үндэһэнэй болон һунгадаг хүгжэмдэхэ бүрин боломжотой болоо һэн.




#Article 450: Япон хэлэн (699 words)


Япон хэлэн (японоор , нихонго, nihongo) — Япон Улас болон япон хэлээр хэлэлсэгшэ арад түмэнэй хэлэн юм. Японой хуулида «албан ёһоной хэлэн» гэжэ зааһан байдаг болоод албан хэрэгые уг хэлээр хүтэлжэ, болбосоролой һалбарида албан ёһоор «уласай хэлэн» () гэжэ заадаг.

Ниитэ дуугарагшадай тооной хубидаа тодорхой тоосоо байхагүй болобошье, Япон Уласай харьяатад мүн Япон Уласһаа өөр нютагта амидардаг японшууд, Япон (Ямато) угсаанай хүн гээд тоособол 130 саяһаа үлүү дуугарагшатай гэжэ үзэдэг. Ниитэ дуугарагшадай тоогоор дэлхэйдэ 10-р байрада жагсаха хэлэн ажа. Япондо түрэжэ хүмүүжүүлэгдэһэн хүндэ Япон хэлэниинь тэдэнэй түрэлхи хэлэн болодог.

Хэһэг эрдэмтэд үгүүлбэри зүй, дуудалга зэргые харгалзан үзэжэ Алтай изагуурай хэлэндэ хамааруулдаг болобошье өөр эрдэмтэд онолой шатада ябаа Фүюү хэлэнэй изагуур, Японик хэлэнэй изагуурта хамаарна гэжэ үзэдэг (эдэ албан ёһоной бэшэ юм).

Япон хэлэниие Япон уласта албан ёһоор хэрэглэнэ. Японһоо бусад уласта, гол түлэб Түб Америкэ болон Урда Америкын уласууд, АНУ-ай Гавайн можо уласай зэргэ улас руу японхид олоноороо нүүһэнээр тухайн бүһэ нютагуудта хэрэглэгдэхэ болоһон абажа гурба ба дүрбэдүгээр үеһөө түрэлхи эхэ хэлэеэ мартахань ехэдхэһэн байна. Мүн Японой Эзэнтэ Уласай эрхэ мэдэл доро харьяалагдан байһан Солонгосын хахад арал, Тайвань, Манжа Улас гү, али БНХАУ-ай Манжууриин нютаг, Сахалин зэргэ газарнуудта япон хэлэниие эзэмшэһэн эргэд мүнөө хүрэтэр япон хэлэниие хэрэглэһээр байна.

Дэлхэйн олон уласта япон хэлэниие һуралсагшад ехэдхэхэ хандалгатай байгаа болоод Урда Солонгос уласта ойролсоогоор 96,000 хүн, Индонези уласта ойролсоогоор 72,000 хүн. Зүүн Ази болон Зүүн Урда Азида һуралсагша хүнүүдэй тоо ниитэ хүнүүдэй 8 хубиие эзэлжэ байна. Япон хэлэнэй болбосорол олгодог 128 улас, 8 бүһэ нютаг байна.

Япон хэлэнэй абяалбари зүйн хубида 「っ」, 「ん」 хоёр абяаниие хаһаад аялгаар амилдаг үень дуудалгын хубида шанга дуудагдадаг. Мүн хэлэнэй үргэлтэнь шанга, нам гэһэн хоёр түрэлдэ хубаагдана.

Үгүүлбэри зүйн хубида алтай изагуурай хэлэнүүдтэй эжэл «Үгүүлэгдэхүүн+Тусагдахуун+Үгүүлэхүүн» гэһэн бүтэсэтэй. Хүндэдхэлэй үгэ хэлэлгэ хэрэглэхэ үедэ үгүүлбэриин бүтэсэ хубилагдахагүй болоод үгүүлбэридэ орожо бай нэрэ үгэ болон үйлэ үгэ тогтоһон албан ёһоной хүндэдхэлэй үгээр һолигдодог.

Үгын саниинь ямато үгэ гү, али уугуул япон үгэһөө гадна хитад хэлээр дамжан орожо ерэһэн канго гү, али хитад үгэ үсөөнгүй. XX-р зуунай һүүлшэһөө баруун зүгэй хэлэнүүдһээ маша ехэ хари үгэ орожо ерэһэн болоод одоошье нэмэгдэхэ хандалгатай байна.

Япон хэлэниинь бүһэ нютагһаа шалтагаалан маша олон аялгуунуудта хубаагдана. Дунда зуунай үедэ Киото аялгуу бүхы японой гол аялгуу байһан бол дунда зуунай һүүлһөө Эдо аялгуунай байра һуури нэмэгдэһэн байна. Мэйдзиин ехэ хубисхалай орьёл үедэ оршон сагай япон хэлэниинь Токио уулаар түблэрһэн аялгуунда һуурилһанаар мүнөөнэй стандарт баримжаа аялгуунь бии болоһон байна.

Бэшэгэй хэлые тэмдэглэхэ хэрэглэгдэхүүниинь ханза үзэг (; Япон ханза үзэгые багтаана. Он дуудалга болон Күн дуудалгаар хэрэглэнэ), хирагана (ひらがな гү, али ) ба катакана (カタカナ гү, али ) үзэг болоод япон хэлэнэй гол бэшэг үзэг болодог. Эдэ гурбан түрэлэй үзэгые ниилүүлэн бэшэгэй хэлэеэ тэмдэглэнэ. Япон бэшэгээп дээрэһээ доошоо, зүүнһөө баруун тиишэ бэшэхэ боломжотой. Энэһээ гадна лата үзэг (японоор ローマ字, ромадзи), грек үзэгые (анагаахын һалбарида) үргэн бэшэ болобошье ябасуу хүреэнэй дунда хэрэглэһээр байна.

Япон хэлэнэй абяа үзэгэй дуудалга англи, ород хэлэн шэнги монголшууд дуудахада түбэгтэй дуудалга барагтай үгы байна нэгэ һайн талатай. Буряад хэлэнэй дуудалгатай тун адлиханиинь баһа хэлэн һурах дабуу тала болодог.

Япон үзэгэй баһа нэгэ онсолиг гэбэл хашалган бүри арадаа аялгантай дуудагдадаг. Жэшээнь, үзэг гэжэ үгы байна ташье юмуу тэшье юмуу арадаа аялгантайгаар хэрэглэдэг. 「あ」, 「い」, 「う」, 「え」, 「お」 гэһэн 5 үндэһэн аялгантай. Тойота (トヨタ), Мицубиси (), Сузуки (スズキ), Тосиба () гээд бидэнэй мэдэдэг япон нэрэнүүд хүрэтэр бүхы хашалганиинь арадаа нэгэ аялгантай байна. Тэгэхээр тойота гэдэгые то-йо-та (とよた) гээд 3 үзэгээр бэшэнэ гэһэн үгэ. Мүн адли ми-цу-би-си (みつぶし), су-зу-ки (すずき) гэжэ бэшэнэ. Тэгэбэл «хонда»-гай «н» үзэг арадаа аялгангүй байна гэжэ магадгүй. Япон хэлэндэ арадаа аялган абадаггүй дан үзэг гансахан «н» (ん) юм. Хо-н-да гү, али ほんだ гэжэ бэшэгдэнэ.

Япон хэлэнэй үгүүлбэриин бүридэл буряад хэлэтэй дүтэрхы байдаг гэжэ хэлэжэ байна ха юм.

Үгүүлбэринь нэрэ үгэ, тооной нэрэ, тэмдэг нэрээр түгэсэжэ байбал үгүүлбэриие です (дэс) гэжэ түгэсхэнэ (ө/х үйлэ үгээр түгэсөөгүй байбал). Иимэ хэлбэриин үгүүлбэринь мүнөө сагай байнга дабтагдадаг, мүн ерээдүй сагай удхые элирхылнэ.

は (ха) дангаараа байбал нэрлэхын тиин илгалын нүхэсэл болохо болоод энэ нүхэсэлдэ ва гэжэ дуудаха ёһотой юм байна. Жээшэ:

Дээрэхи үгүүлбэриие үгыдхэһэн хэлбэридэ оруулбал では ありません (дэва аримасэн) гэжэ үгүүлбэриие түгэсхэхэ ба «бэшэ» гэһэн удхатай. Жэшээ: 

Дээрэхи үгүүлбэриие асууха хэлбэридэ оруулбал үгүүлбэриие ですか (дэска) гэжэ түгэсхэнэ.

さん (сан) гэжэ япон хэлэндэ өөрһөөн бусад хүниие юрэнхыдөө さん (сан) гэжэ хүндэдхэн дуудана.

Харьяалхын тиин илгал の (но) нүхэсэл.




#Article 451: Солонгос хэлэн (176 words)


Солонгос хэлэн — солонгос үндэһэтэнэй түрэлхи эхэ хэлэн болоод уг хэлэниие Солонгосой хахад аралда оршохо Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас, Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Солонгос Арадай Улас болон БНХАУ-ай Гирин аймгийн Яньбянь-Солонгос үндэһэтэнэй автономито тойрог (саашада Яньбянь) болон Чан Бай Солонгос үндэһэтэнэй автономито шяньда албан ёһоор хэрэглэнэ.

Урда Солонгосой засагай газар албан ёһоор «хангуго» (, 韓國語) гү, али «хангугмаль» (, 韓國말) нэрлэжэ байгаад Хойто Солонгос уласта «чосоно» (, 朝鮮語) гү, али «чосонмаль» (, 朝鮮말) гэжэ нэрлэнэ.

Дэлхэй даяар 75 сая үлүү дуугарагшад гэһэн шудалга бии болоод 71 сая үлүү дуугарагшадынь Солонгосой хахад аралда ажа түрэжэ байна. Солонгосой хахад аралһаа бусад газарта гү, али БНХАУ (гол түлэб Яньбянь) болон хуушанай Зүблэлтэ Холбоо уласай (гол түлэб Сахалин, Узбекистан, Казахстан) амидаржа байдаг Солонгос үндэһэтэн, солонгос угсаатай хүн зон уг хэлээр дуугаржа байна. 

Үгүүлбэри зүйн хубида алтай изагуурай хэлэнүүдтэй адли SOV бүридэлтэй. Хэлэ шэнжэлэлэй хубида залгамал хэлэн юм. 

Түүхэдээ япон болон вьетнам хэлэнэй адли ханза үзэг (, 漢字) хэрэглэжэ байһан болоод хитад хэлэнһээ орожо ерэһэн хари үгэ үгэсэй сангай нэлээдгүй хубиие эзэлнэ. Оршон үедэ хангыль гү, али солонгос үзэгые үдэр тутамдаа хэрэглэжэ байна.




#Article 452: Солонгосой хахад арал (113 words)


Солонгосой хахад арал бол зүүн талаараа Япон тэнгис, урда талаараа Солонгосой хоолой, баруун талаараа Шара тэнгистэ тулаһан Ази түбиин дурнада захада оршодог хахад арал юм. Эндэ Солонгос орон гү, али Урда Солонгос, Хойто Солонгос хоёр оршодог.

Солонгосой хахад арал утань 200-300 км, үргэниинь 1000-1100 км һунажа 220.8 мянган дүрбэлжэн км талмай эзэлнэ. Хахад аралай зүүн тала уулархаг, хүн зон үсөөн. Тэндэ Тэбэг уула зэргэ уулын нюрган, Кымгансан зэргэ туристнарай орон бии. Баруун тала нам дооро, хүн зон шэгүү һуудаг болоод Сеул, Пёнъян, Инчон мэтын томохон хото, Ханган, Тэдонган зэргэ гол мүрэн байдаг.

I һарада температура −20 °C-һоо +4 °C хэм, VII һарада 24 °C-һээ 26 °C хэм байдаг. Жэлэй шииг хэмжээ 1500 мм.




#Article 453: Нью-Мексико (147 words)


Нью-Мексико() — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун урда, баруун хэһэгтэ оршохо можо улас юм. Уулын можо уласуудай нэгэдэ тоосогдодог. Хүн зоной нягташалынь 6.27/км² болоод АНУ-ай зургаадахи хүн зон һиирэг һуурижаһан можо улас болоно.

Унаган америкынхид хэдэн зуунай турша нютаглажа ерэһэн тус нютаг мүн Испаниин эзэнтэ гүрэнэй Шэнэ Испани дэд хаанлиг, Мексикын нэгэ хэһэг байгаад Америкын Нэгэдэһэн Уласай нютаг дэбисхэр боложо, уламаар можо уласай зэргэлэлтэй болоо һэн. АНУ-ай можо уласууд дунда Нью-Мексико Испаниин колонизацилагшад болон Латин Америкын шэлжэн һуурижагшадай удам буюу испанигуудай эзэлхэ хуби эгээн үндэр можо улас юм. Мүн унаган америкынхидай эзэлхэ хубяар Аляска, Оклахомагай дараа гурбадугаарта, тоогоор Калифорни, Оклахома, Аризона, Техасай дараа табадугаарта ородог. Можо уласай нютагта дэбисхэртэ нютаглаха унаган эрхэтэдынь голшолон Навахо, Пуэблошууд байдаг. Иимэ тус можо уласынь хүн зон зүй, соёлой хубида испаниинхи, унаган америкынхидай хүсэтэй нүлөөлэл доро оршодог онсолигтой юм. Нью-Мексикын далбаанда Испани, Зиашуудай тэмдэглэхэ улаан, алталиг үнгэ, унаган америкынхидай шүтэдэг наран ороһон байдаг.




#Article 454: Оклахома (290 words)


Оклахома (, черокяар ᎣᎦᎳᎰᎹ) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. 2007 оной тоосоогоор 3,617,316 оршон һуугшадтай, 177,847 км² нютаг дэбисхэртэй байһан Оклахома можо уласынь хүн зоноороо 28-д, газар нютагаараа 20-д ородог. Можо уласай нэрэнь Чоктоо хэлэнэй okla ба humma гү, али «улаан хүнүүд» гэһэн үгэһөө гаралтай болоод албан бусаар Дарыхан можо улас нэрээрээ нэрлэдэг. 1907 оной арбаннэгэдүгээр һарын 16-нда улаан арһатанай нютаг дэбисхэрһээ бии болгоһон Оклахома можо уласынь холбоондо нэгэдэһэн 46-дахи можо улас болоһон. Ниислэл болоод эгээн томо хотонь Оклахома-сити юм.

Байгаалиин хии, газарай тоһон, хүнэһэнэй бүтээгдэхүүнэй томо үйлэдбэрилэгшын нэгэ Оклахомань ниидхэ, эршэм хүсэн, сахилгаан холбоо, биотехнологиин һалбари дээрэ тулгуурилһан эдэй засагтай. АНУ-ай эгээн хурдан ургажа нэмэгдэжэ бай эдэй засагтай тус можо улас нэгэ хүндэ ногдохо оролгын дэбжэлтэ болон дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй дэбжэлтээр дээгүүр байрада ородог. Оклахома-сити болон Тулза Оклахомагай эдэй засагай гол түбүүдэй үүргэ гүйсэдхэдэг ба можо уласай ниитэ хүн зоной 60 оршом хубинь эдэ хотын метрополитан бүһэдэ оршон һуудаг. Тус можо улас эдэй засаг, элүүр мэндын һалбарида холимог үзүүлэлтэтэй болоод эгээн томо ехэ һургуулинуудынь Америкын ехэ һургуулинуудай лигэдэ оролсодог.

Оклахомагай нютагай ехэнхи хэһэгынь намхан нуурнууд, тала нютагта хамаарха болоод, зүүн талаараа ой модотой. Тус можо уласай нютаг дэбисхэрэй ехэнхинь хатуу шэрүүн уларилтай АНУ-ай Ехэ Тала болон Дотоодо Үндэрлиг газарта оршодог. Хүн зониинь германшууд, ирландшууд, англишууд, унаган америкынхидһаа гаралтай болоод унаган америкынхидын ниитэ 25 хэлэн аялгуугаар хэлэдэг алишье можо уластай харисуулһан олон юм. Тус можо улас Америкын соёлой гурбан гол бүһын уулзабарида оршодог ба үүгээр мал туубариин зам дайража үнгэрдэг байгаа. Тэрэ энэ нютагта урда һуурижагшад ерэжэ һуурижажа байһан болоод унаган америкынхидта зорюулжа засагай газарһаа онооһон нютаг дэбисхэр багтадаг юм. Христианствын евангелис урасхал библиин бүһэ тус можо уласые улас түрын хубида эгээн консерватив можо уласуудай нэгэ болгоһон болобошье Арадшалһан намда олонхи һунгагшад бүридхүүлһэн байдаг ажа.




#Article 455: Оһайо (110 words)


Оһайо () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Ехэ нуурнуудай бүһэ нютагта багтадаг Оһайо можо улас он удаан жэл Хойто Америкын соёл, газар зүйн уулзабари сэгэ байһаар ерээ һэн. Европынхид анха ерэхэ үедэ болон тэрэнэй дараагаар Оһайогой мүнөө үдэрэй нютаг дэбисхэртэ нютаглажа байһан унаган америкынхид Шауни, Ирокез, Майами, Вайандот омогойхид ороно. 1700-аад онһоо эхилэн тус нютагта Шэнэ Англи, Дунда Атлантын можо уласууд, Аппалача, Дээдэ Урдаһаа ерэһэн хүнүүд һуурижаха болоо.

Оһайо Баруун Хойто захирамжын дахуу Холбоондо нэгэдэһэн түрүүшын можо улас болоһон. Тус можо уласай шуудангын тобшолол OH болоод уламжлалта тобшололынь O юм. Оһайогой унаган эрхэтэдые Оһайошууд гэхэ гү, али бакай гэжэ Aesculus glabra гэдэг модоной нэрээр нэрлэдэг.




#Article 456: Род-Айленд (163 words)


Род-Айленд (), албан ёсоор Род-Айленд ба Провиденс Плантациин можо улас () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Зүүн Хойто хэһэгэй Шэнэ Англиин бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Тус можо улас нютаг дэбисхэрээр АНУ-ай эгээн жэжэхэн можо улас. Род-Айленд баруун талаараа Коннектикут, хойто болон зүүн талаараа Массачусеттс, баруун урда талаараа далайгаар Нью-Йорк можо уласуудтай тус тус хилэлдэг.

Тус можо уласые Род-Айленд гэжэ нэрлэхэнь түгээмэл болобошье, нютаг дэбисхэрэй ехэнхинь Хойто Америкын эхэ түби газарта оршодог. Провиденсын Плантаци гэжэ эхэ газарые хэлэжэ байбал, Род-Айленд гэһэн нэрэнь Акиднек аралай албан ёһоной нэрэ юм (одоо Ньюпорт, Миддлтаун, Портсмут хотуудһаа бүридэнэ).

Туйлбаритай тусгаар тогтонолой түүхэтэй Род-Айленд Америкын түрүүшын арбангурбан колониһоо эгээн түрүүндэ Британиин ноёрхолһоо тусгаар тогтоноһоноо тунхаглаһан болон АНУ-ай Үндэһэн хуулиие эгээн һүүлдэ зүбшөөрһэн юм.

Род-Айлендын эхэ газарай нютаг дэбисхэрэй арбанай нэгэ оршом хуби дабһатай уһаар бүрихэгдэһэн болоод можо уласай алишье хэһэг уһанай захаһаа автомашинаар гушан минутаһаа үлүү ябахааргүй газар оршодог тула «Далайн можо улас» гэһэн нэрые албан ёһоор абаһан болобошье уридынь «Бишыхан Роуди» гэжэ олон жэл хосолдог байгаа һэн.




#Article 457: Техас (227 words)


Техас () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Урда хэһэгтэ оршодог АНУ-ай можо улас болоод Үншэн одоной можо улас гэжэ нэрэтэй. Ниислэлынь Остин хото. Техас нютаг дэбисхэр, хүн зоноороо АНУ-ай можо уласууд дундаа хоёрто ородог. Ниитэ 696,241 км2 нютаг дэбисхэртэй, 23.9 сая хүн зонтой. можо уласай эгээн томо хотонь Хьюстон. Даллас-Форт Вөрт-Арлингтон Техасын эгээн томо метрополитан бүһэ болоод АНУ-да дүрбэдэ ородог.

Дурна зүгһөө баруун зүгтэ аялхада Техасай газар ороной байдал Гүн Урдаһаа Баруун Урдын сүл болон аажуухан хубирха болоод нараһан ойһоо эхилээд сарсан заримдаг ой, тала нютаг, тэгһэнээ эсэстэнь Биг Бэндын сүл гаража ерэнэ. Техасай энэ үргэн уудам тала нютагһаа «Техаста юм бүхэн томо байдаг» гэһэн хэлэсэ үгэ гаража ерэһэн. Удаан хугасаанда Америкын үхэрэй ажахын түб боложо ерэһэн түүхээрээ Техас дэлхэйн ехэхэн хэһэгтэ ковбойн дүрэ түрэхөөр танигдадаг бэлэй.

Техас түүхэ, соёлой хубида Америкын Урдын ойро холбоотой. Гэхыдээ Испани, Мексикын харьяанда байһан түүхэтэй тула Техасые Баруун Урдын можо улас гэжэ ангилжа баһа болоно. Оршон һуугшадынь эдэ ангилалые хүлеэн зүбшөөрхын зэргэсээ олон хүн тусгаар Техасай онсо сарай бүһын шошгонуудһаа дээгүүр табигдаха ёһотой гэжэ үзэдэг.

Испани Техасые эзэмшэһэн түрүүшын Европын улас болоһон. Дараань 1836 ондо тусгаар тогтониһон Бүгэдэ Найрамдаха Техас Улас байгуулагдаха хүрэтэр тус газар нютаг Мексикын бүрилдэхүүндэ бэлэй. 1845 ондо тус улас АНУ-ай 28-дахи можо улас болоод нэгэдэжэ оробо. Техас иимэ АНУ-да нэгэдэһэниинь 1846 ондо Мексика-Америкын дайн дэгдэхэдэ хүргэһэн үйлэ ябадалай нэгэ байһан болоод уламаар Америкын эрхэтэнэй дайн дэгдэхэдэ хүрэһэн юм.




#Article 458: Урда Дакота (228 words)


Урда Дакота () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Энэ можо уласые Лакота, Дакота (Сиу) гэһэн унаган америкынхидай омогой нэрээр нэрлэбэ. Урда Дакота 1889 оной арбаннэгэдүгээр һарын 2-ндо Холбоондо нэгэдэһэн. (Хойто Дакота зэргэ нэгэдэһэн.) можо уласай түбдэ оршохо Пьер хото можо уласай ниислэл болоод 150000 хүн зонтой Сиу-Фоллз можо уласайхи эгээн томо хото юм.

АНУ-ай түб хойто хэһэгтэ оршохо Урда Дакота Миссури голоор ниигэм, эдэй засагай хубида бэе бэеһээн илгаатай хоёр хэһэг болон хубаагдадаг. Оршон һуугшад эдэ хэһэгые баруун гол, зүүн гол гэжэ нэрлэдэг. Можо уласай зүүн хэһэгэй үржэл шэмтэй хүрһэндэ янза бүриин үрэ таряа тарижа ургуулдаг бол баруун таладань мал ажахы зонхилһон хүдөө ажахытай юм. Можо уласай баруун урда хэһэгтэ намхан, нарһаар хушагдаһан Блэк Хиллз нюрган оршоно. Унаган америкынхидай хубида онгон шүтээн болоһон, можо уласай аялал туризмын гол талбари Блэк Хиллзтэ Рашмор уула байдаг бэлэй. Рашмор уула можо уласай эгээн алдартай газар болон Урда Дакотын бэлэг тэмдэг юм.

Хүдөө ажахы, хүдөөгэй амидаралай хэб маяг зонхилһон уламжалалтай Урда Дакота оршон һуугшадые өөртөө татаха буюу барижа байхын тулада эдэй засагаа олон һалбаряар хүгжүүлхые түүмэлхэ болоо. Тус можо улас одоошье гэһэн юрэнхыдөө хүдөөгэй шэнжэтэй болоод АНУ-да хүн зоной нягташалаар эгээн доогуурта тоосогдодог. Арадшалһан Намай хэд хэдэн нэртэй сенатчид Урда Дакотаг холбооны түвшинд төлөөлдөг боловч можо уласай засагай газарт Бүгэдэ Найрамдаха Нам зонхилдог ба һүүлшын арбан юрэнхылэгшын һунгуулида бүгэдэ найрамдахашууд Урда Дакотада олонхиин һанал абаа һэн.




#Article 459: Хойто Дакота (136 words)


Хойто Дакота () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун ба Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Хойто Дакотань нютаг дэбисхэрээр 19-дэ, хүн зоноор 48-да ородог ба 2006 оной байдалаар дүнгэжэ 640 мянган хүн зонтой болоо. Хойто Дакотые түрүү Дакотын нютаг дэбисхэрэй Хойто хахадые таһадан абажа байгуулһан болоод 1889 оной арбаннэгэдүгээр һарын 2-нда Холбоондо 39-дэхи можо уласаар нэгдэбэ.

Миссури гол можо уласай баруун хэһэгээр урдан үнгэржэ, Гаррисон далангай арада Сакакавеа нуурые үүсхэдэг. Можо уласай баруун хахадынь толгодорхог ба хүрэн нүүрһэн, газарай тоһон агуулна. Зүүн зүгтэ Хойто Ред гол үржэл шэмжэтэй газар таряалангай талмай бүхы Ред голой хүндые бүридүүлдэг. Хойто Дакотын эдэй засаг, соёлдо хүдөө ажахы удаан хугасаагаар зонхилжо байба.

Можо уласай ниислэлынь Бисмарк, эгээн томо хотонь Фарго. Түрүүшын ниитын ехэ һургуулинууд Гранд Форкс болон Фаргодо бии. Америкын Нэгэдэһэн Уласай Агаарай сэрэгэй хүсэн Минот ба Гранд Форкста баазануудтай.




#Article 460: Юта (183 words)


Юта () — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун хэһэгтэ оршохо можо улас юм. АНУ-ай бүрилдэхүүндэ 1896 оной 1 һарын 4-ндэ нэгэдэн орожо, тус уласай 45-дахи можо улас болоо һэн. Ютагай ниитэ 2,784,572 хүн зоной 80% оршом Солт-Лейк Сити оршомой Васач Фронтдо түблэржэ оршон һуудаг тула можо уласай нютагай ехэнхи хэһэгтэнь хүн амидардаггүй хэдышье АНУ-даа 6-д орохо томо хүн зоной түблэрэл бии болоо һэн. Юта гэһэн нэрэ Ют хэлээр уулын хүн зон гэһэн удхатай, Ют обогойхид нэрэһээ гаралтай. Юта можо улас урда талаараа Аризона, зүүн талаараа Колорадо, зүүн хойто талаараа Вайоминг, хойто талаараа Айдахо, баруун талаараа Невада можо уластай хилэлнэ. Мүн Нью-Мексико можо уластай нэгэ сэгээр шүргэлсэдэг.

Юта Нэгэдэһэн уласай эгээн ехэ шүтэлгтэй можонуудай нэгэ бэлэй. Юташуудай 41%-60% Иисус Христосой Хожомой Үеын Гэгээнтэнүүдэй Церковиин (Мормоной сектэ) гэшүүн байдаг болоод Ютагай соёл, үдэр тутамай амидаралда ехэхэн нүлөө үзүүлдэг.

Тус можонь тээбэри, мэдээлэлэй технологи, шудалга, түрын үйлэшэлгэ, уул уурхай, аялал туризмын түб бэлэй. АНУ-ай Хүн Зоной Тоололгын Тобшооной дуридаһанаар Ютань 2008 оной байдалаар АНУ-ай эгээн хурдан ехэдхэжэ бай можо юм. 2000 - 2005 ондо Юта можо уласай Сент-Джорж хотонь эгээн хурдан тэлэжэ бай метрополитан бүһэ нютаг болоно.




#Article 461: Цзягувэнь (357 words)


Цзягувэнь (, jiǎgǔwén, цзягувэнь «яһан бэшэг») — хитад хэлэнэй үзэгэй эртын хубилбари.

Хитадай түб хэһэгэй Хэнань можын Аньян хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэн үлэһэн юм.

Эртын һорболжо үгүүлһэнээр  14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай улас түрэ, соёл, эдэй засагай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.

Яһан бэшэг гэдэг яһата мэлхэйн хуяг гү, али амитанай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.

Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.

Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.




#Article 462: Мехико хото (246 words)


Мехико ( гү, али México) — Мексикын ниислэл юм. Уласайнгаа эдэй засаг, ажа үйлэдбэри, соёл уралигай түб болоод 2005 оной байдалаар 8,720,916 хүн зонтойгоороо эгээн ехэ хүн зонтой хото юм. Ехэ Мехико хото (Zona Metropolitana del Valle de México) холбооной болон уласай засагай газарнуудай үгэһэн тодорхойлолтоор Мексика можын хүршэ зэргэлдээ 58 хото болон Идальго можын нэгэ хотые өөртөө багтаадаг. 2006 оной байдалаар Ехэ Мехико хото 19.2 сая хүн зонтой байһан болоод энэ дэлхэйн баруун тала бүмбэрсэгэй нэгэдэхи, дэлхэйдэ хоёрдохи томо метрополи газар нютаг болоно. 2005 оной байдалаар дэлхэйн хотонууд дотор ҮНБ-ээрээ найманда жагсагдаба. Мехико Сан Паулотай хамта Латин Америкын хоёр Бета дэлхэйн хотын нэгэниинь юм.

Мехико хото мүн Мексикын Холбооной тойрог () юм. Холбооной тойрог болон Мехико нэгэ эжэл байгуулалаар ударидуулдаг болоод Үндэһэн хуулидань нэгэ эжэл болохые зааһан байдаг. Гэбэшье анха Холбооной тойрог 1824 ондо байгуулагдахада иимэ байгаагүй байһан болон Мехиконь тойрогые бүридүүлэгшэ хотонуудай нэгэ байгаа. Мехико хүгжэжэ бусад хотонуудаа залгижа, 1928 ондо албан ёһоор бусад хотонуудые үгы болгоһоной дараа 1993 ондо албан ёһоор Мехико болон Холбооной тойрогые нэгэ гэжэ заажа Үндэһэн хуулиинхи 44-р зүйлдэ өөршэлэлтэ оруулба. Энэ зүйлдэ, Мехико Холбооной тойрог болоод Холбооной хүсэнүүдэй түб, Мексика уласай ниислэл гэһэн заагдаха болоо.

Мехико Мексика уласай түбдэ байрлаха, Мексикын хүндыдэ (мүн Анахуакай хүнды гэгдэдэг) д.т.д. 2,240 метр үндэртэ оршодог. Түрүү 1325 ондо Ацтегуудаар Текскоко нуурай арал дээрэ байгуулагдажа байгаа. 1521 оной дайралтаар бараг бүтэнээрээ усадхагдаһан болоод дараань Испаниин хотын стандартуудай ёһoop дахин баригдаба. 1524 ондо Мехико хото гэжэ байгуулагдажа (México Tenustitlán), 1585 ондо Ciudad de México нэрэтэй болоо.




#Article 463: Хара нүхэн (392 words)


Хара нүхэн () гэдэгынь гэрэл болон алибаа сахилгаан суранзан долгин нэбтэрэн гарахааргүй маша хүсэтэй таталсалай орон бии болгоһон огторгойн орон зай юм. Хара нүхэниие тойроод эрьен гараха боломжогүй үзэгдэлэй хаяа гэдэг математикада тодорхойлһон гадаргуу байдаг. Үзэгдэхэ гэрэлые өөртөө татан шэнгээдэг ушарһаа гадна ажаглагшын хубида хүреэлэн бай харанхы огторгойн дэбисхэрһээ илгаран харагдаха боломжогүй юм. Тиимэ ушарһаа хара нүхэн гэһэн нэрлэһэн болоно. Өөрөөр хэлэбэл, тухайн хаяанда хүрэһэн бүхы гэрэлые һорожо юушье ойлгуулдаггүй ба яг лэ термодинамикын түгэс хара бэе шэнги байдаг. Огторгойн квант ороной онолоор үзэгдэлэй хаяанһаа тодорхой хизгаартай температура бүхы хара бэе шэнги сасараг туяа илгардаг. Тухайн температурань хара нүхэнэй температуратай урбуу хамааралтай байдагынь одонуудай бөөгнэрэл бүхы хара нүхэниие энэ сасараг туяагаар ажаглахада түбэгтэй болгодог. Хара нүхэн өөрөө шууд харагдаха боломжогүйшье тэрэниие үзэгдэлэй хаяанайхи гадна талаарха бодос, бэенүүдтэй харилсан үйлэшэлжэ байдаг байдалаарынь ажаглан элирүүлжэ болоно. Жэшээлбэл, хара нүхэндэ татагдан орожо байдаг хии, тооһониие ажаглаха боломжотой. Хии, тооһониинь хара нүхэндэ татагдан ороходоо хуйларжа (турбулент хүдэлөөн), үндэр температура хүрэтэр халан, ехэ хэмжээнэй сасараг илгаруулна. Иимэ ажаглалтын үрэ дүндэ манай юртэмсэдэ хара нүхэн бодотой оршон байна гэдэгые шэнжэлхэ ухаанай үндэһэтэй нотолһон бэлэй. 

Гэрэлые өөрһөөн холдуулхагүй барижа байха хүсэрхэг татаха хүсэн бүхы бэе байжа болохо тухай дүгнэлтые 1783 ондо анха Англиин одон орон һонирхогшо Джон Мичелл хэжэ байгаа.  1795 ондо Франциин физик Пьер Симон Лаплас тоосоонойнгоо үрэ дүндэ тулгуурилан мүн адли дүгнэлтэ хэжэ байба.  

Хара нүхэнэй тухай оршон сагай ойлголто харисангын юрэнхы онолдо һуурилдаг. Физикын энэ тулгуури онолой дахуу ехэ хэмжээнэй масса маша бага орон зайда түблэрһэн нүхэсэлдэ орон зайн гажалта бии болгодог тула матери ба гэрэл, сасаргалта орон зайн тэрэ хэһэгһээ зугтажа гараха боломжогүй болодог. Харисангын юрэнхы онолой хүреэндэ хара нүхэниие түбдөө сэгэн сингуляр шанартай, захадаа үйлэ ябадалай хизгаартай орон зай маягаар дүрсэлдэг бол квант механикын үйлэшэлэлые тоосожо үзэбэл энэ дүрсэлэлдэ хубилалта оруулха шаардалгатай болоно.

Энэ һэдэбээрхи зарим шудалгаанһаа хара нүхэниинь татагдаһан бодосые эсэс түгэсхэлгүй өөртөө агуулһаар байдаг бэшэ харин Хокингой сасаргалта гэхэ үзэгдэлэй ябасада дулаанай энерги хэлбэреэр аажамаар сасаргадаг болоод наһанииньшье хизгаартай байдаг гэһэн дүгнэлтэ хэгдэдэг байна.  Гэбэшье квант таталсалай онолые оролсуулһан хара нүхэнэй бүрин зүб загбар одоогоор эсэслэн болбосорогдоогүй байна.

Хэдыгээр хара нүхэнэй доторхи харагдадаггүйшье хара нүхэнэй оршон байдагые бусад бодос болон гэрэл зэргэ сахилгаан суранзан сасаргатай харилсан үйлэшэлэлсэжэ байгаар тайлбарилжа болоно. Хара нүхэн рүү унаһан бодос огторгойн эгээн тодо бэенүүдые үүсхэдэг үрэлтээр халажа бөөгнэрһэн диск бии болгодог. Хэрэб хара нүхэниие тойроһон одонууд байбал, тэдэнэй тойрог замаар нүхэнэй масса болон байралалые тодорхойлходо ашаглажа болоно.




#Article 464: Гильгамеш тухай үльгэр (106 words)


Өөрынгөө нүхэр Энкидугэй үхэлдэ сошордоһон Урукай Гильгамеш хаан үхэшэгүй мүнхын эрэлдэ Шумер «мүнөөнэй Ирик» руу ябаһан Гильгамеш сэсэн мэргэн бурханиие туһаламжатайгаар үерые тэсбэрилэн шадаһан Утнапиштимтэй уулзаһан. Утнапиштам үхэшэгүй мүнхын нюусые мэдэдэг ба тэрэндэ яажа хүрэхэ талаар зүблэжэ шадана гэжэ Гильгамеш этигэжэ байһан. Утнапиштам зургаан үдэр зургаан һүни бү унта гэһэн хаанда тушааһан. Гэбэшье тэрэ бэелүүлжэ шадаагүй. Хуби заяандаа захирагдажа үхэлдэ бэлэн Гильгамеш Урукта бусажа ерэһэн.  хоёр мянган жэлдэ арбан хоёр шабар пинза дээрэ бэшэгдэһэн «Гильгамеш тухай үльгэр» эгээн алдартай удха зохёолой бүтээл юм. Олон хэлэндэ байдаг янза бүриин хэһэгынь эртын дурнын үльгэрнүүд үргэн дэлгэржэ ехэ алдартай болоһон тухай үгүүлдэг. Тэдэнэй олон газар байнга хөөрэлдэжэ бэшэжэ байгаа.




#Article 465: Илиада (211 words)


Уг найраглал зохёогдохоһоо үмэнэл баатрнуудай габьяата үйлэнүүд тухай богони богони дуунууд арад түмэнэй дунда мүндэлһэн байгаа. Эдэ суута Гомер уран шадабарилгаар нэгэдхэн үльгэрэй томохон найраглал болгоһон байна. Тэгэхэдээ үгүүлэмжын түбдэ он удаан үргэлжэлһэн ехэ дайнай зүбхэн нэгэ хэһэгые һунган абажа, шухам түүгээр лэ бүхы дайнай үйлэ ябаса тодорхой харагдажа байхаар зохёомжолбо.

Троя бол оршон сагай иониин эрье дээрэ байрлаһан худалдаанай хото юм. «Илиада» найраглал үзэсхэлэнтэ эхэнэр Еленые Трояһоо булаажа абаһанһаа боложо грекүүдэй хото 10 жэл бүһэлжэ байдаг байдалые дүрсэлдэг. Хүүрнэлэй гол үзэгдэлынь Ахиллес Гектор хоёрой тулалдаан юм. Эртын Грециин дараагай ехэнхи бүтээлнүүдтэ бурхад Олимп уулын орьёлһоо үйлэ ябадалые һонирхон ажагладаг. Үльгэрэй найраглалынь Троягай илагдал, усадхаһанаар дууһадаг. «Илиадада» үйлэ ябадалынь Троягай һуулшын 10 жэлэй бүһэлэлтые дүрсэлдэг. Гэбэшье үгүүлхэ ябасадаа Гомер зүршэлдөөн, тэрэнэй шалтагаан, үрэ дагабариин үйлэ ябадалые дагаха ухаралта хэһэн. «Илиадын» хамагай алдартай эпизодэй нэгэниинь «Одиссей сэсэнэй булгаа» юм. Одиссей тройшууд бурхадта бэлэг гэжэ хүлеэн абаһан модон морин дотор нюугдахые грекэй сэрэгүүдтэ һанал болгоһон. Түлэблигөө амжалтатай боложо дайнай эхэ үүсэбэри шиидэгдэһэн. Иимэһээ Одиссей Трояһоо Итакада гэртээ бусажа ерэһэнд зорюулагдаһан хоёрдохи найраглалай баатар болоһон. Тэрэнэй һамган Пенелопа нүхэрөө хүлеэжэ байхада бусад эрэшүүд тэрэнэй талархалые оложо абаха гэжэ хэшээдэг. Арга булгаа зоёион байгуулха шадабари, ухаанайнгаа туһаламжатайгаар Одиссей гэртээ хариха замдаа олон аюулые дабан тууладаг. Эсэстэ 10 жэлэй дараа тэрэ гэртээ хүрэхэдээ урилгагүй айлшадые аладаг.




#Article 466: Махабхарата (236 words)


Махабхарата () бол Энэдхэгэй дэлхэйн уран зохёолой гайхамшагта бүтээл юм. Жэнхэни үйлэ ябадалыень шудалагшад  1500-аад оной үедэ болоһон гэжэ үзэдэг. Харин энэ үйлэ ябадалые МЭҮ VI—МЭҮ II-дугаар зуунай үедэ тэмдэглэһэн бололтой. Энэ сагһаа хойшо үргэжэжэ, одоо бидэнэй мэдэжэ байгаа хубилбари болобо. Түрүүшынхеэ 8800-аад шад шүлэгтэй зохёол байһан бол одоо буман шүлэгтэй, Махабхаратын гурбан хубилбари байна. Эхинэй хубилбаринь 8800, дэдынь 2400, гурбадахинь 10000 шад шүлэгһөө бүтэдэг. Монгол хэлэнээ үргэлжэлһэн үгээр найруулһан тобшо хубилбарииень оршуулһан юм.

Уула ехэ үльгэрнүүдэй дотор энэниие мэргэн арши Вьяс зохёоһон гэжэ гарадаг. Вьяс тухай домогто нэгэ загаһашан загаһан баряад гэдэһыень хагалжа үзэбэл хүбүүн, басаган хоёр гараа. Тэрэ загаһан бол бирманай хараал хүрэһэн хаанай гүнжэ байһан ажа. Загаһашан хоёр үхибүүдые Васу тэнгэридэ абаашажа үгтэл охинииень загаһашанай нэрэтэй гээд абаһангүй. Харин хүбүүень абажа гэнэ. Загаһашан охиниие хүмүүжэлһэн Садьявади гэдэг үзэсхэлэнтэ басаган болоо. Энэ басагатай Браашир арши ханилжа нэг хүбүүн түрэһэн Вьяс гэнэ. Вьяс Махабхаратые Жанамээжээя гэдэг хаанай тахилга дээрэ өөрынгөө шаби Вайшанбааянае хөөрэжэ үгэхые тушааба. Вайшанбааянай үгүүлһэн хубилбариие Наймишийн ойдо хүтэжэ Сүүда олон аршид үгүүлһэнээр Махабхарата түгэн дэлгэрһэн гэжэ үзэдэг.

Махабхаратада эртэнэй домогһоо эхилээд гүн ухаан, ёһо суртахуун, түрэ засаха гээд олон номые багтааһан ушар эртэнэй Энэдхэгэй амидаралай нэбтэрхэй толиин шэнжэтэй болоод табадахи веда гэжэ нэрлэхэшье ябадал гаража бэлэй.

Уг тууляар хамагай гол Энэдхэгэй олон бишыхан аймаг уласай хоорондын таһаралтагүй дайн, аха дүүнэрэй дотор хаан шэрээ булаалдаха тэмсэлые жэгшэн үзүүлһэн ябадалынь нэлээд һургамжатай, үзэл һанаанай хубида гүн гүнзэгы болоһон юм.

Махабхарата ниитэ арбан юһэн ботитой:




#Article 467: Мяхан (267 words)


Мяхан — хүн, амитанай яһан, арһанай забһардахи хүндэлэн һудалта балсангай бүд ба эрьен тойроной өөхэнэй эд юм. Мүн заримдаа дайбари баһа мяхан гэжэ нэрлэдэг: хэлэн, эльгэн, бөөрэ, тархи, зүрхэн, үрсэ, улаан хоолой, гэхэ мэтэ. Мяхан голдуу хүнэһэнэй бүтээгдэхүүнөөр болгон ашаглажа байна.

Хүн түрэлхитэн анха бии болоходоол алибаа амитанай мяхые эдижэ ерэһэн. Гэхыдээ газар зүйн байрашал, уларил, улас үндэһэтэнэй ёһо заншалһаан шалтагаалан түрэл бүриин амитанай мяхые эдижэ ерэбэ. Амитан бүриин мяхан янза бүриин найралга, шэм тэжээлтэй байдаг. Мяхые дотор ангиин, малай, гэрэй тэжээмэл амитанай, далайн амитанай гэхэ мэтээр ангилдаг. Малай мяхые монголшууд тураг мяхан, дотор мяхан гэжэ ангилдаг. Дотор мяханда табан сула эрхэтэн, гэдэһэн доторой мяхан орохо болоод яһан дээрэ тулгуурилһан балсанлиг мяхые тураг мяха гэжэ нэрлэдэг. Далайн оронойхи голдуу загаһан, хабшаахайн мяхые хэрэглэдэг байхада эрэс тэс уларилтай, дүрбэн уларил хосолһон, нүүдэлшэдэй соёл эргэншэлтэй монголшууд өөхэн тоһон, уураг ехэтэй ан амитан, малай мяхые янза бүреэр болбосоруулан хэрэглэжэ ерэбэ. Монголшуудай хүнэһэндээ хэрэглэдэг мяханиинь ехэбшэлэн түмэр, уһан, шороо, уурагай бүтэсэтэй болоод түрэл бүриин амин дэмээр баялиг. Монголшууд зун, намарай уларилда халуун ушар мяханай хэрэгсээгээ багадхажа, сагаан эдеэниие ехэбшэлэн хэрэглэжэ ямаан, тэмээнэй борсо голдуу эдидэг. Харин үбэл, хабар хүйтэн шэрүүн ушар элшэлиг, өөхэн тоһон ехэтэй хонин, үхэр, адууһанай мяхые хэрэглэдэг. Адууһанай мяханиинь халуун шанартай ушар янза бүриин ханяада томуу зэргэ үбшэнһөө уридшалан һэргылхэ, анагааха шадалтай. Хониной мяхан хүсэн тамир оруулжа, дархалааниие һайжаруулдаг ушар амаржажа түрэһэн хүндэ хониной мяхаар шүлэ хэжэ үгэдэг. Монголшуудай мяхые болбосоруулан хэрэглэжэ ерэһэн нэгэ шухала арга бол ямаан, тэмээн, үхэрэй мяхые борсолжо (хатаажа) удаан хугасаагаар эдидэг, энэнь баһа халуун дулаанай уларилда амта шанараа алдажа муудахагүй, нүүдэллэн ябахада ашаа тээшэндэ хүнгэн абһаар аргые олоһон хэрэг. Харин адууһанай мяхые борсолдоггүй.




#Article 468: Үржэн Гармаев (135 words)


Гармын Үржэн (1888 — 1947 оной 3 һарын 13) — Буряад-Монгол арадай агуу ехэ жанжан, Япон эзэнтэ гүрэнэй Квантун армиин генерал-лейтенант юм. 1917-1923 оной Эрхэтэнэй дайнай ба Дэлхэйн II-р дайнай гэшүүн.

Үржэн Гармаев 1888 ондо мүнөөнэй Забайкалиин хизаарай Бооржын аймагай Тогоото һууринда түрэһэн юм. Шэтэдэ мэргэжэлэй һургуули дүүргээд, монгол, ород хэлэнүүдэй багшаар хүдэлбэ. Эрхэтэнэй дайнай үедэ атаман Семёновой штабта алба хэһэн байна. 1921 ондо бүлөөрөө Манжуур зугадаба. 1933 ондо Манжоу-Го уласай тогтоходо, полковник зэргэтэй боложо, буряадууд, монголшуудһаа бүридэһэн морин сэрэгэй хоёр полкые командалба. 1938 ондо Манжоу-Го уласай генерал-лейтенант болобо. 1945 оной 8 һарын 30-да, япон армиин бута сохюулһанай һүүлдэ, зүблэлтэ комендатурада бэеэ тушааба. 1947 оной 3 һарын 13-да шүүхын шиидхэбэреэр буудуулаа. 1992 ондо хэрэгынь сагааруулагдаһан байна. Үржэн Гармаевые НКВД-гэй агент байһан байжа болоо гэжэ баһа тухайлдаг. Санжидма басаганиинь мүнөө Буряадта ажаһуудаг, Дашанима хүбүүниинь – Улаан-Баатарта.




#Article 469: Зүгы (821 words)


Зүгы бол сэсэгэй шүүһээр бал болбосоруулдаг ниидэдэг хорхой шумуулай нэгэ түрэл юм.

Хүн түрэлхитэн эртэ сагһаа зүгые (балта зүгы) гэрэй амитан болгожо ашаглаһаар ерээ һэн. Балта зүгы ургамалай тооһон, лаб, кристалл дабһаниие наажа сабуудан үүр барижа үндэгэлэн ураг түрэлөө дагажа олон зуугаар һүрэглэн, хэһэг бүлээр амидардаг. Бүлэ бүхэн эрэгшэн, эмэгшэн, ажалшан гэһэн гурбан янзын зүгыһөө бүридэхэ болоод тус тусдаа ажал үүргын нарин хубааритай байна.

Нэгэ бүлэдэ гансахан байдаг (гэхыдээ хүгшэн залуу 2 хатан зүгы байхань бии) хатан зүгы (эхэ зүгы) бусадһаа хэбэлэй арай бүдүүн гонзогор, дали богонихон, хорото булшархайгүй болоод үндэгэлхэ ашагтай хугасаань 2-3 жэл, ниитэдээ 3-5 жэл наһална. Хатан зүгы үүрһөө 3-4 км аласта гаран хэд хэдэн азарганза зүгытэй эбсэлдэнэ. Хоёрдугаар һарын дунда үеһөө эхилэн олон зуун үндэгэ гаргана. Энэ үедэ тэрэниие 18-20 ажалшан зүгы байнга һүнсэрээр тэжээдэг байна. Үндэгэнһөө үтэн, хүүхэлдэйн үе шатые дамжаһаар 16 хоноод залуу эхэ, 21 хоноод ажалшан, 24 хоноод азарганза (эрэ зүгы) гарана.

Бэлгын бойжолго дутуу хүгжэлтэй, эрэ зүгытэй эбсэлдэхэ, үрэ түл гаргаха шадабаряа алдаһан байдаг залуу ажалшан зүгы 8-10 һара амидархадаа һархяаг бариха, үтэн хүүхэлдэй тэжээхын зэргэсээ үүрэй доторхи агаарай шииг дулаан хүйтэниие тогтомол байлгаха, лаб илгаруулха, суглуулха, гаднаһаа абажа ерэһэн балые эбрээжэ үтгэрүүлхэ, бүлеэ хамгаалха зэргэ бүхы ажалые гүйсэдхэнэ. Ажалшан зүгы хорото булшархайтай, хэбэлэй эсэстэ хурса хадхууртай ушар хүн амитанай арһан хүрһэниие нэбтэ хадхаха аюултай. Хадхахадаа хадхуураа алдаха болоод хадхуургүй болмогсоо зүгы үхэдэг байна. Наһа бэе гүйсэһэн ажалшан зүгы балта, тооһото ургамалые хайжа олохо, олоһон сэсэгһээн амтата шүүһэн, тооһон хураан асарха зэргэ ажал хэнэ. Амтата шүүһэн илгаруулха ажалда эд гү, али 18-20 хоногтойдоо дайшалагдана.

