#Article 1: Mali (997 words)


Mali, madɔnnen Mali ka Fasojamana (Franse: République du Mali) ye dugudasɔgɔlen manto ye Tlebi Afrika. Mali ye jamana ba woloflanan ye Afrika kɔnɔ, a bɛ danbɔ ni Aljeri ye saheli fɛ, Nijer kɔrɔn fɛ, Burkina Faso ani Cote d'Ivoire worodugu fɛ, Gine worodugu-tlebi, ani Senegal ni Moritani tlebi fɛ. Mali kuluw bɛɛ lajamjan ye Hɔnbori Tondo min janya bɛ se bamɛtrɛ/kilomɛtrɛ(1155bm). K'a to France ka mara kɔnɔ, a tun bɛ wele Franse Sudan a tɔgɔ narakɛ Mali, yɛrɛta kɔ kabɔ tubabu bolo (san 1960). Mali faaba ye Bamakɔ. Maliden caya jatelen mɔgɔ (18.690.000 ) kase Juyekalo san 2017. (Tayɔrɔ CIA The World Factbook Mali).

Lakafolen mara shegin na, Mali ka saheli dan taalen Sahara cɛma, tumamin jamanaden fanba sigilen dugu woroduguyafan, ba fla cɛla, Joliba ani ramata jakite. Jamana sɔrɔko jɔlan koloma ye sɛnɛ, beganmara ani mɔni. Mali dugujukɔrɔ nafolo ye sanu, uranium, kɔgɔ o na ɲwannaw. Mali jatelen mantow lafanta dɔ ye dunia kɔnɔ·

Mali kɔnɔ duguw ba

Mali ka nafa yoro sira ba don nɛ dɔ ni a ko tɛmɛnenw dɛw. Ni o yɛ masabowda 

Tubabu ka nani san 1880 Mali dona u ka maara kɔnɔ ni u ba fɔ am ko(colonie française) ni u ba hɛlɛ o kuma la Soudan français. Avril kalo kilɛ mani la San 1959 sɛnɛgal ni Soudan français bɛ na jɛ ka fanga dɔ sigi nu bi no tɔgɔda ko Fédération du Mali ni o bɛ kɛ sababu yɛ ka hɛrɛta di senegal ma juin kalo mugan la san 1960. Kalo fila o kofɛ senegal bɛ bɔra Fédération du Mali.Septrembre kalo mugan mni fila san 1960 Mali ye a ka yɛrɛta soro ni neimɔgɔ modibo keita ye.ni janfa(coup d'État)ni o kɛ baga bɛ a yɛrɛ ca kɛlɛkeden ye,ni olu ka niɛmɔgɔ tɔgɔ generales moussa traoré,ni o be na naw ka fangan *jakuya ye (dictature).Gɛnɛralɛ amadou toumni toure bɛ na moussa na ka fanga mɔgɔ minɛ, ka san kɛlɛ fanga la ka sɔrɔ ka fanga kɛ bɛjɛfanga niogadan mi nana bɔ o la o fanganiɛgɔda san 1992 fama mi nana bɔ o la tɔgɔ 'Alpha Oumar Konaré.
Alpha Oumar Konaré nana san 1992 ka san duru kɛ o kɔfɛ ka san duru wɛrɛ kɛ ka sɔrɔ ka bila san 2002 o kɔfɛ Gɛnɛralɛ amadou toumni toure nana fanga kura kɛ san 2002 ka ta bila san 2007 ni mandat cura daminɛ san 2007 en bɛo mandant dɛ cɔnɔ a li bi

Mali jamana boɲa ye 1.231.238 Bm2 (bamɛtri kɛnɛ) a ka bon nin a lamunu jamanaw ye n'a bɔra Nijer ani Aljeri la.
Mali sigilen Tlebi Afrika cɛma.Wa baw fila dɛ bɛ a tigɛ senegal baw a ni niger baw.olu bɛ bu suw ta guinee futa dialon kɔnɔ
Mali dugu mu mabɔ lɛ do bamakɔ la fadɔ fɛ mɔgɔ bikɔnɔtɔ(90)yé kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ,Wa i bɛ sɛ ka dū duru yɛ kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ sahara kènèka.Dafara bɛ Mali ni dugu mu tè yɛ Mauritanie, l'Algérie, ni Niger, ni Burkina Faso la Côte d'Ivoire,ni la Guinée a ni Sénégal.
Ni Bamakɔ bɔrayɛ Mali dugu baw tɔ ye Kayes, Segu, Mɔti, Sikaso, Kulikoro, Kidal, Gao, Tumutu.

Mali kila lɛ dɔ̀ ni faaba cɛki dɛyɛ a ni Bamokɔ.Ni u tɔgɔ yɛ faaba sa ba bɛ kɛnɛka Gao, Kidal, Tombouctou o lu yɛ Mali sigi yɔrɔma saba dɛ yɛ, Mali woroduguyanfan kila nɛ dɔ Kayes, Koulikoro, Mopti, Ségou ni Sikasso tɛ̀ a ni Bamakɔ.
Décentralisation yɛ fin nafama ba dɛ yɛ,barsa a niɛci nɛ bɛ ka faso baara fanba bɛ kɛ dugu dɛn kɛrɛfɛ.
Mali kɔnɔ commune kɛmɛ wolofila (703 commune) ni saba dɛ bɛ ni o fanba bɛ kɛra san 1996 là 

Mali yɛ dugu mi bɛ tanɛ sira kan,ni 65% yɛ bɛ yɛ kungokolon ye. A diago fanba bɛ kɛ badayanfa fɛ niger ba kan.
Ni yɛ mali kila a 10%ye bagangena yɛ 90% yɛ sɛnɛkɛla ni momikɛla.Wa a ka dugu dɛn kila fanba bɛ tuga fɛ wa nafa ba dɛ bɛ Mali kɔnɔ.Mali dugu siri lɛ ba dɛ dɔ kɔfɛ dɛmɛ là, wa a fanga ka fɛgɛ kojugu dunia kɔnɔ fɛrɛ ba là(a bɛ cɔti mi fɛrɛ wari fanga ka dɔkɔ nga Mali bɛ o dɛ exportɛ ka tɛmɛ a ka sɛnɛkɛ fin bɛ kan).San 1997 gouvernement yɛ diɛkulu dɔ sigi sɛ kan ko FMI ka mɔgɔ mi nu ka bara bɛ nɛ do dɛmɛ là. Nga Mali gouvernement da lɛ dɔ a la ko mali bɛ na kɛ sanu fɛrɛ la ba dɛ yɛ farafina kɔnɔ, an bɛ yɔrɔ mi na bi a yɛ farafina kɔnɔ dugu filana dɛ yɛ mi ka sanu fɛrɛ bɔ ni ka fɛrɛ li ka tia, A bɛ sanu coton a ni bakan fɛrɛ dɛ ka tia kɔ kan.a fin yɛlɛma bali fɛrɛ ta dugu kɔnɔla la tɛ tɛmɛ 380 dollars san 2005 là (World Development Indicators (WDI) database diatɛ bɔ lɛ fɛ ).
Mali bɛ an ka farafina banque ba diɛkulu ba y kɔnɔ ni u ba fɔ a ma ko Union économique et monétaire ouest-africaine (UEMOA). 
Americain ka diɛkulu dɔ nu bafɔ a ma ko CIA World Factbook yɛ a yira ko dugu ka taniɛ fanba bɛ kan ka niɛnini dugu misinnu, ko sɛkɛla munu ka bara niɛcinɛ nɛ do coton ma kɔ coton da digina san 2005. Si san an ka sɛkɛla u bɛ sɛnɛkɛ nafa dɔkɔyara. La fɛrɛ fin sonko dɔyara fo u ka juru nana tiaya fo dugu ko mi niecine do cory ko ma ni o tɔgɔ CMDT (Compagnie malienne du développement des textiles)ku bɛ cory kilo san mugan ni wɔrɔ(160)f-cfa dɔ ku bɛ o cory kɛlɛ fɛre mugan ni kɔnɔtɔ (190)f-cfa wa u ku bɛ ka u sɛnɛkɛla u dɛmɛ,Americain kun bɛ ka u cory sugu faga,wa Mali kun dɛsɛ lɛ dɔ ka yɛrɛbɔ a ku bɛ ka sira nimi a sɛ a si ma niɛsɔrɔ.Ka fara cory kan, Mali bɛ mangoro tone ba kɛmɛ fila (200 000 tonnes) dɛ sɛnɛ ni tone ba saba dɔrɔ dɛ bɛ fɛrɛ dugu kɔ kan (3 000 tonnes).A yɛ ni niɔgɔ ka dɔkɔ farafina dugu mu bɛ bagan fɛrɛ kɔ kan




#Article 2: Bamakɔ (1270 words)


Bamakɔ yɛ Mali faaba ye, a bɛ mali worodugu-yanfan fɛ 

San 2009 mɔgɔ 1 809 106 dɛ tun sigin len bɛ Mali faba kɔnɔ. An bɛ yoro mi nan farafina be kono Bamakɔ fanga wili tɔgɔ ka bɔ ni bɛɛ ta ye. wa dumia kɔnɔ a bɛ la wɔrɔ dugu la dɛ la singɛ munu la 

bamakɔ dɛ yɛ ka famgadɔda yɛ.wa nafa ka bɔ a lamini mara bɛ ma 

Bamako faaba kila nɛ dɔ ni ki woro dɛ yɛ. ni o niɛmogo tɔgɔ IBRAHIMA N’DIAYE ni ɔ ba fɔ ɔ ma maire
Kinw minu bɛ Bamakɔ kɔnɔ:

Faradiɛ ɲinini nana yira ka fɔ ko Bamakɔ dugu sigi ka bi ni lawalɛ.
bamakɔ tɔgɔ nana bɔ bamba sa dɛ ni maraka nana o da la a ki fɔlɔ nana kɛ niarela.Niare u ka ki a lɛ dɛ yɛ ki bew là kɔrɔbalɛ dɛ yɛ.
XIXe siècle banɛ,Bamakɔ ku dugu dɛw bɛ ta ma kɛmɛ saba là (600 habitants),kuma mi na février kalo kilɛ fɔlɔ san mille huit cent quatre vingt trois,Français nu u ka kɛlɛkɛdew dona Bamakɔ kɔnɔ.

San mille huit cent quatre vingt cinq ,a bɛ kɛ Haut Sénégal-Niger o lu ka faaba octobre kalo kilɛ tan ni saba san mille huit cent quatre vingt neuf (17 octobre 1899)a bɛ kila kana kɛ soudan français san mille neuf cent vingt. san mille neuf cent deux ni san mille neuf cent sept tiɛ Koulouba palais diɔra, o kuma la gouverneur dɛ ku bɛ o fɛ yɛrɛta nanɛ, an ka dimana miɛmɔgɔ nana yɛlema a kɔnɔ.
San mille neuf cent quatre, nɛgɛ sira nana bɔ Dakar-Niger tiɛ.San mille neuf cent cinq u nana point G dɔkɔtɔrɔso diɔ.

Décembre kalo kilɛ mugan san mille neuf cent dis huit Bamakɔ bɛ na niagami ni administrateur-maire.
Henri Terrasson de Fougères Soudan français na tɔgɔ yɛ Mali bi.
San millɛ neuf cent vingt neuf chretien ka cathédrale diɔra.Bolola bara kɛra ka yɔrɔ diɔra.San millɛ neuf cent quarantɛ sept Bamakɔ pont fɔlɔ diɔra niger baw kan.San mille neuf cent quarantɛ huit Bamakɔ misiri ba diɔra.

Novembre kalo kilɛ tan ni sɛki san millɛ neuf cent cinquantɛ cinq, Bamakɔ kɛra commune ka bara bɛ là maire bɛ na kɛ Modibo Keïta,o ka a sinɛfɔlɔ yɛ ka ta, san kɛlɛ o kɔfɛ Bamakɔ yɛ a ka yɛrɛta sɔrɔ,Bamokɔ nana kɛ Mali faaba.

Bamakɔ sigi lɛ bɛ Niger ba kan,ni u bo wolɛ Joliba (« le fleuve du sang »). Bamakɔ dugu lamini lɛw do ni kulu dɛ yɛ.a boɲa kilibiyanfan fɛ ni kɔronyanfan fɛ yɛ 34km2.An bew yɔrɔ mi Bamakɔ dugu dew tiaya boyana codiuku barsa san 1884 Bamakɔ u ku yɛ ma kɛmɛ duru (2500prs),san 1908[2] a tara ma kɛmɛ seki, san 1945 ma wabiwɔrɔ ni wolofila, san 1960 ma ba kɛmɛ dew ku bɛ Bamakɔ, yɛrɛta kuma la ducodo dɔ dɛ ku fara Bamakɔ ka u kan diɛtɛminɛ nana yira ka fɔ kɔ Bamakɔ dugu dɛw bɛ ma 1 690 471,nga o diama tiaya nana ni fin kuta badɛw dɛ yɛ (ni nɔgɔ bo, la sira ko bola,a ni ji ko fɛnɛ).
Bamakɔ ni Dakar ni Abidjan tiɛ kilo ba kɛlɛ (1 000)dɛ bɛ u tiɛ , an ni guinnee danfara tiɛ kilo kɛmɛ ni mugan, Bamakɔ yɛ farafina tilɛbiyanfan sikubɛyɔrɔ.

Bamakɔ dugu kila lɛ do ni sigida wɔrɔ dɛ yɛ,wa u kɛlɛ-kɛlɛ là bɛ na ka maire ni o lu tɔgɔ 

Bamakɔ dictrict dɔrɔn mara bɛ maire baw dɔ dɛ bolo ni conseillers ka niɔgɔfaraniɔga sɛ fɛ u diɛra ka sigi ni o tɔgɔ, Adama Sangaré Bamakɔ dictrict maire a sigira juillet kalo kɔnɔtɔ san deus mille sept, yɛ Moussa Badoulaye Traoré dɛ diɔyɔrɔta o fatu lɛ juin kalo kila wɔrɔna san deus mille sept.

Nɛgɛ sira mi bɛ bɔ bamkɔ ka tah Dakar a tɛmɛ sira yɛ Kati, Négala, Kita et Kayes.

Sira dɔ bɛw ka bɔ koulikɔrɔ ka Kati, Kolokani, Ségou, Sikasso.A ni pankuru yɔrɔ dɔ bɛ Bamako-Sénou kilo tan ni duru dɛ bɛ Bamakɔ ni dugu ba tiɛ,samuya mɔgɔ bɛ bɔ Koulikoro fo Mopti et Gao.
Wa tatogo famba bɛ kɛ baw walima siraba fɛ mini Bamakɔ tugu mali dugu baw tɔ u là.Wa taxi-brousse nafa ka bo o yɔrɔ nunu dɛ là.
Bamakɔ sigi lɛ bɛ baw bɛ niger ba dɛ kan (fleuve Niger).Pont fila dɛ bɛw Bamakɔ dugu tugu niɔgɔna ni o pont tɔgɔ pont dɛs Martyrs a ni pont roi Fahd d'Arabie séoudite.pony dɛs martyrs tɔgɔ da lɛw do mɔgɔ munu sara san millɛ neuf cɛnt quatrɛ vingt douz là. pont roi Fahd d'Arabie séoudite ka u roi dɔw dɛ law. Nga pont dɔ gilan labin sigilɛw do ni o bi na kɛ sotuba.
Sɛnɛ dan lɛ dɔ,ji là sɛnɛ dɔrɔ dɛ ma, jegeminɛ ni bagan mara taniɛ lɛ do kodiuku 

Bamakɔ kɔnɔna fan kila bɛ yɛ fin gila yɔrɔ a ni Mali ko niɛnɛbɔyɔrɔ dɛ yɛ 
Bamakɔ bara fanba bɛ niɛsilɛ bɛ bololabarakɛ a ni diago wa dugu barakɛyɔrɔ bɛ niɛmɔgɔso bɛ alew dɛ kɔnɔ
Cukan ko fɛnɛ niɛnɛbɔyɔrɔ lɛ do Énergie du Mali alani u baraji mi bɛ Sélingué, manantali, balɛmɛ, sotuba a ni centrale electric mi dar-salam.Ji kila li bamakɔ ni kati kɛlɛ do ni pompɛ dɛ yɛ niger baw kan.Kilɛ kɔnɔ là na metre cube 135 000 m³ bara nga o ka dɔkɔ barsa bamakɔ ka bɛ tɛ ji sɔrɔ. O là mɔgɔ mago bɛ ji 152 000 m³ kilɛma fɛ. Mɔgɔ munu bɛ kulu sanfɛ ji tigɛ ka tian o lu yɔrɔ kumabɛ, nga station de pompage dɔ kaga kɛ diɔ san 2009.
Bamakɔ dɔkɔtɔrɔso baw mi bɛ kati nu ba wɛlɛ point G diɔra san 1906 ni 1913 bonai yɛ hectare mugan ni duru yɛ. Sordaci u ka dɔkɔtɔrɔso dɛ ku do ya ni yɛrɛta kuma.

Bamakɔ dugu ni dugu ba tiama dɛ bɛ barakɛ niɔgɔfɛ  : 

Bamakɛ yɛ Mali capitale politique a ni ko niɛbɔyɔrɔ, o ko niɛnɛbɔyɔrɔ kila bɛwɛ bɛ quartier du fleuve de là, nga an ga fangatigi yɛrɛ ka fanga ko niɛnɛbɔyɔrɔ bɛ kɛ kuluba. yɛ fangaboda diɔra san mille neuf cent huit o kuma là. Malidɛw u ba wɛlɛ fanga kulu. Mali musɛɛ national diɔra san mille neuf cent soixante neuf, diɔlikɛla munu yɛ a diɔ o lu tɔgɔ yɛ Jean-Loup Pivin et Pascal Martin Saint-Léon,u yɛ diɔ ni bɔgɔ dɛ yɛ a kuma là ina fɔ ladala ko an ka mɔgɔ ku bɛ so diɔ togo muna.
Bamakɔ sugu bɛ dugu tiamansɛ dɛ la, a diɔra kan to nansara u ka mara kɔnɔ nga san mille neuf cent quatre vingt trais a diɛnina ,nga kilala ka diɔ. Medine sugu fɛnɛ bɛ. 
Bololabarakɛlà u ka yɔro, diɔra san mille neuf san tante trois a tugulɛw bɛ Bamakɔ misiriba là fin nafama badɛw dɛ bɛ yɛlɛma yɔrɔ y-na i na fɔ jiri(bois), sanu (or), mɛgɛ (fer), zira (cuivre...etc)

Bamakɔ yɛ niɛnajɛ yɔrɔ ba bɛ dugu kɔnɔ i na fɔ a kɔ kan togo mina. I na fɔ san o san farafina diata là bɛ niɔgɔyɛ ba munu kɛ a ni Festival international de percussion de Bamakɔ a ni Le Festival des réalitéso bɛ décembre.
Adama Traoré dɛ yɛ o festival nunu niɛsigi sɛw kan metteur en scène do, karamɔgɔ do art dramatique là Institut national des Arts de Bamako.Wa a ko niɛnɛbɔlɛ do allani Acte Sept sababu là.

Farikolo bɔniɔgɔna yɔrɔ tiama dɛ bɛ diɔra Mali kɔnɔ i na fɔ stade Mamadou Konaté, stade omnisports Modibo Keïta, stade Ouenzzin Coulibaly, stade du 26 mars. O Farikolo bɔniɔgɔnayɔrɔ bɛ sɛ ka kɛ farafina dolatan yɔrɔ. A club ba munu bɛ bamakɔ kɔnɔ o lu tɔgɔ Stade Malien, Djoliba AC a ni Centre Salif Keita.

Bamakɔ 90 % yɛ silamɛ yɛ. Wa Bamakɔ madɛrsa ni a ka misiri ka caa kojugu.




#Article 3: Kati (146 words)


Kati ye Mali ka dugu ye. A ane Bamako cɛ kilometiri 15. Dugumogo be taa 40.000 jon yooro. Kati bi sòro mara filana la (Kulikoro ka mara). 

Kɛnyɛrɛnyɛ dɔrotɔroso ani fangaka dɔrotɔroso bɛ Kati. Kati marala kalan sankɔrɔtan bɛ, nazarakalan ani arabukalan oni balukukalan.

Oni nazara la kaw bɛ ka so jɔ Kati sigibawnyɛ. O so kun yɛ baara dɛgɛɛ o ni nyogo la famuya bɛ Kati dugu kɔnɔ.

Yiriden nafamaw yiriwalɛn don Kati dugu kɔnɔ. Sibiridonya dɛbɛ Kati suguba ani baganw sugu yɛ.

Kati sigilen nɛgɛsira dala. Nɛgɛsira dala min bɛ Bamako-Kayes-Dakar ani Bamako-Kolokani ani Kati-Negela-Kita cɛla.

Kati sigibaw caman ye silamaw ye. Oni kɛrɛcɛ isakadiinɛ mɔgɔ. Kati dugumɔgɔw bɛ kunma bamanankan na. Kati ani Bamako ka bamanankan kelen kelen.

Kati dugumogow caman ye nako sɛnɛla ani baganw mara la ani monikɛlaw oni jagokɛlaw oni fangabarakɛlaw oni bololabarakɛlaw.

Kati ka dugutigi ye Yoro Uologem ye.




#Article 4: Kulibali (288 words)


Kulibali (tubabukan: Coulibaly) ye Mali jamu do ye ni gafe ye kono an bɛ na kuma a na coco kan ani a korɔ kan. N'ga tariku bɛ kuma kulubali na coco fila kan. Ni kuma mɛna kɔsɛbɛ, baden ma fila sera badala u tun bɛ fɛ ka batigɛ n'ga kulu tun tɛ yɛ ku lase ba kɔfɛ. U diora ka mɛ wa u tun kamana gana, tumani dɔron jɛgɛba dô bɔra ku la tɛmɛ n'ga yani a ku se ba kofɛ a ye nyini badenw fila ni nu fè: « aw ye lahiru ta n'gne fô ka ta aw sa a ni bɔna si ta na ne soko dun». U bè na o ka wa jɛgɛba ye ba tigɛ ni u ye. Ola u jamu kɛra kulun-bali. Okôrô ko kulun tagna ma se kuw ka batiguè bali. Ni yé kulibali na coco dô wèrè yé. 

A na coco filan anw bè na kuma ɔ kan. Ni fènè tun mana kosèbè masa kè dô tun bè bamana dugubala denkè wôrô tun bè a bolo ni u bè togô tun ko bua, Masadian de tungne a bè la kôrobale ye. A dôguèw tun bè sow ni marifaw ta sôgô ma ô sôgô ka taga kunkola ka sègui n'ga Masadian tun tè son ô ma, a ni a tun tè foyi sunôkô dôron tè. Dondô masakè ye a denw wele ku ladi ani ku fô u ka kugo tagala n'ga Masadia dogoya ko sè ka da a ka ko kè taw kan. Masadia na ni dimi ka a fa ka du bila ka ta kuluba dôla. A kèra dôsoba yé a ni tiè fâri fô ka na kulu bli môgɔ yèrèw la ani dôsow la. Ôla môgô ye a wéle kulibali.




#Article 5: Hɔrɔnya (204 words)


Ni a fora i ma ko i hɔrɔn, fin ba fora i ma i kɛra mogɔ ba ye. Wa i bɛ nisodiya ka dakan i ni ɔ kankan. Mali la kɛrɛkɛrɛniala Bamananw fɛye hɔrɔnya ye ko bɛ folɔ ye wa ko bɛ labando. Hɔrɔnya tɛ ta halalaya kɔ, a tɛ ta dambɛ tigiya kɔ, kangelɛ tigiya kɛrɛbɛtɛ. Hɔrɔn Cɛ walama Hɔrɔn Muso, bɛ sa a dalakan nɔfɛ, a tɛ galɔ tigɛ abada, a tɛ sɔn ya kɛ, wa saya ka fusa a ma ni malo ye. Kuma la suru yala hɔrɔnya ye mɔgaya ye. Fɔlɔ fɔlɔla a tun bɛ fɔ ko i hɔrɔn ô ya sɔrɔ i ma tana tinyɛ n'ga bi mi ninnu bɛ wɛlɛ hɔrɔn funɛ ka juru tɛ o lula ka da ka hɔrɔn ka kan ka fin fin o bɛ ye u tana ye. Hɔrɔn tun ye fin ba ye n'gan bimɔgɔ ye hɔrɔn ye da de la n'ga jokotɛ. Wa ni an ma kolosi hɔrɔnya bɛ na kɛ an bolo kuma korɔye. U du ye an danbé taagale ye. Fin o fin bilali bɛ sɛ nka danbɛ, an kan ka k'o minɛ ni an bɔlɔ fila ye ani kan jatola kosɛba. Ka bini kunu fɔ bi mɔgɔ tɛ taa.




#Article 6: Su ko ya (250 words)


Su ko ya kɛ cogo n'kurala sɛnɛfô jo tigiw fɛ.

N'kurala mara la sɛnɛfô dôw bé yi ni u yé djo tiguiw yé. Ni dugu ni na djo tigi ya bé di bon da kelen ma o bé kɛ ka bi lawalé la. Môgô kelen dé bé ta min bé a djan to djo son ni na fô ka ta sé a saya ma.

Ni ala na na ni a ka na yé ni djo son na ni sala a chou ko ya bé kɛ ni cogo la.

Ka bi a bɛ sa don mi na, tile fɛ o tile fɛ u ba bila djo bon ni na, chou ma na ko u ba labo ka balani fô yôrô la, don o don fa na u ba bougô tile fara chou kan adow yèrè sén bè kari walima a fari yôrô wèrè.Chou o chou u bé balani fô ni chou ni tôgô la fô ka ta sé tilé wolofila ma,u bé a yɛrɛ sigi balani fô kènè kan a tilé wolofila bè la.A tilé wolofila na don fitiri fɛ u bɛ taa ni a yé kaburu la ka taa a choun do,cè fara muso kan bè bé taa,u taa tô la bé don ba dé kè fô kaburu la.Ka sôrô tôw fè muso ma tè ka taa kaburu la.Ni chou do na ka ban u bé don ba kè a kaburu kan ka sôrô ka na so.

Nbé aw bila yan ni tu bé né fɛ ka fô aw yé.




