#Article 1: .ac (426 words)


.ac — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для вострава Ушэсця (Узнясення) ().

Выкарыстанне дамена .ac рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць вострава Узнясення, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца на востраве Узнясення, выходзяць на яго рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона. Дамен часта выкарыстоўваюць для рэгістрацыі сайтаў адукацыйных устаноў (з-за падабенства наймення дамена да скарачэння ac. ад англ. academic). Таксама часта дамен выкарыстоўваецца асобамі, якія маюць акадэмічную адукацыю.

Абмежаванні на рэгістрацыю і выкарыстанне даменнага імя ў зоне .ac адсутнічаюць.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.

Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

На гэты момант часу магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод (трансфер) даменаў на абслугоўванне да іншага рэгістратара немагчымы.

У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail.

Адміністрацыя даменнай зоны .ac на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчыма. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена .ac абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен .ac не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Крайні тэрмін падаўжэння дамена ў зоне .ac пазначаны ў вашым акаўнце і надыходзіць на 3 дні раней за дзень яго рэгістрацыі. Напрыклад, калі дамен быў зарэгістраваны 14 мая, то ў вашым акаўнце будзе пазначаная дата сканчэння рэгістрацыі дамена 11 мая і падаўжаць яго трэба кожны наступны год не пазней за 11 мая. Гэтая сітуацыя звязаная з асаблівасцямі працы даменнай зоны .ac.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена .ac ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Аднаўленне дамена .ac у працоўны стан пасля сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі платнае. Гэтая сума будзе дададзеная да рахунка за падаўжэнне даменнага імя.

Аднаўленне дамена магчымае не ва ўсіх выпадках, уважліва сачыць за тэрмінам рэгістрацыі вашага дамена для таго, каб пазбегнуць яго страты.

Звычайна аднаўленне дамена .ac ажыццяўляецца на працягу 1-3 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.
Максімальны тэрмін аднаўлення для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны .ac, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 2: .ad (291 words)


.ad — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Андоры.

Выкарыстанне дамена .ad рэкамендуецца для сайтаў, якія тычацца дзяржавы Андора або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў Андоры, выходзяць на яе рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Для атрымання дамена .ad вы павінны быць уладальнікам або мець эксклюзіўнае права на выкарыстанне слоўнай гандлёвай маркі, зарэгістраванай на тэрыторыі Андоры.

Пры гэтым, калі вы не з’яўляецеся рэзідэнтам Андоры, то вы павінны быць прадстаўленыя ў Andorran Trademark Office (OMPA) акрэдытаваным агентам.

Або вы павінны быць уладальнікам гандлёвага імя, зарэгістраванага ў Андоры (такі варыянт даступны толькі для рэзідэнтаў Андоры, якім ужо споўнілася 20 гадоў).

Даменнае імя абавязанае быць ідэнтычным слоўнай гандлёвай марцы або гандлёваму імю.

Прадстаўленне некарэктных дадзеных вядзе да адмовы ў рэгістрацыі даменнага імя.

Сэрвіс WHOIS адлюстроўвае толькі імя ўладальніка дамена.

Уся астатняя прадстаўленая вамі інфармацыя недаступная для вольнага прагляду.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена .ad абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен .ad не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена .ad ажыццяўляецца праз 2-5 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.

Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 10 працоўных дзён.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны .ad, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 1-3 працоўных дзён пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён.

Звярніце вашу ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 3: .ae (361 words)


.ae — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Аб'яднаных Арабскіх Эміратаў.

Выкарыстанне дамена .ae рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць ААЭ або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў ААЭ, выходзяць на іх рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Пры парушэнні пазначаных вышэй правіл дамен можа быць заблакіраваны адміністрацыяй даменнай зоны .ae. У гэтым выпадку грошы за рэгістрацыю дамена не вяртаюцца.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Магчымы перавод (трансфер) даменаў у зоне .ae на абслугоўванне ад іншага рэгістратара з падаўжэннем дамена на наступны год.
Перад запытам на трансфер дамена неабходна атрымаць у свайго цяперашняга рэгістратара так званы Код аўтарызацыі (Authorization code). Звычайна дамен пераводзіцца на абслугоўванне да новага рэгістратара праз 5-7 дзён пасля пачатку працэсу трансферу дамена.

Калі ў WHOIS пазначаны некарэктны адрас e-mail, то перад запытам на трансфер дамена неабходна папрасіць цяперашняга рэгістратара выправіць адрас e-mail у інфармацыі пра ваш дамен. У шэрагу выпадкаў на пазначаны ў WHOIS e-mail адпраўляюцца запыты з просьбай пацвердзіць жаданне перавесці дамен да новага рэгістратара. Калі пацвярджэнні на такія лісты не паступяць, то заяўка на трансфер дамена будзе адхіленая.

У WHOIS адлюстроўваецца толькі імя ўладальніка дамена і адрас e-mail. Уся астатняя інфармацыя цалкам закрытая і недаступная для публічнага прагляду.

Дапускаецца выкарыстанне сімвалаў арабскага алфавіта ў даменных імёнах. Выкарыстанне сімвалаў іншых нацыянальных алфавітаў не дапускаецца.

Ажыццявіць падаўжэнне дамена .ae абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен .ae не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена .ae ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.

Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны .ae, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 4: .af (325 words)


.af — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Афганістана

Выкарыстанне дамена .af рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць Афганістана або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў Афганістане, выходзяць на яго рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона. 

Забароненая рэгістрацыя даменных імёнаў, блізкіх па сэнсе з назвай дзяржавы або ідэнтычных геаграфічным назвам Афганістана.

Забароненая рэгістрацыя і выкарыстанне даменных імёнаў у зоне .af для сайтаў, якія парушаюць заканадаўства і маральныя асновы гэтай дзяржавы або мусульманскай рэлігіі.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз 7-21 дзень пасля атрымання аплаты.

Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 2 месяцы. 

На гэты момант часу магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод даменаў на абслугоўванне ад аднаго да другога рэгістратара немагчымы. 

У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail.

Адміністрацыя даменнай зоны .af на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена. 

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала -.

Ажыццявіць падаўжэнне дамена .af абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен .af не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена .af ажыццяўляецца праз 7-14 дзён пасля атрымання аплаты.

Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 месяц.
 

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны .af, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 2-5 працоўных дзён пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 10 працоўных дзён. 

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Змена ДНС-сервераў для дамена .af з’яўляецца платнай аперацыяй, і за апрацоўку кожнай заяўкі на змену ДНС-сервераў з вашага акаўнта будзе спісаная пэўная сума. 

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 5: .ag (477 words)


.ag — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Антыгуа і Барбуды.

Выкарыстанне дамена ag дастаткова папулярнае для кампаній, зарэгістраваных у Германіі, Аўстрыі і Швейцарыі, паколькі ag пазначае форму ўласнасці кампаній ( — акцыянернае таварыства).

Выкарыстанне дамена ag таксама рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць астравоў Антыгуа і Барбуда або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі або астравах Антыгуа і Барбуда, выходзяць на іх рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Абмежаванні на рэгістрацыю і выкарыстанне даменнага імя ў зоне ag адсутнічаюць.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Магчымы перавод (трансфер) даменаў у зоне ag на абслугоўванне ад іншага рэгістратара з падаўжэннем дамена на наступны год.
Перад запытам на трансфер дамена неабходна атрымаць у свайго цяперашняга рэгістратара так званы Код аўтарызацыі (Authorization code). Звычайна дамен пераводзіцца на абслугоўванне да новага рэгістратара праз 5-7 дзён пасля пачатку працэсу трансферу дамена.

Калі ў WHOIS пазначаны некарэктны адрас e-mail, то перад запытам на трансфер дамена неабходна папрасіць цяперашняга рэгістратара выправіць адрас e-mail у інфармацыі пра ваш дамен. У шэрагу выпадкаў на пазначаны ў WHOIS e-mail адпраўляюцца запыты з просьбай пацвердзіць жаданне перавесці дамен да новага рэгістратара. Калі пацвярджэнні на такія лісты не паступяць, то заяўка на трансфер дамена будзе адхіленая.

У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail.
Адміністрацыя даменнай зоны ag на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена ag абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен ag не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена ag ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Калі дамен не быў падоўжаны на працягу 30 дзён з дня сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, аднаўленне дамена ag у працоўны стан платнае. Гэтая сума будзе дададзеная да рахунка за падаўжэнне даменнага імя.

Звярніце ўвагу, што аднаўленне дамена магчымае не ва ўсіх выпадках, таму просьба ўважліва сачыць за тэрмінам рэгістрацыі вашага дамена для таго, каб пазбегнуць яго страты.

Звычайна аднаўленне дамена ag ажыццяўляецца на працягу 1-3 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.
Максімальны тэрмін аднаўлення для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны ag, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 6: .al (163 words)


.al — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Албаніі.

Выкарыстанне дамена al рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць Албаніі або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній, якія знаходзяцца ў Албаніі, выходзяць на яе рынак.

Уладальнікамі даменнага імя ў зоне al могуць быць дзяржаўныя і прыватныя юрыдычныя асобы, зарэгістраваныя ў Албаніі, а таксама прыватныя асобы, зарэгістраваныя на тэрыторыі Албаніі.

Кожная прыватная або юрыдычная асоба, якая перастае існаваць як такое (перастае быць грамадзянінам Албаніі або выдаляецца з рэестра кампаній) страчвае права на падаўжэнне даменных імёнаў, зарэгістраваных на яе імя.

Адміністрацыйны кантактам даменнага імя таксама абавязаны быць выключна рэзідэнт Албаніі. Гэта можа быць як прыватная, так і юрыдычная асоба.

Абмежаванні на колькасць даменных імёнаў, якімі можа валодаць адна асоба, не вызначаныя.

Для рэгістрацыі даменнага імя ў зоне al акрамя стандартных даных таксама неабходна прадставіць:

Прадстаўленне некарэктных даных вядзе да адмовы ў рэгістрацыі даменнага імя.

Для рэгістрацыі даменнага імя ў гэтай зоне неабходна звярнуцца ў кампанію The Electronic and Postal Communications Authority(Албанія), якая з’яўляецца адзіным аўтарызаваным рэгістратарам даменаў у зоне al.




#Article 7: .am (515 words)


.am — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Арменіі.

Дамены ў зоне am вельмі прывабныя для кампаній і прыватных асоб, якія працуюць у радыёвяшчанні am.

Выкарыстанне дамена am таксама рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць Арменіі або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў Арменіі, выходзяць на яе рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Забароненая рэгістрацыя двухлітарных і трохлітарных кодаў краін свету, а таксама даменных імёнаў, ідэнтычных назвам краін свету.
У рэгістрацыі «занадта агульных» даменных імёнаў можа быць адмоўлена.

Даменныя імёны, ідэнтычныя шырока вядомым гандлёвым маркам або гандлёвым імёнам, могуць быць зарэгістраваныя толькі ўладальнікамі пазначаных гандлёвых марак або гандлёвых імёнаў.

Некаторыя «прэміум»-імёны даменаў у зоне am могуць быць набытыя толькі па адмысловай цане ў адміністратара даменнай зоны am. У прыватнасці, да «прэміум»-імёнаў даменаў адносяцца ўсе дамены, якія складаюцца з 2 сімвалаў.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

На гэты момант часу магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод (трансфер) даменаў на абслугоўванне да нас ад іншага рэгістратара немагчымы.

У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail.
Адміністрацыя даменнай зоны am на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена am абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен am не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Крайні тэрмін падаўжэння дамена ў зоне am пазначаны ў вашым акаўнце і надыходзіць на 4 дні раней за дзень яго рэгістрацыі. Напрыклад, калі дамен быў зарэгістраваны 14 мая, то ў вашым акаўнце будзе пазначаная дата сканчэння рэгістрацыі дамена 10 мая і падаўжаць яго трэба кожны наступны год не пазней за 10 мая. Гэтая сітуацыя звязаная з асаблівасцямі працы даменнай зоны am.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена am ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Аднаўленне дамена am у працоўны стан пасля сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі платнае. Сума аплаты будзе дададзеная да рахунка за падаўжэнне даменнага імя.

Звярніце ўвагу, што аднаўленне дамена магчымае не ва ўсіх выпадках, таму просьба ўважліва сачыць за тэрмінам рэгістрацыі вашага дамена для таго, каб пазбегнуць яго страты.

Звычайна аднаўленне дамена am ажыццяўляецца на працягу 1-3 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.
Максімальны тэрмін аднаўлення для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны am, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 4-6 гадзін пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.

ДНС-серверы абавязаныя быць належным чынам наладжаныя і ўтрымліваць інфармацыю пра ваш дамен.

IP-адрасы ДНС-сервераў абавязаныя знаходзіцца ў розных падсетках, напрыклад 212.109.12.123 і 212.109.3.14 .




#Article 8: .ao (306 words)


.ao — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Анголы.

Выкарыстанне дамена ao рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць Анголы або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній, якія знаходзяцца ў Анголе, выходзяць на яе рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Дамены ў зоне co.ao (для камерцыйных арганізацый) могуць атрымаць толькі кампаніі, якія з’яўляюцца рэзідэнтамі Анголы.

Дамены ў зоне it.ao (для міжнародных арганізацый) могуць атрымаць кампаніі, што знаходзяцца ў любой краіне свету.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз 5-14 дзён пасля атрымання аплаты.

Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 месяц.

На гэты момант часу магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод даменаў (трансфер) на абслугоўванне да нас ад іншага рэгістратара немагчымы.

У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail.

Адміністрацыя даменнай зоны ao на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена ao абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен ao не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена ao ажыццяўляецца праз 5-10 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 14 дзён.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны ao, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 1-2 працоўных дзён пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 5 працоўных дзён.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.

ДНС-серверы абавязаныя быць належным чынам наладжаныя і ўтрымліваць інфармацыю пра ваш дамен.




#Article 9: .ar (521 words)


.ar — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Аргенціны.

Выкарыстанне дамена ar рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць Аргенціны або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў Аргенціне, выходзяць на яе рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Дамен у зоне ar маюць права зарэгістраваць толькі кампаніі і прыватныя асобы, якія з’яўляюцца рэзідэнтамі Аргенціны.
Замежная кампанія можа рэгістраваць дамены ў зоне ar у тым выпадку, калі яна мае сталы юрыдычны адрас на тэрыторыі Аргенціны.

Для рэгістрацыі дамена ў зоне org.ar неабходна прадставіць пацвярджэнне таго, што арганізацыя з’яўляецца некамерцыйнай.

Для рэгістрацыі дамена ў зоне net.ar неабходна прадставіць пацвярджэнне таго, што арганізацыя займаецца тэлекамунікацыйнымі паслугамі і мае «CNC License».

З 23 мая 2009 года адзін рэгістрант мае права зарэгістраваць не больш за 200 даменных імёнаў у зонах com.ar і org.ar, разам узятых.

Кампаніям-рэзідэнтам Аргенціны для рэгістрацыі дамена неабходна прадставіць поўны фізічны адрас кампаніі і рэгістрацыйны нумар кампаніі (Argentinian C.U.I.T. «Código único de identificación tributaria», выдадзены AFIP).

Прыватным асобам рэзідэнтам Аргенціны для рэгістрацыі дамена неабходна прадставіць поўны фізічны адрас і асабісты ідэнтыфікацыйны нумар (Argentinian DNI «Documento Nacional De Identidad» і/або C.U.I.T і/або C.U.I.L «Código Único de Identificación Laboral», выдадзеныя AFIP).

Калі вы прыватная асоба або кампанія, якая не з’яўляецца рэзідэнтам Аргенціны, мы выканаем рэгістрацыю неабходнага вам даменнага імя на нашага прадстаўніка і дамо вам поўнае кіраванне вашым даменным імем. Мы гарантуем, што гэта ніяк не адаб’ецца на вашым праве распараджацца зарэгістраваным даменам, у тым ліку, і на магчымасці яго перадачы іншай асобе або кампаніі.
Гэтая паслуга аказваецца бясплатна.

Гэтая паслуга тычыцца толькі рэгістрацыі даменаў у зоне com.ar. Для рэгістрацыі даменаў у іншых зонах неабходна цалкам адпавядаць патрабаванням, вызначаным для гэтых зон.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз 7-21 дзень пасля атрымання аплаты і ўсіх неабходных дакументаў.
Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 месяц.

На гэты момант часу магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод (трансфер) даменаў на абслугоўванне да нас ад іншага рэгістратара немагчымы.

У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail.
Адміністрацыя даменнай зоны ar на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена.

Магчымае выкарыстанне сімвалаў іспанскага алфавіта ў імёнах даменаў. Выкарыстанне сімвалаў іншых нацыянальных алфавітаў немагчымае.

Ажыццявіць падаўжэнне дамена ar абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен ar не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена ar ажыццяўляецца праз 2-5 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 10 працоўных дзён.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны ar, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 2-4 працоўных дзён пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 5 працоўных дзён.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.

ДНС-серверы абавязаныя быць належным чынам наладжаныя і ўтрымліваць інфармацыю пра ваш дамен.

IP-адрасы ДНС-сервераў абавязаныя знаходзіцца ў розных падсетках, напрыклад 212.109.12.123 і 212.109.3.14 .




#Article 10: .as (264 words)


.as — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Амерыканскага Самоа, недалучанай тэрыторыі ЗША.

Выкарыстанне дамена as рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць Амерыканскага Самоа або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца на Амерыканскім Самоа, выходзяць на яго рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Абмежаванні на рэгістрацыю і выкарыстанне даменнага імя ў зоне as адсутнічаюць.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз 5-14 дзён пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 месяц.

На гэты момант часу магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод (трансфер) даменаў на абслугоўванне да нас ад іншага рэгістратара немагчымы.

Інфармацыя пра ўладальніка дамена цалкам закрытая і недаступная для публічнага прагляду.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена as абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен as не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена as ажыццяўляецца праз 2-5 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 10 працоўных дзён.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны as, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 1-3 працоўных дзён пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 5 працоўных дзён.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 11: .ax (166 words)


.ax — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Аландскіх астравоў.

Выкарыстанне дамена ax рэкамендуецца для сайтаў, якія тычацца Аландскіх астравоў або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца на Аландскіх астравах, выходзяць на іх рынак, і, вядома, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Зарэгістраваць дамен у зоне ax могуць толькі юрыдычныя асобы, зарэгістраваныя на Аландскіх астравах, або прыватныя асобы, старэйшыя за 15 год, рэзідэнты Аландскіх астравоў.

Кампаніям забаронена рэгістрацыя даменных імён, якія складаюцца з асабовых імя і прозвішча (напрыклад, maijavirtanen.ax або virtanenmaija.ax) за выключэннем выпадкаў, калі гэтыя імя і прозвішча зарэгістраваныя як гандлёвая марка, якая дзейнічае на тэрыторыі Аландскіх астравоў. Пры заказе такога дамена неабходна абавязкова пазначыць рэгістрацыйны нумар такой гандлёвай маркі.

Прыватныя асобы маюць права зарэгістраваць дамен, які складаецца з асабовых імя і прозвішча (напрыклад, maijavirtanen.ax або virtanenmaija.ax) толькі калі гэта іх афіцыйныя імя і прозвішча.

Для рэгістрацыі дамена кампаніям неабходна прадставіць рэгістрацыйны нумар кампаніі (business identity code або registration number), а прыватным асобам неабходна прадставіць свой ідэнтыфікацыйны код Finnish personal ID number.




#Article 12: .by (207 words)


.by — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Рэспублікі Беларусь.

Рэгістрацыя даменаў у Беларусі была дазволена з 1994, а свабодная рэгістрацыя даменаў другога ўзроўню для прадпрыемстваў адкрылася ў красавіку 2000.

У 2008 налічвалася больш за 18 000 даменаў.by з агульнай колькасці каля 50 000 беларускіх сайтаў.

Да сакавіка 2007 года рэгістрацыю даменаў .by ажыццяўляла толькі кампанія ТАА Адкрыты кантакт. У сакавіку 2007 года дамены .by пачала рэгістрыраваць кампанія — УП «Надзейныя праграмы», трохі пазней — СП ТАА Дзелавая Сетка.