Азарган зүгы (эрэ зүгы) бадируун бэе, ниилэмэл томо нюдэн, бүдүүн толгойтой, хадхуур болон хорото булшархайгүй, 2-3 һарын наһатай болоод хатан зүгыдэ нэгэл удаа удамаа үлдэдэг. Намартаа бүлын тэжээл хобордожо эхилхэдэ тэрэниие ажалшан зүгынүүд үүрһээн хөөн зайлуулна.

Зүгы бол бал, лаб, прополис (жэлэй), һүнсэр (молочко), хорон, тооһормог зэргэ хүнэй хоол хүнэһэн, эмшэлгэ һубилгаа, тэрэ үйлэдбэри, хүдөө ажахы, сансарай техникадашье ажа холбогдолтой бүтээгдэхүүн үгэдэг ашагтай хорхой шумуул юм.

Зүгын бал олон жэл шанараа алдадаггүй, хүгсэржэ мууддаггүй гайхалтай арюудхажа шэнжэ шанартай. Балда 18 хубиин уһан, 80 хубиин шэхэрлигэй зүйл байдагһаа гадна сардуул, уураг, A, B, C витамин, янза бүриин хорото микромахабадые усадхагша зэргэ ниитэдээ 100 үлүү түрэлэй бодос агуулагдаһан байдаг байна. Тиимэһээ зүгын балые хүнэһэн тэжээлһээ гадна бэеын байдалые һайжаруулха, тайбшаруулха болохо ханяад, хүүгэдэй аманай гэмтэл, халалга, элдэб шараха зэргэ үбшэн анагаахада ашагладаг.

Үүр һархяагаа гаднын нүлөөһөө хамгаалха, бэхэжүүлхэ зорилгоор зүбхэн ажалшан зүгы сагаан шаргал илтаһалиг лаб илгаруулдаг. 80 хубиин нүүрһэнтүрэгшэ, 13 хубиин уһантүрэгшэ, 7 хубиин хүшэлтүрэгшэһөө тогтодог энэ лабые радиотехникэ, сахилгаан, хими, ниидэхэ онгосо, уһан онгосо, түмэрлиг, нэхэмэл, мебелиин үйлэдбэридэ сахилгаан тусгаарлагша, уһан бэшэ нэбтэрүүлэгшэ зэргэдэ ашагладаг. Баһа янза бүриин эм болон гоо һайхан үнэртэн тоһон будаг үйлэдбэрилхэдэ хэрэглэнэ.

Балта зүгы сэсэгэй тооһониие суглуулжа хойто хүлэйнгөө сагсанда хэн үүрэндээ асаржа, балтай холижо пюре болгон хадагалдаг. Энэниие тооһормог гэдэг. Тэрэндэ хүнэй шуһанай даралтые багадхажа ходоод гэдэһэнэй ажаллагые хэбэй болгожо хоолондо дуршалтай, ажаллаха хүсэн шадабариие дээшэлүүлхэ үйлэшэлгэтэй бодос бии.

Зүгы ургамалһаа тооһон тиимэшье тэрэнэй гадуурха шэл мэтэ гилгар тоһолиг бодосые суглуулжа асараад, үүр һархяагайнгаа нүхэн һүбиие бүглэхэ шэгжэһээ болгон ашагладаг. Угтаа прополис гэдэг бол харгай модонһоо гараха нэгэн зүйл дабирхай, байдал сабуу мэтэ наалдамтхай, үнгэ улбар шарабтар. Зүгын тэрэ хара ногоон, хүрэн, харадуу үнгын наалданги дабархайлиг бодосые прополис (зүгын сабуу) гэдэг байна. Прополисдо 50-55 %, ургамалай дабархай 8-10 %, эфирэй тоһон 30 оршом хубиин лаб байхаһаа гадна түмэр, зэд, марганец, сайр мэтын микромахабад бии. Анагааха ухаанда ашаглажа байгаа зарим антибиотикһоо хэд дахин үлүү хүсэтэй эмшэлгын шанартай фитонцид гэдэг бодосой, прополисһоо гарган абаһан ажа. Прополисые баһа загатнуур, юлдэ, хүлдэнгэ, бэртэнг эмшэлхэдэ хэрэглэдэг байна.

Залуу зүгын хоолойн булшархай болон зажалуурай хэһэгһээ илгаран гарадаг сайбар шара үнгэтэй үдхэрһэн уураг маягай зүйлые һүнсэр гэдэг. Тэрээр тэжээһэн хатан зүгы 6 жэл хүрэтэр наһалжа, үдэртэ шэгнүүрһээн үлүү (1000 үлүү тооно) үндэгэ гаргадаг байна. Уураг, өөхэн, аминохүшэл, түрэл бүриин аминдэм агуулһан байдаг ушар мүн һүнсэрые эмшэлгэдэ хэрэглэнэ.

Зүгы өөрһэдөө болон үүрээ хамгаалхын тулада дайраһан, дүтэлһэн хүн амитаниие хадхажа хородуулна. Тэрэнэй хородо нуклеин, шоргоолзоной, дабһанай хүшэлһөө гадна, магни, зэд мэтын махабад, бодос агуулагдаһан байдаг. Зүгын хорониие арадай эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэжэ байһан болоод оршон үедэ уушханай багтараа, үе мүсэ, бамбай булшархайн үбшэн зэргые эмшэлнэ.

Зүгы 24-40 км/саг хурдалан ниидэхэдээ даляа секундэдэ 200—250 удаа дэбдэг. Гэхыдээ ехэ үндэртэ ниидэхэгүй. Амтата шүүһэн, сэсэгэй тоһон суглуулха үедээ 27.5 м/секундын хурдатай ниидэнэ.

Хэдыгээр XIII зуунай үедэ Хара Хорумай табан тансаг эдеэнэй модоной нэгэ аманһаа зүгын бал бүхы ундан гаража байһан гэхэ домог онтохон Монголой зүгышэдэй дунда байдагшье, мүнөө Сэлэнгэ аймагай Шаамар сомондо тэжээжэ байгаа зүгынүүдынь, 1959 онһоо Шаамарын жэмэс ногооной эрдэм шэнжээлгын туршалгын түбдэ мүнөөнэй Буряадһаа анха 20 бүлэ, Кавказһаа 30 хээлтэй зүгы асаржа нютагшуулһанаар зүгын ажахын эхэ һуури табигдаба. Социализмын үедэ Хангай, Гоби, тала хээрэйн 20 үлүү газар, 2000 үлүү бүлэ зүгытэй болоһон болоод тэрэнһээ жэлдээ 400 үлүү бүлэ зүгы шэнээр гаргажа, 10-18 бал хураан абажа, үрэжүүлжэ байһан байна. Удамшаһан 1000 үлүү бүлэ ажа һэн.

Монгол орон балта ургамалаар баялиг—5-7 сая бүлэ зүгы үрэжүүлхэ бэлшээрэй нөөсэтэй, тэрэнһээ зүбхэн ойто хээрэй бүһэдэ 43 обогой 230 үлүү зүйлэй амтата, шүүһэтэ, тооһото ургамал ургадаг байна.

Зүйлэй эгээн олон тоотойнь зүгы түрэлнүүд.




#Article 470: Хүдөө ажахы (2220 words)


Хүдөө ажахы () — гарай амитан болон таримал ургамалые тодорхой зохёон байгуулалтатайгаар үсхэбэрилхэ үрэжүүлхэ замаар хүнэһэн, тэжээл, крахмал болон бусад бүтээгдэхүүнүүдые үйлэдбэрилхэ үйлэ ябаса, арадай ажахын һалбари юм. Оршон сагай хэлэндэ хүдөө ажахы (ХА) гэдэг нэрэ томьёондо мал амитан үсхэн үрэжүүлхэһээ эхилээд тэдэһээ абажа болохо түүхэй эдые болбосоруулха, мүн хүнэһэн, тэжээл, крахмал үйлэдбэрилхэ бүхыл үйлэ ажаллалгые хамаруулан ойлгодог. Хүдөө ажахы гэдэгынь мүн ХА-н практик үйлэ ажаллалгын шудалга болоод энэниие хүдөө ажахын шэнжэлхэ ухаан гэдэг.

Хүдөө ажахынь дэлхэй ниитын ниигэм эдэй засагай хубилалтын гол хүсэн зүйл байһаар ерэһэн ушар хүдөө ажахын түүхэ хүн түрэлхитэнэй түүхын үндэһэн нэгэ, хахасашагүй бүрилдүүлэгшэ хэһэг бэлэй.

Хүдөө ажахы баһал агрикультура гэдэг. Агри лата хэлэнэй «газар, талмай» гэһэн удхатай ager, культура лата хэлэнэй cultura гү, али болбосоруулха (гэхыдээ хүрьһэн) гэһэн үгэнүүд юм. Удхашалан оршуулбал талмайн хүрьһэн болбосоруулалта гэжэ болно.

Хүдөө ажахын нэгэ хэһэгынь хизгаарлагдамал нөөсэ бололсоо бүхы бишыхан хэмжээнэй газар ашаглан зүбхэн үрхынгөө хүнэһэнэй хэрэгсээе хангадаг үрхын фермер бол нүгөө хэһэг эршэмжэһэн хүдөө ажахы гэхэ мэтын аралжаанай шэглэлийн ажаүйлдэбэрижэһэн хүдөө ажахы байдаг. Энэ түрэлэй ажахынь үргэн уудам газар, талмай ашаглажа гү, али олон тооной үндэр ашаг шэмтэ мал амитан үсхэн үрэжүүлжэ мүн үндэр нюруугай механизацилга ашагладаг. Иимэ үйлэ ажаллалгануудынь юрэнхыдөө эсэсэй бүтээгдэхүүнһөө гү, али түүхэй эд, дайбари бүтээгдэхүүнһөө эгээн ехэ оролго олохо зорилготой байдаг.

Оршон үеын хүдөө ажахынь хүнэй хүнэһэнэй хэрэгсээе хангаха, малай тэжээл бэлэдхэхэ уламжалалта хэб маягһаа халин гараһан. Тухайлбал бусад түрэлэй хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн гэбэл бэлэг дурасхалай сэсэг, гоёлой болон эмшэлгын ургамал, модон бэлэдхэхэ, үтэгжүүлгэ, амитанай арһан, үһэ нооһон, ажаүйлэдбэриин химиин бодос (крахмал, шэхэр, этанол, спирт, пластик гэхэ мэтэ), акрил (хүбэн, нооһон, аргамжа, флакс), түлишэ (биомассын метан, био-дизель), мүн хуули ёһоной болон хуулигүй бодос (эмэй ургамал, тамхи, марихуана, хара тамхи (опиум), кокаин) зэргэнүүдые нэрлэжэ болоно.

Хоридугаар зуунда хүдөө ажахын практикада маша ехэ хубилалта гараһан. Илангаяа хүдөө ажахын химиин һалбари болон механизацилга. Хүдөө ажахын химинь химиин үтэгжүүлгэ, химиин инсектицид, пестицид, фунгицид, хүрьһэнэй нүхэн һэргээлтэ, хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй шудалга, үндэр ашаг шэмтэ малай тэжээлэй хэрэгсээ гэхэ мэтын асуудалнуудые шиидэдэг.

Хүдөө ажахыда гараһан һүүлшын үеын хубилалта, ололто гэбэл гидропоник, ургамал сортировалха, гибридизацилга, ген шудалал, хүрьһэнэй тэжээлэй менеджмент гэхэ мэтэ дурдажа болоно. Генэй инженерилга алибаа ургамалые байгаали дээрэ байгааһаа үлүү үрэ ашагтай болгохо тухайлбал үндэр ургасатай, үбшэндэ тэнхээтэй гэхэ мэтэ боломжотой болоһон.
  
Инженернүүд уһажуулга, газар хатаалта, байгаали хамгаалал, эрүүл ахын түлэблигөө болбосоруулха боломжотой болоһон. Энэнь илангаяа байнгын уһалгаа шаардаһан хуурай, шииг багатай газар нютагта байдаг томо хэмжээнэй фермын хубида маша шухала асуудал.

Мүн шэнжэлхэ ухаанай ололто амжалтанууд хүдөө ажахын бүтээгдэхүүниие болбосоруулха, һаблаха, заха зээлдэ түгээхэ асуудалнуудта нүлөөлхэ болоһон. Түргэн хүлдөөхэ болон хатааха арганууд хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй заха зээлиин хэрэгсээе нэмэгдүүлжэ байна.

Адуу, луус, үхэр, тэмээн, лама гүрөөһэн, нохой зэргэ амитадые таряалангай талмайе болбосоруулха, ургаса хураан абаха, хүдөө ажахын бүтээгдэхүүн тээбэрлэхэ зэргэдэ түгээмэл ашагладаг. Мал ажахынь мал һүрэгые үсхэн үрэжүүлжэ тогтомол хугасаанда мяхан, һүн, үндэгэ, нооһон гэхэ мэтэ бүтээгдэхүүниие гаргажа абаха зорилготой. Механизацилгань фермын ажахын үрэ ашаг, үйлэдбэрилэлые ехэхэн хэмжээгээр дээшэлүүлдэг. (хүдөө ажахын тоног түхеэрэмжые харагты)

Онгосо, ниидэдэг тэрэг, ашаанай машина, трактор зэргэ техникэнүүдые баруунай хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлдэ үрэ һуулгаса һуулгаха, хорото хорхой шумуул, үбшэндэ эсэргүү бодос сасаха, үтэгжүүлгэ сасаха, амархан муудаха бүтээгдэхүүн тээбэрилхэ зорилгоор үргэн хэрэглэдэг. Фермернүүдэй хуби холбоо харилсаань саг агаарай мэдээсэл, эдэй засаг заха зээлиин тойм мэдээсэл абаха зэргээр аша холбогдол үндэр болоһон. Фермын менеджментые онобшотой байлгаха үүдэнһээ компьютер хэрэглэжэ байна.

АНУ-ай Үндэһэнэй Инженериин Академи хүдөө ажахын механизацилгые 20-р зуунай инженериин шэлдэг 20 ололто амжалтын нэгэ гэжэ үзэбэ. Энэ зуунай эхин үедэ нэгэ америкынхи фермер 2.5 хүнэй хүнэһэниие үйлэдбэрилжэ байһан бол мүнөөдэр хүдөө ажахын технологиин хүгжэл дэбшэлэй ашаар нэгэ фермер 130 хүнэй хүнэһэниие бэлэдхэдэг боложо.

Һүүлшын жэлнүүдтэ эршэмжэһэн хүдөө ажахын зарим асуудал ехээр анхаарал татажа хэлэлсэгдэхэ болобо. Асуудалай голынь томохон хүдөө ажахын химиин бодос үйлэдбэрилэгшэд, мяхан хилгэгшэд, хүнэһэн болбосоруулха үйлэдбэринүүдэй нүлөөлэл ехэдхэжэ бай ябадал. Өөр нэгэн асуудал бол эршэмжэһэн хүдөө ажахын байгаали оршондо үзүүлжэ бай һөөргэ (отрицательна) нүлөөлэлэй талаар юм. Жэшээлбэл, АНУ-ай Миссисипи мүрэндэ химиин үтэгжүүлгэ олон жэлэй турша урдан орожо бай болоод энэнь Мексикын булангай дээрэхи мүрэн шудхадаг (дренажна) хэһэгтэ Үхэлэй Бүһэ бии болохо шалтагааниинь боложо. Эршэмжэһэн хүдөө ажахынь мүн газарай үржэл шэмые аажамаар багадхажа ябаандаа сүлжэлгэ үүсхэхэ нүхэсэлые бүридүүлжэ байна.

Генетикын инженериин ашаглан шэнэ түрэлэй үрые гаргажа абаһан байгуулганууд патентаар өөһэдынгөө бүтээлые хамгаалһанаар компьютерэй программын хангамжые хүлһэлдэг шэнги өөһэдын үрые фермернүүдтэ хүлһэлхэ замаар хэрэглэхэ эрхыень олгожо байна. Энэнь үрэ ниилүүлдэг компанинуудай хубида хүсэнэй тэнсэбэриие алдагдуулжа, урид үмэнэ дуулдаагүй һонин нүхэсэл шаардалгануудые табижа эхилхэ болобо. Энэдхэгэй эрдэмтэн, эдэбхитэн Вандана Шива эдэ компанинуудые Био-хулгайда буруудхажа байгаа һэн.

Хүрьһэн хамгаалал болон шэм шудалалай менеджмент 1950-яад онһоо эхилэн шухала һэдэб боложо ерэһэн. Гэһэн хэдышье олон орондо уһанай һубаг, намаг зэргэнь азот, фосфор мэтын шэм тэжээллгэ бодоһоор бохирдохо боложо.

Хүдөө ажахын асуудалнуудта хандаха хэрэглэгшэдэй анхаарал үдэн нэмэгдэһэнээр органик хүнэһэн гэхэ мэтын уряатай хүдэлөөнүүд түрэн гараха болобо.

Газар зүйн хубида аласлагдамал хүн арад бэе бэеһээ хамааралгүйгөөр хүдөө ажахые хүгжүүлжэ эхилһэн. Эхинэй зохёон байгуулгатай хүдөө ажахы эрхэлжэ байһан мүр баруун урда Азида гү, али Месопатамиин үрэжэлтэй хэлтэгы һарада () олдодог.  9500 жэлэй урда фермернүүд тодорхой шэнжэ шанар бүхы хүнэһэнэй ногоониие һунгажа абан тарижа эхилэнхэй. Гэхыдээ энэһээ эртэ зэрлиг арбайе хэрэглэжэ байһан мүр байдагшье анханай найман үндэһэн хүдөө ажахын ургамалые хүн зон тарижа эхилхэһээ тиимэ үмэнэ бэшэ юм. Анханайхинь Эмер болон Ганса эбэртэ буудай, дараагаарынь арбай, горох, сэбэг зарма, эһэһэн буурсаг, нут, флакс зэргэ ургамалнуудые тарижа эхилһэн байна.

 7000 он гэхэдэ Египетдэ багтаса хүреэ багатай хүдөө ажахы эрхэлжэ эхилһэн байна.  9000 оной урда Энэдхэгэй бага түби дээрэ арбай, улаан буудай таряалжа байһан археологиин олдобори Балучистанай Мергархдахи археологиин малталтаһаа олдонхой.  6000 он гэхэдэ дунда оборой фермын ажахынь Нил мүрэнэй һаба газар үргэн тараһан байна. Ойролсоогоор энэ үедэ хүдөө ажахынь Алас Дурнада баһа харилсан хамааралгүйгөөр хүгжэжэ байһан ба тэндэ улаан буудайһаа үлүү сагаан будаае голлон таряалжа байба. Хитад, Индонезиин фермернүүд горох, шара буурсаг, азуки, таро зэргэ ургамалые тарималжуулжа байба. Эдэ нүүрһэнуһанай шэнэ эхэ гаралгын энэ бүһэ нютагдахи тэнгэсэй эрье, нуур сөөрэм, гол мүрэнэй дагууха загаһа барилгатай хамтадхаһанаар шаарадлгатай амин дэм, уурагые ехэ хэмжээгээр абаха болоһон. Бүхэлдээ энэ шэнэ түрэлэй хүдөө ажахы болон загаһа барилгань хүн зоной үсэлтые огсом нэмэгдүүлхэ хүсэн зүйл болоһон ба мүнөөдэршье үргэлжэлһээр байна.

 5000 жэлэй үедэ Шумернууд хүдөө ажахын үндэһэн гол техникэнүүд болохо гарые үргэн багтасатайгаар, эршэмтэйгээр болбосоруулха, нэгэ түрэлэй ургамал таряалха, зохёон байгуулгатай уһажуулга, мэргэшэһэн ажаллаха хүсэниие ашаглаха зэргэнүүдые илангаяа Персиин буланһаа Тигр ба Евфратай ай һаба хүрэтэрхи одоогой Шатт-эль-Арабай уһан замай утаашань хүгжүүлжэ ерэһэн байна. Зэрлиг үхэр болон аргалиие үхэр, хонин болгон гаршуулжа тэдые үргэнөөр хүнэһэн, үмдэгэлэй хэрэгсээндээ болон тээбэрилэлтэдэ ашаглажа байгаа һэн.

Кукуруза, шуулж, хулһалиг харбуулай үндэһэн зэргэ ургамалнуудые анха Америкэдэ  5200 жэлэй урдаһаа гаршуулжа эхилһэн. Түмэс, томат, перец, дыни, бусад түрэлэй буурсаг, канна, тамхи болон бусад ургамалнуудые Шэнэ Юртэмсэдэ таряалдаг байһан болоод Урда Америкын Андын нюрганда добын ташаланиие шаталуулха маягаар таряалдаг байжа.

Ромашууд болон грекүүд һүүлдэнь шумернуудай бай болгоһон техникэнүүдые арай һайжаруулаад ашаглажа эхилэнхэй.

Дунда зуунай үедэ Хойто Африкын болон Ойрохи Дурнын лалын шажанай фермернүүд гидролик болон гидростатик заршам дээрэ үндэһэлэн уһажуулгын системэ, далан зэргые ашаглан уһанай нөөсые бии болгохо, уһа дамжуулха хүрдэн машина зэргэ хүдөө ажахын технологинуудые бии болгоһон байна. лалашууд мүн газар таряалангай гарай абалга бэшэжэ энэнь шэхэрэй хуһан, сагаан будаа, жүржын түрэлэй жэмэс, гүйлһэн, хүбэн зэргэ ургамалые гаршуулан ургуулха һууринь боложо үгэнхэй. Лалашууд анха Испанида нимбэг, жүржэ, хүбэн, бүйлһэн, гадил зэргэ жэмэс ногоониие асарһан байна.

Дунда зуунай үедэ һэлгэсые анха бодон оложо, хитадуудай зохёон бүтээһэн анзаhаниие абажа хэрэглэһэнээр хүдөө ажахын үйлэдбэрилэл үлэмжэ нэмэгдэһэн.

Олон уласай валютын сангай тоосоолһоноор 2005 ондо Хитадай хүдөө ажахын бүтээмжэ дэлхэйдэ эгээн томодо тоосогдожо байһан ба Европын Холбоо, Энэдхэг, АНУ удаалһан байна.

Тодорхой зүйлэй үрэ таряа, ногоониинь дэлхэйн тодорхой бүһэ нютагуудта таряалагдадаг. Дэлхэйн Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгуулгын үнэлгые сая тонноор дооро элирхылбэ.

Зэрлиг ургамалые гаршуулан таряалха болоһон шалтагааниинь мэдээжэ баян ехэ ургаса абаха, үбшэн болоод хорото хорхой шумуулда эсэргүү тогууритай, ган хуурай нүхэсэлдэ мүн тогууритай, тэжээллиг шанар болоод амта шанар һайтай ургамалые гаргажа абаха болон өөр олон шалтагаан байдаг. Олон зуунай туршада ябагдаһан селекци, һунган һайжаруулха үйлэ ябасань таряа, ногооной ургамалай шэнжэ шанарта ехэхэн хубилалтые асаранхай. Шэнэ сортын ургамал гаргажа абадаг хүн зон мүнөөдэр хүлэмжэ болон өөр бусад технологинуудые ашаглан нэгэ жэлэй дотор ургамалай гурбанһаа дээшэхи үе удамые гарган ажаллажа байнь дээрэхи һайжаруулха, сортировалха ябасые улам хурдалуулжа байна. 1920 болон 30-аад ондо Шэнэ Зеландта шэнэ сорт гаргажа абаһанаар бэлшээриин шанар эрэс һайжарһан. 1950-аад оной үедэ мутагениие ашаглан мүнөөнэй бидэнэй хэрэглэжэ бай (аралжаанай зорилгоор) үрэ таряануудай сорт бии болоһон юм. Тухайлбал, улаан буудай, кукуруза, арбай зэргэ үрэ таряаниие дурдажа болоно.

Хүдөө ажахынь ажаүйлэдбэрижэһэн оронуудта, үйлэдбэрилэгшын һонирхолые хангаха эдэнһээ таряа ногооной ургасые һайжаруулһанаар (ургаса баян болоһоноор) тухай таряа ногооной тэжээллиг шанар болон бусад ашагтай шанарнуудынь харин эсэргээр багадхажа ерэһэн. 60-аад оной эхин үедэ механикэ томат хураагша машина гараһанаар хүдөө ажахын эрдэмтэд арай хатуу, тэжээллиг багатай томатай сортые гаргажа эхилһэн (Фридланд ба Бартон 1975). Эндэ һүүлшын 50 жэлдэ маша олон хүнэһэнэй ногооной тэжээллиг багадхаһаниие шудалгаагаар гаргаһан байна. Жэшээлбэл АНУ-да тарижа бай хүнэһэнэй ногоондо агуулагдаха B2 витаминай агууламжа дундажаар 38%-аар, С витаминай агууламжа 15%-аар багадхаһан байна (Дэвис, Риордан 2004).

Һүүлшын хэдэн жэлдэ дэлхэйн зарим оронуудта генэй инженериие шэнэ сорт гаргажа абаха тала дээрэ эршэмтэй ашаглажа байна. Хорото ургамалай эсэргүү тогуури һайтай ген бүхы сортуудые гаргажа абаха тала дээрэ анхааржа байна.

Зарим хүнүүд ниитэлиг бэшэ амитад, ургамалые мүн үсхэн үрэжүүлдэг.

Хүдөө ажахытай холбоотой өөр нэгэн ажахы бол загаһан, сам хорхой болон замаг үрэжүүлхэ үйлэ ажаллалга загаһанай ажахы гэдэг (аквакультура).

Уламжалалта зүгын бал гаргажа абадаг байһан зүгын ажахые һүүлшын үед таримал ургамалай үрэжэлдэ ехээр ашаглаха болобо.

Мал ажахын дадал дэлхэй даяар өөр өөр мал амитан үсхэн үрэжүүлдэг ушарһаа янза бүри байдаг. Малые юрэнхыдөө хашаа, амбаар, хороондо байлгадаг болон хүнүүдэй бэлэдхэһэн тэжээлээр хоолложо, тэдэниие зорюудаар селекционировалдаг бол зарим газар малые сүлөөтэй байлгажа бэлшээриин байдалаар тэжээдэг, уламаар сүлөөтэй эбсэлдүүлдэг. Хүдөө ажахыда ашаглагдажа бай ниитэ газарай ойролсоогоор 68%-иие малай байнгын бэлшээри байдалаар ашаглажа байна.

Хүдөө ажахынь гол түлэб байгаалиин тогтууритай байдалые алдагдуулжа, үйлэдбэрилэн гаргажа бай дайбар бүтээгдэхүүнүүд байгаали оршондо халгаатай байдаг ушарһаа байгаали оршоной асуудалнуудые бии болгодог. Зарим һүргэ (негатив) нүлөөлэлые дуридбал:

Хүдөө ажахын үйлэ ажаллалгаһаа боложо ой модон багадхажа, оршон һуугшад шэнэ газарые фермын ажахын хэрэгсээтэ газар болгон хубиргажа байгаань олон ороной биологиин түрэл зүйлдэ (био олон янза байлга) мэдэгдэхысэ таагүй нүлөө үзүүлжэ байна гэжэ тухайн оронуудай биологиин түрэл зүйлые хамгаалха үйлэ ажаллалгын хүтэлбэридэ дурдагдаһан байна. Зарим шүүмжэлэгшэд хүдөө ажахынь мүнөөнэй дэлхэйн саг агаарай хубилалтада нүлөөлжэ байна гэжэ үзөө һэн.

НҮБ-эй тайланда дурдаһанаар манай дэлхэйн хүреэлэн байдаг оршондо орон нютагай нюрууһаа эхилээд дэлхэйн нюрууда эгэн һүргээр нүлөөлжэ бай хоёрһоо гурбан хүсэн зүйлэй нэгэниинь мал ажахын (голдуу үхэр, тахяа болон гахайн ажахы) сектор гэһэн. Мал ажахын үйлэдбэрилэл хүдөө ажахыда ашаглагдажа бай ниитэ газарай 70%-иие эзэлдэг, харин манай гарагай хуурай газарай 30%-иие эзэлдэг байна. Энэ ажахынь хүлэмжын хии булангиртуулжа бай эгээн томо эхэ һурвалжануудай нэгэ юм байна. СО2 эквивалентээр хэмжэхэдэ дэлхэйн ниитэ булангиртуулжа бай хүлэмжын хиин 18%-иие бүридүүлжэ байна. Бусад эхэ һурвалжануудһаа дурдабал зам тээбэри ниитэ хүлэмжын хиин юрэдөө 13,5%-иие булангиртуулдаг. Мал ажахын секторынь мүн хүнэй үйлэтэй холбогдон булангиртуулжа бай азотын оксидын 65%-иие дангаараа, хүнэй оролсоотой булангиртажа бай метанай 37%-иие агаар мандалда булангиртуулжа байна. 64%-иин аммиакые булангиртуулжа байдаг ябадалынь хүшэллиг бороо орохо болон экосистемын хүшэллигжэлгые нэмэгдүүлжэ байдаг.

Хүдөө ажахын болон мал амитаны биологиин түрэл зүйлэй тараалга дахи генетикын элэгдэл гэдэгынь генетикын түрэл зүйл үгы болохые хэлэнэ. Эндэ тодорхой хуби ген үгы болохо, тодорхой генүүдэй зохилдуулга үгы болохые гү, али тухайлбал оршондоо дадажа зохисожо бии болоһон гаршуулһан амитадай үүлдэрнүүд, тухайн байгаалидаа дадажа зохисожо бай болоһон ургамалнуудые нэрлэжэ болоно. Генетикын элэгдэл гэдэг нэрэ томьёонь ябасуу хүреэндэ ашаглагдаха болоод эндэ жэшээлбэл генүүдиэй гү, али аллельнуудай алдагдал, эс бүгһөө арай үргэн хүреэндэ түрэл гү, али бүри зүйлэй алдагдалые ойлгожо болоно. Ургамалай генетикын элэгдэлэй арад бай томо нүлөөлхэ хүсэн зүйлнүүдынь түрэл зүйлые хубилалха, газарай сэбэрлэлгэ, зүйлнүүдэй хэт ехэ таряалалга, ургамалай тоо хэмжээнэй дарамта, хүреэлэн бай оршоной тогтуурита байдал алдагдаха, хэт ехэ бэлшээриин талмайе бии болгохо бодолго болон хүдөө ажахын системэнүүдэй хубилалта зэргэ байдаг.

Гэхыдээ эгээн голлохо хүсэн зүйл тухайн оршоной амитан, ургамалнуудые үндэр шэмэтэ гү, али ашагтай түрэл, зүйлнүүдээр һолижо байдаг ябадал юм. Амитан, ургамалай түрэл зүйлэй тоонь маша ехээр байнга багадхажа бай ябадалынь аралжаанай шэнжэтэй түрэл зүйлнүүд уламжалалта хүдөө ажахын системэдэ орожо ерэжэ байтай холбоотой юм (эндэнь ГХО ороно). Олон шудалшад агро-экосистемын менеджменттэй холбоотой гол бэрхэшээл оршон үеын хүдөө ажахын хүгжэлэй үрэ дүндэ бии боложо бай генетикын болон экологиин түгээмэл байдал руу шэлжэхэ хандалга юм гэжэ үзэжэ байна.

Хүдөө ажахы болон мал ажахын һалбарида ногоон хубисхал үндэр ашаг шэмэтэ түрэлнүүдые бии болгохо замаар малай ашаг шэмые хэд дахин ехэдхэхэ уламжалалта гибридизировалха аргые түгээмэл болгоһон. Хүгжэһэн оронуудта гол түлэб амитан болон ургамалай олон үүлдэрые ехээр гибридизировалха эхилһэн болон бусад хүгжэжэ бай оронуудта тухайн бүһэ нютагай байгаали саг уларил, үбшэн эмгэгтэ тогтууритай түрэл зүйлнүүдтэй гибридизировалха замаар үндэр ашаг шэмэтэ түрэл зүйлнүүдые гарган абажа байна.

Хүдөө ажахын ухаан бодолгонь хүдөө ажахын үйлэдбэрилэлэй зорилго болон арга технологи дээрэ анхаардаг. Бодолгын нюрууда дараахи хүдөө ажахын ниитэлиг зорилгые хэрэгжүүлдэг:

Хүдөө ажахынь эгээн аюултай ажаүйлэдбэринүүдэй жагсаалтада багтадаг. Фермернүүдынь аминда хүрэхэ болон үлэ хүрэхэ гэмтэл абаха, ажалай гаралтай уушханай үбшэлэлтэ, шэмээ шааяанһаа үүдэлтэй дүлиирэл, арһанай үбшэн, ута хугасаада наранда ажаллаһанһаа болон химиин бодостой ажаллаһанһаа бии болохо тодорхой түрэлэй хорото хабдарнуудта нэрбэгдэхэ үндэр эрэсдэлтэй байдаг. Фермын ажахынь гэр бүлээрээ (ехэбшэлэн гэр бүлээрээ ажалладаг болон фермэ дээрээ амидардаг) гэмтэл бэртэл абаха, үбшэн туһаха, үхэхэ эрэсдэлтэй үсөөхэн ажаүйлэдбэринүүдэй нэгэ юм.

Хүдөө ажахынь залуу ажалшадай хубида эгээн аюултай үйлэдбэрилэл юм. АНУ-да 1992 онһоо 2000 оной хоорондо залуу ажалшадай абаһан ниитэ бэртэл гэмтэлэй 42 % хүдөө ажахын һалбарида ноогдожо байна. Бусад ажаүйлэдбэринүүдтэй адлигүйгөөр эдэ залуу хохирогшодой тала хубинь 15 наһанһаа доошо наһанайхи байдаг.

Хүдөө ажахыдахь 15-һаа 17 наһанай залуу ажалшадай амида халгаатай гэмтэл бэртэл абаха эрэсдэлынь бусад ажалай талбаридахи залуу ажалшадай иимэ түрэлэй бэртэл абаха эрэсдэлһээ 4 дахин ехэ байдаг байна. Хүдөө ажахыда залуу ажалшадынь машинатай харисаха, хизгаарлагдамал орон зай, сахилгаан шата, мал амитантай харисаһанһаа бии болохо гэмтэл бэртэлдэ үртэдэг.




#Article 471: Уһажуулга (709 words)


Уһажуулга () бол ехэбшэлэн таримал ургамалые ургуулхада туһалха зорилгоор хүрьһые уһажуулха хүнүүдэй зохиомол хэрэглээ юм. Үрэ таряа, хүнэһэнэй ногооной үйлэдбэрилэлдэ уһажуулгые хуурай уларилда борооной уһые оролуулхада ашагладаг. Харин эсэргүүгээр зүбхэн байгаалиин бороондо түшэглэһэн ажахые заримдаа уһалгагүй фермын ажахышье гэжэ нэрлэдэг. Мүн энэниие хүрьһэн хатаахатай холбон шудалдаг ба энэнь тодорхой талмайһаа байгаалиин аргаар гү, али зохёомол аргаар гадаргын болон хүрьһэнэй уһые зайлуулхые хэлэдэг.

Уһажуулгын гаралгань ойро оршомой нуур сөөрэм, гол мүрэн, булаг, уулын саһан гэхэ мэтэһээ байжа болодог. Уһанай эхэ һурбалжын холо ойро, бороо орохо дабтамжа, уларилай шанарһаа хамааран уһые шууд газар таряалангай талмай уруу гү, али цистернэ болон далан уруу татан хуримталуулжа хэрэглэдэг. Энэһээ гадна борооной уһые хуримталуулжа уһажуулгын хэрэгсээндэ мүн ашаглажа болодог.

Археологиин шудалгаануудаар  6-р мянганһаа хойшо Египет болон Месопотамида уһажуулга хэрэглэжэ байһан баримтануудые олоһон байдаг. Дээрэхи газарнуудта арбай таряалжа байһан ба иимэ түрэлэй үрэ таряа таряалхада тэндэ бороо хангалтагүй ородог.

Перу уласай Андын уулын Зана хүндыдэ археологнар нүүрһэнтүрэгшээр оншологдоһон  4-р мянган,  3-р мянган болон  9-р зуунай үеын уһажуулгын шуудуунуудай үлэгдэлые олоһон байна. Эдэ шуудуунуудынь манай дэлхэй дээрэхи уһажуулга хэрэглэжэ байһан эгээн эртын тэмдэглэлнүүд юм.  5-р мянганай үеын байжа болохо шуудуунай һэжүүр 4-р мянганай үеын шуудуунай доороһоо олдоһон байна.

Ойролcоогоор  2600 оной үедэ Хойто Энэдхэг болон Пакистанда Инд мүрэнэй соёл эргэншэл шуудуу бүхы уһажуулгын системые хэрэглэжэ байһан байна. Үргэн багтасатай таряалан эрхэлжэ байһан болоод һубаг шуудуунай үргэн гүльмые уһажуулгын зорилгоор хэрэглэжэ байһан байна. Нилээд болбосоронгы уһажуулга болон хадагалгын системэ хүгжэһэн болоод  3000 ондо Гирнарта уһан сан баригдаһан байна.

 1800 оной үедэ байһан Египедэй 12-р гүрэнэй фараон III Аменемхет Файюмай баян нуурые хуурай уларилда ашаглаха зорюулгааар үлүүдэл уһые нөөсэлхэ уһан сан болгон ашаглажа байгаа. Нил мүрэн жэл тутам үерлэн һабаһаа халиха үедэ нуурые дүүргэдэг уһаар дүүргэдэг байжа.

 800 жэлэй урда эртын Перси уласта бии болоһон Канатууд мэдэгдэжэ бай эгээн эртын уһажуулгын арга болоод мүнөө үедэшье мүн хэрэглэгдэжэ бай бэлэй. Иимэ түрэлэй уһажуулгын аргануудые мүнөөдэр Ази, Ойрохи Дурнада, Хойто Африкада хаража болоно.

Ойролсоогоор  300 оной урдаһаа тэмдэглэгдэн үлэһэн эртын Шри Ланкын уһажуулгын ажалынь хаан Пандукабхаяагай хааншалалай үедэ болон тэрэнһээ хойшо дараагай мянган жэлэй турша хүгжэһөөр ерэһэн болоод энэнь эртэ дээрэ үеын эгээн нарин түбэгтэй уһажуулгын системэнүүдэй нэгэ байһан. Газарай доорохи һубагуудһаа гадна синхалшууд эгээн анха бүрин хэмэл уһан сан байгуулжа уһа нөөсэлжэ байһан байна. Энэ системые хаан Паракрама Бахугай ( 1153—1186 он) хааншалалай үедэ эршэмтэй һэргээн босгожо, үргэжүүлжэ байгаа.

Уһанай нөөсые хэрхэн хэрэглэхэ, хэрхэн талмайе уһалха зэргэһээ хамааран өөр өөр түрэлэй уһажуулгые ашагладаг. Юрэнхыдөө уһажуулгын зорилгонь талмайе нэгэн формодо уһаар хангажа иигэһэнээр таряалжа бай ургамал хэрэгсээтэ уһан хангамжаа абаха ябадал юм.

Уһажуулгын уһанай зарсуулга, уһажуулха эршэм, уһанай түрэлтэ, уһалха арга, уһажуулха түхеэрэмжын матрериалай багтаамжа зэргэһээ хамааран уһалха аргые микро болон макро нюруунь ангилжа болоно. Микро уһалгада манажуулха, нэбшээхэ, дуһалай болон бороожуулха хэлбэриин уһалга ороно. Макро түвшний уһалгада гадаргуугай уһалга гү, али халяаха, бороожуулха арга мүн ороно.
Гадаргын уһажуулгын системэдэ уһаниинь талмай дээгүүр энгын гравитациин хүсэнэй нүлөөгөөр урдажа хүрьһые шииглэжэ, хүрьһэндэ нэбшэдэг. Гадаргын уһажуулгада уһые гравитациин хүчсэнэй үйлэшэлэлээр газарай гадаргуу дээгүүр урсхажа хүрьһые шииглэжэ тэрэндэ шэнгээдэг.

Уһые ургамалай үндэһэндэ гү, али тэрэнэй ойролсоо дуһал дуһалаар хүргэдэг. Хэрэб зүб ажаллуулжа шадабал уһаниинь ууршахагүй, мүн урдажа алга болохонь бага байдаг ушарһаа энэ түрэлэй системэнь уһа зарсуулалтаараа эгээн үрэ ашагтай уһажуулгын арга боложо шададаг. Оршон үеын хүдөө ажахыда дуһалай уһалгые ехэбшэлэн хубансар хушалтын аргатай хослуулан хэрэглэһэнээр ууршалтые улам багадхажа шадажа байна. Мүн энэнь үтэгжэлэй хэрэглээе багадхажа байна ха юм. Энэ процессые үтэгжүүлгэ гэжэ нэрлэдэг.

Бороожуулагша уһалгада уһые талмай дээрэхи хэд хэдэн сэгүүдтэ хоолойгоор дамжуулан үндэр даралтын бороожуулагша хошуу гү, али бага даралтын шүрэшэгшэ хошууе гү, али уһан буу гэгшэ хошууе ашаглан уһажуулгые хэдэг. Талмайн үзэмжын асуудалһаа хамааран зарим бороожуулагша болон сэсэрэгшэ хошуунуудынь газарай түбшэнһээ дооро байха ба зүбхэн уһалха үедэ уһанай даралтын нүлөөгөөр гаража уһалгые хэдэг. Энэ түрэлэй уһажуулгань зүлэгжүүлэлтэ, гольфын талмай, хүдөөлүүлгын газар, соёл амаралтын хүреэлэнгүүдтэ үргэн хэрэглэгдэдэг. Бага даралтаар уһые сэсэрдэг бороожуулагшын хошууе юрэнхыдэнь сэсэрэгшэ хэмээдэг. Иимэ сэсэрэгшэнүүдые 200 кПа-һаа үлүүгүй даралтатай уһаар уһажуулхада хэрэглэдэг. Эрьелдэхэ хүдэлөөнөөр уһалга хэдэг бороожуулагша хошуунь шарик, араа гү, али даралтын механизмые ашаглан эрьелдэдэг. Иимэ бороожуулагша хошууе бүтэн гү, али тодорхой үнсэгөөр эрьехээр зохёожо болодог. Уһан буунь эрьелдэдэг бороожуулагшатай адли болобошье маша үндэр даралтатай уһые сэсэрсэдэгээрээ илгаатай. Тухайлбал 275-һаа 900 кПа даралтатай уһые сэсэрхэ ба нүхэнэй диаметер 10-һаа 50 мм-ын үргэнтэй хошуугаар 1 секундэдэ дундажаар 3-һаа 76 литр уһые сэсэрэн гаргана.

Борооной дуһалые хэд дахин бага болгон задалжа уһан манансар үүсхэн ургамалые хушажа бүрихэжэ уһалдаг уһалга юм.




#Article 472: Хоолой дабһан (183 words)


Хоолой дабһан (), натриин хлорид (NaCl) — хүнэһэнэй амта нэмэгдүүлхэ бусад бүхы амталагшаһаа ехэ хэмжээтэй хэрэглэгдэдэг. Амтлагшын дотор юрэдын хоолой дабһан онсогой байра эзэлнэ. Мүн зарим хүнэһэниие консервировалжа хадагалхын тулада ехэ хэмжээнэй дабһаар дабһалдаг. Хүнэй плазмэ ба эсэй гаднахи шэнгэндээ натриин болон хлорой ионуудай амин шухала шаардалгатай концентрациие барижа байхын тулада тэдые тодорхой хэмжээнэй хоолой дабһан хэлбэреэр гаднаһаа абажа байдаг.

Эртэ урда сагһаа дабһан гээшэ ехэ үнэтэй зүйлнүүдэй нэгэниинь байһан юм. Зарим газарнуудта  дабһанай түлөө шуһата тулалдаанууд болодог байгаа.1648 ондо Москвада болоһон бодолго «дабһанай буһалгаан» гэжэ түүхэдэ бэшээтэй. Үгытэй хүнүүд дабһа худалдажа абаха аргагүй байхадаа, баяшуулай ажалынь хэжэ, хүлһыень дабһаар абадаг һэн.«Дабһан алтанһаа үнэтэй» гэжэ хүнүүд хэлсэдэг байгаа.

Далайн уһан соо удаан хэбтэһэн модо, зомгоол суглуулаад, галда дүргөөхэдэ, үнэһэн болоо юм аабдаа. Тиимэ үнэһые папуасууд эгээл амтатай, эгээл хүндэтэй эдеэн гэжэ тоолодог гээд, Миклухо-Маклай гэжэ бэшэһэн байдаг.

Хүнэй бэедэ дабһан тон хэрэгтэй юм. 300 грамм дабһан хүнэй бэе соо ходо байха ёһотой — тэрэниие доошонь оруулхагүйн түлөө хүн дабһатай эдеэ эдинэ. Гэбэшье дабһа ехээр эдеэ һаа, хүл гарай, үе мүсын үбшөөр хүн үбдэжэ болохо. Тиимэһээ юумэн бүхэниие хэм хэмжүүр соонь хэрээглэхэдэ туһатай байдаг. 




#Article 473: Улаан буудай (244 words)


Улаан буудай (), мүн шэниисэ () анха Ойрохи Дурнын Ливанай бүһэ нютаг ба Эфиопиин үндэрлигһөө эхлэлтэй болон харин одоо дэлхэй даяар таряалдаг таряа юм. 2010 ондо дэлхэйн улаан буудайн үйлэдбэрилэл 651 сая тонно байһан болон үйлэдбэрилэлээрээ кукуруза (844 сая тонн) ба сагаан будаагай (672 сая тонн) дараа гурбада ороһон байна. 

Улаан буудай таряалха талмайн хэмжээ үсэлтэ алишье түрэлэй таримал ургамалһаа тон үлүү байгаа. Дэлхэйдэ худалдаалгадаг хэмжээгээрээ бусад бүхы түрэлэй үрые ниилүүлһэнһээшье ехэ байдаг. Юрэнь улаан буудай хүнэһэнэй ургамалай гаралтай уурагай түрүүлэгшэ эхэ һорболжо. Бусад голлохо таримал ургамал болохо кукуруза болон сагаан будааһаа уурагай агууламжа үндэртэй. Улаан буудайн хүнэһэнэй хэрэглээ сагаан будаанай дараа хоёрто орожо байна. Энэһээ гадна улаан буудай цементын үйлэдбэридэ ашаглагдана.

Улаан буудай түблэрһэн амидаралай хүгжэлэй шухала хүсэн зүйл боложо үгэһэн. Ушарынь улаан буудайе ехэ хэмжээгээр таряалжа, баян ургаса хураан абаха, удаан хугасаада хадагалхада хилбар эгээн түрүүшын үрэ байһан. Улаан буудай Үрэжэлтэй хэлтэгы һара нютагта Вавилоной болон Ассириин хаанта гүрэн гэхэ мэтэ хото уласуудые бии болоходо шухала үүрые гүйсэдхэһэн. 

Шэниисые болбосоруулан гурил гаргажа абаха ба энэнь талха, гоймон, печени, бообо, түрэл бүрин липёошхо, боорсог гэхэ мэтын гол түүхэй эд болодог. Мүн улаан буудайе шара айраг эһэхэ болон архи, виски, спирт, биотүлишэ зэргые үйлэдбэрилхэдэ ашаглана. 

Шэниисые малай тэжээлэй зорилгоор хизгаарлагдамал хэмжээгээр таряалха ба эшэ, дэрһэн, һолоомонииень барилгын материал болгон дээбэри хэхэ зэргээр хэрэглэдэг. Улаан буудайн үрые хальһалаад сагаан гурил гарган абахаар эндоспермые илгадаг. Үлдэгдэлынь һагшадаһан ба үрэ хүбэрэл байдаг. Үрэ бүтэнээрээ витамин, минерал, уурагай үндэр агууламжатай эхэ һорболжо болбол, хальһалһан тохёолдолдо диилэнхинь крахмал болодог.




#Article 474: Заан (269 words)


Заан гээшэ одоогоор хуурай газар дээрэхи эгээн томо һүн тэжээлтэн амитан юм. Манай гараг дээрэ 400 үлүү түрэл зүйлэй заан нютаглажа байһанһаа Энэдхэгэйхи болон Африкынхи гэһэн юрэнхы 2 түрэл үлөө һэн. Африкын заан бэеэр томо ба томо шэхэтэй байна. Мүн эмэ Африкын заан һоёотой байхада Энэдхэгэй эмэ заанда һоёогүй. Заанай тоо толгой багадхаһаар байдаг ба 2007 оной шудалгаар Африкын түби газарта 470,000-690,000 оршом байна.

Эгээн томо заан 1956 ондо Ангола уласта бүридхэгдэһэн байдаг. Мүрын үндэрынь 4,2 метр ба шэгнүүрынь 12 тонно байгаа һэн. Эмэ заан 22 һарын турша үрэ түлөө тээдэг ба энэнь хуурай газарай амитадһаа эгээн удаанда тоосогдоно. Дүнгэжэ түрэһэн заанай тугал дундажаар 120 кг байна. Заан 50-70 наһалха ба эгээн үндэр наһалһаниинь 82 хүрэһэн тэмдэглэл бии.
Зааниинь ута хамар (хошуу), томо шэхээрээ онсолиг ба богони хүзүүтэй. Зогсожо байхадаа амаа газар хүргэжэ шадахагүй тула үбдэгөө нугалан тонгойхо гү, али балсанлиг ута хамараа ашаглан хоол тэжээл, уһа гэхэ мэтые амандаа абажа хэдэг. Мүн хамраараа уһа һороод бэе рүүгээ сэсэрэн уһалжа сарсуулна. Заанай хамарай үзүүр маша уян зөөлэн эблиг ба һамар зэргын жаахан зүйлыешье шадабарилгаар шэмхэн абажа шадана.