#Article 7: Misirikɔrɔ (339 words)


Sikaso mara la dugu dɔ bé kilomɛtɛrɛ tan ni saba nɔgɔna ni a tɔgɔ yé ko misirikɔrɔ.
Ni dugu ni na kulu dô tu bèyi. Ni kulu tu bɛ mako caman gnein dugula mɔgɔw yé fɔ ka taa sé mɔgɔ wɛrɛw ma. Silama baw tu bé taa kaluwa do yé fɔ tuma jan. A dɔw tu bé sé ka san yèrè kè ni kulu wo ni la. Soman baw fana tu bé taa u ka soniw la ni yôrô kelen ni la, barsa ni yôrô tu tilalen bè so fila la.Silama ka yôrô tu bé san fè,soman ka yôrô tu bè duguma.
mɔgɔw tu bé taa u ka dafalen taa yé. Ni tu yé dafalen taa, i bé sé ka fô kulu mé na n'sara i la ni gnina sènè djala n'la ni yé moto kelen sôrô mé na saga, baa, misi, chè walima fen wèrè di i ma kô ségi yé (saraka). A kôw caman tu bé gnein sɔrɔ. Ni kongɔ tu yé i sôrô, i tu bé sé ka dumuni sɔrɔ ka sɔrɔ i ma dɔ mɔgɔ mi na na a bila.

Ni tu yé misi guèna fila dô yé mi yé ni lada ni cein. A misi guèn tô kongô yé a mina ka to ni kulu ni kɛrɛfɛ a yé dumuni ko fô a bé bali mina a yé tasa sigilen yé a falen bɛ dumuni na. A yé dumuni kɛ ka kɔnɔ fa a ma son ka taa ka fɔ a lé ka dumuni tasa tabaga yé. Sɔni sé la muso dô na na dumuni mina taa a yé a djagoya fô a lé ka kuma a fè,ni muso ma son ka kuma a fɛ a taa la (ni muso tu yé jina muso yé). Jina muso ni taalen kɔ fɔnɔ ban bali juna fila kɛ kan o la a ma sé ka kisi a sala. Ka bi ni don kulu ni ladaw bɛ cein na. Dumuni té sɔrɔ yé bilen ka dun. O dé kaman mɔgɔkɔrɔbaw ba fɔ ko ko nyɛnyini ba manyi. 




#Article 8: Sikaso (520 words)


Sikaso (faransikan: Sikasso) bɛ Mali kogo dugu nyogo fa. Fôlô fôlô donso cè dô tun bé y'in na tôgô tun ye «sika», donso fariman de tun do. Y'a ni a bé sikasso dugu sigi, a tun sigi l'é bè dugu déni dô la ni o tôgô tun ye ko «bugula». Bugula tun ye dugu déni fitini dô ye mi ma yiriwa kosɛbɛ. I na fô donso do min kɛ, a tun bé donso ya kɛ bugula dugu lamini na, a na na kè yen sogo dôgôya la, o la a ko ka bi taa gnèfè walisa a ka fɛrɛ sogow ma. Ka bi a taa don fôlô a taara yôrô mi na yen jara la kosènbè barsa a ye fèn wèrèw sôrô yen mi ni sogo tè kelen ye i na fô: woso kènèw, kuw, yen fana dugu kolo tun kagni sumaya tun bé yen. O la sa ni yôrô ni jara a ye,a ye bugula dugu bila ka taa a ka bugu sigi dana a bé a ka sɛnɛw kɛ yen o bè jara la. O la bugulakaw tun bé to ka taa bô ani a ka dén bayala, u taa tôla tun ba fô n'bé taa bô sika ka so, o la u daa tèliya ko jugu dé nana ni sikasso ye. San in u ka fô sika ka so u da ye ka ni tigè ka boy'i kato sikasso ye. ni dé ye sikasso sigi cogo ye. 

Sikaso sugu bé jɔ kari o kari, sigi ko kelen dɔgɔkun kɔnɔ. Sikaso sumaya ka bon ko sèbè, Sikaso mara kônô, fèn kènè caama bé sôrô a sugu la samia fara tilé man kan. Sugu don y'aw fè dugu minsèn caama bé na a sugu la sé na, musow ka na l'i dé ka té l'i sé na na, cèw fan ba bé na nègèso la dôw bé na moto ni fali wotorow la. U bé bô kilomètèrè janw la ka na a sugu jo ni o ka feré fènw ye o kun na. A té dan sikasso dugu daaman ma mali fan caama fana bé na a sugu la i na fô 

bamakôkaw, motikaw, ségukaw. Ni sugu don ya ni na môgô sugu bè dé bé kè yen: zonw b' a la, namaratôw, ganamuganamu kèra, san ni kèra ni féré kèlaw. Sikasso sugu bé don ka bi fajiri jigilen kôfè ka wuli safo jigilen barsa a sugu bé fa ka tèmè. Ni sugu don ya fè fèn bè dé daa ka nôgô. N'ka dugu minsèn môgôw min yôrô ka jan bé taa l'i da mina ka bi lansara jigilen kô. Sikasso sugu filana bé y'i n'ga a té ni kari sugu ni bô bon ya ni cama na, o bé jô sibiri o sibiri. Kari sugu ni bé kin mina o tôgô ye ko «filaso», sibiri sugu ni bé «médine» kin na.

Benkadi, Blendio, Dandéresso, Dembella, Jalakoro, Jomatene, Dogoni, Dumanaba, Fama, Farakala, Finkolo Ganadugu, Finkolo-Sikasso, Gongasso, Kabarasso, Kaboila, Kafuzela, Kapala, Kapolondugu, Kinyan, Klela, Kofan, Kolokoba, Kumanku, Kuoro, Kuruma, Lobugula, Miniko, Miria, Misirikɔrɔ, N'gamacɛbugu, N Tjikouna, Natien, Niena, Nongo-Suala, Pinperna, Sanzana, Sikaso, Sokurani-Missirikoro, Tɛla, Cankadi, Wateni, Zanferebugu, Zangaradugu ani Zanièna.




#Article 9: Finkolo (255 words)


Finkolo yɛ dugu yɛ Sikasso mara kono. Ni kɛla tubabuw tile la u ya sôrô mara tun be tubabuw bolo kan fanga fin baara san. Tubabu tun be farafin mina ka u bila jonya baara la i na fô siraba dilan, ka baara kè u y'a forow la walima ka taa u féré u y'a camana na. U ka môgô mina ta fan ba tun ye cɛw de ye. San dô la cèw u mina ta cayara fô o san kunbɛ cɛ minsɛn ma na sôrô bugulu dugu kônô. Cɛw ma sôrô min kɛ u gɛrɛ la muso minsɛnw la u ye muso minsɛn cama mina, n'ka kelen tun be ye a l'e ma son mina l'i man a boli la ka dugu bila, ka taa sigi tu kônô na dôla ka to ka a yɛrɛ kôlôsi kosèbè tubabuw la. A sigi la yôrô mina yen tun ye fini yôrô ye, a tola o la ka a tôgô la bugu sigi ka balo fini ye. A ye a dogo yen fo ka taa sé tubabuw taa l'i ma, tubabuw taa l'i kô, a tola ka taa bô bugula kaw la a sigi yôrô fôlôbugulakaw bé taa bô a fana ye. U tun bé a sigi yôrô ni wélé ko «fini dugu kolo» fô ka na yɛlɛman ka na sé bi ka fô jogo ni anw ma fô ko «finkolo» sababu ye u daa téliya ko jugu ye dugu ni tigɛla ka bô y'i ka to fini ni kolo ni odé bé wélé bi ko finkolo.




#Article 10: Ku (298 words)


Ku ye balo ye min bé sɛnɛ. Ku bé sɛnɛ samiya fɛ, ni san kun fɔlɔw na na, sɛnɛ kɛlaw bé taa forow la ka ku tuguni biri ni dababaw ye. Ku té sɛnɛ ka sɔrɔ ku si té i bolo. Tuguni birililen kɔ u ku si tigɛ, ku si tigɛlen kɔ, u be digɛn bɔ tuguniw la k a sɔrɔ ka ku si kelen kelen turuyi. Ku dolen kɔ a bé kɔlɔsi fɔ ka taa sé a falen kun bɔli ma, ni a falen na u bé yiri dɔw tigɛ ka turu ku si kɛrɛfɛ walasa ku si ka na woyo duguma, ku sun ka sé ka mɛlɛkɛ a la. Ni bin falen na a foro kɔnɔ u b'a sièn, dɔw yɛrɛ bé nɔgɔ kɛ a kɔrɔ.

Kalo saba kalo naani ku kun fɔlɔ bé kari ni a bé fɔ o ma ko (bɛdɛ-bɛdɛ), kalo filana wɛrɛ kalo naani kɔ ku kun filana bé kari, ni o ba fɔ o ma ko «ku jɛma».

Ku kari don foro tigiw gansan té kɛ ye mɔgɔ wɛrɛw bé fara u kan. Ku bé kari ni nɛgɛ jan dɔ ye walima daba minsen. Ku den bé kɛ tuguni dé kɔnɔ, ni u b'a fɛ k'a kari, u bé tuguni waraka ka sɔrɔ ka ku sun duguma na tigɛ ka sun yɛrɛ toyi, ni u tila la u ye yɔrɔmin sé, u bé a datugu walisa ku filana ka sɔrɔ. Ku kun filana tigɛlen kô, u bé sorɔ ka san wɛrɛ ku bɔ, san wèrè ku si bɔlen kɔ, u bé dɔw féré ka dow kè dun taa ye. Ku bé ka kè fɛn wɛrɛ caama ye: i na fɔ towalima ka beleke, walima ka yiran, walima ka jɛni. Ku ka di ko sɛbɛ a fana jɔyɔrɔ ka bon farikolo la.




#Article 11: Nɔnɔ (226 words)


Nɔnɔ ye jimafɛn jèma ye min bè bɔ bagan dôw la i n'a fɔ misi, saga, ba walasa k'u denw la balo. Hadamaden fana b'a den baloli daminè ni sinji ye. Sinji tè dô wèrè ye ni nɔnɔ kɔ. Balo dafale do, farikolo nafalan cama bè sɔrɔ min na. Nan ye nɔnɔ minèn kônô ka bila ka mèèn, fènè bè sigi a sanfè. Ni ye fènè ye gosi a bè kè nare ye; o tobilen de ye sirèmè ye. Ni nônôkènè bila,a bè sunôgo ka kè nônô kumu ye. Nônô bè se ka bila ka kè dumifèn wèrèw ye i n'a fɔ fromazi, yawuru, kèrèmu. Walasa nônô ka na sunô kô joona, i ba wili. An ka n'a nônôkèmè wili bali min bawo a bè se ka bana cama na se môgôma. Nɔnɔ bè dumunifèn folò de fèn min ni bè barika la se môgô farikolma. Ngan a bè fɔ ka n'i ye fèn fima ye nɔnɔ la o tè a dô ye. Ni kuma ye bè nɔnɔ ka jèlè ye de yira. An fè ya tun ye fèntigi dumuni ye n'ga sisan bèè ya famuya ko an farikolo mago bala walas ka barika sôrô. Nônô jiman ye kôfèn, nônô mugu bè ye. Ni an bè kafô la sako di, ka daka an se ko lamara fô tunma ja. 

Nɔnɔ bɛ fɛɛrɛ buteli walima ... kɔnɔ.




#Article 12: Sokurani (481 words)


Sokurani ye dugu min bɛ Sikaso mara kɔnɔ. A ni Sikaso cɛ ye kilomɛtɛrɛ 10 hakɛ ye. Dugu koroba do; sabu la n'an la jɛ li kɛ, an ba ye ka a fɔ ko a tun bɛ yi ka bi Cèba ni Babemba noun tilé la. An bè don fana ko Lieutenant Galet, ni o toun yé Tubabu sorodachi gnè môgô do yé, faatu la Sokurani sira de kan; tuma min na tubabu nana daga sigi Sikaso da la.

Sokurani yɛrɛ sigui len bɛ kɔ folo do de da la ina fô an ka dugu tiama. O kô nin bè fin tiama de gnè dugu denwou yé. A fɔlɔ yé nan kɔ sɛnɛ yé, fila nan yé ji min ta yé, saba nan yé dugu la kanda li yé. Sabu kɔ ni jɛgɛ tɛ jɛgɛ gansan yé. Maa kôrô ka kuma la, dugu da siriw do. Ni ko djugu bè na dugu sôrô, o lu de tun b'a fô maa kôrôw yé. U tun bè guèlèya kun bè tiogo fana fô u yé.

Jɛgɛ ni nun tun tè faga. Don dô, muso kati guèlin do yé u dowu minè k'a bè u tobi ka di a denwu ma. Tuma min dji yé wili da minè, jɛgɛwu tigɛ tigɛ len tugu tugu la, ni ka yala da minè dji wili tô la. Sangani tèmè len a denwu yé dali da minè bana bolo. Muso dabali bana. A boli la ka sé dugu muso kôrôw ma ni ka a ka kè walé djugu ni da u tolo kan. O lu fana wili la ka sé tiè kôrôw ma ka kuma la sé.

Ya ni muso ka tila o la, a nana sôrô a den fila soma yɛlɛma la, tɔ kelen nalon ta la. O fana ma mɛ dunia kɔnɔ.
Sarakaw bô len kô, muso yé dunia to.

O don bô len kô a la dugu môgô chi ma sé djèguè nu nun ma.
Ali bi kô ni bè ye; dugu ni fana bè yé.

Sokurani ye dugu ye min be Sikaso mara la, ani loloni ma jan kosèbè barsa u'be taa denminsenw do kalan na yen de, u'be taa Sikaso lôgô la kariw kariw. A dugu la môgôw ka baara ye sènè, banga balo, cago, môni ni fein wèrè caman,u' y'a sènè  kôri, feinw la: tiga, sagnô, kaba, côngôn. Mara feinw la u'be: misiw, sagaw, baaw, chèw, kami. A be conowari sirala guindôrô kan ani furountièri ma jan ko sèbè. Ni dugu ni na fara kô dô be ,ni fara kô ni ye jiè man yôrô ye barsa môgôw be taa u'ka dafalenw taa yen.ni fara kô ni tè caa a badani san kuru ji tè ban a la. Fara kô ni ji be suru ka bô fara kulu jan dô de san fè.tilèma fè u'be nan kôw sènè ni fara kôni dafè,u'be tomati, jaba, pomme de terre, carôti, ani fein wèrè caman.




#Article 13: Jose Trawere (526 words)


Don tɛ wele don na. Ce farin caman tɛmɛna. Nin kɛra Kumi. Kolokani mara la Bɛlɛdugu kɔnɔ k'a ta san 1914, ka t'a bila san 1916. Tulobilenw tile la, kɛlɛmasa dɔ tun bɛ yen min tɔgɔ ye ko Jose Tarawele. A tun ka farin, o ye farinye dan ye.

Hali a tɔgɔ gansan tun bɛ tubabuw siran. Jose ye Bamanan dugu caman kɛlɛ ka se sɔrɔ u kan, k'u do aka mara kɔnɔ. A na ka fariye bɛɛ, dugu damadɔ tun bɛ yen a dɛsɛra minnu na. Walasa a ka se ka mɔnɛ bɔ a-yɛrɛ la, a y'a kɛ cogo bɛɛ la ka jɛ siri ni tulobilenw ye. Olu farala a kan ka dugu ninnu minɛ, o ya tɔgɔ bonya ka ta fɛ.

Alimankèlè elen, Faransèw nana Bèlèdugu kèlècegni na u ka taa dèmè don u ma k'u jugu alimanw kèlè. O kuma folen, Nônkôn jamanatigi sigasira. O don na ngusujeli dô tun bè Nônkôn. O ye jamanatigi n'a kankôrôsigi dusu lamin ni dônkili ye: « N'aw tè cèw ye, a 'ye kulisi di muso ma, a'ku ka taafé minè k'a siri a' cèla ». O folen farinya donna bamanan na, jamanatigi dusura fô k'a dôn a dusura. O yôrô bèè, a ye ci bila kèlègnèmôgôw ma k'u ka na sôrô bulon kônô. O wlekan ma sigui daga giri da la. U bè na na a sôrô bulon ba kônô, jamanatigi y'i dantigè. U bènn'a kan ka tulobilew kèlè fo kumi Jose, sabu la wati dô la, Faransèw tun y'a a le dèmè ka juguw kèlè, a tun dèsèra ninnu na.nka Jose y'a yira ko ni u ko ka kèlè kè a le n'u bè jè ka tulubilenw kèlè, n'o tè a le sagô tun tè. Kèlè dôgô dara, bamanan ni tulubilenw tun kan ka sôrô kôdjalada la. Kèlèdenw tun bè so kan, dôw tun bu sen na. Bamanan marifaw, tamaw, kalaw ani maramafen wèrèw tun b'u bolo. Tulubilen tun ta ye masibafènw ye, i'na fô gèlèw.

Aa! Ni don in ma diya. Jaa balo don saya tè yèn, saya don balo tè yèn. Mugu cira gnôgôfaga dabôra, joli woyora fan bèè fè, su cayara, bamanan jigi misèyara. I ka don kèlè ye ma diya bamananw na, bawo ka fara u ka masibafèn kan, tulubilew y'u yèrè dèmè ni fèè wèrèw ye. Sanni ka kèlè daminè, u ye djiri bolo dô igè k'u masiri i na fo kèlèdenw. Bamanan y'u ta kè muguci o muguci ye u hakili la u lu tulubilenw. Jaa u lu bèè fan wèrè fè k'u jateminè. U dôn kuma mi na ko bamananw mugu ni ks kisè cama bana u sôrô ka poyi. Kèlè diyara tubabulaw. U donna kumi. 

Jose na ka baramuso yu na mèn. Fè wèrè majigi u kônô saya kô. U donna mugu so kônô ka ta bila a la, mugu wilila n'u ye k'u faga. U yɔrɔ kɛrɛ u kaburu ye. Jose ye saya fusaya ni malo ye i na fo Babèba. Jugu sagô kèrè sabu u ye kamèlen cama minè ka taa n'u ye. O don na dugu tun bèlèdugu kônô ni kasi ma kèn yôrô min .

Bèlèdugu bè mèèn n'a magnènè kèlè in kô.




#Article 14: Furu sira taa-ma (168 words)


Mali furu sira taa-ma coko. Furu ye ko kôrô ye, a bé kè kabi lawale la an bèma cèw fè, furu ye fèn barikaman ye, fèn bonya ta, bè te furu kèla ye. Ni gnein bô la muso dô fè, k'i b'a fè furula, i'b'a gnèfô ' somôgôw ye o'l'uw de be a sira taa ma. I'ka môgôw be wuli ka se muso somɔgɔw fana ma ka gnein fô u'ye ko an b'a fè ka i den muso nyini an den cè furula, o'be kè ka sôrô i si sera furu ma. Furu ko kuman fôlen min kè,muso somôgô be sôrô ka don di aw man ni a be na jabi minè. Y'ani o'don di len tiè, u' be kôlôsiliw boloda aw kan. Ni don di len na aw be segi ka taa jabi nôfè,u'be se ka son,ina fô u'be se ka ban. Ni u'sona u' b'a fô a ye na ni woro ye, aw be kuman furu na folo ni minè kolon songôw kan ni musaka wèrèw.




#Article 15: Cɛkelen dugu (318 words)


Cɛkelen dugu yɛ dugu Sikasso mara la yɛ. Cɛ dô tun be dugu dôla, a fa sala ka ba sa ka kelen to, dôgô ni kôrô fan chi té a fɛ fô a yɛrɛ kelen daman. A fa ni a ba salen kô dugu môgôw ye a ma ba u'la ka to a kelenna, môgôw bè bana ala a kelen o sabanula a ye dugu bila ka taa sigi kunko kônô. A taa wati sigi kunko la a si tun tèmè na muso furu kan, n'ka m'a si ma son ka den di a ma furula, alima ka muso nyini k'a di a ma. A ye a ka bugu sigi kunko ni na, a bɛ sɛnɛw kɛ a kelenna.

Don dô a tola sɛnɛna cɛ kôrôba dô na na sôrô foro la, a y'a nyinikan n'a sôrô a be sɛ ka su kè a ka bugu la, ni dugu jɛla a be taa a taa yôrôla, a ko basi tɛ. Wula sela minkè, u'taa la so, a ye ji kalaya ka di cɛ kôrôba ma, ka dumuni tobi u'y'a dun. Cɛkɔrɔba sôrô la ka nyini kan ko muso tɛ i'bolo y'an, a a ko awo, a sôrôla ka do a gneinna ka fô.

Dugu jɛlen, daraka dunlen kô fɛ, cɛkɔrɔba ye sira nyini, a taa tola ye yiri dô fô a ye ko ni a ye ni yiri kè jiw jiw la,ni musow musow ye a min, a'l ni a taa la yôrô yôrô a be segi ka na sôrô a ka yôrôla. O yôrô bɛ a ye ji fiɛn dô sigi a ka bugu don da la, ka yiri ni kɛ a ji la. Musow musow ye fiɛn ni ji min o bɛ segina ka na sôrô yen. Bi a ka dugu bonya na kosɛbɛ, dugu musow yɛrɛ ka ca ni tɛw ye. Ni cɛkɔrɔba de kɛ la sababu nyuman ye ni cɛ falatô jeliman goni man.




#Article 16: Tangalan dɛsɛ Bana (257 words)


Sida (Tangalan dɛsɛ Bana, Faransikan: syndrome de l'immunodéficience acquise) ye bana ye, min bè ka tignènin kè diyen kônô. Sida bè jamana kuturu kè kunko lankolon ye.ka dugu kè tomo ye. Ka an ka bi demisew kè falatow ye,kabini san bafila wagatila, diyen kônô gnèmogow baw kun ye u bolo di gnôgon ma wassa fura bè se ka sôrô Sida bana la cogo min. Ni an ye Sida bana yèrè diatiminè,sida bana sôrô cogo ka ca hali. Ni môgô dô ye tigèli kè ni lamu dô ye ka ta sôrô Sida bè o tigui la,ni i ye tigèli kè ni o lamu kelen ye Sida bi sôrô. An ka muso kôrôbaw bè bolokoli kè ni muru min ye ,na ya sôrô,u ye Sida bana tô dô boloko ni o muru ye,nu ye môgô wèrè boloko ni o muru kelen ye Sida bi sôrô. I ko bin demmisew tignèn ne don côgô min ,an ka yalaba nan ka wale djuguw fè. ka tiè ni musoya kè ni Sida bana tô ye, Sida bi sôrô.

Sida bana sôrô cogo ka ca, ani a tè ban fôla.Diyen mogobaw ni a gnèmogobaw,farala gnôgon kan,katugu u ku ba don ko Sida kun bè ka tignèn nin kè an ka ni diyenin kônô. O de konson u sera ka fura min sôrô Sida bana la, o de kèra kapɔti ye,dow ba wélé ko FUKULAN NAFAMA, dow ba wélé ko SUSÈTI,o ye tôgô ninu dara môgôw de fè.
Kapɔti kèra fura ye demmisen bayirika caman ma. Tignèn na kapɔti kèra an ma fura ye.




#Article 17: Si (427 words)


Si (Butyrospermum parkii walima Vitellaria paradoxum) ye yiri ye ni nafan ba debala. Mali jamana kɔnɔ na dônna môgô kôrô fɛ jonna kabi lawalɛ. Si ye yiri ye min bɛ den kosɛbɛ. Si yiriden nanfan ka bo na bè mako caman glan. En nu fɛ farafina. Si de bile kabo à sula au bi wele kôlô ni si bimwatti sela en ka farafin mogo muso bi wili fadiara fɛ ka ta side tômôn mi ka na da tilé kôrô ka wali kè na dji kènè djalla au bi sôrô ka wusu ni ka bo a farra kônô ni ka susu kônlôn kônô ka dɛkɛdɛkɛ ni ka dji kalla ya kosɛbɛ ka donidoni kɛ en kan ni ka conkô fô ka tulu wèlè a sanfè ni ka toulou chè ka kallaya barrama kônô fô ka mun o la nôgômi bè tulu la bè sisi ni ka ba sigi ni ka tulu cɛ mi nôgô tè la nabiwɛlɛ si tulu. Si tulu bè mako chama gna. Ci tulu bɛ don a bɛ kɛ serila abe kɛ nanla a bɛ kɛ ka en wu na dumuni fin hu yiran si tulu bi kè fura chama la a bɛ sɛkɛyɛ. Kabilawallɛ môgôhou fo an bi môgô téléla.

Si ye yiri ye min sôrô kunko kɔnɔ, den be dun, a be kɛ tulu ye a tulu be dun. I be den siyen kelen san kônô. Ni si den na u' b'a kônô fô a ka mo, ni a môna u' be taa a den burulen tômôn kunko kônôka na so. Ni si tômô na, u'b'a fara bôla ka to a kolo ye barsa a kolo de na fa ka bon. Ni kolo sôrô la, u'b'a tobi ka môn, ni a môna u'b'a finzin tile la, ni a jala, u'b'a tôtôka san fɛ fara ni bô akan ka to si kolo yɛrɛ ye,u'be ni kolo de wusu,walima dôw b'a kɛ dibila, ni awusu ka se, u'b'a susu ka mugu mugu ka sôrô ka yiran ina fô nèrè ba yiran cogomin. A yiranlen kô u'b'a finzin walisa a ka suma ka sôrô ka taa sin mansina ka a dègè bô. Ni a sin na ka ban,' be a gosini u' bolo fô ka taa se a tulu bô ma,tulu fôlô min be bô o nôgô len don, u' be a kôrô gèlen ka san fɛ tulu pali o de ye a gnanama ye ka bila ka suman,a sôrô ka môn. Ni de ye si tulu dilan cogo ye, a be kɛ ka mako caman gnein, a be dun a be kɛ fura fana ye.