Пры рэгістрацыі дамена ў зоне .by неабходна абавязкова пазначаць поўную і падрабязную інфармацыю пра ўладальніка дамена:

Падача некарэктных даных пра ўладальніка дамена можа прывесці да адмовы ў рэгістрацыі даменнага імя адміністрацыяй даменнай зоны BY. 

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз 5-10 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 месяц. 

Інфармацыя пра ўладальніка ў WHOIS дамена цалкам закрытая і недаступная для публічнага прагляду. 

Ажыццявіць падаўжэнне дамена BY абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен BY не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца. 

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена BY ажыццяўляецца праз 1-3 працоўныя дні пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён. 




#Article 13: .dk (454 words)


.dk — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Даніі.

Выкарыстанне дамена dk рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць Даніі або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў Даніі, выходзяць на яе рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Пры заказе дамена абавязкова неабходна пазначыць поўны паштовы адрас, на які вы атрымліваеце лісты. Пасля рэгістрацыі дамена на гэты паштовы адрас будзе адпраўлены ліст ад адміністрацыі даменнай зоны dk. У гэтым лісце будуць утрымлівацца рэкламныя матэрыялы і інфармацыйны ліст.

У выпадку пазначэння некарэктнага паштовага адраса адміністрацыя даменнай зоны dk пакідае за сабой права выдаліць зарэгістраваны дамен. У гэтым выпадку аплата за рэгістрацыю даменнага імя не вяртаецца.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз 1-2 працоўныя дні пасля атрымання аплаты.

Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён.

Магчымы перавод (трансфер) даменаў у зоне dk на абслугоўванне ад іншага рэгістратара з падаўжэннем дамена на наступны год.

Інфармацыя пра ўладальніка дамена dk цалкам закрытая і недаступная для публічнага прагляду.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена dk абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен dk не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Крайні тэрмін падаўжэння дамена ў зоне dk пазначаны ў вашым акаўнце і надыходзіць на 27 дзён раней за дзень яго рэгістрацыі. Напрыклад, калі дамен быў зарэгістраваны 11 красавіка, то ў вашым акаўнце будзе пазначаная дата сканчэння рэгістрацыі дамена 17 сакавіка і падаўжаць яго трэба кожны наступны год не пазней за 17 сакавіка. Гэтая сітуацыя звязаная з асаблівасцямі працы даменнай зоны dk.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена dk ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Аднаўленне дамена dk у працоўны стан пасля сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі немагчымае, таму просьба ўважліва сачыць за тэрмінам рэгістрацыі вашага дамена для таго, каб пазбегнуць яго страты.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны dk, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 1-2 гадзін пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.

ДНС-серверы абавязаныя быць належным чынам наладжаныя і ўтрымліваць інфармацыю пра ваш дамен.

IP-адрасы ДНС-сервераў абавязаныя знаходзіцца ў розных падсетках, напрыклад 212.109.12.123 або 212.109.3.14 .

ДНС-серверы абавязаныя быць сертыфікаваныя адміністрацыяй даменнай зоны dk. Праверыць магчымасць выкарыстання ДНС-сервера для даменаў dk можна па наступнай спасылцы: . Атрымаць інфармацыю пра парадак сертыфікацыі ДНС-сервераў можна на афіцыйным сайце адміністрацыі даменнай зоны dk: .




#Article 14: .fi (190 words)


.fi — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Фінляндыі.

Выкарыстанне дамена fi рэкамендуецца для сайтаў, якія тычацца Фінляндыі або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў Фінляндыі, выходзяць на яе рынак, і, вядома, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Зарэгістраваць дамен у зоне fi могуць толькі прыватныя асобы, старэйшыя за 15 гадоў, у якіх ёсць падаткавы нумар Фінляндыі, а таксама зарэгістраваныя ў Фінляндыі кампаніі. Да рэзідэнтаў Фінляндыі таксама прыраўноўваць рэзідэнтаў Аландскіх астравоў. Замежныя кампаніі могуць зарэгістраваць дамен у зоне fi толькі пры ўмове наяўнасці зарэгістраванага прадстаўніцтва ў Фінляндыі.

Кампаніям забароненая рэгістрацыя даменных імён, якія складаюцца з асабовых імя і прозвішча (напрыклад, maijavirtanen.fi або virtanenmaija.fi) за выключэннем выпадкаў, калі гэтыя імя і прозвішча зарэгістраваны як гандлёвая марка, якая дзейнічае на тэрыторыі Фінляндыі. Пры заказе такога дамена неабходна абавязкова пазначыць рэгістрацыйны нумар такой гандлёвай маркі.
Прыватныя асобы маюць права зарэгістраваць дамен, які складаецца з асабовых імя і прозвішча (напрыклад, maijavirtanen.fi або virtanenmaija.fi) толькі ў выпадку, калі гэта іх афіцыйныя імя і прозвішча.

Для рэгістрацыі дамена кампаніям неабходна прадставіць рэгістрацыйны нумар кампаніі (business identity code або registration number), а прыватным асобам неабходна прадставіць свой ідэнтыфікацыйны код Finnish personal ID number.




#Article 15: .se (605 words)


.se — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Швецыі.

Выкарыстанне дамена .se рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць Швецыі або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў Швецыі, выходзяць на яе рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Для рэгістрацыі дамена арганізацыі абавязаныя прадставіць VAT ID (рэзідэнты Еўрапейскага Саюза) або рэгістрацыйны нумар кампаніі (рэзідэнты іншых краін свету), а прыватныя асобы абавязаныя прадставіць Social Security Number або нумар пашпарта. Прыватныя асобы-рэзідэнты Швецыі абавязаныя прадставіць карэктны Swedish Social Security Number. Прадстаўленне некарэктнай рэгістрацыйнай інфармацыі можа прывесці да адмовы ў рэгістрацыі даменнага імя або да яго выдалення.

Поўны тэкст правіл і ўмоў рэгістрацыі і абслугоўвання даменаў у зоне .se можна знайсці на старонцы адміністратара зоныЗамова рэгістрацыі дамена ў зоне .se азначае поўную згоду з пазначанымі правіламі гэтай даменнай зоны. Любое парушэнне гэтых правіл можа прывесці да блакіроўкі і выдалення зарэгістраванага даменнага імя. У выпадку блакіроўкі або выдалення даменнага імя адміністрацыяй даменнай зоны .se з прычыны парушэння правіл гэтай даменнай зоны грошы за рэгістрацыю дамена не вяртаюцца.

Забараняецца рэгістрацыя наступных даменных імёнаў:

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Магчымы перавод (трансфер) даменаў у зоне .se на абслугоўванне ад іншага рэгістратара з падаўжэннем дамена на наступны год.

Перад запытам на трансфер дамена неабходна атрымаць у свайго цяперашняга рэгістратара так званы Код аўтарызацыі (Authorization code). Звычайна дамен пераводзіцца на абслугоўванне да новага рэгістратара праз 5-7 дзён пасля пачатку працэсу трансферу дамена.

Калі ў WHOIS пазначаны некарэктны адрас e-mail, то перад запытам на трансфер дамена неабходна папрасіць цяперашняга рэгістратара выправіць адрас e-mail у інфармацыі пра ваш дамен. У шэрагу выпадкаў на пазначаны ў WHOIS e-mail адпраўляюцца запыты з просьбай пацвердзіць жаданне перавесці дамен да новага рэгістратара. Калі пацвярджэнні на такія лісты не паступяць, то заяўка на трансфер дамена будзе адхіленая.

У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail. Адміністрацыя даменнай зоны .se на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена.

Дапускаецца выкарыстанне сімвалаў шведскага алфавіта ў даменных імёнах. Выкарыстанне сімвалаў іншых нацыянальных алфавітаў не дапускаецца.

Ажыццявіць падаўжэнне дамена .se абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен .se не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Крайні тэрмін падаўжэння дамена ў зоне .se пазначаны ў вашым акаўнце і надыходзіць на 4 дні раней за дзень яго рэгістрацыі. Напрыклад, калі дамен быў зарэгістраваны 14 мая, то ў вашым акаўнце будзе пазначаная дата сканчэння рэгістрацыі дамена 10 мая і падаўжаць яго трэба кожны наступны год не пазней за 10 мая. Гэтая сітуацыя звязаная з асаблівасцямі працы даменнай зоны SE.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена .se ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Аднаўленне дамена .se у працоўны стан пасля сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі платнае. Гэтая сума будзе дададзеная да рахунка за падаўжэнне даменнага імя.

Звярніце ўвагу, што аднаўленне дамена магчымае не ва ўсіх выпадках, таму ўважліва сачыць за тэрмінам рэгістрацыі дамена, каб пазбегнуць яго страты.

Звычайна аднаўленне дамена .se ажыццяўляецца на працягу 1-3 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.

Максімальны тэрмін аднаўлення для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны SE, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 16: .su (145 words)


.su — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню былога СССР (Усходняя Еўропа).

Дапускаецца выкарыстанне сімвалаў рускага алфавіта ў даменных імёнах. Выкарыстанне сімвалаў іншых нацыянальных алфавітаў не дапускаецца.

Ажыццявіць падаўжэнне дамена SU абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен SU не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена SU ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Па пытаннях змены ўладальніка дамена звяртайцеся ў службу падтрымкі.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны SU, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі. 
Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы. 
ДНС-серверы абавязаныя быць належным чынам наладжаныя і ўтрымліваць інфармацыю пра ваш дамен.




#Article 17: .tl (258 words)


.tl — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Усходняга Тымора.

Выкарыстанне дамена .tl рэкамендуецца для сайтаў, якія тычацца Усходняга Тымора або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ва Усходнім Тыморы, выходзяць на рынак Усходняга Тымора і, вядома, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Абмежаванні на рэгістрацыю і выкарыстанне даменнага імя ў зоне .tl адсутнічаюць.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

На цяперашні момант магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод (трансфер) даменаў на абслугоўванне да іншага рэгістратара немагчымы.

Інфармацыя пра ўладальніка дамена цалкам закрытая і недаступная для публічнага прагляду.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена .tl абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен .tl не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена .tl ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Магчыма.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны .tl, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі.

Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Звярніце ўвагу, што пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 18: .us (440 words)


.us — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для ЗША.

Выкарыстанне дамена .us рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць ЗША або змяшчаюць падобную інфармацыю, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца ў ЗША, выходзяць на рынак ЗША і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона.

Абмежаванні на рэгістрацыю і выкарыстанне даменнага імя ў зоне .us адсутнічаюць.

Прадстаўленне некарэктных або заведама лжывых даных можа прывесці да блакіроўкі і далейшага выдалення дамена. У гэтым выпадку грошы за рэгістрацыю дамена не вяртаюцца.

Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.

Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Магчымы перавод даменаў у зоне .us на абслугоўванне ад іншага рэгістратара з падаўжэннем дамена на наступны год. Перад запытам на трансфер дамена неабходна атрымаць у свайго цяперашняга рэгістратара так званы Код аўтарызацыі (Authorization code). Звычайна дамен пераводзіцца на абслугоўванне да новага рэгістратара праз 5-7 дзён пасля пачатку працэсу трансферу дамена.

Калі ў WHOIS пазначаны некарэктны адрас e-mail, то перад запытам на трансфер дамена неабходна папрасіць цяперашняга рэгістратара выправіць адрас e-mail у інфармацыі пра ваш дамен. У шэрагу выпадкаў на пазначаны ў WHOIS e-mail адпраўляюцца запыты з просьбай пацвердзіць жаданне перавесці дамен да новага рэгістратара. Калі пацвярджэнні на такія лісты не паступяць, то заяўка на трансфер дамена будзе адхіленая.

У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail.
Адміністрацыя даменнай зоны .us на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена.

Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчымае. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-».

Ажыццявіць падаўжэнне дамена .us абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі. У выпадку, калі дамен .us не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца.

Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена .us ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты.
Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Калі дамен не быў падоўжаны на працягу 30 дзён з дня сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, аднаўленне дамена .us у працоўны стан платнае. Аднаўленне дамена магчымае не ва ўсіх выпадках, таму трэба ўважліва сачыць за тэрмінам рэгістрацыі дамена, каб пазбегнуць яго страты.

Звычайна аднаўленне дамена .us ажыццяўляецца на працягу 1-3 працоўных дзён пасля атрымання аплаты.

Максімальны тэрмін аднаўлення для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён.

Магчымая.

У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны .us, змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі.
Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень.

Пасля змены ДНС-сервераў для дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт.

Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы.




#Article 19: Хаўмеа (карлікавая планета) (643 words)


Хаўме́а, ці Хаўме́я (136108 Haumea паводле каталога ЦМП; старое абазначэнне 2003 EL61) — чацвёртая па велічыні карлікавая планета Сонечнай сістэмы.
Класіфікуецца як плутоід, транснептунавы аб’ект (ТНА). Паводле даных астраномаў з Паламарскай абсерваторыі (Каліфорнія), мае памер, параўнальны з памерам Плутона, моцна выцягнутую форму і перыяд кручэння вакол сваёй восі каля 4 гадзін. Мае 2 спадарожнікі з перыядамі абароту 18 і 49 сутак. Названа ў гонар гавайскай багіні ўрадлівасці і дзетараджэння.

У 2017 годзе ў Хаўмеі былі выяўлены кольцы.

Аб’ект быў адкрыты ў 2005 годзе, 29 ліпеня 2005 года яму быў прысвоены папярэдні парадкавы нумар 2003 EL61 («2003» азначала дату адкрыцця іспанскімі даследчыкамі). 7 верасня 2006 года аб’ект быў занесены ў афіцыйны каталог малых планет як (136108) 2003 EL61.

На званне першаадкрывальнікаў гэтага аб’екта прэтэндавалі дзве групы астраномаў: з Іспаніі і ЗША. Міжнародны астранамічны саюз абраў імя, прапанаванае амерыканцамі. 17 верасня было абвешчана аб прысваенні аб’екту імені Хаўмеа і прысваенні яму статусу карлікавай планеты.

Першыя ж фотаметрычныя назіранні, зробленыя групай Браўна ў 2005 годзе праз телескоп у Абсерваторыі Кека, выявілі, што Хаўмеа верціцца вельмі хутка — яе перыяд абароту вакол уласнай восі складае 3,9155±0,0002 гадзіны

Вельмі хуткае вярчэнне Хаўмеі павінна скажаць яе форму. Гэта ўскосна пацвярджаецца тым, што ў яе назіраюцца вялікія ваганні яркасці — іх амплітуда дасягае (0,28±0,04). Хоць прычынай гэтых ваганняў можа быць неаднароднасць паверхні (як у Плутона, у якога адхіленні ў яркасці дасягаюць 35%), для Хаўмеа прычынай змянення яркасці з'яўляецца, хутчэй за ўсё, яе выцягнутая форма. Даследчыкі прамадэліравалі форму аб'екта і ўстанавілі, што найлепшую адпаведнасць дае мадэль у выглядзе  з памерамі 1960×1518×996 км і альбеда 0,73.
У гэтым выпадку памеры Хаўмеі — каля дыяметра Плутона «ўздоўж» і ў два разы менш — «папярок», і Хаўмеа займае трэцяе або чацвёртае месца сярод транснептунавых аб’ектаў пасля Эрыды, Плутона і, магчыма, Макемаке.

У 2007 годзе былі апублікаваны вынікі вымярэння дыяметра і альбеда Хаўмеі, зробленыя пры дапамозе інфрачырвонага касмічнага тэлескопа Спітцэр. Згодна з гэтымі вымярэннямі, сярэдні дыяметр Хаўмеі аказаўся ровен 1150 км, а альбеда — 0,84.

Вымярэнні памераў аб'екта, праведзеныя ў 2009 годзе пры дапамозе інфрачырвонай касмічнай абсерваторыі Гершэль, паказалі, што яе сярэдні дыяметр ляжыць у дыяпазоне 1212—1491 км.

Маса Хаўмеі вызначана па арбітах спадарожнікаў і роўная (4,004±0,040) кг, што складае 24 % ад масы Эрыды і 32 % масы Плутона. Зыходзячы з разліковай формы аб'екта, яго сярэдняя шчыльнасць у 2006 годзе ацэньвалася ў 2,6—3,34 г/см³. Такім чынам, шчыльнасць Хаўмеі вышэй, чым у яе суседзяў па поясу Койпера. У 2007, 2010 і 2014 гадах шчыльнасць Хаўмеі была ацэнена ў .

Спектр Хаўмеа паказвае, што яе паверхня, як і паверхня Харона, пакрыта пераважна вадзяным лёдам.

У 2009 годзе доктар Педра Ласерда (Pedro Lacerda) з Каралеўскага ўніверсітэта ў Белфасце паведаміў аб выяўленні на паверхні Хаўмеа каляровай анамаліі — вялікай плямы, якая мае чырвонае адценне ў бачным дыяпазоне. Прырода і паходжанне дадзенага аб’екта дакладна не ўстаноўлены. Меркавана гэта можа быць вобласць акладанняў нейкіх мінералаў ці арганічных злучэнняў. Па іншай гіпотэзе «чырвоная пляма» ўяўляе сабой след ад сутыкнення Хаўмеа з іншым нябесным целам.

У кастрычніку 2017 года стала вядома аб выяўленні кольцаў у Хаўмеі. Іх радыус складае прыкладна 2287 км, з шырынёю ў 70 км і празрыстасцю 0,5.

Дыяметр большага спадарожніка (Хііяка) — каля 350 км, перыяд абарачэння — 48,9 сутак, радыус арбіты — 49,9 тыс. км. Другі спадарожнік (Намака) прыкладна ўдвая менш першага, верціцца вакол Хаўмеа па арбіце з вялікай паўвоссю 25,6 тыс. км з перыядам 18 сутак.

Магчыма, Хаўмеа ўтварылася ў выніку сутыкнення двух нябесных цел. Большая частка лёгкіх кампанентаў (метан і вадзяны лёд) пасля ўдару часткова знікла, часткова была выкінута ў навакольную прастору і пасля ўтварыла два спадарожнікі (магчыма, будуць адкрыты яшчэ спадарожнікі). Гіпотэза сутыкнення ўскосна пацвярджаецца тым, што на падобных арбітах абарочваюцца яшчэ як мінімум тры ТНА меншага памеру з аналагічнымі Хаўмеа спектрамі — магчыма, «асколкі» Хаўмеа і разбітага ўдарам аб’екта дыяметрам каля 1600 км. Два іншыя ТНА-спадарожнікі, якія раней лічыліся «асколкамі», маюць чырвоны колер і таму не адносяцца да ўдзельнікаў гэтага катаклізму. Пошук «асколкаў» працягваецца.




#Article 20: 30-я грэнадзёрская дывізія СС (327 words)


Была арганізавана ў жніўні 1944 на аснове Брыгады шуцманшафта «Зіглінг» як 30-я вафэн-грэнадзёрская дывізія СС (2-я руская), была перафарміравана ў Вафэн-грэнадзёрскую брыгаду СС (1-ю беларускую), пазней у 30-ю вафэн-грэнадзёрскую дывізію СС (1-ю беларускую). Скончыла існаванне ў красавіку 1945.

Асновай для дывізіі стала так званая Заслонная брыгада (), створаная ў тыле групы армій «Цэнтр» згодна з загадам групенфюрара СС Курта фон Готберга, дадзеным у канцы чэрвеня 1944. Брыгада мела задачай стрымліваць наступ савецкіх войскаў, пакуль немцамі не будзе адноўлены суцэльны фронт. Брыгаду сфарміравалі ў раёне Лангры (Польшча) з усіх ацалелых частак паліцыі з тэрыторыі Беларусі. Афіцыйная назва — Брыгада шуцманшафта «Зіглінг» (Schutzmannschaft-Brigade Siegling) — была атрымана 20 чэрвеня 1944. Камандзірам быў прызначаны оберштурмбанфюрар СС і падпалкоўнік ахоўнай паліцыі Ганс Зіглінг. Асабовы склад налічваў тады 1,5-2 тыс.