Үнэрлэхэ шадабари һайн хүгжэһэн ба хамараа үндэртэ һунгажа һалхяар үлээгдэн ерэхэ үнэрые илгадаг. Соносол мүн һайн болобошье хараа муутай, үнгэ илгахагүй. Заанай томо шэхэниинь һудаһаар дүүрэн ба энэнь гүйһэн шуһые хүргэжэ бэеэ сарсуулхада туһалдаг гэжэ эрдэмтэд үзэдэг ажа.
Африкын эрэ заанай һоёоной ута 3,5 метр, шэгнүүрынь 90 кг хүрэхэ тохёолдол бии. Хобор, үндэр үнэ хүрэхэ һоёонһоо боложо хулгайн аншадай гарта үртэжэ алуулхань үсөөнгүй бэлэй.

Заанай омогто хоёр түрэлдэ хамаарха заануудай оршон үеын гурбан (үмэнэнь зүбхэн хоёр гаргаһан) зүйл, относящихся к двум родам, и несколько древних вымерших родов:

Шулуужашаһан заанууд эртэ миоценой галабһаа мэдэжэ байна.




#Article 475: Панамын һубаг (117 words)


Панамын һубаг — Панама уласай нютаг Панамын хүзүүбшые һэтэлэн Атлантын далайе (Карибын тэнгисээр дамжан) Номгон далайтай (Панамын булангаар дамжан) холбохо уһан һубаг. Һубагай ута 81,6 километр. Бүтэн түбиие тойрохо шаардалгагүй болгожо уһан замые тобшолодгоороо дэлхэйн уһан тээбэритэ ажа туһатай.

Панамын һубагые байгуулха түсэлые анха 1880 ондо Франциин эрхэтэд эхилүүлһэн болобошье амжалтагүй боложо, америкынхид уг түсэлые үргэлжэлүүлэн, 1914 ондо һубагай нээлтые хэһэн байна. Уг түсэл үргэлжэлхэ хугасаада ниитэ 27,500 ажалшад тахал, холера зэргэ халдабаритай үбшэн, мүн хүрьһэнэй гулгалтаһаа боложо наһа бараһан байдаг. 

Һубаг нээлтэеэ хэһэнһээ хойшо, олон уласай уһан тээбэриин нэгэ гол зам болоһон болон жэлдэ дундажаар 14,000 уһан онгосо, 205 сая тонно ашаа тээбэрилдэг байна. 2002 оной байдалаар ниитэдээ 800,000 уһан онгосо уг һубагаар дамжан үнгэрөө һэн.




#Article 476: Жомолунгма (120 words)


Жомолунгма (), Эверест (англ. Everest), Сагармата (балбаар सगरमाथा) болбол Балба, Хитадай хилэ дээрэ оршохо Дэлхэйн эгээн үндэр уулын орьёл (8848 метр үндэр).

Жомолунгма гэдэг түбэд хэлэнэй галигшалал нэрэнь буряадаар оршуулбал «Оройн дээдэ (гэгээн) эхэ» гэһэн удхатай үгэ юм. Харин Англи хэлэндэ 1865 онһоо Англиин географ Джордж Эверестын алдараар нэрлэхэ боложо, энэнь эгээл түгээмэл тархаһан нэршэл болоһон юм.
Балба хэлэнэй Сагармата гэдэгынь буряад-монголоор тэнгэриин дангина гэһэн удхатай.

Гималайн Махалангур-Химал уулын Кхумбу-Гимал хэһэгтэ байрлана. Урда орьёл (8760 м) Балба болон Хитадай Түбэдэй Автономито Аймагай хилэдэ байрладаг болбол Хойто (гол) орьёл (8848 м) Хитадай нютагта байрлана. Эверест гурбан талата пирамида хэлбэритэйһээ урда энгэрынь огсом.

Ази түбидэ оршохо Гималайн уулын ноён орьёл болоод далайн нюрууһаа дээшэ 8,848 метр үндэртэй, дэлхэйн эгээн үндэр уула юм. 




#Article 477: Саһан (131 words)


Саһан () гээшэ агаарай дулаан 0°C-һээ доошолһон үедэ агаар мандалда дэгдээд байһан уһанай уурал бага мүльһэн кристалл болон газарта буудаг шииг нойтон; дээрэхи шииг нойтоной газарай гадаргые хушажархин буужа хайлахагүй caг зуурын шииг нойтон. Саһан самхар гадна үндэр даралтын нүлөөгүй ушар зөөлэн байна. 

Саһахан агаар мандалда үүлэндэ бии болгоһон мүльһэнэй кристаллнууд болоно. Томо хэмжээтэй, һайн кристаллизировалһан саһаханууд хабтагай, ойролсоогоор тэгшэ хэмтэ зургаан талатай байна. Хоборхон тохёолдолдо, -2 °C хүйтэнд, 3 талата саһад бии болгожо болоно Гэхыдээ саһаханууд хэлбэритэ, уг кристаллые бии болгохо үеын температура, шиигшэлтэ шухала нүлөөтэй тула ехэнхи тохёолдолдо саһаханууд зүб бэшэ хэлбэритэй байдаг. Мүн багана, зүүлэг, хабтагай хэлбэритэй саһаханууд байна. 

Зургаан талата саһаханууд 0 °C-ээс -3 °C-т, зүүлэг болон багана хэлбэритэй саһаханууд -5 °C-аас -10 °C-д, үлүү хүйтэн температурада (-10 °C-аас -22 °C) дахин 6 талата саһаханууд бии болоно.




#Article 478: Англиин I Елизавета (538 words)


Нэгэдүгээр Елизавета (, 1533 оной 9 һарын 7 — 1603 оной 3 һарын 24) — 1558 онһоо 11 һарын 17-һоо 1603 оной 3 һарын 24 хүрэтэр 44 жэл турша Англиин ба Ирландын хаанта уласай хатан хаан, һүүлшын Тюдорой обогтон. VIII Генрихэй ба Анна Болейнэй басаган. Изагууртан, Лондон ба ондоо хотын баяшуул ба түшэмэд I Елизаветые дэмжэбэ. 1559 ондо Англида протестантизмые баталдаг хуули абтана. I Елизавета католигүүдые дэмжэһэн Англиин хаан шэрээндэ дүрэ үзүүлэгшэ Шотландын Мари Стюарт хатаниие барижа, 1587 ондо саазалба. 1588 ондо I Елизавета Испаниин II Филипп хаан эльгээһэн Илагдашагүй армадые бута сохёо. I Елизавета Фрэнсис Дрейк ба Джон Хокинс далайн тонуулшадые тэдхэбэ. Тэрэнэй хааншлалда Ирландиин туйлалта эхилбэ.

Заримдаа баһа Үхин Хатан, Глориана (Алдар Суута), Һайн Бесс хатан гэжэ нэрлэһэн байгаа.

Елизавета Англиин Гринвичдэхи Плацентиин ордондо түрөө. Тэрэ Англиин хаан VIII Генрих болон тэрэнэй хоёрдугаар хатан Анна Болейн хоёрой дундаһаа түрэһэн болоно. Тэрэ дүнгэжэ 3 наһатай байхада эхэнь нюуса амрагай хэрэгһээ боложо саазаар абахуулһан болон Елизавета гүнжэ хэмээн дуудагдаха эрхэгүй болоһон байна. 
Анные наһа бараһанай дараа VIII Генрих хаан Джоан Сеймур гэжэ нэрэтэй эхэнэртэй гэрлэн хатан хаан болгоһон ба тэдэ Эдвард нэрэтэй хүбүүтэй болобо. Тухайн үедэ эрэгтэйшүүд эмэгтэй хүнһөөө үлүү жолоодогшо гэжэ үзэдэг байһан ба нялха Эдвардшье хаан шэрээ залгамжалхань тодорхой болоо.

Елизавета хаанай ордонһоо гадуур өөр хүнүүдэй халамжанда амидарха болобо. Тэрэнэй дээрэ Мэри нэрэтэй эсэгэ нэгэтэй эгэшэ байһан ба Аннын үхэлһөө хойшо Елизаветатай адли ордонһоо гаргагдаба. Елизавета һайн болбосорол эзэмшэһэн болон 6 уласай хэлээр хэлэжэ, бэшэдэг байгаа. Тэрэ 13 наһатай байхада Генрих VIII хаан наһа бараһан байна. Елизаветын бага дүү болохо Эдуард бишыхан хүбүүн байһаншье хаан шэрээндэ үргэмжэлэгдэбэ. Тэрэ Англиин хаан VI Эдуард гэжэ нэрлэгдэһэн. VIII Генрих хаан наһа барахадаа Хэрэб Эдуардһаа хүүгэд түрэхэгүй бол Мариие хатан хаанда үргэмжэлхые, Мариин дараа Елизаветые хатан хаанда үргэмжэлхые зарлиг болгобо. Тэрэ үедэ хэншье энэниие бэелнэ гэжэ бодоогүйшье Эдуард 15-хан наһатайдаа наһа баража, Мари хатан хаан болоһон байна. Тэрэ Англиин хатан хаан I Мари гэгдэдэг. 

VIII Генрих хаан Мариин эхэһээ һалаха үедэ Римэй Папатай муудалсаһан болон Англиин ехэнхи эрхэтэдые Римэй католик шажанһаа болюулһан байна. Харин Мари католик шажантай байһан тула хатан хаан болоһон һүүлдэ эжэл шажантай Испаниин II Филипптэй гэрлэбэ. Энэ гэрлэлтэнь тэрэнэй нэрэ хүндые ехээр унагаһан болоно. Хатан хаан Мари Англида нэгэшье хүн үлдэлгүй эрьеэд Римэй католик шажанда орохые хүсэһэн ба энэниие Елизаветадашье мүн шаардаба. Елизавета католик шажантан бэшэ байһан болон арад эрхэтэд тэрэниие Мэриһээ үлүүдэ үзэн хатан хаан болгохые хүсэһэн байна. Елизавета Мариһаа хатан хаанай һуудалые булаахые һанаархаһан хэрэгээр Лондоной Тауерта хэһэг хоригдоһон ажа.

Хатан хаан Мэри наһа баража 1558 ондо Елизавета Англиин хатан хаан болобо. Тэрэндэ титэм гардуулха ёһолол Вестминстерэй ордондо 1559 оной 1 һарын 15 үдэр болоһон байна. Хатан хаан I Елизавета католик болон протестантые хамтадань зүбшөөрһэн ба хүнүүдые али шажанда этигэжэ байгааһаан боложо шиидхэл амтахые үлэ һайшааһан байна. Харин сүмын дүрэм журамые һахиха талада хатуу шанга хандажа байгаа. 

Хатан хаан Елизавета эрэ хүнтэй гэрлэжэ байгаагүй болон өөрынгөө Англи уластай гэрлэһэн гэжэ хэлэһэн байдаг. Тэрэ 40 жэл хаан шэрээниие бариһан болоод тэрэнэй хаан шэрээндэ заларһан үеэ Алтан зуун гэжэ нэрлэдэг. Тэрэнэй түрэ бариха хугасаанда Англи улас маша хурдасатайгаар хүгжэжэ, тухайн үедээ эгээн үндэр хүгжэлтэй орон байһан байна. Тэрэ наһа барахадаа Франциин хааниие өөрын залгамжалагшаар зарлаһан болон энэ шиидбэри хоёр орониин нэгэдхэһэн хэдышьн үнгэрһэн онобшотой шиидбэри бэшэ байгаа. Тэрэниие наһа бараһанай дараа удалгүй тэмсэл гаража Англи улас суларан доройтоходо хүрөө.




#Article 479: Мэрээшэн (116 words)


Мэрээшэн гээшэ һүн тэжээлтэн амитан болон дээдэ доодо үүдэн шүдэн үргэлжэ ургаһаар байдаг болон ямар нэгэн зүйлые мэрэжэ зорохо ябасада богонидхожо байдаг онсолигтой. Бүхы хүхэтэн амитадац 40 хубиие мэрээшэд эзэлдэг ба Антарктидаһаа бусад бүхы түби газарта ехэ хэмжээгээр, үргэн тархаһан болоно. түгөөмэл таараха мэрээшэд гэбэл хулгана, зурам, үлэйн сагаан оготно, тарбаган, харха, хэрэм, жэрхэ, үхэр заряа, минжэ, шиншилла, нугын нохой, үхэр зуһаг гэхэ мэтэ.

Ехэнхи мэрээшэд үрэ таряа, ургамалаар хооллохо ба заримынь олон янзын зүйл эдидэг.

Мэрээшэдынь ниитэ 2277 зүйл бии. Ехэнхи зүйлынь жаахан бэетэй юм. Хамагай жэжэнь 6 см ута, 7 гр шэгнүүртэй бол эгээн том мэрээшэд болохо капибара 80 кг хүрэтэр томо байна. Усадхаһан эгээн томо зүйлэй мэрээшэ 1000-2580 кг хүрэтэр шэгнүүртэй байһан ажа.




#Article 480: Талхан (287 words)


Талхан () гү, али хилээмэ ( ) гээшэ гурил зэргые тусхай жороор уһан, эһээгшэ, хоолой дабһан зэргэтэй холижо хүрэнгэтэй зуурмаг баряад шанаха хүнэһэнэй бүтээгдэхүүн юм. Хилээмэдэ улаан буудай ба хара таряанай гурил (заримандаа кукуруза, арбай) ашаглана. Мүн жэгнэхэ, шараха зэргэ аргаар талха барижа болодог. Талха үзэм, һамар зэргые хүрэнгэдөө холижо, ороожо, дээрэнь табижа бариха боломжотой.
Хүрэнгэеэ нимгэн түрхэжэ баридаг, хоолой сода холижо баридаг талха эһээгшэ хэрэглэхэгүйгөөр хэжэ болодог байна.
Талха хүн түрэлхитэнэй гол хоолой нэгэ юм.

Эртын хүнүүд буудайе үрэ таряа шэгээр хүнэһэндөө хэрэглэдэг байһан болон уламаар шулуун дээрэ табижа шулуугаар тээрмэдэжэ толхёод уһатай холижо зутан хэлбэритэй болгон эдижэ эхилһэн байна. Тэрэниие шарабал амта шанараа удаан хадагалдаг болохые мэдэжэ, шараха болоһониинь анханай талха гэгдэдэг болон эртын Месопотамида  6000 жэлэй үеһөө буудай таряалдаг байһан тула тэрэ үедэ талха бии болоһон. Тэрэ үеын талханда эһээгшэ мөөгэнсэр нэмэдэггүй байһан тула хүбхэгэр бэшэ, хабтагай, хатуу зүйл байһан гэжэ үзэдэг.

Зутанг тэрэ шэгээр хэдэн үдэр байлгабал, эһээгшэ мөөгэнсэр болон һүн хүшэлэй нян наалдан, аяндаа эһэжэ、гашуун амтатай хүрэнгэ бии болоно. Тэрэниие анха муудаһан зүйл гэжэ үзэжэ хаядаг байһан болобошье хаялгүй шараһаниинь эдижэ болохоор үлэ барам хүбхэгэр зөөлэн болохые оложо мэдэһэнээр эһэһэн талха бии болоо һэн. Эртын Египетдэ  2000 оной үедэ али хэдын эһэһэн талха мэдэдэг байба.

Талхые анха обьёосоор хэдэг байһан болобошье шэниисын талха үлүү амтатай ушар аажамаар ехэнхи талха шэниисын гурилаар хэдэг болоо. Мүн эһэлдэлые түргэдхэхын тулада эһээгшые нэмэжэ үгэхэ болоһон байна.

Эртын Ромада бүри талханай алаабхи хүрэтэр бии болоо һэн. Помпей хотодо хэһэн археологиин малталтаар тэрэ үеын талха элирһэн байдаг. Тэрэ үедэ шулуун тээрмээр буудайгаа тээрмэдэжэ, гурил болгодог байһан ажа. Юрэнхыдөө талха хэхэ арга дунда зууниие хүрэтэр бараг хубилаагүй юм.

Харин пеэшэн бии болоһоноор талха бариха технологи маша хурдан хүгжэжэ, түрэл бүриин талха бии болон, үндэр хүсэн шадалтай талханай үйлэдбэринүүд бодоо.




#Article 481: Оршуулга (170 words)


Оршуулга — ондоо хэлэндэ хүрбүүлэн буулгаһан зүйл юм.

Оршуулгые мүнөөһөө 2000 гаран жэлэй үмэнэ бии болоһон гэжэ зарим нэгэн эхэ һорболжодо тэмдэглэһэн байдаг. Мүнөөнэй олон уласай харилсаа холбоо мүн лэ оршуулгатай һалашагүй холбоотой байна. Оршуулга ута удаан хугасаанай түүхэтэй, хэрэглээ асар ехэ болобошье бидэнэй оршуулга тухай мэдэлгэ маани тон бага харамсалтай. XVIII зуунай һүүл үе хүрэтэр оршуулга онолой шудалга оршуулгын сэдьхэгдэлэй шудалга гэжэ үзэжэ болохо болон энэһээ хойшо оршуулгын онолой ажал бараг лэ зогсонги байдалда ороһон. Харин энэ үедэ амиды бэетын эрдэм ухаан эршэмтэй хүгжэжэ эхилһэн. Илангаяа ургамал шудалал, амитан шудалал болон биологиин эрдэм ухаанай хүгжэл. Энэтэй сасуулхада оршуулгын эрдэм ухаан мүнөө хүрэтэр хүгжэлэй дараа шатадаа ороогүй байдаг.
 
Удаан хугасаанай турша оршуулга байнга хүнүүдэй шудалгаанай гол сэдэб байһаар ерэһэншье оршуулга нуусалагдамал, ойлгоходо хүндэрэлтэй хэбээр лэ байна. Энэ оршуулгын мүн шанар болон арга барилые тайлбарилха юрэнхы онол байхагүй дээрэһээ шалтагаалжа байна. Ушар юуб гэхэдэ, энэ асуултын харюуе олон зүйлөөр тайлбарилжа болохо байха, гэбэшье эгээн шухала шалтагааниинь “оршуулга” гэһэн үгэ өөрөө олон удхатай, шудалаашанар ондоо ондоо үзэлые дахан ябасуу удхаар ойлгодогто оршодог.




#Article 482: Хитад үзэг (894 words)


Хитад үзэг гээшэ логограмма гү, али дүрсэдэ дулдыдажа зохёоһон хитадай бэшэг үзэг болоно. Хитадай баримжаа аялгуунда (путунхуа гү, али мандарин) ханза (хилбаршуулһан: 汉字; уламжалалта: 漢字). Мүн хитад үзэгынь мүнөө хүрэтэр хэрэглэжэ байдаг бэшэг үзэгүүдэй дундаһаа хамагай эртынхи болоно. Хитад үзэгые өөһэдынгөө хэлэн аялгуунда тааруулжа дуудалга, зуралга зэргые өөршэлэн бэшэгэй тогтолсоодоо ашагладаг хэлэнүүд байха болоод япон хэлэндэ кандзи, солонгос хэлэндэ ханча, вьетнам хэлэндэ тьы-ном гэжэ нэрлэжэ заншаба.

Хитадай түб хэһэгэй Хэнань можын Аньян хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэжэ үлэһэн юм.

Эртын һорболжо үгүүлһэнээр  14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай улас түрэ, соёл, эдэй засагай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.

Яһан бэшэг гэдэг яһата мэлхэйн хуяг гү, али амитанай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.

Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.

Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.

Лата сагаан толгойн онсолиг нэгэ абяа бүриие тэмдэглэхэ онсолигтой байдаг болбол ханза үзэгынь абяа, үгэ, хэлбэриие бүхэлидэнь нэгэ болгожо дүрсээр элирхылдэгээрээ онсолигтой . Гэбэшье оршон сагай хитад хэлэнэй дан үгэнь хамагай ехэдээ хоёр ба тэрэнһээ дээшэ ханзын ниилэмжээр нэгэ удхые элирхылдэг болоо. Мүн хитад үзэгэй онсолиг, уламжалалта үзэг зүйн заршамаар хитад үзэг хэлбэри, дуудалга, удха гэһэн гурбан хэлбэриие өөртөө шэнгээһэн байдаг.

 
Эртын хитад уласуудта алба губшуур үгэдэг байһан Чосон гү, али Солонгос, Лиу чиу хаанта улас, Вьетнам улас эртын хитадһаа бэшэг үзэгыень зээлдэн абажа хэрэглэһэн байна. Япон улас Хитадай нүлөөдэ байгаагүйшье Эхэ газарай соёлой нүлөөдэ ороһоноор хитад үзэгые абажа хэрэглэһэн байдаг. Мүн Сингапур, Малайзи зэргэ уласуудта сагааша хитадууд олоноороо һууришаһанай уламһаа зарим бүһэ нютагуудта хитад хэлээр хэлэлсэхэ, хитад үзэгые хэрэглэхэ ябадал бии болоо.

Мүнөө хитад үзэгые Хитад, Тайвань, Япон, Урда Солонгос, Сингапур зэргэ уласууд бэшэгэй хэлэеэ тэмдэглэхын тулада ашаглаһаар байна. Гэбэшье ойрын хэдэн жэлнүүдтэ улас оронуудай засагай газарай бодолгоор хитад үзэгые хилбаршуулан хэрэглэхэ болоһоноор одоо тэдэ уласуудай хитад үзэгэй нэгэдмэл байдал үгы болоһон. Япондо кана үзэг, Солонгос уласта хангыль үзэгые хэрэглэһэнээр хитад үзэгэй нүлөө аажамаар багадхаха хандалгатай болоһон болобошье бүримүсэ алга болоһонгүй.

Мүн Хойто Солонгос болон Вьетнам улас хитад үзэгые албан ёһоор халаһан уласууд болоно. Гэбэшье хитад үзэгые хэрэглэхэгүйшье гэһэн хитад үзэгээр дамжан орожо ерэһэн үгэнүүд үгын сангай нэлээдгүй хубиие эзэлһээр байна. Хитад үзэгэй дуудалга он сагай эрхээр хубилагдажа, бүһэ нютаг тус бүридэ өөр өөр дуудалгатай болоо.

Хитад хэлэнэй  гү, али саг хугасаа гэһэн үгэ японоор , дзи кан, cолонгос хэлээр 시간 гү, али щиган гэжэ дуудалгатай боложо хубилагдаба. Гэбэшье дуудалга хубилагдаһан болобошье нэгдэмэл нэгэ үзэгээр бэшэгэй хэлэеэ тэмдэглэжэ байһан тула харилсаанда ороходо асуудалгүй байһан байна. Гэбэшье аажамаар хитад үзэгэй бэшэлгэ, хэлбэри хубилагдаха боложо бүһэ нютаг бүридэ хэлэн аялгуунай илгааһаа шалтагаалан зуралга нэмэхэ гү, али хаһаха, үндэһэн махабад хаһаха зэргээр хитад үзэг хубилагдаһан байна. Тиимэдэ улас орон бүридэ өөр өөрын гэһэн онсолигтой хитад үзэгүүд бии болоо. Жэшээнь, японшууд зохёоһон 1200 үлүү хитад үзэг бии.

Саг хугасаанай хубилалтаар үзэгэй хэлбэри хубилагдаха, дуудалга эжэл үзэг, удха эжэлшье хэлбэри өөр үзэг, бүһэ нютагай илгааһаа бии болоһон үзэг зэргые нэгэдхэн үзэбэл нэг түм үлүү ханза сугларха ажа һэн. Гэбэшье түүхэн хэлбэри, саг хугасаанай утада үлэжэ тунагдаһан гээд бүгэдынь нэгэдхээд 1994 ондо хэблэгдэһэн Хитад үзэгэй далай гэһэн номондо  85,568 дүрсэ үзэг бии гэжэ тэмдэглэһэн байна. Одоошье шэнэ ханза зохёогдоһоор байгаа ушарһаа мүнөө хүрэтэр хэр хитад үзэг байе гүйсэд хэлэхэ боломжогүй ажа һэн.

Хитад хэлэнэй толи бэшэгүүдтэ тэмдэглэгдэһэн ханзын тоо 

Бэшэг үзэгынь бэшэгэй хэрэгсэл, бэшэхэ хурдан, бэшэхэ арга техникэ зэргээр хэлбэринь тогтожо, хубилагдадаг бэлэй. Тэдые ниитэдэнь хитад үзэгэй тиг (фонт) гэнэ.  Одоо хэрэглэжэ бай хитад үзэг яһан, ехэ гор, бага гор, засбарай, хэшээнгүй, таталган гэһэн тигүүдһээ бүридэжэ байна. Эдэ тигүүд түүхын ябасада олон шалтагаанаар бии болоһон. 

Хитад үзэгэй бүридэл дуһал, зүүн багана, баруун багана болоно. Ямар нэгэн хитад үзэг өөр хитад үзэгтэй ниилэжэ нэгэ шэнэ ханза бүтэһэниие хитад үзэгэй бүридэл гэнэ.

Хитад үзэгынь зурлага, бэшэхэ дараалал болон түлхюур үзэгһөө бүтэнэ. Түлхюур үзэг тухайн үгэ, удха, хитад үзэгэй изагуур боложо үгэдэг.




#Article 483: Туйлай туулай (116 words)


Туйлай туулай (Lepus arcticus) гээшэ туйлай болон уулархаг бүһэдэ амидархада зохисоһон нэгэ зүйл туулай юм. Урид уулын туулайн дэд зүйл гэгдэжэ байһаншье, тусдаа зүйл болохонь тогтоогдоһон. Тэд зузаан арһан үһэтэй болоод газар, саһанда нүхэн ухан орожо унтан дулаасадаг. Голдуу гансаар амидархашье заримдаа хэдэн арбаараа байна. Тэдэнэй гол дайсаниинь туйлай шоно ажа һэн.

Энэ туулайнь Гренландай тундрын бүһэ, Канадын хойто хэһэг болон Аляскада тараан нютагладаг. Үбэл болоходо сагаан арһатай болохо ба зунай уларилда боро саарал үнгэтэй байна.

Тэдэ дундажаар 55-70 см ута, 4-5.5 кг шэгнүүртэй байна.

Туйлай туулай голдуу модолиг ургамал, зэрлиг жэмэс жэмэсгэнэ, набша болон үбһөөр хооллоно.
Зунай эхин үедэ ягаан шулуу хагалагша гэхэ нэгэ зүйл туйлай сэсэгтэ ургамал эдидэг.

Энэ туулайн 4 дэд зүйл бии.




#Article 484: Бороо (196 words)


Бороо () гээшэ агаарай шииг нойтоной ууршан үүлэнһөө унаһан уһан дуһалнууд; шиигэй нэгэ түрэл болоод агаар мандалдахи уһанай уурал конденсацилгдан, газарай гадаргуу руу бууха үзэгдэл юм. Борооной бүхы дуһалнууд газарай гадаргууда хүрэдэггүй болон заримынь унаха ябасадаа ууршан уһанай уурал болон хубирха ба халуун, хуурай сүлдэ борооной бүхы дуһалнууд газарта хүрэлгүй ууршахашье бии.

Борооной жаахан дуһалнууд бүмбэлиг хэлбэритэй байха ба дуһалай хэмжээ томроходо уг дуһалай (бүмбэлигэй) доодо талань хабтагай, дээдэ талань бүмбэгэр хэлбэритэй, бүри томо хэмжээнэй дуһалнууд шүхэр хэлбэритэй болоно. 
Борооной дуһалай хэлбэриие Филипп Ленард 1898 ондо шудалжа, 2 мм-һээ бага хэмжээтэй дуһалнууд бүмбэлиг, 5 мм диаметр оршомынь хөөһэн бообо хэлбэритэй, 5 мм-һээ дээшэ хэмжээтэйнь тогтоборигүй болодогые тогтооһон байна. Борооной дуһалнууд дундажаар 1 - 2 мм хэмжээтэй байна. Дэлхэй дээрэ эгээн томо борооной дуһал 2004 ондо Бразил ба Маршаллай арал дээрэ ороһон борооной үедэ тэмдэглэгдэһэн ба дуһалай хэмжээ 10 мм-һээ дабаһан байна. 

Борооной дуһалнуудай унаха хурдан дуһалай хэмжээһээ хамаарха ба далайн нюруутай тэнсүү үндэртэ, һалхигүй тохёолдолдо 0.5 мм диаметртэй дуһал 2 м/сек хурдатайгаар, харин 5 мм хэмжээтэй дуһал 9 м/сек хурдатайгаар унана

Ехэнхи тохёолдолдо борооной уһанай pH  6 оршом байна. Энэнь агаардахи нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл pH-эй хэмжээе бууруулна. pH-эй хэмжээ 5.6-һаа бага тохёолдолдр хүшэллиг бороо гэжэ нэрлэнэ.




#Article 485: Үнсэг (119 words)


Үнсэг () гү, али булан () болбол нэгэ сэгһээ гараһан хоёр шугамай хоорондохи зай юм. Геометридэ үнсэг гээшэ нэгэн эжэл сэгһээ эхилэлтэй, 2 сасарагаар бүтэһэн дүрсые хэлэнэ. Эхилэлэй сэгые үнсэгэй орой гэхэ болон сасарагуудые үнсэгэй тала гэнэ. Үнсэг Евклидэй болон Евклидэй буса геометриин али алиндань тодорхойлогдодог.

Үнсэгые транспортир шугам болон бусад үнсэг хэмжэгшэ багажаар хэмжэнэ. Олон уласай нэгэжын системэдэхи СИ үндэһэн хэмжэх нэгэжэнь радиан болоод тэрэшэлэн геометрида хэм гү, али градус (°) () түгээмэл хэрэглэгдэдэг.

Математикын тэгшэдхэл бодоходо үнсэгые ехэбшэлэн грек үзэгээр нэрлэн тэмдэглэдэг. Жэшээнь: α, β, γ, θ, φ.

Геометриин дүрсэ болон бодолгодо дээрэ үнсэгые тэмдэглэхэдээ оройн сэгээр гү, али талануудаар нэрлэдэг. Жэшээнь, баруун талада бай зураг дээрэхи үнсэгые үнсэг А, ∠А, ∠BAC гү, али  гэжэ нэрлэн тэмдэглэнэ.




#Article 486: Бүхэ барилдаан (448 words)


Бүхэ барилдаан () гээшэ буряад-монголшуудай олон зуунай турша байһан, үндэһэнэй спорт юм.

Х-ХII зуун жэлдэ найр нааданай үедэ бүхэ барилдаанай болоходо, хуураар наадажа, хүгжэм хабсаруулдаг байһан юм ха. Гол голойхид өөр өөрынгөө бүхэнүүдые табидаг байгаа. Зүгөөр холо нютагһаа ерэһэн мэдээжэ суута бүхэнүүд барилдаанда хабаадалсаха эрхэтэй байгаа. Тон түрүүн эгээл эрхим бүхэнүүдээ урда урдаһаань харуулжа, хоорондонь хэдэн метр зайтайгаар һуулгаад, саашанхи бүхэнүүдыень хүсэн болон шадабариинь зэргээр һубарюулан һуулгадаг байгаа. Тиигэжэ тэдэнэрэй бэлэн болоод байхадань, эгээл эрхим бүхэнүүдые бодхожо, хоёр тээһээ уулзуулхадань, тэдэнь барилдажа орогшо бэлэй. Буряад барилдаан гээшэ шуранаа, дүрэеэ, арга мэхэеэ харуулха гэһэн гуримтай юм. Барилдаанай дүримэй ёһоор гарайнгаа хурганай үзүүрээр халта газар һабардабал, хаягдаһанда тоологдодог шуу. Хаягдаһан хүн һууридаа ошожо хубсалдаг, хаяһан хүн хүтэлүүлжэ үбгэдэй урда ошожо, шагнал, мүнгэ, заримдаа бүри хадаг абадаг һэн. Илаһан хүн доошоо доошоо һууһан бүхэнүүдэй барилдажа дүүрэхэдэ, түрүүшын дүхэригтэ илаһан бүхэнүүдэй барилдажа үсөөрхэдэнь, эгээ һүүлдэ хоёр бүхэ үлэжэ, түрүү һууриин түлөө барилдадаг һэн.

Барилдаанай арга дүрэ, гохо мэхэ элдэб янзын гээшэ. Томо бэетэй, багжагар хүдэр, шамбай солбон, гаһар хүсэтэй бүхэ хүлөө барюулхаяа айдаггүй. Хүлдэ оромсоорнь, дээрэһээнь хоёр гараараа бэеыень тэбэреэд, үргэжэ хаяжархидаг. Гар, хүл буляасалдажа барилдахада, эгээл гоё барилдаан болодог. Дотор, гадар дэгээ хэхэ, ташаалха, үбдэглэхэ, толгой, гараараа һуга доогуурнь орожо үргэхэ, хүлыень татажа, гэдэргэнь унагааха гэхэ мэтэ арга мэхэнүүд бии.

Хэдышье хүсэ шадал хэрэгтэй байбашье, олонхи ушарта арга мэхээрээ гэнэдхээжэ диилэдэг. Тиихэдэ дүрэ хүсэн хоёрһоо гадна, толгой һайн хүдэлхэ, нүгөөдынгөө арга дүрые эртээнһээ уридшалан тааха, нүгөөдынгөө дүрэһөө гараха зуураа, өөрынь арга мэхээр бүдэрүүлхэ ушар олоор дайралдадаг. Айжа зэбэрбэл, бирахагүйш.

Хаанашье мэдээжэ барилдаашадаараа омогорходог, суурхадаг, үльгэр домогуудые зохёодог гээшэ. «Арсалан бүхэ», «Заан бүхэ», «Нашан бүхэ», «Абарга бүхэ» гэхэ мэтэ үндэр нэрэ зэргэнүүд, солонууд олгогдодог юм. Иимэ бүхэшүүлые хүлдөө гохо дэгээтэй, гартаа шэртэһэтэй, шүрбэһэтэй, һонор ухаатай, хурса харасатай барилдаашад гэжэ омогорхон нэрлэдэг.

ХХ зуун жэлэй 60-дахи онуудһаа хойшо Сурхарбаанууд дээрэ бүхэ барилдаан илангаяа олоной хабаадалгатай болоо һэн. Урда тээнь 20-дохи, 30-дахи, 40-дэхи, 50-дахи онуудта Даша Очиров, Дамба Гармаев, Георгий Убугунов, Цырен Бадмаев, Тимофей Князев, Нима Хандажапов, Николай Ботхонов болон бусад шалгардаг байгаа. Хойшодоо Николай Лаврентьев, Аполлон Михеев, Борис Бальжинимаев, Михаил Максимов, Владимир Халтанов, Нима Ивахинов, Василий Гармаев, Виктор Баймеев, Геннадий Баймеев, Валерий Иванов, Геннадий Махутов, Фёдор Махутов, Геннадий Манжуев, Владимир Вострецов, Зоригто Буянтуев, Борис Будаев, Владимир Цэдашиев, Мүнхэ Цыдыпов, Михаил Елбаскин, Олег Болонев, Илья Гармаев, Анатолий Лезнов, Анатолий Будунов, Манри Адамов, Юрий Санданов, Олег Алексеев, Вячеслав Мархаев, Гармажаб Цыренов, Баяр Цыренгармаев, Мүнхэ Мункожаргалов, Кирилл Балдаев, Бато Дашинамжилов болон бусад Сурхарбаанай чемпионууд, эдэнэй олонхид «абарга бүхэшүүл» гэһэн үндэр нэрэ солодо хүртэнхэй. Эдэнэй дундаһаа Илья Гармаев — 8 дахин, Геннадий Манжуев — 3 дахин, Борис Будаев, Владимир Вострецов, Олег Болонев, Зоригто Буянтуев тус тустаа 2 дахин абарга чемпионууд болоһон алдартай. Эдэмнай бултадаа СССР-эй спортын мастернууд, уласхоорондын классай спортын мастернууд, спортын габьяата мастернууд гэһэн үндэр нэрэ солонуудтай юм.




#Article 487: Буряад Республикын түрын һүлдэ (216 words)


Буряад Республикын түрын һүлдэ, тэрэнэй зураглал, хуулита зэргэ байдал ба албан ёһоной хэрэглэл « Буряад Республикын Гүрэнэй герб тухай» хууляар тогтооно. Буряад Республикын Гүрэнэй герб хадаа гурбан үнгэтэ түхэреэн хүреэ (улас түрын тугай хүхэ-сагаан-шара үнгэнүүд) болодог. Хүреэгэй дээдэ захада – алтан соёмбо – мүнхэ амидаралай заншалта һүлдэ (наран, һара, гуламта). Хүреэгэй дунда – адли үргэнтэй хүхэ сагаан зуруудууд – Байгал далайн долгинууд, мүн нютагай байгаалида ушардаг сайбар ногоон ба хара ногоон үнгэтэй хадын мундарганууд. Хүреэгэй доодо хубиие хүхэ хадаг – Буряад ороной арадуудай хүндэмүүшэ наартай сэдьхэлэй һүлдэ хүреэлнэ, дундахи хубинь гербын табсан болоно. Хадагай нугалаанууд гербые дороһоонь хүреэлнэ. Үзүүрнүүдынь гербын хоёр тээһээ табсан дээрэ һанжан хушана. Гербын бүхы зүйлнүүд дүрбэн углуутай, доошоо үзүүртэһэн һүлдэ тэмдэгүүдэй хуягай зайда оршоно.

Буряад Республикын Гүрэнэй гербын зураг үлгэгдэдэг гэбэл:

Буряад Республикын Гүрэнэй герб гүрэнэй засагай федеральна зургаануудай Буряад Уласдахи нютагай байгуулгануудай һүлдэ тэмдэгүүдтэ хэрэглэгдэжэ болодог.

Буряад Республикын Гүрэнэй гербын зураг буулгагдахадаа, хэмжээнһээ илгаагүй, һүлдэ тэмдэгэй иимэ зураглалда зохихо ёһотой гэбэл: «мүнгэлһэн таладань – хүхэ сэнхир үнгэ, мүнгэ, алта шэрүүлһэн сахариг, тиихэдээ хүхэ сэнхир үнгэнь нүгөө хоёрһоо хоёр дахин үргэн, сахаригта шүдэтүүлһэн хүхэ сэнхир, мүнгэн үзүүр оруулагдаһан ба тэрэнэй дээрэ гурбан ногоон хаданууд, дундахинь үндэр; сахаригай дээдэ талада – алтан соёмбын хүреэ, дээрэһээнь гурбан хэлэтэ дүлэн, доронь – хахад һара; захадаа сахаригынь хүхэ сэнхир хадагтай, хадагай хушуунуудынь сахаригые хажуу талаһаань хүреэлнэ.»




#Article 488: Түмһэн (174 words)


Түмһэн () гү, али хартаабха гээшэ хүнэһэнэй ногооной нэгэ түрэл болон олон наһата ургамал юм. Хүнүүд эдидэг түмһэниинь түмһэнэй ургамалай газарай хүрьһэн доро ургадаг түмһэн үндэһэн юм. Энэ голдуу боро гү, али ягаабтар хальһатай, доторхи хэһэгынь сагаан, шара үнгэтэй байна. Түмһэн Андын нюрганай, Перу гэһэн үндэрлиг, һэрюун газарһаа гаралтай. Хүн түрэлхитэн 7000 жэлэй үмэнэһөө хүнэһэндэ хэрэглэхээр тарижа ургуулжа байгаа. 

Түмһые шанаха, шараха зэргээр болгожо эдинэ.

Маша олон сортын түмһэ байдагшье үндэһэн дүрбэн түрэлдэ хубаагдадаг байна. Эндэ: 

Эдэһээ эгээн түгээмэл хэрэглэдэг хүнэһэнэй зорюулалтатай бөөрэнхы хэлбэритэй түмһэн. Энэ сортын түмһэнэй 12 – 16 хуби крахмал гү, али сардуул, С витаминиие агуулдаг. Харин техникын зорюулалтатай түмһэнэй крахмал харисангы ехэ 18 хубиһаа дээшэ агууламжатай байдаг юм.

Хүнэһэнэй зорюулалта бүхы түмһэниинь хүнэй бэедэ онсогой ажа холбогдолтой. Шуһанай даралта бууруулха, ходоодоной шарха үрэбсэл, гэдэһэнэй хүшэлтэ, түлэгдэлэй шарха болон арһанай намар буюу экземые эмшэлхэдэ уламжалалта арадай эмнэлгэдэ үргэн хэрэглэжэ ерэһэн. Энэһээ гадна хартаабха бөөрэнхы хапууста, шара луубанһаа хоёрһоо гурбадахи үлүү калори шанартай байдаг юм.

НҮБ-ын Хүнэһэн Хүдөө Ажахын Байгууллага (FAO)-ын мэдэгдэлээр 2011 онд таряалһан ниитэ түмһэнэй хэмжээ 315 сая тонно байна.




#Article 489: Хорото хабдар (120 words)


Хорото хабдар — ами наһанда аюул ушаруулха хабдар юм. Бүхы эд эрхэтэндэ хабдар бии боложо болоно. Хүнэй бэе махабад маша олон түрэлэй эдһээ тогтохо болоод ямар эдһээ бии болоһонһоо шалтагаалаад хабдар янза бүри байдаг. Хүнэй бэеын али нэгэн хэһэгэй эс хиналтагүй үсэжэ, олшорһоноор хабдар бии болоно. Хорото хабдарые үмэн гэдэг. Хабдарай үедэ эс ямаршье хиналтагүй үржэжэ, хубаагдан хэбэй эсэй орондо гажа эсүүд бии болоно. Эдэ гажа эсүүд хэбэй эсэй үсэлтэ хүгжэлтэдэ шаардалгатай шуһан хангамжа, тэжээлэй бодосые булаалдан тэжээгдэжэ байдаг тула хүн шэгнүүр хурдан алдажа эхилнэ. Хабдарай эс бэеын бусад хэһэгүүдээр тархан, хэбэй эсүүдые гэмтээжэ, шэнэ гажа эсэй ургалтые бии болгодог. Энэ үйлэ ябасые хабдарай үсэрхылэл (метастаза) гэнэ. Хабдарай эс шуһан ба лимфа гү, али тунгалагай урасхалаар дамжан бэеын бусад хэһэгүүдтэ тархадаг.




#Article 490: Сиань (402 words)


Сиань (, xī'ān) — Хитад Уласай Шэньси можын засаг захиргаанай түб, 3.9 сая (2010 оной мэдээлэлээр) хүнтэй хото. Шара мүрэнэй шудхал Вэйхэ голой хүндыдэ байрлана.

Баруун-Хойто Хитадай томо ажаүйлэдбэриин түб, шухала тээбэриин уулзабари (Лунхай түмэр замай үртөө, автохаргын уулзабари). Ажаүйлэдбэриин гол һалаанууд: машина бүтээлгэ (станок, хүдөө ажахын болон нэхэмэлэй машина, хүнды тоног түхеэрэмжэ, электротоног түхеэрэмжэ болон тоног түхеэрэмжын детальнууд, автомашина болон тракторнууд), хара түмэрлиг, химиин (үтэгжүүлгэ, пестицид, угаагша бодос, пластмасса гэхэ мэтэ) болон нэхэмэлэй (хүбэн утаһа ээрэхэ, хүбэн ба нооһо нэхэхэ, нэхэмэл, будаха ажаүйлэдбэри; Сианьда Хитадай эгээн томо «Сибэй» нэхэмэлэй үйлэдбэри байрлана) ажаүйлэдбэри. Арһанай, шаажанай бүтээлэй үйлэдбэрилгэ; хүнэһэнэй үйлэдбэринүүд. Хэдэн дулаанай сахилгаан станци.

Сиань хадаа Хитадай томо соёлой түб; ехэ һургуули болон ондоо дээдэ һургуулинууд олон байна. Сиань хадаа Хитадай эгээ эртын хотонуудай нэгэн. Шэнэ шулуун зэбсэгэй үедэ Сианиин тойрондо Баньпо газарта (半坡) Яншао соёлые (仰韶文化)  үндэһэлэгшэ таряаша обог аймагууд ажаһууба. Һүүлдэ тус нютаг Чжоугай угсаатанай гуламта болобо. Чжоу уласай үедэ ( 1027—249) мүнөөнэй Сианиин хажууда Хао (鎬) болон Фэн (灃) эртын ниислэлнүүд байгаа.  202 ондо мүнөөнэй Сианиин тойрондо Хань эзэнтэ гүрэнэй Чанъань (長安) гэһэн ниислэл хото байгуулагдаба. Мүнөө эринэй эхин болотор Чанъань 300 мянган үлүү хүн зонтойгоор эртын дэлхэй даяарай эгээн томо хотонуудай нэгэн болоо (1956 ондо эхилһэн малталгын үрэ дүндэ Хань үеын хотын үлэгдэлнүүд байгаа). III-IV зуун жэлдэ Чанъань хэдэ хэдэн Хойто Хитад уласуудай ниислэл хото байгаа. 583 ондо мүнөөгэй Сианиин газар нютагта Ян Цзянь эзэн хаан Хитадай шэнэ ниислэл хото Дасин (大興) байгуулба. Һүүлдэ Дасинь Чанъань гэжэ дахин нэрлэгдэжэ, 923 он болотор ниислэл хото байгаа. 881—883 оной хоорондо хото Хуан Чао (黃巢) буһалгаашанай мэдэл доро байгаа.

Эдэй засагай ба соёлой түбүүд зүүн зүг тиишэ шэлжэһэн ушар дээрэһээ X зуунһаа хойшо хото аажамаар хуушан удхаяа алдаһан байна. XIV тус хото Сиань тойрогой (西安府) засаг захиргаанай түб боложо, тэрэ үеһөө хойшо мүнөөгэй нэрэеэ абтаба. XVII зуун жэлэй һүүл хахадһаа Сиань Шэньси можын засаг захиргаанай түб болонхой. 1936 оной 12 һарын 12-до эндэ Сианиин үйлэ ябадал (西安事變) болобо.

Хитадай арадай сүлөөлхэ арми 1949 оной 5 һарын 20-до Гоминьдангын засагай газарай сэрэгүүдые илажа хотые эзэлбэ.

Сианиин хото түлэблэлтын һууридаа Тангын хотын тогтомол зохёон байгуулалта байна. Уран барилгын дурасхалнууд: Чжунлоу (钟楼, «Хонхын самхаг») болон Гулоу (鼓楼, «Хэнгэргын самхаг») XIV зуунай 3-дабхартай самхагууд. Шэньси можын музей (зоос, керамикын, хүрэлэй, бэшэгтэй хүшөө ба пянзануудай суглуулга). Сианиин хотын захадань Хань уласай Чанъань ниислэл хотын хэрэмэй үлэгдэл, Даяньта (大雁塔, «Ехэ зэрлиг галуунай субрага») болон Сяояньта (小雁塔, «Бага зэрлиг галуунай субрага») субарганууд (707—709), Шуньлин (顺陵) гэһэн Тангын  бунхан байна.




#Article 491: Коммунизм (999 words)


Коммунизм ( , баһал хуушарһан эб хамта) болбол ниигэмэй улас түрын болон эдэй засагай нэгэн зорилготой ангигүй ба ямаршье уласта харьяалагдадагүй коммунис ниигэмлигэй үзэл юм. Энэ үзэл XX зуунай түүхэдэ гол нүлөө үзүүлһэн (коммунис уласууд болон капиталис уласуудай хоорондохи шэрүүн тэмсэл, зүүнтэнэй бүлэг болон сүлөөтэ дэлхэйн хоорондохи хүйтэн дайнай үе).

Марксис онолоор, коммунизм гээшэ тодорхой түүхын үе шатадахи нээлтэнүүдтэ зайлашагүй гаража ерэхэ, өөртэ ашагтай хүсэн болон материалис хүрэнгэгөөр түрүүлхэ мүн сүлөөтэ харилсаа холбоондо һуурилхые зүбшөөрдэг. Коммунизмын нарин тодорхойлолтонуудынь хоорондоо илгаатай байдаг ба энэ голдуу ниитэлиг улас түрын бодолгын алдаа байдаг. Марксис онолой түлөө тэмсэл: социализм бол юрэдөөл коммунизмын шэлжэлтын замай үе шата юм. Ленинис пролетариин ударидаһан манлай бүлэгэй үзэл һанаае энэ онолдо шэнээр нэбтэрүүлһэн болон эрьелмын дараахи улас түрын бүхы эрхэ мэдэлые бариха, «Ажалшад» ба ажалшадай оролсоо, капитализм ба социализмын хоорондохи шэлжэлтын үе шата гэжэ тодорхойлһон.

Коммунис зүблэл, марксис буса хуби хүнэй эрхэ сүлөөнэй түлөө тэмсэгшэ коммунистууд, замбараагүй коммунистууд гэхэ мэтэ коммунистууд шэлжэлтын манлай намай эсэргүүсэдэг ба коммунизмын байгуулалдахи капитализмын эхилэлые дэмжэдэг. Үргэн сар хүреэнэй онолнуудтахи тэдэ коммунистуудай бодолоор илгаатай эдэй засагай хүдэлхүүрнүүд (жэшээнь хоол хүнэһэнэй хэрэглээ, болбосорол, эмнэлгэ гэхэ мэтэ) байдаг гэжэ үзэдэг. Зарим коммунистууд үйлэдбэрилэлэй үндэһэн хүсэн зүйлые эзэмдэлхэ хубин үмсэ ноёрхоһон капиталис ниигэмдэ үйлэдбэрилэлэй ниигэмэй шэнжэ хүгжэлэй ябасада улам бүри хүгжэжэ, энэнь ниигэмэй үйлэдбэрилэлэй үрэ дүн эзэмшэхэ хубиин эзэмшэл, хубиин үмсэтэй эблэршэгүй зүржэлтэй боложо эсэстээ социалис хубисхал хэжэ ажалшан ангиин засаглалые тогтоон капитализмые усадхаха замаар социализмые тогтоон коммунизмые байгуулхада хүргэнэ. Капитализмын бүтээгдэхүүн болохо пролетари анги зүбхэн өөрынгөө хүсөөр өөрыһөө сүлөөлжэ шадаха тула энэ анги улас түрын засагай эрхые байлдан абахань түүхэ зайлашагүй шэнжэтэй гэжэ. Капитализм болбол хубиин үмсэ, мүлжэлтэ үндэһэлдэг тула шударга бэшэ ниигэм мүн коммунистууд гэжэ. Харин коммунизм бол түгэс энэрэнгүй ниигэм байха болоно гэжэ коммунистууд үзэдэг.