#Article 18: Saniena (184 words)


Sikaso mara la dugu don be kilomɛtɛrɛ 44 ani Sikaso cɛ. O dugu tôgô ye ko Saniena, Saniena  ye min ma bon ko sɛbɛ, a dugu môgô yɛrɛ fana ma ca. Sanièna don da la, kô dô be yen min tôgô ye Sanièna kô. I be tɛmɛ ni kô ni da la ka sôrô ka sé Sanièna dugu yɛrɛ kɔnɔ. Kô ni ma bon, a ji ma ca, n'ka sanu ton dô be ni kô ni jè ma jè la, dôw yɛrɛ ko jina na folo do. Dunia fan bè mogô dé be taa u'gèrèsègè si filè Nansara far farafin kan. A kabako fôrô yɛrɛ ye mun ye, ni bé digi san fɛ i bɛ sanu ton ye fɔ a be mana mana n'ka ni jigi la k'i b'a cè a be kè walima bèlèkisè, kabakisè, jein-jein. Ni sanu in be kô ni na a mèna ka bi ni lawale la, a'l'i bi môgô ma se ka ni sanu ton cè. Môgôw ko min gèrèsègè mana kè a la o de ba sôrô ka cè.

fɛn

sɛbɛ

yɛrɛ

Très drole, et pratique en plus: 




#Article 19: Kaba (238 words)


Kaba ye sɛnɛ fɛin ye min be sɛnɛ ina fɔ suma tɔw. A be sɛnɛ samiye de fɛ, a be kalo saaba saaba kɛ fɔ ka taa se kalo naani ka sôrô a man se, ni kaba baara bana a kisɛ be se ka kɛ fin cama ye, to ye a dô ye, to ye dumuni ye min kadi malienw ye kosɛbɛ: kaba kisɛ nde b kɛ to ye, a tobi cogo filè: kaba kisɛ be taa folo ka fara bô a la a folelen kô ka ko ka sôrô ka taa bila mansin na, a silen kô, mansina a mugu be tin tin tèmè na ka to a mugu nugu, o mugu nugug de be kè to ye, o be daga sigi ta la ni daga wuli la u'ba sôrô muggu ni nôni na u'be sôrô ka kè daga wuli ji la ka to tasuma na fô ka se watijan man, ni to seri wulila dô ba jè ka bô to seri la u' be a sôrô mugu jalan dô sigilen bɛ kɛrɛfɛ. Ni to seri soli la u'be mugu jalan dô kè daga la ka sôrô ka fasa ni songalama ye fô ka ja dôni, u'be sôrô ka to seri jɛlen fara a kan ka fasa tuguni ni a môna u'be a bô tasaw la, u'be sôrô ka nan duman dô tobi a la, ani nan be se ka dun dôw yèrè b'a nôni ka min.




#Article 20: Sunbala (278 words)


Sumara o sunbala ye fein ye min be dun, n'ka mɔgɔ caman te a dilan cogo nyein dô. Sikasso mara la, bugula kaw ka baara de ye sumara dilan ye, me n'd don a la ka nyein fɔ doni. Sumara be dilan ni nɛrɛ kolo de ye, nɛrɛ den. Nɛrɛ ye yiri ye min be sôrô knko kônô naw la, a be den si yan kelen san kɔnɔ. Ni nɛrɛ fôlen se la, usow be taa kunko kônô ka nɛrɛ kari, a môlen fara a geren kan a bè ka kan. Nɛrɛ tômôen kô, u'be a wôrô ka bô a fara la, ni a wôrô la ka ban, u' b'a fara fili ka den yɛrɛ susuwalisa kolo ni bu be bô nyɔgɔna. O kèlen kôfè, u'b'a tin tin ni tèmè ye, bu be mara kolo de be kè sumara ye. U'be kolo ko ka jè, ka da tilè la, a be se ka tile cama kè ka sôrô a ma ja, a jalen kô, u'b'a tobi fô a ka môn, a tobi tôla be se ka yilè kuturu kè ta la, a tobilen kô, u'b'a fèinzintilè la fɔ a ka ja, u'b'a sus ka fara bô kolo la, ni u' tili la u'b'a ko, ka sôrô ka sôrô ka finzin tilè la, a be se ka a'l'i lôgôkun kelen kɛtile la. Ni a jala, u'b'a yiran, u' be dag abila ta la ka sôrô ka kè a la,o de ye a yiran cogo ye, ni amôna, u'be taa sin mansi na walima ka susu, susu ni ye sumara mugu ye. Dɔ te yiran a le tobilen kɔ fɛ a be sin wugu la, ka o mɔn ka fere.




#Article 21: N'gamacɛbugu (192 words)


N'gamacɛbugu ye dugu ye min be Sikaso mara la, ani Sikaso cɛ ye kilomɛtɛrɛ binaani ni duru côgôn na. Ani Sikaso taa ma sara ye kɛmɛ saba. A be burukina sira de la, ni môbili taa, i be tɛmɛ dugu deni fôlô min na o tôgô ye bugula, ni bôra bugula i'be taa kafɛla, ni bôra kafɛla, i'be taa finkolo, ni bôra finkolo, i'be taa thé farako la, ni bôra thé farako la kilomɛtɛrɛ fila côgôna i'be fara ka bô gindôrô la i numa fɛ. Gindôrô ni dugu kônô na cè ye kilomètrè tan ni wolon fila. Ni kilomètrè tan ni wolon fila ni bɛ ye tufing ye, n'ga ni ye kilomɛtɛrɛ tan ni kelen côgôna boli, sira fara dô be min be saniɛna dugula,o kô fɛ dugu wɛrɛ te i'ni n'galamacɛbugu cɛ.

A dugu man bon, dugu den te tɛmɛ dugu den baa kelen kan,u'ka baara ye sɛnɛ, cago, banga balo ni môni. Kalan so te ni dugula, dôgôtôrô so te ni dugula, u'be taa finkolo walima fô sikasso ka taa u'ka bana baga tô fura kɛ. Dugutigi de be dugu la môgôw mara, o dugu tigiya ni kɛn kôrôya kin.




#Article 22: Ibu (143 words)


Ibu be Bandiagara cercle, ani Sanga arrondissement. 
Ibu (dow ba wele Ibi faransi la) dugu sigira a be san kèmè nani (400) bò.
A mògò fòlò min y'a sigui tògò ko Damani KODIO.
O de la Ibu (Ibi) kaw jamu ye Kodio de ye.
KODIO tògò yèrè bòra Godio de la : O kòrò ka mògò bò mògò la.

Ibu dugu sigilen be kulu san fè. A ka jan Sangha la kilometre duru (5km).
Sisan, dugu mògò caman be ka jigui dugu man ka kuluw bila.
Ibu population hakè be mògò wa dura (5 000 habitants).
Ibu dugu (Kodio), ani Banani dugu (Perou), ani Sangha dugu (Dolo), ani ireli dugu (Douyon); u bè be balimanya la. Kodio ni Sagara fana be balimanya la. Sinankunya be Ibu dugukaw ni Bamadugukaw cè.
Ibu ye dugu touristique ba de ye. Touristes caman be tèmè a fèn.




#Article 23: Salif Keïta (120 words)


Salif Keïta bangera Uti tle 25, san 1949 Joliba dugu kɔnɔ. Jɛnselekenaani farafin pop dɔnkilidala ani sɛbɛnina lakodɔnnen don kabɔ Mali la. Sankaɲongon t'a la tɛ dɔnrɔn a tɔgɔ bɔlen ka fɔ Afrika sanu kantigi, nka yefuge don min bɔkolo ye Sunjata Keita ye Mali mansamara sintinbaa fɔlɔ. A bɔkolo in kɔson, a man kan ka kɛ dɔkilida ye min tolen don jeliw ma.

Yefugeya in kera gɛlɛya ye Salif Keita ma aka kabila kɔnɔ min ya to a y'a wolodugu bla ka taa Bamako san 1967. Yen, a donna fanga ka fɔlikulu min tɔgɔ Bamakɔ Super Rail Band. San 1973, a donna Lasigidenw fɔlikulu la. Politikiko gerentɛ ya to Salif ani Lasigidenw bɔra ka taa Abijan san 1970 kɔnɔna.




#Article 24: Ali Farka Ture (418 words)


Ali Ibrahim Farka Ture (ɔkutɔburu tile 31, san 1939 - marisi tile 6, san 2006) tun ye Mali dɔnkilidala ani gitarifɔla ba ye. Ali Farka Ture tun ye Afiriki dɔnkilidala lakodonnen baw dɔ ye duniya kɔnɔ. A ka fɔlisen be jate sirakunben ye ladala fɔli ani Saheli Ameriki fɔlisen n'o tɔgɔ bluz. Dow ka fola, Ameriki bluz fɔlisen bɔra Farafinna ladala fɔlisenw na. O sebennen do Martin Scoresese ka gafe kɔnɔ Bluz si. Saradali la, Ali tun bɛ jɔyɔrɔ biwolonwula ni wɔɔrɔnan (76nan) la Rolling Stone ka waati bɛɛ Gitarifɔlaba 100 jɔjan kɔnɔ.

A bangera san 1939 Kanaw dugu la Joliba da la, Gurma Rarus mara la Mali kɔrɔntlebi Tumutu mara la. A ka dumɔgɔw sɔrɔla ka taa Ɲafunke masurunya dugu la, a tuma a tun ye denmisɛn ye. A bamuso den tannan tun do min sera ka denmisɛnya tɛmɛ. Ne denkundi tɔgɔ ye Ali Ibrahim ye, nka, lada don Farafinna ka tɔgɔ kabakoma da denw la den saya juguya kɔsɔn. Nin ye Ali yɛrɛ ka kuma ye a ka ɲɛnamaya kan World Circuit Records gafe kɔnɔ. Farka kɔrɔ Fali min ye daba lakodonnen ye a ka muɲu ani banbaciya sabula. Nbe fin kelen cɛya aw ma, ne ye fali ye yɛlɛn tɛ kɛ min kan! A bɔkolo ye kɛlɛmansa kɔrɔ ye n'o be wele arima, minnu ka suru kosɛbɛ Kɔrɔbɔrɔw ani Fulaw la Mali saheliyan fɛ.

Kamasɔrɔ Afiriki bluzfɔla fɔlɔ min tɔgɔ ye kɔw baw tigɛ, a tun be fɔ Ture ma ko Farafinna John Lee Hooker. Ali ye dɔnkili da kɔrɔbɔrɔkan, tamasɛkikan, fulakan ani bamanankan na a ka albɔmu kɔnɔ min bɛ wele Ali Farka Ture min kɛra sabu ye k'a lakodon duniya fantanani fɔli ni dɔnkili bunakun kan. Ali Farka Ture ye Afel Bokum karamɔgɔ ye. Ali Farka ka dɔnkili dɔw labaara duniya kunnafoni ani laseli cakɛdabaw fɛ.

San 2004, Ture kɛra Ɲafunke mɛri ye. A ye a-yere ka nafolo don Ɲafunke sira baara la, ka wuluwulu dingɛw sen ani ka yeelen don Ɲafunke dugu kɔnɔ.

Sɛtanburu san 2005, a ni Tumani Jabate ye albɔmu bɔ min tɔgɔ Kalo dusu kɔnɔ o sabula u ye Grammy Award filanan sɔrɔ. A ka albɔmu Kungo bɔra a fatulen kɔ san 2006 min kɛra Erɔpu san 2006 Albɔmu ye (World Music Chart Europe). Kɔsan in na, Ali Farka tara BBC Radio fɛ san 2007 jansa la.

Marisi tile 7, san 2006, Mali sekonidɔnko Minisiriso ye Ali Farka Ture sanka laci k'a to san biwɔɔrɔ ni wɔɔrɔ (66) Bamakɔ, ka sabukɛ kolo kelebe bana ye. A ye sutura Ɲafunke.

 




#Article 25: Albert Einstein (186 words)


Albert Einstein (1879, Jermani - 1955, Amerika ka Kelenyalen Jamanaw).

Mogo kalanen don ba. Tun ye hakili tigi ye laboratoire la. Ale jiginna Alemanya la, san ba kelen keme segin ani biwolofila ni kononto. A togo bora mun na. O ye hakilina caman caman ye. Albert Einstein togo bora barisa ale ko A ka kalandenw ma. Ko: giriya ani yeelen teleya be se ka yelema ka ke fanga walima fangya ye. I na fo, fangali dow be yeelen kononana, yeelen, min be bo tile la. Tile sera mun o mun ma, Giriya be U bee lajelen na. E=mc^2. Walasa Mogow ka se ka a nafa don, E = fangaya, m = giriya , c = yeelen teliya x yeelen teliya. Olasa A kera Giriya ani Fangya kelenya ye.

Albert jiginna Ulm, Württemberg, Alemanya. A ka cekoroba, a togo ko Hermann Einstein, ye baara caman ke electricien baara ani negejuru bara ni tasuma baara la. Albert tun ye Jeuf ye, nka a tun te taa misirila ka seli. Albert tun te deli seli la. Waati min a tun taara filana kalanyoro la, Ale taara lakoliso Katoliki ye. 




#Article 26: N'ko sebesun (288 words)


Mandenw be kan min fo, o de toko ko N'Ko (ߒߞߏ), o koson, ni min kera kumanna, a be a fo ko: n'ko de, walima, n' b'a fe k'a fo de ko.

kono, an be kan dambe a fo yoro la, k'a fo ko mandenkan walima mandenkokan, k'a dambe a fobaa la k'a fo ko Bamanankan, julakan, o de y'an ka kan toko caaya, k'a soro kan kelen don, kanbulon ko fan ye tokow 4 olu deme i n'a fo ko kan 4 don, k'a soro kan kelen bulon 4 don, o koson a bee be nyokon faamun.

awoo, n'a y'i dia i be a fo ko Maninkakan, Mandenkakan, Bamanankan, Jurakan wala julakan, nin bee ye fen kelen de ye.

n'ko sebesun sindito, fode Solomana y'a jija k'a ke tyokoya la, min be se kanbolon nyinu bee seben na tyokoya kelen kan ka nye.

a ye sebenin damine ni arabu sebesun de ye, ka sanji 4 ke o kan a ma nye, ka sebenin yeleman latain sebesun fe, ka sanji 3 ke o kan a ma nye, sabu kanmasere te sebesun fila olu kono, min be Mandenkan wasa, ka sebenin ke kumaden jiyabe ye.

arabu sebesun ni latain sebesun na kanmaserentannya de y'a to a ye sebesun kanmaserema do sindi Manden kan ni kan kanmaserema toma lu ye, o de ke ra n'ko sebesun ye, min be se ka sikiralan 7 kelenkelen bee fo tyokoya 16 sebe ka nye kanin, o don te se ke la arabu ni latain do hali bi.

nin koson:  bamanankan be seben ni latain sebeden na, a be sebe n'a yere ka sebeden fana la, o togo ko N'kosebesun, o ye sebeden 27 de ye, sikira 7 ni sikirata 19 ni tero kelen.




#Article 27: Bàgànin (225 words)


Jatropha curcas (Bamanan tɔgɔ bàgàni) ye falenfen ye min bɛ labaara ka kɛ taji ye Filipin ka kɛɲɛ ni shariya min sɛbɛnan Miriam Defensor-Santiago fɛ ani Migel Zubiri. Bagani taji bɛka sankɔrɔta ka subu kɛ a sɛnɛli nɔgɔya ye proje caman senfɛ India ani jamana yiriwata wɛrɛw la. Nɛgɛsira Mumbia ani Delhi furancɛ sɛnɛlen ni bagani ye min bɛ kɛ ka sisikulu latama 15-20% hakɛ. 

Bagani tulu bɛ wele ko nimataji (biodiesel). Afrika kɔnɔ, bagani sɛnɛ beka sansɔrɔ kosobɛ Mali la. Bagani foro tari kelen be se ka kg 1500 walima 2000 dii min tulu bɔlen bɛ litri 540 kase 680 tari kelen na. Bagani bese ka celasɛnɛ ni warijɛ sɛnɛfenw ye inafo Kafe, sukaro, jiridenw ani nakofenkɛnɛ.

New Ziland pankuru cakɛda beka dabaliw tigɛ walasa ka pankuru 747 jumbo jet (wolonfla nani wolonfla jumbo) lapan nɛgɛɲa (dumaren) saaba kɔnɔ ni bagani tulu ye desanbru tle 3 san 2008. Bagani lakodɔnna fɔlɔ Cema Amerika ka sɔrɔ ka sɛnɛ funteni jamanaw kan inafɔ India, Afrika ani Saheli Amerika. Bagani lasera Afrika ani Asia Portugez julaw fɛ. Bagani kɔgɔlen bɛ feere cɛma ani musoman ta minu tɛ jeɲa. Kafofenw be bagani la min buwa ka bon kosobɛ.

Bagani bɛ jaa kun ani bana a kisɛ tulu bɔta besɛ 40%. Bagani shilen tulu bɛ kɛ ka dizel mashin laboli a boo labaaralen bɛ kɛ ka kuran sow latama.




#Article 28: Poyi (281 words)


Poyi Biden

Aa! bi denko kɛra baara ye,

Fɔlɔmɔgɔw den tun b'u bolobɔ baara la,

nka biden tɛ mansa labi sanko k'a bolobɔ.

Mansaw ta kɛra si baara ye.

Dusukasi filɛ dɛ!

Hinɛ banna mɔgɔya la.

Bidenw ko lafiya.

Mara banna duw kɔnɔ.

Biden tɛ mansa dɛsɛlen dɔn.

Mansaw, den ye bɔgɔ kɛnɛ ye.

A mana ja cogo min na a bɛ to ten.

N'i y'i ta kɛ Baba komandan ye,

A bɛ nisɔngɔ kani i la.

Isa Jalo ka bɔ Kɔdugu Kati mara la.
Nin poyi cira Interneti la Mohamɛd Misbaho Tarawere fɛ

Poyi : Bɛnbaliso

Farafina kɛra bebaliso ye.

ɲɔgɔnfaga ni ɲɔgɔnkɔniya,

ɲɔgɔntɔɔrɔ ni binkanniw,

ɲɔgɔnforoki ni yɛrɛdamakɛlɛ,

Siyawoloma ma ban Farafinna.

Sigi gɛlɛyara.

Ko Farafinna ye kelen ye,

An k’an bolo di ɲɔgɔn ma ka bɛn,

Si tɛ se ka taa ka si to abada.

Yɛrɛdamakɛlɛ ma dabɔ ɲuman kama.

Farafinna kelenyatɔn k’a firifirin dɔɔni sa

K’an bɔ lanɔgɔ dingɛ kɔnɔ.

Ne ma bɛnbaliso ɲɔgɔn tomo kolon ye.

Isa Jalo ka bɔ Kɔdugu Kati mara la.
 
Nin poyi cira Interneti la Mohamɛd Misbaho Tarawere fɛ

Poyi : Faso

Fasodenw, an ka wuli k’an jɔ ni fasodenɲumanya jɔli ye.

An ka faso bɔ nɔgɔ la.

Fasodenɲumaya ni sigili tɛ bɛn.

Faso tɛ mɔgɔ kelen ta ye, bɛɛ jɛ don.

An ye dɔ kɛ kuma caman na sa.

Jamana si tɛ taa ɲɛ kumamugu dama kan.

An k’an bolo di ɲɔgɔn ma ka baara kɛ ;

Bɛɛ n’a jɔyɔrɔ don faso jɔli la.

Wulakɔnɔbaarakɛla ni dugubakɔnɔmɔgɔ.

Faantan ni setigi, bɛɛ k’a seko kɛ faso jɔli la.

Ni min k’a ɲɛ tɛ da fasojɔlaw kan,

An bɛ yɛlen o kan k’an faso jɔ.

Isa Jalo ka bɔ Kɔdugu Kati mara la.
 




#Article 29: Mali duguw (780 words)


Mali bɛ farafinna tilebiyanfan fɛ. A ni dugu caman bɛ danfara bɔ i na fɔ Moritani ni Alizeri n'olu bɛ a ni kɛɲɛka ni Nizɛri n'o bɛ a kɔrɔyan fan fɛ. Burkina faso ni Konowari n'olu bɛ a woroduguyanfan fɛ, Laginɛ bɛ a kɔrɔ-woroduguyanfan fɛ ani sɛnɛgal n'o bɛ tilɛbiyanfan fɛ. Mali ka kulu min ka bon ni a lamini jamanaw kulu bɛ ye o diana ye o tɔgɔ hɔbori tondo a diana yɛ (1155km). Faransi ka marakɔrɔ, Mali tɔgɔ fɔlɔ tun yɛ soudan ye a yɛrɛta tubabu bolo (san 1960). Mali faba tɔgɔ bamakɔ wa maliben gama bɛ taga ma (17 994 837) san 2016 la.

Malikɔnɔ duguw ba

Mali ka nafa yoro sira ba don nɛ dɔ ni a ko tɛmɛnenw dɛw.Ni o yɛ masabowda *Gana masaya (Empire du Gana)

Tubabu ka nani san 1880 Mali dona u ka mara kɔnɔ ni u ba fɔ am ko(colonie française) ni u ba hɛlɛ o kuma la *Soudan français.

Avril kalo kilɛ mani la San 1959 sɛnɛgal ni Soudan français bɛ na jɛ ka fanga dɔ sigi nu bi no tɔgɔda ko *Fédération du Mali ni o bɛ kɛ sababu yɛ ka hɛrɛta di senegal ma juin kalo mugan la san 1960.Kalo fila o kofɛ senegal bɛ bɔra Fédération du Mali.Septrembre kalo mugan mni fila san 1960 Mali ye a ka yɛrɛta soro ni neimɔgɔ modibo keita ye.ni janfa(coup d'État)ni o kɛ baga bɛ a yɛrɛ ca kɛlɛkeden ye,ni olu ka niɛmɔgɔ tɔgɔ generales moussa traoré,ni o be na naw ka fangan *jakuya ye (dictature).Gɛnɛralɛ amadou toumni toure bɛ na moussa na ka fanga mɔgɔ minɛ, ka san kɛlɛ fanga la ka sɔrɔ ka fanga kɛ bɛjɛfanga niogadan mi nana bɔ o la o fanganiɛgɔda san 1992 fama mi nana bɔ o la tɔgɔ 'Alpha Oumar Konaré.

Alpha Oumar Konaré nana san 1992 ka san duru kɛ o kɔfɛ ka san duru wɛrɛ kɛ ka sɔrɔ ka bila san 2002 o kɔfɛ Gɛnɛralɛ amadou toumni toure nana fanga kura kɛ san 2002 ka ta bila san 2007 ni mandat cura daminɛ san 2007 en bɛo mandant dɛ cɔnɔ a li bi

Le mali jamana bonia ye 1.231.238km2 wa a ka bow ni an dafɛdugu mi nu bɛ an farina kilɛyanfa fɛ ni niger bɔra yɛ.
Mali sigi lɛ dɔ a farafina kilɛbiyanfa tiamatiɛ la.Wa baw fila dɛ bɛ a tigɛ senegal baw a ni niger baw.olu bɛ bu suw ta guinee futa dialon kɔnɔ
Mali dugu mu mabɔ lɛ do bamakɔ la fadɔ fɛ mɔgɔ bikɔnɔtɔ(90)yé kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ,Wa i bɛ sɛ ka dū duru yɛ kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ sahara kènèka.Dafara bɛ Mali ni dugu mu tè yɛ Mauritanie, l'Algérie, ni Niger, ni Burkina Faso la Côte d'Ivoire,ni la Guinée a ni Sénégal.
Ni Bamakɔ bɔrayɛ Mali dugu baw tɔ ye Kayes, Ségou, Mɔpti, Sikasso, Koulikoro, Kidal, Gao, Tombouctou.

Mali kila lɛ dɔ̀ ni faaba cɛki dɛyɛ a ni Bamokɔ.Ni u tɔgɔ yɛ faaba sa ba bɛ kɛnɛka Gao, Kidal, Tombouctou o lu yɛ Mali sigi yɔrɔma saba dɛ yɛ, Mali woroduguyanfan kila nɛ dɔ Kayes, Koulikoro, Mopti, Ségou ni Sikasso tɛ̀ a ni Bamakɔ.
Décentralisation yɛ fin nafama ba dɛ yɛ,barsa a niɛci nɛ bɛ ka faso baara fanba bɛ kɛ dugu dɛn kɛrɛfɛ.
Mali kɔnɔ commune kɛmɛ wolofila (703 commune) ni saba dɛ bɛ ni o fanba bɛ kɛra san 1996 là 

Mali yɛ dugu mi bɛ tanɛ sira kan,ni 65% yɛ bɛ yɛ kungokolon ye. A diago fanba bɛ kɛ badayanfa fɛ niger ba kan.
Ni yɛ mali kila a 10%ye bagangena yɛ 90% yɛ sɛnɛkɛla ni momikɛla.Wa a ka dugu dɛn kila fanba bɛ tuga fɛ wa nafa ba dɛ bɛ Mali kɔnɔ.Mali dugu siri lɛ ba dɛ dɔ kɔfɛ dɛmɛ là, wa a fanga ka fɛgɛ kojugu dunia kɔnɔ fɛrɛ ba là(a bɛ cɔti mi fɛrɛ wari fanga ka dɔkɔ nga Mali bɛ o dɛ exportɛ ka tɛmɛ a ka sɛnɛkɛ fin bɛ kan).San 1997 gouvernement yɛ diɛkulu dɔ sigi sɛ kan ko FMI ka mɔgɔ mi nu ka bara bɛ nɛ do dɛmɛ là. Nga Mali gouvernement da lɛ dɔ a la ko mali bɛ na kɛ sanu fɛrɛ la ba dɛ yɛ farafina kɔnɔ, an bɛ yɔrɔ mi na bi a yɛ farafina kɔnɔ dugu filana dɛ yɛ mi ka sanu fɛrɛ bɔ ni ka fɛrɛ li ka tia, A bɛ sanu coton a ni bakan fɛrɛ dɛ ka tia kɔ kan.a fin yɛlɛma bali fɛrɛ ta dugu kɔnɔla la tɛ tɛmɛ 380 dollars san 2005 là (World Development Indicators (WDI) database diatɛ bɔ lɛ fɛ ).
Mali bɛ an ka farafina banque ba diɛkulu ba y kɔnɔ ni u ba fɔ a ma ko Union économique et monétaire ouest-africaine (UEMOA).




#Article 30: Mali jamuw (133 words)


Mali ye jamanaba ye. A fa le bɛ siyaw caman de la. Mali jaamuw fana ka ca kosɛbɛ. Nka siya dɔw bɛ ye jaamu tɛ minw fɛ i na fɔ : tamasheck, ni kɔrɔbɔrɔw. Olu bɛ u fa tɔgɔ fara dɔrɔn u tɔgɔ kan. Jaamuw bɛ ni a kɔrɔ don. 