Брыгада Зіглінга складалася з чатырох палкоў ахоўнай паліцыі. Беларускія аддзелы ўвайшлі ў склад кожнага з іх (пералічаны паводле даты ўключэння ў паасобныя палкі брыгады):

Апроч таго, у брыгаду ўвайшлі арт. дывізіён са складу бел. артыл. б-на 56, кав. дывізіён са складу бел. кав. дывізіёна 68 і вучэбны бат-н са складу бел. вуч. батальёна ахоўнай паліцыі.

Адначасова з фарміраваннем брыгада была паспяхова выкарыстаная ў антыпартызанскіх дзеяннях на тэрыторыі Польшчы.

Утворана 18 жніўня 1944 у раёне Варшавы на базе ахоўнай брыгады Г. Зіглінга, фарміраванне планавалася скончыць у кастрычніку 1944. У жніўні 1944 перамешчана ў раён Бельфора. 1.1.1945 перамешчана ў Графенвор і расфарміравана (ад 1.1.1945). Рускі асабовы склад перайшоў у 600 пяхотную дывізію арміі Уласава, з рэштак дывізіі 15.1.1945 была ўтворана грэнадзёрская брыгада войскаў пры СС («беларуская»). Камандуючым з'яўляўся штандартэнфюрар Ганс Зіглінг (18.8.1944 – 31.12.1944).

Утворана з рэштак асаб. складу 30 гд. 9.3.1945 была перайменавана ў 30-ю грэнадзёрскую дывізію войскаў пры СС («1-я беларуская»), адначасова са спробай разгортвання на яе базе часці дывізійнага складу.

Штандартэнфюрар Ганс Зіглінг (10.2.1945-IV.1945)

Утворана 9.3.1945 у Графенворы з грэн. брыгады, фарміраванне дывізіі планавалася скончыць у чэрвені 1945. У вельмі хуткім часе фарміраванне (у раёне Вайдэн) было перапынена, часць расфарміравана, нямецкі асаб. склад выкарыстаны пры фарміраванні 38 грэн. дывізіі СС («Нібелунгі»).




#Article 21: BGN/PCGN раманізацыя беларускай мовы (144 words)


BGN/PCGN раманізацыя беларускай мовы — сістэма раманізацыі (запісу лацінскім пісьмом) беларускага кірылічнага тэксту, распрацаваная супольна ў Радзе па геаграфічных назвах ЗША (BGN, United States Board on Geographic Names) і ў Пастаянным камітэце па геаграфічных назвах для брытанскага афіцыйнага выкарыстання (PCGN, Permanent Committee on Geographical Names for British Official Use).

Гэтая раманізацыя для беларускай мовы — частка шырэйшага збору сістэм раманізацыі BGN/PCGN, які ўлучае метады для 29 розных моваў. Частка, якая тычыцца беларускай мовы, была супольна ўхвалена гэтымі арганізацыямі ў сваім сённяшнім выглядзе ў 1979. Мяркуецца, што сістэма BGN/PCGN адносна прасцейшая ў вымаўленні і інтуіцыйна лепей зразумелая для англамоўнага чытача, чым іншыя сістэмы раманізацыі. Сістэма выкарыстоўваецца ў англамоўнай картаграфічнай і падобнай прадукцыі (напр., геаграфічныя базы дадзеных).

У гэтай сістэме ўжываюцца толькі базавы лацінскі алфавіт (няпоўны) і знакі пунктуацыі. Ніякія дыякрытычныя знакі ці незвычайныя літары не патрабуюцца, хоць існуе неабавязковае правіла ўжывання знаку інтэрпункцыі «·» дзеля пазбягання неадназначнасцяў.




#Article 22: GNU Free Documentation License (2544 words)


Ліцэнзія GNU на свабодную дакументацыю, распрацаваная і рэкамендаваная Фондам Свабоднага праграмнага забеспячэння дзеля выкарыстання пры распаўсюджанні дакументацыі, кніг і іншых крыніц інфармацыі.

Усе матэрыялы, размешчаныя ў Вікіпедыі, аўтаматычна ліцэнзуюцца згодна з умовамі Ліцэнзіі GFDL, калі не пазначана іншае.
Далей пададзены пераклад гэтае Ліцэнзіі на беларускую мову. Гэты пераклад не з’яўляецца афіцыйным перакладам Ліцэнзіі GFDL і не мае юрыдычнай сілы. Гэты пераклад створаны толькі для знаёмства з агульнымі прынцыпамі дзеяння гэтае Ліцэнзіі, але аўтар гэтага перакладу рэкамендуе пры ўзнікненні пытанняў звяртацца непасрэдна да афіцыйнага тэксту Ліцэнзіі GFDL: 

Свабодная ліцэнзія для дакументацыі (GNU)
Версія 1.2, лістапад 2002

Copyright (C) 2000,2001,2002 Фонд Свабоднага Праграмнага Забеспячэння

Гэты ліцэнзійны дакумент дазволена капіраваць і распаўсюджваць каму заўгодна, але яго змена забароненая.

Па-першае, гэтая Ліцэнзія прызначаная для таго, каб зрабіць любыя дапаможнікі, кнігі ці іншыя карысныя і прыдатныя для ўжытку дакументы свабоднымі: каб даць кожнаму свабоду капіравання і распаўсюджвання гэтых дакументаў, у нязменным выглядзе ці са зменамі, за грошы ці бясплатна. Па-другое, гэтая Ліцэнзія, з аднаго боку, забяспечваць аўтару і выдаўцу магчымасць атрымання выгодаў ад вынікаў сваёй працы, з іншага боку, здымае з іх адказнасць за змены, зробленыя іншымі асобамі.

Гэтая Ліцэнзія з’яўляецца copyleft-ліцэнзіяй, г.зн. вытворныя ад ліцэнзіраванага дакумента працы павінны быць таксама такімі ж свабоднымі. Гэтая Ліцэнзія дапаўняе Агульную Публічную Ліцэнзію (GNU), copyleft-ліцэнзію для свабоднага праграмнага забеспячэння.

Мы распрацоўвалі гэту Ліцэнзію адмыслова для дапаможнікаў для свабоднага праграмнага забеспячэння, бо свабоднаму праграмнаму забеспячэнню патрэбна свабодная дакументацыя: свабодная праграма павінна распаўсюджвацца разам з дапаможнікамі, якія забяспечваюць такі ж узровень свабоды, як і праграмны код. Аднак, сфера выкарыстання гэтай Ліцэнзіі не абмяжоўваецца толькі дапаможнікамі для праграм; яе можна выкарыстоўваць для любых тэкстаў, незалежна ад тэмы, незалежна ад таго, ці апублікаваны гэты тэкст у выглядзе друкаванай кнігі і інш. Мы рэкамендуем выкарыстоўваць гэту Ліцэнзію, галоўным чынам, для прац, якія ўяўляюць сабой інструкцыю ці даведку.

Пад дзеянне гэтай Ліцэнзіі трапляе любы дапаможнік ці іншая работа, на любым носьбіце, якая ўтрымлівае паведамленне аб магчымасці распаўсюджвання гэтай працы згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, змешчанае ўладальнікам правоў на капіраванне гэтай працы. Такое паведамленне перадае працу пад дзеянне сусветнай, неабмежаванай па часе ліцэнзіі, якая не патрабуе аўтарскіх адлічэнняў і ўмовы якой выкладзеныя далей. Дакументам далей у гэтым тэксце будзе называцца любы такі дапаможнік ці работа. Любая асоба, якая з’яўляецца ліцэнзіятам, далей у гэтым тэксце будзе называцца Вы. Вы прымаеце ўмовы ліцэнзіі, калі Вы капіруеце, змяняеце ці распаўсюджваеце работу ў тых выпадках, якія ў звычайнай практыцы дзеяння правоў на капіраванне патрабуюць дазволу.

Фармат відарысу не з’яўляецца Празрыстым, калі яго выкарыстоўваюць для паказу значнай часткі тэксту. Асобнік Дакумента, які не з’яўляецца Празрыстым, далей у гэтым тэксце называецца Непразрыстым.

Узорамі прыдатных фарматаў для Празрыстых асобнікаў з’яўляюцца звычайны тэкст ASCII без разметкі; фарматы ўводу Texinfo і LaTeX; SGML ці XML, напісаныя згодна з агульнадаступным DTD; стандартны просты HTML; PostScript ці PDF, зробленыя з улікам наступных змен іншай асобай. Узорамі прыдатных фарматаў відарысаў для Празрыстых асобнікаў з’яўляюцца PNG, XCF і JPG. Непразрыстымі фарматамі з’яўляюцца закрытыя фарматы файлаў, якія можна прачытаць і змяніць толькі праз закрытыя тэкставыя працэсары; SGML ці XML, для якіх DTD і/ці інструменты апрацоўкі не агульнадаступныя; створаны камп’ютарам HTML; PostScript ці PDF, створаныя некаторымі тэкставымі працэсарамі выключна для вываду.

Раздзелам, Названым АБВ, далей у гэтым тэксце называецца раздзел Дакумента, загаловак якога ці проста АБВ, ці змяшчае АБВ у дужках пасля тэксту-перакладу АБВ на іншую мову. (Тут АБВ абазначае адмысловы загаловак раздзела, памянёны ніжэй, напрыклад, Падзякі, Прысвячэнні, Ухвалы ці Гісторыя). Пакінуць загаловак
такога раздзела, калі Вы змяняеце Дакумент, значыць тое, што гэты раздзел застаецца Названым АБВ згодна з гэтым азначэннем.

Дакумент можа ўтрымліваць Адмовы ад адказнасці пасля паведамлення аб тым, што Дакумент распаўсюджваецца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі. Гэтыя Адмовы ад адказнасці з’яўляюцца спасылкамі на адпаведныя раздзелы гэтай Ліцэнзіі, але толькі ў тым выглядзе, у якім яны вызначаныя ў гэтай Ліцэнзіі: любыя іншыя варыянты Адмовы ад адказнасці не дзейнічаюць і не ўплываюць на дзеянне гэтай Ліцэнзіі.

Вы можаце капіраваць і распаўсюджваць Дакумент на любым носьбіце, за грошы ці бясплатна, калі Вы змесціце ў кожным распаўсюджаным ці скапіраваным асобніку Дакумента гэту Ліцэнзію, паведамленне аб правах на капіраванне і ліцэнзійнае паведамленне, у якім гаворыцца, што Дакумент распаўсюджваецца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, прычым тэкст Ліцэнзіі павінны застацца нязменным. Нельга выкарыстоўваць тэхнічныя метады перашкаджэння ці кантралявання чытання ці далейшага капіравання асобніка Дакумента, які Вы стварылі ці распаўсюджваеце. Аднак, Вы можаце атрымліваць грошы за стварэнне і распаўсюджванне асобнікаў Дакумента. Калі Вы распаўсюджваеце даволі вялікую колькасць асобнікаў Дакумента, Вы павінны таксама выконваць умовы раздзела 3.

Вы таксама можаце перадаваць асобнікі Дакумента іншым асобам у часовае карыстанне, выконваючы патрабаванні гэтага раздзела. Вы можаце публічна ўзнаўляць/паказваць асобнікі Дакумента.

Калі Вы публікуеце друкаваныя асобнікі Дакумента (ці асобнікі Дакумента на носьбіце, які звычайна мае друкаваныя вокладкі), колькасцю больш за 100, а ліцэнзійнае паведамленне Дакумента патрабуе Тэкст вокладкі, Вы павінны змясціць носьбіты з асобнікамі ў вокладкі, якія зразумела і непасрэдна адлюстроўваюць наступны Тэкст вокладкі: Тэкст першай вокладкі на пярэдняй вокладцы, Тэкст апошняй вокладкі на задняй вокладцы. На абодвух баках вокладкі павінна быць зразумела і непасрэдна напісана, што Вы з’яўляецеся выдаўцом гэтых асобнікаў. Пярэдні бок вокладкі павінны змяшчаць поўную назву работы так, каб усе словы з назвы былі аднолькава бачнымі і заўважнымі. Вы можаце дадаваць іншы інфармацыйны матэрыял на водкладку. Капіраванне са зменамі толькі вокладкі, калі захоўваецца назва Дакумента і выконваюцца апісаныя тут патрабаванні, лічыцца капіраваннем у нязменным выглядзе.

Калі патрэбны для аднаго з бакоў вокладкі тэкст надта аб'ёмны, каб зручна яго размясціць на ім, Вы павінны змясціць першую частку тэксту (колькі магчыма змясціць без шкоды для прастаты ўспрымання) на адпаведным баку вокладкі, а астатні тэкст размясціць на дадатковых суседніх старонках.

Калі Вы публікуеце ці распаўсюджваеце Непразрыстыя асобнікі Дакумента, колькасцю больш за 100, Вы павінны ці распаўсюджваць разам з кожным Непразрыстым асобнікам Празрысты асобнік Дакумента, ці ў кожным Непразрыстым асобніку вызначыць адрас у агульнадаступнай камп’ютарнай сетцы, па якім можна, выкарыстаўшы агульнадаступныя сеткавыя пратаколы, атрымаць поўны Празрысты асобнік Дакумента, без дадатковага матэрыялу. Калі Вы выбралі другі варыянт, Вы павінны забяспечыць наяўнасць Празрыстага асобніка па вызначаным адрасе на працягу як менш аднаго года пасля апошняга распаўсюджвання Непразрыстага асобніка (непасрэдна ці праз Вашых кліентаў) менавіта гэтай рэдакцыі.

Рэкамендуецца, але не абавязкова, звязвацца з аўтарамі Дакумента перад распаўсюдам вялікай колькасці асобнікаў, каб даць ім магчымасць перадаць Вам навейшую версію Дакумента.

Вы можаце капіраваць і распаўсюджваць Змененую версію Дакумента згодна з умовамі раздзелаў 2 і 3 гэтай Ліцэнзіі, выконваючы яе ўмовы, у прыватнасці, патрабаванне не перашкаджаць асобам, якім Вы перадаяце Змененыя версіі Дакумента, капіраваць і распаўсюджваць Змененую версію з гэтай Ліцэнзіяй, і інш. Дадаткова Вы павінны зрабіць наступныя рэчы са Змененай версіяй:

A. Выкарыстаць для Тытульнай старонкі (і для вокладкі пры яе наяўнасці) назву работы, якая выразна адрозніваецца ад назваў Дакумента і ранейшых варыянтаў Змененай версіі (такія назвы павінны быць вызначаныя ў раздзеле Гісторыя Дакумента). Вы можаце выкарыстаць назву ранейшага варыянту, калі Вам гэта дазволіць арыгінальны выдавец.

B. Змясціць на Тытульнай старонцы спіс аўтараў (з адпаведнай пазнакай таго, што гэта спіс аўтараў), адказных за змены ў Змененай версіі, а таксама спіс з як менш 5 асноўных аўтараў Дакумента (ці ўсіх аўтараў, калі іх менш за 5), калі толькі яны не вызвалілі Вас ад выканання гэтага патрабавання.

C. Змясціць на Тытульнай старонцы імя выдаўца Змененай версіі, пазначыўшы яго выдаўцом.

D. Захаваць арыгінальныя паведамленні аб правах на капіраванне Дакумента.

E. Дадаць адпаведнае паведамленне аб правах на капіраванне для Вашых змен каля іншых паведамленняў аб правах на капіраванне.

F. Дадаць адразу пасля паведамленняў аб правах на капіраванне ліцэнзійнае паведамленне, якое перадае грамадству права на выкарыстанне Змененай версіі згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі. Прыклад афармлення гэтага ліцэнзійнага паведамлення прыведзены ў Дадатку.

G. Захаваць у ліцэнзійным паведамленні, апісаным у пункце F, поўны спіс Нязменных частак і абавязковы Тэкст вокладкі з ліцэнзійнага паведамлення Дакумента.

H. Дадаць у камплект Змененай версіі нязменены асобнік гэтай Ліцэнзіі.

I. Захаваць раздзел Гісторыя, разам з яго назвай, і дадаць у яго тэкст, які вызначае назву, год стварэння, новых аўтараў і выдаўца Змененай версіі (як на Тытульнай старонцы). Калі ў Дакуменце адсутнічае раздзел Гісторыя, Вы павінны стварыць яго, дадаўшы ў яго тэкст, які вызначае назву, год стварэння, аўтараў і выдаўца Дакумента (як пазначана на Тытульнай старонцы), а пасля дадаўшы тэкст, які апісвае Змененую версію, згодна з вышэй азначаным прынцыпам.

J. Захаваць вызначаны ў Дакуменце адрас у агульнадаступнай сетцы, па якім можна атрымаць Празрысты асобнік Дакумента, а таксама іншыя такія адрасы для ранейшых варыянтаў Дакумента, вызначаныя ў Дакуменце. Гэтую інфармацыю можна размясціць у раздзеле Гісторыя. Вы можаце не падаваць такі тэкст для работ, апублікаваных больш за 4 гады да публікацыі Дакумента, ці калі выдавец работы, на якую зроблена спасылка ў Дакуменце, вызваліць Вас ад выканання гэтага патрабавання.

K. Для раздзелаў Падзякі і Прысвячэнні захаваць загалоўкі раздзелаў, а таксама захаваць у гэтых раздзелах сутнасць і агульны тон кожнай аўтарскай падзякі і прысвячэння.

L. Захаваць усе Нязменныя часткі Дакумента, без змен у тэксце ці загалоўку. Нумарацыя раздзела і пад. не з’яўляецца часткай загалоўка раздзела.

M. Выдаліць раздзел Ухвалы. Гэты раздзел нельга пераносіць у Змененую версію Дакумента.

N. Не называць ніводзін раздзел Змененай версіі Ухвалы ці назвай, якая супадае з загалоўкам адной з Нязменных частак.

O. Захаваць усе Адмовы ад адказнасці.

Калі Змененая версія ўтрымлівае новыя ўводныя раздзелы ці дадаткі, якія можна расцэньваць як Другасныя часткі і не ўтрымліваюць інфармацыйных матэрыялаў, скапіраваных з Дакумента, Вы можаце пры жаданні пазначыць адзін ці некалькі такіх Другасных раздзелаў Нязменнымі. Каб зрабіць гэта, дадайце іх загалоўкі ў спіс Нязменных частак ліцэнзійнага паведамлення Змененай версіі. Гэтыя загалоўкі павінны адрознівацца ад загалоўкаў іншых раздзелаў.

Вы можаце дадаць раздзел Ухвалы, які будзе ўтрымліваць толькі ўхвалы рознымі асобамі і арганізацыямі Змененай версіі — напрыклад, вынікі агляду Змененай версіі адным з чытачоў ці пацверджанне з боку пэўнай адказнай арганізацыі, якая ўхваляе гэту Змененую версію Дакумента як аўтарытэтнае апісанне стандарту.

Вы можаце дадаць не больш за пяць слоў для Тэксту першай вокладкі, не больш за 25 слоў для Тэксту апошняй вокладкі ў канец спіса Тэкстаў вокладкі для Змененай версіі. Кожны юрыдычны суб’ект мае права дадаць толькі па адным блоку такіх слоў да Тэкстаў вокладкі. Калі Дакумент ужо вызначае Тэкст вокладкі, які дадаў аўтар Дакумента для патрэбнага Вам боку вокладкі, тады Вы не можаце дадаць іншы. Але Вы можаце замяніць адпаведны Тэкст вокладкі, калі Вам гэта дазволіць выдавец, які дадаў ранейшы Тэкст вокладкі.

Аўтар(-ы) і выдавец(-ўцы) Дакумента, па ўмовах гэтай Ліцэнзіі, не даюць Вам права выкарыстоўваць іх імёны для рэкламавання Змененай версіі, а таксама яўнай ці няяўнай ухвалы гэтай версіі.

Вы можаце аб’ядноўваць Дакумент з іншымі дакументамі, якія распаўсюджваюцца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, выконваючы патрабаванні, апісаныя ў раздзеле 4 для Змененых версій, змясціўшы нязмененымі ўсе Нязменныя часткі аб’яднаных дакументаў у выніковым дакуменце, змясціўшы іх поўны спіс у ліцэнзійным паведамленні выніковага дакумента і пазначыўшы яго як спіс Нязменных частак і захаваўшы нязменнымі ўсе Адмовы ад адказнасці аб’яднаных дакументаў.