Түүхын материалын схемэдэ коммунизмын һүнөөнь дарангылалгүй ба хомсодомол байдалда орохогүй байха ябадал юм.

Марксис онолоор пролетаринуудай дарангылалынь капитализм болон коммунизмын хоорондохи забһарай системэ тогтолсоо ба үмсые гансаар эзэмшэхэһээ засаглалай процесс хубилагдажа эхилдэг. Улас түрын шэнжэлхэ ухаанда коммунизм заримандаа коммунис уласууд, нэгэ намай тогтолсоотой улас марксизм-ленинизмдэ үнэнжэ байхые тунхагладаг ба тэрэниие һажаадаг.

Коммунизм гэдэг үгын оршон үеын хэрэглээнь социалис засагай газарнууд улас түрын бодолгоороо өөрыһөө тунхаглаһан нэгэ намта уласууд, хүрэнгэтэ улас гү, али үйлэдбэрилэл, ажалшан ангинуудай түлөөлһэн байдалаар ходо хэлэгдэдэг. Эдэ засаглалнуудай ехэнхинь марксизм-ленинизмдэ һуурилһан байдаг гэбэшье тэдэ энэниие коммунизм гэжэ нэрлэдэггүй болон үзэл һуртал тэдэнэй улас түрын бодолгонуудай хүдэлгэгшэ хүч баһан. Мао Цзедун: жэшээнь шэнэ арадшалал ба Ленинэй коммунизм 1920 оной үмэнэ гү, али дайнай үеын коммунизм. Энэнэй дараа вьетнамшууд «Đổi Mới» хуулишалһан ба хитадууд социализмаа татан буулгаһан байна. Засагай газарнууд өөр бусад засагай газарнуудаараа шэлжэлтын социалис системэ байгуулан тодорхойлжо байһан. Энэ системэ заримдаа уласай социализм гү, али эжэл адли нэрээ дурдагдадаг.

Сэбэр коммунизм ходо социализмын дараа үе шатын талаар хэлэгдэнэ гэһэн хэдышье коммунистууд коммунизмын үе гэжэ дурдадаг. Ангигүй харьяалалгүй ниигэмынь коммунизмаар тайлбарилагдана. Энэ коммунизм бодито улас түрын ба эдэй засагай оршондохи шиидбэри гаргадаг. Карл Маркс, бусад коммунист филисофнар коммунизмһаа капитализм руу шэлжэхэ үедэ коммунизмые хэрхэн бүтээһэн, ажалшан ангиин бодолго хэрхэн гараһаниие тайлбарилдаг. Коммунис тунхаглалда, Маркс газарай дахин хубаарилалта, коммунизмда шэлжэхэ үеын үйлэдбэрилэлэй түлэблигөө танилсуулһан.

Коммунис онолой хажуугаар, тэгшэ буса капиталис байдалые эсэхэ гансахан зам пролетари (ажалшан анги) тэдэ ниигэмдэ хамтаараа баялигай түб болгохые хэшээдэг. Томохон хэмжээнэй хубисхалта сугларалтанууд капиталис тогтолсоое түлхэн унагахадаа хүрэнгэтэнэй ангиие ашаглаһан. Хубисхалта онолой ехэнхи ба коммунис хубисхалда зорюулагдаһан хэһэг зэбсэг ашаглан оролсожо байһан. Онолшод хубисхалые бэеэ дааһан олон арга замаар ехэбшэлэн коммунизмые ехэбшэлэн бии болоһон оршонһоон хамааруулан тайлбарилһан байдаг. Жэшээнь Хитадай хубисхалта сэрэгэй арми болон улаан хитадые хамаруулһан ба энэ үедэ вьетнамшуудай арми болон баруунай арминуудай хоорондо Вьетнамай дайн дэлгэржэ байһан ба 1975 ондо дүүргэһэн. Энэ үедэ Кубадахи хубисхал гү, али бодито түрын эрьелтэ болоһон. Эхилээд Кастро Кубын хэрэгтэ манлай нам зайлашагүй хэрэгтэй гэдэгтэ этигээгүй. 2 талын зэбсэглэһэн тэмсэлдэ Батистынхидай түлхисэ үгөө һэн. Коммунис хубисхал юу байбашье зорилго ажалшан ангиие бусаан ниигэмэй анги дабхарга болгохо, анги дабхаргагүй ниигэмые үүсхэжэ байнуулха юм.

Үйлэдбэрилэлэй эртын харилсаанай үндэһэн һууриие түлихэн унагаһан. Үндэһэтэн хоорондын харилсаа тэдэнэй байгаалиин зан ааша ба захиргаадалта гэхэ мэтэ зүйлнүүдые хамааралгүйгээр нэгэ анги болгохо юм.

Саашада мэдээсэл эртын коммунизм, шажанай коммунизм ба үлэ гүйсэлдэхэ социализмын тухай байха болоно.

Коммунизмын бии бололго арсалдаатай байдаг. Элдэб түүхын бүлэг онолшод коммунистые олон янзаар тайлбарилдаг. Германиин филисоф Карл Маркс эхин үеын коммунизмые жэнхэни гэжэ үзэдэг. Марксын хубида хүн түрэлхитэн үлүү ехые хэжэ бүтээһэнээр хубиин үмсые хүгжүүлһэн. Ангигүй ниигэм анха Эртын Грецидэ бии болоһон. Платон өөрын «Улас түрэдэ» хүнүүд өөһэдөө ноогдоһон хүрэнгэ, эхэнэр болон хүүгэдүүдтэй газар гэжэ тайлбарилһан.

Баруун түүхэдэ үмсэ хүрэнгын ниитэлиг эзэмшэлдэ һуурилһан байха ёһотой гэжэ үзэдэг. Жэшээнь, Ромада Спартак богоолой зэбсэгтэ бодолгодо нэгдэһэн байдаг. V зуунда Маздакай хүдэлөөндэ одоогой Иран һурбалжатанууд, санбаартанууд коммунистда хүсэ һориһон тухай тодорхойлон үгүүлһэн ба эгалитари үзэлтэнэй ниигэм хубиин үмсэтэ байгуулгые шүүмжэлдэг байһан.

Өөр нэгэ жэшээ коммунистын бишыхан ниитэлиг оршожо байдаг. Жэшээнь зарим даяаншын ниитэлиг бусад шүтэлгэтэнүүдтэ газар болон бусад хүрэнгые ноогдуулһан байдаг. Эдэ хэһэгүүд ходо хубиин үмсэ бол бурханһаа эльгээгдэһэн гэжэ этигэдэг.

XVI зуунда Англиин зохёолшо коммунсизм тухай бодолоо саарьһанда буулгаһан. Тэрэнэй эрдэм шэнжэлгын бүтээл «Утопи» 1516 ондо захирагшадай ударидаһан олон ниитын хүрэнгэдэ һуурилһан ниигэм гэһэн арай үлүү тайлбарилһан байдаг. XVII зуунда коммунистуудай бодол Англи уласые дахин нүмэрһэн. Франциин хубиин үмсын шүүмжэлгые XVIII зуунай Гэгээрэлэй үедэшье үргэлжэлүүлһэн. Хожом Франциин хубисхал, коммунизмын эрьелтэ улас түрын хооһон номлолой үедэ элирхы болоһон.

XIX зуунай эхин үеын олониитэдэ элдэб янзын ниигэмые хубилгажа байгуулагшад ниитэлиг эзэмшэлдэ һуурилһан байдаг гэбэшье уридын коммунис олон ниитэ тэдэ буянай ба шажанай онсогой ажа холбогдолтойгоор хүрэнгын һууриие бусаан табижа эхилһэн. Тэдэнэй дунда Роберт Оуэн нэрэтэй алдартай нэгэн байһан ба тэрэ индейцүүдтэхи шэнэ зохисолые олоһон B горхиной A фирмэдэ тоосоо хэхые зохёон байгуулһан.
Дараань XIX зуунда Маркс эдэ ниигэмые хубилгажа байгуулагшадые утопи социалис гэжэ шэнээр оруулһан. Марксын тодорхйлһоноор утопи социалистда Сен-Симоные багтаана.

Тэрэнэй оршон үеын түрэл коммунизмын үһэлтэ Европодохи XIX зуунай социалис хүдэлөөн юм. Үйлэдбэриин хубисхалай үедэ дүндөө осолтой нүхэсэлдэ ажаллуулдаг гэһэн социалис шүүмжэлэгшэд кадитализмые буруудхаһан. Эдэ шүүмжэлэгшэдэй дунда Маркс ба тэрэнэй найз Энгельс хоёр байһан юм. 1848 ондо Маркс болон Энгельс хоёр коммунизмда шэнэ тайлбари бии болгоһон ба «Коммунис тунхаг» номоо олоной хүрэтэр болгоһон.

Марксизмын мүшэр салаа болоһон троцкизмые Лев Троцкий хүгжүүлһэн байна. Дэлхэйн эрьелтэ онолой орондонь Байнгын эрьелтын онол ба нэгэн хотын социализм мүн 2 үе шататай онол дэмжэһэн.




#Article 492: Альберта (185 words)


Альберта () — Канадын тала нютагай можонуудай нэгэ юм. Альберта 1905 оной юһэдүгээр һарын нэгэндэ можо болоһон.

Альберта Канадын баруун хэһэгтэ, баруун талаараа Британиин Колумби, зүүн талаараа Саскачеван, хойто талаараа Баруун Хойто нютаг дэбисхэр, үмэнэ талаараа АНУ-ай Монтана можо уластай тус тус хилэ зурыжа оршодог. Альберта АНУ-ай нэгэ можо уластай хилэлдэг Канадын гурбан можын нэгэнь болоно (нүгөө можонууд Нью-Брансвик, Юкон). Тэрэшэлэн Альберта Канадын далайда гаралгагүй хоёр можонуудай нэгэ юм (нүгөөдэхинь Саскачеван).

Альбертагай ниислэл тус можын түбһөө үмэнэхи талада оршохо Эдмонтон хото юм. Ниислэлһээ урда зүгтэ 300 км оршом зайтай Альберта можын эгээн томо хото, гол түгээлтэ, тээбэриин түб, тэрэшэлэн Канадын бизнесэй гол түбүүдэй нэгэ Калгари хото байдаг. Эдмонтон Канадын газарай тоһон агуулһан элһэн болон хойто зүгэй бусад нөөсэ баялигай һалбаринуудай хангамжа, үйлэшэлгын гол түб юм. Хүн зоной һүүлшын тоосоогоор эдэ хоёр метрополитан бүһэдэ ниитэ хүн зоной тоо 1 саяһаа дэгүүр.

Альберта можые анха Хатан хаан Виктори болон тэрэнэй нүхэр Хун тайжа Альбертын дундаһаа гараһан охин Луиза Каролина Альберта принцессын (1848—1939) нэрээр нэрлэбэ. Луиза гүнжэ 1878—1883 ондо Канадын Амбан захирагша Лорной маркизай эхэнэр байһан. Тэрэшэлэн Луиза нуур, Каролина тосхон, Альберта уула зэргэ газарые Луиза гүнжые хүндэдхэн нэрлэһэн бэлэй.




#Article 493: Квебек (268 words)


Квебек () — Түб Канадын можо юм. Квебек Канадын франци хэлэтэн хүн зон олонхи, франци хэлэниинь можын хууляар албан ёһоной хэлэн болохо ганса можо юм. Франциин уламжалалай бусад элемент, тухайлбал эрхэтэдэй эрхэ зүйн тогтолсоо Квебектэ хүсэтэй хэбээр байдаг.

Можын улас түрэдэ Квебекэй үндэһэнэй үзэл томо үүргэ гүйсэдхэдэг болон можын гурбан гол улас түрын нам Квебекэй өөртөө засаха эрхые улам үргэжүүлжэ, Квебекшүүдые тусдаа үндэһэтэн гэжэ хүлеэн зүбшөөрүүлхые эрмэлзэдэг. Квебекэй бүрин эрхэтэ байдалай хүдэлөөнэй засагай газарнууд 1980, 1995 ондо Квебекэй тусгаар тогтлнолой талаар олониитын һанал асуулга ябуулжа байһан болон Канадын Ниитын Танхим «Квебекуа (Québécois) Канадын доторхи үндэһэтэн» гэжэ хүлеэн зүбшөөрһэн Квебекуа үндэһэтэнэй һаналые баталаа.

Квебек нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр Канадын эгээн томо можо болоод хоёрдохи томо засаг захиргаанай нэгэжэ юм. Ганса Нунавут Квебекһээ томо бэлэй. Тус можо баруун талаараа Онтарио можо, Джеймс булан, Гудзоной булангаар, хойто талаараа Гудзон хоолой, Унгава булангаар, зүүн талаараа Гэгээн Лаврентиин булан, Ньюфаундленд ба Лабрадор, Нью-Брансвик можонуудаар тус тус хүреэлэгдэһэн. Квебек урда талаараа АНУ-ай Мэн, Нью-Гэмпшир, Вермонт, Нью-Йорк можо уласуудтай хилэ залгадаг. Тэрэшэлэн Нунавут, Принц Эдвардын арал, Шэнэ Шотландтай далайгаар хилэлдэг.

Квебек хүн зоноор Онтариогой дараа хоёрто ородог. Ажаһуугшадай ехэнхи тус можын эгээн томо хото болохо Монреаль болон ниислэл Квебек хотын хоорондо Гэгээн Лаврентиин голой ойро оршомой хотонуудта һуудаг. Англи хэлэтэй эрхэтэд болон англи хэлээр үйлэ ажаллалга ябуулдаг байгуулганууд Монреальда түблэрдэг болобошье Утауаис, зүүн хотонууд болон Гаспе хахад арал бүһэ нютагаар англи хэлэтэнүүд баһа байдаг. Можын түб ба хойто хэһэгтэ хүн зон һиирэг, гол түлэб унаган эрхэтэд амидардаг.

Квебек байгаалиин баялиг ехэтэй болоод энэ тус можын эдэй засагай гол тулгуури болодогһоо гадна агаар, сансарай һалбари, мэдээсэл, харилсаа холбооной технологи, биотехнологи, эмэй үйлэдбэрилэл зэргэ мэдэлгын һалбаринууд түрүүлхэ үүргэ гүйсэдхэдэг.




#Article 494: Ньюфаундленд ба Лабрадор (143 words)


Ньюфаундленд ба Лабрадор (; ) — Канадын эгээн һүүлдэ оролсоһон арбадахи можо юм. Газарзүйн хубида тус можо Канадын Атлантын далайн эрьеэр Ньюфаундленд арал ба эхэ газарай хэһэг болохо Лабрадорһоо бүридэн оршоно. 1949 ондо Канадада нэгэдэхэ үедэ тус можые бүхэлдэнь Ньюфаундленд гэдэг байһан ба 1964 онһоо хойшо можын засагай газар өөрыһөө «Ньюфаундленд ба Лабрадорой засагай газар» гэхэ болоһон болоод 2001 оной арбанхоёрдугаар һарын 6-най үдэр Канадын Үндэһэн хуулида оруулһан нэмэлтэ хубилалтаар можын албан ёһоной нэрые «Ньюфаундленд ба Лабрадор» болгон хубилалһан. Гэхыдээ үдэр бүриин хэлэхэдээ канадынхид тус можые «Ньюфаундленд» гэдэг ба можын доторхи тухайн бүһэ нютагые «Лабрадор» гэдэг юм.

Newfoundland гэһэн нэрэ англи хэлэнэй «New Found Land» гү, али «Шэнээр олдоһон газар» (лата хэлэнэй Terra Nova-гай англи оршуулга) гэһэн үгэһөө гаралтай бол, Labrador гэжэ тус бүһэ нютагай нээһэн Португалиин шэнжэлэгшэ Жуан Фернандиш Лаврадорой эзэмшэдэг байһан португал хэлэнэй lavrador гү, али «газарай эзэн» гэһэн сулаһаа гаралтай юм.




#Article 495: Онтарио (225 words)


Онтарио () — Канадын түб хэһэгтэ оршодог можо болон Канадын можонууд дундаа хүн зон эгээн олон, нютаг дэбисхэрээр Квебекэй дараа орохо томо можо юм. (Нунавут, Баруун Хойто нютаг дэбисхэр Онтариоһоо томо болобошье можонууд бэшэ бэлэй.) Онтарио баруун талаараа Манитоба можотой, зүүн талаараа Квебек можотой хилэ залгадагһаа гадна Миннесота, Мичиган, Огайо, Пенсильвани (Эри нуураар), Нью-Йорк зэргэ АНУ-ай можонуудтай (баруунһаа зүүн тиишэ) хиллэдэг. Онтариогой АНУ-тай залгадаг хилын ехэнхи хэһэг байгаалиин хилэ болон Лейк-оф-Вудс нуурһаа эхилээд, Ехэ Нуурнуудай дүрбынхи дундуур, тухайлбал Дээдэ нуур, Гурон нуур (Джорджын булан ороно), Эри нуур, Онтарио нуурай дундуур ябажа, саашаа Онтариогой Корнуоллой хабяар Гэгээн Лаврентиин голой уташань үргэлжэлдэг. Онтарио Ехэ Нуурнуудтай залгаа Канадын ганса можо болоно.

Онтариогой ниислэл Канадын эгээн томо хото болохо Торонто юм. Канадын ниислэл Оттава мүн Онтариодо оршодог юм. Канадын 2013 оной хүн зоной тоололгоор Онтариодо 13 505 900 ажаһуугша тоологдоһон, 2006 ондо 12 160 282 Онтариогой ажаһугшад ниитэ уласай хүн зоной 38,5%-ые бүридүүлөө һэн.

Тус можын нэрэ Онтарио нуурай нэрэһээ гаралтай болон энэ нэрэнь ontarí:io гү, али «ехэ нуур» гэһэн гурон хэлэнэй үгэһөө гаралтай,, мүн магадгүй ирокез хэлээр skanadario гү, али «һайхан уһан» гэһэн үгэһөө гаралтай байжа болоно. Британиин Хойто Америкын Актаар 1867 оной долодугаар һарын 1-ндэ Канадые анха байгуулха үедэ Онтарио Нью-Брансвик, Шэнэ Шотланд, Квебекэй хамта тус уласай анханай дүрбэн можын нэгэ болобо.

Онтарио 2004 ондо Канадын үндэһэнэй ниитэ үйлэдбэрилһэн бүтээгдхүүнэй 52%-ые үйлэдбэрилһэн Канадын ажаүйлэдбэриин һалбариие түрүүлдэг можо бэлэй.




#Article 496: Принц Эдвардын Арал (108 words)


Принц Эдвардын Арал (, PEI гү, али P.E.I.; ; шотланд гэлеэр Eilean a’ Phrionnsa (оршуулбал «Хун тайжын арал») гү, али Eilean Eòin - оршуулбал «Иоаннай арал» гү, али аралай хуушан нэрэ Сен-Жанай арал гэһэн нэрэтэй холбоотой) микмакаар Apekweit гү, али Epikwetk багсаагаар оршуулбал «далайн уһанда бүйбээлэгдэһэн газар») — мүн эжэл нэрэтэй аралһаа бүридэхэ Канадын можо болоно. Энэ Далайн можо хуурай газарай нютаг дэбисхэр болон хүн зоноороо эгээн бишыхан можо (нютаг дэбисхэрые тоосохогүй бол). Тус арал өөр хэдэн нэрэтэй. Тухайлбал: «Булангай сэсэрлигтэ хүреэлэн» гэһэн нэрэ тухайн можын бэлшээриин үзэмжэ, хүдөө ажахын эдэлбэри газарые зааһан нэрэ бол; «Холбооной түрэһэн газар» гэһэн нэрэ 1864 оной Шарлоттаунай бага хуралые зааһан нэрэ юм.




#Article 497: Шэнэ Шотланд (201 words)


Шэнэ Шотланд (; шотланд гэлеэр Alba Nuadh; ) — Канадын зүүн урда эрьедэ оршохо можо. Энэ можо Канадын Атлантын далайн эрьеын эгээн олон хүн зонтой можо. Ниислэл Галифакс бүһэ нютагайнгаа эдэй засагай томохон түб болоно. Шэнэ Шотланд нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр Канадын хоёрдохи бишыхан можо болоод ниитэ 55,284 км² нютаг дэбисхэртэй. Хүн зон 935 962 гү, али Канадын дүрбэдэхи үсөөн хүн зонтой можо болобошье хүн зоной нягташалаар хоёрто ородог.

Шэнэ Шотландын эдэй засаг байгаалиин баялиг дээрэ һуурилһан уламжалалтай болобошье XX зуунай дунда үеһөө хойшо олон һалбаритай болон хүгжэжэ байна. Загаһан агнуури, уула уурхай, ой модон, хүдөө ажахын һалбаринууд маша шухала байр һууритай хэбээр байгаа болон аялал жуулшалал, технологи, кино, хүгжэм, санхүүгэй һалбаринууд шэнээр хүгжэжэ байна.

Тус можо Далайн бүхы бүһэ нютаг багтадаг Микмагай Микмак үндэһэтэнэй хэд хэдэн бүһые хамарһан болон тэрэшэлэн Мэн, Ньюфаундленд, Гаспе хахад арал хэһэгые хамардаг. Шэнэ Шотландта анха Европын колонизаторнууд ерэхэдэ микмакшууд амидардаг байгаа. 1604 ондо Франциин колонизаторнууд Флоридаһаа хойшо оршохо Европын түрүүшын байнгын һуурин Порт-Рояль байгуулжа, Акади гэжэ нэршэһэн газарын бии болгобо. 1713—1760 ондо Британиин эзэнтэ гүрэн тус бүһэ нютагай хиналтадаа оруулжа, 1749 ондо Галифакста шэнэ ниислэлые байгуулһан. 1867 ондо Нова Скоша нь Нью-Брансвик, Канадын Можын (һүүлдэ Онтарио, Квебек можонууд болоһон) хамта Канадын Холбоое үндэһэлэн байгуулагша можонуудай нэгэ болоһон.




#Article 498: Баруун Хойто нютаг дэбисхэр (143 words)


Баруун Хойто нютаг дэбисхэр (NWT гү, али NT; , ) — Канадын нютаг дэбисхэр болоно.

Хойто Канадада оршодог тус нютаг дэбисхэр Канадын өөр хоёр нютаг дэбисхэр, гурбан можотай хиллэдэг. Тухайлбал: Юконтой баруун талаараа, Нунавуттай зүүн талаараа, Британиин Колумбитай баруун урда талаараа, Альберта, Саскачевантай урда талаараа хиллэнэ. Ниитэ 1 140 835 км2 нютаг дэбисхэртэй, 2006 оной тоололгоор 41 464 хүн зонтой байһаниинь 2001 онһоо хойшо 11.0%-яар үсэһэн үзүүлэлтэ болоно. 1967 онһоо хойшо Еллөүнайф хото можын ниислэл болоһон.

Газарзүйн онсолигуудһаа дурдабал үргэн уудам Ехэ Баабгай нуур, Ехэ Богоолой нуур, абарга Маккензи мүрэн, Канадын Үндэһэнэй парк болон ЮНЕСКО-гэй Дэлхэйн үбэй нэгэ болохо Наханни үндэһэнэй парк-нөөсэ газарай хабсалнуудые дурдажа болоно. Тус нютаг дэбисхэрэй Канадын Хойто мүльһэн далайн ольтирогто багтаха аралнуудта Бэнкс арал, Борден арал, Принц Патрикай арал, Виктори аралай хэһэг, Мэлвил аралай хэһэг ороно. Эгээн үндэр сэг Юконтой залгаа хилын ойро оршохо 2,773 метр үндэр Нирвана уула болоно.




#Article 499: Нунавут (187 words)


Нунавут — Канадын эгээн томо болон эгээн шэнэ нютаг дэбисхэр юм. 1999 оной дүрбэдүгээр һарын нэгэндэ Нунавутай Акт  болон Нунавутай Газар Эзэмшэхэ Эрхын Хэлэлсээрэй һүүлдэ Баруун Хойто нютаг дэбисхэрһээ һалажа байгуулагдаһан болобошье мүнөөнэй хилэ бүри 1993 ондо тогтоогдоһон байгаа. Нунавут байгуулагдаһан 1949 ондо Ньюфаундленд можо шэнээр байгуулагдаһанһаа хойшо Канадын газарай зурагта ороһон түрүүшын томо хубилалта болоһон юм.

Зүүн зүгтэ Баффин арал дээрэ оршохо ниислэл Икалуитые (хуушан Фробишер-Бей) 1995 оной Нунавутай ниислэлэй талаархи олониитын һанал асуулгаар һунгаһан юм. Бусад томо һууринуудые нэрлэбэл Ранкин-Инлет, Кембридж-Бейн бүһын түбүүдэй нэрлэжэ болоно. Нунавутай хойто зүгтэ Элсмир арал байдаг ба баруун зүгтэ Викториа аралай зүүн ба урда хэһэгые хамардаг. Нунавут Канадын эгээн үсөөн хүн зонтой болон эгээн томо нютаг дэбисхэртэй засаг захиргаанай нэгэжэ юм. Тус нютаг дэбисхэртэ шахуу 29 474 хүн зон Баруун Европын шэнээ нютаг дэбисхэртэ тархан һуудаг. Хэрбэ Нунавут бүрин эрхэтэ тусгаар улас байһан бол дэлхэй дээрэ хүн зоной эгээн бага нягташалтай улас байха байһан. Эгээн ойро ошохо Гренланд гэхэдэл нютаг дэбисхэрээр бараг үетэн мүртэлөө хүн зон хоёр дахин ехэ бэлэй. 

Нунавут гэжэ инуитуудай хэлэн болохо инуктитутаар «манай газар» гэһэн удхатай. Ажаһуугшадыень Nunavummiut гү, али ганса тоон дээрэ Nunavummiuq гэжэ нэрлэдэг.




#Article 500: Малтамал түлишэ (127 words)


Малтамал түлишэ гээшэ тодорхой хэмжээндэ нүүрһануһантүрэгшэ (гидрокарбон) агуулһан шулуун нүүрһэн, газарай тоһон, байгаалиин хии болон шатадаг занар гэһэн ашагта малтамалнууд юм. Зарим тохёолдолдо нүүрһэлиг занар, асфальт, озокеритые эндэ багтааха бии. Шатаха ашагта малтамалнууд Дэлхэйн гадаргуугай дээдэ хэһэгтэ хуримталагдана. Хии (байгаалиин хии), шэнгэн (газарай тоһон), хатуу (нүүрһэн, шатадаг занар гэхэ мэтэ) түлэбтэ оршоно. Малтамал түлишэ органик гаралтай, өөрөөр хэлэбэл амитан, ургамал мүхэһэнэй һүүлдэ үлэгдэл хэдэн зуун сая жэлэй хугасаанда газарай хэбэлдэ даралта, температурын нүлөөгөөр хубиржа шатаха ашагта малтамал бии болодог гэжэ үзэдэг байна. Энэ онолые «шатаха ашагта малтамалай бии бололгын органик онол» гэжэ нэрлэхэ ба анха энэ һанаае 1556 ондо Георг Агрикола дэбжүүлжэ, 1757 ондо Михаил Ломоносов дэлгэрүүлһэн байна. Энэһээ гадна дэгдэмхы, хүнгэн нүүрһануһантүрэгшэд (ехэбшэлэн байгаалиин хии) химиин нэгэдэхэ урбалаар бии боложо болохо тухай «органик буса онол» байна.




#Article 501: Буянта һара (147 words)


Сага дабаа (), Дончод Хурал (), Бурхан Багшын Ехэ Дүйсэн Үдэр, Буянта һара, гү, али Весак (, vaiśākha) гээшэ Буддын шажанай ехэ дүйсэн хуралнуудай нэгэн юм. Түбэд-Монгол литээр зунай эхин һарын 15-ай үдэр Будда Шигэмүни (Бурхан багша) энэ юртэмсэдэ мүндэлһэн, энэ үдэр бурхан болоһон, мүн энэл үдэр тагаалал болоһон юм. Бурхан багшада зорюулһан гурбан дүйсэн үдэр: түрэһыень, гэгээрһыень, тагаалал болоһыень тэмдэглэжэ, жэлһээ жэлдэ ёһотойл һайндэр үнгэргэгдэдэг. Энэ һарада хэгдэһэн буян болон нүгэлтэй ябадалнууд хэдэн мянгаар олошордог. 

Тиимэһээ Буянта һарада дасан дугангуудаар зон олоор сугларжа, бурхан багшадаа мүргэжэ, маани мэгзэмээ уншадаг, гороо хэдэг, һунажа мүргэдэг заншалтай, монгол һарын 8, 15, 30-ай үдэрнүүдтэ 24 сагай туршада таһалдуулангүй зулаяа бадараан, маанияа уншажа байбалнай, ехэ эрхим. Энэ үдэрнүүдтэ мал гаргажа болохогүй. Мяханай, архиин зүйлнүүдые хэрэглэнгүй, сэдьхэлээ арюудхан зальбаржа байха ёһотой. Нүгэлтэ үйлэ тэбшээд, ядаһан тулиһан зондо туһалаад, буянта үйлэ сэдьхэжэ ябабал, һайн байха.

Дэлхэй даяар Буддын шажантад энэ ехэ баярые тэмдэглэнэ:




#Article 502: Гүмбүм хиид (128 words)


Гүмбүм Бимба хиид () — Хүхэ Нуур можын Синин хотоһоо хологүй Лёнхобо ууланаа 40 тухай га газар эзэлэн оршохо; Гүмбүм хиид бол Түбэдэй уламжалалта Буддын шажанай шарын урасхалые үндэһэлэгшэ Зонхобо Богдын мүндэлһэн газар юм. Манай тоололой 1379 ондо Богдо Зонхобын шабинар тэрэнэй хүсэлтээр түрэһэн газар шулуун субарган босхоһон хожом Гүмбүм хиидые байгуулха һуури болоо.

Хиидэй эрьен тойрондо эртэнэй боди модон, эрдэниин саса субарган хэгээд бурханай хүрэг шуумал үлэмжэ нюсалиг үзэмжые бүридүүлхэ агаад Диваажангай орон гэлтэй харагдана. Хиидэй жэл бүриин сагаан һара болон 2, 4, 6, 9, 10-р һарануудта хурадаг ехэ бага юрөөлэй хурал, бурханай шажанай зан үйлэдэ даган баясхаар Түбэд, Монгол, Уйгар, Хитад зэргэ бурханай шажан газар газарай һүзэгтэн олон Гүмбүмые зорижо суглаха ба ламын шажанай онсолиг зан үйлые үзэхээр дэлхэйн орон бүриһөө аялагша туристнар эндэ ошодог юм.




#Article 503: Авраам Линкольн (377 words)


Абрахам Линкольн (, 1809 оной 2 һарын 12, Ходженвилл, Кентукки можо улас - 1865 оной 4 һарын 15, Вашингтон), АНУ-ай 16-дахи юрэнхылэгшын албан тушаалые 1861 оной 3 һараһаа 1865 ондо алагдаха хүрэтэрээ хашаһан түрын ажаябуулагша юм.

Ажалша фермерэй гэр бүлэдэ түрэһэн, Америкын түрүүшын колонистуудай удамтай. Залуудаа фермерэй ажахыда барлаг, модо отологшо, газар хэмжэгшэ мэргэжэлтэн, шуудангай ажалтан ябаһан хүн байгаа. Тэрэ гансата өөрынгөө һуралсал болобсоролые эрхэлээ. 1836 ондо Линкольн гүрэнэй шалгалтада үгэжэ, хуулиша (адвокат) болоһон. Үнэн сэхэ, оюун, һайн хэлэгшэ ушар тэрэнэй нэрэ хүндэ түргөөр ехэдхэһэн. 1834-41 он хоорондо Иллинойс можо уласай хуули тогтоохо хуралай гэшүүн, 1847-49 ондо АНУ-ай түлөөлэгшэдэй танхимай гэшүүн. 1846-48 оной Мексикэдэ эсэргүү булимтархы дайнай үедэ дайнда түгэсхэхэ шэглэһэн тогтоол гаргаа бэлэй. 1854 ондо Бүгэдэ найрамдаха намһаа зохёон байгуулагшадай нэгэ юм. Линкольнын үйлэ ажаллалга хойто можо уласуудай буржуазиин дэбжэлтын тойрогууд, тус уласай бага хүрэнгэтэдэй элементнүүдэй эрхэ ашагые тусхаһан. Тэрэ олон түмэнэй эргэнэй болон улас түрын эрхые үргэжүүлхэ, эхэнэр зоной һанал үгэхэ эрхые дэмжэгшэ байһан юм.

Хүсэтэй богоолшолгын болон богоолой ангижаралда дэмжэгшэ Линкольн Америкын Нэгэдэһэн Уласай бүхы нютаг дэбисхэр дээрэ богоолой системые дэлгэрүүлхэдэ эсэргүү байһаншье һаа, тэрэ богоолшолго тухай асуудал холбооной засагай газар шалгалта хэхэ эрхэгүй бэе даанги улас можонуудай үүргэ гэжэ үзэһэн. 1860 ондо Линкольн АНУ-ай юрэнхылэгшэ һунгагдаһан. Линкольнын богоолшолгын асуудал тухай хүтэлбэри дунда зэргэ байгаашье, тэрэнэй һунгуули холбооной урда богоолтон улас можонуудай амяарлалга болон 1861-65 оной Америкын эрхэтэнэй дайнай эхеэр дохёо болобо.

Дайны эхинэй шатада Линкольн үймөөндэ хабаадагша богоолтодой даралга ба улас ороной эб нэгэдэлые һэргээхэ илагдал зорилгоор гэжэ үзөө. Дайны ябасада, бүгэдэ найрамдаха намай даралта доро Линкольн өөрын байра һууряа болёо, дайнай хубисхалта арга шэлжэлтын үйлэ ажаллалга хэд хэдэн зарсуулһан байна. 1862 оной табадугаар һарада «Тугдам тухай хуули» (Һомстед-акт, ) баталагдаһан. 1863 оной 1 һарын 1-ндэ «Богоолнуудай сүлөөлгэ тухай тунхаг» (). Энэ тунхаг Линкольнын улас түрын үзэл бодолой хубисалай түгэсхэл болоһон юм. Богоолшолгын хизгаарлаха бодологоһоо тэрэ богоолшолгын усадхалгада шэлжэбэ. 1864 ондо Линкольн хоёрдохи хугасаа АНУ-ай юрэнхылэгшээр дахин һунгагдаһан байна. Линкольнын засагай газарай хубисхалта дайнай шэлжэлгэ богоол эзэмшэгшэдэй сэрэгэй илагдал, даяар уласай богоолшолгын усадхалгада хүргэбэ. 1865 оной дүрбэдүгээр һарын 14-ндэ зүжэгшэ Дж. Бутс Линкольниие буудажа алаа. Линкольнын алалга урбалай дүндэ үһөө бэшэ байгаа. Дайсанай илгаран гараһан ударидагша үгы болгохо зорилготой бэлэй.

Линкольн АНУ-ай арад түмэнэй үндэһэнэй баатараар, хубисхалта уламжалалай эзэмшэгшээр, урбалда эсэргүү тэмсэлдэ АНУ-ай бүхыл дэбжэлтэтэ хүнүүд болон олон түмэнэй ашаг һонирхолдо ашаглажа байна.




#Article 504: Сальвадор Дали (287 words)


Сальвадор Фелипе Һасинто Дали-и-Доменеч, маркиз де Дали де Пуболь (  1904 оной 5 һарын 11, Фигуэрас, Каталони — 1989 оной 1 һарын 23), Испаниин зурааша, сюрреализмын ударидагша багшанарай нэгэн юм. Жолоодолгогүй түсөөлэлөөр болон гүйсэдхэлэй виртуозлиг техникээр тэмдэглэгдэһэн тэрэнэй уран зурагууд бүхы хэмэл нүхэсэлнүүд болон тааруулганууд үнэн, найдабари үгэхэ фантасмагори болбол («Шатадаг анааша», 1935, «Дурасхаалай тогтобори байдал», 1931).

Залуу наһанһаа зурааша болоһон хүн. 1924—1926 ондо Мадридай Сан-Фернандо академида һурана, анархизмын үзэл ба тэрэ сагай Франциинхи зураашанар, илангаяа символистууд, тиигээд фовистууд, кубистууд ба футуристууд (П. Пикассо, Ж. Брак, Ф. Пикабия, Х. Грис, К. Карра) һонирхолтой болоод, тэдэнэй арга замаар ажаллана. Гарсиа Лорка, Р. Альберти, Д. Олонсо, Л. Бунюэльтэй найз нүхэд болобо. Каталонида шэнэ уралигай үзэл баримталалые һурталшалжа түрүүшын тунхаглал болон онолой эссе бэшэнэ. Гансата хуушан мастернуудай уралигые шудалаа; «шэдитэ материаллиг байдал» хэб маягаар гүйсэдхэһэн тэрэнэй ажал («Сонхо хажууда охин», 1925, Испаниин оршон үеын уралигай музей, Мадрид), Сурбаранай ба Делфтын Вермерэй зурагуудай сэдхэгдэлээр үдөөгдэһэн байна. 

Дали А. Бретонай сюрреалис бүлгэмтэй дүтэлэлсэнэ. Монтажай ашаар гротесклиг дэмы түрүүлдэг «Андалузиин нохой» (Un Chien Andalou) фильмын зохёолгодо хабаадалсаба. «Агуу ехэ мастурбатор» (1929, хубиин суглуулбари), «Шэрдэһэн ханалга» (1929, Нью-Йоркдахи оршон үеын уралигай музейда хадалагдадаг хубиин суглуулбари), В. Телльда зорюулагдаһан ажалай субарал, Ф. Милле зурагууд гаргаһан һэдэбэй өөршэлэлтэ.

Үл мэдэгдэхэ бодито байдалые айлга «Дурасхаалай тогтобори байдал» (1931, Нью-Йоркын оршон үеын уралигай музей), «Шатадаг анааша» (1935, «Базель» олониитын уралигай суглуулбари) гэжэ зурагта харагдана. «Испаниин эрхэтэнэй дайнай дохёо» (1936, Аренсберг суглуулбари, Уран һайханай музей, Филадельфи) ба «Намарай каннибализм» (1936, Тейт галерей, Лондон) бэе бэеэ усадхадаг аймшагта мутантууд дүрсэлэгдэнэ. Дали 1930-аад уран зураг гадна хашархалтай сюрреализмын олон тооной барилга байгууламжа үйлэдбэрилдэг (стаканаар хүбөөлэгдэһэн хүрэм, рояль ба такси хажууда манекен хүүхэлдэйнүүд).

Дали удалгүй Бретонтой эбээ хаһаржа Парисайхи сюрреалис бүлгэмые хаяад өөрөө энэ хүдэлөөнэй жэнхэнэ түлөөлэгшэ гэжэ зарлана. 1940 ондо АНУ-да ошобо.




#Article 505: Үхибүүн (264 words)


Үхибүүн, хүүгэн гээшэ бага наһанай охин хүбүүн; хүнэй түрэһэнһөөн эхилэн бэе даанги наһанда хүрэхэ хүрэтэрхи хүүгэд наһанай тододхол юм. Зарим гүрэнүүдтэ эхын хэбэлдэ хүгжэжэ бай урагыешье үхибүүн гээд үзэхэһээ гадна хэдэн наһанда үхибүүн наһанай дууһабари болохыешье илгаатайгаар ойлгоно. Юрэнхыдөө хүүгэд гэжэ нэрлэгдэбшэ эмэ хүүгэниие басаган, эрэ хүүгэниие хүбүүн гэжэ тододхоно. Росси гүрэндэ 18 наһа хүрэбэл хүүгэд гэжэ тоосохогүй болобошье эсэгэ эхэшүүд хэдэн наһатайшье бай хамаагүй үрэ хүүгэдээ миний хүбүүн, үхибүүн, үрэ, хүүгэн гэжэ дууддаг.

Олон ороной хүүгэд хүүгэдэй сэсэрлиг, һургуулида һуража хүмүүжэдэг ба наһаар бага нялха хүүгэд гэртээ байжа эхын хайра һанаашархалгада байдаг. Тэдэ тоглоон тогложо, үдэр хоногые хүгжэлтэй үнгэрөөдөг. Гэбэш зарим улас орондо хүүгэд хүндэ ажал хэдэг.

Хүнэй эрхын тухай түгээмэл тунхаглал үхибүүдтэ хамааралтай байдаг болобошье олон шалтагаанай уламһаа үхибүүдтэ тусхай хамгаалал, онсогой анхаарал шаардалгатай байдаг ушар 1924 ондо түрүүшынхие «Үхибүүдэй эрхэ тухай» тунхаглал Женевада баталагдаа һэн. Өөрөөр хэлэбэл, энэ саг үеһөө үхибүүдэй эрхэ, энэниие хамгаалха тухай ойлголто бии боложо, тусхайлан абажа үзэхэ болоһон юм. Энэнэй дараа 1959 ондо 11-р һарын 20 үдэр НҮБ-ын Юрэнхы ассамблей «Үхибүүдэй эрхын тунхаглалые» баталжа байһан болон энэнь Хүнэй эрхын түгээмэл тунхаглал болон бусад хүнэй эрхын талаарха олон уласай эрхэ зүйн баримта бэшэгтэй уялдаатай байгаа. Дээрэхи тунхаглалда «Үхибүүд бэе тамир болон оюун ухаанай хубида түгэс болбосороогүй байдалые харгалзан, тэрэниие түрэхын урдашье, түрэһэнэй дараашье тусхай асарамжа, хамгаалалтые, энэ дотор эрхэ зүйн зохихо хамгаалалтые шаардадаг» гэжэ зааһаниие НҮБ анхааралдаа абажа үхибүүдэй эрхын тусхай конвенци байха шаардалгатай гэжэ үзэһэн байна. Энэ Үхибүүдэй эрхэ тухай конвенци 1989 оной 11-р һарын 20-ндо НҮБ-ын Юрэнхы ассамблей шуулганаар баталагдажа, тэрэндэ дэлхэйн 191 орон нэгэдэн ороһониинь одоо эгээн олон орондо хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн конвенци боложо шадаһан юм.




#Article 506: Католик сүмэ (100 words)


Католик сүмэ гү, али Римэй Католик сүмэ болбол Христосой шажанай дэлхэйн эгээн томо сүмэ болон нэгэ тэрбум үлүү гэшүүнтэй байгуулга. Ударидагшань — папа. Уг сүмэ өөрын зорилго Иисус Христосой Евангелиеэ түгээн дэлгэрүүлхэ, шажанай зан үйлые ударидан ябуулха, буянай үйлэ ажаллалгые эрхэлхэ гэжэ тодорхойлһон байдаг.

Католик сүмэ христианствын одоо оршон бай эгээн эртэнэй байгуулгануудай нэгэ болоод Баруун эргэншэлэй түүхэдэ шухала байра һуури эзэлһээр ерээ. Үндэһэлэгшэ Иисус Христос гэжэ үзэдэг болоод папанарые апостолнуудай хойто дүрэ гэжэ үзэдэг. Папа Римэй Понтифик универсал мяндагтан Гэгээн Пётрын хойто дүрэ юм. Мүн тэдэ өөһэдэйнгөө Арюун Һүнэһэнэй заабариин дагуу өөрын һургаалые номлодог тула алдаа мадаггүй байдаг гэдэг.




#Article 507: Мартин Лютер (113 words)


Мартин Лютер (1483 оной 11 һарын 10, Саксониин Айслебен — 1546 оной 2 һарын 18, тэндэшье) — протестантизмын христосой шажанай теолог, Библиие германи хэлэн рүү оршуулагша хүн. Тэрэнэй нэрээр протестант шажанай нэгэ урасхалые лютеранство гэжэ нэрлэһэн.

Мартин Лютер бюргернүүдэй реформациин ударидагша, Германиин протестант урасхал (лютеранство) үндэһэлэгшэ юм. Хайлуулха, зэдэй хүдэр болбосоруулха газарай эзэдэй нэгэ болоһон агсан олборилогшын гэр бүлэдэ түрөө. Лютер либерал уралигай магистр зэрэгтэйгээр 1505 ондо Эрфуртын ехэ һургуули дүүргэһэнэй хойно Эрфуртын августинцуудай хиид ороһон. 1508 ондо тэрэ Виттенбергын ехэ һургуулида (1512 он һүүлээр теологиин доктор) багшалжа эхилээ һэн. Католик сүмэдэ эсэргүү шэглэһэн Германиин ниигэмэй хүдэлөөнэй байдал хаража, Лютер индульгенцида эсэргүү 95 тезисээ бэшэһэн (1517 оной 10 һарын 31-дэ Виттенбергын сүмын үүдэн дээрэ тунхаглаһан).




#Article 508: НАТО (102 words)


Хойто Атлантын Хэрээнэй Байгуулга (; ) гү, али Хойто Атлантын альянс болбол 1949 оной 4 һарын 4-эй Хойто Атлантын хэрээнэй һүүлдэ байгуулагдаһан социалис оронуудай илангаяа СССР-дэ эсэргүү шэглэһэн хүйтэн дайнай үедэ байгуулһан АНУ болон бусад баруун Европын оронуудай сэрэгэй холбоо юм. Хүйтэн дайнһаа хойшо дэлхэйдэ АНУ-ай тэргүүлхэ нэгэ тэнхэлигэй бодолгые хэрэгжүүлхэ зорилго бүхы сэрэгэй холбоо болоһон байна. НАТО-гай дүрэмдэ зааһанаар энэ байгуулгын зорилго гэшүүн уласуудай эрхэ сүлөө, аюулгүй байдалые улас түрэ сэрэг зэбсэгэй хүсөөр хангаха, Европодо шударга болон бата бэхэ энхэ тайбан тогтоожо арадшалал хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөө эрхэзүйтэ түрын үндэһэн дээрэ бэхэжүүлхэ ябадал юм. Байгуулгын түб Бельги уласай ниислэл Брюссельда байрладаг.




#Article 509: Мумбай (194 words)


Мумбай (маратх. मुंबई), хуушанаар Бомбей — Энэдхэгэй баруун талада Аравиин тэнгисэй эрьедэ байрладаг Махараштра можын түб юм. 

Мумбай Энэдхэгэй эгээн томо хото болоод, хотын ойлголтодо Мумбай хотын корпораци болон Махараштра можо уласай хоер сомонууд - «Мумбаи» (157 км², 2011 ондо 3 145 966 хүн) ба «Мумбаи (хотын заха)» (446 км², 2011 ондо 9 332 481 хүн зон) - ороно; бүгэдэ 603 км², 12 478 447 хүн зонтой. Хүн зоноороо дэлхэйдэ Шанхайн дараа хоёрто жагсана.

Далайн нюрууһаа 10 метрэй үндэртэ байрлана. Хүн зоной нягтарал 21 665 км² бүридэ хүн боложо хүн зоной нягтаралаар Манила хотын дараа хоёрто жагсана. Хүн зоной хахад маратхи хүн, 1/4 оршом — гуджаратынхид.

Мумбай болбол Энэдхэгэй худалдаан арилжаан болон үзэбэри үйлэшэлгээнэй түб ба ниитэ ҮНБ-эй 5 хубиие, ажа үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй 25 хубиие, далайн худалдаанай 40 хубиие гаргадаг болон мүнгэнэй гүйлгын 70 хуби энэ хотоор дамжадаг. Мумбай дэлхэйн эгээн томо һанхүүгэй түбүүдэй нэгэ болон Энэдхэгэй нөөсэ банк, Мумбайн Хүрэнгын Биржэ, Энэдхэгэй Үндэһэнэй Хүрэнгын Биржэ, мүн олон томо компанинуудай түбүүд байрладаг газар юм. Мумбайда Болливуд гэһэг Энэдхэгэй Хинди кино, телевидениин үйлэдбэри оршодог. Энэ хотын бизнесэй боломжонууд ба амидаралай сайн шанар Энэдхэг даяархи олон хүнүүдые татадаг болон энэ Мумбайе олон үндэһэтэн, уралиг ниилһэн хото болгодог.




#Article 510: Хумхаа (589 words)


Хумхаа (, , ) үбшэн гээшэ шуһанай улаан эстэ халдабарилдаг Plasmodium (80—90%-иин тохёолдолдо — Plasmodium falciparum үүсхэгдэнэ) гэжэ нэрлэгдэдэг протист шэмэгшээр (паразитаар) үүсхэгдэдэг халдабарита үбшэн юм. Хумхаа гээшэ үбшэнэй нэрэ дунда зуунай итали хэлний «mala aria» гү, али «муухай агаар» гэдэ үгэһээ гаралтай. Заримдаа намагай сэсэргэ гэжэ нэрлэхэшье бии.

Үешэлһэн халууралта, хүлэрэлгэ, бэе хүйтэ даалга шэнжэнүүд энэ үбшэнэй үндэһэн шэнжэнүүд юм.

Хумхаа бол дэлхэйдэ тархаһан эгээн хүнды үбшэнүүдэй нэгэ юм. XXI зуунай эхеэр үбшэлэлтэ жэлдээ 350—500 сая тохёолдолтой, 1,5—3 сая хүрэтэр хүнэй ами наһаниие абажа ододог байгаа.

Хумхаа үбшэниие шудалһан эгээн түрүүшын хүн болбол 1880 ондо Алжирта ажаллажа байһан Франциин сэрэгэй эмшэ Шарль Луи Альфонс Лаверан юм. Хумхаа үбшэниие шудалжа анагааха ухаанда оруулһан хуби нэмэрыень үнэлэн тэрэндэ 1907 ондо Нобелиин шагнал олгобо. Харин хумхаа үбшэн үүсхэдэг шэмэгшэ хорхойн нэрые италиин эрдэмтэн Этторе Маркиафава, Анджело Челли хоер хамтаран бодожо олоһон байна.

Хумхаа үбшэн Африка түбиин Сахарын сүлһөө урагша нютагта дэгдэхэ түгээмэл. Гэхэдээ Ази, Латин Америкэ, Ойрохи Дурнада, тэрэшье бү хэлэ Европын зарим хэһэгтэ хумхаа үбшэн гаража байһан тохёолдол үсөөнгүй. Үгытэй ядуу буурай оронуудай эргэд хумхаа үбшэн туһажа байна юм. Хумхаа үбшэнһөө боложо Африкын оронуудай эдэй засагай үдэсэ 1,3 хубяар буурадаг байна.