Askofaré wala Ascofaré





#Article 31: Samori Ture (181 words)


Samori Ture walima Samori Ibn Lafiya Ture san (1830 - 1900) ye Wasolo Mansamara sintinba ye san 1882. Silameya fanga don min ye tuloblen ka mara kunben Farafina tilebi fɛ fokase a minɛni ma san 1898.

Samori bangera Maniɲanbalandugu Gine kɔrɔn-worodugu fɛ. A bɔra Jula du kɔnɔ min tun ni Eropakaw donnen ɲɔgɔnna. Eropa ka julaya ye Afrika jula jamana dɔw nafolotigiya. Tasuma-marifa donni ye kɛlɛw taabolo yɛlɛma Farafina.

San 1848 kɔnɔ, Samori bamuso minera kɛlɛ sinfɛ Sɛrɛ Brulaye fɛ kabɔ Sisew ka kabila la. Samori ye a-yɛrɛ tunɔmada mukɔson a bamuso be kanhɔnrɔya ni baara kɛli ye Sisew ka mara kɔnɔ. O senfɛ, A sera ka marifaci kalan. Fɔ kan na, a ye san wolonfla, kalo wolofla ani tile wolonfla kɛ Sisew bolo baara kasɔrɔ ka boli n'a bamuso ye.

O kɔfɛ, a donna Beretew ka kɛlɛbolo la, minu tun ye Sisew jugu ye, san fla kɔnɔ, jani a ka sengin Kamaraw aka mɔgɔw ma. A sugantilen ka kɛ Kɛlɛtigi ye Diyala san 1861, Samori y'i kali ka b'aka mɔgɔw latanga kabɔ Beretew ani Sisew fila bɛɛ ka bikanni ma.




#Article 32: Modibo Keita (531 words)


 

Modibo Keita (bangera Juwin tle 4, san 1915 - ka fatu mɛ tile 16, san 1977). Mali jamana-kuntigi (1960 - 1968) ani Mali Faraɲwankan fangaɲɛma fɔlɔ don. Aka politik taabolo ye farafina jamayali.

A bangera Bamako kura, Bamako, Fransi Sudan faaba o wati la. Modibo bɔra silame du kɔnɔ. A y'aka kalan kɛ École normale supérieure kalanso la Dakar. Aka kalan kuncera o kalanso in na kasɔrɔ a ye kalandenw la fɔlɔ ye. San 1936 daminɛ la, a ye mɔgɔkalan baara dadɔ Bamako, Sikaso, Tumutu.

Modibo Keita donna jɛkulutɔn caman na. San 1937, ani Wezin Kulibaly jɛra ka Faransi Tilebi Farafina Karamɔgɔw ka Faraɲwankan sigi sen kan.

San 1943, a ye kunnafoni sɛbɛ sintin Kenedugu ɲɛ(l'oeil de Kénédougou) min bɛ marabaa lagoshi. O kɔlɔlɔ ye kaso la don s'a ma dɔgɔkun saba kɔnɔ san 1946 Kɛnɛya Kaso (Prison de la santé) Paris. 
San 1945, Modibo Keita y’a kan bɔ wasadenya nɔfɛ Fanga Nanni na n’a lapasabaw ka demen ye ani Sudan Bejefanga Tɔn (RDA). Taalen kɔfɛ o san kelen na, Mamadu Konate y’aka tɔn sintin Sudanka Kulu min yɛlɛmara ka kɛ Sudan Faraɲwankan.

ɔktobrukalo san 1946, Afrikiden Bɛjɛfanga Lajɛ (RDA) sintinra Bamako min ɲɛmɔgɔya dira Feliks Hufuet Buwaɲi ma. Modibo Keita kɛra RDA Gundotigi ye Franse Sudan kɔnɔ. San 1948, kalatara a ye ka kɛ Franse Sudan foroba ladiliba ye. San 1956, kalatara a ye ka kɛ Bamako Mɛri ye kasɔrɔ ka kɛ wasaden ye Franse ka Faso Blonba la. A kɛra jamana ka Gundotigi ye Moris Buje-Monuri ni Feliks Gayar ka fanga kɔnɔ. Modibo Keita kɛra Mali Faraɲwankan ka blonba sigisan kura Kuntigi ye Juyekalo tile 20, san 1960, min tun bɛ kafolikɛ Franse Sudan na ani Senegal. Talen ɲɛ, Senegal y’i kun fori kabɔ Faraɲwankan na.

 

Faraɲwankan yurilen kɔ, RDA ye Sudanka Jamana ka yɛrɛmahɔnrɔnya dantigɛ ka kɛ Mali Fasojamana. Modibo nara kɛ Mali jamanakuntigi fɔlɔ ye.

Ka kɛɲɛ ni jamajɛya ye, a y’aka jamana ɲɛsin jamajɛya sɔrɔko ma. A y’o daminɛ fɔlɔ ni sɛnɛ ni jago ye, o kɔ, ɔktobrukalo, san 1960, SOMIEX (Maliden ka Labɔli ni Ladonni Cakɛka) min tun bolo falen Mali ka labɔli karajagow la ka fara dilanfɛnw ani balo labɔliw kan (inafo sukaro, te, nɔnɔ mugu) an’u tlacogo jamana kɔnɔ. Mali wari sigira sen kan san 1962. Gɛlɛya dulonnen labolicogo la wolora warijashi dantɛmɛnɛn la min ma diya dugudenw ye, krɛnkrɛnneya la, sɛnɛkɛlaw ni jagokɛlaw.
Katun, Modibo Keita tun yelen Kelenyalen Jamanaw (USA) bolo jamajɛyatigi ye, Modibo y’a bɔgɔrɔdɔn u ye k’a b’a fɛ teriyajuru ɲuman ka saman a ni Washinton cɛ. Setanbrukalo, san 1961, a y’a kunda Amerika kan ani Ahmed Sukarno u ni Jamanakuntigi Jɔn F. Kenedi ye ɲwan ye. O kɔfɛ, a ye Kenedi mina ka kɛ a teri ye.

Politiko bunakun kan, Modibo Keita toliyara a sinaw donnina kaso la Fili Dabo Sosoko b’o la. Kaata san 1967, a ye yɛlɛmaba wale boloda ni jamana sariyabaju dlonni ye ani sintinni Faso Jɛkulu Yɛlɛmaba Lakanali kama (CNDR). Milisiw ka dantɛmɛ walew ka fara Sefa wari jashili kan ye foroba nisɔgɔya sababuya.

Nowanbru tile 19, san 1968, Kɛlɛtigi Musa Trawere ye Modibo Keita ka fanga dafri ani k’a bla kaso la Kidal.

Modibo Keita sara kaso la Mɛkalo, tile 16, san 1977. 

 

 




#Article 33: Habib Kuwate (106 words)


Habib Kuwate (bangera san 1958 Mali la) jɛnselekenaani Maliden lakodɔnnen fɔlila ni dɔnkili taboloma, an'aka gitari fo. A ka fɔlikulu Bamada ye fɔli-kuluba ye Tilebin Afrika. Kɛlɛtigi Jabatɛ bɛ bala fɔ kulu in na.

Foli taabolo

Habib ka gitari fɔ bɔlen bɛ kamalengoni fɔcogo fɛ. Dɔnkiliw bɔlen bɛ bluz walma flamenko fe a ye min kalan Kalilu Watara bolo.

K’a sanga ni Mali fɔlila lakodɔnnen werew ye inafo Salif Keita ni Umu Sangare, Habib Kuwate dɔnkilidakan lablalen don a kan kɛcogo yɛrɛ la. Fɔlifenw labaarata Bamada fɔlisenw na ye harmonika, soku, flen, kora. Habib Kuwate yɛrɛ b’a ka dɔnkiliw sɛbɛn k’u da Bamanankan, Franse, Engliz la.




#Article 34: Umu Sangare (148 words)


Umu Sangare (bangera Februye tle 25, san 1968, Bamako - Mali). Wasolo dɔnkilidala don min be wele wasolo kɔnɔ. Wasolo ye Tariku jamana ye min be Ba Joliba worodugu fɛ. Wasolo lakodɔnnen ni dɔnkili ye min ju bɛ talikɛ donso-fɔli la. A bamuso Aminata Jakite fana tun ye dɔnkilidala ye.

Demisenya la, Umu Sangare tun bɛ dɔnkilida mukɔsɔn k’a bamuso dɛmɛ k'uka du balo, sabu a fa ban’u la. Kab'a san duru, Umu lakodɔnna n’aka dɔnkili ɲadɔn ye a kɛlen ko jɔyɔrɔ fɔlɔ ta ɲwandan na kalanden misenw cela Bamako. O senfɛ, a ye dɔnkilida mɔgɔ 6000 ɲafe Omispor ntolantankɛnɛ la. A shi san 16, ani Joliba jenbenfɔ kulu ye yala kɛ ɲwan fɛ.

Amadu Baba Gindo sabula, aka albomu fɔlɔ Musolu kaseti 220000 nɔbɔ sanna.

Ali Farka sabula, Umu Sangare ye bolonobila ani Engliz ka cakeda (Wɔl Sekwit) World Circuit. A san 21, a kera dolo ye.




#Article 35: Babenba Trawere (136 words)


Babenba Trawere tun ye Kenedugu mansamara faama ye. A kɔrɔkɛ Cɛba fatulen kɔ san 1893, Babenba ye fanga ta. O tuma, daga tun sigilen Sikaso  mansamara faaba dala Samori Ture fɛ n’aka kelebolo, ka fara, Franse marabajuguw ka kɛlɛbolo surunyali Sikaso dugu la. Ka kon san kelen ye, Segu, Tukrur ka mansamara faaba binna France bolo. O kɛra sabu ye Franse y’u fanga digi Kenedugu minani walew kan.

April Kalo, san 1898, France ye kɛlɛ ɲasin Sikaso ma ni gwɛlɛ ye. Dugu binna Mɛkalo tile 1, 1988. Ka fusaya k’a-yere di Fransew ma, Babenba y’aka sofaw yamaru k’a faa. Nin kɛra cɛfarinya waleya ye min bɛ fo watibɛ Mali la fo bii. Samori Ture minena Setanburu o san kelen in na. Nin kera Tilebi Afrika  ka Franse kele dan ye.

Sikaso ntolatankene tɔgɔ dara Babenba la.




#Article 36: Eropa (171 words)


Eropa ye ladala gun wolonfla dɔ ye Dugukolo kan. A be dancɛbo Saheli fɛ ni Artik Kɔgɔji, tlebi Atlantik Kɔgɔji, worodugu ni Mediterane Baji, worodugukɔrɔn ni Kokazi Kuluw, ani Baji Fin min tugunnen Mediterane la. Ural Kuluw, Ural Ba ani Kaspian Baji bɛ Asia ni Eropa dancɛbo kɔrɔn fɛ.

Eropa ye jɛn gunw ladogomani flanan ye fɛnsɛn hokmu kɔnɔ, a be datugunnikɛ masurunyala 10,180,000 kare kilometres (3,930,000 kare mi) walima 2% Dugukolo fɛnsɛn na. A bɛ jatigiyalikɛ yɛrɛta jamana hakɛ caman na nin bɛsɛ 50 ma. Eropa jamanaw bɛɛ la, Risila de y'a labebele jamanaden ani dugukolo fɛnsɛn kunda, tumamin a bɛɛ lafitini ye Vatikan ye. Eropa bena jɔyɔrɔ sabanan na duguden caya la, Asia ani Afrika kɔfɛ ni mogo 710,000,000 walima masuruya la 11% dunia kɔnɔ mɔgɔw la. Obenata, Eropa mogow preprelatigɛlen tɛ inafo a bɛ famu ko gun bɛ talikɛ sekonidɔnko ni marako krɛnkrɛnen la cogo min.

Eropaka Jɛkulu ye Eropaka Keleya fanga-matarafali bolofaran ye. Jɛkulu in ɲasinnen shariya bolodali, gnaniw matarafali, kelenya benkanw tɔpɔtɔli ani don-ko-don koɲa latɛmɛni.




#Article 37: Kanku Musa (248 words)


Kanku Musa walima Mansa Musa tun ye 10nan kɛmɛda mansa ye min ye Mali Mansamara mara kata 1312 kabila 1337. A kosumanen n'aka hiji ye ani aka funansere Silameya kalanko la.

Kanku Musa ka Tariku lako dɔn na jeliw sababuyala ani arabuw ka tarikubɔlaw ina fo Al Umari, Ibn Khaldoun ani Ibn Battuta. A ka mansa ya wagati kɜra mali mansamara ka fanga jiidili ani jiri wali wagati ye. Nafan sɔrɔ siraw ina fo jako, kɛrɛnkɛrɛnlen yala sanu, jɔnw, woro, kɔkɔ, yaaku baya la. Bakan mara ani mɔnni fana tun jiidila. Mansamara ka nafan sɔrɔ sira dɔ fana tun ye nisɔgɔn ani taksiw sara li ye jamandenw ani jako kɛla fɛ. Min ye lakanali nasiraw ye, mɔgɔw n'uka nafolow tun lakana lendo kɛlɛdenw fɛ munu tun ye cɛfarinw ye. Kanku musa kɛra Mali mansaw la tɔgɔ tigi ba ye ka da ka barakɛlenw kan an'aka nanfolo tiki baya.

San 1324 nan Kanku Musa ye hiji la taga boloda ka taka Makan jamana kan, hiji min senfɛ Mali mansamara tɔgɔ carin na diɲɛn jamana caama kan kɛrɛnkɛrɛnlenyala arabu jamanaw.  Tariku tigiw ka fɔlila nɔfɛ tugu baka caama tun ba nɔfɛ ka taka hiji la min tun beta bila  mɔkɔ 60000 ɲɔnkɔna nan, jɔnw ani lakana bakaw bɛlajɛlenw faralen ɲɔkɔn kan.  A Kɔsekilen ka bɔ Makan, Kankun Musa ye bara ba caama boloda kalanko ani silamɛya jiidili nasiraw kan. O baraw waleya la ni misiriw ani medɛrsaw jɔli ye Mali mansamara dukubaw la inafɔ Tumutu, Gao, Jɛnɛ, Sankore ani Sekou. 




#Article 38: Eropa Jɛkulu (103 words)


Eropa Jɛkulu (European Union; Europäische Union) ye Eropa ka kelenya fanga-matarafali bolofaran ye. Jɛkulu in ɲasinnen shariya bolodali, latigɛw matarafali, kelenya benkanw tɔpɔtɔli ani senidonko koɲaw latɛmɛni. Jɛkulu in bɛ baarakɛ fanga kabine kono ni jɛkuluɲɛma 27 ye. Jamana bɛɛ n'aka togola Jɛkuluɲɛma, nka Jɛkuluɲɛmaw jagoyalen don ka baarakɛ EJ (EU) lajɛlen ka nafa kɔsɔn ka sago uka jamana nafa kan. Jɛkulu ɲɛma bɛ jɛkuluɲɛma 27 in na. ɲɛma min bɛ mara la sinsan o ye (Jose Baroso) min sugantira Eropaka Lasigi fɛ Eropa Blonba ka yamaruya kɔnɔ. Baroso sigira fanga la san 2004 shu la, aka fanga furance ye san duuru ye.




#Article 39: Gambia (213 words)


Gambia, madɔnnen Gambia ka Fasojamana, a bɛ wele caya la Gambia. Jamana don min bɛ Afrika Tlebi fɛ. A ye Afrika gun jamanaw bɛɛ lafitini ye, a bɛ danbɔ saheli, kɔrɔn ani worodugu fɛ ni Senegal ye. A sigilen dankan fitini kan Atlantik Kɔgɔji dala tlebi fɛ. Gambia ba bɛ Gambia cɛci kab'a kun kataa a kun. Februyekalo tle 18, san 1965, Gambia y'aka yɛrɛmahɔrɔnya ta kabɔ Britania Mansamara kɔnɔ a sɔrɔla ka don Komonwelf (Forobanafolo) la. A faaba ye Banjul, nka a duguw labeleble ye Serekunda ye.

Kɛmɛda 10n, jula Silamɛ jamakulu ani dɔnnikɛla dow taara u sigi Afrika Tlebi jagokɛyɔrɔ caman na, o kɛra subu ye ka Sahara-cela jago ni sanu ani samaɲin yiriwa. Kata kɛmɛda 11n walima 12n na, Tukrur mansamara faamaw (kɔrɔlen Gana ani Gao) donna Silameya la, u sɔrɔla ka Silameya mɔgɔ-kalanen dɔw ta ladilibaw ye. Sɛbɛnni fɔlɔw nin yɔrɔ in kan bɛ segin kataa Arabu jagokɛlaw ma kɛmɛda kɔnɔtɔnnan ani tannan Yesu Krisa bangelen kɔ (YB). Kɛmɛda tannanan daminɛ la, bi Gambia fan caman tun bɛ Mali Mansamara kɔnɔ. Portigalikaw taara yɔrɔ in na ji fɛ kɛmɛda tandurunan-cema u sɔrɔla ka jago tnoma kɛ u ta ye. Bi-bi-in-na, Gambia jamanaden bikɔnɔtɔn kɛmɛsarada 90% ye Silamɛ ye. Kuranɛ kalanso ani foraba kalan bɛ u disi da ɲwan na. 

 

 




#Article 40: Maroko (102 words)


Maroko (Arabukan المغرب) madɔnnen Maroko Mansamara (Arabukan المملكة المغربية), a bɛ Afrika Saheli fɛ min jamanadenw jatelen ka kɛ 33 848 242 (2014). A sigilen Atlantik Kɔgɔji dala min bɛ mɔnɔbɔ kase Gibraltar Mɔsɔn ma Mediterane Baji la. Maroko bɛ danbɔ ni Aljeri kɔrɔn fɛ, Espania saheli fɛ (kɔgɔji bolo kan fo kase Espania dugu fla ma Seta ani Melila) ani Moritani wordugu fɛ.

Maroko ye Afrika jamana ye min ye tɔnden ye Afrika Kelenya kɔnɔ. Kafara, a ye tɔnden ye Arabu ka Tɔn, Magreb Arabu ka Kelenya, Fransekanfɔtɔn, Silameya Lajɛ ka Tɔn na. A fɛnsɛn bɛse 710 850 bametri kɛmɛjɛ ma.




#Article 41: Tunizi (158 words)


Tunizi (Arabukan na تونس, Amazig la Tuns), madɔnnen Tunizi Fasojamana (الجمهورية التونسية), jamana don min be Mediterane dala Afrika Saheli fɛ. A bɛ danbɔ ni Aljeri tlebi fɛ ani Libya worodugukɔrɔn. Saheli Afrika jamanaw ladɔgɔman don Atlas kulu jɔjan fɛ. Masuruyala, binani kɛmɛsarada jamana la ye Sahara cencen ye, a tɔ ye sɛnɛkɛ dugukolo km 1300 dalen bada fɛ. A lakodɔnna wati kɔrɔ la, kɛrɛnkɛrɛneya la Fenisika ka Kartaje dugu tuma ani kɔfɛ, Roman Mansamara bolofaran Afrika kɔnɔ. Ale de tun ye mansamara in balo dibaa ye.

Tariku sɛbɛni daminɛ tuma, Burdamɛ kabilaw sigilen Tunizi. Fenisikaw sigilen tun jida la kata jona kɛmɛda 10n (KYW). Kartaje dugu sigira kɛmɛda 9n (KYW) mɔgɔw fɛɛ kabo Tyre sisan Lubnan. Lakalikɔrɔ b'a jira ko Elisa Mansamuso de ye dugu in sigi san 814 (KYW) inafo a segina ka fɔ cogo min Grek sɛbɛnna fɛɛ Timaeus ka Tauromenium. Kartaje sigibaw nara n'uka sekoindɔnko ye ani uka dinɛ kabɔ Fenisikaw ani Kanaankaw fɛ.




#Article 42: Latin (200 words)


Latin (linga Latīna), tariku la ye kan ye min tun be fɔ Latium ani Rome dugu kɔrɔ. A tun ye hali dɔnni ani kalan ka selekenani kan ye cɛma ani tlebi Eropa fokase 17n kɛmɛda ma. Romanw ka kɛlɛ kɔnɔ, Latin carinna Mediterane ani Eropa fan caman na. A wolora ka kɛ Franse, Italikan, Romanikan ye kasɔrɔ ka carin Amerikaw ani Afrika. Latin suguya fla be yen Kɔrɔlen Latin be labaara sokuda (poyi) la ani Foroba Latin min sigilen fɔcogo caman kan f'u kera Romankanw ye bii. Tlebi Roman Mansamara bilen kɔ, ka Katolik Misiri wili, Latin kera krecenmoriw ka baarakɛ minin ye ani mɔgɔ-kalanenw ka kan Tlebi fɛ.

San 2300 kɔfɛ, Latin nara jigin doni-doni 16n kɛmɛda masuruya la . Nka, Foroba Latin tora senna ka k'a dama kan ye yɔrɔ caman na, san 800 kɔfɛ, a kera bii Romankanw ye. Obɛnata, Latin tora ɲanamayalen Tubabu Moriw bolo k'uka sariyaw sɛbɛn. Latin daɲɛ caman labaaralen dɔnni ani kalan sira fɛ. Ali bii, Kɔrɔlen Latin ni Greki fla ɲagaminen be lakalan duguma kalansow la, nka u yankan dɔgɔyara kosobe 20n kɛmɛda in kɔnɔ. Latin siginiden kafara watikura bɔnaw min bɛ Engliz, Espaɲɔl ani Franse siginidenw labaaralen katɛmɛ siginiden tɔw kan.




#Article 43: Fransekanfɔtɔn (198 words)


Fransekanfɔtɔn (La Francophonie) ye selekenani tɔn ye min be lakafolikɛ Fransekan-fɔ jamanaw ani fangaw la. Franse la, a be talikɛ Fransekan-fɔ mɔgɔw la. A dɔnnen ni Organisation internationale de la Francophonie (OIF) Bamanankan na (Fransekanfɔlaw ka Jɛnselekenaani Tɔn). Tɔn in lakafolen jamana ani fanga tɔnden biduru-ni-duru la ka fara lajɛliba tanisaba. Doni shartilen tɛ Fransekan fɔ hakɛ jamana tɔndenw na, nk'a sirilen Franse sekonidɔnko ani Franse fɔ o jamanaw la.

Tɔnden dugu caman na Franse-fɔ matarafalen tɛ kosobɛ yen nabɔra Frans la an’aka jikɔkan maraw ani duguma-Faso tɔndenw. Franse bɛ labaara dugu tɔw la ka kɛ foroba kan ye tumamin a jɔyɔrɔ man bon tɔnden dugu dɔwɛrɛ la. Juru min be nin duguw ni ɲwancɛ ye tariku ani sekonidonko ye.

Franse fɛnsɛndɔnna Onesim Reklus (Onésime Reclus) Elize Reklus (Elisée Reclus) balimakɛ de ye Frankofoni (Francophonie) daɲɛ goshi san 1880 ka tamashiɲɛkɛ kataa sigikuluw ma ani jamanaw minu bɛ Franse fɔ. Selekenani Frankofoni Tɔn bɛ kɔrɔyalikɛ kataa dunia fantaninani mɔgɔw ma minu ka kan fɔlɔ walima kan flanan ye Franse ye. Nin hakilila kɔnɔ, Frankofoni goshira shiɲɛ flanan Leopold Sedar Sengor fɛ, Farafinya (Négritude) lamagha sintinba aka gafɛ kɔnɔ Miriya (Esprit) san 1962 a ye min don Hadamadenya kɔnɔ.




#Article 44: Elhaj Umar Tal (516 words)


El-Hadj Umar ibn Sa’id Tal, (san 1797 – 1864) tun ye Tlebi Afrika marakɛla, Silameya mɔgɔkalannen ani Tukulor mansa ye min ye mansamara sintin o tun bɛ kafolikɛ bii Gine fan caman na, Senegal, ani Mali. Jona, a ye kawantili daminɛ ani sɛbɛnni ka kɛnyɛ ni sigi tɲɔniw ani Cɛla-Atlantik jon jago.

ɲanamaya kunfɔlɔ

Umar bin-Said bangera Halwar kɔnɔ, Futa Tooro (bii Senegal). Umar Tal donna madrassa la a demisenma kasɔrɔ k’i kunshin Hiji ma san 1820. San caman kalan kɔfe, Umar Tal seginna san 1826 n’aka tɔgɔ kura “El Haj” ka kɛ Tijaniyaw ka kalifa ye Farafinna. A sigira Sokoto, minkɔnɔ a ye muso caman ta, o do lakelen tun ye Fula Sultan Muhamad Bello denmuso ye. San 1836, El Haj Umar Tal tamara ka taa Futa Jalɔn o kɔfɛ Dingiraye (bii Gine) yen a y’aka jihadi labenw damine.

San 1848, Elhaj Umar ka Fila kɛlɛbolo labenne ni Tubabu marifaw ye, ye kɛlɛ bin Madenka dafɛ dugu caman kan k’u minɛ. Umar Tal sɔrɔla k’i kun da Kayi kan Mali la, ka dugu caman wɛrɛ minɛ ani tata Kayi dugu dafɛ min ye bii sangawili yala ɲɛshinyɔrɔ dɔ ye.

Aprilkalo, san 1857, Umar Tal ye kɛlɛ bin Khaso mansamara kan ka dagasigi Franse marakelaw ka kɛlɛbolo kan Medin. Daga in ciɲena Juye tle 18 tumanin Luis Federb, min tun ye Senegal ka Franse Jamanatigi ye nalen ni dɛmɛn kɛlɛbolo ye.

Bamananw Kɛlɛli

Dɛsɛlen ka Fransew bin, Elhaj Umar Tal ye binkaniw dabɔ Kaarta ani Segu Bamanan mansamara kan. Kaarta faaba Saheli ɲɔrɔn bira jona Umar Tal bolo an’aka mujahidinuw, Segu daara o kan Marsi tle 10, san 1861.

Tumamin Umar Tal ka kɛlɛw tun ɲɛshinen Bamanan josonaw ani Franse Kreciyenw ma, sisan a y’i ɲɛshin Silame dugu fitiniw ma. A denkɛ Ahmadu Tal sigilen Almamiya la Segu, Umar Tal tamara Joliba babolo fɛ k’i kunda Masina ani Hamdalayi kan. Yen, mɔgɔ 70000 sara kɛlɛ saaba senfɛ kakɔn Hamdalayi ka bi ani ka dagakolonci Marsi 16, 1862.