Выніковая работа павінна ўтрымліваць толькі адзін асобнік гэтай Ліцэнзіі. Ідэнтычныя Нязменныя часткі можна замяніць на іх адну копію. Калі існуе некалькі Нязменных частак з адной і той жа назвай, але розным зместам, Вы павінны зрабіць загалоўкі гэтых раздзелаў унікальнымі, дадаўшы ў дужках у канцы гэтых загалоўкаў імя арыгінальнага аўтара і выдаўца гэтага раздзелу (калі вядома) альбо ўнікальны нумар. Таксама Вы павінны зрабіць такія самыя змены ў загалоўках раздзелаў у спісе Нязменных частак ліцэнзійнага паведамлення выніковай работы.

У выніковай працы Вы павінны аб’яднаць усе раздзелы Гісторыя з усіх аб’яднаных дакументаў, сфарміраваўшы адзін раздзел Гісторыя; Такім самым чынам Вы павінны аб’яднаць раздзелы Падзякі і Прысвячэнні. Вы павінны выдаліць усе раздзелы Ухвалы.

Вы можаце стварыць збор, які складаецца з Дакумента і іншых дакументаў, распаўсюджаных згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, і замяніць мноства асобнікаў гэтай Ліцэнзіі ў розных дакументаў на адзін асобнік, які распаўсюджваецца разам са зборам, выконваючы правілы гэтай Ліцэнзіі што да капіравання ў нязменным выглядзе кожнага з дакументаў.

Вы можаце аддзяліць адзін з дакументаў ад збора і распаўсюджваць яго асобна згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, калі Вы дададзяце асобнік гэтай Ліцэнзіі ў гэты дакумент і будзеце выконваць усе правілы гэтай Ліцэнзіі што да капіравання гэтага дакумента ў нязменным выглядзе.

Аб’яднанне Дакумента ці яго вытворных з іншымі асобнымі і незалежнымі дакументамі ці работамі на адным носьбіце называецца Падборкай, калі правы на капіраванне, атрыманыя ў выніку такога аб’яднання, не абмяжоўваюць юрыдычныя правы карыстальнікаў Падборкі на выкарыстанне кожнай работы з Падборкі паасобку. Калі Дакумент уключаны ў Падборку, гэтая Ліцэнзія не вызначае правы на выкарыстанне іншых работ Падборкі, якія не з’яўляюцца вытворнымі ад гэтага Дакумента работамі.

Калі для гэтых копій Дакумента павінны выконвацца патрабаванні раздзелу 3 да Тэксту Вокладкі і калі Дакумент меншы за палавіну ўсёй падборкі, тады Тэкст Вокладкі Дакумента можна змясціць на вокладцы, якая адносіцца толькі да гэтага Дакумента, ці на электронным займенні вокладкі, калі Дакумент прадстаўленны ў электроннай форме. Інакш Тэкст вокладкі абавязкова трэба змясціць на друкаванай вокладцы ўсёй падборкі.

Пераклад таксама лічыцца зменай, а таму Вы можаце распаўсюджваць пераклады арыгінальнага Дакумента згодна з умовамі раздзелу 4. Каб замяніць Нязменныя Часткі на іх пераклады, трэба атрымаць адпаведны дазвол ад уладальнікаў правоў на капіраванне арыгінальнага Дакумента, але Вы можаце дадаць пераклады некаторых ці ўсіх Нязменных Частак, не выдаліўшы арыгінальных Нязменных Частак. Вы можаце дадаць пераклад гэтае Ліцэнзіі і іншых ліцэнзійных паведамленняў і Адмоў ад адказнасці, але Вы павінны пакінуць арыгінальную англійскую версію гэтай Ліцэнзіі і арыгінальныя версіі гэтых паведамленняў і Адмоў ад адказнасці. У выпадку несупадзення перакладу і арыгінальнай версіі гэтае Ліцэнзіі апошняя мае большую моц.

Калі ў Дакуменце змяшчаюцца раздзелы Падзякі, Прысвячэнні ці Гісторыя, патрабаванне (раздзел 4) Захавання Назвы (раздзел 1) патрабуе змены арыгінальнай назвы.

Вы не маеце права капіраваць, змяняць, ліцэнзіяваць і распаўсюджваць Дакумент не згодна з умовамі гэтае Ліцэнзіі. Любая такая спроба капіравання, змены, ліцэнзіявання ці распаўсюду Дакумента лічыцца незаконнай і аўтаматычна разрывае гэтае ліцэнзійнае пагадненне, забіраючы ў Вас раней атрыманыя правы. Аднак асобы, якія атрымалі копіі Дакумента і правы на яго выкарыстанне ад Вас згодна з умовамі Ліцэнзіі, застануцца ў такім выпадку пры сваіх правах, пакуль самі не парушаць умовы гэтае Ліцэнзіі.

Фонд Свабодных Праграм можа апублікоўваць новыя, змененыя версіі Свабоднай Ліцэнзіі для Дакументацыі GNU. Новыя версіі будуць заўсёды заставацца падобнымі на ранейшыя па духу, але могуць адрознівацца ў дэталях, якія вынікаюць з новых праблем і ўмоў. Падрабязней гл. тут: 

Кожнай версіі Ліцэнзіі надаецца ўнікальны нумар версіі. Калі ў Дакуменце напісана, што гэты Дакумент можна распаўсюджваць згодна з умовамі пэўнай канкрэтнай версіі Ліцэнзіі ці любой пазнейшай версіі, то Вы маеце права выбраць для выкарыстання альбо гэту вызначаную версію Ліцэнзіі, альбо любую пазнейшую версію, якая была апублікаваная (але не чарнавік) Фондам Свабодных Праграм. Калі ў Дакуменце не вызначаны нумар версіі гэтае Ліцэнзіі, то Вы маеце права выбраць для выкарыстання любую версію, калісьці апублікаваную (але не чарнавік) Фондам Свабодных Праграм.

Каб выкарыстаць гэту Ліцэнзію для распаўсюду напісанага Вамі дакумента, трэба змясціць копію Ліцэнзіі ў гэтым дакуменце, а таксама змясціць наступнае ліцэнзійнае паведамленне адразу пасля Тытульнай старонкі:

    Copyright (c)    .
    Permission is granted to copy, distribute and/or modify this document
    under the terms of the GNU Free Documentation License, Version 1.2
    or any later version published by the Free Software Foundation;
    with no Invariant Sections, no Front-Cover Texts, and no Back-Cover Texts.
    A copy of the license is included in the section entitled GNU
    Free Documentation License.

Калі ў Вашым дакуменце ёсць Нязменныя часткі, Тэксты першай вокладкі і апошняй вокладкі, то замяніце радок with...Texts. на:

    with the Invariant Sections being LIST THEIR TITLES, with the
    Front-Cover Texts being LIST, and with the Back-Cover Texts being LIST.

Калі ў Вашым дакуменце ёсць Нязменныя часткі, але няма Тэксту вокладкі, ці іншыя спалучэнні гэтых трох элементаў, стварыце адпаведнае паведамленне, якое б адпавядала канкрэтнай сітуацыі.

Калі ў Вашым дакуменце змяшчаюцца незвычайныя кавалкі праграмнага коду, мы рэкамендуем Вам распаўсюджваць гэтыя кавалкі праграмнага коду асобна, выкарыстаўшы для гэтага коду адну са свабодных ліцэнзій, напрыклад, Агульную Публічную Ліцэнзію GNU (GPL), каб дазволіць іх выкарыстанне для напісання свабодных праграм.




#Article 23: Java (мова праграмавання) (318 words)


Java (Джа́ва) — гэта аб'ектна-арыентаваная мова праграмавання, распрацаваная карпарацыяй Sun Microsystems на пачатку 1990-ых гг. Праграмы, напісаныя на Java, звычайна кампілююцца ў байткод, які потым пры патрэбе пераўтвараецца ў машынны код падчас выканання. Таксама пад Java часам разумеюць праграмную платформу, для якой была напісана гэтая мова.

Мова многае пераняла ад сваіх папярэднікаў C і C++, але вылучаецца прасцейшай рэалізацыяй аб'ектаў і меншай колькасцю механізмаў нізкага ўзроўню. Скрыптавая мова JavaScript мае падобны сінтаксіс, але не мае дачынення да Java.

На цяперашні час Sun Microsystems пастаўляе GPL-рэалізацыю кампілятара і віртуальнай машыны Java.

Java стала вынікам працы адмыслоўца з карпарацыі Sun Microsystems Джэймса Гослінга над праектам «Oak» (Дуб) у чэрвені 1991. Гослінг мэтай сваёй працы паставіў распрацоўку віртуальнай машыны і мовы праграмавання для яе, з сінтаксісам і прынцыпамі, падобнымі да C/C++. Першая версія мовы Java 1.0 з'явілася ў 1995 г. Галоўным прынцыпам гэтага праекту стаў лозунг «Write Once, Run Anywhere» (WORA), што ў перакладзе на беларускую мову гучыць як «Пісаць адзін раз, запускаць усюды», што абяцала гарантыю нармальнай работы аднаго і таго ж коду на любых падтрымліваемых платформах. Віртуальная машына забяспечвала даволі высокі ўзровень бяспекі (магчымасць абмежавання сеткавых, дыскавых аперацый і інш.), прычым яго можна было змяняць пры патрэбе. Праз некаторы час большасць папулярных вэб-браўзераў пачалі падтрымліваць бяспечнае выкананне аплетаў Java, убудаваных у старонкі сеціва. Пачынаючы з версіі «Java 2», Sun Microsystems выпускае некалькі розных пакункаў Java для розных платформаў. Напрыклад, версія J2EE прызначана для праграм з высокімі патрабаваннямі да апаратнага забеспячэння, а версія J2ME, наадварот, прызначана для мабільных платформ.

У лістападзе 2006 г. Sun выпусціла частку зыходнага кода Java пад адкрытай ліцэнзіяй GPL. 8 траўня 2007 г. Sun скончыла працэс адкрыцця ўсяго галоўнага кода Java, за выключэннем невялікай часткі кода, на якую Sun не мела аўтарскіх правоў. З дапамогай праекта IcedTea, які з дазволу Sun распрацоўвала кампанія Red Hat, у чэрвені 2008 г. Java стала поўнасцю адкрытай.

Апошняя версія Java — Java SE 7 была выпушчана 28 ліпеня 2011 г.




#Article 24: Linux (1573 words)


Першапачаткова Linux распрацоўваўся і выкарыстоўваўся асобнымі аматарамі на сваіх персанальных камп’ютарах. Але з тых часоў многае змянілася, і цяпер Linux падтрымліваюць такія вялікія карпарацыі, як «IBM», «Oracle», «Hewlett-Packard» і «Novell», гэту АС эфектыўна выкарыстоўваюць і у якасці сервернай аперацыйнай сістэмы і, апошнім часам, як настольную аперацыйную сістэму. «Linux» выкарыстоўваюць і на суперкамп’ютарах, і на мабільных тэлефонах. Аналітыкі лічаць асноўнымі прычынамі поспеху гэтай аперацыйнай сістэмы яе бяспеку, нізкі кошт, свабоду выкарыстання і распаўсюджвання.

У 1983 Рычард Столман заснаваў Праект GNU, мэтай якога было стварэнне паўнавартаснай Unix-падобнай аперацыйнай сістэмы, якая б з'яўлялася таксама свабоднай. У пачатку 1990-ых гг., Праект GNU ужо меў амаль усе неабходныя складнікі гэтай сістэмы — бібліятэкі, кампілятары, тэкставыя рэдактары, Unix-падобную абалонку каманднага радка — акрамя галоўнага, ядра. У 1990 годзе праект GNU пачаў распрацоўку ядра Hurd, заснаванага на мікраядры Mach, але распрацоўка гэтай канцэпцыі цягнулася вельмі марудна.

Тым часам, у 1991 годзе, студэнт універсітэта Хельсінкі Лінус Торвальдс пачаў, спачатку як аматарскі праект, напісанне іншага ядра. Торвальдс на той час карыстаўся АС Minix, спрошчанай Unix-падобнай сістэмай, напісанай Таненбаўмам у навуковых мэтах. Аднак Таненбаўм не дазваляў іншым людзям змяняць сваю аперацыйную сістэму, і менавіта гэты факт прымусіў Торвальдса пачаць напісанне свайго ядра.

Спачатку Лінус назваў сваё ядро Freax. Назву ж Linux прыдумаў Ары Лемке, адміністратар сервера FTP, на якім размяшчаліся першыя версіі ядра; ён даў гэту назва тэчцы, з якой упершыню можна было сцягнуць файлы гэтага ядра.

Першапачаткова для настройкі і ўстаноўкі Linux быў неабходны камп'ютар, які працаваў бы на Minix. Да таго ж, першыя версіі Linux не маглі загружацца з цвёрдага дыску самастойна, без дапамогі іншай АС, аднак пазней былі напісаны адмысловыя праграмы-загрузчыкі Linux. Сістэма Linux хутка пераўзышла Minix па функцыянальнасці; Торвальдс і іншыя першыя распрацоўшчыкі ядра Linux прыстасавалі яго для працы з кампанентамі GNU, каб стварыць закончаную паўнавартасную свабодную аперацыйную сістэму.

У наш час Торвальдс працягвае кіраваць распрацоўкай свайго дзіцяці, у той жа час іншыя складнікі аперацыйнай сістэмы — кампаненты GNU — застаюцца асобнымі праектамі і распрацоўваюцца іншымі людзьмі (распрацоўка ядра Linux не з'яўляецца часткай Праекта GNU). Адмысловыя групы карыстальнікаў і камерцыйныя кампаніі аб'ядноўваюць усе неабходныя складнікі аперацыйнай сістэмы GNU/Linux і прыкладныя праграмы ў дыстрыбутывы.

Ядро Linux першапачаткова працавала толькі на мікрапрацэсарах Intel 80386, але цяпер яно падтрымлівае мноства разнастайных апаратных архітэктур. Linux — адна з самых пераносных аперацыйных сістэм, якая можа працаваць і на кішэнных камп'ютарах на аснове ARM-працэсараў, iPAQ, і на вялікіх камп'ютарах IBM System z9. Адмысловыя дыстрыбутывы існуюць нават для рэдкіх апаратных платформ.

Ядро Linux і большасць праграм GNU распаўсюджваюцца на ўмовах ліцэнзіі GPL. Ліцэнзія GPL дазваляе змяняць праграму як заўгодна з той толькі ўмовай, што атрыманы зменены прадукт будзе таксама распаўсюджвацца на ўмовах гэтай ліцэнзіі. У 1997 годзе, Лінус Торвальдс сказаў: тое, што я пачаў распаўсюджваць Linux пад ліцэнзіяй GPL, стала адной з лепшых рэчаў, якія я калі-небудзь рабіў. Аднак некаторыя важныя складнікі аперацыйнай сістэмы Linux выкарыстоўваюць іншыя ліцэнзіі; многія бібліятэкі карыстаюцца ліцэнзіяй LGPL, менш патрабавальнай версіяй GPL, а Аконная сістэма X выкарыстоўвае ліцэнзію MIT.

У ЗША назва Linux з'яўляецца гандлёвай маркай, зарэгістраванай на імя Лінуса Торвальдса.

У 1992 годзе Л.Торвальдс патлумачыў, як вымаўляецца слова Linux. З улікам беларускай фанетыкі яго трэба вымаўляць як лінукс.
Гукавы файл з запісам вымаўлення гэтага слова самім Торвальдсам можна знайсці .

Мэтай Праекту GNU ёсць напісанне Unix-падобнай аперацыйнай сістэмы, якая б цалкам складалася са свабодых праграм. Большасць дыстрыбутываў Linux засноўваецца на свабодных праграмах, напісаных пад сцягам Праекту GNU. Фонд Свабодных Праграм разглядае гэтыя дыстрыбутывы як варыянты сістэмы GNU і патрабуе называць такія аперацыйныя сістэмы GNU/Linux ці сістэма GNU на аснове Linux. Хаця некаторыя дыстрыбутывы пагадзіліся з такой назвай, але большасць дыстрыбутываў не змяшчаюць літары GNU у сваіх назвах. Лінус Торвальдс назваў патрабаванне называць Linux-сістэмы словаспалучэннем-абрэвіятурай GNU/Linux бязглуздзіцай.

У сакавіку 2003 года, SCO Group пачала судовую справу супраць IBM, абвінаваціўшы карпарацыю IBM у выдачы абароненага аўтарскім правам праграмнага кода SCO праекту распрацоўкі ядра Linux, што забаронена ліцэнзіяй на выкарыстанне Unix, якую дала SCO Group карпарацыі IBM. Прадстаўнікі SCO Group адправілі лісты ў шматлікія кампаніі, пагражаючы ім судовымі справамі за далейшае (незаконнае, на іх думку) выкарыстанне ядра Linux. Былі распачаты справы супраць карпарацый DaimlerChrysler (справа закрыта ў 2004 годзе), AutoZone. З іншага боку, Red Hat, Novell і іншыя кампаніі таксама распачалі судовыя справы супраць SCO Group. Пад пытаннем цяпер нават правы SCO Group: карпарацыя Novell распачала судовую справу, аспрэчваючы правы SCO Group на гандлёвую марку Unix.

У сакавiку 2007 года SCO Group вынайшла 326 радкоў зыходнага кода, якiя могуць быць аднесены да iнтэлектуальнай уласнасцi SCO, з больш як 70000 радкоў зыходнага коду Linux, з iх 121 радок з'яўляецца стандартнай дырэктывай #define мовы праграмавання C.

Аперацыйная сістэма Linux вельмі хутка развіваецца дзякуючы энтузіястам з усяго свету.
У 2001 годзе было праведзена даследаванне праграмнага кода аперацыйнай сістэмы Red Hat Linux 7.1. Яно паказала, што каля 71% праграмнага кода гэтай аперацыйнай сістэмы напісана на С, аднак выкарыстоўваліся і іншыя мовы: C++, Lisp, Perl, Python, Ruby і г.д.

Гістарычна Linux выкарыстоўваўся як серверная аперацыйная сістэма, але яе нізкі кошт, пераноснасць і магутнасць Unix дапамаглі гэтай АС пашырыцца і на іншыя, раней неўласцівыя ёй задачы. Linux з'яўляецца адным з галоўных складнікаў папулярнай канцэпцыі сервернай платформы LAMP (Linux, Apache, MySQL, Perl/PHP/Python).

Дзякуючы нізкаму кошту і высокаму ўзроўню пераноснасці Linux часта выкарыстоўваюць у якасці платформы-асновы для ўбудаваных сістэм, напрыклад, тэлебачання, мабільных тэлефонаў, кішэнных камп'ютараў, электронных кніг. Linux з'яўляецца галоўным канкурэнтам Symbian OS у сферы мабільнай тэлефаніі, а таксама спрабуе заняць сваё пачэснае месца на рынку аперацыйных сістэм для кішэнных камп'ютараў, ствараючы альтэрнатыву Windows CE і Palm OS.

Linux таксама шырока выкарыстоўваецца для стварэння прадуктаў абслугоўвання сетак (брандмаўэр, роўтар) з-за яе нізкага кошту і ўстойлівасці працы.

Linux з'яўляецца самай распаўсюджанай аперацыйнай сістэмай для суперкамп'ютараў. У лістападзе 2005 года ў спісе наймагутнейшых суперкамп'ютараў свету TOP500 два найхутчэйшыя суперкамп'ютары свету працавалі на Linux. З 500 сістэм гэтага спіса, 371 (74.2%) выкарыстоўвалі розныя версіі Linux, у тым ліку сем з дзесяці найлепшых суперкамп'ютараў.

Гульнявая прыстаўка Sony PlayStation 3, прэзентаваная ў лістападзе 2006 года, першапачаткова падтрымлівала аперацыйную сістэму Linux, хоць у далейшым магчымасць усталяваць альтэрнатыўную аперацыйную сістэма была абмежавана. Sony да гэтага ўжо пастаўляла праграмны збор Linux, які кожны ўладальнік Sony Playstation 2 мог устанавіць на сваю кансоль. Распрацоўшчыкі гульняў, напрыклад, Atari і id Software, апошнім часам пачалі выпускаць версіі сваіх вядомых гульняў пад АС Linux.