Хумхаа үбшэн туһаха эсэх нь байгаали сагай уларилай нүхэсэл байдалһаа шууд шалтагаалдаг. Жэшээнь, борооной уларилай үедэ боргооһон түргэн үржэдэг. Энэ хэмжээгээр хумхаа үбшэн туһаха хүнэй тоо үсэдэг. Хумхаа үбшэн туһаад эдгэрһэн хүнэй бэедэ дархалаа тогтодог. Гэхэдээ хумхаада эсэргүү дархалаа хүнэй бэе махабадта маша удаан хугасаанай турша бүрилдэдэг юм. Иимэ ушарһаа хэрбээ тухайн хүнды хумхаада эсэргүү  дархалаа һайтар тогтожо шадаагүй байха үедэ үбшэн үүсхэгшэтэй боргооһон  хадхабал, дахяад лэ хумхаагаар үбшэлдэг.

Хумхаа үбшэн хүүгэд, жэрмэһэн эхэнэрнүүдтэ онсогой аюултай. Шэнээр бүрилдэжэ байдаг үрэ хүбэрэлые хумхаа үбшэн үүсхэгшэ шэмэгшэ хорхой үхүүлдэг. Хумхаа туһаһан хээлитэй эхэнэрнүүд үрэ хүндэлтэ (аборт) хилгэхэһээ аргагүй болодог. ДЭМБ-ын мэдээлһэнээр хумхааһаа боложо 200 мянган эхэнэр үр хүндүүлдэг. ДОХ-ын халдабаритай хүнүүд хумхаа туһабал үхэл эгшэн зуур ерэдэг.

Дүрбэн зүйлэй халуун хумхаа үүсхэгшэ байдагһаа эгээн аюул ехэтэй, үхэлдэ хүргэдэгынь Plasmodium falciparum юм.
Бусад гурбан зүйл болбол (P. vivax, P. malariae, P. ovale) юрэнхыдөө аюул багатай, үхэлдэ хүргэхэнь үсөөн байдаг.

Хумхаа үбшэниие үүсхэдэг Plasmodium гэдэг үсүүхэн хэмжээтэй шэмэгшэ хорхой байдаг. Энэ шэмэгшэ хорхой халуун шииглиг сагай амисхалтай ороной боргооһоной бэедэ оршдог. Үбшэн үүсхэгшэ шэмэгшэтэй боргооһон хүниие хадхаһанаар хүн үбшэлдэг. Боргооһоной бэе махабадта байһан Plasmodium шэмэгшэ хорхой хүнэй бэедэ нэбтэржэ шуһаар дамжан эльгэндэ хүрэжэ, тэндээ үржэдэг. Хумхаа үбшэн үүсхэгшэ хүнэй бэе нэбтэрһэнһээ хойшо 10-15 хоногой дараа бэе махабадта нүлөөлжэ эхилнэ. Хумхаа туһаһан хүнэй бэе сэсэржэ, толгой үбдэжэ, халууржа, бөөлжэдэг. Хүнэй шуһан хангамжа муудадаг. Хэрбээ яаралтай эмшэд хандахагүй бол, үхэлдэ хүргэдэг.

Хумхаа үбшэнэй гол дамжуулагша анофелес түрэлэй боргооһон болон одоогоор мэдэгдээд байдаг 460 оршом зүйлһээ 40 үлүү зүйлнүүд хүнды хумхаа үбшэниие дамжуулдаг. Буряад орондо хоёр түрэлэй анофелес боргооһон голой һаба газар нютагта тарааһан байдагые шудалаашад тогтооһон байна. Хумхаа үбшэн Буряад ороной хубида нютагшамал буса үбшэн болобошье 1934—1935 онуудта СССР орондо уг үбшэнөөр гадаадын болон нютагай эргэдһээ 9 сая хүн үбшэлжэ, тухайн үедээ эмнэлзүйгээр оношолон эмшэлжэ байгаа. 1960 он хүрэтэр хумхаа СССР-дэ усадхаһан бэлэй. Мүнөө нүхэсэлдэ уларил амисхалай хубилалта, хүн зоной шэлжэлтэ хүдэлөөн, туризм хүгжэхэтэй уялдаад хумхаа үбшэн улас орондо зөөбэрлэгдэн тарааха эрэсдэлые бии болгожо магадгүй.

Мүнөөдэр хумхаа үбшэниие эмшэлхэ эгээн түгээмэл эм хинин юм. Зарим үедэ тэрые хлорохинаар һэлгээ, харин одоо хинин дахин түгээмэл болоһон байна. Энэнэй шалтагааниинь хлорохинда эсэргүүсэлтэй Plasmodium falciparum мутаци Азида бии болоһон болон Африка ба дэлхэй бусад хэһэгтэ тарааба.

Хумхаа үбшэнһөө уридшалан һэргылхэ тарилга байдаггүй. Иимэ ушарһаа хумхаа үбшэн гарадаг улас орон руу аялхадаа боргооһондо эсэргүү тоһон, түрхэлгэ абажа ябахые зүблэдэг байна. Хумхаа үбшэн туһаһан үедэ уудаг эмые бага тунгаар үбшэн  туһаагүй хүнүүд хэрэглэдэг. Энэнь эрэсдэлые бууруулжа бай уридшалан һэргылхэ арга юм.




#Article 511: Цинь Шихуанди (989 words)


Цинь Шихуанди (, Qín Shǐ Huáng-dì;  259 —  210 он), жэнхэни нэрэ Ин Чжэн (, Yíng Zhèng) — Хитадай Цинь уласай түрүүшын эзэн хаан. Цинь уласай Чжуансян вангай хүбүүн, тэрэ 13 наһандаа хаан шэрээндэ һууба. Хаан шэрээндэ һууһанһаа хойшо Лао Ай (嫪毐) болон Люй Бувэй (呂不韋) хоёрые хүнөөжэ Ли Сы (李斯) болон Вэй Ляо (尉繚) хоёрто этигэн түрэдэ олон жэл ажалуулһан. 39 наһандаа өөр 6 уласые нэгэдхэн Цинь эзэнтэ гүрэниие байгуулһан. 50 наһандаа аялжа ябаад наһа бараа. Амиды байгаа үедээ сагаан хэрэмые байгуулһан. Анха удаа цзюнь сянь (郡縣, засаг захиргааны байгууламжа аймаг һомотой удха тэнсэнэ) дүрэмые хэрэгжүүлбэ. Хитад хэлэнэй бэшэг үзэгые нэгэдхэбэ. Цинь хэмжүүрые тогтообо. Баһа бэшэгэй сургаалтанай ном бэшэгые хоригложо галдажа шатааһан, маша олон зохёолшые алажа хүнөө.

Цинь Шихуанди бол Хитадай эртын түүхэдэ Цинь уласай түрые үндэһэлэн байгуулһан хаан юм. Тэрэнэй түрэлхи нэрэнь Ин Чжэн гэдэг. Байлдаанта уласуудай һүүлшын үеэр Цинь улас эгээн хүсэрхэг боложо, дурнын зургаан уласые нэгэдхэхэ нүхэсэл бүридһэн байгаа. Цинь Ин Чжэн анха хаан шэрээнээ һууха үедэ наһа бага байһан болохоор чинсан Люй Бувэй (呂不韋) тэрэнэй үмэнэһөө түрын үйлэ хэрэгые ударидажа ябуулаа бэлэй. Манай тоололой үмэнэхи 238 он гэхэдэ Ин Чжэн түрэ засагай үйлэ хэрэгые бэешэлэн ударидажа, Люй Бувэйе чинсангай тушаалһаан сүлөөлһэн болоод Вэй Ляо (尉繚), Ли Сы (李斯) хоёрой зэргэ хүнүүдые дэбжүүлэн хэрэглэһэн байна. Манай тоололой үмэнэхи 236 онһоо 221 ониие хүрэтэрхи хугасаада  Чу (楚), Хань (韓), Ци (齊), Вэй (魏), Янь (燕), Чжао (趙) зэргэ зургаан уласые залгаар мүхөөгөөд, олон хоу-гийн хэһэглэн эзэлһэн Байлдаанта уласуудай үеэе (戰國時代) эсэс болгожо, Хитадай түүхэ дээрэ нэгэдһэн, олон үндэһэтэнтэй, түблэрһэн эрхэтэ тогтолсоото түрэ засаг — Цинь уласые байгуулһан бэлэй.

Манай тоололой үмэнэхи 221 ондо Ин Чжэн өөрөө эзэн хаанда үргэмжэлээ. Ин Чжэн бүхы Хитадай хэмжээдэ хэһэглэн соёрхсон тогтолсоое сусалжа, цзюнь сянь (郡縣 - «аймаг һомон») гэһэн засаг зархигаанай тогтолсоо хэрэгжүүлбэ. Хаанай шууд ударидалга доро түбһөө цзюнь сянь хүрэтэр ноёрхолой бүрин механизм тогтооһон байгаа. Цинь уласай хуушан хууляар үндэһэ болгон, зургаан уласай хуулиин зарим заалтые абажа ашаглажа, нэгэдэһэн хуули дүрэм болбосоруулан гаргажа хэрэгжүүлбэ. Урдахи зургаан уласай изагууртад баядые Наньян, Ба Шу (Сычуань можо) зэргэ газар руу нүүлгэжэ, тэдэнэй хагалан бутаргаха ажаллалга хэжэ дахин бодохоһоо һэргылһэн байна. Баһа эргэд эрхэтэдэй зэбсэг хадагалхые хориглохо зарлиг гаргажа, хураажа абаһан зэбсэгүүдые усадхаһан байгаа.

Эдэй засагай талаар таряалангай хүгжүүлэн худалдаае хизгаарлаха бодолго хэрэгжүүлэн, феодалай газар эзэмшэлэй тогтолсооной хүгжэлые дэмжэһэн байба. Манай тоололой үмэнэхи 216 ондо газар эзэмшэжэ бай газарай эзэд болон өөһэдөө газар таряанай ажал эрхэлжэ байдаг таряашад засагай газарта газар эзэмшэлэйнгээ тоо хэмжээе бүридхүүлжэ, алба татабари тушаахад хүрбэл, тэрэнэй газар эзэмшэлэй үмсын эрхэнь засагай газарта зүбшөөрэгдэжэ тэрэнэй хамгаалалда байха болоно гэжэ захирамжа гаргаһанаар газар эзэмшэлэй хубиин үмсын тогтолсоое тогтоожо эхилһэн байгаа. Байлдаанта уласай үеын Шан Янгай тогтооһон шэгнүүр хэмжүүрээр бүхы Хитадай нэгэдэһэн стандартын шэгнүүр хэмжүүр болгоһон ба бүхы Хитадай мүнгэнэй тогтолсоое нэгэдэлтэй болгобо. Бүхы Хитадай уһа хуурайн зам харилсаае хүгжүүлхын түлөө, баһа «тэргые тогсон замаар ябуулха» дүрэм хэрэгжүүлэн, Сяньянһаа Янь, Ци, У болон Чугай олон газар хүрэхэ шэглэлээр зам заһаһан болоод Сяньянһаа Юньянгаар ﹙云阳, одоогой Шаньси можын Чуньхуа хотын баруу хойноор﹚ дамжан Цзюцюаньда ﹙одоогой Үбэр Монголой Өөртөө Заһаха Аймагай Бугата хотын баруун хэһэгтэ﹚ шууд нэбтэрхэ зам гаража, баруун урдада нютагай аймагта Цзаогоуһоо Сянцзян мүрэн болон Лицзян мүрэндэ нэбтэрхэ Линцюй һубаг (靈渠) нээһэн байна.

Соёл үзэл һанаанай талаар, Цинь уласай ниитын хэрэглээнэй үзэг бэшэгээр үндэһэ болгон бага гор үзэг зохёолгожо, бүхы Хитадта зарлан хэрэгжүүлбэ. Баһа хатуу хархис эрүүгэй хуули хэрэгжүүлээ. Манай тоололой үмэнэхи 221 ондо Цинь Шихуанди зарлиг буулган, олон зүйлэй ном сударые шаталгажа, хубиин һургуули эрхэлхые сусалһан байна. Тэрэнэй дараагаар Цинь Шихуандиин түлөө мүнхэрхэ хубилган эм бэдэржэ ябаһан Хоушэн, Лушэн тутааһанай уламаар уг хэрэгтэ 400 үлүү бэшэгтэн холбогдоһоноор Цинь Шихуанди зарлиг буулгажа, тэдэниие бүхэниие Сяньянда нүхэндэ булажа алаһан байна. Энэ бол Хитадай түүхэдэ «бэшэг сударые шатаажа бэшэгтэниие амидаараа булаһан» (焚書坑儒) үйлэ хэрэг юм.

Цинь Шихуанди хаан шэрээнээ һууһанайнгаа дараа, ехэ жанжан Мэн Тяньда (蒙恬) ехэ сэрэг үгэжэ хойто тиишэ дайлуулан Хүннүе сохюулһан болоод баһа Байлдаанта уласай үеын Цинь, Чжао, Янь гурбан уласай хойто хэһэгээр бариһан Сагаан хэрэмые хоорондоо холбожо, баруун талыень Линьтаоһоо ﹙臨洮, одоогой Ганьсугай Минь сянһаа﹚ эхилүүлэн зүүн талыень Ляодунда хүргэһэн түмэн газарай ута Сагаан хэрэмые байгуулһан байгаа. Сагаан хэрэмые байгуулһан ябадалынь морин дээрэһээ харбажа намнахада шадамар Хүннүшүүдые хориглоходр үүргэ гүйсэдхэжэ, Цинь уласай хаанта түрын ноёрхолые саашада бэх
жүүлэн, хилын хамгаалалтые тогтоборитой болгоһон юм. Байюэ (百越) арад аймагые дайлан дахуулһанайнгаа дараа, Гуйлинь, Сянцзюнь, Наньхай зэргэ цзюнь гэһэн засаг захиргаанай байгууламжануудые байгуулба. Цинь уласай һүүлшын үедэ цзюниин тоо анха нэгэдхэхэ үедэ 36 байһанһаан нэмэгдээд 40 гаран хүрэһэн байгаа.

Цинь Шихуанди зургаан уласые нэгэдхэһэнэйнгээ дараа, гоо үзэсхэлэнтэ Эпан-гун (阿房宫) гэһэн ордон харша болон Лишань уулын бунхан байгуулһан болоод баһа таба удаа ехэ хэмжээтэй аялал хэжэ, хүрэһэн газар болгондоо шулуу һиилүүлжэ сахюусанда даалгаһан байгаа. Yхэшэгүй мүнхын хубилган эмые олохын түлөө, баһа сахюусанда залбарин хубилган эм хайгша Сюйдэ ﹙Сюй Фуда﹚ хэдэн мянган охин хүбүүн дагуулан зүүн тэнгис рүү эльгэжэ, сахюусанда даатгалган хубилган эм хайлгаха зэргэ ажалда тон ехэ хүрэнгэ мүнгөө болон хүн хүсөө зарсуулһанаар арад эргэдэй зоболон зүдүүрые улам нэмэгдүүлһэн байбай. Манай тоололой үмэнэхи 210 оной 7-р һарада Цинь Шихуанди үбшэнэй уламаар үхөө.

Цинь Шихуандиин үхэһэнэй хойно Чжао Гао ба Ли Сы хоёр һара эзэн хаанай үхэлые нюуба. Нюуса хэлсээнэй үрэ дүндэ Эрши Хуан тэрэнэй залгамжалагша болобо.

Цинь Шихуанди бүхы Хитадые нэгэдхэһэнэй дараахиһаа эхилэн өөртөө зорюулжа бунхан байгалуулһан байгаа. Тэрэ бүхы хитадһаа 700 мянган хүниие татажа, 40 жэлэй хугасаа хэрэгһэн бунханаа байгуулаа. Тэрэниие наһан эсэс болотор бунханииень байгуулжа дууһаагүй байгаа. Цинь Шихуандиин бунханиинь хитадай Шаньси можын Сиань хотын дүүргэдэхи Лишань уулада байрладаг юм. Бунханай хүреэлэнгэй талмайнь 56 хабтагай дүрбэлжэн километр, бунханай һууринь ехэ түлэб дүрбэлжэн хэлбэритэй, һууринь хойшо урагшаа 350 метр ута, зүүн тиишэ баруун тиишэ 345 метр үргэн, үндэрынь 76 метр байдаг. Бунханиинь юрэнхыдөө пирамида субарганай хэлбэритэй. Хитадай археологуудай шэнжэлэн тодолһоноор энэ бунханай 4 талаар баһа дагалта болгожо оршуулһан онгодо булшан болон бунхан байгуулһан хүнүүдэй 500 гаран булшан юм байна. Дагалта булшанда Цинь Шихуандиин тэргэдэ һуухые бэлэгдэһэн зэд гуулиин тэргэ мориной булшан, ордоной адуунай бэлгэ тэмдэг болгожо хэһэн адуунай булшан болон Цинь уласай эрэлхэг баатарлиг сэрэг армиин бэлгэ тэмдэг болгожо хэһэн сэрэг мориной жагсаалай булшан зэргэ бии. Цинь уласай сэрэг мориной жагсаалынь дэлхэйн наймадахи гайхамшаг гэгдэжэ.




#Article 512: XIV Людовик (261 words)


XIV Людовик де Бурбон (, 1638—1715) — Бурбон обог удамай 1643 онһоо Франциин хаан. Жэнхэни нэрэнь Луи-Дьёдонне гү, али «Бурханһаа заяаһан». Тэрэнэй хааншалал — бол Франциин абсолютизмын орьёл үе. Олон тооной дайнууд (1667-68 оной деволюциин дайн, 1672-78 оной Нидерландын дайн, 1701-14 оной Испаниин үбэй дайн), хаанай ордоной абарга ехэ гарша, үндэр татабари арадай бодолгодо хүргэһэн.

Людовик Засаг түрэ гэдэг бол би гэжэ хэлэдэг байгаа. Тэрэнэй хааншалалай үедээ ухаалиг бодолго һургаал ябуулжа Франци уласые нэгэдхэн хүшэрхэгжүүлжэ, уралиг соёлые сэсэглэн хүгжүүлжэ Франциин түүхэд
агуу зуун болгон мүнхэлбэ.

XIV Людовик 1643 оной 5 һарада табан наһатайдаа хаан шэрээндэ һуужа 1660 ондо Мария-Терезатай гэрлэбэ.  Тэрэнэй хааншалалда абьяаслиг эдэй засагша Ж. Б. Кольбера улас орониие нэгэдхэхэ, уһан флот, үйлэдбэрилэл, худалдаае хүгжүүлхэдэнь гүн туслалсаа үзүүлөө. Мүн маркиз де Лувуа армида шэнэшлэл хээд тэрэндэ туһалба.

Голланд улас худалдаа, шажан шүтэлгэ гадаада харилсаада элитэ дайлалдаха болобо. Людовик Англи, Швецитэй гурбалһан холбоо байгуулба. Людовик 1670 ондо гурбалһан холбоое толгойлхо боложо 1672 ондо Рейн мүрэниие гатлан зургаан долоо хоногой турша байлдажа дайсанайнгаа талые эзэлээд Париста эрьен ерэбэ. Гурбанай холбоондо Испани, Бранденбург болон Австри нэмэжэ ороо. 1676 оной эхеэр Нидерландын нилээд хотые тэрэ эзэлэн абажа 1678 ондо найрамдалай хэрээ байгуулаа.

Энэ үеһөө Людовикэй алдар суу таража тэрэ нарин зохёон байгуулта бүхы хүшэрхэг армитай болоһон байгаа. Тэрэ дипломат харилсаагаар Европын ордонгуудта өөрын хиналтаа тогтоожо шадаба. Франци улас шэнжэлхэ ухаан, уралиг соёл, ажа үйлэдбэрилэл, худалдаанда харайса хэбэ. Людовик хаанай ордон Версальда шэлжүүлжэ Версаль европын улас түрэ, эдэй засаг, соёлой эгээн нүлөөтэй түб болобо. 1681 ондо Людовикэй флот Триполиие добтолжо 1684 ондо Алжир болон Генуяда добтолбо. Мэтэшэлэн, Регенсбургда Голланд, Испанишууд Людовиктай 20 жэл хамтарха найрамдалай хэрээ хэбэ.




#Article 513: I Пётр (201 words)


Агуу I Пётр (30.5.1672 — 28.1.1725) — Романовойнхи удамай 1682 онһоо Ородой хаан (1689 хааншалаа), 1721 онһоо — түрүүшын Бүхэроссиин эзэн хаан, Алексей Михайловичэй отхон хүбүүн. Тэрэ түрын захиргаанай шэнэшлэлые зохёоһон: Сенадые, коллегинуудые (зүблэл), дээдэ түрын хиналтын ба улас түрын мүрдэн байсааха эмхи зургааниие байгуулба; улас түрэ сүмые мэдэлдээ абаа; улас орониие шэнээр можодо хубаажархиһан; шэнэ ниислэл хото Санкт-Петербургые байгуулһан. Баруун Европынхи гүрэнүүдэй ажаүйлэдбэри, худалдаа, соёл уралигай талаар дүй дүршэлые хэрэглэгдэһэн, меркантилизмын эсэргүүсэн бодолго баримталаа (мануфактура, түмэрлигэй, хадын ба бусад үйлэдбэри, уһан онгосо хэхэ газар, онгосын зогсоохо док, һубагуудые байгуулба). I Пётр 1695—1696 оной Азовай аян дайн, 1700-21 оной Хойто дайн, 1711 оной Прутай аян дайн, 1722-23 оной Персиин аян дайнда армиие толгойлһон; Нотебургын бүһэлэлгэ (1702), Лесная голой байлдаан (1708), Полтавын байлдаанда (1709) сэрэгээ тушааба. Тэрэ флодой барилгые ба байнгын сэрэгые байгуулгые хинаба. Изагууртадай эдэй засагдахи ба улас түрэдэхи байдалые бэхэжүүлбэ. Пётрын тушааха һанаашалгаар маша олон һургуули, Шэнжэлхэй Ухаанай Академи нээбэ, «эргэн бэшэгые» хүлеэн абаба. Пётрын шэнэшлэлнүүдые хархис аргаар гүйсэдхэжэ, ехэ материаллиг болон хүнэй хүсэн шангадхаад арад ниитые дарлаа бэлэй ушар гамгүйгөөр дарагдаһан олон буһалгаан эсэргүүсэн бодолгонууд (1698 оной Стрелецүүдэй буһалгаан, 1705-06 оной Астраханиин буһалгаан, 1701-09 оной Булавинай буһалгаан) гараба. Тэрэ хүсэрхэг абсолютис улас гүрэниие байгуулһанай ашаар Баруун Европынхи гүрэнүүдһөө Ород гүрэнэй мэдэрэлтые хүрөө.




#Article 514: Альбрехт Дюрер (188 words)


Альбрехт Дюрер (, 21.5.1471, Нюрнберг, ‒ 6.4.1528, Нюрнберг), Германиин зурааша, һиилбэрилэгшэ, уралигай номлологшо. Ксилографиин эгээн алдартай дархадай нэгээн. Эршэмтэй-элирхылэлтэй маягаар, гайхалтай зурагаар Дюрэр дэлхэйн түүхын хубилалтын хүлеэлтые бэелэлээ олоһон («Дэлхэйн түгэсхэл» һиилбэри, 1498), амидаралай удха ушар ба уралигай зорилго талаар хүмүүнлигэй үзэл һанаае элишэлһэн (Meisterstiche һиилбэринүүд, 1513—14, энэ тоодо «Баатар, Үхэл ба Шолмос»). 
Һунгадаг эб нэгэдэл ба тодорхой хэлбэриин мэдэрэмжэдэ һуурилһан олон дүрсын найралгые («Розенкранцфест», 1506), протестант шэнэшлэлэй үеын хуби хүнүүдэй хүсэн ба эршэмээр дүүрэн дүрсые («Залуу хүнэй хүрэг», 1521), хүнэй зан шанар руу гүнзэгы нэбтэрэлгээр тэмдэглэһэн зурагые («Дүрбэн апостолнар» диптих, 1526) үүсхэһэн байна. Сэмээн, адаглааша зураашаар мэдэгдэнхэй (900 гаран тоймууд). Уралигай онолшо («Хүнэй хүг тухай дүрбэн ном», 1528). 

Германиин Һэргэн мандалтын үеын агууехэ зурааша. Унгарһаа ерэһэн абаһаа Дюрер эдлэлэй үйлэдбэрилэлдэ һураһан, 1486‒89 ондо Михаэль Вольгемутай мастерскойһоо уран зураг һурахадаа һүүлшын готикын заршамые ухамайшаланхай байна; нарин графикатай ба эртын Һэргэн мандалтын үеын реалис элементнүүдтэй Мартин Шонгауэрэй зэд һиилбэринүүд хүсэтэй нүлөө Дюрэртэ үзүүлһэн юм. 
Дээдэ Рейн мүрэндэ аян ябалгын үеын ажалнууд (1490‒94) XV зуунай Германиин уралигай юрын жээшэ болоно. Хойногшодоо Итали (1494‒95 ба 1505‒07) ба Нидерландта (1520‒21) аяншалгаар тулгуурилһан хүмүүнлиг һургаалай нүлөө юртэмсые шэнжэлхэ ухаанай аргаар мэдэхэ хүсэлэниие шангадхаба. 




#Article 515: Элвис Пресли (122 words)


Элвис Аарон Пресли (, 8.01.1935, Тьюпело — 16.08.1977, Мемфис (Теннесси)), Америкын эстрадын дуушан, кино зүжэгшэн. Тэрэ дунда 1950-аад онһоо рок-н-роллын ударидагшаар алдар суутай болоо һэн. Преслиин ташаяангы, сэдьхэл хүдэлмөөртэй дуулалгын хэб маяг, экстравагантна зан ба дүрэ хойшонхи рок хүгжэмэй дуушадта ехэхэн нүлөө үзэлһэн юм. 1956 онһоо хойшо кинодо зүжэглөө (30 үүргэ оршом).

Пресли өөрын дуушанай замналаа 1953 ондо эхилжэ, кантри, ритм эндэ блюзые рок хэб маягта оруулһан хэлбэритэй дуунуудаа олоной хүртээл болгожо эхилээ. Хара, сагаан арһатануудай дуу хүгжэмэй элементнүүдые холилдуулжа шадаһан тэрэ тайзан дээрэ бэеэ абажа ябаха этигээд араншин, гайхалтай абьяасаараа ехэд алдаршаһан юм.

Тэрэ рок хүгжэмэй түүхэдэ эгээн амжалтатай, эгээн ехэ нүлөө үзүүлһэн хүнүүдэй нэгэ бэлэй. Элвис зүрхэнэй үбшэн, мансууруулха бодосой дон болон бусад шалтагаанай уламһаа дүнгэжэ 42-хон наһандаа наһанһаа нүгшэбэ.




#Article 516: Франсиско Гойя (145 words)


Франсиско Хосе де Гойя-и-Лусьентес (, 30.03.1746 — 16.04.1828) Испаниин уран зурааша, һиилбэригшэ, хэблэлэй загбар гаргагша юм. Гойя Испаниин хаанай ордондо зураашаар ажаллажа байһан болон түүхэ тэмдэглэгшэ байгаа. Тэрэ хуушанай мастернүүдэй зэргэсээ оршон үеын уралигай эхинэй түлөөлэгшын нэгэ гэжэ тоосогдодог байгаа. Тэрэнэй уран бүтээлдэхи тогтоһон хэб шэнжые эбдэһэн, субъектив элемент болон будагтай харисаһан байдал хожомой уран зураашад, тухайлбал Эдуард Мане, Пабло Пикассо зэргые бүтээлдэ зоригжол жээшэ боложо үгэһэн.

Гойягай эрхэ сүлөөдэ дуратай уралиг зоригтой новаторлиг, хүсэлтэй сэдьхэл хүдэлэл, уран зүгнэл, шэнжэ шанарнуудай дааса, ниигэмэй баримжаатай гротеск зэргээр илгаран шалгарна: хаанай хаанын саарһанай мастерскойн тула картонууд («Һоxоp һамгашаалгын наадан», 1791), хүрэгүүд («IV Карлос хаанай бүлэ», 1800), хаанын зурагууд (Сан Антонио де ла Флорида церковиин капеллада, 1798, Мадрид, «Дүлиин Гэр», 1820-23), графика («Капричос» субарал, 1797-98, «Дайнай ядарал», 1810-20), зурагууд («1808 оной 5 һарын 2-ой Мадридтахи буһалгаан» ба «1808 оной 5 һарын 3-ай һүнидэ буһалгаанда хабаадалсагшадай буудалга» — 1814 он оршом).




#Article 517: Кацусика Хокусай (170 words)


Кацусика Хокусай (японоор ; 1760, Эдо, ‒ 18.4.1849, Эдо), Японой һиилбэригшэ ба зурааша. Укийё-э һургуулиин эгээн алдартай түлөөлэгшэ. 1777‒78 ондо Кацукава Сюнсо һиилбэригшэ ба ондоо мастерһаа һураба; дунда үеын хитад пейзаж ба Европын уралигаар нүлөөлһэн. 1780 онһоо хойшо номой зураашаар (иллюстратор) ажаллаһан, 500 гаран номой иллюстраци зурагые бүтөө бэлэй. 1797‒1810 ондо суримоно (һиилбэри мэндэшэлгэ карта) зурашаар ажаллаа. 1812 онһоо хойшо зураһан зуралгын тэдхэмжэ гэжэ бодохо «Манга» субарал («Холимог зураг»; хамта дээрээ 12 суглуулнууд) нугархай, эскизэй зурлаанай туһамжаар хүнэй амидаралай болон байгаалиин үзэгдэлые тэмдэглэнэ. 
Өөрынгөө ксилографи пейзажда («Фудзи уулын 36 түхэлнүүд» (үнгэтэй); «Алдартай хүүргэнүүд», «Улас ороной хүүюурээр аялал» хоюулан ‒ 1828‒33 он; «Фудзи уулын 100 түхэлнүүд» (нэгэ үнгэтэй), 1845 он оршом, г.м.) түрэл бүриин ландшафтын хээтэй хадхамалнуудые тэмдэглэжэ баряад, Хокусай заримдаа хүлгөөтэй хүнэй үйлэ ажаллалга болон байгаалиин һайхан хашалгүй тайбан хоорондо харилсаанай драмые онсолһон; гэбэшье һаа заримдаа Хокусайн хүнэй хүдэлмэриин үзэгдэлнүүд байгаалиһаа агуу ехэ болоно. Хокусайн байгуулхы бүтээлшэ бэдэрэлгын хүсэдэлээр дүүрэн, гүнзэгы арадшалһан Хокусайн уралиг XIX һуул - XX зуунай эхин үеын Европынхи һиилбэри ба уран зурагта хүсэтэй нүлөө үзүүлдэг байһан.




#Article 518: Фрида Кало (219 words)


Магдалена Кармен Фрида Кало Кальдерон (; 1907.07.06 – 1954.07.13), Фрида Кало нэрээрээ алдаршаһан Мексикын зурааша юм. Фрида Мексикые баялиг үб соёлые хурса тодо үнгээр реализм, символизм, сюрреализм зэргын али али ашаглан зурадаг байгаа.

Фрида Мексикын Мехико хотын хаяанда оршохо Койоакан нэрэтэй бишыхан тосхондо түрөө. 18 наһандаа автоавари орожо хүндээр гэмтэһэн болон энэһээ боложо амидаралайнгаа туршада ниитэдээ 35 удаа хагалгаанда ороо. Авариин дараагаар тэрэ зурагаар оролдохо боложо, өөрын үбшэн шаналал, бүтэлгүй гэрлэлтэ, тоо томшогүй олон хагалгаа зэргэ өөртэ тохёолдоһон ябадалые зурагаар элирхылхэ болоо. Тэрэнэй зураһан ниитэ 143 зураг байдагһаа 55-да өөрыгөө дүрсэлһэн байдаг. Залуу уран бүтээлшын хубяар Фрида тухайн үеын алдартай зурааша Диего Ривератай заабари, зүблэнөө хүсэжэ ошон танилсаһан болон 20 наһанай илгаа үл хайхаран 1929 ондо тэрэнтэй гэрлэбэ. Тэдэнэй гэр бүлын амидарал тогтоборитой байһангүй, һалаһаншье 1940 ондо дахин гэрлэһэн. 1939 ондо Фрида Париста зурагай үзэсхэлэнгээ гаргаха үеэр Луврын музейһөө тэрэнэй Жааз гэһэн зурагые худалдажа абаһаниинь Луврын музейн хубида XX зуунай Мексикын уран бүтээлшын бүтээлые худалдажа абаһан түрүүшын тохёолдол байгаа.

Кало 1954 ондо удаан хугасаагаар үбдэлжэ шаналһанай эсэстэ наһа бараһан.

Хэдыгээр Фрида абьяаслиг зурааша байһаншье уран бүтээлшэ гэхэһээн үлүүтэйгөөр алдартай зурааша Диего Риверагай эхэнэр гэдэгээрээ олондо танигдаһан байһан ба 1980-аад онһоо тэрэниие уран бүтээлшэ гэдэгээр олон ниитэ үлүү һонирхохо болобо. Тэрэнэй Мехико хотын хаяанда Койоаканда оршохо “сэнхир” байшан Диего Риверые 1957 ондо наһа бараһанай дараа Фрида Калогой гэр-музей болгоһон байна.




#Article 519: Питер Пауль Рубенс (238 words)


Питер Пауль Рубенс (; 28.6.1577, Зиген, Германи, — 30.5.1640, Антверпен) — Фламандиин зурааша. Фландриһаа нүүжэ ерэһэн хуулишын бүлэдэ түрэбэ. 1589 ондо Антверпендэ нүүжэ, тэндэ хүмүүнлигэй олон талын һуралсалаа түгэсхэбэ. Эртын үеһөө өөрыгөө уран зурагай хэрэгтэ зорюулжа, Тобиас Верхахт (1591), Адам ван Норт (1591-94 он оршом), Отто Вениус (ван Вен, 1594-98 он оршом) мастернарһаа зураг һураба. 1598 онһоо мастер болоо. 1600-08 ондо Италида (Рома, Мантуя, Генуя) байхадаа Микеланджело, Рафаэль, Тициан ба Караваджогой бүтэлнүүдые һураба. Рубенсын эртын бүтээлнүүдтээ маньеризмын үлдэгдэлнүүд нүлөө үзүүлөөшье һаа, бэе даанги бүтээлнүүд тэрэнэй шэнэлиг онсолигые зураглана хаям (де Лерма гүнэй хүрэг, 1603, Вальдслаграва эмэгүнэй суглуулбари, Мадрид).

Антверпенда бусажа ерэхэдээ Рубенс Фландриин захирагша Австриин Изабеллын хаанай ордоной толгойлогшо зурааша болобо. Тоонто нютагтаа зураһан түрүүшын зурагууд Италиин Һэргэн мандалта үе болон реалис уламжалалтай үндэһэтэн уралигай (Томо Питер Брейгель г.м.) сэдьхэгдэл холисын онсолиг шэнжэтэй байна. Бароккогой болонгир хэб маягые бү дабаад, Рубенс амидаралай магтаалай элирэл өөрынгөө зохёолгын гол агуулгаар хэбэ; өөрынгөө бүтээлнүүдтэ хизгааргүй орон зайн сэдьхэлдэл дамжуулагдаба; эсэсгүй мүнхэдөө андалдадаг оршолонгой үртэһэн байһан өөрсэ бүтээлнүүдэйнгөө тусгаарлалые усадхагдаба. Шэмэглэлэй дэлисээр дүүрэн Рубенсын композицинууд тэгшэ буса, тайбангүй хэсүү хэмнэлһээ захирһан, дүрсэнүүдынь шэрүүн үнсэгһөө зурагдаһан, ехэбшэлэн хүдэлөөндэ харуулна, гэрэл-һүүдэрэй контрастые хэрэглэгдэнэ. Антверпендэ байһан эртын үедэ Рубенс гансата мүнхэжүүлгын болон шажанай композицинууд бүтэһэн («Загалмайн мандуулалга», 1610-11 он тухай; «Загалмайһаа абалга», 1610-11 он тухай, Антверпенэй Онзе-ливе-Врауэкерк сүмэ), гоё хүрэгүүд (түрүүшын һамган Изабелла Бранттай өөрын хүрэг, 1609 он, Хуушан пинакотека, Мюнхен) ба домогой дүрэ зурагууд. Эдэ бүтээлнүүдэй ехэнхи хуби дохёо зангай анхааралтай байдал болон эреэлэлгэһээ сүлөөгүй юм.




#Article 520: Дезоксирибонуклеинай хүшэл (245 words)


Дезоксирибонуклеинай хүшэл (ДНХ) гээшэ мэдэгдэжэ бай бүхы амиды махабадуудай ургалта хүгжэлтэ, ажаллалгада ашаглагдадаг генетикын заабаринуудые агуулһан нуклеинай хүшэл юм. Дезоксирибонуклеинай хүшэлэй молекулануудай гол үүргэ удаан хугасаада мэдээсэлые хадагалдаг ба энэнь эсэй бүрилдэхүүн хэһэгүүдые тухайлбал уурагууд болон РНХ-эй молекулануудые угсарха заабаринуудые агуулдаг ушарһаа ДНХ-ые ехэбшэлэн барилгын план зурагуудай суглуулгатай адлидхадаг. Генетикын энэ мэдээсэлые агуулдаг ДНХ-эй хэһэгүүдые ген гэдэг. Гэхыдээ бусад ДНХ-эй дараалалнууд бүтэсын зорюулалтатай байдаг гү, али энэ генетикын мэдээсэлые хэрхэн ашаглахые зохисуулхада хэрэглэгдэдэг.

Химиин хубида ДНХ нуклеотид гэһэн энгын нэгэжэнүүдһээ бүридэһэн, эстерэй холбоогоор холбогдоһон саахар болон фосфатын нэгэдэлһээ бүридэһэн нюрган бүхы хоёр ута полимерһоо тогтодог. Эдэ хоёр хэлхеэ холбоон бэе бэетэйгээ параллел болобошье шэглэл эсэргүү оршодог. Саахар бүридэ дүрбэн түрэлэй молекулануудай нэгэ холбогдоһон байха ба эдые һууринууд гэдэг. Гол нюргые дахан байрлаха эдэ дүрбэн һууриин дараалалынь мэдээсэлые кодлодог. Энэ мэдээсэлые генетик кодые ашаглан уншадаг. Генетик код протеинуудта байха аминохүшэлэй дараалалые тодорхойлжо үгэдэг. Кодые ДНХ-эй хэһэгүүдые холбогдохо нуклеинай хүшэл РНХ руу хуулбарилха замаар уншадаг. Энэ процессые генетик хүрбүүлэлгэ гэдэг. Тэдэ РНХ молекулануудай ехэнхи протеиниие ниилэгжүүлхэдэ ашаглагдадаг ба харин бусад бүтэсэнүүд болохо жэшээлбэл рибосома шууд ашаглагдадаг.

Эсэй дотор ДНХ хромосома гэгдэхэ бүтэсэнүүдтэ хубаагдаха ба эсэй доторхи хромосомануудай нэгэдэлынь геномые бүтээдэг. Тэдэ хромосоманууд эсэй хубаагдалай үмэнэ хуулбарилжа хубаагдадаг. Энэ процессые ДНХ үржэхэ гэдэг. Эукариот организмууд тухайлбал амитад, ургамал, мөөгэ зэргэ өөһэдын ДНХ-ые эсэй бөөм дотороо хадагалдаг бол харин Прокариот организмууд тухайлбал бактериинхи эсэй цитоплазма дотороо байдаг. Хромосомануудай дотор хроматин протеинууд тухайлбал гистонууд ДНХ-ые нягтаруулжа, зохёон байгуулдаг. Энэ бусад протеинуудтай харилсан үйлэшэлэлсэхые хинахада туһалдаг болон уламаар генэй хүрбүүлэлгые хинадаг.




#Article 521: Бавасан Абидуев (156 words)


Бавасан Доржиевич Абидуев (1909-1940) Ивалгын аймагай Янгаажан нютагта 1909 ондо түрэһэн байна. Ерээдүйн уран зохёолшо эдир залуухан ябахадаа, хорёод онуудай эхеэр нютагтань ябуулагдаһан соёл болбосоролой ба ниитын политическэ хэмжээ ябуулгануудта эдэбхитэйгээр хабаадалжа, Сомон Зүблэлэй түрүүлэгшын орлогшоор, таряашадай комитедэй эдэбхи үүсхэлтэй гэшүүн ябаа. 

Эдэ жэлнүүдтэ Б. Абидуев арадай аман зохёолдо үндэһэлэн «Тэхэ Бабанын түүхэ», «Шаалай Шаанай хоёр», «Котии баатар», «Эреэн гүрөөһэ эмээллэгшэ» болон хүүгэдтэ зорюулһан бусад һонин онтохонуудые бэшээ һэн. Бавасан Абидуев политическэ, уран һайханай литература буряад хэлэндэ эрхимээр оршуулагшадай нэгэн байжа, Николай Островскиин «Булад яажа хатуужааб», «Шуурган дундуур түрөөшэд», Владимир Маяковскиин шүлэгүүдые болон бусад зохёолнуудые оршуулжа, номууд болгон хэблүүлһэн байгаа. 

Бавасан Абидуев хадаа буряад поэзиин эхин түрүүшын лирик, түрэл нютагуудайнгаа дэлхэйн байгаалиие ехэ гоёор, үнгэ һайхантайгаар хаража бэшээ. «Сонходо малайһан һара», «Үүр», «Хабарай үдэшэ», «Алтан далай», «Үдэ», «Таряалан», «Наранай туяа» болон болон бусадшье уран хурса шүлэгүүдыень һургуулиин олон үеын һурагшад урматайгаар шудалһан, сээжэлдэһэн байха юм. 

Бэлигтэй уран зохёолшо хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, 1940 ондо наһа бараһан юм.




#Article 522: Солбон Ангабаев (222 words)


Солбон Ангабаев (1934—2001) — Буряадай уран зохёолшо, прозаик, публицист

Уласай нэгэдэхи буряад интернат-һургуулида һуража байһан 14 наһатай Солбон хүбүүн түрэһэн һайхан нютагаа ошоод ерэхэдээ, сэдьхэлэйнгээ байдал харуулһан түрүүшынгээ шүлэг зохёогоо бэлэй. Тэрэнь «Хурамхаанай колхозник» гэжэ аймагай сониндо толилогдожо, эдир шүлэгшые урмашуулаа һэн. «1949 ондо „Буряад үнэн“ сониндо хэдэн шүлэгүүдни гараа һэн. Тэрэ гэһэнһээ хойшо минии зохёохо ажал эхилһэн юм», — гэжэ уран зохёолшо хөөрэдэг байгаа. Мүн Солбон Ангабаев тэрэ жэлдээ залуу уран зохёолшодой II-хи республиканска конференцидэ хабаадалсаһан юм.

Интернат-һургуули мүнгэн медальтайгаар дүүргэһэнэйнгээ удаа Солбон Ангабаев Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдта ороо. Шүлэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбари «Табгайта таланууд» гэһэн нэрэтэйгээр 1956 ондо Москвада гараһан юм. 1957 ондо дээдэ һургуулияа дүүргэжэ, уран зохёолой ажал таһалгаряагүй эрхилээ. Саашадаа «Байгалай таабари», «Хүсэн», «Байгал шадарай дайда», «Бодол», «Агар зандан», «Хүүюур» гэһэн шүлэгэй суглуулбаринууд гараа бэлэй. Бүхы дээрээ уран зохёолшо арба гаран шүлэгэй номуудые хэблүүлээ. Гадна Солбон Ангабаевай «Һайн даа, нүхэд!», «Голой эрьедэ», «Алдар суутан тушаа» гэхэ мэтэ туужанууд номууд болон хэблэгдээ һэн.

Уран зохёолшо Буряадайнгаа ажабайдалаар һонирхожо, ажалай түрүүшүүлтэй, БАМ-ай барилгашадтай ходо уулзадаг, хэжэ байһан ажалаарнь, байдалаарнь һонирходог, тэдээн тухайгаа шүлэг болоод баримтата поэмэ, очеркнуудые бэшэжэ гаргаһан юм.

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай арадай уран зохёолшо Солбон Ангабаев «Байгал» сэтгүүлэй поэзиин таһагые даагшаар, «Буряад үнэн» сониндо, Уласай соёлой яаманай Уран һайханай байшанда, «Репертуарай хуудаһан» сониндо хүдэлһэн юм. Солбон Ангабаев 1956 ондо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүнээр абтаһан байгаа.




#Article 523: Ардан Ангархаев (182 words)


Ардан Лопсонович Ангархаев 1946 ондо Түнхэнэй аймагай Таблангууд тосхондо түрөө. Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин физикэ болон математикын факультет дүүргээ. Тоорын дунда һургуулида, «Саяан» сониной редакцида, Буряадай номой хэблэлдэ ажаллаа. «Буряад үнэн» хэблэлэй байшангай ахамад редактораар аша үрэтэйгөөр олон жэлдэ хүдэлөө. 

Улаан-Үдэдэ «Суранзан» (1972), «Алтан» (1977), «Ороной сагаан одон» (1987) гэhэн туужанууд болон рассказуудай номуудые, «Мүнхэ ногоон хасуури» (1982) гэжэ роман, «Амисхаал» (1985) гэhэн шүлэгүүдэй ном гаргаа. Москвада «Сила притяжения» (1976) повесть, «Вечный цвет» (1988) роман хэблэгдээ. «Молнии и листья», «Небо и земля» гэжэ 5  ботиhоо бүридэhэн роман-мозаика зохеохы ажалайнь үрэ дүн болоно. «Алтан бэhэлиг» (1975), «Хадын орьёл» (1978), «Аршаанда болоhон найр» (1979), «Арбан табанай hара» (1981), «Нойргүй һүни (1982), «Үүдэнэй хонхо» (1984), Улаахан сэсэгүүд үдэhэй даа...«(1985), «Дугы дээрэ» (1988) гэhэн Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй академическэ драмын болон арадай театрнуудта табигдаhан зүжэгүүдэй автор. Гүрэн түрын болон олониитын ажал ябуулагша. Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ ябаа. Эрдэм шэнжэлэлгын ажалда горитой хубитаяа оруулаа. Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, түүхын эрдэмэй доктор юм.

А.Л. Ангархаев 1978 ондо Буряадай комсомолой шанда хүртөө. Буряад ба Орос Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо.




#Article 524: Михаил Зомонов (209 words)


Михаил Дармаевич Зомонов 1942 ондо Түнхэнэй аймагай Хуурай Хобог нютагта малша буряадай бүлэдэ түрэһэн юм.

М.Д.Зомонов шэнжэлхы ажал ябуулгадаа яагаад хүрэжэ ерэһэн бэ гээд хаража үзэхэдэ, бүхы эрмэлзэл хүсэлынь угай табисуур удхаһаа эхитэй гээд эли. Саяан уулын хайра үршөөл, хадаша үбгэдэй халуун анхарал харгыень нээжэ үгэһэн байгаа аабза. Буря­адай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин буряад болон ород хэлэ, литературын таһаг дүүргээд, түрэл аймагайнгаа Хойто-Гол ню­тагта гурбан жэлдэ багшалаа, «Бу­ряад үнэн» сониндошье гуурһаяа туршаад үзөө. Өөрын шударгы замаа үшөөшье олоогүйб гэһэн нюуса мэдэрэлээ досоогоо хада­галаад ябаа бэлэй. Зүүн Сиби­риин технологическа институдта багшалжа байхадань, эрдэмтэнэй ульһатайень ойлгоод, Ленингра­дай аспирантурын философско факультедтэ эльгээһэниинь одоол наһанайнь нарата харгы, аза тала­аниинь боложо үгэһэн юм. Эндэл шэнжэлхы хүдэлмэриин амта шэм­тые ёһотоор мэдэржэ, буурашагүй абьяас досоонь түрэһэн бэлэйл. Эрдэм мэдэсэеэ номой сангуудта үргэдхэжэ, эгэршэгүй ехэ эрмэл­зэлэй мүндэлһые ойлгоо һэн хаш даа. Угайнгаа бурхадта, ууган ехэ шүтөөнүүдтээ мүргөө бэлэйл, улад зондоо туһатай ябахаб гэжэ тангариглаа бэлэйл. Уданшьегүй философиин эрдэмэй кандидадай нэрэ зэргые хамгаалба, эрдэмтэ хүтэлбэрилэгшэдөө - профессор С.Н.Савельевтэ баяр баясхалан­гаа мэдүүлбэ. Зүүн Сибириин технологическа институдта, Зүүн Сибириин соёлой академидэ, Бу­ряадай хүдөө ажахын академидэ, Томскын гүрэнэй университедэй Буряадай филиалда философиин кафедрануудта хүдэлөө. 2002 онһоо жэлэй туршада Санкт- Петербургын университедэй философиин болон политоло­гиин факультедтэ докторантура гаража, эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ хамгаалһан бэлэй. Мүнөө Зүүн Сибириин соёлой академидэ багшын ажалаа үргэлжэлүүлһээр.




#Article 525: Алексей Бадаев (299 words)


Алексей Данилович Бадаев (түрэһэн нэрэнь Лэгсэг Бадмаев) 1960 онһоо СССР-эй уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат юм.

Лэгсэг Бадмаев Ивалгын аймагай Олзон нютагта 1928 ондо түрөө һэн. Нютагайнгаа һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа түмэр замай техникумдэ, авиационно училищида һуралсаһан, Уһан сэрэгэй Флодто офицерээр алба хэһэн байна. Удаань «Буряад-Монголой үнэн» сониндо хүдэлөө, М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдай дэргэдэхи Дээдэ Литературна курс дүүргээ, удаань Улаан-Үдын телестудиин буряад редакциин ахалагша редактораар ажаллаһан намтартай. 