Sisan Cema Joliba dafalen b’aka mara kɔnɔ, Umar Tal ye kɛlɛ ta ka Tumutu sɛgɛrɛ, nka Burdamew, Suraghaw ani Filaw ka kɛlɛbolow faralen ɲwankan y’a gen ka segin. O tuma muruti dabɔra Hamdalayi Balɔbɔ ka ɲɛmɔgɔya kɔnɔ min ye Masina mansa Amadu Amadu balima ye, min fagara Umar Tal bolo. San 1864, Filaw ni Kuntaw ka kɛlɛbolo faralen ɲwankan Balɔbɔ b’u kuna, ye Umar Tal n’aka kɛlɛbolo gen fo Bajangara yenmin Umar Tal sara aka marifamugu lasagolen pɛrɛnni senfɛ, Februye tle 12. A mɔden Tijani Tal blara a nɔ la, watimin a denkɛ Amadu Seku ye fen bɛɛ kɛ ka Segu to aka mara kɔnɔ. Labanna, Fransew ye Segu mina san 1890.

Elhaj Umar Tal tolen kabako-mɔgɔ ye Senegal, Mali ani Gine, ali n’aka kɔfɛnw bɔlen ɲwan ma jamana ninu kɔnɔ. Tumamin Senegalikaw bolo, a tun ye Franse-kunben cefarin ye, Mali ka tayɔrɔ bɛ jengɛ k’a mankutu innafo binganina min ye sira laben Fransew ye ni Tlebi Afrika fanga laghafoli ye. Umar Tal tɔgɔ kɔrɔtalen Marys Kondé ka Segu tariku lakali kɔnɔ.

Mansaya Bruju

Kɔnkɛra ni
Mɔgɔsi	

Tukulor Mansamara ka Kalifa
San 1850 – 1864	

Nɔblara ni
Tijani Tal




#Article 45: Sudan (118 words)


Sudan madɔnnen Sudan ka Fasojamana ( Arabukan جمهورية السودان) ye Afrika ani Arabula bɛɛ labɔnba ye fɛnsɛn ta fanfɛ a bɛ jɔyɔrɔ tanan na Dunia jamana fɛnsɛn baw la. A bɛ danbɔ ni Misra ye saheli fɛ, Kɔgɔji Blen saheli-kɔrɔn fɛ, Eritrea ani Etiopia kɔrɔn fɛ, Kenya ani Uganda worodugukɔrɔn, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Cema Afrika Fasojamana worodugutlebi fɛ, Cad tlebi fɛ, ani Libya sahelitlebi. Dugu tɔgɔ bɔra Arabukan Bilad-al-sudan la, sɛbɛnni na “Finmanw ka dugu”. Sudan ye sisan jɛn bɛɛla benbaliya kɛlɛ dagayɔrɔ ye Failed States Index ka jatemina la min ju ye Sɔrasi Fanga ye ani Darfur mankan. Obɛnata, Sudan bɛ jate jamana wɔrɔ sɔrɔ jidi telinw na dunia kɔnɔ. A faaba ye Kartum ye.




#Article 46: Sunjata Keita (164 words)


Sunjata Keita walima Mari Jata (kalifaya san 1217 - 1255) ye Mali Mansamara sintinba ye min tɔgɔ bɔra ka dannase inafo cɛfari Mandenkaw bolo Tlebi Afrika a bɛ lakali ko Sunjata ka cɛfariya tariku.

Sunjata dɔnnen ni Sogolon Jata. Sogolon tara a bamuso tɔgɔ la, min kɔrɔ kigimuso aka jejuguya kɔsɔn, Jata kɔrɔ waraba. Mandenkaw ka ladala, den bɛ wele k'a ba tɔgɔ d'a kan. Keita ye kabila jamu.

Sunjata ka tariku dɔnna jeliw ka dala lakali fɛ, min bɛ latɛmɛ kabɔ fakunda kataa denkunda.

Sunjata ka ɲanamaya

Sunjata demisenma ye gɛlɛya ni tɔrɔ caman ye mansa bolo min tun be Mali Mansamara kuna o wati. Walasa ka fanga ta, a n'i ɲeshin kɛlɛbolo dlanni ma ka mansake jugu ka fanga dafri ka hɔrɔnya segin aka kabila mɔgɔw ma. Sunjata ye diinɛ sankɔrɔta o ma mɛen a ye Mansa tɔgɔ ta. Mansa bɛ Sunjata ka diinɛ fanga jira. A salen kɔ, minu nara a nɔla ye mansa tɔgo ta k'u jɔyɔrɔ jira sigida la.




#Article 47: Angola (147 words)


Angola madɔnnen Angola ka Fasojamana (Portigiz : República de Angola, Kongo : Repubilika ya Ngola), ye jamana ye worodugu-cema Afrika min bɛ danbɔ ni Namibia ye worodugu fɛ, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana saheli fɛ, ani Zanbia kɔrɔn fɛ ani ni tlebi dankan Atlantik Kɔgɔji bolofɛ. Kabinda yɔrɔ bɛ danbɔ ni Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Kongo-Brazaville. Angola tun ye Portigiziw ka mara ye kata 16an kɛmɛda kabla san 1975. Jamana in ye bonba-flanan ye tajiko ani jamanbɔ jamanaw cɛla Farafinna, obɛnata a jamanadenw bɛ gun in lafantanw la. Jɛnselekenaani Wariko Kondo SWK (IMF) [International Monetary Fund] ka fɔla, a ka ca ka tɛmɛ dolar miliyar $4 kan taji wari tnɔw la o tununa Angola warikesu la san 2000w (baflaw) kɔnɔ. Uti san 2006 kɔnɔ, bolonɔblara kɛlɛban bɛnkan na muritilenw kabɔ Kabinda mara la ani Saheli cɛ. Masurunya la 65% Angalo ka taji bɛ b’o mara in na. 

 

 




#Article 48: Mozanbik (125 words)


Mozanbik madɔnnen Mozanbik ka Fasjamana (Portigiz la Moçambique walima Repuplica de Moçambique, fɔjɔgo [Republika di Musambiki] ye jamana ye Afrika worodugukɔrɔn fɛ, a bɛ danbɔ ni India Kɔgɔji kɔrɔn fɛ, Tanzania saheli fɛ, Malawi and Zanbia sahelitlebi, Zinbabwe tlebi fɛ, ani Eswatini ni Worodugu Afrika kɔrɔntlebi fɛ. A lakodɔnna Vasco da Gama fɛ san 1498 ani ka mara Portugal fɛ san 1505. San 1510, Portigiziw wulira ka Arabu sultana kɔrɔ bɛɛ min bɛ kɔrɔn Afrika dankan na, mina u bolo kɔnɔ. Kataa masuruya la san 1500, Portigiziw ka jago dagayɔrɔw ani tataw nara kɛ jigiyɔrɔw ye sira kura kan kataa kɔrɔn fɛ.

Tɔnden don Portigiz Fɔla Jamanaw ka Jekulu la ani Forobanafolo Jekulu (Commonwealth). Mozanbik tɔgɔdara Muça Alebique la min tun ye mansa (Sultan) ye.




#Article 49: Uganda (172 words)


Uganda ka Fasojamana ye jamana dasɔgɔlen ye Kɔrɔn Afrika, a bɛ danbɔ kɔrɔn fɛ ni Kenya, saheli fɛ Sudan, tlebi fɛ ni Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana, worodugutlebi ni Rwanda, ani worodugu fɛ ni Tanzania. Jamana kɔrɔnfɛ fan bɛ talikɛ fan caman na Dala Viktoria la ani Kenya ni Tanzania jɛlen min na. Uganda y’a tɔgɔ ta Buganda Mansamara fɛ, min bɛ lakafolikɛ jamana worodugu fan caman na faaba Kampala b’o la. Jona sigibaw dɔnnen bii Uganda, kera donso jirikarilaw ye. Seginnen kɔ ni san 2000 ani san 1500 cɛla, Bantu fɔla mɔgɔ, adɔla minu bɔra cɛma ani tlebi Afrika, wilira ka n’u sigi jamana kɔrɔnfe fan na. Ni jama kuluw nara u bolo ani ka yiriwalikɛ nɛgɛbaara ɲadɔw ye ani hakilina kuraw sigi and mara labɛnni kan. Kitara Mansamara taninaninan ani tanidurunan kɛmɛdaw kɔnɔ, bɛ jiralikɛ kɛjogo jonaw la labɛnni dɔnnen la. Bunoro-Kitara Mansamana tugura o kɔ, kɔsan na kɛmɛdaw kɔnɔ, Buganda ani Ankole.

A boɳa bɛ 241 038  km2 (bametri kɛnɛ) jukɔrɔ a jamanaden jate ye mɔgɔ 41 487 965 (2016).




#Article 50: Rwanda (110 words)


Rwanda ka Fasojamana ye jamana fitini ye ani jamana dasɔgɔlen min bɛ Dala Ba yɔrɔ la kɔrɔn-cɛma Afrika, a bɛ danbɔ ni Uganda, Burundi, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Tanzania ye. A bɛ talikɛ mɔgɔ milion 11.2 (2015). Rwanda ye Afrika jamanaw lakoronen ye. Jamanaden fanba bɛ sɛnɛ matarafa. Tu jamana ani kulu dugukolo duman, fasojamana fitini bɛ wele « Kulu bankelen dugu » (Franse : Pays des Mille collines) Kinyarwanda n’o y’uka kan ye a bɛ fɔ (Igihugu cy’Imisozi Igihumbi).

Jamana in kera selekenani ɲɛjɔyɔrɔ ye Rwanda jahadi fagali senfɛ san 1994. Rwanda ɲinini boloda ka kɛ Forobanafolo tɔnden ye, latigɛ bɛna ta ka kɛɲɛ min ma san 2009.




#Article 51: Burundi (114 words)


Burundi madɔnnen Burundi ka Fasojamana, ye jamana fitini ye Dala Ba yɔrɔ la Afrika. A bɛ danbɔ ni Rwanda ye saheli fɛ, Tanzania worodugu ani kɔrɔn fɛ, ani Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana tlebi fɛ. Alnayasɔrɔ gerekan jamana don, a tlebi dancɛ dalen Dala Tanganika dafɛ. Jamana in watikura tɔgɔ bɔra Bantukan na, Kirundi.

Fɛnsɛnboloma a b’a kelenna min bɛ dugudenw ka gɛrɛntɛ boɲa a kan ani ka sɔrɔfenw dwaya. Burundi ye ladugumada ye per Kapita Bakrunba Sokɔnɔ Karajago (BSK) [GDP] [PIB] ta boloma dunia kɔnɔ, min b’a kɛ dugukolokan jamanaw bɛɛ lafatan ye. Dɔnni kalan dɔ kera dugu 178 kan o ye Burundi jamanadenw sarada min ka nimisiwasa ni ɲanamaya ye bɛ bɛɛ duguma. 

 

 




#Article 52: Gabon (139 words)


Gabon ye jamana ye tlebi cɛma Afrika min bɛ dancɛ tla ni Cɛmajan (Equator) Gine (Franse : Guinée Equatoriale), Kamerun, Kongo-Brazaville, ani Gine ka Jikori (gulf). Faaba ani a duguw labonba ye Libreville ye. Kabini aka yɛrɛta ka bɔ Frans bolo, Uti tle 17 san 1960, Fasojamana in marala jamanakuntigi fla fɛ. Jona 1990w (kalancogo : tanikɔnɔtɔnan bikɔnɔntɔnw) la, Gabon ye tɔncaman taabolo boloda ani bɛjɛfanga sariyabaju kura da min bɛ kɛ sabu ye ka kalafli jɛlɛn baaraw sabati ani ka fanga cakɛda caman yɛlɛma. Gabon jamanden ye fitini ye min ka dɔgɔ ni mɔgɔ milion fla ye, aka dugujukɔrɔ nafolo labɔlen. Kɔkan kɛnyɛrɛye nafololabugun ye Gabon dɛmɛ ka kɛ yɔrɔ in la jamana hɛrɛma dɔ ye ni HYT (Hadamaden Yiriwa Tamasere) lakɔrɔtalen ye (Engliz : Human Development Index [HDI], Franse : Indice de Développement Humain [IDH]) Farafina kɔnɔ 

 

 




#Article 53: Kongo-Brazaville (108 words)


Kongo ka Fasojamana (Franse la : République du Congo, Kongo la : Repubilika ya Kongo, Lingala la : Republiki ya Kongo) a dɔnnen tuguni Kongo-Brazaville walima Kongo, jamana don min bɛ Cɛma Afrika. A bɛ danbɔ ni Gabon, Kamerun, Cɛma Afrika Fasojamana, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana, Angola fandɔ Kabinda yɔrɔ la, ani Gine ka Jikori (gulf).
Fasojamana in ye France ka mara kɔrɔ ye. Yɛrɛta kɔfɛ san 1960, France ka yɔrɔ kɔrɔ Cɛma Kongo, kɛra Kongo ka Fasojamana ye. Kɛmɛda tlanani kɛlen Marksitaabolo la, Kongo ye tɔncamanya bɛjɛfanga sira ta san 1992. Nka, duguden kɛlɛ sabula san 1997 labanna Marksi Jamakuntigi Denis Sasu Ngeso sigili la fanga kokura.




#Article 54: Soni Ali Ber (331 words)


Soni Ali Shyw

Jona Soni Ali y’a-yɛrɛ sabati mansamara lakɛlɛ ɲadɔnna baa ani cɛfarin. A ye tnɔbɔ Mali mansamara bini na, ka kɛlɛbolow ta ka kɛlɛ juru dabɔ. Aka mansamara laban ye Mali labin, a fɛnsɛn bɛ dugukolo datugun min ka bon ni bii Tlebi Eropa ye. A jatelen Farafin mansamara bɛɛ lafɛnsɛn baa ye min ɲwan ma ye.

Soni Ali Ber kera Songai mansa ba fɔlɔ ye. Ali tun ye silame ye inafo Mali mansaw minu kɔnna a ɲɛ. Kɛlɛɲadɔnna baa tun don, min san 1460w kɔnɔ, ye Songai krɛfɛ duguw caman minɛ, Mali Mansamara tɔtolen b’o la. Ni jago siraw blali ye a kabakɔrɔ, ani duguw inafo Tumutu, Soni Ali ye nafolo baa saman kataa Songai Mansamara ma, aka fanga selen kuru kan, ye Mali dan nafolotigiya la.

Aka walankatali wilikajɔw senfɛ, Soni Ali ye dugukolo caman minɛ, ka Mosi kɛlɛw kunben worodugu fɛ, seli Dɔgɔnɔw la saheli fɛ kakɔn ka Tumutu fara aka mara kan san 1468, tumanin yen Silamɛ ɲɛmɔgɔ ye tlomageni ɲini a fɛ walasa ka Burdamɛ binganinaw gen minu donna dugu kɔnɔ katugun Mali Mansamara bini na. Nka, Ali kunbena ni fanga ye, a kɛlen k’i ɲa jɔ nafolodugu ani jago tɔgɔtigi Jene la. Kalo-woro dagasigi kɔfɛ, a sera ka dugu in fara aka mansamara kan san 1473, a kɛlen kɔ k’u kɔngɔ ka dugu karankadaw bɛɛ sɔgɔ.

Tumamin Silamɛ tun don, Ali ma Silamɛya taabolo jagoya Silamɛtanw kan, a sɔnna an’a ye lakodɔnnikɛ ka Farafin ladala diine baaraw boya. Krɛnkrɛneya la aka Tumutu dagakolocili, Silamɛya lakaliw caman b’a mankutun inafo fugulablen fangatigi. Silamɛya tarikudɔnna, Al-Sa’df b’a kɔnɔta fɔ ak’a donni kan Tumutu :

Dala lakali la, a dɔnnen tuguni inafo shubaa belebele. A kera cogo-o-cogo, Soni ka kokɔrɔlakali b’a kɛ cɛfarin ye min ni siran ma shi yɔrɔ kelen ani min sera ka mansamara baa fara ɲwankan, a ye kɔblaw to minu b’u cogo la fo bii. Aka fanga kɔnɔ Jene ni Tumutu ye sira ta ka kɛ kalan dagayɔrɔ baa ye dunia kɔrɔlen.




#Article 55: Songai Mansamara (237 words)


Sɔngoi Mansamara, a dɔnnen tuguni ni Songay Mansamara tun ye kakɔn-marakɛ Farafina jamana dɔ ye ani kodɔnɲanamaya yakualen Mali kɔrɔn fɛ. Kataa jona 15an kabla 16an kɛmɛda la, Songay jatelen Afrika mansamaraw labɔnba dɔ ye. Mansamara in tɔgɔ tara kabla kulu fɛ ɲɛmɔgɔya tun bɛ min bolo n’o ye Songay (Kɔrɔbɔrɔ). A faaba tun ye Gao, yɔrɔmin Songai ka jamana sigira kabin 11an kɛmɛda. A ka fanga tun sinsinen Joliba kuruyɔrɔ kan min ye bii Nijer ani Burkina Faso.

Kakɔn Songai Mansamara ɲɛ, yɔrɔ in bɛɛ tun bɛ maralen Mali Mansamara fɛ, min tun ye kodɔnɲanamaya lanafolotigi ba dɔ ye dunia tariku la. Mali y’aka tɔgɔtigiya sɔrɔ aka nafolo dantɛmɛ sabula n’aka jago ye ni Arabula, kafara Mansa Musa ka kabako kokɔrɔlakali hiji kan. Kɛmɛda 15an daminɛ la, Mali Mansamara y’a daminɛ ka bin. Kɛlɛw mansaya golo nɔfɛ ye mansamara lagafo ani mara caman y’i faran. Songai tun ye olu dɔ ye, kasɔrɔ ka Gao dugu tɔgɔbɔlen k’uka faaba kura ye.

A bɛ jigi ko Songai sigira Gao jona san 800 Krista bange kɔ (KK), nka u m’a sigi inafo faaba fo 11an kɛmɛda, Dia Kosoi ka fanga wati. Obɛnata, Dia Shy ye sira bla Soniw ye, kakɔn Sulaiman-Mar yɛlenni ɲɛ, min ye yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔ ani yakalabu Gao dugu kan ani ɲɛblalila Soni Ali Ber ye. Mar bɛ majamu aka fanga kɔsɔn, a kun foshili kabɔ Mali Mansamara kɔnɔ ani k’a yɛrɛta ka Songai mansamara fitini sigi.




#Article 56: Libya (234 words)


Libya (Arabu: ليبيا), madɔnnen Bonba Jamajeya Foroba ka Libya Arabu Jamahiriya (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى) Al-Jamahiriya al-Arabiyah al-Libiyyah aś-śa'biyyah al-Iśtirakiyah al-Udhma), ye jamana ye Saheli Afrika. A bɛ danbo ni Mediterane Baji ye saheli fɛ, Libya dalen cema Misra kɔrɔn fɛ, Sudan kɔrɔnworodugu, Cad ani Nijer worodugu, ani Aljeri ni Tunizi tlebi fɛ. A boɲa bɛsɛ bamɛtri 1.8 milion kɛnɛjɛ ma 90% (bikɔnɔtɔn kɛmɛ sarada) ye sahara ye. Libya ye Afrika kɔnɔ dugu belebele naninan ye fensen na ani 17an dunia kɔnɔ. A faaba ye Tripoli ye min ye so ye duguden 1.7 milion ye kabɔ Libya jamanaden 6.3 milion kɔnɔ (2016). Jamana ladala yɔrɔw ye Tripoli, Fezan ani Sirenaika.

Libya tɔgɔ tara Berberkan na: Libya ani Amazigh o sɛbɛnen don Misra seben kɔrɔw la ko Libu) min bɛ kɔrɔyalikɛ Berber ka kabilaw la sigilen Nile tlebi fɛ. Grek la kabila in mɔgɔ bɛ wele Liby uka jamana labana ka kɛ (Libya) ye, alinayasɔrɔ, Gres kɔrɔlen, daɲɛ kɔrɔ lawasalen, a bɛ talikɛ Saheli Afrika bɛɛ la Misra telbi fɛ. Kɔfɛ, Ibn Khaldun ka wati, a tun be fɔ nin kabila ninu ma kɔ Lawata.

Libya ye sanfeda kɔnɔtɔnan ye BSK (Bakrunba Sokɔnɔ Karajago) per Kapita Afrika kɔnɔ, Seshel ani Worodugu Afrika kɔ. Nin sabu ye aka taji lasago lahauta ye ani duguden fitini.

Libya ka jɔnjɔn ye faso jɔnjɔn ye dunia kɔnɔ nin ye nɔniya kelen ye tamashiyen foyi tɛ a la.




#Article 57: Liberia (477 words)


Liberia madɔnnen Liberia ka Fasojamana, ye jamana ye Afrika ka tlebi dankan na, a bɛ danbɔ ni Sera Leon, Gine, Kote D’Ivoire ani Atlantik Kɔgɔji. Liberia ye tudugu ye min fiɲɛ (taksu) ka kalan, sanji bɛna kawula wati ani harmatan fiɲɛ jalan tlema fɛ. Liberia kɔgɔjibolo ye jiritu ye, tumamin dugu gerekanna ye jiritu warowarolen ye, min dayelen fuga kan ani bin jalanw. Kabii san 1989, Liberia kɛra wilikajɔ dugu ye min sereyara duguden kɛlɛ fla la. Liberia Duguden Kɛlɛ Fɔlɔ (1989 – 1996) ani Liberia Duguden Kɛlɛ Flanan (1999-2003) ye mɔgɔ bakɛmɛ caman b’u sigiyɔrɔ ka jamana sɔrɔ dafiri.
Liberia tɔgɔ bɛ kɔrɔyalikɛ “hɔrɔnya” tumamin farafin kanhɔrɔnyalenw ani jɔnw siginna ka na Liberia san 1822, ka jamana in sigi san 1847 ni Keleyalen Duguw (US) ka Fanga ka dɛmɛ ye, kasɔrɔ ka kabila kura sintin min bɛ wele Ameriko-Liberiakaw. Nin kabila kura in nali ye gɛrɛntɛ jubɔ u ni kabila ba taniwɔrɔ tɔw cɛ. 

Antropolojy ɲiniw y’a jira ko Liberia yɔrɔ sigili wati surun ye 12an kɛmɛda, adɔla ka kɔn o ɲɛ. Manden kanfɔlaw sigira kataa tlebifɛ, min ye kabila fitini caman jagoya k’u sigi kɔrɔnfɛ ka digi Atlantik Kwaji kan. Deyiw, Basaw, Kruw, Golaw ani Gisiw jatelen nabaa fɔlɔw fɛ. Nin tamaasegin farala Tlebi Sudan Mali Mansamara bini na san 1375 ani kɔfɛ san 1591 ni Songai Mansamara wilili. Ka fara, gerekanyɔrɔ sɛgɛnna cencentaama bolo, o ye sigibaaw jagoya ka yɛlɛma Pepper Coast babolo ɲiginen na. Nin sigibaa kuraw naara ni uka ɲɛdɔnw ye inafɔ kɔri parata, gesedan, nɛgɛbaara, malo ni ɲɔ sɛnɛ, ani sigi ni marataabolo cakɛdaw kabɔ Mali ani Songai Mansamara la.

Manew ka yɔrɔ in minali ma mɛn, Vai kabila mɔgɔw fana naara u sigi Grand Cape Mount yɔrɔ la. Vai kabila tun ye Mali Mansamara dɔ ye minu jagoyara ka boli mansamara yurulen kɔ tanninaninan kɛmɛda wati kɔnɔ. U y’a suganti k’u sigi kɔgɔjibolo yɔrɔw la.
Kru kabila y’u banamini Vai ka sigi u sigiyɔrɔ la. Manew ani Kruw ka jɛ sera ka Vai ka taama wɛrɛw bali yɔrɔ in na, nka Vai tora Grand Cape Mount yɔrɔ la min ye bii Robertsport dugu ye.

Kɔgɔji dala mɔgɔw ye kurunw dilan ka jago daminɛ ni Tlebi Farafinw ye kataa Kape verdo kabla Sanu Dankan na. Kɔfɛ, Eropa julaw ye karajago sifayaw donɲwanakɛ ni dugudenw ye, tumadɔ u b’uka kuruw siri dankan na.
Tumamin Kru ye julaya sigi sen kan ni Eropa ye, uka jago tun sinsinnen daminɛ la jɔntan karajagow kan, nka taalen ɲɛ u y’u sen don ni barika ye Farafin jɔn jago la. Kru surugaw y’u sigiyɔrɔ bila ka taa baara kɛ jiriforow la ani sojobaara sarama la. A dɔw yɛrɛ ye baara kɛ Suez and Panama bajalanw sennin baara la.

Kabila wɛrɛ min dɔnnen yɔrɔ in na bɛ wele Glebo. Glebow genna ka b’u sigiyɔrɔ Manew doni senfɛ, u taara u sigi jidala min ye bii Liberia ye.




#Article 58: Sera Leon (236 words)


Sera Leon (Jàdakuru, Siyera Lewɔni, Saralon, Sàrlon), madɔnnen Sera Leon ka Fasojamana, ye jamana ye Tlebi Afrika. A bɛ danbɔ ni Gine ye sahelikɔrɔn fɛ, Liberia worodugukɔrɔn ani Atlantik Kɔgɔji worodugutlebi. Sera Leon bɛ datugunikɛ 71740 kɛnɛjɛ bamɛtri la a jamanadenw bisigiyalen mɔgɔ 7 075 641 kabɔ juyekalo san 2015. Jamana in ye tudugu fiɲɛ ye, lamunu soginen don, wulakɔnɔla ani tufinw. A faaba ye Freetown, fanga sigiyɔrɔ ani jamana duguw labonba. Jamana duguba dɔwɛrɛ min dugudenw bɛ se 100000 ma ye: Bo, Kenema, Koidu Town, ani Makeni.