Ядро Linux выкарыстоўваецца ў якасці аднаго са складнікаў дыстрыбутываў Linux. Дыстрыбутывы Linux ствараюцца камп'ютарнымі аматарамі, закрытымі суполкамі, камерцыйнымі і грамадскімі арганізацыямі па ўсім свеце. У склад дыстрыбутыва акрамя ядра Linux дадаюць сістэмныя і прыкладныя праграмы, сістэму ўстаноўкі, інтэграваную сістэму кіравання ўстаноўленымі праграмамі і інш. Дыстрыбутывы ствараюць з абсалютна рознымі мэтамі: падтрымка адмысловай камп'ютарнай архітэктуры, лакалізацыя праграмнага забеспячэння, падтрымка праграм рэальнага часу выканання, для ўбудаваных сістэм і інш. Шмат дыстрыбутываў не ўтрымліваюць несвабодных кампанентаў, якія могуць замінаць свабоднаму распаўсюджванню і выкарыстанню праграм. На сайце  заўсёды можна атрымаць інфармацыю пра большасць дыстрыбутываў.

Тыповы дыстрыбутыў агульнага прызначэння ўключае:

Высокі ўзровень доступу да ўнутраных механізмаў працы Linux паспрыяў стварэнню міфу пра тэхнічную накіраванасць Linux у параўнанні з яго канкурэнтамі на персанальных камп'ютарах. Linux і іншыя свабодныя праграмы часта крытыкуюць за цяжкасці выкарыстання гэтых праграм.

Аднак у апошнія гады сітуацыя карэнна змянілася. Цяпер Linux-ам можна лёгка карыстацца, не ведаючы асаблівасцей ўнутраных працэсаў гэтай АС, дзякуючы графічнаму інтэрфейсу карыстальніка, падобнаму на інтэрфейсы іншых аперацыйных сістэм. Хаця ў некаторых сферах для Linux яшчэ не створаны паўнавартасныя аналагі спецыялізаваных праграм з іншых аперацыйных сістэм (гульні, мадэляванне), аднак большасць неабходных кожнаму карыстальніку праграм ужо напісана і эфектыўна выкарыстоўваецца. Да таго ж, шмат карпарацый абвясцілі аб падтрымцы Linux у наступных версіях сваіх праграмных прадуктаў. Усё гэта дазваляе зрабіць выснову, што Linux ужо амаль гатовы для паўсюднага выкарыстання і на персанальных камп'ютарах.

Хаця для Linux існуе шмат праграм для наладкі сістэмы, панэляў кіравання і інш., але дагэтуль вельмі актыўна падтрымліваюцца магчымасці наладкі сістэмы шляхам рэдагавання адпаведных тэкставых файлаў настроек.

Згодна з даследаваннямі рынку, якія правяла кампанія IDC, 25% сервераў і 2.8% настольных камп'ютараў працуюць пад кіраваннем Linux (2004).
Рынак Linux хутка павялічваецца, а таму прагназуецца, што ў 2008 годзе рынак напісання і абслугоўвання праграмных прадуктаў для Linux дасягне 35.7 міліярдаў долараў.

Самы распаўсюджаны метад устаноўкі Linux на персанальны камп'ютар — устаноўка з аптычнага дыску  CD-ROM. Звычайна вобразы такіх дыскаў можна свабодна сцягнуць з Сеціва і запісаць на свой носьбіт.

Некаторыя вытворцы камп'ютарнай тэхнікі пастаўляюць на рынак камп'ютары з ужо ўсталяванай і наладжанай АС Linux. Сярод такіх вытворцаў можна выдзяліць Hewlett-Packard і Dell.

Альтэрнатывай усталёўкі стандартнай настольнай аперацыйнай сісэтмы з'яўляецца магчымасць усталёўкі на камп'ютары тонкага кліента. Гэты метад заснаваны на загрузцы аперацыйнай сістэмы з аднаго з сеткавых камп'ютараў. Такая загрузка змяншае кошт аднаго камп'ютарызаванага працоўнага месца.

Таксама даволі распаўсюджана практыка запуску паўнавартаснай і гатовай для выкарыстання аперацыйнай сістэмы Linux адразу з аптычнага дыска, цi USB-дыска без усталёўкi на HDD. Такую загрузку падтрымліваюць многія дыстрыбутывы (Knoppix, Ubuntu Linux і інш.)

 
Збор кампілятараў GNU (GCC) з'яўляецца стандартным для АС Linux. GCC падтрымлівае наступныя мовы праграмавання: C, C++, Java, Фартран і інш. Большасць дыстрыбутываў таксама змяшчаюць інтэрпрэтатары Perl, Python. Апошнім часам распрацоўшчыкі дыстрыбутываў пачалі пастаўляць і кампілятар C ад Праекта Mono.

Для Linux існуе шэраг інтэграваных асяроддзяў распрацоўкі, у тым ліку KDevelop, Anjuta, NetBeans, Eclipse, але ўсё роўна тэкставыя рэдактары Emacs і Vim застаюцца вельмі папулярнымі ў праграмісцкай супольнасці. Дзве асноўныя графічныя бібліятэкі стварэння інтэрфейсу для Linux: Qt і GTK+.

Акрамя свабодных кампілятараў і іншых праграм распрацоўкі існуюць і закрытыя, якія выпускаюць такія карпарацыі як Intel, PathScale і Група Portland.

Тэхнічную падтрымку карыстальнікаў Linux забяспечваюць камерцыйныя кампаніі і зацікаўленыя групы карыстальнікаў Linux.

Бізнес-мадэль камерцыйных кампаній звычайна заключаецца ў атрыманні грошай за абслугоўванне сваіх дыстрыбутываў, якія распаўсюджваюцца бясплатна. Некаторыя распаўсюджвальнікі бяруць грошы і за выкарыстанне сваіх дыстрыбутываў, а не толькі падтрымку. Яны дадаюць у дыстрыбутыў закрытыя праграмы і такім чынам абмяжоўваюць правы карыстальнікаў на распаўсюджанне.




#Article 25: Unix (585 words)


Unix, UNIX, універсальная шматзадачная шматкарыстальніцкая аперацыйная сістэма; першая версія распрацавана ў 1960-1970-ых гг. групай супрацоўнікаў кампаніі ATT з лабараторыі Bell Labs, у тым ліку Кенам Томпсанам, Дэнісам Рычы і Дугласам МакІлраем. Сучасныя сістэмы Unix фармальна падзяляюцца на некалькі асноўных адгалінаванняў, распрацоўкай якіх займаліся і займаюцца ATT і іншыя карпарацыі, а таксама некаторыя грамадскія супольнасці.

Правамі на выкарыстанне гандлёвай маркі UNIX у наш час валодае The Open Group, правы на зыходны код сістэмы UNIX належаць карпарацыі Novell (правы прызнаны ў выніку судовай справы ад SCO Group). UNIX-сістэмамі маюць права называцца толькі тыя аперацыйныя сістэмы, якія поўнасцю адпавядаюць спецыфікацыі Single UNIX Specification і сертыфікаваныя на сумяшчальнасць з гэтым стандартам (сістэмы, якія не адпавядаюць гэтаму крытэрыю, звычайна называюць UNIX-падобнымі).

Некаторыя адметныя рысы UNIX-сістэм:

Звычайна Традыцыйнай Unix называюць сістэмы, падобныя сваім функцыянаваннем альбо на Version 7 Unix, альбо на UNIX System V.

У 1957 годзе ў Bell Labs была распачата праца па стварэнні аперацыйнай сістэмы для ўласных патрэб. Пад кіраўніцтвам Віктара Высотскага (паходзіць з сям'і рускага эмігранта) была створана сістэма BESYS. У далейшым ён узначальвае праект Multics, а потым узначальвае інфармацыйнае падраздзяленне Bell Labs.

У 1964 годзе з'явіліся камп'ютары трэцяга пакалення, для якіх магчымасці BESYS ужо не падыходзілі. Высотскі і яго калегі прынялі рашэнне не распрацоўваць новую ўласную аперацыйную сістэму, а далучыцца да сумеснага праекта General Electric і Масачусецкага тэхналагічнага інстытута Multics. Тэлекамунікацыйны гігант ATT, у склад якога ўваходзілі Bell Labs, істотна дапамог праекту, але ў 1969 годзе ён сышоў з праекта, які не прыносіў прыбыткаў.

Першапачаткова UNIX была распрацавана напрыканцы 1960-х гадоў супрацоўнікамі Bell Labs, у першую чаргу Кенам ТомпсанАм, Дэнісам Рычы и Дугласам Макілроем.

У 1969 годзе Кен Томпсан, імкнучыся рэалізаваць ідэі, якія леглі ў аснову MULTICS, але на больш сціплым апаратным забеспячэнні (DEC PDP-7), напісаў першую версію новай аперацыйнай сістэмы, а Брайан Керніган прыдумаў для яе назву — UNICS (UNIplexed Information and Computing System, ) — у процівагу MULTICS (MULTIplexed Information and Computing Service). Пазней гэтая назва скарацілася да UNIX.

У лістападзе 1971 года выйшла версія для PDP-11, найбольш паспяховага сямейства мінікамп'ютараў 1970-х (у СССР яго аналагі, якія выпускаліся Міністэрствам электроннай прамысловасці былі вядомыя як СМ ЭВМ і «Электроніка», пазней ДВК, вырабляліся у Кіеве, Варонежы, Зеленаградзе). Гэта версія атрымала назву «першая рэдакцыя» (Edition 1) і была першай афіцыйнай версіяй. Сістэмны час усе рэалізацыі UNIX адлічваюць ад 1 студзеня 1970.

Першыя версіі UNIX былі напісаны на асэмблеры і не мелі ўбудаванага кампілятара з мовай высокага ўзроўню. Прыкладна ў 1969 годзе Кен Томпсан у супрацоўніцтве з Дэнісам Рычы распрацаваў і рэалізаваў мову Бі (B), якая ўяўляла сабой спрошчаны (для рэалізацыі на мінікамп'ютарах) варыянт распрацаванай ў 1966 мовы BCPL. Бі, як і BCPL, быў інтэрпрэтавальнай мовай. У 1972 годзе была прадстаўлена другая рэдакцыя UNIX, перапісаная на мове Бі. У 1969—1973 гадах на аснове Бі была распрацавана кампілявальная мова, якая атрымала назву Сі (C).

У 1973 годзе выйшла трэцяя рэдакцыя UNIX, з убудаваным кампілятарам мовы Сі. 15 кастрычніка таго ж года з'явілася чацвёртая рэдакцыя, з перапісаным на Сі сістэмным ядром (у духу сістэмы Multics, таксама напісанай на мове высокага ўзроўню ПЛ/1), а ў 1975 — пятая рэдакцыя, цалкам перапісаная на Сі.

З 1974 года UNIX стала распаўсюджвацца сярод універсітэтаў і акадэмічных устаноў. З 1975 года пачалі з'яўляцца новыя версіі, распрацаваныя за межамі Bell Labs, і рост папулярнасці сістэмы. У тым жа 1975 годзе Bell Labs прадставіла шостую рэдакцыю, вядомую па шырока распаўсюджаным каментарыям Джона Лаёнса.

На 1978 год сістэма была ўсталяванай больш чым на 600 машынах, перш за ўсё ва ўніверсітэтах. Сёмая рэдакцыя была апошняй адзінай версіяй UNIX. Менавіта ў ёй з'явіўся блізкі да сучаснага інтэрпрытатар каманднага радка Bourne shell.




#Article 26: Microsoft Windows (896 words)


Microsoft Windows () — сямейства прапрыетарных аперацыйных сістэм карпарацыі Майкрасофт (Microsoft), якія базуюцца на аснове графічнага інтэрфейсу карыстальніка. З'яўленне іх з'явілася вырашальным крокам у шырокім пасоўванні і развіцці перспектыўных спосабаў узаемадзеяння сістэм чалавек-машына і машына-машына, стварэнні дружалюбнага асяроддзя для ўзаемадзеяння як карыстальніка з камп'ютарнымі прыкладаннямі, так і апаратных сродкаў усярэдзіне вылічальнага комплексу.

У наш час пад кіраваннем аперацыйных сістэм сямейства Windows працуе каля 90 % персанальных камп'ютараў .

Аперацыйныя сістэмы Windows працуюць на платформах x86, x86-64, IA-64, ARM. Існавалі таксама версіі для DEC Alpha, MIPS, PowerPC і SPARC. Таксама ў ім не было належнага забеспячэння бяспекі.

У складзе Windows 95 прысутнічаў MS-DOS 7.0, аднак яго роля зводзілася да забеспячэння працэсу загрузкі і выкананню 16-бітных DOS прыкладанняў.

Аперацыйныя сістэмы гэтага сямейства ў наш час працуюць на працэсарах з архітэктурамі x86, x64, і Itanium. Раннія версіі (да 4.0 улучна) таксама падтрымлівалі некаторыя RISC-працэсары: Alpha, MIPS, і Power PC. Усе аперацыйныя сістэмы гэтага сямейства з'яўляюцца цалкам 32-бітнымі аперацыйнымі сістэмамі, і не маюць патрэбу ў MS-DOS нават для загрузкі.

Толькі ў гэтым сямействе прадстаўлены аперацыйныя сістэмы для сервераў. Да версіі Windows 2000 улучна яны выпускаліся пад тым жа назвай што і аналагічная версія для працоўных станцый, але з даданнем суфікса, напрыклад «Windows NT 4.0 Server» і «Windows 2000 Datacenter Server». Пачынальна з Windows Server 2003, серверныя аперацыйныя сістэмы завуцца па-іншаму.

У аснову сямейства Windows NT пакладзена падзел адрасных прастор паміж працэсамі. Кожны працэс мае магчымасць працаваць з вылучанай яму памяццю. Аднак ён не мае мае рацыю для запісу ў памяць іншых працэсаў, драйвераў і сістэмнага кода.

Сямейства Windows NT ставіцца да аперацыйных сістэм з што выцясняе шматзадачнасцю. Падзел працэсарнага чакай паміж струменямі адбываецца па прынцыпе «каруселі». Ядро аперацыйнай сістэмы вылучае квант чакай (у Windows 2000 квант роўны прыкладна 20 мс) кожнаму са струменяў па чарзе пры ўмове, што ўсе струмені маюць аднолькавы прыярытэт. Струмень можа адмовіцца ад вылучанага яму кванта часу. У гэтым выпадку сістэма перахапляе ў яго кіраванне (нават калі вылучаны квант часу не скончаны) і перадае кіраванне іншаму струменю. Пры перадачы кіравання іншаму струменю сістэма захоўвае стан усіх рэгістраў працэсара ў адмысловай структуры ў аператыўнай памяці. Гэта структура завецца кантэкстам струменя. Захаванне кантэксту струменя досыць для наступнага аднаўлення яго працы.

Гэта сямейства аперацыйных сістэм рэальнага часу было адмыслова распрацавана для ўбудавальных сістэм. Падтрымліваюцца працэсары ARM, MIPS, SuperH і x86. У адрозненне ад астатніх аперацыйных сістэм Windows, аперацыйныя сістэмы гэтага сямейства прадаюцца толькі ў складзе гатовых прылад, такіх як смартфоны, кішэнныя камп'ютары, GPS навігатары, MP3 прайгравальнікі, і іншыя.

У наш час пад тэрмінам «Windows CE» разумеюць толькі ядро аперацыйнай сістэмы. Напрыклад Windows Mobile 5.0 складаецца з ядро Windows CE 5.0, хоць у некаторых прыладах ядро Windows CE выкарыстоўваецца і без Windows Mobile.

Windows Embedded — гэта сямейства аперацыйных сістэм рэальнага часу, было адмыслова распрацавана для ўжывання ў розных убудавальных сістэмах. Ядро сістэмы агульнае з сямействам АС Windows CE і падтрымлівае працэсары ARM, MIPS, SuperH і x86.
Windows Embedded уключае дадатковыя функцыі па ўбудаванні, сярод якіх фільтр абароны ад запісу (EWF і FBWF), загрузка з флэш-памяці, CD-ROM, сеткі, выкарыстанне ўласнай абалонкі сістэмы і т. п.

У адрозненне ад астатніх аперацыйных сістэм Windows, аперацыйныя сістэмы гэтага сямейства прадаюцца толькі ў складзе гатовых прылад, такіх як: банкаматы, медыцынскія прыборы, навігацыйнае абсталяванне, «тонкія» кліенты, VoIP-тэрміналы, медиапроигрыватели, лічбавыя рамкі (альбомы), касавыя тэрміналы, аплатныя тэрміналы, робаты, гульнявыя аўтаматы, музычныя аўтаматы, і іншыя.

У наш час выпускаюцца наступныя варыянты АС Windows Embedded :

Пакет Microsoft Windows складаецца са стандартных прыкладанняў, такія як браўзер (Internet Explorer), паштовы кліент (Outlook Express ці Windows Mail), музычны і відэа прайгравальнік (Windows Media Player). З дапамогай тэхналогій COM і OLE іх кампаненты могуць быць скарыстаны ў прыкладаннях іншых вытворцаў. Гэтыя прадукты бясплатныя і могуць быць вольна запампаваны з , аднак для ўсталявання некаторых з іх неабходна мець ліцэнзійную версію Microsoft Windows. Запуск гэтых праграм пад іншымі аперацыйнымі сістэмамі магчымы толькі з дапамогай эмулятараў асяроддзя Windows (Wine), хоць такое іх выкарыстанне парушае карыстальніцкую дамову.

Вакол факту ўключэння такіх стандартных прадуктаў у АС Windows разгараецца шмат дыскусій і юрыдычных спрэчак, паколькі ёсць меркаванне, што гэта стварае перашкоды для распаўсюду канкуруючых прадуктаў. Часта ставяць  пад сумнеў якасць браўзера Internet Explorer, тлумачачы яго папулярнасць уваходжаннем у пакет Windows і дрэннай дасведчанасцю карыстальнікаў пра наяўнасць альтэрнатыў.

У 1997 г. кампанія Sun Microsystems падала ў суд на кампанію за выкарыстанне тэхналогій Java. У 2001 г. Microsoft выплаціла штраф і выключыла віртуальную машыну Java са складу сваіх прадуктаў.

У сакавіку 2004 г. Еўрапейская камісія аштрафавала Майкрасофт, у адказ на гэта Microsoft выпусціла для продажу ў Еўропе «Windows XP N», версію Windows XP без Windows Media Player. У снежні 2005 г. Еўрапейская камісія зноў аштрафавала Майкрасофт за тое, што кампанія адкрыла толькі зыходныя коды, дастатковыя для стварэння канкурэнта Windows Media Services, але не дакументацыю.

Кампанія Майкрасофт працягвае адстойваць сваё права ўключаць яе прадукты ў пакет Windows і працягвае распрацоўваць новыя інтэграваныя прадукты.

У 2009 г. планаваўся выпуск «Windows 7 Europe» для еўрапейскага рынка, але Microsoft дасягнула дамовы з Еўрапейскай камісіяй, і выйсце было адменена. Тым не менш, рэдакцыі KN і N з'явіліся ў продажы.

Таксама, пачынаючы з Windows 7, браўзер стаў апцыянальным кампанентам, а паштовы кліент стаў распаўсюджвацца асобна — у складзе Windows Live Essentials.

У наш час Microsoft Windows усталявана прыкладна на 93 % персанальных камп'ютараў і працоўных станцый. Па дадзеных кампаніі Net Applications, у лістападзе 2009 года доля Windows на рынку складала 92,52 %, Mac — 5,27 %, Linux — 1,00 % іншыя — менш 1 %. Таксама заўважны рост колькасці карыстальнікаў аперацыйнай сістэмы GNU/Linux (па дадзеных Net Applications — c 0,68 % у маі 2008 гады да 0,93 % у жніўні 2009, а па дадзеных w3schools




#Article 27: Іванаўскі раён (403 words)


Іванаўскі раён — раён у складзе Брэсцкай вобласці. Іванаўшчына мяжуе з Драгічынскім, Бярозаўскім, Івацэвіцкім і Пінскім раёнамі Брэсцкай вобласці, а таксама Валынскай вобласцю Украiны.