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ поэдэй түрүүшын шүлэг толилогдоһон юм. «Полкын туг доро» гэһэн түрүүшынь ном 1958 ондо хэблэгдээ. Амгалан сагай үедэ совет сэрэгшэдэй ажабайдал, дайшалхы һуралсал энэ ном соо харуулагдаа. Тэрэ гэһэнһээ хойшо Алексей Бадаевай шүлэг, поэмэнүүдэй гушаад ном хэблэгдээ.

Ород хэлэн дээрэ оршуулагдажа хэблэгдэһэн «Эсэгэнэрэй захяа» («Буряадай номой хэблэл», 1961), «Хүн ябана» («Советский писатель», 1964) «Сагнай иимэ юм гү» («Советская Россия», 1969), «Шүлэгүүд» («Буряадай номой хэблэл», 1973), «Июлиин залин» («Советский писатель», 1974), «Байгалһаа бууһан һалхин» («Современник», 1976), «Саяанай хормойдо» («Буряадай номой хэблэл», 1976) гэһэн номуудтайнь ород уншагшад танилсаа һэн. А. Бадаевай шүлэг, поэмэнүүд латыш, армян, азербайджан, киргиз, туркмен, татар, хальмаг, яхад, мордва, тува, хакасс болон бусад хэлэнүүд дээрэ толилогдоһон, Монголдо, Польшодо хэблэгдэн гараһан юм. 

Алексей Бадаевай шүлэгүүд образуудаараа, гүнзэгы удхаараа илгардаг юм. 

Республикынгаа ниитын болон литературна ажабайдалда тэрэ эдэбхитэйгээр хабаадалсадаг һэн. Буряадай уран зохёолшодой холбооной правлениин гэшүүнээр һунгагдаһан байна. Буряадай искусство ба литературын хоёрдохи декадада (1959), Ази, Африкын оронуудай залуу уран зохёолшодой Ташкентдэ болоһон уулзалгада (1976), Ленинэй түрэһөөр 100 жэлэй ойдо зорюулагдажа Монголдо болоһон тематическа конференцидэ (1970) Алексей Бадаев хабаадалсаа. 

Республикын Верховно Соведэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар, «Хани барисаанай» орденоор, Агван Доржиевай нэрэмжэтэ медаляар шагнагданхай. «Буряадай АССР-эй соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ», Буряадай арадай уран зохёолшо гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй. 1960 ондо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн боложо абтаһан байна. Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат.




#Article 526: Шираб-Сэнгэ Бадлуев (168 words)


Шираб-Сэнгэ Бадлуевич Бадлуев (1924—1985) Буряадай уран зохёолшо, СССР-эй уран зохёолшодой гэшүүн юм.

Шираб-Сэнгэ Бадлуев Шэтын хизаарай Агын Буряадай автономито тойрогой Зугаалай нютагта түрэһэн юм. Тэрэ нютагайнгаа долоон жэлэй һургуули дуүргээд, удаань Агын дунда һургуулида һуралсалаа үргэлжэлүүлһэн байна.

Бүри эдир наһанһаа шүлэг бэшэжэ эхилһэн ерээдүйн уран зохёолшо 1937 ондо аймагайнгаа һурагшадай дунда үнгэргэгдэһэн уран зохёолой конкурсдо илажа, А. Пушкинэй нэрэмжэтэ стипендиадай үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө һэн.

Шираб-Сэнгэ Бадлуев дунда һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа Улаан Армида татагдажа, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан намтартай. Дайнай һүүлдэхи жэлнүүдтэ тэрэ шахтёроор, модо отологшоор, эхин классуудай багшаар, аймагай соёлой таһагые даагшаар хүдэлһэн байха юм.

Хори һайса гараһан хойноо зохёолнуудаа бэшэжэ эхилһэн байна. Тэрэнэй рассказуудай түрүүшын ном «Жаргалтай хүн» гэжэ нэрэтэйгээр 1960 ондо хэблэгдээ һэн. Удаадахи жэлнүүдтэнь «Сэбэр басагад», «Түрэһэн үдэр», «Сагаан тала», «Жаргалтайш даа, Сэдэлмаа» гэжэ нэрэтэй повестьнууд Буряадай номой хэблэлээр барлагдан гараа һэн. Эдэ повестьнуудай олонхинь сэтгүүлнүүдтэ хэблэгдэһэн, республикын болон түбэй хэблэлнүүдтэ һайн сэгнэлтэ абаһан байха юм.

Уран зохёолшын һүүлэй жэлнүүдтэ бүтээһэн эгээл ехэ захатань гэхэдэ «Хүнэй шарай», «Түхэреэн жэл» гэһэн романуудынь болоно.




#Article 527: Цырен-Базар Бадмаев (255 words)


Цырен-Базар Бадмаев (1928-1982) Буряадай уран зохёолшо, СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, РСФСР-эй Дээдэ Зүблэлэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар шагнагдаһан юм. Шэтын хизаарай Агын Буряадай тойрогой Сагаан-Шулуутай нютагта түрэһэн. Зугаалайн һургуулиин наймадахи класс дүүргээд, Агын багшанарай училищида орожо, тэрэнээ амжалтатайгаар дүүргээ һэн. 

Тэндэ һураһанайнгаа һүүлээр Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай Гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулида орожо, ород хэлэ бэшэгэй факультедтэ һуража ябахадаа, шүлэгүүд, шүүмжэлэлэй рецензи болон статьянуудые «Буряад үнэн» сониндо ходо толилуулдаг һэн. Тиимэһээ дээдэ һургуули дүүргэмсээрнь, Буряадай уран зохёолшодой холбоон Цырен-Базар Бадмаевые Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институт эльгээһэн юм. Тэрэнээ 1953 ондо амжалтатай дүүргэжэ, нютагаа бусаад, «Буряад-Монголой комсомолец» сониндо, Уласай соёлой яаманда, Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай Гүрэнэй драмын театрай литературна талые даагшаар, «Байгал» сэтгүүлэй ахамад редакторай орлогшоор, Буряадай номой хэблэлэй ахамад редактораар, Буряадай соёлой яаманай арадай уран бүтээлэй, соёл болбосоролой, эрдэм шэнжэлгын методическэ түбэй ахамад редактораар хүдэлһэн.

Оюутан ябахадаа, 1952 ондо Буряадай номой хэблэлдэ «Үглөөнэй наран» гэжэ шүлэгүүдэйнгээ түрүүшын ном гаргуулһан юм. Тэрэ гэһээр поэт олон тоото шүлэгүүдэй, оршуулгын, прозын ном хэблээ. 1969 ондо Цырен-Базар Бадмаевай «Шэлэгдэмэл шүлэгүүд» хэблэгдээ. Үхибүүдтэ зорюулжа олон номуудые гарганхай. 

Ц-Б. Бадмаев хүүхэлдэйн театрта зорюулжа пьесэнүүдые бэшэһэн. «Улаан малгайта — ухамай Тархай» гэжэ эүжэгынь РСФСР-эй соёлой яаманай дипломдо хүртэнхэй. 

Уран зохёолшо оршуулгын ажалда баһал ехэ хубияа оруулһан. Тэрэнэй оршуулһан В. Шекспирэй, С. Маршагай, А. Твардовскиин, К. Треневой, Италиин уран зохёолшо Джанни Родариин, монгол авторнууд С. Удвал, Д. Тарва, Д. Содномдоржын номууд Буряадай номой хэблэлдэ гараһан юм. Буряадай ахамад зохёолшо Дамба Дашинимаевай «Туламтай шоно» гэжэ ном ород хэлэн дээрэ оршуулаа һэн. 

СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн. РСФСР-эй Дээдэ Зүблэлэй Президиумэй Хүндэлэлэй грамотаар шагнагдаһан байгаа.




#Article 528: Гэлэгма Бадмаева (118 words)


Бадмаева Гэлэгма Цыбеновна (1934—2003) — уран зохёолшо, 1934 ондо Яруунын аймагай Нарһата һууринда түрөө. Д.Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай институт дүүргэһэнэйнгээ удаа һургуулинуудта багшалаа, «Ярууна» гэжэ аймагай сониндо хүдэлөө.

Олон жэлнүүдтэ багшаар ажллаһан тула Гэлэгма Бадмаева гол түлэб үхибүүд тухай, үхибүүдтэ зорюулжа зохёолнуудые бэшэдэг байгаа. Тэрэнэй рассказуудай үйлэдэгшэ нюурнууд—тоомгүй, һонюуша, зүрхэтэй, юумэһээ тунхарихагүй хүүгэд. Уран зохёолшо тэдэнэй жэшээ дээрэ хүүгэдые түрэл нютагтаа дуратайгаар, аха зониие хүндэлжэ ябахые, һайхан сэдьхэлтэй байхые хүмүүжүүлнэ. «Ханинар» (1957), «Тоомгүй Дондок» (1963), «Һайхан сэдьхэл» (1964), «Инзуухан» (1970), «Шэнхинүүр хонхо» (1984), «Суранзан» (1991) гэхэ мэтэ рассказууд болон туужануудай автор юм.

Г.Бадмаева — мэдээжэ оршуулагша. Д.Дефогой «Робинзон Крузо», Л. Воронковагай « Эгэшэ», «Хубиин жаргал», «Хотын басаган», В. Бианки гэгшын « Латка» гэһэн зохёолнуудые буряад хэлэн дээрэ оршуулһан байна.




#Article 529: Бата Базарон (315 words)


Бата Базарон (1907-1966) Буряадай ирагуу найрагша, СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн юм.

Буряад поэзиин эхи табигшадай нэгэн болохо, хурса гуурһата Бато Базарон Хэжэнгын аймагай Дээдэ-Хэжэнгэ нютагта малшадай бүлэдэ түрөө. Эсэгэнь хуушан монголоор уншажа шададаг байжа, хүбүүгээ һургаһан юм. Б. Базарон арбан нэгэтэйдээ 1918 ондо Дээдэ Хэжэнгэдэ һая нээгдэһэн эхин һургуулида ороо бэлэй. 1922 ондо арбан табатай Бато Базарон багша боложо, хотоной һургуулида ехэ наһатаниие үзэг бэшэгтэ һургажа эхилһэн юм. Хоёр жэл тухай амжалтатай хүдэлөөд байхадань, Хориин аймагай арадай гэгээрэлэй таһаг Б. Базарониие Буряадай багшын техникумдэ һурахыень эльгээһэн байна. Бато Базарон техникумдэ һуража байхадаа, түрүүшынгээ шүлэгүүдые бэшэжэ туршаһан. Зохёолнуудынь «Буряад-Монголой үнэн» сониндо, «Соёлой хубисхал», «Эрдэм ба шажан», «Тэмсэлэй шэмэг» гэжэ сэтгүүлнүүдэй хуудаһануудта гарадаг боложо, «Уран үгын шэмэг» (1929), «Дээжэ» (1931), «Оршуулһан зохёолнууд» (1936) болон бусад суглуулбаринууд соо оруулагдаа. 

Поэт 1929 ондо техникум дүүргэһээр, комсомолой обкомдо таһагые эрхилэгшээр, залуушуулай сониной редакциин секретаряар хүдэлөө. 1931 ондо урдань багша ябаһан хүнүүдые һургуулиин хүдэлмэри һайжаруулха хэрэгтэ уригдажа, энээнһээ хойшо 1942 он хүрэтэр Бато Базарон эхин һургуулида, монгол рабфагта, Хэжэнгын дунда һургуулида багшална, буряад һургуулида үзэхэ ном зохёолгодо, мүн оршуулгадань хабаадалсаа. 

Бато Базароной зохёохы ажалай уран бэлигынь бүри хүгжэжэ, үхибүүдтэ зорюулһан шүлэгшье, түрэл оронойнгоо байгаалиин лирическэ зураглалшье, гражданска эрэлхэг лирикэшье, хурса сатирашье адли һайнаар бэшэдэг һэн. Гушаад онуудта Б. Базарон тэрэ үеын илалтануудые баталан харуулһан, арадуудай эрхэ сүлөөгэйнгөө түлөө тэмсэл зураглаһан зохёолнуудые бэшэһэн юм («Зүгы» поэмэ, «Хоёр Север», «Мэргэн бууша»). Дайнай жэлнүүдтэ поэдэй хоолой илангаяа хүсэтэйгөөр, эршэтэйгээр ханхинаа бэлэй. Энэ үеынь патриотическа удхатай шүлэгүүдынь («Жада», «Арьяатан», «Геройнуудта») 1945 ондо гараһан «Пост дээрэ» гэжэ ном соо ороһон байна. Бато Базарон дайнай һүүлээршье дайнай шэрүүн жэлнүүдэй темые орхёогүй. Советскэ Союзай Герой Дарма Жанаевай дайшалхы баатаршалгануудые харуулһан поэмэ бэшэһэн юм. 
Бато Базарон хэдэн рассказуудые, нэгэ акттай зүжэгүүдые бэшэһэн байна. 1967 ондо поэдэй эрхим бүтээлнүүдынь «Шэлэгдэмэл зохёолнууд» гэһэн нэрэтэйгээр хэблэгдэжэ гараа һэн. 

Поэт оршуулгын ажалда горитой хүсэ шадалаа гаргаһан юм. Тэрэ А. Пушкинай, Н. Некрасовай, А. Кольцовой, М. Лермонтовэй шүлэгүүдые буряад хэлэн дээрээ оршуулаа бэлэй.




#Article 530: Жамьян Балданжабон (119 words)


Жамьян Балданович Балданжабон (1909—1967) Буряадай уран зохёолшо.

Тэрэ 1909 оной мартын 14-дэ Агын Буряадай тойрогой Шандалиин сомоной Хужартай нютагта үгытэй малшанай бүлэдэ турөө һэн. Бүри һургуулида һуража ябахадаа, шүлэг бэшэжэ эхилһэн юм. 1926 ондо «Залуу малшан» гэжэ залуушуулай сониной хуудаһанда «Һурагшадта» гэжэ тэрэнэй түрүүшын шүлэг хэблэгдээ һэн.

Зүүн-Сибириин коммунис дээдэ һургуулида һураһан хойноо «Бурят-Монголой үнэн», «Буряадай гигант», «Мяха, тоһоной түлөө» гэжэ сониной редакцинуудта хүдэлһэн байна. 1939 онһоо хойшо Агадаа багшалха, соёл гэгээрэлэй хүдэлмэри ябуулха зуураа, тойрогой литературна нэгэдэл хүтэлбэрилдэг байгаа.

Уран зохёолшо Ж. Балданжабон манай түрүүшын үеын буряад уран зохёолшодтой хамта литературна ажал эрхилһэн хүнүүдэй нэгэн байжа, буряад совет литературын хүгжэлтые аша ехэтэй ажалаараа дэмжэлсэһэн байна.

Ж. Б. Балданжабон «Хүндэлэлэй тэмдэг» орденоор шагнагданхай, 1934 онһоо СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн байгаа.




#Article 531: Ким Балков (303 words)


Балков Ким Николаевич — прозаик, Хяагтын аймагай Ехэ Хүдэри гэжэ һууринда 1937 оной сентябриин 15-да түрөө.

К. Балкловай үхибүүн наһан Баргажан һууринда үнгэрөө, тэндэ дунда һургуули дүүргээ. Тэрэ Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй хэлэ бэшэгэй факультет дүүргэһэн юм. Оюутан ябахадаа, һүүлдэ мэдээжэ болоһон уран зохеолшод А. Вампилов, А. Румянцев, В. Петонов, М. Самбуев гэшэдтэй нүхэсэһэн байна. Дээдэ һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа Буряадай радиокомитедэй промышленна таһагай редактораар, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной харюусалгата секретаряар ажаллаа, «Баргажан» гэһэн уран зохёолой нэгэдэлэй хүтэлбэрилэгшэ байгаа. 1983 ондо «Модод хабартаа хүнүүд шэнги» гэһэн хөөрөөнэйнгөө түлөө «Смена» гэжэ сэтгүүлэй тусхай шангай лауреат болоһон юм. Ород Уласай Уран зохёолой ехэ шангай лауреат, «Ород шэнэ ном-2001» гэһэн уласхоорондын конкурсын илагша. «Үхибүүн наһанайм тэнгэри» гэжэ нэрэтэй номойнгоо түлөө 1988 ондо уран зохеол болон урлалай талаар Буряадай Гүрэнэй шангай лауреат болоо. 

Оюутан ябаха үедөө шүлэглэмэл зохеолнуудые бэшэдэг байгаа, теэд уданшьегүй прозоор һонирхожо эхилээ. Уран зохёолой ажал ябуулгань 1960-аад оноор эхилээ. Прозоор бэшэһэн түрүүшынь зохёолынь-«Рейс байхагүй» гэһэн туужа- 1968 ондо «Байкал» сэтгүүлдэ толилогдоһон юм. «Литературная Россия», «Смена», «Сибирские огни», «Сибирь», «Сибирячок», «Свет над Байкалом», «Байкал», «Байгал» гэхэ мэтэ сэтгүүлнүүдтэ тэрэнэй бэшэһэн уран зохеол болон очеркнууд хэблэгдэһэн байна. Улаан-Үдэдэ, Эрхүүдэ, Новосибирскда, Москвада гараһан олон тоото рассказууд, туужанууд, романуудай автор юм. Уулзуур дээрэ«(1969), «Росстань» (1971), «Дёмкын борбилоонууд » (1981), «Хүүргэ» (1982), «Поезднууд бага наһанһаа эхитэй... » (1984), «Үхибүүн наһанайм тэнгэри» (М., 1985), «Дурасхаалай хүбшэргэйнүүд» (М., 1987), «Хүлеэлгэ» (М., 1989), «Сагаан модод» (1990),  Танда ошоноб...Углуудахи гэр (Эрхүү, 2005), «Шатажа байһан нарһад» (Эрхүү, 2007) гэхэ мэтэ рассказууд болон туужануудай номууд хэблэгдэнхэй. «Үглөөгүүр боложо байхада» (Улаан-Үдэ, 1973; Новосибирск, 1975), «Угайнь нэрэ» (М., 1979), «Хилэ» (1977), «Байгал — нангин далай» (М., 1989), «Харанхы руу ошогшод» (Эрхүү, 1994), «Будда» (Эрхүү, 1995), «Ахынгаа гарһаа» (Эрхүү, 1997), «Сагай эрье» (Эрхүү, 2002) гэһэн романуудынь олондо мэдээжэ болонхой.

К. Балков хадаа буряад уран зохёолшод А.Бадаев, Ц.Галанов гэгшэдэй зохёолнуудые оршуулһан элитэ оршуулагша мүн. Тэрэнэй өөрынь олон зохёолнууд буряад хэлэн дээрэ оршуулагданхай.




#Article 532: Цырен Галанов (297 words)


Цырен Раднаевич Галанов (1932—2009) — Буряадай уран зохёолшо, ирагуу найрагша.

Тэрэ 1932 ондо Хэжэнгын аймагай Ушхайта нютагта ойн харуулшанай бүлэдэ түрэһэн байна. Уран зохёолшын бага наһан Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайнтай тохёолдоһон юм. Энэ үеһөө хойшо Цырен Галанов хүндэ хүшэр ажал хүдэлмэриие бэе дээрээ үзэжэ, ямар сэнгээр хилээмэн, эрдэм һургуули олдодог юм гэжэ мэдэхэ болоһон байна. Дайнай үеһөө эхилээд, аха зониие дахажа мал адуулаа, үбһэ, таряа хуряалсаа, үбэлэй һүниин утада хурьга абалсаа.

Цырен Галанов 1958 ондо Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институт амжалтатайгаар дүүргээд, Уласайгаа радиодо олон жэлэй туршада редактораар, Буряадай Уран зохёолшодой холбоондо литературна консультантаар, түрүүлэгшын орлогшоор хүдэлһэн байна.

Бага наһандаа Ц. Галанов А. Шадаевай үльгэр, онтохонуудые, X. Намсараевай «Цыремпил», Ц. Доной «Хиртэһэн һара» гэжэ зохёолнуудые уншажа, түрэһэн дайдадаа, түрэлхи хэлэндээ дуратай болоһон байна.

Энэл үедөө өөрөө шүлэгүүдые бэшэжэ туршадаг болобо. Арбан табан наһатайдаа Цырен Галанов түрүүшынгээ шүлэгые «Залуу наһанай дуун» гэжэ номдо хэблүүлбэ. Удангүй залуу зохёолшо шүлэг бэшэхэеэ болибошье, прозынгоо номууд соо поэзиин халуун охи үлөөһэн байдаг гэжэ тэмдэглэлтэй.
Цырен Галановай түрүүшын рассказууд 1957 ондо «Эсэгын хүбүүн» гэжэ нэрэтэйгээр Буряадай номой хэблэлдэ гаргагдаба. 1960 ондо «Харгы» гэжэ хоёрдохи ном гараа. Цырен Галанов хамтадаа хорёод ном ород, буряад хэлэн дээрэ хэблүүлэнхэй. Эдээнэйнь дунда «Хун шубуун» гэжэ 1975 ондо гараһан роман онсо һуури эзэлнэ. Мүн «Рэгзэмаа», «Мүнхэ хабар», «Дулмаадай», «Тайгын эзэн», «Саран-Хүхы» гэжэ мүнөө үеын байдалда зорюулагдаһан повестьнууд Цырен Галановай зохёохы ажалай шатанууд боложо үгэһэн байна. 2002 ондо «Мүнхэ зула» гэһэн шэлэгдэмэл зохёолой ном гараа. Энэ ном соогоо эгээл эрхим зохёолнуудаа бүридхэжэ, үргэн уншагшадтаа дурадхаа.

Цырен Галановай «Түрүүшын саһан», «Эсэгын хүбүүн», «Алирһанай улайха хаһа», «Зүрхэнэй дурасхаал» гэжэ номууд ород хэлэн дээрэ Москвада «Советская Россия», «Современник» гэжэ хэблэлнүүдтэ, мүн Буряадай номой хэблэлдэ гараһан юм.
 

Ц. Р. Галанов СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряадай арадай уран зохёолшо, Буряад ба Ород Уласай соёлой габъяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат, «Хүндэлэлэй тэмдэг» ордентой.




#Article 533: Владимир Гармаев (102 words)


Владимир Балданович Гармаев — Буряадай уран зохёолшо юм.
 
Тэрэ Яруунын аймагай Тулдун нютагта түрэhэн. Нарhатын хүдэлмэришэн-залуушуулай һургуули дүүргээ. Ленинград хотын СССР-эй Дотоодын хэрэгүүдэй министерствын дээдэ политическа училищи түгэсхөө. Дотоодын хэрэгүүдэй полковник В.Б. Гармаев Мухаршэбэрэй, Яруунын аймагуудта болон республикын Дотоодын хэрэгүүдэй министерствэдэ алба хээ. 

В. Б. Гармаев зохёолнуудаа ород хэлэн дээрэ бэшэдэг. «Загадка талисмана», «Сакура в снегах Забайкалья», «Хори-гегемон Срединной Азии», «Джамуха» номуудай автор. «В улусе Алтан-хана», «Бальжин-хатун», «Бабжа-батор» гурбан боти номуудынь «Десятый рабджун» гэhэн гаршагтай хэблэгдээ. Энэ романай хэhэгүүд «Байгал», «Байкал» сэтгүүлнүүдтэ толилогдожо, олоной анхарал татаа. 

Владимир Балданович Гармаев 1994 онhоо Ород Уласай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат.




#Article 534: Даша Дамбаев (250 words)


Даша Цыретарович Дамбаев — Буряадай ирагуу найрагша, дуунай зохёолшо юм.

Улаан-Үдын буряад интернат-һургуулида болоhон нэгэ уулзалга дээрэ X.Н. Намсараев Ц.Г. Галсанов хоёр сугларагшадай урда гараад, хэнэйшьеб шүлэг уянгатай хурсаар уншажархиhан хара шарайтай шуран хүбүүе анхаржа hайшаагаа бэлэй. Тэрэнь эдир поэт Даша Дамбаев байгаа. 

Даша Дамбаев ордоhотой шанга хоолойгоороо, сүлөөтэ амисхаалтай, темын талаар үргэн дэлисэтэй шүлэгүүдээрээ удангүй олондо мэдээжэ боложо, залуушуул хойноhоонь дахаад, «Һүниинь дууе» гүнгэнэдэг, «Дуулыш, минии атом!», «Урагшаа, минии поезд!» гэhэн далита үгэнүүдыень дабталсадаг болоо hэн. 

Даша Цыреторович Дамбаев Сэлэнгын аймагай Харгана нютагта түрэhэн юм. Дунда һургуули мүнгэн медальтайгаар дүүргээд, Ломоносовой нэрэмжэтэ Москвагай гүрэнэй университедтэ ороhон аад, hуралсалаа орхижо, шэнэ хахалhан газарта, заводто, сонинуудай редакцинуудта ажаллана. Тиигэхэ зуураа Литературна ииститудта заочноор hураhан байна. 

Шүлэг, поэмэнүүдынь буряад хэлэн дээрэ «Хабарай аялганууд» (1958), «Буряад шүлэгэй дээжэ» (1963), «Ленин багшаяа магтанабди» (1969), ород хэлэн дээрэ «Танилсагты, Сибирь» (М., 1965), «Сибириин арадуудай поэдүүд» (Новосибирск, 1967), «Сибириин поэдүүд» (Новосибиоск, 1970), «Буряадай поэдүүдэй шүлэгүүд» (Улаан-Үдэ, 1970), монгол хэлэн дээрэ «Саhан дуулгата Саяан» гэжэ хамтын согсолборинууд болон антологинуудта оруулагдаhан, «Огонёк», «Октябрь», «Нева», «Байгал», «Техника молодёжи» сэтгүүлнүүд соо гараhан байна. Д. Дамбаев шүлэг, поэмэнүүдэй «Шанха дээрэм наран» (1962), «Хүбшэргэ» (1967) гэжэ суглуулбаринуудые гаргаа. «Хүбшэргэнь» ород хэлэн дээрэ оршуулагдажа 1968 ондо «Советская Россия» хэблэлдэ гараа hэн. Нүг-шэhэн хойнонь, 1977 ондо «Наhанай дуун», 1988 ондо «Живи, да будь счастлив», 2008 ондо «Алтан зула» гэжэ түүбэри зохёолнуудайнь номууд буряад хэлэн дээрэ хэблэгдээ. 

Д. Дамбаев зуугаад гаран дуунай автор, олонхинь арадай дуунууд болонхой. Жэшээнь «Сэлэнгэ», «Согто-Хангил», «Улаан-Үдэ», «Буряад орон», «Уянхан гараараа хүзүүдээд» гэхэ мэтэ олон дууень буряад зон сээжээр дуулажа байдаг.




#Article 535: Цэрэн-Доржо Дамдинжапов (110 words)


Цэрэн-Доржо Жана-Бадараевич Дамдинжапов (1911-1980) Буряадай уран зохёолшо, прозаик, публицист юм. 

Тэрэ Хэжэнгын аймагай Хара-Шугы һууринда малшадай бүлэдэ түрэһэн юм. 

Буряадтаа бусажа ерээд, «Буряад-Монголой үнэн» сониной редактораар, КПСС-эй обкомой таһагые даагшын орлогшоор, Уран зохёолшодой холбооной харюусалгата секретаряар, Буряадай номой хэблэлэй захиралаар, «Правда» сониной сурбагжалагшаар, Буряад Уласай соёлой сайдаар, Буряадай АССР-эй Яамануудай Зүблэлэй дэргэдэхи хэблэлдэ Гүрэнэй Нюуса хамгаалха Захиргаан ноёноор ажаллаһан байна. 

Ц.-Ж. Дамдинжапов түрүүшээр очерк, рассказуудые бэшэжэ эхилээд, повестьнуудта ороһон юм. Тэрэнэй гуурһан дороһоо «Ажал тухай үгэ» (1954), «Ажал гээшэ жаргал» (1958), «Алтан бэһэлиг» (1960), «Сэхыень хөөрэлдэе» (1961), «Хара ба сагаан» (1962), Амисхаал (1963), «Бадма Бата хоёр» (1971), «Ахын хуби заяан» (1973) гараһан. «Ажабайдалай таабаринууд», «Нүхэд тухай дурдалга» гэжэ номуудые бэшээ. 




#Article 536: Георгий Дашабылов (246 words)


Георгий Цыренович Дашабылов (1938-1993) — Буряадай уран зохёолшо, прозаик, драматург,оршуулагша, сэтгүүлшэ юм.

Тэрэ 1938 ондо Хэжэнгын аймагай Ушхайта нютагта түрэhэн. 1956 ондо дунда һургуулияа дүүргээд, Туркмениин Памир хадада хилын харуулда сэрэгэй алба гараа. Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулида hураа, удаань КПСС-эй ЦК-гай дэргэдэхи Намай дээдэ һургули дүүргээ. «Буряад үнэн» сониндо соёлой болон һургуулинуудай таhагта хүдэлөө. Удаань «Байгал» сэтгүүлдэ ажаллаа. Бэрхэ журналист байхын хажуугаар уран зохёолой эмхидхэлгын ажалда тон дүршэлтэй, бэрхэ хинагша байгаа. 

Түрүүшынгээ «Хабарай бэшэгүүд» гэhэн номhоо бэлигтэй поэдүүдэй тоодо ороhон юм. «Ногоон тужа» (1969), «Суутайн сагаан хулагшан» (1971), «Нютагай hэбшээн» (1972), «Хэжэнгэ» (1972), «Мүнгэн хутага», «Түрүүшын бороо» (1984), «Барадий Мунгонов уран зохёолшо тухай ном» (1984), «Зунай үдэшэ» (1988) гэhэн шүлэгүүдэйнь номууд поэдэй замай үндэр шатада гараhыень гэршэлнэ. 

Үхибүүдтэ зорюулhан зохёолнуудынь поэдэй онсо бэлигые элишэлнэ. «Дугы» (1975), «Үглөөгүүр» (1992), тиихэдэ рассказууд болон туужануудай «Гараса дээрэ» (1982), «Эртын жэргэмэл» (1974) , «Тэрэ хабарай ургынууд» (1998) бэлигэйнь улам гүнзэгы болоhыень харуулна. 

Г.Дашабыловай олон шүлэгүүдынь дуунууд болонхой. 2008 ондо мэдээжэ композитор Базар Цырендашиевтай бэшэhэн «Буряад хэлэмни» гэжэ дуун «Буряад ороной эрхим дуунай» мүрысөөнэй Гран-при шагналда хүртөө бэлэй. Бэлигтэй композитор Анатолий Андреевтай бэшэhэн «Хэжэнгэ» гэhэн дууниинь Хэжэнгэ нютагай магтаал —дуун болонхой. 2013 ондо «Мүшэтэ огторгой» гэжэ ном ород ба буряад хэлэн дээрэ хэблэлhээ гараа. Тоонто нютаг Бургаастай, Хэжэнгэ ба бага наhанай нүхэдыень мүнхэлэн бэшэhэн толилогдоогүй зохёолнуудынь эндэ ороо. 

СССР-эй Уран зохёолшодой болон Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат, поэт, драматург, оршуулагша Г. Дашабылов гушаад шүлэгэй болон прозын номуудай автор болоно.




#Article 537: Дашанимын Нима (157 words)


Дамба Дашинимаев (1904-1937) — Буряадай уран зохёолшо.

Тэрэ 1904 ондо Сэлэнгын аймагай Жаргаланта нютагта түрэһэн байна. Жаргалантын бусад түрэлтэнэй һургуулиин 6 класс дүүргээд, Дамба 17-тойдоо эхин шатын һургуулида багшалһан. 1923 ондо нютагтаа комсомолой үүр тогтоолсоһон намтартай. 1925 ондо Дээдэ-Үдэ ерэжэ, «Буряад-Монголой үнэн» сониндо түрүүн харюусалгата секретаряар, удаань редакторай орлогшоор ажаллаа. 30-аад онуудта Дамба Дашинимаев Буряад-Монголой номой хэблэлдэ ажаллаха зуураа олон номуудые хинан байна. 

Д. Дашинимаев буряад шүлэгтэ метрическэ гурим хэрэглэжэ туршаһан юм, иимэ аргаар бэшэгдэһэн «Тоёон», «Совет» гэжэ шүлэгүүдынь олондо мэдээжэ болонхой. Поэт олоной дунда дэлгэрһэн хэдэн дуунуудые («Доодохон Онгосотой» гэхэ мэтэ) бэшэһэн байна. 

Буряадай морин сэрэгшэдэй албан хэрэг, дайшалхы баатаршалгые харуулһан «Улаан тугта Буркавдивизион тухай үгэ» гэжэ поэмэ Д. Дашинимаев бэшэһэн юм. 

Дамба Дашинимаев ородой һунгадаг литературын зохёолнуудые (Н. Некрасовай «Таряашанай үхибүүд», И. Крыловой «Гэрэл ба һармагшан», А. Пушкинай «Кавказ» ба бусад) буряад хэлэн дээрэ оршуулаа һэн. Мүн өөрөө прозодо орожо ябаа. «Цырмаа» гэжэ туужа бэшэжэ дүүргээд, «Бата зам» гэһэн сэтгүүлдэ хэһэг хубииень толилуулжа үрдиһэн байна. 




#Article 538: Дондогой Цэрэндулма (148 words)


Дондогой Цэрэндулма Цэрэновна (1938-2008) — Буряадай ирагуу найрагша, уран зохёолшо, сэтгүүлшэ юм.

Тэрэ Яруунын аймагай Нарһата тосхондо түрөө. Улаан-Үдын багшанарай һургуули, Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, олон жэлдэ хүдөөгэй һургуулинуудта һургуулиин директорай орлогшоор, ород, буряад хэлэ бэшэгэй багшаар ажаллаа. 1967 онһоо «Буряад үнэн» сониндо ажаллаа. 

Ц. Дондогой зохёолнуудаа бэшэхын хажуугаар оршуулгын ехэ ажал хэһэн. Жэшээнь, В. Шекспирэй «Гамлет» гэжэ трагедиие оршуулһан юм. «Буряад үнэн» сониндо гуша гаран жэлэй туршада уран зохёолой таһагта хүдэлхэдөө, һургуулинуудай, номой сангуудай уран зохёолой кружогуудай, залуу бэшэгшэдэй хүдэлмэридэ ехэ анхаралаа хандуулжа, түрэлхи хэлэ бэшэгээ хүгжөөлгын асуудалнуудаар аша туһатай олон статьянуудые бэшэһэн байна. Поэдэй үгэ дээрэ мэдээжэ композиторнууд Юрий Ирдынеев, Базар Цырендашиев, Лариса Санжиева гэгшэд олон дуунуудые бэшэһэн.

Ц.Ц. Дондогой Орос Уласай Уран зохёолшодой болон Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн байгаа. Я. Гашегай нэрэмжэтэ Буряадай Журналистнуудай холбооной шангай лауреат, Буряад ба Ород Уласай соёлой габъяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай арадай уран зохёолшо үндэр нэрэ зэргэтэй байгаа.




#Article 539: Цэрэн-Дулма Дондокова (239 words)


Цырен-Дулма Дондоковна Дондокова (1911-2003) — Буряадай уран зохёолшо, ирагуу найрагша, прозаик, драматург юм.

Тэрэ Хориин аймагай Байсын-Үбэр нютагта түрэһэн юм. 

Буряадай номой хэблэлэй редактор байхадаа, республикын холын нютагуудта командировкоор ябадаг байгааб: хаанашье ябаа һаам, минии үгэдэ бэшэгдэһэн дуун эжэл ханимни шэнгеэр заатагүй намайе угтагша бэлэй. Тиихэдэл поэзиин хүсэ шадал, узуур унгииень бодотоор ойлгодог болоһон байнаб». 

Тэрэнэй бэлиг «Хоёр дуран» (1946) гэжэ шүлэгүүдэйнь түрүүшын суглуулбарида ялас гэжэ харагдаад, «Зүрхэнэй сохидол» (1959), «Наран-хада» («Советский писатель», 1967), «Һара, шамайе далланаб» (1967) «Гараа һарбайгыш, хүн» (1970), «Үе сагай гуурһаар» (1971), «Манай басаган» (1972), «Шүрэ бугааг» (1975) гэжэ шүлэгэй номууд болон поэмэнүүд доторнь хүсэндөө орожо задараа һэн. «Залуу гварди» хэблэлээр гараһан «Байгалай басаган», зүблэлтэ засаг тогтоон бэхижүүлхэ хэрэгтэ буряад эхэнэрнүүдэй хабаадалсаһан тухай «Шулуунууд дуулана» (1968), СССР-эй Дээдэ Зүблэлэй депутат байһан, манай үеын геройнуудай нэгэн болохо Хориин хонишон Зоя Жамсаранова тухай «Манай басаган» гэжэ буряад эхэнэрэй хуби заяан тухай гурбан поэмэ бэшэһэн. 

Цырен-Дулма Дондокова үхибүүдтэ зорюулһан олон ном бэшэһэн юм. «Майн сэсэгүүд» (1961), «Наран тээшэ» (1968), «Шарлуухай» (1974) гэжэ суглуулбаринуудаа, «Би- Наран Шарлуухайб» (1980) гэжэ шүлэгөөр бэшэһэн туужаяа багашуулда зорюулһан, хүүгэдэй сэсэрлигэй хүмүүжэмэлнүүдтэ туһаламжа болохо ном хэблэлдэ бэлдэлсэһэн байна. Уран бэлигтэ һурагшадай республикын заншалта олимпиада үнгэргэлсэжэ, эдир бэшэгшэдтэ ехэ туһа хүргэжэ ябаа. 

Ф.С. Сахировтай хамта «Дабһанай амтан», «Ехэ хонхо» гэжэ хоёр зүжэг бэшэжэ, X. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын академическэ театрта табигданхай. 

Ц-Д. Дондокова — Буряадай АССР-эй Гүрэнэй шангай лауреат (1975), Буряадай арадай поэт (1981), Ород Уласай соёлой габъяата хүдэлмэрилэгшэ, «Хүндэлэлэй тэмдэг», «Хани барисаанай» орденуудаар шагнагданхай.




#Article 540: Джордж Вашингтон (170 words)


Джордж Вашингтон (1732 оной 2 һарын 22 — 1799 оной 12 һарын 14), Америкын Нэгэдэһэн Уласай улас түрын ажал ябуулагша, жанжан; Америкын тусгаар тогтонолой түлөөхи дайнай (1775-83) үеын колонистуудай сэрэгэй командалагша түрүүшын юрэнхылэгшэ юм. АНУ-ай Үндэһэн Хуулиие бэшэһэн конвендэй (1787) түрүүлэгшэ гэшүүн. Европын гүрэнүүдэй хоорондохи үрдилдөөндэ Америкын нейтралитет байдалые дэмжэбэ. Гурбадахяа АНУ-ай юрэнхылэгшэ гурбадахяа ажалуулхаяа арсаба.

Вашингтон 1732 оной 2 һарын 22-до АНУ-ай Вирджини можодо түрөө һэн. Тэдэнэйхи Вирджинида богоолой таряалангай ажахы эрхэлэн, һүүлдэ баһа уурхайн ажалда оролсожо байгаа. Вашингтонойхи дунда зэргын һорболжото айл байба. Тэрэнэй эсэгэ Августин Вашингтон болон эхэ Мэри Болл Вашингтон бүлэ Англиһаа гаралтай ажа.

Вашингтон бага наһанай ехэнхи сагаа Стаффордтахи Ферри фермада үнгэрһэн болоо. Эсэгэ Августин тэрэниие 11 наһатайда наһа баража, 14 наһатай томо аха Лоурэнс абынгаа ажалые хүлеэн абаа. Лоурэнс эсэгынгээ үб хүрэнгын ехэнхиие залгамжалан абаһан ба таряалангай газараа Маунт Вернон гэжэ нэрлэһэн байна. Вашингтон Фэрри фермаяа үб залгамжалаа һэн. Вашингтон, Лоурэнс хоёр нэгэ эсэгэтэйшье өөр өөр эхын хүүгэдүүд байгаа. Томо ахань гэрлэһэн болон хадам аба болохо Гүн Фэйрфакс Вашингтоной зан түлэб бүрдэхэдэ нүлөө үзүүлһэн гэдэг. 




#Article 541: Норвеги хэлэн (199 words)


Норвеги хэлэн бол Германи хэлэнүүдэй Скандинави бүлэгэй хэлэн, норвегишуудай ба Норвегиин албанай хэлэн юм.

Хэлэн тухай хэлэхэ болобол, улас түрын шиидхэбэреэр албанай (официальна) норвеги хэлэн хоер янза боложо хубаардаг һэн, нэгэниинь букмол гэжэ нэрэтэй («bokmål» — «номын хэлэн»), нүгөөдэхинь — нюношк («nynorsk» — «шэнэ норвеги хэлэн»). Нэгэ хэлэнэй эдэ хоер янзануудань тэгшэ эрхэтэй, һуралсалай эмхинүүд хоюулыень хэрэглэдэг. Улас түрын эмхи зургаан бүхэн эдэ хоер янзануудые ажалдаа хэлэглэжэ дэмжэхэ ёһотой. Букмол гэдэг янзыень 80-90 шахуу процент гэртээ, ажалдаа үдэр бүри хэрэглэжэ байдаг. Нюношкын тала баригшад 10-12 процентые эзэлнэ. Эдэ хоерой илгаанууд тухайнь нэмэжэ хэлэхэ болобол, букмолые ехэнхидээ хотын зон хэрэглэдэг, тиихэдэнь нюношк гэдэгые хүдөө нютагуудта, илангаяа Баруун Норвегидэ. Энээнһээ гадна, нютагай хэлэнүүд харилсаа ярианай үүргэеэ дүүргэжэ байһаар зандаа.

Норвегидэ Хэлэнэй зүблэл (Norsk språkråd) гэһэн хэлэнэй хүгжэлтын асуудалнуудые шиидхэжэ байдаг эмхи зургаан бии. Энэ зургаан бэшэлгын дүримүүдые баталдаг, толинуудые хэблэдэг. Энээнһээ гадна, хэлэ бэшэгэй асуудалнуудые ондоошье зургаанууд шиидхэжэ байдаг, гэбэл, Норвегиин эрдэм ухаанай хүреэн, Ивар Олсенай нэрэмжэтэ нэгэдэл. Эдэ эмхинуудай шиидхэбэринүүд зүблөөлэй шанартай. Хэрэглэхэдэш болохо, хэрэглээшгүй һаа ехэ аймшагтай бэшэ. Норвегидэ «престижнэ» хэлэлгэ гэжэ байхагүй, ямаршье хэлэлгэ тэгшэ эрхэтэй. Хүн бүхэн өөрын нютагайнгаа хэлэлгээр хаанашье хөөрэлдэхэ эрхэ сүлөөтэй, тиигэхэдэнь тэрэниие хэншье зэмэлхэ, наадалха, доромжилхо, заһаха эрхэгүй. Хэлэнэй зүблөөн орфоэпиин асуудалнуудые дайраха еһогүй гэжэ тоологдодог.




#Article 542: Сан-Паулу (115 words)


Сан-Паулу (São Paulo) бол Бразилай зүүн урда хэһэгтэ байрладаг хото, Сан-Паулу можын засаг захиргаанай түб мүн. Бразилай эгээн томо хото ба эдэй засагай түб юм. 11,3 сая хүнтэй (2011); ехэ Сан-Паулу бөөгнэрэлынь (агломераци) 20 сая ажаһуугшадтай. Ондоогоор хэлэбэл Гуарульюс, Сан-Бернарду-ду-Кампу мэтын дүшэн һуурин газарые багтааһан Сан-Паулу хотын бөөгнэрэлдэ 19,889,559 хүн амидаржа байгаа Америкэ түбидэ Мехико хотын дараа, дэлхэйн эхинэй 10-та багтахыса тоо юм.

Тээбэриин уулзабари. Уласхороондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Түмэрлиг ба металл эдлэл үйлэдбэри, янза бүриин машина бүтээлгэ, хүнһэнэй болбосоруулха үйлэдбэри (һүн, мяханай консерв, гурил тээрмэдэлгэ, тоһон), тамхиин, хүнгэн, саарһанай, мебелиин үйлэдбэри г.м. Кофегэй заха зээли. Метрополитентай. 13 дээдэ һургуули оршом. 1554 ондо байгуулһан, XVI-XVIII зуунда кофегэй таряалангуудай түб. 1822 ондо Сан-Паулуда Бразилай тусгаар тогтониһон.




#Article 543: Доодо Новгород (170 words)


Доодо Новгород (, 1932—1990 оной хоорондо — Горький гэжэ нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Доодо Новгородой можын түб, Ока мүрэн Эжэл мүрэндэ шудхан ородог үзүүртэхи оршоно. Томо мүрэнэй порт, түмэр замай уулзабари. 1 259 мянган ажаһуугшадтай (2010). Машина бүтээлгын ба түмэрлигэй үйлэдбэриин томо түб (ажаүйлэдбэри: автомашина бүтээлгэ «ГАЗ», машина бүтээлгэ, станок бүтээлгэ, «Металлист»; «Красное Сормово», «Двигатель революции» дизелиин үйлэдбэри, агаарай тээбэриин үйлэдбэри, харилсаа холбооной тоног түхеэрэмжын үйлэдбэри, телевизорой үйлэдбэри). Заһажа хэхэ хара ба үнгэтэ түмэрлигэй үйлэдбэри, химиин ба газарай тоһоной химиин, хими-эм зүйн, модон болбосоруулгын, барилгын хэрэгсэлэй, хүнэһэнэй ба хүнгэн ажаүйлэдбэриин үйлэдбэринүүд. Метрополитен (1985 онһоо). 9 дээдэ һургуулитай. 5 театрнууд. Уран һайханай, Максим Горький нэрэмжэтэ, Добролюбов нэрэмжэтэ музейнууд. Түүхэ ба уран барилгын дархан саазатай газар.

Доодо Новгород 1221 ондо байгуулагдаһан. 1341-92 ондо Доодо Новгород-Суздалиин гүнлигэй ниислэл. XIX-XX зуунда Доодо Новгород Орос гүрэнэй һанхүү-наймаанай эгээн томо түб (тэрэнэй дотор, дэлхэйн үрэ таряанай наймаанай түб). 1817—1917, 1922-30 ба 1990 онһоо жэл бүриин Доодо Новгородой яармагтай. Кремль ордонтой (XVI-XVII зуун), Печерэй хиид (XVII зуун), Смоленскын (XVII зуунай эсэс) ба Рождествын (XVIII зуун) церковь сүмэнүүд.




#Article 544: Самара (125 words)


Самара (, 1935—1991 оной хоорондо — Куйбышев гэжэ нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Самарын можын түб мүн. Эжэл мүрэндэ Самара мүрэн шудхажа ородог сэгтэхи томо боомто порт юм. 1 165 мянган (2010) хүнтэй саятан, уласайнгаа зургаадугаар томо хото. Машина бүтээлгын ба түмэрлиг (агаарай ба сансарын тээбэриин техника, газар тоһоной тоног түхеэрэмжэ, хүдэлүүр бүтээлгэ, радиоэлектроника, багажа хэрэгсэлэй бүтээлгэ); подшипнигай, автотракторой сахим багажа хэрэгсэлэй, ниидэхэ онгосын багажа хэрэгсэлэй, электротехникын үйлэдбэринүүд; газарай тоһон болбосоруулха ба газар тоһон-химиин, химиин, түмэрлигэй, хүнэһэнэй (мяхан ба өөхэнэй комбинадууд, «Россия» шоколадай фабрика, пивын үйлэдбэри), хүнгэн ажаүйлэдбэри. 10 станцитай метрополитен (1987 онһоо). 10 дээдэ һургуулинууд, 4 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), 5 музейнууд (энэ тоодо уран һайханай ба нютаг зүйн). 1586 ондо бэхилэлтээр байгуулагдаһан. XIX зуунда талханай, өөхэнэй, арһанай наймаанай шухала түб.




#Article 545: Казань (139 words)


Казань (татараар Qazan, Казан, ), Оросой холбоото уласай хото, Татарстан Уласай ниислэл, Эжэл мүрэндэ Казанка мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи томо боомто (порт). Томо мүрэнэй боомто, түмэр замай уулзабари. Машина бүтээлгын (агаарай тоног түхеэрэмжэ бүтээлгэ, хүдэлүүр бүтээлгэ, «Теплоконтроль», вакуумай техника бүтээлгэ; компрессорой ба сахим тоолохо машинын үйлэдбэри) ба түмэрлигэй, химиин, газарай тоһоной химиин томо түб («Органический синтез», «Тасма», химиин-эм зүйн үйлэдбэри; синтетик каучугай ба байдалай химиин үйлэдбэри), хүнгэн (арһанай), хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 11 дээдэ һургуули (энэ тоодо Казаниин гүрэнэй ехэ һургуули, Казаниин гүрэнэй консерватори), 6 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), 8 музейнууд (энэ тоодо Татарстан Уласай, уран һайханай, Горький нэрэмжэтэ музей). XIII зуунай һүүлшын хахадта байгуулагдаһан, 1438-1552 ондо Казаниин ханлигай ниислэл хото. XVI-XVIII зуунай дурасхалта кремль ордонтой, энэ тоодо Сююмбеки самхаг (XVI һүүл-XVIII эхин). Петропавлын сүмэ (XVIII зуун), Марджани мечеть (XVIII зуун), Казаниин ехэ һургуулиин комплекс (XIX зуун, классицизм).




#Article 546: Уфа (104 words)


Уфа (, ), Оросой холбоото уласай Башкортостан Уласай ниислэл хото, Белой мүрэндэ Уфа мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи хүлэг онгосын зогсоол. Түмэр замай станци. 1 106 мянган ажаһуугшадтай (2015). Газарай тоһон болбосоруулха, химиин ба газарай тоһоной химиин, түмэрлигэй («Электроаппарат», «Металлист» хүдэлүүр бүтээлгын үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээлгын, утаһанай, сахилган дэнлүү, уула уурхайн тоног түхеэрэмжын үйлэдбэри), модо болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Барилгын материалай бүтээлгэ. 7 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо Башкир гүрэнэй ехэ һургуули), Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэмэй түб. 5 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр). Түүхэ-нютагай, геологиин, уран һайханай, уран барилгын ба этнографиин музейнууд. С. Т. Аксаковай, М. Гафуриин гэр-музейнууд. 1574 ондо байгуулагдаһан, 1586 ондо хото болоһон.