Sera Leon sigiba fɔlɔw ye Sherbro, Temne ani Linba ye, kɔfɛ Mendew naara, ani Kono minu y’u sigi jamana Kɔrɔn fɛ. San 1462 (san tanninani biwɔrɔ ni fla) Portigiz yaalakɛla Pedro da Cintra bɔra yɔrɔ in na ka tɔgɔda Sera Leon min kɔrɔ « Wara Kuluw ». Sera Leon nara laban ka kɛ dagayɔrɔ ba ye Cela-atlantik jɔn jago kama, fɔkase 1787 (tanniwolofla bishegin ni wolofla) ma tumamin Sera Leon Cakɛda sigira ka kɛ Farafin jɔnw ani ani Tlebi Indikaw ka so ye. San 1808, Freetown kera Britishw ka mara dɔ ye, ani san 1892, jamana kɔnɔna kera British Koloshi ye. San 1961, u fla farala ɲwankan ka u yɛrɛta. Tanda fla kɔnɔ, fanga minu nara ma u mako don jamana cɛmancɛ la, ka tugun Liberiakaw ka benbaliya woyoli la k’a danw kɔsagon, wolora Sera Leon Duguden Kɛlɛ la, min daminera san 1991 ka fɔkaben kɛ san 2000




#Article 59: Gine Bisau (210 words)


Gine-Bisau ka Fasojamana (Portigiz: República da Guiné-Bissau) ye jamana ye Afrika tlebiyanfan, ani matonw dɔ lafitini Afrika gun kan. A bɛ danbo ni Senegal ye saheli fɛ, Gine worodugu ani kɔrɔn fɛ ani Atlantik Kɔgɔji a tlebi. Fɔlɔ, a tun bɛ wele Portigiz Gine, yɛrɛta sɔrɔlen, a faaba min ye Bisau farala jamana tɔgɔ kan walasa ka ɲamini bali a cɛ ani Gine ka Fasojamana. Gine-Bisau ye Gabu ka mansamara fandɔ ye min tun bɛ Mali Mansamara kɔnɔ, o tora senna fɔkasɛ tanisheginan kɛmɛda ma. Portigiz Gine lakodɔnna kosobɛ tun, ni aka sɔrɔ sira labɔnba ye inafo Jɔn Dankan. Alinayasɔrɔ ni yɔrɔ in baw ani a dankanw bɛ yɔrɔ fɔlɔw la minu marala Portigiziw fɛ kabi taniworonan kɛmɛda, jamana kɔnɔna ma ɲɛdɔn fɔ tannikɔnɔtɔnan kɛmɛda. Farafin faama minu ye hɛrɛba sɔrɔ jɔn jago la, ma sɔn ka Eropakaw to u ka don gerekan kabɔ tata dakan sigiyɔrɔw la yɔrɔmin jɔn jago tun bɛ senna. Okɔsɔn, Portigiziw ka toli Gine, tun dannen kosobɛ Bisau kulundankan ma ani Kasheu. Wati suruni san 1790w kɔnɔ, Britishiw ye a laɲini ka sendayɔrɔ sintin jidala gun dɔ kan Bolama. Nka tannikɔnɔtɔnan la, Portigiziw tun lakananen kosobɛ Bisau kɔnɔ ka dafɛ dankanbolo mafilɛ inafo u dɔrɔn ka dugukolo krɛnkrɛnne ka fara sanfɛ saheli bii Senegal worodugu.




#Article 60: Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ (CMDT) (292 words)


Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ (CMDT) bɛ Mali niɛmɔgɔ dɛ ka bolo kan cabini san mille neuf cent soixante quatre onze (1974) kɔri là barali li kama. A diɔra kɔri fɛrɛ yɛlɛmali na fɛrɛe-li kan jamanam lamini bɛ kan wa kɔri sɛnɛyɔrɔ tiaman ba a bolo dugu fanba bɛw kan u ka yɔrɔ bɛ là bɛlɛ-bɛlɛ bɛ Koutiala, Fana,a tɔ bɛ....

Sisan an bɛ yɔrɔ mi Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ kila lɛw do Mali niɛmɔgɔ a ni diɛkulu dɔ tiɛ nu ba fɔ a ma ko (DAGRIS, Développement des Agro-Industries du Sud français u ka kɔry barakɛyɔrɔ kɔrɔ dɔ do wa 40% dɛ bɛ u bolo CMDT là. Nga an ka dania wari ko niɛnɛbɔyɔba mi bɛ ni ba wɛlɛ ko Fonds monétaire international (FMI) ko san deus mille hiut kɔnɔ ko kà, an ka Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ba y fɛrɛ, nga an ka sɛnɛkɛla u ko o lu mason.O se fait diamdiɛkulu dɔ diɛra ka furum dɔ sigi sɛw kan nu fɔ a ma ko Le Forum des peuples réuni ni o sɛfɔlɔ kɛra fana san deus mille cinq u diɛra ka mɔgɔ la famuya ka fɔ Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ba fɛrɛ damandi Mali dew là o u kana son a ka fɛrɛ.

Juillet kalo kilɛ tan ni sɛki san deus mille cinq Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ-y yɛ yɔrɔ kura diɔ Ouéléssébougou zone Office de la haute vallée du Niger (OHVN) kɔnɔla là kilɛ kɔnɔ u bɛ kɔri tonne 230. San kɔnɔ sisan Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ bɛw fara lɛw niɔgɔkan u bɛ tonne 575 000 yɛlɛma san kɔnɔ.
San deus mille six (2006) kɔri fɛrɛ lɛw an Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ka Cfa milliard mugan ni wolovila dɛ tuniɛna a ko là




#Article 61: Kaarta bambara fanga lawalɛ la (221 words)


Kaarta Bamanan Famamara (Rouyaume Bamabara de Kaarta) Kaarta Massassi ka tariku yɛ Mali ma baw dɔ fanga. Bamanan dɛ yɛ kaarta Massaya sigi, u fadɛw ku Ségou kaw dɛ yɛ. ka u to u ka fanga là, kaarta dugu bɛ daminɛ Khasso (Kayes), Nioro ni Kita Mali kɔnɔ.

Sounsa Coulibaly dɛ yɛ Sounsana dugu sigi san (1633-1650)o ku Segou bambara. Sounsa ku yɛ Niangolo dɔkɔni dɛ yɛ, o lu fila dɔla kɛlɛ dɛ yɛ bambaras ka massaya sigi. U dɛw Massa Coulibaly dɛ yɛ massassi u ka massaya sigi san mille sept cent dis ka san mille neuf cent quarante sept (1710-1745) là a bɛ dɔ fara kaarta bonia kan.

Kɔrɔkɛ fila ku bɛ a bolo o ni biton mamari coulibaly kɛlɛla o yɛ o faga. segou bamanan ku bɛ o nɔfɛ mi kɛ u diɛra Sounsana, ka sɔrɔ ka dugu yɛlɛma. Kaarta ni ka Ségou kɛlɛ bɛ daminɛ tuguni Desse Kɔrɔ kuna la kaarta kɔnɔ Monzon Diarra bɛ sɔrɔ ka Guémou minɛɛ.

XIXe siècle la , kaata bɛna faraniɔgɔkan tuguni ni Moussokoro Bô yɛ, o fɛnɛ ni fouta-rɔtɔ fila kɛlɛlɛw  Moussokoro Bô kɛra o kɛlɛtigi yɛ a lew ka massaya bɛ ban mille huit cent vingt trois san mille huit cent vingt ni mille huit cent trante (1820 et 1830) massassinka kɛlɛkɛ dew yɛ Galam, ni Bambouk, ni Saloum tunu.




#Article 62: Gine (261 words)


Gine, Lagine madɔnnen Gine ka Fasojamana (Franse: République de Guinée), ye jamana ye Tlebi Afrika, a dɔnnen kɔrɔlen Franse Gine. Gine dugukolo kɛcogo kɔkurulen, a banbannen Atlantik Kɔgɔji kan, gerekanna lasamanen kataa kɔrɔn ka munun worodugu. Sigiyɔrɔ bɛ danbɔ ni Gine Bisau ani Senegal saheli fɛ, Mali saheli ani saheli-kɔrɔn; a gerekanna bɛ danbɔ ni Cote D'Ivoire worodugu-kɔrɔn, Liberia kataa worodugu, ani Sera Leon kataa kɔrɔnfɛ kun tlebi. Jibow daminɛyɔrɔ don min bɛ talikɛ Joliba (Nijer), Senegal ani Gambia baw la. Tumadɔ Gine bɛ wele Gine-Kɔnakry (Kɔnakry kɛli a faaba (kube) ye) walasa k'a danfara ni Gine-Bisau ye. Dugukolo lakafolen bii Gine la, tun ye mansamara damadɔ fandɔ ye, ka daminɛ ni Gana Mansamara ye min sintinra masurunya la san 900 KB (Krista Bangelen). Soso faamamara tugura o la taniflanan ani tanisabanan kɛmɛdaw kɔnɔ. Mali Mansamara sɔrɔla ka jamana in don aka mara kɔnɔ Kirina Kɛlɛ senfɛ san 1235 (tanifla bisabaniduru), nka a fanga nara ban dɔni-dɔni yɛrɛdama kɛlɛ taboloma. Ni wolora jamana cili la. A nɔlablaw lafangama tun ye Songhai jamana ye min boɲara ka kɛ Songhai Mansamara ye. Fɔkanna, aka nafolotigiya tɛmɛra mansamaraw la minu kɔnna a ɲɛ. Nka a fana bina yɛrɛdama-kɛlɛ kɔnɔ ka laban ka kɛ duguden kɛlɛ ye ka sɔrɔ ka bin Tondibi Kɛlɛ san 1591.

O kɔlɔlɔ kcra bilisaɲami ye fokase Slameya Fanga sigili ma tanisheginan kɛmɛda kɔnɔ, ka na ni basigi ye jamana kɔnɔ. Waati la, yɛlɛmali nafama kɛra Fula Silamɛw na n'uw sigi Jalonkaw fɛ kulukan Jamanɛ yɔrɔ la jona kɛmɛda tanisheginan kɔnɔ, ka na Futa togo fara Jalon Jamane kan ko Futa-jalon.




#Article 63: Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana (145 words)


Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana (Franse: République démocratique du Congo) kuntaalasuruyala Kongo BF, kɔrɔlen a bɛ wele Kongo Yɛrɛta Dugu, Belgik Kongo, Kongo-Leopoldville, Kongo-Kinshasa ani Zayir ye jamana lafɛnsennen sabanan ye Afrika kɔnɔ. Alnayasɔrɔ a sigilen Cɛma Afrika Un dugumayɔrɔ, manto in ka sɔrɔko ani sigiyɔrɔ dabelen kataa Worodugu Afrika ma sabu a ye tɔnden ye Worodugu Afrika Yiriliwa Jɛkulu (SADC) la. A bɛ danbɔ ni Cɛma Afrika Fasojamana ye ani Sudan saheli fɛ, Uganda, Rwanda, ani Burundi kɔrɔn fɛ, Zanbia ani Angola worodugu fɛ, Kongo ka Fasojamana tlebi fɛ, a faralen kabɔ Tanzania la ni Dala Tankanika ye kɔrɔn fɛ. Jamana nubɔlen ka bla Atlantik kɔgɔjidankan na ni kilomɛtrɛ (bamɛtrɛ) binani fɛnsen ye Muanda yɔrɔ la ani kilomɛtrɛ kɔnɔntɔn da jenya Kongo ba la min bɛ bɔn Gine ka Jikori la. Kongo kɔrɔ Donso min dilanna kabɔ bakongo kabila la minu sigilen Kongo babolo fɛ.




#Article 64: Bakrunba Sokɔnɔ Karajago (141 words)


Bakrunba Sokɔnɔ Karajago (BSK) walima Bakrunba Sokɔnɔ Sɔrɔ (BSS) [Ingliz: GDP (Gross Domestic Product) or GDI (Gross Domestic Income), Franse: PIB (Produit Intérieur Brut) ye sumanfen ye min be faso sɔrɔ ani dlanfenw jate ka kɛɲɛ jamana do ka sɔrɔko ma. BSK donnen inafo sugu kima ka ben karajago labannen bɛɛ ma ani ca kɛlenw jamana kɔnɔ wati furance dɔ kɔnɔ (akacala san kɔnɔ). 

Foroba famuyacogo labonba walasa ka (BSK) suman ani k’a famuya ye musakabo sira.

BSK = makoɲe + bakrunba nafololabugun + fanga ka musakabo + (laboliw – ladonniw) walima 

BSK = M+ N + F + (B-D).

Sɔrokɔdonna Keynes ka jatela danfara ka sigi makoɲe kuma la min be tila ka ke fan fla ye: kɛɲɛreye makoɲe ani foroba ca (walima fanga ) ka musakabo. Nafa fla min be makoɲe tila la ye bonbasɔrɔkodon ta sira fe ye:




#Article 65: Fàransi (176 words)


Fàransi, madɔnnen Fàransi Fasojamana (faransɛkan: République française) galo dugukolo don min bɛ Tlebi Eropa ani min bɛ kamarilen jikɔkan jigunw na ani duguw gun werew la. Galo jamana Fàransi fɛnsɛnen kabɔ Mediterane Ji kabla Ingliz Bajalan ani Saheli Ji; ani kabɔ Rine la kabla Atlantik Kɔgɔji la. A bɛ fɔ Fàransi galo jamana ma (Tinkunwɔrɔ) a dugukolo kɛcogo kama. Fàransi ye jamanakuntigi sigi fasojamana. Aka yefen labonba ɲɛfɔlen Mɔgɔ ani Duguden Josira ka Datigɛli kɔnɔ. Fàransi faaba ye Paris.

Fàransi bɛ danbɔ ni Bɛliziki, Luxembourg, Alimaɲi, Swisi, Itali, Monako, Andora, ani Espaɲi ye. Aka kɔkan dugu kɔsɔn, Fàransi bɛ dan tla ni Brazil, Suriname ani Nederland Anti ye. Fàransi tugulen Keleyalen Mansamara (UK) la ni Bajalan Dugujukɔrɔwo ye min bɛ tɛmen Ingliz Bajalan jukɔrɔ.

Fàransi tun ye dunia fangama jamanaw dɔ ye kabi kɛmɛda 17nan laban cema wati. 18nan ani 19nan kɛmɛdaw kɔnɔ, Fàransi ye jɔlikɛ mara mansamara baw dɔ la min bɛ fɛnsen Tlebi Afrika ani Worodugu Asia ka se ka yɔrɔ kofɔlen in sekonidɔnko ni politikow yɛlɛma a sago la. Fàransi ye jamana yirwalen. 

 




#Article 66: Alimaɲi (281 words)


Alimaɲi, walima Jermani, madɔnnen Alimaɲi ka Kurufa Fasojamana (Alimaɲikan: Bundesrepublik Deutschland, fɔcɔgo: Bundesrepablik Dɔcland) ye jamana min bɛ Cɛma Eropa. A bɛ danbɔ saheli ni Saheli Ji, Danmark ani Baltik Ji; kɔrɔn fɛ ni Poland ani Cɛk Fasojamana; worodugu ni Ostria ani Swisi; ani tlebi ni France, Luksanburg, Beljik ani Nederland. Alimaɲi dugukolo boɲa bɛ se 357021 Bm2 ma (bametri kɛnɛ) a sigiyɔrɔ bene watila nɛnɛ fiɲɛ ma. Alimaɲi jamanadew jatelen mɔgɔ milion 82 min b'a kɛ Eropa Kelenya duguw bɛɛ la jamatigi ye, kafara a bena jɔrɔ sabanan na selekenani tungarankew ka ca yɔrɔ min dunia kɔnɔ.

Alimaɲi kabilaw caman sigira dugukolo kan min tɔgɔdara Jermania o gafeyara kakɔn Yesu Krisa ni san 100. Kabii 10nan kɛmɛda, Alimaɲi dugukolo tun ye Lɔhɔrɔma Roman Mansamara cɛma fan dɔ ye fokase san 1806 ma. Kɛmɛda 16nan kɔnɔ, Alimaɲi saheli labanna ka kɛ Protestan Yɛlɛmali cɛmancɛ ye. N'a tara inafɔ watikura manto-dugu, jamana in farala ɲwankan Franko-Prusi kɛlɛ senfɛ san 1871. San 1949, Dunia Kɛlɛ II (Dunia Kɛlɛ Flanan) kɔ, a nara tla jamana fla ye - Kɔrɔn Alimaɲi ani Tlebi Alimaɲi ka kɛɲɛ ni sebaaw ka dan cilen ye. Dugu fla in nara fara ɲwankan san 1990. Tlebi Alimaɲi ye sintili tɔnden ye Eropa Jɛkulu la san 1957 min nara wolo Eropa Kelenya (EU) la san 1993. A sen bɛ dancɛtan Shengen yɔrɔ la an'a ye talikɛ Eropa wari la min ye ero ye san 1999. Alimaɲi ye tɔnden ye Kelenyalen Mantow (UN) na ani Saheli Atlantik Benkan Tɔn (SABT) NATO, G8, G4 mantow a y'a bolono bla Kyoto Benkan na. Sɔrɔko fangama ba don sabu a bena jɔyɔrɔ sabanan na dunia sɔrɔko jamana baw cɛla san 2007 karajago labɔli jatemine la.




#Article 67: Barack Obama (367 words)


 
Barak Hussein Obama II (flanan) bangera Uti tle 4, san 1961 (tanikɔnɔntɔn biwɔrɔ ni kelen), ‎Amerika Keleyalen Jamanaw ka binaani ni naaninan ani sisan jamanakuntigi don. Farafin ‎Amerikika fɔlɔ don min sera nin jɔyɔrɔ in la. Obama tun ye Kelenyalen Jamanaw Senatori fitini ‎ye kabo Illinois (Ilinɔy) kata Januari tle 3, san 2005 fokase jɔyɔrɔbla ma Nofanbru tle 16, san 2008 ka ‎sabu k’a sugantili jamanakutigi ye. A ye jamanakuntigiya kalili ke Januari tle 20, san 2008 ‎kromokari ɲanaje senfɛ US (yu es) Kapitol la.‎

Obama bɔra Kolonbia Sanjankalanso la ani Havard Shariya Kalanso, yen min a kera Farafin ‎Amerikika fɔlɔ ye min ye Havard Shariya Gafe ɲɛmɔgɔya kɛ. A ye baarakɛ inafo sigidako ‎labenna, a kɛra duguden josiraw lapasabaa ye Shikago, ka kɔn a ka tuma sabaa kɛ Illinois Sena la ‎kata 1997 kabla san 2004. A dɛselen ka sigiyɔrɔ sɔrɔ Wasadenw ka So (House of Representatives) la san 2000, Obama sugantira kataa Sena la Nofanbru san 2004. Obama ye dantigɛliba kɛ Bɛjɛfangako Faso Lajɛ senfɛ Juyekalo san 2004.

Tumamin a tun ye tɔnden ye Bɛjɛfangako jamadɔgon la Kongresi 109nan la, Obama kera sabu ye ka shariya ta ka ɲɛshin ladala maramafen dansigili ma ani ka sinsinikɛ forobacako nɔminɛli kurufa nafolow labaara tɔ. A ye tamaw kɛ kataa Kɔrɔn Eropa, Cɛma Kɔrɔn, ani Afrika. Kongresi 110nan kɔnɔ a kera sabu ye ka shariyaw ta katra yeremakaran (lobbying) ma ani kalafli shuyaniw, fiɲɛ yɛlɛma, koloko jahadi ani US (yu es) sɔrasi mɔgɔw ladonni n'u seginna kabɔ kɛlɛyɔrɔ Irak ani Afganistan.

Barak Obama bangera Kapi'olani Kɛnɛyaso Musow ani Denmisenw kama Honolulu dugu la, Hawaii a bamuso fɛ Ann Dunham o ye Amerikika farajɛ ye kabɔ Wachita, Kansas min bɔkolo ye Ingliziw ye. A fa ye Barak Obama kɔrɔba kabɔ Luo kabla la Nyang'oma Kogelo, Nyanza mara la Kenya jamana kan. A mansaw ye ɲwan ye san 1960 u tun ye kalandenw ye Hawaii ka Sanjankalanso la Manoa, a facɛ tun ye tunga kalanden ye. U ye furukɛ Febuyekalo tle 2, san 1961, kasɔrɔ ka fara tumamin Obama shi tun bɛ san fla, u sɔrɔla ka furusa san 1964. Obama fa seginna kataa Kenya minna a y'a den ye shiɲɛ kelen kasɔrɔ ka too siraba kasara la san 1982. 




#Article 68: Slumdog Millionnaire (204 words)


Slumdog Millionaire 2008 Fantankin miliyontigi ye filmu kura ye min bɛ kuma Jamal Malik kan denmisen falatɔ don a bɛ san 18 kabɔ Mumbai fatankin na nin kera aka ɲamanya dɔnw bɛɛ labelebele. Jamana bɛɛ sigilen k'a lajɛ a tɔtolen ka ɲikali kelen dron jabi walasa ka wili nin rupi wari miliyon 20 saraba ye India ka tulon na Jɔn b'a fɛ ka kɛ Miliyontigi ye? Nka tuma min shu kora, polisiw y'a minɛ k'a tuhuma ni namara ye: cogodi bɔlɔnkɔnɔ den sera ka nin bɛɛ dɔ?

A jigitɛgɛlen k'a-yere lajɛya, Jamal y'aka ɲamaya lakali fantankin in na a n'a dɔgɔni lamɔcɔgɔ yen, uka kungɛlɛyakow ɲwanfɛ sira kan,u ni kin bandiw ka kunbeniw ani Latika yeli a nikan bogoti min bora a bolo. Nin lakali in bonda kelenkelen bɛ jabi dakɔrɔta kaɲɛshin tulon ɲinikali dɔw ma. Kɔnɔrɔfilen Jamal ka lakali la, Polisi ɲɛmɔgɔ kabakɔyara muna nin funankɛ in min a tɛ ta a ɲa kan ko a b'a fe ka kɛ banna ye, bɛ ka mun de kɛ nin tulon in na? 

Genre: seko/Kɔkan, Yɛlɛko, Drama,Maben, Funankɛya,

Wati kuntagala: nɛgɛɲa 2

Bɔ don: Nofanbrukalo tle 12, san 2008 

Kɔnɔko: kɛlɛ, ja ni kuma tɔrɔtaw

Jɛnsɛna: Fox Searchlight Pictures

U.S sinima dɔn: dolar wari $56065245




#Article 69: Risila (182 words)


Risila, Irisijamana (Risikan: Россия, Rossiya) walima Risila Kurufa (Risikan: Российская Федерация, Rossiyskaya Federatsiya) ye jamana fensenenba ye min lasamanen kɔrɔnfɛ Erasia kan. Semi-jamanatigiya fasojamana don min lakafolen kurufa 83 la. Risila bɛ danbɔ ni jamana nataw ye (ka jigin ka ta kɔrɔntlebi kataa worodugukɔrɔn): Norwij, Finland, Estonia, Latvia, Lituania, Poland, Belarus, Ukrain, Gorgia, Azerbaijan, Kazakstan, China, Mongolia ani Saheli Kore a ka surun Kelenyalen Jamanaw (US) la Alaska fan fɛ, a bɛ danbɔ tugun ni Worodugu Kore, Swedi, ani Zapan. A bɛ danbɔ ni Artik Geji, Pasifik Geji, Kaspian Ji, Baltik Ji ani Ji Fin.

Ni bamɛtri/Kilomɛtri kɛnɛ 17075400, Risila ye dunia jamanaw labonba ye, a fensɛnen ka ca ni dugukolo tlashegin ye; a jamanaden jate ye mɔgɔ miliyon 142, a bɛ jɔyɔrɔ kɔnɔtɔnan na jamanaden caya taboloma. A kɛnbɛ ka kɔrɔn Asia caman ta ani 40% (biinaani kɛmɛsarada) Eropa la, wati yɔrɔ 11 b'a kɔnɔ; lamini ani dugukolo kɛcogo suguya caman. Risila ye dunia dugujukɔrɔ nafolo ani wuyen lasagoyɔrɔ ba ye, a jatelen wuyen fangatigiba ye. Dunia tufinw lasagoba jamana don a dalaw bɛ talikɛ masurunyala dunia ji duman tlanaani la.




#Article 70: Norwij (206 words)


Norwij (Norwijikan: Norge) madɔnnen Norwij ka Faamamara, ye shariyabaju mansaya ye Kɔrɔnfɛ Eropa a sigilen Skandinavia Gunjate tlebi fan dɔ kan. Jamana fanba bɛ danbɔ kɔrɔn ni Swedi ye, a saheliyan fan 
bɛ danbɔ ni Finlan kataa worodugu ani Risila kataa kɔrɔn. Kelenyalen Faamamara ani Faro Jigun dalen a tlebi ka tɛmɛ Saheli Ji fɛ, Danmark dalen a worodugu nukun worodugu ka tɛmɛ Skagerak Mɔsɔ fɛ. Norwij kɔgɔjikɛrɛ ka ɲashin Atlantik Geji ma ani Barenti Ji ye aka fiorj tɔgɔbɔlen sɔrɔyɔrɔ ye.

San 1920w kɔnɔ, Norwij Jan Mayen fara a kan.

Kataa Dunia Kɛlɛ II Norwij ye sɔrɔko jidi ye, a bɛ dunia nafolotigiba jamana cɛla sisan. Norwij bena jɔyɔrɔ naaninan la taji labɔli la petroli dlanifen ɛ tlanaani ta aka Bakrunba Sokɔnɔ Karajago la.

Kafaraokan, gazi dugukolo nafolow bɛ Norwij fɛ, jikuranta, jɛgɛ, tufinw, and dugujukɔrɔfenw. orwij tun bena jɔyɔrɔ flana na jibalo labɔlabaw cɛla China kɔfɛ san 2006 kɔnɔ. Dlanfenba wɛrɛ ye balo labaarali, kulunbadlan, nɛgɛyele, kemifenw, damanbɔ, jɛgɛmɔn and furajɛ dlan. Norwij ye Skandinavi Jamana lafiyale dɔ ye aka warikun lasago kungolo kan kan bon ni manto bɛɛ t

Norwij nara jɔyɔrɔ fɔlɔ la jmana bɛɛ cɛla a kɛɲɛ hadamaden Yiriwa ma kat201  2006, san 2008 a nara jɔrɔ flanan la Aisland] kfɛ.