Іванаўскі раён адміністрацыйна падзелены на 15 сельскіх саветаў.

Плошча — 1547 км² (6 % ад усёй тэрыторыi вобласцi). Працягласць раёна з захаду на ўсход складае 26 км, з поўначы на поўдзень — 60 км.

Раён утвораны 15 студзеня 1940 г. у складзе Пінскай вобласці БССР. Цэнтр — гарадскі пасёлак Іванава. 12 кастрычніка 1940 г. падзелены на 19 сельсаветаў: Адрыжынскі, Варацэвіцкі, Гарбахскі, Глінненскі, Дзедавіцкі, Дружылавіцкі, Застружскі, Крытышынскі, Ляскавіцкі, Ляхавіцкі, Магільнаўскі, Махроўскі, Моладаўскі, Опальскі, Псышчаўскі, Рудскі, Сачэўскі, Стрэльненскі, Тышкавіцкі, утвораны гарадскі пасёлак Моталь. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Варацэвіцкі, Ляхавіцкі, Сачэўскі сельсаветы і гарадскі пасёлак Моталь, тэрыторыя якога перададзена ў склад Дзедавіцкага сельсавета, цэнтр сельсавета перанесены ў Моталь, сельсавет перайменаваны ў Мотальскі. 14 кастрычніка 1957 года да раёна далучаны Бродніцкі і Кротаўскі сельсаветы скасаванага Жабчыцкага раёна. 26 лютага 1958 года Застружскі сельсавет перайменаваны ў Дастоеўскі. 9 сакавіка 1959 года скасаваны Кротаўскі і Тышкавіцкі сельсаветы. 25 снежня 1962 года Іванаўскі раён скасаваны, Адрыжынскі, Гарбахскі, Глінненскі, Дастоеўскі (за выключэннем шэрагу населеных пунктаў), Дружылавіцкі, Крытышынскі, Ляскавіцкі, Магільнаўскі, Махроўскі, Моладавіцкі, Мотальскі, Опальскі, Псышчаўскі, Рудскі, Стрэльненскі сельсаветы і гарадскі пасёлак Іванава перададзены ў склад Драгічынскага раёна, Бродніцкі сельсавет і вёскі Атолчыцы, Вілы, Закуцце, Каралін, Кротава, Навасёлкі, Палкоцічы, Скароцічы Дастоеўскага сельсавета перададзены Пінскаму раёну. 6 студзеня 1965 года Іванаўскі раён адноўлены ў ранейшых межах, уключаў гарадскі пасёлак Іванава, Адрыжынскі, Гарбахскі, Глінненскі, Дастоеўскі, Дружылавіцкі, Крытышынскі, Ляскавіцкі, Магільнаўскі, Махроўскі, Моладавіцкі, Мотальскі, Опальскі, Псышчаўскі, Рудскі, Стрэльненскі сельсаветы Драгічынскага раёна, Бродніцкі сельсавет і шэраг населеных пунктаў Ахоўскага сельсавета Пінскага раёна. 16 лістапада 1970 года Магільнаўскі сельсавет перайменаваны ў Снітаўскі. 11 сакавіка 1971 года гарадскі пасёлак Іванава набыў статус горада раённага падпарадкавання. 4 кастрычніка 1982 года Глінненскі сельсавет перайменаваны ў Залядынскі. 17 лютага 1986 года Залядынскі сельсавет скасаваны. 6 верасня 2000 года Стрэльненскі сельсавет перайменаваны ў Сачыўкаўскі. 26 чэрвеня 2013 года скасаваны Дастоеўскі, Дружылавіцкі, Крытышынскі, Псышчаўскі, Снітаўскі сельсаветы.

У раёне 15 сельсаветаў, 102 сельскiх населенных пунктаў. Насельнiцтва — 49,5 тыс. чалавек (2003), з iх сельскiх жыхароў — 33,1 тыс., гарацкiх — 16,4 тыс. чалавек. По шчыльнасцi насельнiцтва ў вобласцi раён займае трэцяе месца — 33 чалавека. Усяго пенсiянераў — 15,8 тыс. чалавек.

У раёне пражываюць прадстаўнiкi 31 народа: беларусаў — 94,6 %, украiнцаў — 2,8 %, рускiх — 2,3 %, iншых — 0,3 %.

У раёне дзейнiчаюць 56 агульнаадукацыйных школ, 2 вучэбна-вытворчыя камбiнаты, дом моладзi, дзiцяча-юнацкая спартыўная школа, 23 дзiцячых дашкольных установы. Тут ёсць таксама 47 дамоў культуры, 57 бiблiятэк, 5 музычных школ.

 




#Article 28: Іванка (148 words)


Іванка, Іаан–Аляксей — балгарскі баярын XII – пач. XIII ст. у часы Другога Балгарскага царства, сваяк цароў Івана I Асеня, Пятра IV і Калаяна.

У 1196 забіў Івана I Асеня і няўдала спрабаваў захапіць уладу, затым збег да візантыйскага імператара Аляксея III Ангела. Быў заручаны з унучкай імператара Феадорай, а таксама атрымаў пасаду страціга Філіпопаля і царскае імя Аляксея. Як страціг Філіпопаля аднавіў крэпасці і ўзмацніў іх гарнізоны. Аднак неўзабаве, недзе да 1199, Аляксей III, падазраючы Іванку ў здрадзе, паслаў супраць яго войска пад камандаваннем пратастратара Мануіла Каміцы. Іванка перайшоў на бок балгарскага цара Калаяна і сыйшоў за Балканскія горы. Візантыйскія войскі напалі на Крычым, узялі яго і працягнулі наступ, але затым трапілі ў засаду і былі разгромленыя, пратастратар трапіў у палон. Іванка падпарадкаваў тэрыторыі ад Масінопаля да Кснатыя, і ад Пангей да Аўдыра, а таксама Смоленскую вобласць, але праз некаторы час быў падманам схоплены і забіты візантыйцамі.




#Article 29: Івацэвіцкі раён (608 words)


Івацэвіцкі раён — раён у складзе Брэсцкай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Івацэвічы.
Плошча — 3 тыс. км². Адзін з найбуйнейшых раёнаў Брэсцкай вобласці. Даўжыня мяжы раёна больш за 250 км.

Паверхня раёна плоскаўзгорыстая на поўначы і нізінная на поўдні. Паўночную частку раёна займаюць схілы Слонімскага ўзвышша і Баранавіцкая раўніна, паўднёвую — Прыпяцкае Палессе. 70 % тэрыторыі на вышыні 150—170 м, 25 % на вышыні 140—150 м. Найвышэйшы пункт 190 м (за 4 км на захад ад вёскі Міронім), самая нізкая адзнака 141 м (урэз возера Гошча).

У тэктанічных адносінах паўночная частка раёна прымеркавана да Івацэвіцкага пахаванага выступу Беларускай антэклізы. Зверху залягаюць пароды чацвярцёвага ўзросту магутнасцю 60—80 м, у ледавіковых лагчынах да 125 м. Складзены з флювіягляцыяльных і марэнных адкладаў сожскага ледавіка. Ніжэй залягаюць водна-ледавіковыя і марэнныя ўтварэнні бярэзінскага ўзросту. Чацвярцёвую тоўшчу падсцілаюць неагенавыя і палеагенавыя пяскі, алеўраліты (магутнасцю да 40 м), пашыраныя на захадзе раёна. Амаль паўсюдна развіты мелавыя магутнасцю да 67 м (мел, мергель, пяскі), вендскія і рыфейскія магутнасцю да 170 м пясчана-гліністыя і ў меншай ступені вулканагенна-асадкавыя ўтварэнні. Магутнасць платформавага чахла 350—450 м. Паверхня крышталічнага фундамента на адзнаках 100—250 м ніжэй узроўня мора.

У раёне пераважаюць тарфяна-балотныя і балотныя глебы, якія займаюць 52 % агульнай плошчы землекарыстання. 45,8 % тэрыторыі раёна занята лясамі, 11 азёр займаюць плошчу 5 тыс. га, самае буйное з якіх — Выганашчанскае, плошчай 2600 га.

Па тэрыторыі раёна працякае рака Шчара з прытокам Грыўда, таксама рака Бронная, рака Запруда, рака Фядоска. Чамялоўскае вадасховішча. Па тэрыторыі раёна праходзіць Агінскі канал, які бярэ свой пачатак ад возера Выганашчанскае, а таксама Косаўскі канал.

На тэрыторыі раёна выяўлены 73 віды дзікіх жывёл і 29 відаў дзікарослых раслін, уключаных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Паводле ацэнак экспертаў, такі ўзровень біялагічнай разнастайнасці з’яўляецца адным з самых высокіх у Беларусі. На тэрыторыі раёна знаходзяцца ўстойлівыя папуляцыі такіх відаў, як , , , , .

Па тэрыторыі раёна пралягае чыгунка Брэст — Мінск, аўтастрада Брэст — Мінск — мяжа Расіі. Адлегласць ад Мінска — 230 км, Брэста — 150 км.

Раён утвораны як Косаўскі 15 студзеня 1940 года ў складзе Брэсцкай вобласці БССР. Цэнтр — горад Косава. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 13 сельсаветаў: Альбаўскі, Альшаніцкі, Бусяжскі, Бялавіцкі, Гошчаўскі, Грыўдаўскі, Жытлінскі, Любішчыцкі, Падстарынскі, Стайкаўскі, Сянкевіцкі, Яблонкаўскі, Яглевіцкі. 20 верасня 1944 года перайменаваны ў Івацэвіцкі раён, у сувязі з пераносам цэнтра з горада Косава ў рабочы пасёлак Івацэвічы, які адначасова набыў статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Гошчаўскі, Падстарынскі, Сянкевіцкі, Яблонкаўскі сельсаветы, утвораны Кушняроўскі сельсавет, Альбаўскі сельсавет перайменаваны ў Верашкоўскі. 14 кастрычніка 1957 года да раёна далучаны Быценскі, Волькаўскі, Дабромысленскі, Даманаўскі, Доўгаўскі сельсаветы скасаванага Быценскага раёна. 31 сакавіка 1959 года скасаваны Альшаніцкі сельсавет, 17 кастрычніка 1959 года — Грыўдаўскі сельсавет. 8 жніўня 1959 года да раёна далучаны Аброўскі, Козікаўскі, Святавольскі сельсаветы скасаванага Целяханскага раёна. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, горад Косава, гарадскі пасёлак Івацэвічы, Аброўскі, Бусяжскі, Быценскі, Бялавіцкі, Верашкоўскі, Волькаўскі, Дабромысленскі, Даманавіцкі, Доўгаўскі, Жытлінскі, Козікаўскі, Кушняроўскі, Любішчыцкі, Святавольскі, Стайкаўскі, Яглевіцкі сельсаветы перададзены Бярозаўскаму раёну. 6 студзеня 1965 года раён утвораны зноў, уключаў горад Косава, гарадскі пасёлак Івацэвічы, Аброўскі, Бусяжскі, Быценскі, Бялавіцкі, Верашкоўскі, Волькаўскі, Дабромысленскі, Даманавіцкі, Доўгаўскі, Жытлінскі, Козікаўскі, Кушняроўскі, Любішчыцкі, Святавольскі, Стайкаўскі, Яглевіцкі сельсаветы Бярозаўскага раёна, гарадскі пасёлак Целяханы, Выганашчаўскі, Гортальскі, Коланскі, Рэчкаўскі сельсаветы Пінскага раёна. 28 мая 1966 года гарадскі пасёлак Івацэвічы атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. 1 красавіка 1968 года скасаваны Бялавіцкі сельсавет і ўтвораны Мілейкаўскі сельсавет. 30 кастрычніка 1972 года скасаваны Доўгаўскі сельсавет, 17 лістапада 1980 года Верашкоўскі сельсавет перайменаваны ў Квасевіцкі, Коланскі сельсавет — у Амяльнянскі. 5 сакавіка 1981 года Выганашчаўскі сельсавет перайменаваны ў Выганашчанскі. 16 лютага 1987 года ўтвораны Косаўскі сельсавет, скасаваны Бусяжскі сельсавет, Кушняроўскі сельсавет перайменаваны ў Падстарынскі. 16 сакавіка 1987 года скасаваны Гортальскі сельсавет. 26 ліпеня 2013 года скасаваны Выганашчанскі і Козіцкі сельсаветы, 17 верасня 2013 года — Косаўскі сельсавет.

Нацыянальны састаў: беларусы — 92,7 %, украінцы — 1,2 %, палякі — 0,8 %, рускія — 0,5 %.

Гарадскія паселішчы: Івацэвічы, Косава, Целяханы




#Article 30: Ізраіль (8821 words)


Ізраіль (), афіцыйная назва — Дзяржава Ізраіль (, ) — дзяржава ў Паўднёва-Заходняй Азіі. Насельніцтва, паводле дадзеных Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення Ізраіля на чэрвень 2017 года, складала  чалавек, тэрыторыя — . Займае 97-е месца ў свеце па колькасці насельніцтва і 147-е па тэрыторыі.

Сталіца — Іерусалім. Дзяржаўныя мова — іўрыт.

Унітарная дзяржава, дэмакратычная парламенцкая рэспубліка. У сакавіку 2009 года пасаду прэм’ер-міністра заняў Біньямін Нетаньяху. Ізраіль падзяляецца на 6 адміністрацыйных акруг.

Размешчаны на Блізкім Усходзе, каля ўсходняга ўзбярэжжа Міжземнага мора. На поўначы мяжуе з Ліванам, на паўночным усходзе — з Сірыяй, на ўсходзе — з Іарданіяй і тэрыторыяй Заходняга берага ракі Іардан, на паўднёвым захадзе — з Егіптам і сектарам Газа.

Індустрыяльная краіна з эканомікай, што дынамічна развіваецца. Аб’ём ВУП за 2012 склаў 257,621 мільярда долараў ЗША (каля 33 450 долараў ЗША на душу насельніцтва). У першай палове 2010-х гадоў золатавалютныя рэзервы выраслі на 27,7 % (да 90,58 мільярда долараў ЗША). Грашовая адзінка — новы ізраільскі шэкель (асераднёны курс у 2012 годзе — 3,8 шэкеля за 1 долар ЗША).

Дэкларацыя Незалежнасці была абвешчана 14 мая 1948 года (5 іяра 5708 года) на падставе рэзалюцыі Генеральнай Асамблеі ААН (ГА ААН) № 181, прынятай 29 лістапада 1947 года (гл. «»). Дзень незалежнасці, як і шэраг іншых дат, адзначаецца ў Ізраілі па яўрэйскім календары, таму ў розныя гады яму адпавядаюць розныя даты грыгарыянскага календара.

Згодна з Дэкларацыяй Незалежнасці, Ізраіль з’яўляецца яўрэйскай дзяржавай. У той жа час Ізраіль з’яўляецца шматнацыянальнай і дэмакратычнай дзяржавай, дзе, разам з яўрэямі, роўныя правы маюць і ўсе іншыя этнічныя групы, па-за залежнасці ад веравызнання: арабы-мусульмане, арабы-хрысціяне, , бедуіны, самарыцяне, армяне,  і іншыя. У прыватнасці, друзскія і бедуінскія дэпутаты, арабскія партыі і дэпутаты прадстаўлены ў кнэсеце. Ізраіль адрозніваецца значнай этнакультурнай разнастайнасцю. Асноўнае насельніцтва краіны — 75,4 % — яўрэі, 20,6 % — арабы, 4 % — іншыя.

На працягу апошніх трох тысячагоддзяў слова «Ізраіль» пазначала як  (, Эрэц-Ісраэль), так і ўвесь яўрэйскі народ. Крыніцай гэтай назвы служыць Кніга Быцця, дзе прабацька Якаў пасля барацьбы з Богам атрымлівае імя Ізраіль: «І сказаў: як імя тваё? Ён сказаў: Якаў. І сказаў [яму]: з гэтага часу імя табе будзе не Якаў, а Ізраіль, бо ты змагаўся з Богам, і людзей адольваць будзеш» (Быц. 32:27,28). Тлумачальнікі разыходзяцца ў вызначэнні значэння гэтага слова. Паводле адной версіі, гэтае імя паходзіць ад дзеяслова «сара» (кіраваць, быць моцным, мець уладу, дадзеную звыш), такім чынам утвараючы слова, якое азначае «Хто мае ўладу над сіламі». Іншыя магчымыя значэнні — «Прынц Божы» або «Барацьба/бітва Бога». Пасля яўрэйскі народ, які адбыўся ад Якава, стаў называцца «Дзеці Ізраіля», «Народ Ізраіля» або «ізраільцяне».

Першая ў гісторыі згадка словы «Ізраіль» было выяўлена на стэле Мернептаха на тэрыторыі Старажытнага Егіпта (канец XIII стагоддзя да н. э.) і адносіцца да народу, а не да краіны.

Сучасная дзяржава была названа «Медынат Ісраэль» ( — Дзяржава Ізраіля). Разглядаліся таксама і іншыя назвы: Эрэц Ісраэль (Зямля Ізраіля), , Іудзея — аднак яны былі адпрэчаныя. У першыя тыдні незалежнасці ўрад новай дзяржавы для абазначэння грамадзян краіны выбраў слова «ізраільцяне» ( — «Ісраэлім»). Упершыню яно было згадана афіцыйна ў выступе першага міністра замежных спраў Ізраіля, .

Самымі старажытнымі насельнікамі сучаснай тэрыторыі Ізраіля былі неандэртальцы. Першыя людзі сучаснага тыпу з’явіліся ў гэтым рэгіёне прыкладна 75 тысяч гадоў таму. У 10-8 тысячагоддзях да н. э. гэтая тэрыторыя ўваходзіла ў арэал натуфійскай культуры, носьбіты якой упершыню ў гісторыі пачалі культываваць злакі.

Прыкладна 9 тысяч гадоў таму ў гэтых месцах пачалася неалітычная рэвалюцыя і з’явіліся першыя паселішчы. Ханаанеі, першыя семіцкія плямёны, з’явіліся тут прыкладна ў 4-3 тысячагоддзі да н. э.. Наступныя 2-3 тыс. гадоў тэрыторыя знаходзілася пад кіраваннем Старажытнага Егіпта.

Зямля Ізраіля (іўр. Эрэц-Ісраэль) святая для яўрэйскага народа з часоў біблейскіх патрыярхаў — Аўрама, Ісака і Якава. Навукоўцы адносяць гэты перыяд да пачатку 2 тысячагоддзя да н. э.. Паводле Бібліі, Зямля Ізраіля была завешчана яўрэям Богам з тым, каб стаць Зямлёй Абяцанай — тут знаходзяцца ўсе святыя месцы яўрэйскага народа.

Першыя старажытнаяўрэйскія плямёны (калены) з’яўляюцца тут каля 1200 года да н. э.. Крыху пазней у Ханаан ўрываюцца філістымляне. Устанаўленне царскай улады і ўзнікненне Ізраільскага, а пазней і Іудзейскага царстваў датуецца канцом XI — сярэдзінай X стагоддзяў да н. э. Гэтыя дзяржаўныя ўтварэнні (у той ці іншай форме) існавалі ў рэгіёне з перапынкамі наступныя тысячу гадоў.

Пачынаючы з VIII стагоддзя да н.э. гэтая тэрыторыя паслядоўна апыналася пад уладай Асірыі, Вавілона (586—539 гады да н. э.), персідскай імперыі Ахеменідаў (539—331 гады да н. э.), Македоніі (332—312 гады да н. э.). У III—II ст. да н. э. ўваходзіла ў склад эліністычных дзяржаў Пталамеяў і Селеўкідаў. Адваяваўшы ў выніку паўстання  незалежнасць, з 152 па 37 год да н. э. у Іудзеі правіла яўрэйская дынастыя .

З 63 года да н. э. Іудзея стала васалам Рыма і з 70 года н. э. была пераўтвораная ў рымскую правінцыю. Пасля паразы паўстання Бар-Кохбы супраць рымлян у 135 годзе рымляне выгналі з краіны значную колькасць яўрэяў і перайменавалі правінцыю Іудзея ў Сірыя Палесцінская, каб сцерці памяць аб яўрэйскай прысутнасці ў гэтых месцах.