#Article 547: Волгоград (119 words)


Волгоград (, , 1925 он хүрэтэр — Царицын, 1961 он хүрэтэр — Сталинград), Оросой холбоото уласай
герой хото, Волгоградай можын засаг захиргаанай түб мүн. Эжэл мүрэндэхи томохон боомто (порт), В. И. Ленин нэрэмжэтэ Эжэл-Доной онгосын һубагай (Волго-Донской канал) эхин сэг юм. Түмэр замай узуулбари. 1 017 мянган ажаһуугшадтай (2015). 

Тус хотодо хүгжөөһэн ажаүйлэдбэри юуб гэхэдэ, машина бүтээлгэ («Волгоградский тракторный завод», «Баррикады» г.м. үйлэдбэриин холбоо) ба металл эдлэл үйлэдбэри: хара түмэрлиг («Красный Октябрь» г.м. үйлэдбэри) ба үнгэтэ түмэрлиг, химиин ба газар тоһоной химиин, модо болбосоруулха, барилгын материалай, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. Волгоградай хажууда Эжэл мүрэнэй (Волгоградай) Уһан сахилгаан станци оршодог. 7 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Волгоградай гүрэнэй ехэ һургуули), 5 театрнууд. Музейнууд (Мамайн обоодохи «Сталинградай байлдаанай геройн түлөө» дурасхал, хамгаалгын, нютаг тухай, уран һайханай музей). 




#Article 548: Пермь (110 words)


Пермь (, 1940—1957 оной хоорондо — Молотов гэжэ нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Пермь хизаарай түб мүн. Кама мүрэндэхи боомто юм. 1 036 мянган (2010) хүнтэй саятан, уласайнгаа арбан гурбадахи томо хото. Машина бүтээлгэ (3 томо машина бүтээхэ үйлэдбэри, уула уурхайн машина бүтээлгын үйлэдбэри, онгосо бүтээлгэ, сахилгаан техника, хүдэлүүр бүтээлгэ), газар тоһон-химиин, химиин, газарай тоһон болбосоруулха, модо болбосоруулха, хэблэхэ ажаүйлэдбэри. Камын Уһан сахилгаан станци. Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин Пермиин эрдэмэй түб. 7 дээдэ һургуули (энэ тоодо Пермиин гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр). Пермиин уран һайханай галерей, Пермиин хизаарай нютаг ороноо шэнжэлэлгын музей. XVII зуун турша мэдэгдэнхэй, 1723 ондо үйлэдбэриин һуурин, 1781 ондо хото болобо.




#Article 549: Воронеж (112 words)


Воронеж (), Оросой холбоото уласай хото, Воронежэй можын түб мүн. Воронеж мүрэнэй эрьедэ байрлана. 1 023 мянган (2015) хүнтэй. 

Тус хотодо машина бүтээлгэ (станок, ниидэхэ онгосо, эскаватор, радио сахилгаан ажаүйлэдбэриин бүтээгдэхүүн г.м.), химиин, хими-эм зүйн, модо болбосоруулха, хүнгэн ба хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри хүгжөөһэн байна. 

Тус хотодо 37 дээдэ һургуули (энэ тоодо Воронежэй гүрэнэй ехэ һургуули), дүрбэн театрнууд бии. Хотодо байдаг музейнүүд: уран һайханай музей, нютаг ороноо шэнжэлгын музей, уран зурагай музей; И. С. Никитинэй ба А. В. Кольцовой гэр-музей. Воронеж хото бол И. А. Бунинай, А. П. Платоновой тоонто нютаг мүн. 

Воронеж хото 1586 ондо бэхилэлтээр байгуулагданхай. 1590 ондо черкесүүдэй һандаргаһан байгаашье һаа, 1594 дахин һэргээжэ, 2012 ондо Оросой 15-дахи саятан хото болобо.




#Article 550: Саратов (152 words)


Саратов (, татараар Сарытау), Оросой холбоото уласай хото, Саратовой можын засаг захиргаанай түб. Эжэл мүрэндэхи Волгоградай уһанай сангай зүүн эрье дээрэ, Волгоградһаа 389 км зайда, Самараһаа 442 км зайда, Москваһаа зүүн урда тээ 858 км зайда оршодог боомто мүн. 

Саратов хадаа олон тооной ажаүйлдбэриин, соёлой, болбосоролой байгуулгануудтай олон талата түб юм.
Машина бүтээлгэ (станок, дизель хүдэлүүр, эршэм хүсэнэй машина, сахилгаан термик тоног түхеэрэмжэ, подшипнигай бүтээлгэ г.м.), газар тоһон болбосоруулха, химиин, модо болбосоруулха, хүнгэн ба хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; техник шэлын үйлэдбэри. 

Саратов хотодо арбан гаруй дээдэ һургуули (энэ тоодо Саратовой гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд бии. Музейнууд: нютаг ороноо шэнжэлгын, А. Н. Радищевэй нэрэмжэтэ уран зурагай музей; К. А. Фединэй, Н. Г. Чернышевскийн гэр-музей. Ондоо суурхаһан юумэнүүдэй дунда Троицын сүмэ (XVII зуун), XIX зуунай эхин хахадай эрхэтэн болон гэрэй байранууд байдаг.

Алтан ордоной хото байһан газарта 1590 ондо I Фёдор Иоанновичэй хааншалгын үедэ Орос уласай зүүн урда хилын бэхилэлтээр байгуулагданхай, 1780 ондо хото болобо.




#Article 551: Краснодар (112 words)


Краснодар (, 1920 он хүрэтэр — Екатеринодар), Оросой холбоото уласай Краснодарай хизаарай засаг захиргаанай түб, Орос гүрэнэй урда хэһэгэй шухала түб. Кубань мүрэнэй зүүн эрьедэ байрлана. Хара ба Азовoй тэнгисһээ 120—150 км зайда, Москва хотоһоо 1340 км зайда оршодог. Түмэр замай узуулбари. 829 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ (станок, радио- ба хэмжэхэ тоног түхеэрэмжэ, компрессор, хүдөө ажахын тоног түхеэрэмжэ г.м.), газар тоһон болбосоруулха, химиин, модо болбосоруулха, хүнгэн (хүбэн саарһанай, һамнаһан нооһон даабуунай, арһанай үйлэдбэри г.м.) ба хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; витамин ба биохимиин эм бүтээлгэ, шаажан-фаянсын үйлэдбэри. 6 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Кубаниин гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Түүхын ба археологиин музей, уран зурагай музей. 1793 ондо бэхилэлтээр байгуулагдаһан, 1867 онһоо хото болобо.




#Article 552: Тольятти (110 words)


Тольятти (, ; 1964 он хүрэтэр — Ставрополь), Оросой холбоото уласай Самарын можын Ставрополиин аймагай засаг захиргаанай түб мүн. Эжэл мүрэнэй баруун эрьедэ (Куйбышевэй уһан сан) Жигули үндэрлиг хажууда, Самара хотоһоо дээшэ 70 км зайда оршодог. Түмэр замай станци. 720 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг (шухала үйлэдбэринь «Автоваз» Хуби ниилүүлһэн бүлгэм), трансформатор бүтээлгэ, онгосо заһаха ба механик үйлэдбэри; химиин ажаүйлэдбэри, минерал үтэгжүүлгэ, синтетик каучук, г.м. Тольяттиин гүрэнэй ехэ һургуули ба олон һалбаринууд. 3 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын музей, уран зурагай музей. 1737 ондо бэлхэлэлтээр байгуулагдаһан, 1780 онһоо хото болобо. Эжэл мүрэнэй (Куйбышевэй) Уһан сахилгаан станци барихада үер газарта байһан ушар шэнэ байрлалга руу асарагдаба. Пальмиро Тольяттиин нэрэмжээр нэрлэгдэнхэй.




#Article 553: Ижевск (112 words)


Ижевск (удмуртаар Иж, Ижкар, ; 1984—1987 оной хоорондо — Устинов нэрэтэй), Оросой холбоото уласай хото, Удмурти Уласай ниислэл, Иж мүрэн Кама мүрэндэ шудхажа ородог үзүүрһөө 40 км зайда оршоно. Түмэр замай уулзабари. 642 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэри, энэ тоодо «Ижмаш» үйлэдбэриин холбоо (автомашина, мотоцикл, агнууриин буу, станок гэхэ мэтэ), «Ижнефтемаш» үйлэдбэри, радиоүйлэдбэри, «Ижсталь» үйлэдбэриин холбоо гэхэ мэтэ. Хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуули (энэ тоодо Удмуртиин гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд, музейнууд: уран һайханай, нютаг орон шэнжэлгын музей. 1760 ондо Ижевский Завод нэрэтэй үйлэдбэриин һууряар байгуулагданхай, 1918 ондо хото болонхой. 1921 онһоо хойшо Вотяк автономито тойрогой (1932 онһоо Удмуртын АТ, 1934 онһоо Удмуртын АССР) засаг захиргаанай түб. 




#Article 554: Ульяновск (117 words)


Ульяновск (; 1780 онһоо 1924 он хүрэтэр — Симбирск), Оросой холбоото уласай Ульяновскын можын засаг захиргаанай түб мүн. Эжэл (Куйбышевэй уһан сан) ба Сивяга мүрэнэй эрьедэ, Москва хотоһоо зүүн урда тиишэ 890 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 619 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг (агаарай онгосо ба ажаүйлэдбэриин согсо, «АвтоУАЗ» үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээхэ, хүдэлүүр, хүнды ба тусхай станок, «Контактор», г.м. үйлэдбэринүүд), барилгын материал, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 3 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Ульяновскын гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын, уран зурагай ба И. А. Гончаровой түүхын-дурасхалай музей, «Владимир Ильич Ленинэй тоонто нютаг» түүхын-дурасхалай дархан саазатай газар. 1648 ондо Синбирск нэрэтэй бэлхэлэлтээр байгуулагдаһан, 1648 онһоо хото болобо. Владимир Ильич Ульяновой (Ленин) нэрэмжээр нэрлэгдэнхэй.




#Article 555: Владивосток (102 words)


Владивосток (), Оросой холбоото уласай Далай шадар хизаарай засаг захиргаанай түб. Номгон далайн Алтан Эбэр буланда байрладаг. Түмэр замаар Москва хотоһоо зүүн тиишэ 9288 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 605 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ, энэ тоодо онгосо бүтээлгэ ба заһалга, загаһа барилгын, модо болбосоруулха ажаүйлэдбэриин тоног түгөөрэмжэ бүтээлгэ. Хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри. Владивосток бол загаһа ба ондоо далай тэнгисһээ абаһан хүнэһэнэй зүйл барилгын бааза. Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин Алас Дурнын таһаг, 8 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Алас Дурнын холбооной ехэ һургуули), 3 театрнууд. 3 музейнууд, энэ тоодо уран зурагай галерей. 1860 ондо байгуулагданхай, 1880 онһоо хойшо хото болоһон.




#Article 556: Ярославль (137 words)


Ярославль (), Оросой холбоото уласай Ярославлиин можын засаг захиргаанай түб, Эжэл мүрэндэхи боомто. Москва хотоһоо зүүн хойто тиишэ 282 км зайда оршодог. Түмэр замай уулзабари. 604 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ («Автодизель», станок бүтээхэ, «Дизельаппаратура» үйлэдбэриин холбоонууд; сахилгаан машина бүтээхэ, барилгын, полимер машина бүтээхэ үйлэдбэринүүд, модо болбосоруулха тоног түгөөрэмжэ бүтээхэ үйлэдбэриин холбоонууд, «Машприбор», онгосо бүтээхэ, радио бүтээхэ г.м. үйлэдбэринүүд) химиин ба газар тоһоной химиин («Лакокраска», «Ярославльнефтеоргсинтез» үйлэдбэриин холбоонууд; шина, синтетик каучук, техник нүүрһэнтүрэгшын үйлэдбэри), газар тоһо болбосоруулха, хүнгэн («Красный Перекоп» техник бүдэй комбинат, гуталай фабрика, г.м.), хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри. 5 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Ярославлиин гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Домогой ёһоор, 1010 ондо байгуулагдаһан. Түүхын ба уран барилгын дархан саазатай газар (Спасо-Преображениин хиид, XVI зуун), уран зурагай музей. XVII зуунай Ярославлиин һургуулиин архитектурын дурасхалнууд: Илья Пророгой, Коровникидахи Иоанн Златоустын, Никола Мокрыйн, Толчковтохи Иоанн Предтечын сүмэнүүд.




#Article 557: Кемерово (135 words)


Кемерово (; 1925 онһоо — 1932 он хүрэтэр — Щегловск), Оросой холбоото уласай Кемеровын можын засаг захиргаанай түб мүн. Томь мүрэндэ Искитим мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи хүлэг онгосын зогсоол болоод Кузнецкын нүүрһэнэй бассейнэй хойто хубида байрлана. Түмэр замай станци. 556 мянган хүн зонтойгоор (2017) Кемеровын можын эгээн томо хото мүн. 

Кемерово — Баруун Сибириин шухала засаг захиргаанай, эдэй засагай, эрдэм ухаанай, соёлой, тээбэриин ба ажаүйлэдбэриин түб байна. Тус хотодо химиин ажаүйлэдбэри («Химпром», «Азот» г.м. үйлэдбэриин холбоонууд) машина бүтээлгэ (химиин машина бүтээхэ, сахилгаанай техника, сахилгаанай хүдэлүүр («Кузбассэлектромотор», строммашина г.м. үйлэдбэринүүд), мебелиин, хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри хүгжэһэн байна. Хэдэ хэдэн дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Кемеровын гүрэнэй ехэ һургуули), табан театрнууд, цирк байрлана. Нютаг орон шэнжэлгын, уран һайханай музейнүүд бии. 1918 ондо Щеглово (1720 ондо байгуулһан) ба Кемерово (1863 ондо байгуулһан) һууринуудай нэгэдхэхэдэ үүсхэһэн. Хотын хажууда шулуун нүүрһэнэй олдобори байна.




#Article 558: Рязань (155 words)


Рязань (; 1778 он хүрэтэр — Переяславль-Рязанский), Оросой холбоото уласай Рязаниин можын засаг захиргаанай түб, Ока мүрэндэ Трубеж мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи хүлэг онгосын зогсоол. Түмэр замай станци. 533 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ (станок бүтээхэ, «Тяжпрессмаш», «Рязсельмаш» үйлэдбэриин холбоонууд; автомашинын агрегат бүтээхэ, автомашинын аппаратура, сахилгаанай тоног түхеэрэмжэ, тоолохо-шэнжэлхэ машина бүтээлгын г.м. үйлэдбэринүүд), газар тоһо болбосоруулха, химиин, хүнгэн, хүнэһэнэй, гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Рязаниин гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Түүхэ-архитектурын дархан саазын газар-музей, уран һайханай музейнүүд. Рязаньта түрэһэн И. П. Павловой гэр-музей. 1095 онһоо хойшо мэдэгдэһэн. Кремлиин уран барилгын ансамбльтань: Христорождествын (XV, XIX зуун), Архангелиин (XVI зуун), Успениин (XVII зуун, Я. Г. Бухвостов уран баригша) собор сүмэ, Арюун Һүнэһэнэй 2-асарта церковь сүмэ (XVII зуун), Архиепископой байшан тугдам (Олегэй Ордон нэрэтэй, XVII зуун) гэхэ мэтэ. Хотын дэбисхэртэнь: Абаралгын хиидай согсо (XVII—XVIII зуун), олон церковьнууд (XVII зуун), түб гудамжын классицизмын барилганууд, энэ тоодо Изагууртадай хурал (XVIII—XIX зуун), эмнэлгын газарнууд (XIX зуун), заха зээли (XIX зуунай эхин хахад).




#Article 559: Астрахань (107 words)


Астрахань (, ), Оросой холбоото уласай Астраханиин можын засаг захиргаанай түб. Эжэл мүрэнэй адагта оршодог. Түмэр замай станци, мүрэнэй ба тэнгисэй боомто. 533 мянган хүн зонтой (2015). Ажаүйлэдбэриин гол һалбаринууд: хүнэһэн (энэ тоодо загаһа барилга), машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэрилгэ (энэ тоодо онгосо бүтээлгэ), хүнгэн. Модо болбосоруулъа ба целлюлозо-саарһанай ажаүйлэдбэри хүгжөөһэн байна. 4 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Астраханиин гүрэнэй ехэ һургуули), 2 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын музей. Ульянов бүлын гэр-музей, С. М. Кировой гэр-музей. Уран зурагай галерей. XIII зуун жэлһээ хойшо мэдэгдэһэн, 1459 онһоо Астраханиин ханлигай ниислэл хото, 1556 ондо Орос гүрэнэй эзэмдэгдэһэн. Кремлиин уран барилгын ансамбльтань: Успениин (XVIII зуун) ба Троицын (XVII зуунай эсэс) собор сүмэнүүд.




#Article 560: Калининград (123 words)


Калининград (; 1255-1946 оной хоорондо — Кёнигсберг, , ), Оросой холбоото уласай Калининградай можын засаг захиргаанай түб. Балтиин тэнгисэй Вислын буланда Преголя мүрэн шудхажа ородог үзүүртэхи хүлдэдэггүй дулаан боомто, Балтиин тэнгистэй гүнзэгы һубагаар холбоогдоһон (Балтийск хото хүрэтэр). Түмэр замай узуулбари. 453 мянган хүн зонтой (2015). Загаһа барилгын ба тээбэриин флотой бааза. Машина бүтээлгэ ба түмэрлиг эдлэл үйлэдбэрилгэ (онгосо заһаха, вагон бүтээхэ, «Электросварка», автоагрегат, загаһа болбосоруулха тоног түхеэрэмжэ  г.м. үйлэдбэринүүд), целлюлозо-саарһанай, хүнгэн, хүнэһэнэй (энэ тоодо загаһанай болбосорол), гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. 3 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Иммануил Кант нэрэмжэтэ Балтиин холбооной ехэ һургуули), 2 театрнууд. Түүхын ба уран зурагай музей, хубын музей, Иммануил Кантын бунхан. 1255 ондо тевтон орденэй баатарнуудай бэхилэлтээр байгуулагдаһан. 1945 он хүрэтэр Зүүн Пруссиин түб. 1946 ондо Зүблэлтэ Холбооноор эзэмдэгдэхэдэ Калинин нэрэмжээр нэрлэгдэһэн.




#Article 561: Киров (Кировой можо) (124 words)


Киров (, 1781 он хүрэтэр - Хлынов, 1781 - 1934 оной хоорондо Вятка), Оросой холбоото уласай Кировой можын засаг захиргаанай түб, Вятка мүрэндэхи боомто. Түмэр замай узуулбари. 493 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэрилгэ (станок ба багажа зэбсэг, тоног түхеэрэмжэ бүтээлгэ, сахилгаанай техника, радио сахилгаанай ажаүйлэдбэри), микробиологиин, модо болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. Тус хотодо дымковой шабар нааданхай үйлэдбэрилнэ. 3 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Вяткын гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Нютаг шэнжэлгын, уран зурагай музейнүүд; Вяткын уралигай музей. А. С. Гринэй, М. Е. Салтыков-Щедринэй гэр-музейнүүд. 1374 онһоо хойшоо мэдэгдэнхэй. Трифоновой хиидэй Успениин собор сүмэ (XVII зуун), классицизмын маягаар баригдаһан байшанууд (XVIII—XIX зуун). XIX зуун жэлдэ гүрэнэй түрын сүлэлгын газар байгаа (А. И. Герцен гэхэ мэтэ). С. М. Кировой нэрэмжээр нэрлэгдэһэн.




#Article 562: Бангкок (274 words)


Бангкок (, Крунгтхеп), Тайландай ниислэл хото (1782 онһоо хойшо). 5 675 мянган хүн зонтой (2011). Менам-Чао-Прая мүрэнэй адагта байрладаг Тайланд гүрэнэй хамагай шухала далайн ба мүрэнэй боомто (30 сая тоннын ашаанай эрьелтэ). Олон уласай ниидэхэ онгосын буудал. Тутарга сэбэрлэхэ, модо хюрөөдэхэ, саарһанай, хүнгэн, цементын, газар тоһо болбосоруулха, химиин ажаүйлэдбэри, машина бүтээлгэ ба металл эдлэл үйлэдбэри; уран һайхан дархалалга. Дээдэ һургуулинууд. XVI зуунһаа хойшо мэдэгдэһэн. Чакри хаанай ордоной согсо (Махапрасат, XVIII - XX зуунай эхин); По (Четупон, XIX зуун), Раджабопит (XIX зуунай дунда), Бенчамабопит (1900) сүмэнүүд.

Түрүүшынхиеэ Аюттая уласай үедэ Менам-Чао-Прая мүрэнэй адагта худалдаанай үртөө байдалаар байгуулһан болон 1768 ондо Аюттая улас мүхэһэнэй дараа шэнээр байгуулагдаһан Бангкок Тонбури уласай ниислэл болоо. Харин 1782 ондо ниислэл бирмашуудаар дээрэмэдүүлжэ тонуулһанай һүүлдэ голой нүгөө талада нүүлгэһэнэй һүүлдэ одоогой Раттанакосин хаанта улас байгуулагдаһан байна. Раттанакосин ниислэлые одоогоор албан ёһоор Пра Накорн гэдэг болоод энэнь урбанизациин түб хэһэгые элдхэнэ. Бангкок гэһэн нэрэнь XVIII зуунһаа бөөгнэрһэн, тусдаа ниитын захиргаа, захирагшатай хотын бүхэлиие хэлэдэг.

Хоёр зуун гаран жэлэй турша Бангкок Тайланд имагта бэшэ Зүүн-урда Азиин ехэнхи хэһэг болон Энэдхэгхитадай улас түрэ, ниигэм, эдэй засагай түб хэбээр байна. Соёл уралиг, улас түрэ, хубсаһанай загабари мода, болбосорол, үзэбэри үйлэшэлгэдэ үзүүлхэ нүлөөнүүд болон Азиин бизнес, санхүү, соёл уралигай түб байха ябадалынь Бангкокто дэлхэйн хото байха статус үгэбэ. Бангкокой Тайланд, Хитад, Энэдхэг, буддист, лалын, баруунай соёлнуудай ниилэмэл байдал болон Тайланд уласай эдэй засагай түб байдаг ябадал энэниие бизнес, туризмда таатай хото болгожо байна.

Бангкок өөрынгөө амбан сайдые һунгаха эрхэтэй хоер можонуудай нэгэн (ондоо можонь — Районг). 2004 оной һүүлшын амбан сайдай һунгуулида Апирак Косайотин илаһан байна.

Бангкок хото 50 хороондо («кхет» (เขท) гү али ондоо аймагта «ампхы» (อำเภอ) гэжэ нэрэтэй) хубаагдадаг; хороон бүри 154 «кхвэнг» (แขวง) дүүргэдэ хубаагдана.




#Article 563: Тула (124 words)


Тула (), Упа мүрэндэ байрладаг Оросой холбоото уласай хото, Тулын можын засаг захиргаанай түб. 488 мянган (2015) ажаһуугшадтай. Хара түмэрлиг, машина бүтээлгэ, метал эдлэл үйлэдбэрилгэ (метал эдлэл үйлэдбэриинүүдэй, «Тульский комбайновый завод» гэһэн үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээхэ, уулын ба тээбэриин машина бүтээлгэ, буу зэбсэгэй, мотороллерэй, самоварай «Штамп» үйлэдбэри г.м.), химиин (химиин утаһан, пластмассын үйлэдбэри г.м.), хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ба хүгжэмэй зэмсэгэй ажаүйлэдбэри. Дээдэ һургуули (Тулын гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд. Нютаг ороноо шэнжэлгын, уран зурагай, зэбсэгэй (1724 онһоо) музейнүүд. 1146 онһоо мэдэгдэһэн; XVII зуун жэлһээ түмэр эдлэл үйлэдбэрилгын түб. 1941 оной 10-11 һарада Улаан Армиин сэрэгүүд ба Тулын ажаһуугшад хотые баатарлигаар тулалдажа хамгаалба; 1976 ондо Тула герой хотын зэргэеэ абанхай. Уран барилгын дурасхалнууд: кремль (XVI—XIX зуун), Успениин собор сүмэ (1762-64); Благовещениин церковь сүмэ (1692).




#Article 564: Брюссель (124 words)


Брюссель (, ), болбол Бельгиин ниислэл хото болон Брабант можын засаг захиргаанай түб. 1 832 мянган хүн зонтой (2011, хото шадарай хүн зонтой). Уһан боомто, һубагай узуулбари. Завентем улас хороондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Машина бүтээлгэ (энэ тоодо тээбэри), химиин, хүнгэн, хэблэлэй (полиграфиин) ажаүйлэдбэри. Урданай уран гоё тороной (кружевын), хибэсэй, заһал шэмэгэй үйлэдбэрилгэ. Метрополитентай. Дээдэ һургуулинууд. Эрдэм ухаанай болон уралигай академи. Пастерэй хүреэлэн, Хаанай уран һайханай музей, Хаанай уралигай ба түүхын музей, Меньегэй музей гэхэ мэтэ. Брюссельта Фландриин франци хэлэтэн ба фламанд хэлэтэн ниигэмүүдэй эмхи зургаан, Европын Холбооной штаб-квартира ба Бенилюксын секритариат, НАТО-гай түб эмхи зургаан байрлана. Дунда зуун үедэ Брабантын герцогуудай үргөө байгаа. 1830 ондо Бельгиин тусгаар тогтонолой һүүлдэ тус уласай ниислэл. Готика маягай хотын захиргаанай байшан (XV в.) болон собор сүмэ (XIII—XV вв.).




#Article 565: Каир (149 words)


Каир (, Аль-Кахира — «илагша» гэжэ удхатай), Египедэй ниислэл, Нил мүрэндэхи оршоно. Шухала тээбэриин узуулбари. 8 026 мянган ажаһуугшадтай (2009 он). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Металл эдлэл үйлэдбэрилгэ, машина бүтээлгэ, бүдэй, химиин, гэхэ мэтэ ажаүйлэдбэри. Дархалал (металл, арһан гэхэ мэтэ бүтээл). Метрополитен. 4 дээдэ һургуули. Академи. Египедэй Хүреэлэн. 10 музейнүүд, энэ тоодо Египедэй, Коптын музейнүүд.

Римэй-византиин үедэ мүнөөнэй Каирай байрада Вавилон хото, һүүлдэнь Фустат хото байрлаба. 641-969 оной хоорондо Египедэй араб амбан сайдай ниислэл байгаа. 969 ондо Фатимид уласай засагай газарай үргөө (Аль-Кахира). 973-1171 оной хоорондо Фатимид уласай ниислэл. XIII - XVI зуунай эхиндэ томо наймаанай, уралигай, соелой түб, мамелюк султануудай ниислэл, Аббасид уласай һүүлшын халифуудай үргөө. XVI зуунай эхиндэ осман түрэгүүдэй эзэлжэ абагдаһан. 1822 ондо англиин сэрэгүүдэй эзэмдэһэн. 1914-1922 оной хоорондо Египет хаанта уласай ниислэл, 1953 онһоо - Бүгэдэй Найрамдаха Египет Улас, 1958-71 - Нэгэдэһэн Араб Бүгэдэ Найрамдаха Улас, 1971 онһоо - Араб Бүгэдэ Найрамдаха Египет Улас.




#Article 566: Шэмээшэгүүд (739 words)


Шэмээшэгүүд – эртын жэнхэни һүзэг баримталдаг ородой хуушан гуримтан, эртэурдын үнэн алдарта үндэһэн шажан дагагшадай нэгэ бүлэг зон. Патриарх Никоной церквиин гурим шэнэдхэлгын удаа тэдэниие гүрэнэй зүгһөө «раскольнигууд» – хахарал үүсхэгшэд гэжэ нэрлээ. Нангин хурал (синод) хуушан гуримтанай гэрлэлгые хуулита бэшэдэ тоолодог, гэр бүлэ болоһон зониие «хурисалаар холбогдоошод» гэдэг һэн. Зүгөөр, гайхалтай, тэдэниие арадай дунда «бүлэтэнгүүд» («семейские») гэжэ нэрлэһэн гээшэл. Энэ зорюута бии болгоһон үгэ. В. Даль гэгшын толи соо нэрэ томьёо гэгдэжэ, энэ ушарта «Байгалай үмэнэхи хахарал үүсхэгшэдэй гэр бүлөөрөө зөөжэ ошолго» гэһэн уйтахан удхатай.

Буряадай дэбисхэр дээрэ сугларан түбхинэһэн шэмээшэгүүдэй ехэнхи хубинь ХVIII-дахи зуун жэлһээ зөөжэ эхилһэн. ХVIII-дохи зуунай 60-аад онуудаар II-дугаар Екатерина хатанай засаг хуушан гурим баримталагшадые сэрэгэй туһаламжаар Польшын газарнуудһаа Сибирь худар зөөлгэһэн байна. Зарим зонииень Алтайда үлээһыень, тэдэнь тэндэ «полягууд» гэжэ нэршээ, бэшыень Бараба руу, олонхи хубииень Байгал далайн саана абаашаа. Тэндэ тэдэ гэр бүлөөрөө асарагдажа, «бүлэтэнгүүд» (семейские) гэн алдаршаһан. 

Мүнөө үень Байгалай үмэнэхи хуушан гуримтанай уг удамынь Тарбагатайн, Бэшүүрэй, Мухаршэбэрэй, Загарайн аймагуудаар ба хүдөө нютагуудта: Ново-Десятницкое (Хяагтын аймаг), Ягодное (Сэлэнгын аймаг), Хасуурта (Хориин аймаг), Леоновко ба Вознесеновкэ (Хэжэнгын аймаг), мүн хото газарта: Улаан-Үдэ, Галуута Нуур хото гэдэгүүдтэ ажаһуунад. Бүхы Буряад Уласай элдэб нютагуудаар бага-бага бүлэгүүдээр һалан хубаараа. Тарбагатай, Хүйтэн (Куйтун), Хунила (Куналей) гэжэ нютагууд хуушан гуримтанай Байгалай үмэнэ үшөө ерээдүйдэ, үнинэй тогтонги байһан юм. Тэдэ һууринуудта таряашадай (хүдөөгэй) бүлгэм ажаһуудаг, бүхы асуудалнуудаа хамтынгаа суглаагаар шиидхэдэг һэн.

I-дугаар Пётр хаанай зарлигаар шэмээшэгүүд аминай татабари хоёр дабхар хэмжээгээр түлэхэ ёһотой байгаа. Байгалай үмэнэ ерээд, аргагүй түргөөр, 3-4 жэлэй туршадал түбхинэжэ үрдиһэн. Симон Паллас, ХVIII-дахи зуунай 70-аад онуудаар Байгал шадархи нютагуудаар аяншалан ябахадаа, иигэжэ бэшэһэн: «Европодохи Россииһаа «тюльиин колонёорхин» хэды һаяхан ерэһэн байбашье, саг зуура хото хорёо, гэр байрануудаа түхеэржэ үрдинхэй». 1. Шэнжэлэгшэдэй зарим хубинь энэ гайхамшаг ушарые «агууехэ бүлгэмтэ нягтарал», «үдэр һүни илгаагүй хүдэлжэ шадалган» гэнэ, теэд нүгөө зариманиинь холын газарнуудые эзэлэн һууха хэрэгтэ гүрэнэй талаһаа туһаламжа үзүүлэгдэһэн байжа болоо гэһэн баримта руу заана. 2. Гүрэнэй санда Байгалай үмэнэхи сэрэгэй алба хаагшадые тэжээхэнь тон үнэтэй хэрэг болоо. Засаг баригшадай һанаашалһан хэрэг түргэн бүтэмжэтэй байба. Байгал шадар нүүлгэһэн шэмээшэгүүд, зөөжэ ерэһээр 25 жэлэй үнгэрөөд байхада, бүхы энэ хизаараа наймаанай талхаар хангажа шадаа һэн.

Шэмээшэгүүд анханһаа гоё һайханиие хэрэгсээдэг, ялагар тологор шэрэ будагуудые шэлэдэг һэн. Тэдэнэр бүхы юумэн гоё («чтоб браво было») байһай гэжэ хүсэдэг, тиимэһээ тойроод байһан хамаг юумые: хубсаһаяа, зүүдхэлнүүдээ, амһартаа, гэрнүүдээ модо түнхин гү, али шэрэ түрхин гоёохо, шэмэглэхэ дуратайнууд бэлэй.

Байгалай үмэнэхи шэмээшэгүүд хубсаһаараа илгардаг, тэрэнь ХVII-дохи зуунайэхиндэ, тэдэ хуушан гуримтанай Польшодо үшөө байхада, түһөөгөө хүсэн бүрилдэһэн. Тэрэ үедэ Польшодо ажаһууһан хуушан гуримтанай тоодо Россиин ондоошье олон янзын можонуудһаа ерэһэн зон оролсоо, тиимэһээ тэрэ ушар хубсаһандань нүлөөлһэн. Эхэнэрэй хубсаһан дунда ба хойто ородой хубсаһанай илгаа абанхай: самса, сэхээр ба һарюугаар эсхэһэн сарпаан, бүһэ, урдаа зүүдэг заапан (фартук), кичкэ, кокошник.
 
Шэмээшэгүүдэй үмэдхэлдэ урда ородуудай хубсаһанай шэнжэ (һубад зүүдхэлнүүд,гэзэгын шэмэг, үлеэмэл монсогууд, сэсэгээр (амиды ба хэмэл), шубуудай үдөөр (һоно нугаһанай) хэгдэһэн гоёолтонууд ороно. Байгал шадарай хуушан гуримтанай хубсаһанда украин ба белорус зонһоо абтаһан түхэл олдомоор. Харин буряадуудһаа гадар хубсаһанай зарим зүйлнүүдые абаа: даха, ангай арһан малгай (малахай), годон гутал, пэнии. Заапан, халаад, арһан дэгэлнүүдэй эсхэбэри ород хубсаһанай хэлбэри абанхай.

Хубсаһаниинь үнэтэй сэнтэй бүдүүдээр оёгдодог байгаа: кашемир (наринхилгааһан бүд), бурса (персиин торгон), канфа (хитад атлаас, манайхиһаа зузаан), торгон, хилэн гээд. Бодомжолходо, гансал анханайнгаа гуримда үнэн сэхэ шэмээшэгүүдэй хубсаһанда ород хубсаһан урданайнгаа түхэл алдаагүй, харин ородой ондоо бүлэгүүдтэ хубсаһаниинь европын маяг һажаан, жэнхэни түхэлөө алданхай.

Байгалай баруун эрьеын шэмээшэгүүдэй тон дуратай гоёолтонь гэхэдэ –басагадай ба эхэнэрнүүдэй – үнгэтэ монсогууд ба хуба хоолойбшонууд һэн. Һүүлшын гоёолтые – «янтари» гэжэ нэрлэдэг. Һайндэрнүүдтэ басагад хоолойдоо 3-8 дабхар хубануудые зүүдэг байгаа. Тэрэ хубануудые урдань Польшоһоо сүлүүлхэдээ ба Прибалтикаһаа асарһан. Байгалай үмэнэхи шэмээшэгүүдтэ хуба зүүдхэлынь эм домшье, һахюуһаншье болодог һэн. Уһан соо йодой бага байһан ушарһаа олон хүнүүд хоолойн хабдараар үбдэдэг, тиимэһээ эхэнэрнүүд хүгшэртэрөө самса дороо хуба хоолойбшо хэды дабхараар зүүгээд ябадаг байгаа. Һужуурай булшархайн сошожо ядараабал, хубаяа талхан болотор нюдэжэ, уудаг байһан. Наһажаал шэмээшэг эхэнэрнүүдэй хуба ехээр хэрэглэдэг байһые Дээдэ-Үдын ба Хяагтын хүпеэсүүд һайн мэдэдэг һэн.

Мүнөөшье хүрэтэр Байгалай үмэнэхи хуушан гуримтанай һууринуудта наһатай эхэнэрнүүд урданайнгаа жэнхэни хубсаһа үмдэһэн зандаа. Эрэ зоной хубсаһан харагдахаяа болинхой.

Шэмээшэгүүдэй хэлэнэй үгын һанда бүгэдэ ехэ ородой хэлэнэй нэлэнхы дээрэ нэмэри оролсоһон украин, белорус, польшо үгэнүүд ба Буряадта ерэһэнэйнь удаа буряад хэлэнһээшье зарим тэды үгэнүүд нэмэлсэһэн байна. Эндэ таанар украин үгэнүүд ба хэлэлгэнүүдтэй ушархат: бульба, печерица, «на высокий забор похилился», «хмелю зелененький», «как за гаем, гаем, гаем зелененьким», белорус үгэнүүд: водянка, ночва, ночевка, луста, лусточка (хилээмэнэй хюсууг) г.м. ажахын, байдал һуудалай талаар харилсаан, мүн яһанай хоорондын гэрлэлгэ хуушан гуримта зоной буряад хэлэ һайн мэдэхэ болоһондо нүлөөлөө.




#Article 567: Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей (102 words)


Yбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей () 1973 оной июль һарада нээгдэһэн. Үбэр Байгалай хизаарай арадуудай угсаатанай зүйн музей мэдээжэ эрдэмтэн А. П. Окладниковай зууршалгаар нээгдэһэн байгаа, Улаан-Үдын захада, Дээдэ-Онгостой гэжэ гоё һайхан газарта оршодог. Энэ музейтэй танилсалга үндэһэн Буряадай дээдэ үеын бодото хүшөөнүүдэй байһан малтамалнуудай суглуулбариһаа эхилнэ. Байгалай үмэнэ ажаһуудаг хүнүүдэй ажабайдал харуулһан хубидань һэеы гэр һажаан түхэреэлжэ баригдаһан модон гэр ба элдэб шадалтай таряашадай буусанууд бии. Үбэр Байгалайхидай хубида модон барилгын ёһо заншалнуудые баримталан баригдаһан шэмээшэгүүдэй бууса, баян шадалтай буряад хүнэй бууса – эдэ бүгэдэ харагшадай һонирхол эгээл ехээр татадаг байха юм. Эндэхи суглуулбарида 6 500 гаран шухаг зүйлнүүд тоологдоно.




#Article 568: Кейптаун (147 words)


Кейптаун (), Капстад (), Урда Африкын Уласай баруун-урда хэһэгтэ Һайн Найдалай хушуунай хажууда оршодог боомто хото. Урда Африкын парламентын үргөө болон хуули тогтоохо ниислэл. Томо тээбэриин уулзабари. 3 431 мянган хүн зонтой (2011). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Химиин, бүдэй, машина бүтээлгын, газар тоһо болбосоруулха, модо болбосоруулха, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри, алмазай отолго. Ехэ һургуули. Урда Африкын музей, Үндэһэтэнэй галерей. XVII—XVIII зуунай уран барилгын дурасхалнууд. 1652 ондо голландшуудай байгуулагданхай. Кейптаунай хажууда Африкын түрүүшын атомай сахилгаанай станци байрлана.

Суецэй һубаг 1869 ондо хэгдэхэһээ 200 гаран жэлэй үмэнэ Кейптаун Зүүн Африка, Энэдхэг, зүүн Ази руу ябажа байһан Голландын уһан онгосонуудай хангамжын бааза боложо анха байгуулагдаба. 1652 оной 4 һарын 6-нда Ян ван Рибэк ерэһэнээр Африкын түрүүшын Европын һуурин газар болобо. Кейптаун түргэн хугасаада Һайн Найдалай хушуу дээрэхи түрүүшын Европын харуулай бааза гэһэн үүргэһөөн гаража, томо хэмжээнэй хото болоһон байна. Йоханнесбург хото тэлэжэ үргэжэхын үмэнэ Кейптаун Урда Африкын эгээн томо хото байгаа.




#Article 569: Дели (267 words)


Дели (, ), Джамна мүрэнэй эрьедэ оршодог Энэдхэгэй ниислэл хото болон холбооной нютаг дэбисхэр зэргэтэй Үндэһэтэнэй ниислэлэй тойрог. 11 008 мянган гаран хүн ажа һууна (2011). Тээбэриин уулзабари; Индира Ганди нэрэмжэтэ улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Янза бүриин хүнгэн, химиин, шэл-керамикын, хүнэһэнэй, барилгын, полиграфиин ажаүйлэдбэри; металл эдлэл үйлэдбэри ба машина бүтээлгэ. Уран һайхан дархалал. Хоёр дээдэ һургуулинууд. Энэдхэгэй үндэһэтэнэй музей, Үндэһэтэнэй оршон үеын уралигай галерей, Үндэһэтэн хоорондын хүүхэлдэйн музей; Махатма Ганди, Джавахарлал Неругай дурасхал музей.

Эртын үедэ Индрапрастха гэжэ нэрэтэй байгаа. 1206 онһоо Делиин султанта уласай, 1526 онһоо Ехэ Могол Уласай ниислэл. 1803 ондо англишуудай эзэмдэһэн. 1911-1947 оной хоорондо Британиин Энэдхэгэй ниислэл хото.

Түмэр багана (V зуунай эхин), Кутб Минар минарет самхаг, хаанай ордонтой ба лалын сүмэтэй Лал-Кила бэхилэлтэ (Улаан форт, XVII зуун) гэхэ мэтэ.

Дели дунда зуунай үедэ Энэдхэгэй хэдэн эзэнтэ уласай ниислэл боложо байһан болон баруун-хойто Энэдхэг болон Инд-Гангын тала газарай хоорондохи худалдаанай эртын замые дахан байрладаг нэгэ томо хото юм байгаа. Энэ хотодо эртын болон дунда зуунай үетэй холбоотой түүхын хүшөө дурасхал, археологиин олдобори, үлэгдэл олон бии. Моголой эзэн хаан Шахжахан мүнөөнэй Хуушан Дели гэһэн хотые байгуулһаниинь 1649-1857 ондо Моголой эзэнтэ гүрэнэй ниислэл боложо байба.

Британиин Зүүн Энэдхэгэй Компани XVIII-XIX зууны үед Энэдхэгэй ехэ хэһэгые хиналтадаа оруулжа, тус компани болон Британиин Энэдхэгэй ударидалга доро Калькутта хотые ниислэл болгобо. Британиин V Георг 1911 ондо ниислэлые Дели руу бусаан нүүлгэжэ, Шэнэ Дели гэжэ нэрэтэй шэнэ хото байгуулхаар болоһоноо зарлаха болотор Калькутта ниислэлэй үүргэ гүйсэдхэбэ. 1947 ондо Энэдхэг Британиин ноёрхолһоо бэеэ дааһан болоһоной һүүлдэ Шэнэ Дели Энэдхэгэй ниислэл болон засаг захиргаанай түб болоһон. Шэнэ Делидэ холбооной засагай газарай гол гол байранууд, энэнь дотор Энэдхэгэй парламент байрлаха болоһон.




#Article 570: Дамаск (119 words)


Дамаск (), Сириин ниислэл болон хоёрдохи томо хото юм. Антиливан уула хажууда баруун-урда Сирида далайн нюруу дээрэ 680 метрын үндэртэ байрлана. Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Дамаскын академи, Арабай академи. Бүдэй, хүнэһэнэй, эм зүйн үйлэдбэри. Уран һайхан дархалалга (алтан, мүнгэн, зэд бүтээл, хибэс, бүд). Үндэһэтэнэй ба арадай уралигай музей, театрнууд. XI зуун жэлэй эсэсһээ 732 он болотор Дамаск — Дамаск хаанта уласай түб байгаа. 661—750 оной хоорондо Омейяд уласай ниислэл. 1516 онһоо Дэлхэйн нэгэдүүгэр дайн хүрэтэр Османай эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг. 1920—1943 оной хоорондо франциин Сириин мандат дэбисхэр газарай засаг захиргаанай түб. Дамаскын Юпитерэй сүмын багананууд (I зуун), Омейядай мечеть сүмэ (VIII зуун), Нур-ад-динай эмнэлгын газарай байшан (XII зуун), олон XII—XIII зуунай медресе һургуулинууд.

Дамаск олон хороондо хубаагдана. Энэ тоодо:




#Article 571: Джакарта (102 words)


Джакарта (), Ява аралда оршодог Индонезиин ниислэл. 10 075 мянган ажаһуугшадтай (2014). Тээбэриин уулзабари; Явын хушуудахи Танджунгприок далайн аванпорт (жэлдэ 15 сая тонно үлүү ашаанай эрьесэтэй). Ниидэхэ онгосын буудал. Каучугай сэбэршүүлгэ, хүнэһэнэй, бүдэй, гуталай ажаүйлэдбэри, металл эдлэл үйлэдбэрилгэ ба машина бүтээлгэ. Дээдэ һургуули. Уран зурагай галерей, Джакартын музей. XVI зуунда Сундакелапа гэжэ нэрэтэй, 1527 онһоо — Джаякерта; XVII зуунай эхиндэ голландшуудай усадхагдаһан. 1619 голландшуудай Батави бэхилэлтэ байгуулагдаһан. 1621 ондо бэхилэлтын тойрон оршодог хото эжэл нэрэтэй байгаа. XVII зуунда эндэ Индонези тусгаар тогтононхой. 1949 ондо Батави дахин Джакарта гэжэ нэрлэһэн. Түүхын сүмын дэбисхэртэнь — һубагууд, XVII—XVIII зуунай байшанууд, Пенангай хаалга, Португалай церковь сүмэ (XVII зуун).




#Article 572: Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглал (152 words)


Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглал (), Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын Юрэнхы Ассемблейн 1948 оной 12-дугаар һарын 10-най үдэрэй 217 А (III) тогтоолоор Париста баталагдаһан. Энэ тунхаглалынь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай туршалгаһаа үүдэжэ «хүн бүхэндэ түрэлхи заяаһан эрхэ бии» гэһэн һанаае түрүүшынхиеэ дэлхэйн нюрууда гаргажа ерэһэн болоно. Ниитэ гушан зүйл ангиһаа бүридэһэн энэ тунхаглал олон уласай болон бүһэ нютагай хэмжээнэй хүнэй эрхын хэрээ, хуулинуудай үндэһэ болоһон.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеээр холбоотонойхид гү, али Ехэ Британи, Франци, Зүблэлтэ Холбоон уласууд хүнэй дүрбэн эрхые хүлеэн зүбшөөржэ хэрэгжүүлхые уряалһан юм. 
Эдэ 

НҮБ-ын тунхаг бэшэгтэ «хүнэй үнэ сэнэ, нэрэ хүндэ, зайлашагүй эрхын түлөө» гэдэгээ НҮБ элирхылэн бүхы гэшүүн оронуудаа яһа, үндэһэ, хүйһэ, хэлэ, соёл болон шажаниие харгалзахагүйгөөр хүнэй эрхэ болон зайлашагүй эрхэ, эрхэ сүлөөе зүбшөөрэн һурталшалхые уряалһан. Гэбэшье дараань болоһон Германиин Нацистуудай үйлэ хэрэгһээ дүгнэхэдэ НҮБ-ын тунхаг бэшэгэй хүнэй эрхын заалтань хангалтатай буса байһан ушар бүхыниитын эрхые тусгаһан дэлгэрэнгы тунхаглал бэшэг шаардалгатай болоһон юм.

Хүнэй Эрхын Бүгэдэниитын Тунхаглалай нэгэдүгээр зүйл:




#Article 573: Танк (714 words)


Танк ( — «бааг, уһа нөөсэлхэ һаба»), маша зэбсэглэһэн (буу, пулемёдтай) өөрөө ябагша гэнжэтэй байлдаанай хуягта машина юм. Хүдэлөөнтэ операци, тактикын шэнжэтэй добтолго, хамгаалалтын шадабхые хослуулһан фронтын шугамай байлдаанай хэрэгсэл юм. Галай хүсэниие эрьелдэгшэ буугай самхагта байрлаха томо калибрын үндэһэн буу, хоёрдогшо пулемёт хоёр бүридүүлнэ. Харин хүндэ хуяг болон хаа сайгүй ябаха хүдэлөөнэй шадабхинь танк болон тэрэнэй багые хамгаалжа, тулалдаанай талбарида хуягта сэрэгэй гүйсэдхэдэг бүхыл гол үүргые хэрэгжүүлхэ боломжоор хангана.