#Article 71: Komore gun (110 words)


Komor (Arabukan: جزر القمر Juzur al-Qumur), madɔnnen Komor ka Faraɳɔkan (franse: Union des Comores, Arabukan: الاتحاد القمري al-Ittihad al-Qumuryy) ye jigun manto ye India Kɔgɔji kɔnɔ a sigilen Afrika dankan kɔrɔyanfan, Mozanbik Bajalan, saheliyanfan, Madagaskar saheliyanfan ani Mozanbik sahelikɔrɔ niɳɔcɛ. Jamana lasuruman Komor la ye Mozanbik ye, Tanzania, Madagaskar ani Seshele. Jamana don min bɛ Arabu Badenyajuru bɛ jamanaw worodugu. Ni 1862 km2 (ka Mayotte sen t'a la), Komor ye jamana Afrika manto lafitini sabanan ye fensen taboloma. Ni jamanaden min jatelen mɔgɔ 798000, Afrika manto lafitini wɔrɔnan don - alinayasɔrɔ k'a jamanadenw jɔsɔ bɛ sanfɛ Afrika kɔnɔ. A tɔgɔ minera Arabukan daɳɛ la qamar (kalo).  A ye faaba Mɔrɔni.




#Article 72: N'Ko (231 words)


N'Ko
N'Ko (ߒߞߏ)  ye sebenin kura ye, min sindira 1949 na fode Solomana Kante bolo kodowari benzerivil, walasa a be Manden kanw seben, a y'a tgoda Manden mansasiw kan togo la, a tun be fo min ma ko N'ko.

sebenin kura nin ye sebeden 27 de ye, sebeden kumala 7, bobo 19, tedo kelen, olu de togo ko N'ko sebesun.
ߒߞߏ ߦߋ߬ ߛߓߍߘߋ߲

kono, masere 9 be yenfe, min be kanmayeleman nu jira sebeden kumalaw fe, a be fo olu ma de ko kanmasere.

N'Ko (ߒߞߏ)
san 1949 la, Solomana Kantɛ Jinɛka ye sɛbɛnin dɔ sindi kɔdiwari, k'a tɔgɔda ko N'Ko (ߒߞߏ), a sɛbɛsun ye sɛbɛden 27, kumala 7 ni bobo 18 ni tedɔ 1, a ye sira sɔrɔ ka kan masere cogoya 4 dila, ka kannadiyalan fara u kan, ani u lajanɲanin, a se ra o sira fɛ ka farafin kan kuma bɛɛ sɛbɛn nin ɲagamin tɛ a la.
Dofɛrɛtɛda  ye N'ko bil'a ka jate la k'a sɛbɛden bɛɛ sɔ ni  do ye 2005 la, Microsof na na N'ko bil'a ka Windows7 la k'a bila dunia sugufew la octobru kalo tile 22/2009, walasa o bɛ dɛmɛnin kɛ n'ko fana ye sɔrɔ Wikinpediya baaraw l'a sɛbɛnin kɛbagaw ye, i n'afo kɔge nin: .

N'Ko sebesun sebenin be bo bolokininyanfan de de ka taga numanyafan, a sebeden be se ka tugun gnogon na, a be se ka tike fana, o bee kakan..




#Article 73: Masaladon (180 words)


Kuma ka gεlεn. Dalilu wɔɔrɔ b’a la n’i ma minnu Faamu i tε Lamεn ka Лε: a fɔkan, a fɔyɔrɔ, a fɔkun, a fɔbaa, a fɔcogo an’a fɔtuma. Kuma bε Bεlεn de, i tε Sin k’a Ye k’i Toro a kan. N’i y’o Kε, a ɲama b’i Minε. Foro ma Deli ka Kε kuma fε nka, fɔyɔrɔ b’a la kɔni. I bε kuma Fɔ kan min na f’i k’o Dɔn ka Se. N’i ma kan min gεlεyaw Dɔn i tε Se ka Kuma o la ka Лε. Bamanankan ye kan ye min ka gεlεn ; bεε t’o gεlεya in ʃidɔn. Bawo:

Masala-jagodon ye kuma fɔli ye k’a jago Don k’i lamεnbaa Lamuguri, k’a Laɲaga, k’a Lasɔn i ka fɔta ma. Masala-jagodonna bε kuma Bεlεn k’a Bon ka Fεrε a ma ni fεεrεw ye minnu bε Weele ko kumajago-senw. O suguya ka ca jango a kεbaa ŋana dɔw yεrε b’u damanata Dla ka Fara fεεrε kɔrɔw kan. Masala-jagodon kalanbolo bε dɔnniya dakun min kɔnɔ o ye masaladɔn ye. Ale bε Kuma fεn caman wεrε kan masaladɔn fana sen bε minnu na.




#Article 74: N'Ko (ߒߞߏ) (129 words)


Manden fodobakan sebesun sindi da 1949 le la benjervili kodowari jamae la, Jineka do bolo min too ko Sulemana Kante, a tun donnin do ka koro ko kan o fobaa too siyayanin ka ben kafobolon too lasiyaya le ma, kafo bee moo be lambe a ta yoro la, ka yoro o kan lambe ale kafo o la, o koson, too min tun be a bee lakafo, o le tun be kumaden N'Ko (ߒߞߏ), di.
sabu, ni min be a miri lase ko do,o be sogo kuma o le fo ma ko N'Ko ka ban k'a la kuma fo, o koson a fo da Manden fodobakan nin ma kayii son Jada tele ko N'Ko, walasa a ni manden kan too lu be bo gnogon ma, yo Soninke-kan, Wolofo-kan, a ni..




#Article 75: Jamaika (158 words)


Jamaika ye jigun manto ye Antiyi Ba kono, a janya ye bm 234 (bameteri 234) walima milu 145, a kono ye bm 80 (milu 50) a fensen jatelen ka ke bm2 11100 (bameteri kene ba tan ni kele ani keme). A sigilen Kariyibu Kogoji cema, masuruyala bm 145 (milu 90) Kuba worodugu ani bameteri 190 (milu 120) Hispanyolo tlebi, jigun min be lakafolike Ayiti Dominika Fasojamana manto jamanaw la. Jamana sigibaw ye Taino Arawakan folaw, ye jigun togoda Ksaymaka min koro “Tuu dugu ani ji” walima “kawula dugu”.
Folo, a tunbe wele Santiago Espanyi ka mara kono. Kofe a labanna ka ke Jamaika ye Britania ka mara kono. Ni jamanaden miliyon 2.8, jamanaden caya la, a bena joyoro sabannan Inglizi kanfola jamanaw cela Saheli Amerika n’o ye Amerika ka Kelenyalen Jamanaw ani Kanada. A be Forobanafolo (Commonwealth) mara kono ni Mansamuso Elizabeti Filanan ye Jamana nyema ye. Jamaika dugu labonba ye Kingston min ye jamana faaba fana ye.




#Article 76: Peru (114 words)


Peru (Ispanyikan: Perú, Kecua: Piruw, Ayimara: Piruw) mandonnen Peru ka Fasojamana (Ispanyikan: República del Perú) ye jamana ye Worodugu Amerika tlebi. A be danbo saheli ni Ikwadori ani Kolonbi, korn ni Brazil, worodugukoron ni Boilivia, worodugu ni Cili ani tlebi ni Pasifik Kogoji.

Peru sigiyoro ye so ye Norte Ciko kodonnyanamaya min ye dunia korolenba do ye ani Inka Mansamara jamana la bonba Kakon-Kolunbu Amerika kono. Ispaniya Mansamara ye yoro in mine 16an kemeda kono k' aka Mansaya sigi min be talike Worodugu Amerika fan camanna. Yeretaa kofe san 1821 (tanishegin mugan ni kelen), Peru marako (politiko) ani nafoloko geleya soro ka soro basigi ka na ani soroko (economic) yiriwa. Peru faaba ye Lima.




#Article 77: Cema Koron (169 words)


Cema Koro (Ingliz la: Middle East) (kakoro a donnen Koron Surun) ye yoro min lakafolen worodugutlebi Asia la ani Misira (Egypti). Famuyacogo were la, kuma in labaarali walankatanna kosan inna ka Afganistan sendon a la ani Pakistan, Kokazi ni Cema Asia, ani Saheli Afrika. Tumadon a koro be ke Koron Surun n'o sina ye Koron Jan. Mogo minu be bo yoro inna be wele Cema-Koronka.

Cema Koron tariku be segin kataa lawale watiw ma, o wati be kono, Cema Koron tun ye duniya makow yoro daga ye. N'an be kuma tariku la, Koron Surun de be fo kosobe. Tariku la, Cema Koron de ye duniya diine ba saba tayoro ye Yahodiyaya, Kerecenya ani Silameya. Cema Koron finye ka kalan a jalen, ba baw damado b'a cetige min jiw be ke ka sene ke yoro damadow la. Jamana fanba minu be Farisi Jikori dala, be taji fin hake caman bo. Bii wati inna, Cema Koron ye mineboloko, ani soroko, ani marako ani sedonko ani diineko yoro min konya ka gelen.




#Article 78: Saudia Arabu ka Faamamara (110 words)


Saudia (madonnen Saudia Arabu ka Faamamara, Arabu la: المملكة العربية السعودية focogo: Al Mamlakah Al Arabiya Assaudiya) ye Arabu jamanaw la bonba ye Cema Koron na. A be danbo ni Urdun ani Iraq saheli ani sahelikoron, Kuwait, Qatar, Bahrain ani Kelenyalen Arabu Emira koron fe, Oman be worodugukoron, Yamani b'a worodugu. Farisi Jikori dalen sahelilkoron, ani Geji Wulen dalen tlebi. A jamanadenw be se mogo miliyon 28 a fere ye bametri kene 2149690 ( milu kene 830000).

Tumado Mansamara in be wele Lohoroma Misiri Fla Jamana koroyalila kataa Makka ani Madina ma minu ye lohoroma yoro bonyalen ye Silameya la. Misiri fla in be wele Masjid al-Haram ani Masjid Al-Nabawi.




#Article 79: Ɲinini (1765 words)


Tɔgɔw ni tɔgɔlakaw faranfasili sariya ɲεtigεli: daɲε minnu dafalen laban nunnafɔlen don

Bamanankan daɲε fεn o fεn bε yen ko tɔgɔ don wali tɔgɔlaka (wale tɔgɔyalen) kanhakε dɔ bε yen min bε Kε olu kan. Ni tɔgɔ / tɔgɔlaka in faranfasilen don, kanhakε in bε K’a kan,  nka n’a faranfasilen tε kanhakε in bε Bɔ a kan. Kanhakε in bε Kε  tɔntɔnni bisigi de ye daɲε in kanɲε laban kan a faranfasilen. Hali ni sεbεncogo b’o tɔntɔnni in na n ma D’a la n’o bε Se ka Kε nin nɔgɔya kɔnɔ tan. Nka daɲε kulu hakεlama bε yen, fεεrε bε minnu ta sεbεnni na. Daɲε minnu bε yen n’u dafalen laban nunnafɔlen don ( suman, tin, kunkun…), tɔntɔnni de b’a To olu kanɲε laban in de fana bε Fɔ ka Sama (sumaan, tiin, kunkuun…), nka ni tɔntɔnni t’u kan blen (u blalen faranfasibali la) samani in bε Ban a yεrε ma (suman, tin, kunkun…). 

O bε mun Jira? 

O b’a Jira ko o samani in bε Se ka dεmε Kε ka danfara Don tɔgɔ/tɔgɔlaka faranfasilen n’a faranfasibali cε walasa kalanni gεlεyaba in ka Nɔgɔya, bari tɔgɔ blalen faranfasilen na a n’a blalen faranfasibali la olu fɔcogo tε kelen ye. U dun sεbεncogo ye kelen ye hali i kalannikεtɔ t’u danfara Ye. Bεn bε Se ka K’a kan an k’u samanimayɔrɔ in Sεbεn k’o Sama n’u bε faranfasilen na ka samani fana bɔ o la n’u faranfasilen tε[tin = (tiin faranfasilen, tin faranfasibali)]. N’a fεn o fεn faranfasilen don, samani bε bεn o kanɲε laban ma k’a sababu Kε nunnafɔlan “n” in ye a  daɲε laban na.

N’a Bɔra o daɲε suguw la, daɲε tɔw ta sεbεnni ka gεlεn, bari samani yɔrɔkoya tε Dɔn olu faranfasili sen fε (da fl - da fb, juga fl – juga fb…). Fɔ n’an ye fεεrε wεrε ɲini olu ta la n’o tε o fεεrε kɔni tε Se ka Kε samani ye bawo u tε Fɔ ka Sama.

A daɲε ninnu faranfasilen n’u faranfasibali danfarali bε Kε sababu ɲuman ye bari u fana ta ka jugu kalanni gεlεya la ka sagon tɔ ninnu kan. U bε Fɔ ka Sama de u dun tε Sεbεn ka Sama ka faramfasili kanhakε t’ u kan. O flanflanko bε Nɔgɔya. A tɔ bε To samabali ninnu ta ye sεbεncogo tε min na fɔlɔ. 

A daɲεw sεrε bamanankan na 
 
	Gɔngɔn	Gɔngɔɔn	

Nin daɲε fεn o fεn, n’u bε daɲε dorokolen laban na, u bε Sama fɔli la n’u faranfasilen don. An fana b’o samani taamaʃyεn ni nunnadafalen sεbεnni ye ʃyεn fla.

Misali: jun  (jan  o jan ) = juun (min kodɔnnen don)

Misali: ka ji Bɔn  = jibɔn (faranfasibali) jibɔɔn (faranfasilen)

Tɔgɔ gεrεgεrε minnu b’a la olu bε Se ka Bla u kelen na i komin u fana bε Se ka Nɔrɔ daɲε laban na dorokoli dɔ sen fε cogo min na.

Misali: nkusun/jelinkusun (faranfasibaliw) nkusuun/jelinkusuun (faranfasilenw).

Misali: karisa bε foro kun na (a bε ka foro kɔlɔsi fεn dɔ la) ani karisa bε foro kuun na (a bε foro labanyɔrɔ la) olu tε kelen ye kɔrɔko fan fε wa u yεrε kalancogo tε kelen ye, nka u tun bε Sεbεn cogo kelen na ( kun – faranfasilen faral’a faranfasibali kan) min bε gεlεyaba Don kalanni na.

Misali: Ntεnεndon ne bε Taa Bɔ so ka Na ani Ntεnεndon ne bɔra so; o ntεnεndon fla ʃi fɔcogo tε kelen ye, u dun Sεbεnna cogo kelen. Danfara min b’u fɔcogo cε n’o fana bε danfara Don u ni ɲɔgɔn cε kɔrɔko fan fε, munna an fana tε danfara Don u sεbεncogow cε waasa kalanni tungurun-tungurun ka Ban ani flanflan kana Don u kɔrɔw la.

 5- kuma kɔrɔ jɔnjɔn bε Dɔn. An bε kumasen dama-dama Di minnu faamuya man di ni danfara ma Don u ni ɲɔgɔn cε sεbεnni na.

Sεbεncogo kura daliluma	Sεbεncogo kɔrɔ flanflanma
Karisa seen ma Jɔ an ka kɔɲɔyɔrɔ la yεrε  	karisa sen ma Jɔ an ka kɔɲɔyɔrɔ la yεrε (sen/seen)

Saan dɔ Kεra, a Nana ni moto kura ye	San dɔ Kεra, a Nana ni moto kura ye (san/saan)
A ye doni Bl’a Kuun kan	A ye doni Bl’a kun kan

A ma npalaan Ta	A ma npalan ta

I ka fini bε teen kan	I ka fini bε ten kan

Kana tloon Kε	Kana tlon Kε

Tɔɔn tε kami in na	Tɔn tε kami in na

Nin doon an ye jaaka Dɔn	Nin don 

Suun ma Digi mɔgɔ la bi	Sun ma Digi mɔgɔ la bi

Jεmaan ko don, finmaan ko tε	Jεman ko don, finman ko tε

Kana Ɲinε fɔleen kɔ	Kana Ɲinε fɔlen kɔ

A ye koon kelen Bɔ (kon ka ca, a ye kelen de Bɔ)

A ye kon kelen bɔ	A ye kon kelen Bɔ

Danfara bε minnu kɔrɔ ni ɲɔgɔn cε

Sεbεncogo kɔrɔ

A ye kon kelen Bɔ = ( kon ka ca, a ye kelen Bɔ)

A ye kon kelen Bɔ = ( A ma kon fla Bɔ fɔlɔ, nk’a ye kelen Bɔ)

Kalanni gεlεya: sεbεncogo kelen, kalancogo fla, kɔrɔ fla

Nin don, ne ma fεn Kε, cε kan Bε ten. (don kodɔnnen de ko don)

Nin don, ne ma fεn Kε nin kɔ, cε kan Bε ten. (kunnafoninan DON de ko don)

O don dεrε 

O don dεrε

Sεgεlεn tε, bana wεrε don (faranfasilen)

Sεgεlεn tε, bana wεrε don (faranfasibali)

A ko nten  t’a bolo (nten ɲinita)

A ko nten  t’a bolo ( nten fan si)

Kɔlɔn kelen ji man di u la

Kɔlɔn kelen ji man di u la

  Mɔgɔ jugu bε Se ko la (kojugukεla bε ko bεε Kε)

  Mɔgɔ jugu bε Se i la (i jugu bε dankari i la)

Sεbεncogo kura 

A ye koon kelen Bɔ

A ye kon kelen bɔ

Daɲε minnu bε Kε tɔgɔ ni wale ye 

A’ kana Sεgεn baara la

A’ kana sεgεn Jate

 I ka Kalan, o de ɲɔgɔn tε

 I ka kalan de ɲɔgɔn tε 

A ma den Sɔrɔ

A ma Den  kɔni

Bεn Kεra o kan

Bεn Kεra o kan

Nin tε hɔrɔn si danbe ye

Nin tε hɔrɔn si danbe ye

K’a Dlon so ci la

K’a dlon so Ci po

A ye sojɔ kalan Kε wa?

A ye sojɔ kalan Kε wa?

Sali den tε, Setu den don

Sali den tε, Setu den don

A ma ɲεgεn Kε a la

A ma ɲεgεn Kε a la

A taara kungo jan kɔnɔ

A Taara kungo jan kɔnɔ

Bin tε Falen sumaya kɔ

Bin tε falen yan

Sunsun ma den ɲina

Sunsun ma den ɲina

Sεnεfεn caman bε Mali la

Sεnεfεn caman bε Mali la

Sεbεncogo kɔrɔ b’a To flanflan bε Don nin kumasen ninnu kalanni na. N’i y’a kanhakε Bon ka Sɔrɔ kalanko fɔlɔ la, a Fɔra a Banna, nka n’i y’a Bon k’a Jε, i bε Tla ka Segin a kalanni kan tuun n’o tε i bε fεn Kalan min tε hakilina sεbεnnen ye. U n’u sεbεncogo kura bε ɲɔgɔn da fε k’a Jira o b’a flanflan Furakε cogoya min na. Kalanni flanflanmayɔrɔw ɲε finnen don k’u sεbεnni Jεngε. Kumasenw Tɔmɔna ka Bɔ Dramann TARAWELE ka gafe kɔnɔ ko ‘Bamanankan sεbεnni sariyaw’

Gafew bε flanflan don kalanni na cogo min na
D	Gafe ɲε n’a sira	kumasen	Kumasen flanflanntan

			

Tɔgɔ minnu laban tε nunnafɔ 
  Mɔgɔ jugu bε Se ko la (kojugukεla bε ko bεε Kε)
  Mɔgɔ jugu bε Se i la (i jugu bε dankari i la)
Fεεrε wεrε bε Лini o daɲε suguw ta la, bari u laban tε nunnafɔ. U faranfasilen n’u faranfasibali tε kelen ye bari kanhakε bε K’u kan n’u fana Fɔra ka Faranfasi. An bε Se ka Bεn a ka k’olu ta taamaʃyεn Kε tulu kεli ye a daɲε laban na n’a Faranfasira.
Misali : saga (faranfasibali), saga’ (faranfasilen)
Masalabolo dɔ labεnnen ni taamaʃyεn kuraw ye

Seeba Laminn Sisɔkɔ, « Wendogo bamanan”

Seeba Laminn Sisɔkɔ, « Wendogo bamanaan”




#Article 80: Masaladɔn (326 words)


Masaladɔn ye dɔnniya bolofara ye min bε kan waleyacogo damanamaw kεcogo Лεɲini masala kɔnɔ. Kandɔn bolofara min don, a ka ɲinifεnw ye kuma bε Fɔ cogo kura minnu na kumadɔnna fε. Dɔnniya kura bangelen don kɔsa in na. A Bangera ka Bɔ dɔnniyabolo kɔrɔ dɔw la minnu dɔ ye masala-jagodon ye. Masaladɔn bε Waleya kan masalasεbεn kɔnɔ. O la, kuma bε jago Don sεbεnw kɔnɔ cogo minnu na o sen kelen-kelen bε Weele ko kumajago-sen. Mɔgɔ min bε kuma jago Don ka Fεrε a ma o tigi ye kuma-jagodonna ye min tun bε Weele fɔlɔ ko kumadonso. Sεbεnnikεla ka kumajago-sen bε Weele kεrεnkεrεnnenya la ko sεbεnnisen. Kuma dɔnbaa ŋana tε Sɔn k’i Sin ko fɔta ma. A b’i Munun-munun a da fε k’a Bon ka Fεrε a ma walasa a lamεnbaa ka wasa Sɔrɔ a ka kuma la. O la, ni kuma-jagodonna bε fε ka nin kumasen Fɔ kabini a Wolola, a ma nkalon Tigε, a b’a jago Don k’a Fɔ cogo wεrε la min bε dɔ Fara kumasen makama kan tan kabini Ala y’a Da, a ma nkalon Tigε. Ala y’a Da min Blara Wolola nɔ na o de ye kuma tɔ Sankɔrɔta. Nin hakilila dicogo flanan in ɲɔgɔn fεn o fεn bε Sɔrɔ sεbεnw ni dalafɔ la, olu ye masaladɔn ka kalanfεnw ye.  Kumajago-sen minnu bε Sɔrɔ dalafɔ dɔrɔn kɔnɔ n’u tε sεbεn kɔnɔ olu bε melekuya kalanbolo kɔnɔ.

Masaladɔn waleyabolo

Masaladɔn bε Waleya ni kumajago-senw ye minnu suguya ka ca kan kɔnɔ. Kan bεε n’a taw don. U caman ye kanw jε ye, nka dɔw bε Sɔrɔ kan dɔ la minnu tε Sɔrɔ kan wεrε la.
Kumajago-sen
Kumajago-sen ye kuma fɔli ye k’a jago Don ni fεεrε ye min b’a Sankɔrɔta ka Sago a delinna-fɔcogo kan  k’i lamεnbaa lamuguri, k’a Laɲaga wali k’a Lasɔn i ka fɔta ma.

Kumajago-sen baaradaw

Kumajago-senw bε Waleya kumalaci minnu kɔnɔ kosεbε o dɔw Flε : jagomajira, ɲɔgɔlɔnbɔ, dɔnkili, lamagaja, baabu, donkibaru, maana, ziirin, zana, dugawu, baro, kilisi




#Article 81: Masaladçn (430 words)


 
Kuma ka gεlεn. Dalilu wɔɔrɔ b’a la n’i m’olu Faamu i tε Lamεn ka ɲε : a fɔkan, a fɔyɔrɔ, a fɔkun, a fɔbaa, a fɔcogo an’a fɔtuma. Kuma bε Bεlεn de, i tε Sin k’a Ye k’i Toro a kan. N’i y’o Kε, a ɲama b’i Minε. Foro ma Deli ka Kε kuma fε, nka fɔyɔrɔ b’a la kɔni. I bε kuma Fɔ kan min na f’i k’o Dɔn ka Se. N’i ma kan min gεlεyaw Dɔn i tε Se ka Kuma o la ka Лε. Bamanankan ye kan ye min ka gεlεn ; bεε t’o gεlεya in ʃidɔn. Bawo:
Wariko bε n na ani wari ko bε n na tε kelen ye
N sen ani n ka sen tε kelen ye
N muso ani n ka muso tε kelen ye
Cε tε yan ani cε tε yan ye fla ye
Karidon ani karidon  ye fla ye
N ka furu don ani n ka furu don tε kelen ye

Masala-jagodon ɲεfɔli
Masala-jagodon ye kuma fɔli ye k’a jago Don k’i lamεnbaa Lamuguri, k’a Laɲaga, k’a Lasɔn i ka fɔta ma. Masala-jagodonna bε kuma Bεlεn k’a Bon ka Fεrε a ma ni fεεrεw ye minnu bε Weele ko kumajago-senw. O suguya ka ca jango a kεbaa ŋana dɔw yεrε b’u damanata Dla ka Fara fεεrε kɔrɔw kan. Masala-jagodon kalanbolo bε dɔnniya dakun min kɔnɔ o ye masaladɔn ye. Ale bε Kuma fεn caman wεrε kan masaladɔn fana bε minnu na.
Masala-jagodon nafa
Masala-jagodon mago bε kumalaci caman na. Mɔgɔw kumacogo la u bε to ka kelen-kelen Fili-fili u ka kuma kɔnɔ ka Taa. Kumadonsow – jeliw, dɔnkilidalaw, jagomajiralaw, dalaminεnaw, kumalaselaw, kunnafonilaselaw – kɔni taalan don sanga ni waati. N’i ma ɲε kumani kɔ nin dakunw fεn o fεn na, f’i k’a Labεn ni kumajago-bolo kεrεnkεrεnnenw ye walasa i lamεnbaa bε wasa Sɔrɔ i ka kuma na. Masalasεbεn dakun bεε la, mago jɔlen don masala-jagodon na fɔ k’a Fɔ a To ten. I  Ko poyi o, maana o, ziirin o, nin bεε ye masala-jagodon bajikεnε kɔtigεbali ye. 
Masala-jagodon b’a To sεbεnnikεlaw ni maanabɔlaw ni kumadonso wεrεw bε Kiimε  k’u ka ŋanaya Dɔn. Fura ɲuman don ŋanaw kiimεni na n’o ma Лε kε kɔ. Ni min ka kumajago-bolo suguya cayara k’a kelen-kelen sigiyɔrɔma Caya ani n’a ɲε yankan ka bon ka Sago tɔw ta kan, o bε Se ka Kε sababu ye ka jala Lase o ma. Masala-jagodonnaw ka baaraw kiimεni bε Weele ko masalaboso. Masalaboso bε Kε dalilu jɔnjɔn ye ka gafesεbεnnaw Bɔ ɲɔgɔn na k’u ka ŋanaya Sεgεsεgε. 
Masala-jagodon baaradaw: jagomajira, ɲɔgɔlɔnbɔ, dɔnkiliw, jabɔ (filimuw), gafesεbεn (baabu, donkibaru), maanabɔ, baro.