Услед за падзелам у 395 годзе Рымскай імперыі на Заходнюю і Усходнюю (Візантыю) Палесціна адышла да апошняй і аж да 619 года заставалася яе правінцыяй. На кароткі перыяд (614—629 гады) Палесціна была заваяваная Персіяй і ўвайшла ў склад імперыі Сасанідаў, а затым зноў стала візантыйскай правінцыяй. У 629—630 гадах у выніку масавых забойстваў і ганенняў на яўрэяў, пачатых візантыйскім імператарам Іракліем, яўрэйская прысутнасць у рэгіёне дасягнула свайго мінімуму за ўсю гісторыю апошніх трох тысяч гадоў, але ніколі не спынялася цалкам.

Каля 636 года — у самым пачатку ісламскіх заваяванняў — Палесціна была заваяваная мусульманамі. У наступныя шэсць стагоддзяў кантроль над гэтай тэрыторыяй пераходзіў ад Амеядаў да Абасідаў, да крыжакоў і назад.

Эпоха арабскага валадарства ў Палесціне дзеліцца на чатыры перыяды: заваяванне і засваенне краіны (638—660 гады), дынастыя Амеядаў (661—750), дынастыя Абасідаў (750—969), дынастыя Фацімідаў (969—1099).

У 1099 крыжакі заснавалі тут Іерусалімскае каралеўства. Аднак ужо ў 1187 Салах-ад-Дзін узяў Іерусалім, а ў 1291 пала апошняя крэпасць крыжакоў Акка. У 1260 Палесціна перайшла ў рукі .

У 1517 годзе тэрыторыя Ізраіля была заваяваная туркамі-асманамі пад правадырствам султана Селіма I. На працягу 400 гадоў яна заставалася часткай велізарнай Асманскай імперыі (Бліскучай Порты), якая ахоплівала значную частку Паўднёва-Усходняй Еўропы, усю Малую Азію і Блізкі Усход, Егіпет і Паўночную Афрыку.

У Асманскай імперыі іудзеі мелі статус «зімі» — гэта значыць карысталіся адноснай грамадзянскай і рэлігійнай свабодай, але не мелі права насіць зброю, служыць у войску і ездзіць на конях, а таксама былі абавязаныя плаціць асаблівыя падаткі. У гэты перыяд яўрэі Эрэц-Ісраэль жылі галоўным чынам за кошт дабрачынных паступленняў з-за мяжы («халука»). На працягу XVI стагоддзя вялікія яўрэйскія абшчыны раслі і развіваліся ў чатырох святых (для юдаізму) гарадах: Іерусаліме, Хеўроне,  і .

На пачатку XVIII стагоддзя была распачата адна з самых значных спроб аліі з Еўропы і абнаўлення яўрэйскага рэлігійна-нацыянальнага цэнтра ў Іерусаліме. На чале гэтага руху стаяў рабі Іегуда Хасід, які прыбыў у Іерусалім у 1700 годзе на чале прыкладна тысячы сваіх паслядоўнікаў — выхадцаў з розных краін Еўропы. Аднак сам Іегуда Хасід пасля прыбыцця ў краіну раптам памёр, а абшчына распалася з-за даўгоў. Ашкеназская сінагога была спаленая крэдыторамі-арабамі (1720), а яўрэі-ашкеназы выселены з горада. Доўгі час пасля гэтых падзей яўрэйскія імігранты з Еўропы сяліліся галоўным чынам у Хеўроне, Цфаце і Цверыі.

На пачатку 1799 года ў Палесціну уварваўся Напалеон. Французам атрымалася авалодаць Газай, ,  і . Аднак французскі палкаводзец не здолеў авалодаць крэпасцю Акка і быў вымушаны адступіць у Егіпет.

У 1800 годзе насельніцтва Палесціны не перавышала 300 тыс., 5 тыс. з якіх складалі яўрэі (галоўным чынам, сефарды). Большая частка яўрэйскага насельніцтва была сканцэнтравана па-ранейшаму ў Іерусаліме, Цфаце, Цверыі і Хеўроне. Галоўныя месцы канцэнтрацыі хрысціянскага насельніцтва (каля 25 тыс.) — у Іерусаліме, Назарэце і Віфлееме — кантраляваліся праваслаўнай і каталіцкай цэрквамі. Астатняе насельніцтва краіны складалі мусульмане, амаль усе — суніты.

У перыяд 1800-31 гадоў тэрыторыя краіны дзялілася на дзве правінцыі (вілаеты). Цэнтральна-ўсходні горны раён, які распасціраўся ад Шхема на поўначы да Хеўрона на поўдні (уключаючы Іерусалім), адносіўся да Дамаскага вілаета; Галілея і прыбярэжная паласа — да вілаета Акка. Большая частка Негева знаходзілася ў гэты перыяд па-за асманскай юрысдыкцыяй.

У 1832 тэрыторыя Палесціны была заваяваная Ібрахім-пашай, сынам і ваенным начальнікам віцэ-караля Егіпта Мухамада-Алі. Палесціна, паўночная мяжа якой дасягала Сідона, стала адзінай правінцыяй з цэнтрам у Дамаску. Егіпцяне, якія кіравалі краінай восем гадоў (1832-40), правялі некаторыя рэформы па еўрапейскім узоры.

У XIX стагоддзі Іерусалім зноў ператварыўся ў важнейшы яўрэйскі цэнтр Эрэц-Ісраэль. Цфат, які сапернічаў з Іерусалімам за духоўнае першынство, моцна пацярпеў у выніку землятрусу (1837), які забраў жыцці каля 2 тыс. яўрэяў, і прыйшоў у заняпад.

У 1841 годзе Палесціна і Сірыя вярнуліся пад непасрэдны кантроль Турцыі. Да гэтага часу колькасць яўрэйскага насельніцтва Палесціны падвоілася, у той час як хрысціянскага і мусульманскага — засталася без змены.

Да 1880 года насельніцтва Палесціны дасягнула 450 тыс. чалавек, з якіх 24 тыс. складалі яўрэі. Большасць яўрэяў краіны жылі ў чатырох гарадах: Іерусаліме (дзе яўрэі складалі больш за палову ўсяго насельніцтва ў 25000 чал), Цфаце (4 тыс.), Цверыі (2,5 тыс.) і Хеўроне (800), а таксама ў Яфе (1 тыс.) і Хайфе (300). Іерусалім стаў найбуйнейшым горадам у краіне.

Сярод яўрэяў, якія жылі ў дыяспары, заўсёды было распаўсюджана моцнае імкненне вярнуцца да Сіёна. Пачынаючы з XII стагоддзя пераслед яўрэяў хрысціянскай царквой прывёў да іх прытоку на Святую зямлю. У 1492 годзе гэты паток істотна папоўніўся яўрэямі, выгнанымі з Іспаніі, якія заснавалі яўрэйскую суполку Цфата.

Першая вялікая хваля сучаснай іміграцыі, вядомая як  (), пачалася ў 1881 годзе, калі яўрэі былі вымушаныя ратавацца ўцёкамі ад пагромаў ва Усходняй Еўропе.

Заснавальнікам палітычнага сіянізму — руху, які ставіў сваёй мэтай пабудову яўрэйскай дзяржавы на зямлі Ізраіля, падымаючы яўрэйскае пытанне на міжнароднай арэне — лічыцца Герцль. У 1896 годзе Герцль апублікаваў сваю кнігу «Яўрэйская дзяржава» (), у якой выклаў сваё бачанне будучыні яўрэйскай дзяржавы. Ужо ў наступным годзе Герцль кіраваў першым .

 (1904-14 гады) пачалася пасля Кішынёўскага пагрому. Прыблізна 40 тыс. яўрэяў пасялілася ў Палесціне. Большасць імігрантаў першай і другой аліі былі артадаксальнымі яўрэямі, але другая Алія ўключала таксама і сацыялістаў, якія заснавалі кібуцны рух.

Тым не менш, не ўсе яўрэі першапачаткова падтрымлівалі ідэі сіянізму, а значная частка артадаксальных рабінаў лічыла, што рух палітычнага сіянізму супярэчыць законам Торы. Пасля некаторыя ультраартадаксальныя рабіны па гэтай прычыне адмовіліся таксама прызнаваць яўрэйскі характар ​​Дзяржавы Ізраіль.

 год

Падчас Першай сусветнай вайны сакратар замежных спраў Вялікабрытаніі Артур Бальфур выдаў дакумент, які атрымаў пасля назву Дэкларацыі Бальфура. У ім дэкларавалася, што Брытанія «глядзіць станоўча на заснаванне ў Палесціне нацыянальнага дома для яўрэйскага народа».

У 1919-23 гадах (Трэцяя Алія) у Палесціну прыбылі 40 тыс. яўрэяў, у асноўным з Усходняй Еўропы. Пасяленцы гэтай хвалі былі навучаны сельскай гаспадарцы і маглі развіваць эканоміку. Нягледзячы на квоту іміграцыі, устаноўленую брытанскімі ўладамі, яўрэйскае насельніцтва вырасла да канца гэтага перыяду да 90 тыс. Балоты Ізреэльскай даліны і даліны Хэфер былі асушаныя і зямля зробленая прыдатнай для сельскай гаспадаркі. У гэты перыяд была заснавана федэрацыя прафсаюзаў, . Арабскія пратэсты супраць яўрэйскай іміграцыі прывялі да палесцінскіх бунтаў і фарміравання яўрэйскай ваенізаванай самаабароны («»).

У 1922 годзе Ліга Нацый ўручыла Вялікабрытаніі мандат на Палесціну, тлумачачы гэта неабходнасцю «устанаўлення ў краіне палітычных, адміністрацыйных і эканамічных умоў для бяспечнага стварэння яўрэйскага нацыянальнага дома». З-за яфскіх бунтаў у самым пачатку Мандата Брытанія абмежавала яўрэйскую іміграцыю і частка тэрыторыі, запланаваная для яўрэйскай дзяржавы, была аддадзена пад утварэнне Трансіарданіі. У той час краіну засялялі пераважна арабы-мусульмане, аднак самы буйны горад, Іерусалім, быў пераважна яўрэйскім. У 1924—1929 гадах (Чацвёртая Алія) у Палесціну прыехалі 82 тыс. яўрэяў, у асноўным у выніку ўсплёску антысемітызму ў Польшчы і Венгрыі. Пазней, аднак, прыблізна 23 тыс. эмігрантаў гэтай хвалі пакінулі краіну.

Уздым нацысцкай ідэалогіі ў 1930-х гадах у Германіі прывёў да Пятай Аліі, якая была наплывам чвэрці мільёна яўрэяў, якія ратаваліся ад нацызму. Гэты наплыў скончыўся  гадоў і выданнем Вялікабрытаніяй «» ў 1939 годзе, якая фактычна прыпыніла іміграцыю яўрэяў у Палесціну. Краіны свету адмаўляліся прымаць яўрэяў, якія ратаваліся ад Катастрофы, што разам з забаронай Вялікабрытаніі на перасяленне ў Палесціну фактычна азначала смерць для мільёнаў. Для абыходу забароны на іміграцыю ў Палесціну была створана падпольная арганізацыя «Масад ле-Алія Бэт», якая дапамагала яўрэям нелегальна дабрацца да Палесціны і выратавацца ад Катастрофы.

Па заканчэнні Другой сусветнай вайны яўрэйскае насельніцтва Палесціны складала 33 % у параўнанні з 11 % у 1922 годзе

Пасля 1945 года Вялікабрытанія апынулася ўцягнутая ў нарастаючы канфлікт з яўрэйскім насельніцтвам. У 1947 годзе брытанскі ўрад адмовіўся ад мандата на Палесціну, аргументуючы гэта тым, што ён не здольны знайсці прымальнае рашэнне для арабаў і яўрэяў. Нядаўна створаная Арганізацыя Аб'яднаных Нацый 29 лістапада 1947 года прыняла план падзелу Палесціны (рэзалюцыя ГА ААН № 181). Гэты план прадугледжваў спыненне брытанскага мандата ў Палесціне да 1 жніўня 1948 года і рэкамендаваў стварэнне на яе тэрыторыі дзвюх дзяржаў: яўрэйскай і арабскай. Іерусалім і Віфлеем, згодна з рашэннем ААН, павінны былі стаць тэрыторыяй пад міжнародным кантролем, каб не дапусціць канфлікту вакол статусу гэтых гарадоў. Прыняцце гэтага плана стала магчымым дзякуючы яго падтрымцы з боку найбуйнейшых дзяржаў — СССР і ЗША.

, якое, апроч іншага, выконвала ў той час некаторыя функцыі ўрада «Ішува» (яўрэйскага насельніцтва Палесціны), вырашыла прыняць план ААН. Арабскія кіраўнікі, у тым ліку Ліга арабскіх дзяржаў і (Палесцінскі) Вышэйшы арабскі савет, катэгарычна адхілілі план ААН па падзелу Палесціны і заявілі, што план парушае правы большасці насельніцтва Палесціны, якое тады складалася на 67 % з неяўрэяў, што яны будуць намагацца не дапусціць яго рэалізацыі.

Да пачатку ваенных дзеянняў у 1948 годзе ў Палесціне пражывалі каля 750 тыс. арабаў. У ходзе Вайны за незалежнасць каля 600 тысяч арабаў-жыхароў Палесціны пакінулі свае дамы, якія знаходзяцца на тэрыторыі, выдзеленай, паводле рэзалюцыі ААН, для яўрэйскай дзяржавы і часткі тэрыторыі, выдзеленай пад арабскую дзяржаву. Большасць палесцінскіх бежанцаў перасяліліся на тэрыторыі, выдзеленай рэзалюцыяй ААН для арабскай дзяржавы. Частка палесцінскіх арабаў таксама эмігравала ў іншыя арабскія дзяржавы. У Ізраілі засталіся толькі каля 160 тыс. арабаў. Ізраільскія ўлады адмовіліся пускаць бежанцаў назад у месца іх пражывання пасля вайны, а землі і нерухомая маёмасць бежанцаў былі канфіскаваныя дзяржавай Ізраіль.

У арабскім свеце гэтыя падзеі атрымалі назву «аль-На́кба» (النكبة) — «Катастрофа». У той жа час, у Емене, Егіпце, Лівіі, Сірыі і Іраку прайшлі антыяўрэйскія дэманстрацыі і арганізаваны жорсткія пагромы. У выніку, больш за 800 тыс. яўрэяў былі выгнаныя або ўцяклі з арабскіх краін у толькі што створаную яўрэйскую дзяржаву. Такім чынам, па сцвярджэнні ізраільскага боку, гэты працэс варта разглядаць у якасці масавага абмену насельніцтвам у рэгіёне, паколькі месца 600 тыс. арабаў на тэрыторыі Ізраіля занялі 820 тыс. яўрэйскіх бежанцаў. Тым не менш, асноўным прадметам рознагалоссяў у араба-ізраільскім канфлікце стаў лёс толькі арабскіх бежанцаў.

Пасля года баявых дзеянняў, у ліпені 1949 года было прынята пагадненне аб спыненні агню з Егіптам, Ліванам, Трансіарданіяй і Сірыяй, згодна з якім пад кантролем яўрэйскай дзяржавы апынуліся таксама Заходняя Галілея і калідор ад прыморскай раўніны да Іерусаліма; Іерусалім быў падзелены па лініі спынення агню паміж Ізраілем і Трансіарданіяй. Дзяржава Ізраіль займала 80 % тэрыторыі падмандатнай Палесціны. Гэтыя часовыя межы атрымалі назву «Зялёная мяжа».

Арабская дзяржава не была створана з прычыны акупацыі Сектара Газа Егіптам, і акупацыі, а затым і анексіі Трансіарданіяй большай частцы тэрыторый Іудзеі і Самарыі, што прызначаліся для арабскай дзяржавы, роўна як і Усходняга Іерусаліма, які павінен быў застацца пад кантролем ААН у рамках вялікага Іерусаліма. Гэтыя тэрыторыі, пасля іх анэксіі, былі названыя Трансіарданіяй «Заходнім берагам ракі Іардан», у адрозненне ад зыходнай яе тэрыторыі на ўсход ад р. Іардан, пасля чаго яна была сама перайменаваная ў Іарданію.

У першыя гады існавання дзяржавы на палітычнай арэне Ізраіля дамінаваў рух сацыялістычнага сіянізму (), які ўзначальваў першы прэм’ер-міністр Ізраіля Давід Бен-Гурыён. Гэтыя гады былі адзначаны масавай іміграцыяй яўрэяў, тых, хто выжыў у Катастрофе і ратаваўся ад пераследаў у арабскіх краінах. З 1948 па 1958 гады насельніцтва Ізраіля узрасло з  да . Большасць імігрантаў з’яўляліся бежанцамі і практычна не мелі пры сабе маёмасці. Яны былі размешчаны ў часовых намётавых лагерах, «маабарот». Да 1952 года ў падобных намётавых мястэчках пражывалі больш за 200 тыс. імігрантаў. Неабходнасць вырашэння гэтага крызісу прымусіла Бен-Гурыёна пайсці на падпісанне дамовы з ФРГ аб рэпарацыях, што выклікала масавыя пратэсты яўрэяў, абураных ідэяй супрацоўніцтва з Германіяй.

Пачатак наступнага дзесяцігоддзя (1960) адзначылася  аднаго з высокапастаўленых нацысцкіх злачынцаў Адольфа Эйхмана, які хаваўся ў Аргенціне. Эйхман з’яўляўся «архітэктарам» і ператваральнікам у жыццё «» ў перыяд Другой сусветнай вайны. Публічны працэс над ім стаў найважнейшым этапам ва ўсведамленні маштабаў Катастрофы еўрапейскага яўрэйства і атрымаў міжнародны рэзананс. Эйхман стаў другім чалавекам у гісторыі Ізраіля, прыгавораным да смяротнага пакарання

Выбары ў Кнэсет 1977 сталі паваротным момантам у палітычнай гісторыі Ізраіля. Упершыню партыя Херут (папярэдніца сучаснага Лікуда) пад кіраўніцтвам Менахема Бегіна атрымала большасць галасоў выбаршчыкаў, адабраўшы кантроль над краінай у партыі МАПАЙ (сучасная Авада), якая знаходзілася ва ўладзе без перапынку з часу заснавання дзяржавы.

На працягу першых дзесяцігоддзяў існавання яўрэйскай дзяржавы арабскія краіны працягвалі аспрэчваць легальнасць яе стварэння, а арабскія нацыяналісты, узначаленыя Насерам, працягвалі заклікаць да яго знішчэння.

У 1956 годзе Ізраіль далучыўся да сакрэтнага саюзу Вялікабрытаніі і Францыі, якія імкнуліся вярнуць кантроль над Суэцкім каналам, нацыяналізаваным Егіптам. Пасля захопу Сінайскага паўвострава ў ходзе Суэцкага крызісу Ізраіль быў вымушаны адступіць пад ціскам ЗША і СССР у абмен на гарантыі праходу ізраільскіх судоў праз Суэцкі канал і іх выхаду ў Чырвонае мора.

У 1967 годзе Егіпет, Сірыя і Іарданія сцягнулі свае войскі да межаў Ізраіля, выгналі міратворцаў ААН і заблакавалі ўваход ізраільскім караблям ў Чырвонае мора і Суэцкі канал. На поўдні працягваліся атакі баевікоў-федаінаў. У сваім выступе па радыё Насер заклікаў арабскія дзяржавы скінуць Ізраіль ў мора . Гэтыя дзеянні сталі для кіраўніцтва Ізраіля падставай для прэвентыўнай атакі і пачатку вайны (casus belli), якая ўвайшла ў гісторыю пад назвай Шасцідзённая вайна. У гэтай вайне Ізраіль у лічаныя дні дасягнуў пераканаўчай перамогі, захапіўшы Сінайскі паўвостраў, Сектар Газа, Заходні бераг ракі Іардан, Усходні Іерусалім і Галанскія вышыні. Зялёная мяжа 1949 года стала адміністрацыйнай мяжой паміж Ізраілем і новымі тэрыторыямі. Межы Іерусаліма былі пашыраны і на ўсходнюю частку горада.