эгээн хүсэрхэг хуурай замай армиие үүсхээд байба.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ британишууд окопой байлдаанай гасаанһаа гарахын тулада танкые түрүүшынхиеэ бүтээжэ, байлдаанда хэрэглэбэ. Түрүүшынхиеэ Соммын тулалдаанда үсөөн тоогоор гаргажа ашаглаһан. Танкые анха бүтээжэ байхадаа зэбсэг гэжэ танигдуулахагүйн тулада Месопотамиин аян дайнда хэрэглэхэ уһан тээбэрилэгшэ байдалаар зохёон бүтээжэ байһан болон хэжэ бай зүйлөө «танк» гэжэ нэрлэжэ байба. Энэнһээ гадна нэрын гаралай талаар хоёршье ондоо һанал байдаг. XV зуунай дунда үедэ нэрэтэ зохёон бүтээгшэ Леонардо Да Винчи бүтээлэйнгөө нэгэн хэһэгтэ өөрөө ябагша гэнжэтэй техникые зуража, хэрхэн ажаллаха техникын дэс дараалалые бэшэһэн байдаг. Энэнһээ Англиин зүгнэлтэ зохёолшо Уейлс һанаа абажа «Газарай түмэр хуягта» нэрэтэй үгүүлэлгэеэ бэшэжэ байгаа. Тэрэнэй бүтээл танкын эд ангинуудые нарин дүрсэлжэ бэшэһэн зохёол байгаа. Шухамдаа һанаандагүй бэшэһэн тэрэнэй зохёол ерээдүйн танк бии болоходо шухала үльгэр болоһон юм.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай хоорондо танкын загбар, тактикын шадабари тон хурдасатай һайжаржа, дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеэр танкын шэнэшлэлэй үрдилдөөн эдибхитэй үрнэхэ болобо. Танкынь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ асар ехэ үүргэ гүйсэдхэһэн юм. Зүблэтэ Холбоодо дайнай турша хэрэглэжэ байһан эгээн шэлдэг танкынь Т-34 ба КВ юм. Тэрэниие бүтээһэнээр танкын һунгадаг загбар бии болоо. Юрэнхыдөө XX зуунай хахадта танкын үрдилдөөн Т-34 болон Барс танкын хоорондо ябагдаһан. Т-34 Улаан армиин зэбсэглэлдэ 1939 ондо ороһон ба Эсэгэ ороной дайнай хуягта техникын үндэһэниинь болоһон юм. Дэлхэйн хоёрдугаар дайны эгээн олон тооной танкые Т-34 гэхэ ба тэрэниие Михаил Ильич Кошкинай ударидаһан олон зохёон бүтээгшэ, инженернүүдэй Харьковто хэһэн бүтээл байгаа. Мүн эгээн нэрэ суутайшье баһа хамагай «үлэ танигдаһан» танк юм. Фашис Германиие илаһан илалтын нэгэ бэлгэдэл Т-34. Дайнай эхин үеэр германишуудай танкта эсэргүү хэрэгсэл тэрэниие усадхажа шадахагүй шахуу байгаа. Зузаан хуяг, хуягай юрэ буһын налуугаар уг танк дабуу талаа абаһан байба. 1941 ондо Германи танкуудһаа Т-34 хамаагүй дабуу байһанда маргаха зүйлгүй. Гэхыдээ хэдэн хэдэн дутагдал байгаа. Дурангын шанар һайн бэшэ. Танкын даргань сумлагшые хамтаран хэжэ байһан ба оршоной хиналтань хизгаарлагдамал, дотор самхагай дотор (76 мм-ын ехэ буутай Т-34-ын хубида) зай ехэхэн дабшуу ашагтай тусхал 300 метрын дотор зайда Германи (Panzerkampfwagen T-VI «Тiger») «Барсын» хуягые нэбтэлжэ шадахаар байһан болон Германи Барс танкуудта даргань сумлагшые хэжэ байгаагүйһөө өөрөө байлдаанай талбариие бүрин хинаха боломжоор үлүү, 1000 метрһээ багагүй зайһаа буудалга хэжэ Т-34-ые һүнөөхэ бололсоотой байгаа. Германи танкууд дайнай турша Т-34-ые маневр, хурдаараа гүйсөөгүй бэлэй. Яков Вихман, Иван Трашутин хоёрой бүтээһэн В-2 дизель хүдэлүүр уг танкын хурдые хаашье байхагүйгөөр нэмэгдүүлжэ үгэһэн ба түлишэ голдоггүй, хэмнэлтэтэй байгаа.

Энэ танк 1943 ондо Улаан армиин хамагай олон тооной машина болоһон юм. Уламаар Германи армида хүсэтэй танкууд ба танк эсэргүүсэхэ шэнэ зэбсэг гаража ерэһэн бэлэй. Тэдэндэ эсэргүү ганса зам байһаниинь Т-34-ые шэншэлэн 85 мм-ын буутай ута хуягыень зузаалха хэрэгтэй болоһон юм. Иигээд шэнээр үйлэдбэрилэгдэһэн Т-34-85 танк олоноор фрондто гаража ерэн энэ машинай алдар нэрые ехэдхэбэ. Дайнай үеэр энэ танкые долоон үйлэдбэридэ хэһэн ба ниитэдээ 33805 шэрхэг Т-34, 21046 шэрхэг Т-34-85 ба тэдэнэй ехэ бэе дээрэ бүтээгдэһэн өөрөө ябаха ехэ буу 5780 шэрхэгые тус тус үйлэдбэрилэбэ.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай хоорондо танкын загбар, тактикын шадабариие улам һайжаруулжа, Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеэр хубиһан хүгжэжэ мүнөөе хүрэтэр оршожо байгаа хуягта техникын байлдаанай концепциие бии болгоһон ба Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ асар ехэ үүргэ гүйсэдхэһэн юм. Зүблэлтэ Холбооной дайнай турша хэрэглэжэ байһан эгээн шэлдэг танкуудай нэгэ болохо Т-34-ээ бүтээһэниинь байлдаанай үндэһэн танкын түрүүшын загбарай нэгэ болоһон. Германи танкын асар ехэ хүсые артиллери, агаарай хүсөөр дэмжүүлэн дайсанай фронтые гэнтээр сохижо, дайсанай эсэргүүсэлые бүрин задалха блицкриг гэһэн стратегиие болбосоруулаа.

Мүнөө үедэ танкые амяараа ашаглахань хобор болон гол түлэб ябаган сэрэгээр дэмжүүлһэн хуягта танкын анги болгон зохёон байгуулха болоһон. Ябаган сэрэг танкые дагахадаа хуягта тээбэриин хэрэгсэл гү, али ябаган сэрэгэй байлдаанай техниката һуужа болоно. Тэрэшэлэн хуягта танкын ангиие тагнуулай ба дайрагша бүмбэгэдэгшэ ниидэхэ онгосо, байлдаанай ниидэдэг тэрэниие дагалдадаг.

Ехэ шадабхи, олон талата хэрэглээтэй тула байлдаанай танк оршон үеын арминуудай нэгэ гол бүрилдэхүүн хэһэг гэжэ тоосогдодог. Гэхыдээ уламжалалта буса, хүсэ тэнсэбэригүй байлдаан зонхилхо болоһон, танк усадхаха зорюулалтын зэбсэг техника олоноор зохёон бүтээгдэжэ хуягта танкын хүсэнэй ашагтай талада этигэл ядаха хандалгатай болоһон. Танкые XXI зуунай хэрэгсээндэ ниисүүлэн хүгжүүлхын тулада шудалгаа, туршалтын ажал хэгдэһээр байгаа бэлэй.




#Article 574: Харьков (245 words)


Харьков (), Украина уласай хото, Харьковой можын засаг захиргаанай түб мүн. Түмэр замай уулзабари. 1 443 мянган (2015) хүнтэй саятан, уласайнгаа хоёрдохи томо хото. Машина бүтээлгэ, энэ тоодо энергетикын машина бүтээлгэ ба сахилгаан техникын ажаүйлэдбэри («Турбоатом», «Электротяжмаш», «Укрэлектромаш», гэхэ мэтэ үйлэдбэриин холбоонууд; сахилгаан механикын, «Южкабель» гэхэ мэтэ үйлэдбэринүүд), тракторой («Харьковский тракторный завод» үйлэдбэриин холбоо), хүдөө ажахын ба тээбэриин («Серп и молот» хүдэлүүр бүтээхэ үйлэдбэриин холбоо; ниидэхэ онгосын ажаүйлэдбэри г.м.) машина бүтээлгэ, станок ба тоног түхеэрэмжэ бүтээлгэ, радио сахилгаанай ажаүйлэдбэри гэхэ мэтэ. Химиин ба хими — эм зүйн, хүнэһэнэй, хүнгэн (бүдэй, гуталай, арһанай, гэхэ мэтэ) ажаүйлэдбэри. 13 станцитай метрополитен (1975 онһоо). 21 дээдэ һургуулинууд, 6 театрнууд (энэ тоодо Опера ба баледэй театр), түүхын, уран зурагай, байгаали шэнжэлгын музейнүүд. XVII зуун жэлэй дунда бэхилэлтээр байгдууланхай. 1919-34 оной хоорондо Украинын ССР-эй ниислэл хото. Покровой (XVII зуун) ба Успениин (XVIII зуун) собор сүмэнүүд; хуушан Екатеринын ордон (XVIII зуун), эдихэ юумэнэй склад (XVIII зуун).

Харьков хото далайн нюрууһаа дээшэ 94—205 метр үндэр газар 350 км² нютаг эзэлэн оршодог. Дунда Харьков, Лопань, Уды, Немышля, Алексеевка, Саржинка, Очеретянка, Роганка, Студенок зэргэ гол горхон урдадаг.

Ниислэл Киев хотоһоо 477 км, Орос Уласай хилэһээ 26 км зайда оршодог. Өөрын гэһэн хотын бөөгнэрэлтэй. Үргэн хүреэндэ энэ хилэ дамнаад Харьков–Белгород хотын бөөгнэрэл болодог.

Ленинэй, Дзержинскын, Киевэй, Москвагай, Фрунзын, Орджоникидзегэй, Коминтернын, Чернозаводын, Октябриин гээд 9 хороондо хубаагдадаг.

Харьков хотодо 1 452 443 хүн ажаһуудаг. Хүн зоной тоогоор уласайнгаа хотонуудһаа хоёрдугаарта ябана. Түрүүһөөн олон үндэһэтэнэй үлгы байһан. Еврей олон байжа байгаад дайнаар нэлэнхы хүнөөгдэһэн. Одоо украинашууд олонхиие бүридүүлжэ байна.




#Article 575: Испанишууд (167 words)


Испанишууд угсаатан, Испани болон тэрэ харьяатай Балеарай, Питиузай ба Канарай аралнуудай диилэнхи арад түмэн. Испании болон аралнуудта — 40 сая хүн үлүү (2013). Баһал Африкада (Испаниин хуушан колони, Марокко, Алжир г.м. — 350 мянган хүн оршом), Латин Америкын уласуудта (500 мянган хүн тухай), Францида (20, мянган хүн тухай) ба Германида (116 мянган хүн тухай) ажаһуудаг. Испани хэлэтэй. Ниитэдэ католик шажантад.

Испаниин эртын хүн зоной байгуулгада Ибериин хахад аралай зүүн-урда хэһэгтэ альмер соёлые ( 3 мянган) үүсхэгшэ ибернүүд шухала үүргые гүйсэдхэгдэбэ. 1-дэхи мянган жэлэй эхин хахадта хахад аралда кельтүүд нүүбэ; урда хэһэгтэ финикиин ( 8 зуун), грек ( 7—6 зуун) ба карфаген (6 зуунһаа хойшо) колонистууд ерэбэ. Карфагенүүдые ромынхидэй түрижэ, уугуул арадта ( 2 зуун —  5 зуун) ехэ нүлөө үзүүлбэ, энэ тоодо, лата хэлые тарааба. 5—6 зуунда свевүүд, вандалнууд, аланууд ба вестготууд хахад аралые эзэмдэжэ, испанишуудай бии бололгодо ехэ үүргые гүйсэдхэгдэбэ. Мавр нэрэтэй арабууд ба бербернүүд 711—718 ондо добтолжо нүлөө үзүүлбэ. Реконкистын (8 — 15 зуунай эсэс) үрэ дүнгөөр Испаниин дэбисхэр газарые нэгэдхэжэ испанишуудай үндэһэтэн бии болобо.




#Article 576: Японууд (185 words)


Японууд (), Япон Уласай хүн зоной олонхи (98 % үлүү), японоор хэлэлсэдэг арад түмэн, 130 сая хүнтэй үндэһэтэн. Японой гадаада АНУ-да, гол түлэб Һавай можо уласта; Бразил ба ондоо Латин Америкын оронуудта; Канадада ажаһуудаг. Диилэнхи хуби Ехэ Хүлгэнэй номой буддын шажантад, олон һургаалда хубаагдана. Юрэнхыдөө нэгэн зэргэ синто номтой. «Шэнэ» синкретик шажанууд багаар түгээмэл, энэһээ үшөө багаар христосой шажан дэлгэрһэн. Мүнөөгэй японууд ехэнхи хуби зүбхэн нэрээр шажантайшье һаа, үнэндөө хахад үлүү шажангүй.

Дунда зуунһаа ерэһэн нютагуудай илганууд мүнөө тэшэдхэжэ үгы болоно. Гансал Люучюу ольтирогой хүн зон (люучюу яһатан) угсаатанай онсолигые хадагалжа байна. Зэд үеын соёлто Яёй угсаатан Солонгосһоо айну ба малай-полинези яһатадай һуурижаһан Япон ольтирогто нүүжэ ерэһэн дүндэ японууд манай эринэй үмэнэ 1 мянган жэлэй дунда үедэ обогой бүлэгөөр бии болобо. Шэнээр ерэһэн зон уугуул зонтой холихо ябасада уридын хэлэн диилээшье һаа, малай-полинезиин субстратай нүлөө агуулна. IV зуун болотор түрүүшын бүхэяпон улас (Ямато) бии боложо, түби газарай эртын соёлой (Хитад, Солонгос, Энэдхэг) нүлөө абтаһан арад түмэн болобо. Саашада, аласлагдаһан байдал ушар япон үндэһэтэн бусад Азиһаа тусхай Европын феодализмдэ дүтэ замаар хүгжэбэ. XIX зуунда буржуа харилсаа үүсхэбэ. 1867-68 оной Мэйдзи буржуа хубисхалай дараа японууд буржуа үндэһэтэн болобо.




#Article 577: Люучюу ольтирог (172 words)


Люучюу (, ) гү, али Нансей () ольтирог Японой Кюсю арал болон Тайвань хоорондо байрлажа, Зүүн Хитад тэнгисые задагай Номгон далайһаа һалгаана. Зүүн-хойтоһоо баруун-урда зүг руу 1200 км зайда һунана. 6 аралнууда бүлэгүүдһөө (Осуми, Токара, Амами, Окинава, Мияко ба Яэяма; һүүлшын 2 аралнууд заримдаа Сакисима гэдэг) бүридэнэ, ниитэдээ 4,8 мянган км² талмайтай 98 аралнуудые агуулна. Эгээн томо аралнууд бол Окинава ба Амамиосима. 1 550 мянган хүн зонтой (2005). Зүүн-урда аралнуудай һудал карст шохойн шулуугаар байгуулна; тэнхэлигэй бүһэдэ палеозойн атираата һуури нюурта харагдана; баруун-хойтодо галта уулын шулуулиг тархадаг (3 эдибхитэй болон хэдэхэн һүнэһэн галта уула байдаг). Газар нютагай талаар тэгшэ үндэрлигүүд болон бага уула (300—500 м үндэр) олон байна, бага эрьеын терасса баһа байна. Хамагай ехэ үндэр 1935 м (Яку аралда). Хойто үргэриг 29-һээ урдада заримдаа шүрэн аралнуудай һудалнууд һунгана. Фосфорит болон шулуун нүүрһэнэй олдобори. Хойто хэһэгтэ субтропик, урда хэһэгтэ — тропик, муссон (жэлдэ 2000-3500 мм шииг нойтонтой) уларилтай, 8-9 һарада байнгын тайфун байна. 1 һарын дундажа температура 14-18 °С, 6 һарада 27-28 °С. Гол хото — Окинава аралда байрладаг Наха. XV—XIX зуунда эндэ Люучюу улас оршобо.




#Article 578: Гушан жэлэй дайн (147 words)


Гушан жэлэй дайн (1618-1648), һабсбургынхи блок (испаниин ба австриин Һабсбургууд, Германиин католик гүнүүд, папын ба Речь Посполитойн дэмжэгдэһэн) ба һабсбургта эсэргүү холбоон (Германиин протестант гүнүүд, Франци, Швеци, Дани; теэд Англи, Һолланд ба Орос уласуудай дэмжэгдэһэн). Һабсбургынхи блок католицизмын туг доро урилдан ажалладаг байһан ба һабсбургта эсэргүү холбоон (илангаяа эхиндээ) — протестантизмын түлөө тулалдаба. Гушан жэлэй дайн олон үедэ хубаагдадаг: чехиин (1618-23) үе - Һабсбургуудта эсэргүү 1618-20 оной Чехиин буһалгаан болон Сагаан Уулын байлдаанда чехүүдэй диилдэлгэ (1620); даниин (1625-29) үедэ һабсбургынхи блогой сэрэг (А. Валленштейнэй, И. Тиллиин тушаал доро) Даниие илажа, данишуудые Германиһаа хөөн гаргаба; швециин (1630-35) үе, швед арми Германида (Густав II Адольфын тушаал доро) булимтаран орожо, Брейтенфельд (1631), Лютцен (1632) илаашье һаа, Нёрдлингендэ (1634) илагдаба; франци-швециин (1635-48) үедэ, Франци дайнда орожо һабсбургта эсэргүү холбооной үлүү байлга тодорхой болобо. Дайнай үрэ дүндэ Һабсбургуудай түсэб үйрэһэн, улас түрын бодолгын ноёрхол Францида ябаһан. 1648 ондо Вестфалиин энхын хэрээгээр дүүргэбэ.




#Article 579: Аврелий Августин (168 words)


Амгалан Аврелий Августин (, 13.11.354, Тагаст, Хойто Африка, Нумиди, — 28.8.430, Һиппон, Хойто Африка), Һиппоной епископ, христосой шажанай теолог, баруун патристикын эгээн шухала түлөөлөгшэ. Манихейство болон скептицизм шүтэхэ үеэр ябаһаншье һаа, 387 ондо хэрээснэг болобо. 395 онһоо Һиппоной епискобой тушаалые абаба. Хэдэхэн асаталганууд Августинай һүнэһэн юртэмсые тодорхойлно: сэдьхэл һанаанай һонор болон  догмодо эрмэлзэлгэ, хүгжөөһэн өөрын ухаамсар ба хэтэрһэн шармайлта хүсэлтэй мистицизм. Августинай онтологи, тэрэнэй үнэмлэхы оршодог бурхан тухай һургаал неоплатонизмые дахаашье һаа, Августин хуушан үзэл һанаае шэнээр субъект бэшэ объектһээ, хүнэй ухаан бодолгын элирхы байдалһаа (Декартын үзэл һанаанай һэрэмжэлээд) хаража бодохо туршаба. Августинай һургаалай ёһоор, бурханай оршон байдалые хүмүнэй өөрын ухамсарһаа тодоруулжа болоод, зүйлнүүдэй оршон байдалые иимээр тодоруулжа болохогүй (Кентербериин Ансельмэй бодол шэнги, Томас Аквинатда эсэргүү). Саг гэжэ дурсаха, һанаха, хүлеэхэ һүнэһэнэй кореелят гэһэниинь Августинай психологизмые элирхылнэ. Эртын гүн ухаан нэбтэ гаргаһан хоёр асуудал тухай анхарал Августинай үзэл һанаанай шэнэ зурлаа болоно: хуби хүнэй динамика болон хүн түрэлхитэнэй түүхын динамика. Түрүүшын асуудалда тэрэ «Наманшалал» гэһэн нарай наһанһаан ортодокс христосой шажанда ерэһэн болотор үе тухай лирикын өөрын намтарые зорюулба.




#Article 580: Оросой Эрдэм Ухаанай Академи (175 words)


Оросой Эрдэм Ухаанай Академи (, РАН), Орос уласай СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин баазада 1991 ондо байгуулһан эмхи зургаан юм. 1724 ондо байгуулһан Петербургын Эрдэм Ухаанай Академиһаа түүхые хүргэжэ байна. 1917-25 ондо Оросой Эрдэм Ухаанай Академи гэжэ нэрэтэй байгаа. 1934 онһоо хойшо Академиин президиум Москвада байрлана. Өөрыгөө ударидаха эрдэм шэнжэлгын байгуулга мүн. Хуушан СССР-эй ЭУА-иин гэшүүд ОЭУА-да оробо, шэнээр һунгаһан гэшүүд баһал байгаа. Мүнөө 1975 жэнхэни гэшүүдтэй, энэ тоодо 861 академигүүд (энэ тоодо 47 эхэнэр) ба 1114 сурбалжалагша-гэшүүд (энэ тоодо 110 эхэнэр). Тэрэнһээ гадна, 469 хари ОЭУА-иин гэшүүд бии. Юрэнхылэгшэнь — 
Александр Михайлович Сергеев.

Оросой эрдэм ухаанай академинүүдэй шэнэшлэл 2013 оной 9 һарада Оросой Анагааха Ухаанай Академиие (ОАУА) болон Оросой Хүдөө Ажахын Ухаанай Академиие (ОХАУА) Оросой Эрдэм Ухаанай Академитай ниилүүлһэн байгаа. ОАУА ба ОХАУА ОЭУА-тай ниилэһэнэй урда, Академи 2011 оной байдалаар 653 эрдэм ухаанай байгуулгануудтай, 116 322 хүдэлмэрилэгшэтэй (тэрэ тоодо 48 315 эрдэм ухаанай хүдэлмэрилэгшэтэй) байгаа. 2013 оной шэнэшлэлэй ябасада ОЭУА-иин эмхи зургаанууд Холбооной эрдэм ухаанай байгуулгануудай агентлигай (ХЭУБА) эрхэ мэдэлэй хүреэндэ оробо. Оросой Эрдэм Ухаанай Академи холбооной гүрэнэй бюджедэй эмхи зургаанай эрхэ зүйн статустай байна. 




#Article 581: Ашока (218 words)


Ашока (,  304—232 он) манай эринэй үмэнэ 273—232 оной хоорондо Энэдхэгэй ехэнхи газар нютагые захиржа байһан Маурья Уласай эзэн хаан. Тэрэ Энэдхэгэй түүхэдэ эгээн агуу эзэн хаан, байлдан дагуулагшын нэрээр мүнхэрэн үлэһэн болон тэрэнэй эзэнтэ гүрэн баруун зүгтэ мүнөө үeын Пакистан, Афганистан, зүүн зүгтэ Энэндхэгэй Ассам можо, Бангладеш, урда зүгтэ Тамил хүрэтэр үргэн уудам нютагые захиржа байба. Түүхэнээ тэрэнэй нэрые мүнхэлэн үлдээхэ болоһон гол үйлэнүүд байлдан дагуулагша буса харин Буддын шажаниие дэлгэрүүлэгшэ байһан ябадал бэлэй. Калинга уласые байлдан дахуулһанайнгаа дараа ( 263 гү, али  265 он) тэрэ бэдэй (индуизм) шажаниие хаяжа Буддын шажанда оробо. Энэһээ хойшо тэрэ, Бурхан Багшын олон дурасхалнуудые барижа байгуулха ажалые хэһэн болон тэрэнэй байгуулһан ниислэл «Арсалан хотын» тууриһаа олдоһон баганын орой дээрэ байрлаха дүрбэн арсалангай баримал мүнөөнэй Энэдхэг Уласай түрын һүлдэ болобо.

Буддын шажанда орохоһоон үмэнэ тэрэ эзэлэн түрэмгылэгшэ даралгылагша байһан бол Буддын шажанда ороһоноор хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ түрүүшын удаа һайн һанаанай аян, буянай үйлэнүүдтэ хандиб үргэхэ, зохёон байгуулха ажалые һанаашалһан хүн гэжэ тэмдэглэхэ габьяае байгуулаа һэн. Ашока Буддын шажанай ашима гү, али дуугай байха, хайрлаха, үнэншэ байха, нигүүлэһэнгүй байха, сагаан хоолтон байха гэһэн 5 үндэһэн заршамай гол агуулгые тодорхойлогшо бэшэгүй баримталагша.
Хожуу Харрапа (МЭӨ 1800) үээс уламжалагдан ерэһэн Дхармачакра гү, бидэнэй нэрлэжэ заншаһанаар Номой хүрдэ Буддын шажанай эгээн эртын бэлэгдэл болон Ашока хаанай ашаар оршон үеын Буддын шажанай гол бэлэг тэмдэг болоо һэн.




#Article 582: I Константин (270 words)


I Константин, Ехэ Константин, Флавий Валерий (, 285 оршом, Наиссус,— 337, Анкирон), 306—337 оной хоорондо Римэй эзэнтэ гүрэнэй эзэн хаан. Констанций Хлорой хүбүүн. Абые наһа бараһанай дараа тэрэниие британиин легионой августаар үргэмжэлһэн (306 он), Галлида хааншалаа. 311 ондо (Галерий цезариин үхэлэй һүүлдэ) дүрбэн августнарай (Лициний, Максенций, Максимиан Дайя ба Константин) хоорондо эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэл эхилээ һэн. Константин Римдэ Мульвийн хүүргын байлдаанда Максенцийе илагдаба; 313 ондо Максимиан Дайя үхэһэн; 313 ондо Медиоланда хэһэн Лициний ба Константин хоорондо сэрэгэй эбсэл тогтоомол бэшэ байгаа; 324 ондо Константин Лицинийе илагдаба. 325 ондо (Лицинийн саазалагдаһанай һүүлдэ) Константин нэгэ гараараа хааншалба. Улас түрын багажые түблэрүүлжэ, арадай массын эсэргүүсэлые даража, ниигэмэй журамые тогтоборижуулха тэгүүлбэ. Энэ сагта III зуунда һөөргэ хүсэнэй (энэ тоодо христосой шажан) дурадхагдаһан ниигэмэй программа гажуудаһан хэлбэреэр ашаглаба. Эзэн хаанай засаг бүгэдын тэгшэ байдалай, эрхэ сүлөөгэй, шударга ёһоной хамгаалагшаар тунхаглагдаашье һаа, үнэндөө Константин өөрынгөө хууляар богоолшолгын журамые хамгаалаад, ангиие амидарха оршонтой ба ажал мэргэжэлтэй холбоогдоһон. Ниислэл хотые Константинополь руу нүүһэншье һаа (330 ондо), тэрэ хото ба энэнэй байгуулганууд хуушан Рим ниислэлые дахаба. Харин Константин христосой шажанай церковиие дэмжэжэ церковьтэ хэдэн дабуу эрхые олгоһоншье, бөө мүргэлые (энэ тоодо Флавий обогой шүтэлгэ) хамгаалаа. Константинай засагай газар хэдэн амжалтада хүрэхэ шадаба: хотын байдал һайжаруулаа, мүнгэн зоос тогтоборижуулаа, варварнуудай добтолго урдаһаань сохёо (332 ондо готуудые илалта). Церковиин уламжалалай ёһон Константиниие апостолтой тэгшэ гэжэ тэрэнэй үедэ Рим христианствые мүрдэлгэ зогсожо сахюусалгые эхилээ гэдэгые уяжа байнашье һаа, Константинай үмэнэхид (Галерий, Максенций, Лициний) энэ замда хүртэбэ. Зүбхэн үхэлэйнгээ урда Константин арийн шажанай ёһоор хэрээснэг болобо. Бөө мүргэлтэн байхадаа, Константин эдэбхитэйгээр христосой шажанай церковиин хэрэгтэ оросолдоо, теологиин үгэ буляалдааниие хүтэлбэрилээ, 325 оной Никеягэй хуралтайе түрүүлжэ христосой шажанай церковиин талада донатистуудта эсэргүү элидхэбэ.




#Article 583: Овидий (124 words)


Публий Овидий Назон (,  43 —  18 он тухай), Эртын Римэй ирагуу найрагша. Индивидуалис, гол таладаа эротик ирагуу найрагаа хүгжөөгээд, Овидий өөрынгөө эртын «Дуранай эрдэм» () ба «Дуранда эсэргүү арга» () гэһэн шүлэгүүдтэ дуран харилсаа тухай һургаалые үгэжэ, Римэй ажамидаралай сценкэ хэрэглэнэ. Эллинис «эрдэмтэй» шүлэг мэтэ ехэ бүтээлдэ дабалга «Метаморфоз» () шүлэгэй бүтээлгэдэ тэмдэглэгдэнэ. Энэ шүлэг үльгэр маягаар бэшэгдэжэ, 250 оршом хүнүүдэй амитан, ургамал, одон, шулуун болохо тухай туужа домогтой байна. Амидаралай һүүлшын үедэ «Гашуудалтай элегинүүд» () ба «Понтһоо эльгээһэн бэшэг» () бэшэбэ.  8 ондо Августын Томисто (мүнөөгэй Румыниин Констанца боомто) сүлэгдэһэн, тэндэшье наһа бараа. Сүлэлгэдэ Овидий лата ирагуу найрагай шэнэ жанр — дуратай холбоогүй субъектив элеги бүтэбэ. Александр Пушкин Овидийе ехээр сэгнэһэн, «В стране, где Юлией венчанный», «Овидийдэ», «Цыганууд» гэһэн шүлэгүүдтэ һонирхол элид болобо.




#Article 584: Японой Буддын шажан (310 words)


Япондо Буддын шажан хүн зоной диилэнхи хубиин шажан юм. 552 онһоо эхилжэ Буддын шажан Япон Уласта нэбтэрбэ. Бурханай шажан олон зуунай турша Японой соёл уралиг, хүгжэлдэнь ехэ нүлөөе үзүүлһэн юм. Япон хэлээр «Бурханай шажан» гэдэг үгые bukkyō () гэдэг болон задалжа үзэбэл butsu  («будда») + kyō  («һургуули») гэһэн удхатай юм байна.

Япондо 90 сая хүн Бурханай шажантай болон энэнь ниитэ хүн зоной 70 % юм. Одоо үеын Япондо байдаг эгээн алдар нэрэтэй һургуулинууд бол Сэбэр газарай Буддын шажан (, дзёдо-сю), Нитирэн (), Сингон () болон Дзэн () юм.

Мүнөөгэй Япондо арбан гурбан шажанууд болон табин зургаан һургуулинууд илгарна, энэ жагсаалта гүрэнэй дасан хиидэй дараалалай үрэ дүндэ XIX зуунда (Мэйдзи үедэ) хэһэн байна.

Эдэ арбан гурбан шажанууд бол:

Буддын шажан Япон уласта Хитад ба Солонгос уласаар дамжан, Солонгосой нүхэрсэг Пэкче уласай хаан VI зуунда бэлэг хэлбэреэр нэбтэрһэн юм. Хэдыгээр Японой ноёд изгууртад Бурханай шажаниие таатай хүлеэжэ абажа түрын шажан болгоһон болобошье һаа, тэдэнэй нарин ээдэрээтэй ёһо заншалһаа болож хара арадай дунда тарахаагүй байһан юм.

Японой үндэһэнэй шажан болохо синтотой хэдэхэн удаа тэмсэлдэжэ байһан болобошье һаа, эдэ хоёр шажан һүүлдээ хамтаран оршожо бэе бэеынгээ адли тэгшэ нүхэхэ болмжотой болоһон ха юм.
Ниислэл Нарада байрладаг Бурханай шажанай эгээн агуу дасан хиид болох Нарын Тодайдзиин үедэ гүрэнэй түрын бодолгодо хүсэтэй нүлөө үзүүлхэ хэмжээдэ хүрэһэн болон засагай газарынь ниислэлээ 784 ондо Нагаокада, 794 онд Киото руу нүүлгэхэ болоһон шалтгаануудай нэгэниинь болоһон юм. Гэбэшье, улас түрын нэрэ хүндэдэ дуратай болон дайнша хиидүүд тухай асуудал бол олон жэлэй турша Японой түүхэдэ засагай газарнуудайнхи гол асуудал болоһоор ерэһэн.

Хэйан эртэ үедэ, Хитадһаа Бурханай шажанай хоёр шэнэ урасхал болохо: Тендай () урасхал 805 ондо Сайтё лама (, Сайтё: 767—822) гэдэг хүн, Сингон урасхалые Кукай лама (, Ку:кай 774—835) гэдэг хүнүүд тус тус дэлгэрүүлээ һэн. Тендай урасхалһаа һүүлдэ олон урасхалнууд һалбарилан гараһан. Тэдэгээрэй доторһоо эгээн шухалануудыень дооро дурдаа.

Хоккэ () гү, али Нитирэн урасхалые 1253 ондо Нитирэн лама (1222—1282) үүсхэһэн юм.




#Article 585: Һанс Кристиан Андерсен (245 words)


Һанс Кристиан Андерсен (; 2.4.1805, Оденсе, ‒ 4.8.1875, Копенһаген), Даниин зохёолшо. Сабхишанай хүбүүн. Бага наһанһаан зүжэг бэшэбэ. 1819 ондо Копенһагенда тэрэнэй удха зохёолой туршалганууд театрын хүтэлбэриин анхаралые татаба. 1826‒27 оной хэдэн шүлэгүүдынь хэблэгдэжэ гараба. Андерсен оюутан болоод, «Һольмен-һубагһаа Амагер аралай зүүн хушуу болотор ябагаар аялха» (1829) гэһэн номые бэшэбэ. «Һүүдэрэй зурагууд» (1831) болон «Агнета Луусад хоёр» (1834) нэрэтэй номдонь Андерсенэй ерээдүйн онтохонуудай үрэнүүд элирүүлэгдэнэ. «Импровизатор» (1835) ба «Зүбхэн скрипкашан» (1837) гэһэн романуудтань Андерсен романтизмда жиирэйхи зүүдэлэгшэ шүлэгшэ болон бүдүүлиг шэрүүн зантай ниигэм хоорондын мүргэлдөөн элирхылнэ. 1835‒1837 оной хоорондо Андерсен «Үхибүүдтэ зорюулhан онтохонуудай» гурбан суглуулгые хэблэжэ гаргаба, энэнь дотор «Горох дээрэ принцесса» (Prinsessen paa Ærten), «Луусад охин» (Den lille havfrue), «Хаанай шэнэ хубсаһан» (Kejserens nye Klæder) гэхэ мэтэ. Андерсеней эгээн һайн онтохонуудай тоодо «Эрэлхэг туулган сэрэг» (Den standhaftige tinsoldat, 1838), «Алтан гургалдай» (Nattergalen, 1843), «Нугаһанай муухай дэгдээхэй» (Den grimme ælling, 1843), «Саһан хатан» (Snedronningen, 1844), «Зуруултай басаган» (Den lille Pige med Svovlstikkerne, 1845), «Һүүдэр» (Skyggen, 1847), «Эжы» (Historien om en moder, 1848). Андерсен бага туужын дархан байгаа. Тэрэнэй «Мулат» (1840) гэһэн зүжэг хүнэй расын тэгшэ бэшэ байдалда эсэргүү зорюулагдана. «Шүлэгшын базаар» (1842) аялгын тоймой ном бол ‒ «Минии ами наһанай онтохон» (1846) өөрын намтарай түрүүшын хэлбэри юм. «Хоёр баронессанар» (1‒3 боти, 1849) романда Андерсен өөрынгөө гүрэнэй феодалтай үнгэрһэн сагые шүүмжэлнэ. Дэлхэйн удха зохёолой түүхэдэ Андерсен романтизм ба реализм, хошон ба зүгнэл, ирони ба сатира хамтадхадаг абьяастай онтохоншоноор баталаа һэн. 1918—1986 оной хоорондо СССР-дэ эгээн ехээр хэблэгдэһэн хари зохёолшо байгаа: 515 хэблэлэй ниитэ эрьелтэ 97,119 сая ном.




#Article 586: Мацуо Басё (462 words)


Мацуо Басё (, нюуса нэрэнь; ондоо нюуса нэрэнь ‒ , Мунэфуса; үшөө ондоо нюуса нэрэнь ‒ , Дзинситиро; жэнхэни нэрэ ‒ , Кинсаку) (1644, Уэно, Ига можо, ‒ 12.10.1694, Осака), Японой ирагуу найрагша, шүлэгэй онолшо. Самурайн бүлэдэ түрэбэ. 1664 онһоо Киотодо ирагуу найрагые һураба. 1672 онһоо Эдо (мүнөөгэй Токио) хотодо гүрэнэй алба хаагаашье һаа, түшэмэлэй амидаралда урмаа хухарба. Хожомынь ирагуу найрагай багша болобо. Хошоной рэнгагай шүлэгшээр алдартай болобо. Мацуо ‒ хокку жанрын болон эстетикын үндэһэлэгшэ юм. 1680-аад ондо Мацуо Дзэн шажанай гүн ухааниие дахажа өөрынгөө зохёолгын һуурида «гэгээрэлэй» заршам табяа һэн. Мацуогой болон шабинарайнь бэшэгдэһэн долоон суглуулбарида тэрэнэй ирагуу найрагай үб харуулагдана: «Үбэлэй үдэрнүүд» (, 1684), «Хабарай үдэрнүүд» (, 1686), «Хооһон тала» (, 1689), «Хисаго» (, 1690), «Бишэнэй суба» (, 1-дэхи боти, 1691, 2-дохи боти, 1698), «Нүүрһэнэй мэшээг» (, 1694), үргэлжэлһэн удха зохёол ба шүлэгөөр бэшэһэн уянгын дэбтэрнүүд (эдэ дунда эгээн алдартай — «Хойто зүгэй харгы», ), номуудай ба шүлэгүүдэй оршолнууд, уралиг ба ирагуу найрагай зохёолго тухай һанааниие агуулдаг бэшэгүүд гэхэ мэтээр алдартай болобо. Мацуогой ирагуу найраг ба гоо зүй Японой дунда зуунай ба шэнэ сагай удха зохёолдо ехэхэн нүлөө үзэбэ.

Мацуо Ига можын Уэно гэһэн бишыхан хотодо дунда зэргын амидаралтай Мацуо Ёдзаэмона самурайн () гэр бүлэдэ түрөө. Тэдэнэйхи засагай зүгһөө ямаршье тэдхэлгэ абадаггүй байһан ушар эсэгэнь самурайн хубида эрилтэ гарабал, сэрэгэй алба хаажа, амидаралай ахыгаа залгуулхын тулада бэшэгэй багша хэдэг байгаа.

Басё бүри багаһаан шүлэг зохёол бэшэхэ һонирхолдо хүтэлэгдэн хайку маягаар шүлэг туурбижа ехэхэн хүдэлмэрилһэнэй үрэ дүндэ тон нэрэдэ гаража, уламаар 1672 ондо уран бүтээл туурбиха эгээн боломжотой гэжэ тоосогдодог байһан Эдо хотодо ерэжэ, һуурижан өөрын һургуулиие үүсхэжэ, тэрэ үеын Японой нэрэ нүлөө бүхы зохёолшодтой холбоо тогтоожо ажаллаһаниинь ерээдүйн ехэ найрагша болохо замай эхилэл боллоһон юм. Энэ үедээ олон шабитай боложо, Японой хайкугай түрэлэй тэригүүн зэргын найрагша гэжэ үнэлэгдэхэ болотороо үдэһэн юм.

Харамтай тэрэ туйлай ядуу амьдаржа, бэшэһэн зохёолоо зараха гү, али шабинарайнгаа үгэһэн мүнгөөр хоног үнгэрүүлжэ байһан ушар ами зуухын эрхээр 1680 ондо Эдоһоо хүн үсөөтэй, Фукагавада ерэжэ һуурижаба. 1681 ондо тэрэнэй нэгэ шаби Рика тэдэнэй байшангай дэргэдэ гадил ( басё гэдэг) модо һуулгаһаниинь үрэ жэмэсээ ехэ үгэжэ, нүхэдынь тэдэнэй байшан «гадилай байшан» (, Басё-Ан) гэжэ нэрлэһэнээр ирагуу найрагша өөртөө Басё гэдэг уран зохёолой нэрэ абаһан түүхэтэй. Энэ үеһөө Басё Дзэн буддизмые шудалжа эхилһэниинь тэрэнэй хожомой уран бүтээлдэ үлэмжэ ехэ нүлөөлһэн юм.

Басё аялалда ябахадаа олон гайхамшагтай хайку туурбижа, үдэрэй тэмдэглэл хүтэлһэниинь тэрэнэй амидаралай намтар болоод зогсоогүй, сэдьхэлгэ, үзэл бодол, үйлэ хэрэгэйнхинь элирэл болоһоноороо хойшо үеынхинэй дунда ехэхэн үнэ сэнэтэй юм. Энэ үеынхинь бүтээл дотор тэрэнэй шэлэдэг хайкунууд бии.

гэхэ юм гү, али

гэжэ мүнөөдэр хүрэтэр «эбдэгдээгүй» хайку түрэлэй түгэс түгэлдэрэй бэлгэдэл болоһон бүтээлнүүдээ туурбиһан юм.

Юрэнь хайку байгаалиин гоо һайханиие зураглаха, тэрэниие сэдьхэлтэйгээ холбожо мэдэрхэ ирагуу найраг юм. Харин Мацуо Басё хайкуда гүн ухааниие оруулжа ерэһэнээрээ сэрэл мэдрэмжын зохисол элирһэн жэнхэни хайку ирагуу найрагые үлэмжэ удхаарынь хүгжүүлһэн габьяатай ажа һэн.




#Article 587: Киото (158 words)


Киото (, Кёото), Японой Хонсю аралай түб хэһэгтэ оршодог хото, гүрэнэй шухала эдэй засагай, түүхын ба соёлой түб мүн. Һубагаар холбоотой Бива нуурһаа 10 км зайда, Ямасира һаба газарта байрлана. Киото можын засаг захиргаанай түб. 1 469 мянган оршом хүн зонтой (2014). Тээбэриин узуулбари. 792‒794 оной хоорондо байгууланхай болон 794‒1192 ондо Хэйан-кё () нэрэтэй байгаа. Киото 794 онһоо 1868 он хүрэтэр Японой эзэн хаанай ниислэл хото байһан болон одоо Осака-Кобе-Киото метрополи бүһын шухала хэһэг юм.

Лакаар будаһан ба хүрэлэй бүтэгдэхүүнэй, шаазанай, байгаалиин торгоной, хадхамалай ба шүтэлгын бүтээлнүүдэй хуушан уламжалалта дархалалгын үйлэдбэриин түб. Ажаүйлэдбэриин гол һалбаринууд: сахилгаанай ба хүдөө ажахын машина бүтээлгэ, үнгэтэ түмэрлиг, бүдэй, оёмолой, химиин, шэл-шаазанай ба хүнэһэнэй үйлэдбэринүүд.

Киото Японой соёл уралиг, болбосорол, технологиин түбүүдэй нэгэн болон Японой хоёрдохи хуушан ехэ һургуули болохо Киотогой ехэ һургуули оршоно. Киотогой зарим барилга байгууламжанууд ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн үбын жагсаалтада ороһон байна. Үндэһэтэнэй музей, Оршон үеын уран һайханай галерей, бүдэй музей, «Нисидзин» музей. Ургамалай баян суглуулбаритай ботаникын сэсэрлиг. Уласхоорондын туризмын түб.




#Article 588: Дзэн (173 words)


Дзэн (,  чань,    — «даяан, бисалгал»), Буддын шажанай нэгэ урасхал. Хитадта V—VI зуунда бии боложо, Солонгосто, XII—XIII зуунда Япондо дэлгэрһэн байна болон хүхын шажан гэжэ мүн нэрлэдэг. Дзэн гэдэгынь чань гү, али «дхьяна» гэһэн үгэһөө гаралтай. Дзэн буддизмын багшанар шабинартаа ехэбшэлэн аман хэлбэреэр болохо коануудаар һургаалаа дамжуулдаг. Энэдхэгэй номлогшо Бодхидхарма (VI зуун) үндэһэлэгшээр гэжэ үзэжэ байна. Үнэн мэдэлгэ дамжуулха арга хэрэгсэл болгон текстдэ шүүмжэлэлтэй ушар Дзэн буддизмын багшанар шабинартаа ехэбшэлэн аман хэлбэреэр болохо яряа (, вэнь-да, мондо) гү, али асуудал (, гун-ань, коан) һургаалаа дамжуулдаг. «Гэнтын гэгээрэл» (, сатори, , у) гэһэн заршамда этигэнэ. XX зуунай дундаһаа баруун сэхээтэн дунда алдар олобо. Японой Буддын шажанай шухала урасхал мүн ().

Хитадта Дзэнэй түрүүшын Бодхидхармые тоосодогшье һаа, зургадугаар патриарх Хуэй-нэн (638—713) болон Шэнь-сю (605—706) шухала үүргые гүйсэдхэбэ. Хитадта Дзэнэй сэсэглэлгын үе IX зуун болотор үргэлжэлбэ; Япондо Дзэн XII-XIII зуунда хүрэжэ мүнөө болотор соёл ба үзэл сурталда шухала нүлөө үзэлжэ байна. Зохёолгын үйлэ шажанай үйлээр харуулдаг Дзэн Хитад уран зураг, уран бэшэг ба ирагуу найрагта, Муромати үеһөө (XIV-XVI зуун) хойшо баһал Япон соёлдо ехэ нүлөө үзэлбэ.




#Article 589: Солонгос (360 words)


Солонгос (урда хойто ), гэжэ Ази түбиин Солонгос хахад аралда зүүн захада оршоһоор ерэһэн түрэ, улас, орон, тэрэ дээрэ хэлэ соёл, зан заншалаар илгаран бүрилдэһэн арад түмэнэй юрэнхы нэрэ юм.

Солонгос хахад аралда хүнэй үлдээһэн эртын шудалалай олдобори хуушан шулуун зэбсэгэй үе эхитэй. Анханай солонгос улас болохо ГүЧосониие Таньгүн гэгэшье  2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг. ГүЧосон Хойто Солонгос орон, хаяа залгаа Манжуурта гү, али Шара тэнгисэй эрье нютагта оршон байба. ГүЧосон Хитадай Хань уластай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ Буё улас, Үгжо, Тун-Е, Самхан зэргэ обог аймагай холбоодо оршон байжа байгаад гурбан уласай үетэй золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда Байкжэ, Шилла, хойтодо болон үмэнэ Манжуурта Гүгүрё гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо Тан уластай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ нэгэдэһэн Шилла улас болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ
ирагуу найраг, дүрсэлхэ уралиг, Буддын соёл дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла (Солонгос) — Тан (Хитад) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан Күрё уласаар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан Бархай улас 926 ондо Хитанда мүхөөгдэбэ.

Күрёгой Тайжү ван 936 ондо Солонгос үндэһэтэнэй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо Күрё уласые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын Чикчи гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа. 13-р зуунда Күрё Ехэ Монгол Уласай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. Юань улас мүхэхын алдада Күрёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо И Сон Ге (Чосон уласые үндэһэлэгшэ Тайжү ван) жанжин (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн Чосон уласые үндэһэлбэ.

 Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл Кэгёнһоо Хансондо (мүнөө Сеул) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. Сэжүн ван солонгос үзэгээ зохёожо, улас даяар Күнзын шажан һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо Японой Тоёотоми Хидёши Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй И Сүн-шин адмиралай «яһата мэлхэй онгосо», Мин уласай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан Манжатай хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. Чин уласай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд Баруунай шахалтаар нээгдэһэн.




#Article 590: Джордж Гордон Байрон (372 words)


Джордж Гордон Байрон (, 22.1.1788, Лондон, ‒ 19.4.1824, Миссолунги, Османай Греци), Англиин романтик ирагуу найрагша; лордын танхимай гэшүүн. Ниитэ баруунай уран зохёолдо романтизмын гол түлөөлэгшэдэй нэгэн юм.

Джордж Гордон Байрон Лондон хотодо, үе дамжаһан болобошье тухайн үедээ хооһорһон тайжын гэр бүлэдэ түрэбэ. Тэрэ арбан гурбан наһатайдаа Һэрроу хотын изагууртанай хүүгэдые һургадаг тусхай һургуулида орожо, грек, лата хэлэн, эртын грек-ромын уран зохёол шудалаад, дараань Кембриджын ехэ һургуулида орожо, 1809 ондо дүүргэбэ. Уламаар Португал, Испани, Итали, Греци, Швейцари зэргэ Европын олон ороноор хоёр жэл турша аялаад 1811 ондо нютагтаа эрьежэ ерэхэдэнь Англида луддитуудай хүдэлөөн бодожо байба. Байрон наһа гүйсэжэ, өөртэнь үе дамжан уламжалагдаһан лордын хэргэмые үбэлэн абаһан тула парламентда һууха эрхэтэй боложо, һуури машинаа эбдэһэн ажалшадые залхаан сээрлүүлхэ түсэлые хэлэлсэхэдээ луддитуудые элитэ хамгаалһанаар тэрэнэй амидарал хардалга һэжэглэл, мүрдэлгэ хабшалгада үритэхэ, нүгөө талаһаа һамган Анна Изабелла, охинииень абаад тэрэниие орхин түрхэмдөө бусаһан ушар, 1816 ондо Грецидэ ошоод тэрэ үедэ Түрэгэй эрхэшээлдэ байһан Грек арад түмэнэй эрхэ сүлөөгэй түлөө зэбсэгтэ тэмсэлдэ бэеэр оролсожо ябаад жэлэй һүүлдэ наһа бараа.

Байрон ехэ һургуулида һуража байхадаа сүлөөтэ үзэл һанаа бүхы шүлэг зохёол бэшэжэ, эхилээд изагууртан дээдын ашаг хонжоо хайгша һубадаг сэдьхэл, хооһон ёһорхог зан шанар, хуушаниие үхширтэл баримталһан билдууша зан шүүмжэлэн элишэлһэн «Забтай сагтаа» (1807) гэһэн түрүүшын шүлэгэй түүбэрээ гаргаһанаар ехээр дээдын зүрхэндэ «шара уһа хуруулжа», хара арадай дуу хоолой болоһон юм. Тэрэ Европодохи аялһан аялалайнгаа тухай «Чайлд Һарольдын мүргэлэй аян» гэһэн уянга туули найраглал бэшэһэниинь тэрэниие алдаршуулһан юм. Найраглалайнгаа эхинэй хоёр дуулалые Европын оронуудаар түрүүшын удаа аялжа ерэһэнэйнгээ дараа 1812 ондо, гурбадугаар дуулалые Швейцарида байхадаа 1816 ондо, эсэсэй дуулалые Италида һуужа байхадаа бэшэбэ. Зохёолдо гол түлэб Европо улас ороной амидарал дүрсэлэгдэхэ болобошье һалангида дүрбэн дуулалые романтик сэдьхэлтэй эрэ Чайлд Һарольдын дүрэ холбожо үгэдэг.

Байрон уг найраглалаараа газар бүридэ арад түмэн шаналан зобожо байгаае уранаар дүрсэлһэн байдаг. Мүн Дурнадахи найраглалнууд гэжэ бүхэлидөө нэрлэгдэхэ болоһон тухайн үеын ниигэмэй оршон тогтонихо ёһые буруушааһан «Гяур», «Абидосой бэри», «Далайн дээрэмшэн», «Коринфые бүһэлэлгэ», «Лара» зэргэ бүлэг найраглал (1813—1815) бэшэһэниинь уншагшадай дунда нэрэдэ гараа. Иимэ Байроной уран бүтээлынь баруундахи XIX зуунай үеһөө ехээр дэлгэрһэн романтизм шэглэлэй хүгжэлдэ тон ехэ нүлөөлһэн юм. Баруунай уран зохёолдо байронизм гэжэ тусхай урасхал хүрэтэр гаража байгаа. Европын олон алдартай зохёолшод, тухайлбал, Генрих Гейне, Адам Мицкевич, Виктор Гюго, Пушкин, Лермонтов уран бүтээлэйнгөө тодорхой үедэ тэрэниие «багша» гээд үзэжэ дахан дуурайжа байба.




#Total Article count: 589
#Total Word count: 199708