#Article 82: Masala-jagodon (272 words)


Masala-jagodon ye kuma fɔli ye k’a jago Don k’i lamεnbaa Lamuguri, k’a Laɲaga, k’a Lasɔn i ka fɔta ma. Masala-jagodonna bε kuma Bεlεn k’a Bon ka Fεrε a ma ni fεεrεw ye minnu bε Weele ko kumajago-senw. O suguya ka ca jango a kεbaa ŋana dɔw yεrε b’u damanata Dla ka Fara a fεεrε kɔrɔw kan. Masala-jagodon kalanbolo bε dɔnniya dakun min kɔnɔ o ye masaladɔn ye. Ale bε Kuma fεn caman wεrε kan masaladɔn fana bε minnu na.

Masala-jagodon mago bε kumalaci bεε la. Mɔgɔw kumacogo la u bε to ka kelen-kelen Fili-fili u ka kuma kɔnɔ ka Taa. Kumadonsow – jeliw, dɔnkilidalaw, jagomajiralaw, dalaminεnaw, kumalaselaw, kunnafonilaselaw – kɔni taalan don sanga ni waati. N’i ma ɲε kumani kɔ o baara fεn o fεn na, f’i k’a Labεn ni kumajago-sen kεrεnkεrεnnenw ye walasa i lamεnbaa bε wasa Sɔrɔ i ka kuma na. Masalasεbεn dakun bεε la, mago jɔlen don masala-jagodon na fɔ k’a Fɔ a To ten. I  Ko poyi o, maana o, ziirin o, nin bεε ye masala-jagodon bajikεnε kɔtigεbali ye. 

Masala-jagodon b’a To sεnbεnnikεlaw ni maanabɔlaw ni kumadonso wεrεw bε Kiimε  k’u ka ŋanaya Dɔn. Fura ɲuman don ŋanaw kiimεni na n’o ma Лε kε kɔ. Ni min ka kumajago-sen suguya cayara k’a kelen-kelen sigiyɔrɔma Caya ani n’a ɲε yankan ka bon ka Sago tɔw ta kan, o bε Se ka Kε sababu ye ka jala Lase o ma. Masala-jagodonnaw ka baaraw kiimεni bε Weele ko masalaboso. Masalaboso ye dalilu jɔnjɔn ye ka gafesεbεnnaw Bɔ ɲɔgɔn na k’u ka ŋanaya Sεgεsεgε. 
Masala-jagodon bε Kε nin baara ninnu na bi: jagomajira, ɲɔgɔlɔnbɔ, dɔnkiliw, jabɔ (filimuw), gafesεbεn (baabu, donkibaru), maanabɔ, baro, 




#Article 83: Senflaninyali (138 words)


Senflaninyali ye kumajago-sen ye min na, nintan wali nima min tε adamaden ye o bε Fɔ ka Kε adamaden ye wali ka adamaden kεwale dɔ D’a la. Senflaninyali kεbaa bε nin kumasen in ‘’’kuma Cyεnna’’’ Fɔ nin cogo la tan ‘’’kuma ye dlɔ Min’’’. Kuma ye nintan ye, nka adamaden kεwale dɔ Dir’a ma. A ka nimaya kɔ fε, a Kεra mɔgɔ ye bari nima wεrε tε dlɔ Min. Senflaninyali ni nimayali bε tali Kε ɲɔgɔn na. U danfara kɔni ye nimayali ye nimafεn jan o jan ye; senflaninyali dun bε Dan nima dansigi-yɔrɔ kelen ma : mɔgɔ. Senflaninyali ni lakumani fana ka surun ɲɔgɔn na. Senflaninyali bε mɔgɔ kεwale bεε kan, nka lakumani bε mɔgɔ kεwale kelen dɔrɔn de kan : kuma. Masaladɔn ye dɔnniya ye masala-jagodon bε Kalan min kɔnɔ. Masala-jagodon sen dɔ ye senflaninyali ye. 




#Article 84: Giripu pɔrisini (163 words)


Giripu pɔrisini 

Mɛkisiki kɛnɛya sabatili ɲɛmɔgɔw sirannen bɛ kosɛbɛ lɛɛbana dɔ ɲɛ a bɛ fɔ min ma ko giripu pɔrisini. Bana in ye mɔgɔ 68 faa kaban kunnafoni in di waati yɛrɛ la Mɛkisiki, wa mɔgɔ 1000 fana man kɛnɛ. Siran kɛlen bɛ bana in ɲɛ kosɛbɛ bawo a ka mɔgɔ minɛta de ka ca demisɛn kunda, ka sɔrɔ, o si hakɛ man kan ka k’a ka minɛta ye. Mɔgɔ dɔw fɛ, bana in bɛna kɛ bana basigilen ye, dɔw fɛ, dabali min tigɛra kɛnɛya baarakɛlaw ni jamana ɲɛmɔgɔw fɛ, o fanga bonya na kojugu, dɔw sirannen bɛ ka tɛmɛn kojugu, f’u tɛ fɛ ka bɔ u ka daw fɛ, walima n’u bɛ bɔ, u b’u yɛrɛ masike ( ɔwɔ, nin funteni in na, n’ye mɔgɔ fila ye esaripu b’u la!).Minnu dalen b’a la k’u bɛ ɲɔ ka ɲɛ, olu bɛ mikisi (mucus) bila u ŋɔnnɔ fɛ. Dɔw cɛsirilen don fana ka hakilinnaw ɲinin, o yɛrɛ de ye ko in na gɛlɛmanba ye. 

  




#Article 85: Ɛntɛrinɛti (206 words)


Ɛntɛrinɛti (Internet)

Diŋɛba minnun bɛ farafina jamanaw ni ɲɔgɔn cɛ ani farafinna ni jamana tɔw ni ɲɔgɔn cɛ, n’hakili la, o dɔ ye kanko ye. Ni jamanaw mɔgɔw tɛ ɲɔgɔn ka fɔta mɛn, gɛlɛyaba bɛ don ɲɔgɔn faamuyaliko la k’a sababu kɛ kanw bilali gɛlɛya ye ɲɔgɔn na.

N’hakili la nɔgɔyaba bɛna don o gɛlɛya ninnun na k’a sababu kɛ ɛntɛrinɛti ye, bawo kanbayɛlɛma jɛkulu caman bɛ ɛntɛrinɛti kan sisan i n’a fɔ Maneno ani Global Voices, minnun haminankoba dɔ ye dibi farali ye ka bɔ kanw ni ɲɔgɔn cɛ.

Ola, ni Bamanankan fana bila la ɛntɛrinɛti kan, n’hakili la, o ye dibi dɔ faralen ye ka bɔ ani kan tɔw cɛ, bawo, an na se ka kan dɔw bayɛlɛm’an ka kan na walasa ka jɛn kibaruyaw sɔrɔ. 

A ka kan an k'an ka sugon dɔw hakilina ɲuman bila senkan yanni an k'an miiri u la ten k'u bila ka tɛmɛ. Yali a ma se an k'an ka togodala mɔgɔw sen don kunnafoni ni kumaɲɔgɔnya tɛkinolozi kuraw la wa? Sira bɛɛ kan o jaabi ye ɔwɔ ye bawo a na kɛ sababu ye u ka kunnafoni sɔrɔ, ka kunnafoni di, ka kumaɲɔgɔnya kɛ ka hakilinaw falen falen ani k'u seko ni dɔnkow jira mɔgɔ wɛrɛw la. 




#Article 86: Balikukalan (125 words)


Sɛtanburukalo tile 8, o ye Balikukalan tɔgɔladon ye diɲɛ kɔnɔ. ɲinɛnta kunkan Mali la, o ye : «Balikukalan san 50 Mali la : Kɛlenw ni laɲiniw.» ɲinɛnta baaraw kurunbo karili bɛna kɛ Yelimani sɛtanburukalo tile 4 san 2010 Kalanko, Balikukalan ni Fasokan Minisiri fɛ, n’o ye Karamɔgɔ Saliku Sanɔgɔ ye. 

Nin don in seli kɛli ɲinan an fɛ yan Mali kɔnɔ, o ni an ka yɛrɛmahɔrɔnya tali san biduurunan seli bɛ bɛn. O ye fɛn ye, min b’a jagoya an ma an k’an kɔ filɛ san biduuru tɛmɛnen baarakɛlenw na k’a fɔ ko baara caman kɛra. Nka alisa, baara kɛta tɔ ka ca. An k’an cɛsiri alisa: ka sɛnɛkɛlaw, baganmaralaw, mɔnikɛlaw, bolola baarakɛlaw bɛɛ kalan, u ka se ka nafa sɔrɔ u ka baaraw la. 




#Article 87: Alizeri (212 words)


Alizeri (Arabukan na الجزائر) Berberkan na Dzayer, madɔnnen Alizeri ka Foroba Bɛjɛfanga Fasojamana, ye jamana ye min be Saheli Afrika. Afrika gun kan jamanaw labeleble flanan don ani jamana ba tankelenan jɛn kɔnɔ fɛnsɛn ta fan fɛ. A bɛ danbɔ ni Tunizi ye sahelikɔrɔn, Libya kɔrɔn fɛ, Nijer worodugukɔrɔn, Mali ni Moritani worodugutlebi, bametri damadɔ ni Tlebi Sahara tlebi fɛ, Maroko sahelitlebi ani Mediterane Baji saheli fɛ.

Alizeri ye tɔnden ye Kelenyalen Mantow (UN) la, Afrika Kelenya (AU), Taji Labɔla Jamanaw ka Tɔn (OPEC). A sen be Magreb Arabu Kelenya sintinni la. Alizeri sariyanbaju b'a jira ko Silamɛ, Arabu ani Amazig (Berber) jamana don.

Berberuw sigira Alizeri kabini san 10000 kakɔn Yesu Krista ka wati (KYW). San 1000 (KYW), Kartajikaw ye sigili damine ba bolo fɛ. Punik kɛlɛ sen fɛ, Berberuw y'u faara Kartaje la, o tuma Berberuw ka Mansamara y'i kun bɔli damine k'a tɔgɔ kɛ Numidia. Nka, san 200 (KYW) Roman Fasojamana y'u don uka mara kɔnɔ tuguni. Tlebi Roman Mansamara yurulen kɔ, Berberuw kɛra hɔrɔn ye fan caman na, tumamin, Binkanninaw ye yɔrɔ caman wɛrɛ don uka kaba kɔrɔ, fokase u genni ma Byzantine Mansakɛ Justinian I (Fɔlɔ) ka kɛlɛtigiw fɛ. O tuma, Byzatine Mansamara y'a bolo faa jamana kɔrɔn na fo kanase Arabuw nali ma tanisheginan kɛmɛda kɔnɔ.




#Article 88: Ebola virisi bana (805 words)


Ebola ye farigan jugumanba ye min bɛ sɔrɔ banakisɛ fɛ, jolibɔn bɛ a sen kɔrɔ (joli bɛ bɔ banabagatɔ fari la). A bɛ sɔrɔ banabagatɔ joli walima a farilaji fɛ, walima fɛn wɛrɛw fɛ banakisɛ bɛ minnu na. A bɛ se ka denbaya kuturu bɛɛ faga. Tuma dɔw la, a daminɛ na a ni bana wɛrɛw bɔlen don.

Ebola wirisi bana (EVD), Ebola jolibɔn farigan (EHF), walima Ebola kumasurunya la ye bana ye min bɛ hadamaden ni gɔnw minɛ ka sabu kɛ ebolawirisi ye. A taamasɛnw bɛ daminɛ k'a ta tile 2 fo dɔgɔkun 3  i magalɛn kɔ banakisɛ la, ni farigan, kandimi, faridimi ani kungolodimi. O kɔfɛ, a bɛna ni fɔɔnɔ ni fariɲɛɲɛ ye, ani biɲɛ ni kɔmɔkili ka baara dɔgɔyali. O tuma sa, ebolatɔw bɛ jolibɔn farikolo fɛ.

Banakisɛ bɛ sɔrɔ ni magali bɛgan ebolatɔ joli walima a farilajiw la. Ɲininiw ma a sabati  ko bana bɛ se ka yɛlɛma fiɲɛ fɛ. Sɔmikɛlen don ko banakisɛ bɛ jirila tonsow fɛ, hali n'a y'a sɔrɔ bana in tɛ fɛn tiɲɛ u ye. Ni mɔgɔ kelen ye bana sɔrɔ, o bɛ se k'a yɛlɛma mɔgɔ wɛrɛ fɛ. Ebolatɔ cɛmanw minnu kɛnɛyara bɛ se ka bana yɛlɛma lawaji fɛ fo k ase kalo fila ma. Walasa ka ebola sidɔn, sɛgɛsɛgɛliw bɛkɛ k'a danfara ka bɔ ani banaw la minnu  bɛ a la i n'a fɔ sumaya, kunfilanitu, jolibɔnfariganw.

Banakunbɛn bɛ talikɛ bana kana se ka yɛlɛma ka bɔ bɛgan ka se hamadɛn ma, ni bɛganw kɔlɔsili ye ani ka bɛgan ebolatɔ faga ka u suu latunu kɛcɛgo ɲuman na. Ka sogo tobi kosɛbɛ, ka tangalan finiw don sogotigɛ waati ye dɛmɛn walɛ dɔw ye, ani tigɛkoli ni i gɛrɛla ebolatɔ la. Kana maga ebolatɔ farilaji walima a ka finiw la. 

Fura jɔnjɔn tɛ ebola la fɔlɔ. Banabatɔw bɛ furakɛ ni farilaji nɔrɔbilali ye da walima jolisira fɛ. Ebola ka mɔgɔ fagata hakɛ ka ca min bɛ se 50 kase 90 ma kɛmɛ kɛmɛ sarada. Ebola banakisɛ yera fɔlɔ Sudan (bi Worodugu Sudan) ani Bɛjɛfanga Kongo Jamana (fɔlɔ Zayiri). Ebola banabɔ jateminɛra Farafina Sahara-duguma tuuma jamanaw la. Kaata san 1976 tuma min bana in yera kabila san 2013 la, Jiɲɛ Kɛnɛya Jɛkulu ye a jira dantigɛsɛbɛn ko ebola ye mɔgɔ 1716 minɔ. A banabɔba kɛra min bɛ sɛnna Farafina Tilebifɛ san 2014 kɔnɔ Gine, Seraliyɔn, Liberiya ani Nijeriya. Kɔsan ina, ebolatɔ fɔlɔ yɛra Mali la min ye san-fila den ni a mɔmuso bɔra Kisidugu Gine kana Mali la wa den yɛrɛ taɲara ka bɛ ni Mali Kɛnɛya Minisiriso ka laseli ye. Laɲiniw bɛ sɛnna jiɲɛ kɔnɔ walasa ka boloci sɔrɔ bana in na.

Ebola bɛ daminɛ inafo mura jate sɛgɛn, farigan, kungolodimi, kolokundimi, faridimi ani kɔnɔdimi bɛ a kɔrɔ. Okɔfɛ fɔɔnɔ, kɔnɔboli, dagoya bɛna. Taamasɛnw minu man ca o ye kandimi, disidimi, ɲegetu, nilakilidegun ani fɛnkununi gɛlɛya.

A jateminɛra ebolatɔ kaata 40 fo 50 kɛmɛ kɛmɛ sarada joli bɛbɔ u ka jolidaw ani nogosira, nuun, ɲafɛla ani ɲintaran fɛ. Jolibɔn bɛ daminɛ tile 5 kase tile 7 ma bana yelen kɔ, ɲɛbilen ani fɔɔnɔ bɛ sɔrɔ ka na. Ni banabatɔ ma kɛnɛya tile 7 kase 16 kɔnɔ, saya bɛ a sɔrɔ.

Banakisɛ naani bɛna ni ebola ye: Bundibugyo banakisɛ (BDBV), Sudan banakisɛ (SUDV), Tayi Tuu banakisɛ (TAFV) ani Ebola banakisɛ (EBOV) min dɔnɛn ko Zayiri Ebola banakisɛ.

Bana bɛ yɛlɛma ni magali banabatɔ joli, farilajiw la ani ebolatɔ suu ni minanw la banakisɛ sɛra minu ma inafɔ miseli ani sɔgɔlibiɲɛw. Mɔgɔ fanba minu ye ebola sɔrɔ Gine san 2014, kɛra ladala suudon sɛnfɛ.

A bisikiyalɛn ko tonsow ye bana jatigi ye ani jiri ni kɔnɔ dɔw. Tonso sugu saba jatelen inafɔ bana jatigiw.

A jirala ko ebola bɛ wulu, lɛɛ ani gɔn minɛ.

Bana sɔrɔ ka teli banabatɔladonna fɛ. Ola a ɲininɛ ka ebolatɔ mabɔ u damana, ka minanw ani dugumala bɛrɛsunuya ani ka tangalan finiw ni nuudatugunw, bolocoronw ni filɛlanw don. Maga kana cogosila ebolatɔ suu la.

Walasa ka dansigi bana carini na, Jiɲɛ Kɛnɛya Jɛkulu ye a laɲini ka sigidamɔgɔw kunnafoni bana sɔrɔcogow kan ani ka yɛrɛtagan walew boloda, ni tigɛkoli waati bɛɛ ni ji ni safunɛ ye. Ebolatɔ suukoli ni kasankeli ka dabila walima ka yɛlɛma don la. Kɛnɛyatigilamɔgɔ kɛrɛnkɛrɛnnew de ka kan ka ebolatɔ suu sutara.

Ebola banakisɛ bɛ silatunu tafunteni na min bɛ se bɛrɛ 60 kɛmɛgaradi sanga 30 kase 60 kɔnɔ walima ka ji wili fayifayi sanga 5. Zaweliji ni yɔrɔsaniya basiw bɛ ebola banakisɛ faga.

Dan bɛ kari bana la ni banabatɔw bilali yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen la u dama. Fanga bɛ yɔrɔ labɛn banabatɔw kama. 

Fura jɔnjɔn tɛ ebola. Furakɛli bɛ kɛ ka banabatɔ dɛmɛn ka farilaji nɔrɔbila. Ameriki Balo ani Fura Cakɛda (FDA) ye fura fila yamaruya (Zmapp ani TKM-Ebola) ka ebolatɔ furakɛ ni san 2014 la. Favipirar fana ye ebola fura ye min yamaruyara Yapaani fɛ.

Boloci ma sɔrɔ fɔlɔ hadamadenw kama. Nka dɔ bɛna sɔrɔ waati nataw la.




#Article 89: Ni yoro mamunw jamana bila kana itali (340 words)


Ni yoro ye mamunuw yu ka jamana bila fo o lu bɛ Itali dunaw munuw o lu kankan ka dɛmɛ walasa o lu ka se ka sɛbɛ soro,ni jamana nu ka sariyaye mi bi se ka jira u bɛ se ka to ya walima u tɛ se ka to ya.

Ni yoro ye dunaw munuw bi ya o lu ka ko ɲana bo baka ye ministri mi ka ko ɲɛ si le do ko fɛ moko ma. Sira nani bɛ ye fo o lu te kele ye.  

Ni yo ro fɔlɔ ye mi bɛ dunow dɛmɛ ka to ya e ni dunon nuw banana u bɛ ka furakɛ. Dunow bɛtaa ni yoro la walasa ka sɛbɛ ginɛ u la bɛ se ka ɲini  u bɛ se ka to ya. Ni co ko la u bɛ yoro grɛ la ka ɲini ye. 

Ni yoro fɔlɔ ye bi sɔrɔ yɔrɔ nani o lu Lampedusa, Elmas, Otranto e Pozzallo.

Dunaw nuw Itali kaw bɛ u bila yoro la ku dɔ fɔlɔ ni sɛbɛ bɛ se ka di u ma e ka ɲɛdɔ nuw  bɛ se ka to ya. Mamunuw bɛ dɛmɛ  ɲini  u bɛ taa  ɲini yoro mi yoro la mibɛ u dɛmɛ ka to ya o yoro ye asile ye. 

Ni yoro ye sigida taaninani ye o lu ye ni dugu ye Gradisca d'Isonzo, Arcevia, Castelnuovo di Porto, Manfredonia (Borgo Mezzanone), Bari (Palese), Brindisi (Restinco, Don Tonino Bello), Crotone (Località Sant'Anna), Mineo, Pozzallo, Caltanissetta (Contrada Pian del Lago), Lampedusa, Trapani (Salina Grande), Elmas.

Ni cɔ ko ya la dunaw munuw se ra Itali fɔ u ma na ni seriya sɛbɛ ye, u na kun kele ma dɔ,u bɛ bila yoro la u bɛ lakana yoro mi, mamunuw ni sɛbɛ tu u bolo ka jira ka fɔ u bɛ se ka toya,walima ni sariya ya jira ka fɔ u tise ka toya . Dunaw nunuw bɛ se ka to ni yoro ni na fɔ kalo 18,yani u bɛ gɛn ka taa u ka jamana ka.  

Sɛbɛ bɛ di yoro mi a ni mi bɛ u gɛn o bɛ sɔrɔ ni duguba duro la Torino, Roma, Bari, Trapani, Caltanissetta.




#Article 90: Sigui sebe (145 words)


Sigui sebe ye sebe mi be di lonan mah djamana faman ho fè lonan ma.
Ni ho sigui sebe ye lonan be se ka to djamana konon watti djan ka temin ho be na ni sebe mi ye.

Eropa konon djamandé ho mi be ho ka djekoula ho makote ho sigui sebe la ka taga watti djan kè djaman werella ho benkan le be ho ni gnongo chè.

Itali konon sigui sebe mi be di lonan ma faman fe lonan kan ka mi gnini faman fe ka to djamanan konon  ka temin telé kononto sebe be  mogo mi bollo ka djamana  fille bese ka to djamanan ka temin telé bikononto kan djamanade mi be ho ka djekoula makoté ho sebe la.

sigui sebe kan ka gnini tele chegui konon bara lonan itali konon lonan fé sigui sebe watti djandjan te kéleye ho be boh y nakouna.




#Article 91: Mozdahir (198 words)


Institut Mozdahir International n’a bԑ fᴐ a man ko IMI ye Kԑnyԑrԑye jԑkulu min tԑ politiki ton na, a siginna sen kan san 2000 Serifu Muhamadu Ali Ayidara (Chérif Mohamed Aly Aïdara) fԑ. A baju sigilen bԑ Dakare. IMI ye jamaruya sԑbԑn sᴐrᴐ ka baara kԑ i ko Kԑnyԑrԑye jԑkulu jamana caman fԑ an ka dafԑ jamananw kᴐnᴐ i n’a fo Mali, Senegali, Kɔnɔwari, Gine Bisau o na ɲᴐgᴐn na caman.

Ni Jԑkulu in bԑ baara la jamana 12 kᴐnᴐ, a cԑsirilen bԑ cԑkԑda caman na kԑrԑnkԑrԑnyala : Kalan ni baara degeli, kԑnԑya, sigida labԑn, sko ni donko, sԑnԑ, kuranko, siso, bayԑlԑmali, jurumisԑn, sigiyᴐrᴐ lakanani, jirituru ani tubaw kᴐlᴐsili.

Jԑkulu sigilen bԑ ka ɲԑ kosԑbԑ Senegali jamana kᴐnᴐ, a n’a dafԑ Afiriki tilebin jamanaw ni jamaruya sԑbԑn b’a bolo minnu kᴐnᴐ.

Jԑkulu in jama bԑ mԑgᴐ bacama bo bi-bi in na diɲԑ fanw bԑԑ la. O sira tigԑ bԑnkan bԑ IMI ni minisisow ani sigida ɲԑtaa jԑkulu ni ɲᴐgᴐn cԑ i n’a fᴐ : ji ni kungo kᴐlᴐsibagaw, sԑnԑkԑlaw, balo ko ɲԑnԑbobaga, mԑriw ani minisiso kԑnrԑkԑrԑnnen. O ko bԑnkan bԑ IMI ni kԑnyԑrԑye baaradaw dᴐ ni ɲᴐgᴐn cԑ i n’a fᴐ Eko wilage, vute nubiyԑne u n’a ɲᴐgᴐn.




#Article 92: Serifu Muhamadu Ali Ayidara (181 words)


Serifu Muhamԑdi Ali Ayidara bange la san 1959 Daru Hijiratu (dugu min sigila a yԑrԑ wolofa fԑ Serifi Hasani Ayidara). A ba min ye Mayimuna Diyawo o fa tun sigida ɲԑman ye tubabu tile la, a fa buruju bԑ bᴐ Moritani jamana kᴐnᴐ, kabila minnu bԑ weele ko Lakelali kԑrԑnkԑrԑnneyala ahalo serifu lakehali minnu bᴐna ye Serifu Mulaye Idirisa ye,o ye Idirisuw ka fanga sigi sen kan. Idirisu ka bᴐna bԑ ye Hasani ye min ye Ali ni Fatima min an kuntigi ciden Muhamadu ye hinԑ ni nԑman b’a ye.

O la Senegali ni Moritani fasodenya sԑbԑn bԑ Serifu bolo. A bԑ fulakan, arabukan, angalԑkan, faransikan ani wolofukan mԑn wa a bԑ se sԑbԑnni kԑ ni kan ninnu bԑԑ la.

Serifu ye dinԑ ɲԑmᴐgᴐ ye wa IMI sigibaga n’a kuntigi don. Aradiyo fila b’a bolo : «aradiyo Mozahir bԑ Dakar ni aradiyo zahara o bԑ kolda.

Serifu ye sԑbԑnnin damadᴐ kԑ silamԑya dinԑ kan ciden Muhamadu kisi ni hinԑ bԑ a ye buruju ani alimamu 12 kan alubetu Ala ka hinԑ u la. A kitaabu caman bᴐra. U na cogo filԑ:




#Total Article count: 92
#Total Word count: 25352