У 1978 годзе адбыўся гістарычны візіт у Ізраіль егіпецкага прэзідэнта Анвара Садата, які выступіў перад кнэсетам. Гэта падзея стала першым прызнаннем дзяржавы Ізраіль з боку кіраўніка арабскай дзяржавы. 26 сакавіка 1979 года Анвар Садат і Менахем Бегін падпісалі егіпецка-ізраільскі мірны дагавор (папярэднія Кэмп-Дэвідскія пагадненні былі дасягнутыя паўгоддзем раней), паводле якіх Ізраіль вяртаў Егіпту Сінайскі паўвостраў і абавязваўся пачаць перамовы па стварэнні Палесцінскай аўтаноміі.

У 1982 годзе Ізраіль умяшаўся ў Ліванскую грамадзянскую вайну для таго, каб знішчыць базы «Арганізацыі вызваленя Палесціны», з якіх вяліся атакі на Ізраіль і праводзіліся абстрэлы паўночнай частцы краіны. Гэтая аперацыя была названая «Мір Галілеі», але пасля атрымала неафіцыйную назву Першая ліванская вайна. У 1985 годзе Ізраіль вывеў войскі з большай частцы тэрыторыі Лівана, акрамя буфернай зоны, якая заставалася пад ізраільскім кантролем да 2000 года.

У 1994 годзе быў падпісаны ізраільска-іарданскі мірны дагавор, што зрабіла Іарданію другой арабскай краінай, якая нармалізавала адносіны з Ізраілем.

У 2000 годзе прэм’ер-міністр Эхуд Барак вывеў войскі з Паўднёвага Лівана.

Першыя антысіянісцкія выступы ў Палесціне пачаліся 27 лютага 1920 года пасля паведамлення аб зацвярджэнні Дэкларацыі Бальфура ў якасці падставы для стварэння «яўрэйскага нацыянальнага ачага». 4-6 красавіка ў Іерусаліме і Галілеі прайшлі масавыя беспарадкі і яўрэйскія пагромы. Наступная серыя нападаў на яўрэяў адбылася ў канцы жніўня 1929 г. з-за канфлікту па пытанні доступу да Сцяны плачу. Пікам даваеннага гвалту стала так называмое Арабскае паўстанне ў перыяд 1936—1939 гадоў.

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны канфлікт паміж палесцінскімі арабамі і яўрэямі зноў абвастрыўся. Пасля прыняцця ў лістападзе 1947 года плана ААН па падзелу Палесціны на дзве дзяржавы лакальныя сутыкненні перараслі ў поўнамаштабную вайну, якая скончылася абвяшчэннем незалежнасці і перамогай Ізраіля. У той жа час узнікла праблема палесцінскіх бежанцаў.

З моманту заканчэння Араба-ізраільскай вайны 1947—1949 гг. і да 1967 года Ізраіль пастаянна падвяргаўся нападам палесцінскіх баевікоў («федаінаў») з акупаваных Егіптам і Іарданіяй тэрыторый, у выніку чаго загінула больш за 450 яго грамадзян.

Параза арабскіх дзяржаў у Шасцідзённай вайне ў 1967 годзе і атрыманне Ізраілем кантролю над усёй тэрыторыяй, якая прызначалася як для яўрэйскай, так і для арабскай дзяржавы, прывялі да росту арабскага радыкалізму і тэрарызму — была актывізавана дзейнасць АВП, мэтай якой была аб’яўлена «ўзброеная барацьба, як адзіны шлях вызвалення Радзімы». У канцы 1960-х — пачатку 1970-х палесцінскія тэрарысты распачалі па ўсім свеце першую хвалю нападаў на ізраільцян. Самым вядомым тэрактам стаў  на Летняй Алімпіядзе ў 1972 годзе ў Мюнхене. Нямецкія спецслужбы распачалі няўдалую спробу вызвалення закладнікаў, у выніку якога ўсе закладнікі загінулі. Праз кароткі час усе тэрарысты, адказныя за гэты тэракт, апынуліся на волі. Ізраільскія спэцслужбы правялі зваротную аперацыю «Гнеў Божы», падчас якой амаль усе ўдзельнікі нападу на ізраільскіх спартоўцаў былі выслежены і знішчаныя. У 1970 годзе пасля спробы скінуць іарданскую манархію палесцінскія ваенізаваныя арганізацыі былі выгнаныя з Іарданіі і перамясцілі сваю дзейнасць у Ліван. Палесцінцы актыўна ўмяшаліся ў грамадзянскую вайну ў Ліване і стварылі анклаў у паўднёвай частцы краіны, з тэрыторыі якога рабілі рэгулярныя тэрарыстычныя напады на Ізраіль і буйныя акцыі міжнароднага тэрарызму. Гэта прывяло да ўварвання ізраільскай арміі ў Ліван ў 1982 годзе і выгнанне АВП з Лівана ў Туніс.

У 1987 хваля гвалту на тэрыторыях паклала пачатак Першай інтыфадзе (паўстанні супраць ізраільскага кіравання). У выніку, за перыяд з лістапада 1987 па жнівень 1993 гг., ахвярамі тэрактаў сталі 157 ізраільцян з ліку грамадзянскіх асоб, яшчэ 4195 ізраільскіх грамадзян атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці. Па дадзеных прэс-службы Цахала, загінулі 66 ізраільскіх вайскоўцаў, 4918 вайскоўцаў атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці. У той жа час, за шэсць гадоў інтыфады супрацоўнікамі ізраільскіх службаў бяспекі былі забітыя 808 і параненыя 16824 палесцінцаў. Яшчэ 985 палесцінцаў былі забітыя сваімі ж супляменнікамі.

У кастрычніку 1991 года ў Мадрыдзе прайшла міжнародная канферэнцыя па Блізкім Усходзе, у якой упершыню ўдзельнічалі прадстаўнікі палесцінцаў, якія рэгулярна пражывалі на Заходнім беразе Іардана і ў сектары Газа. Падчас Вайны ў Персідскім заліве ў 1991 годзе шматлікія палесцінскія арабы і АВП падтрымлівалі Садама Хусейна і адабралі іракскія ракетныя атакі па Ізраілю.

 год

Пасля таго, як у 1992 годзе прэм’ер-міністрам Ізраіля стаў Іцхак Рабін, Ізраіль схіліўся да палітыкі кампрамісаў з арабскімі суседзямі. Ужо ў 1993 годзе Шымон Перэс і Махмуд Абас падпісалі ў Вашынгтоне мірныя дамовы, паводле якіх была створана Палесцінская нацыянальная адміністрацыя (ПНА), якая атрымала кантроль над часткай Заходняга берага р. Іардан і сектарам Газа. У адказ АВП абавязвалася прызнаць Ізраіль і спыніць тэрарыстычную дзейнасць.

Падтрымка мірных пагадненняў ізраільскім грамадствам пайшла на спад у выніку тэрактаў, якія не спыняліся з дня іх падпісання. У лістападзе 1995 года Іцхак Рабін быў забіты правым экстрэмістам Ігалем Амірам.

У канцы 1990-х гадоў прэм’ер-міністр Беньямін Нетаньяху вывеў войскі з Хеўрона і падпісаў «Мемарандум Вай-Рывер», які даваў палесцінцам больш правоў самакіравання.

У ліпені 2000 года пры пасярэдніцтве прэзідэнта ЗША Біла Клінтана ў Кэмп-Дэвідзе адбыліся перамовы прэм’ер-міністра Ізраіля Эхуда Барака з Ясірам Арафатам. На іх Барак прапанаваў план стварэння палесцінскай дзяржавы на 97 % тэрыторыі Заходняга берага р. Іардан і сектара Газа, аднак Арафат адхіліў яго. Пасля правалу перамоваў палестынскія арабы пачалі інтыфаду Аль-Аксы, фармальнай нагодай для якой паслужыла наведванне Храмавай гары ў Іерусаліме лідарам апазіцыі Арыэлем Шаронам.

У 2001 годзе Шарон стаў прэм’ер-міністрам Ізраіля. Падчас свайго знаходжання на пасадзе ён ажыццявіў план аднабаковага выхаду з сектара Газа, у выніку якога былі разбураны дзясяткі яўрэйскіх паселішчаў і больш за 7 тысяч чалавек страцілі свае дамы. Ён таксама пачаў будаўніцтва «сцяны бяспекі» паміж ізраільскай тэрыторыяй і Заходнім берагам р. Іардан. У студзені 2006 года Шарон перанёс інсульт, пасля якога застаўся ў коме і пасаду прэм’ер-міністра заняў Эхуд Ольмерт.

Пасля красавіка 2002 года інтыфада ідзе на спад. У сакавіку 2004 года ізраільскія ВПС знішчылі духоўнага лідара Хамаса шэйха Ахмеда Ясіна, а праз месяц і яго пераемніка доктара Ранцісі. У лістападзе 2004 года ў парыжскай бальніцы памёр нязменны лідар палесцінцаў Ясір Арафат. З сыходам са сцэны лідараў інтыфада носіць дэзарганізаваны і часцяком мясцовы характар, не ахопліваючы ўсю тэрыторыю ПНА. У той жа час, рэгулярнай з’явай сталі ракетныя і мінамётныя абстрэлы горада Сдэрот і прылеглых кібуцаў з сектара Газа, які атрымаў фактычную незалежнасць.

Агулам, з пачатку інтыфады Аль-Аксы (2000) да 30 чэрвеня 2008 года былі забітыя 4860 палестынцаў і да 1200 ізраільцян.

У 2006 годзе, у выніку дэмакратычных выбараў у Палестынскі заканадаўчы савет перамогу атрымаў фундаменталісцкі ісламісцкі рух Хамас, прызнаны многімі краінамі тэрарыстычным. Паколькі кіраўніцтва Хамас, прыйшоўшы да ўлады, адмовілася прызнаць раней заключаныя ПНА пагадненні з Ізраілем і раззброіць сваіх баевікоў, ЕС і ЗША пачалі эканамічны байкот урада Хамаса.

У чэрвені 2007 года, у выніку ўзброенага перавароту, Хамас захапіў уладу ў сектары Газа, заявіўшы аб намеры стварыць там ісламскую дзяржаву. У адказ 14 чэрвеня старшыня ПНА і лідар ФАТХ Махмуд Абас абвясціў аб роспуску ўрада, увёў на тэрыторыі аўтаноміі рэжым надзвычайнага становішча і ўзяў усю паўнату ўлады ў свае рукі. У выніку ўспыхнула кровапралітная грамадзянская вайна за ўладу, Хамас захаваў свае пазіцыі толькі ў сектары Газа, тады як на Заходнім беразе р. Іардан ўладу захавалі прыхільнікі Абаса, дзе ён стварыў новы ўрад і назваў баевікоў Хамас «тэрарыстамі». Тым самым, ПНА раскалолася на два варожых утварэнні.

У кастрычніку 2007 года Ізраіль абвясціў сектар Газа «варожым дзяржаўным утварэннем» і прыступіў да яго частковай эканамічнай блакады, перыядычна адключаючы падачу электраэнергіі, спыняючы забеспячэнне энерганосьбітамі ў адказ на абстрэлы тэрыторыі Ізраіля.

У цяперашні час Ізраіль кантралюе паветраную прастору і прыбярэжныя раёны сектара, а таксама кантралюе перамяшчэнні жыхароў і гандаль сектара Газа з астатнім светам, за выключэннем «Філадэльфійскага калідора» на паўднёвай мяжы Газы, які кантралюе Егіпет.

Унутрыпалітычная сітуацыя ў сектары Газа застаецца вельмі нестабільнай. Выбуханебяспечнасць абстаноўкі абвастраецца фактам штодзённай кантрабанды зброі з Егіпта праз сетку падземных тунэляў на мяжы з Егіптам, а таксама адным з самых высокіх узроўняў шчыльнасці насельніцтва і беспрацоўя ў свеце. На думку шэрагу як ізраільскіх, так і палесцінскіх крыніц, гэта прывяло да ператварэння сектара Газа ў анклаў анархіі і тэрарызму. У канцы 2008 — пачатку 2009 гг. Ізраіль правёў у сектары Газа шырокамаштабную аперацыю «Літы свінец», якая, аднак, не прывяла да ліквідацыі рэжыму Хамаса .

З прыходам да ўлады ў СССР Гарбачова і пад ціскам урада ЗША (і асабіста прэзідэнта Рэйгана) была спрошчаная працэдура эміграцыі з СССР. У 1989 годзе пачалася масавая рэпатрыяцыя з СССР у Ізраіль. Вялікую ролю адыграў факт, што з кастрычніка 1989 года ў ЗША быў абмежаваны прыём яўрэйскіх бежанцаў з СССР. Нямала росту рэпатрыяцыі спрыялі і праявы антысемітызму. Арганізацыя «Памяць» праводзіла ў 1987—1990 гадах шматлікія акцыі супраць т. зв. «жыда-масонскай змовы». Вясной 1990 года атрымалі распаўсюджванне правакацыйныя, нічым не падмацаваныя чуткі аб будучых яўрэйскіх пагромах.

У 1989—1990 гадах у Ізраіль прыбыло больш за 200 тыс. рэпатрыянтаў з СССР (толькі за снежань 1990 г. прыбыло 35 тыс. чалавек).

Распад СССР, эканамічныя і палітычныя праблемы ў краінах СНД прывялі да высокага ўзроўню рэпатрыяцыі. Затым, перш за ўсё ў сувязі з вычарпаннем дэмаграфічнага рэсурсу, а таксама ў сувязі з узмацненнем тэрору пасля падпісання «мірных пагадненняў у Осла» у 1995—1996 гг. ўзровень рэпатрыяцыі паменшыўся. Усяго за перыяд «Вялікай Аліі» ў Ізраіль прыбыло больш за мільён яўрэяў з СССР і СНД.

У 2004 годзе ў Ізраіль прыбыло каля 22 тысяч новых рэпатрыянтаў, што на 1 тысячу менш, чым у 2003 годзе. За 2005 год у Ізраіль рэпатрыявалася 23 тысячы чалавек (4,4 %). Упершыню з 1989 года доля рэпатрыянтаў з былога СССР склала менш за палову — прыкладна 10 100 чалавек (48,1 %). З іх амаль 4000 з Расіі і каля 3000 з Украіны, што на 18 і 21 % менш, адпаведна, чым у 2003 годзе. З астатніх буйных груп рэпатрыянтаў, якія прыбылі ў 2004 годзе, прыкладна 3700 чалавек (17,6 %) з Эфіопіі, прыкладна 2000 (9,5 %) з Францыі і каля 1900 (9,0 %) з ЗША. У 2006 годзе ў Ізраіль прыехала 19900 імігрантаў, што прыкладна роўна колькасці ў 2005 годзе.

Варта, аднак, заўважыць, што частцы рэпатрыянтаў, як правіла, не ўдаецца ўладкавацца ў Ізраілі і яны пакідаюць краіну. У адной толькі Расіі пражывае больш за 50 тысяч грамадзян Ізраіля, працэс вяртання рускіх ізраільцян у Расію ўзмацніўся ў перыяд 2006—2008 гады ў сувязі з ростам ўзроўню жыцця ў Расійскай Федэрацыі. Паводле дадзеных ізраільскай газеты «Га-Арэц», на 2007 год звыш 100 тысяч рэпатрыянтаў вярнуліся на пастаяннае месца жыхарства з Ізраіля ў краіны СНД, і толькі ў адной Маскве пражывае каля 70 тысяч ізраільцян.

Артыкулы пра асоб, якія маюць значнасць для гісторыі Ізраіля:

Ізраіль кіруецца праз парламенцкую сістэму і з’яўляецца дэмакратычнай дзяржавай з усеагульным правам голасу. Прэзідэнт Ізраіля з’яўляецца фармальным кіраўніком дзяржавы, аднак яго абавязкі большай часткай цырыманіяльныя. Па закону, прынятым у 2000 годзе, прэзідэнт абіраецца Кнэсетам на адну кадэнцыю тэрмінам 7 гадоў. Да 1963 года прэзідэнт абіраўся на пяцігадовы тэрмін без абмежавання кадэнцый, а ў 1963—2000 гадах на пяцігадовы тэрмін з абмежаваннем на дзве кадэнцыі.

Прэм'ер-міністр з’яўляецца кіраўніком урада, максімальны тэрмін знаходжання прэм’ер-міністра на пасадзе — 4 гады, да чарговых выбараў у Кнэсет. У адпаведнасці з асноўным законам «Аб урадзе» Прэзідэнт Ізраіля на працягу сямі дзён пасля заканчэння выбараў у Кнэсет пасля кансультацый з лідарамі палітычных партый, што атрымалі прадстаўніцтва, даручае аднаму з членаў Кнэсета, як правіла, лідару фракцыі, якая атрымала большасць месцаў у парламенце. Кандыдат фармуе ўрадавую кааліцыю, прадстаўляе свой варыянт складу кабінета, і, у выпадку атрымання вотуму даверу, становіцца кіраўніком урада. У тым выпадку, калі кандыдат не змог атрымаць падтрымку большасці дэпутатаў кнэсета і сфармаваць урад на працягу 42 дзён пасля выбараў, прэзідэнт мае права перадаць мандат на фарміраванне ўрада іншаму члену Кнэсета. Калі ўрад не можа быць сфармаваны, то абвяшчаюцца паўторныя выбары.

У перыяд 1996—2001 гадоў прэм’ер-міністр абіраўся грамадзянамі нэпасрэдна, выбары кіраўніка ўрада праходзілі паралельна з парламенцкімі.

Кнэсет — ізраільскі парламент, складаецца са 120 дэпутатаў, у адпаведнасці з прапарцыянальным прадстаўніцтвам палітычных партый. Парламенцкія выбары праводзяцца кожныя чатыры гады. Кнэсет мае права расфарміраваць урад шляхам тайнага галасавання. Звод асноўных законаў Ізраіля фактычна з’яўляецца часовай заменай канстытуцыі. У 2003 годзе ў кнэсеце было пачата складанне праекта канстытуцыі Ізраіля, заснаванай на гэтых законах.

Ізраіль мае трохузроўневую судовую сістэму. Ніжнім узроўнем з’яўляюцца міравыя суды, размешчаныя ў большасці гарадоў краіны. Над імі стаяць акруговыя суды, размешчаныя ў шасці ізраільскіх акругах. Яны разглядаюць як апеляцыйныя справы, так і функцыянуюць у якасці судоў першай інстанцыі. Трэці, найвышэйшы ўзровень — , размешчаны ў Іерусаліме. Ён таксама выконвае падвойную ролю, як разглядаючы апеляцыі, так і працуючы ў якасці суда першай інстанцыі — Вышэйшы суд Справядлівасці. Апошнюю ролю ён выконвае, разглядаючы як звароты грамадзян, так і не грамадзян дзяржавы, супраць рашэнняў дзяржаўных уладаў.

Ізраільская сістэма заканадаўства сумяшчае ў сабе англійскае агульнае заканадаўства, грамадзянскія законы і яўрэйскае права. Яна заснавана на сістэме stare decisis (прэцэдэнтаў) і так званай адверсарыяльнай сістэмы, калі бакі надаюць доказы суду. Судовыя справы разбіраюцца прафесійнымі суддзямі, а не журы прысяжных. Шлюбы і разводы знаходзяцца пад юрысдыкцыяй рэлігійных судоў: яўрэйскіх, мусульманскіх, друзскіх і хрысціянскіх. Спецыяльны камітэт кнэсета, члены Вярхоўнага суда і ізраільскай калегіі адвакатаў валодаюць правам абіраць новых суддзяў.

Ізраіль не ўваходзіць у склад Міжнароднага крымінальнага суда з-за асцярог, што яго рашэнні будуць прадузятымі з-за міжнароднага палітычнага ціску.

Да 1922 года аснову прававой сістэмы складала  — Асманская кадыфікацыя (1869—1876). З атрыманнем Вялікабрытаніяй мандата на Палесціну ў 1922 годзе асманскія законы паступова замяняліся брытанскімі, а з 1948 года — ізраільскімі законамі. Аднак канчаткова Маджала была адменена толькі ў 1984 годзе спецыяльным ізраільскім законам. Яе практычнае значэнне сёння заключаецца ў тым, што правы, атрыманыя па Атаманскіх законах, не адмяняліся новым заканадаўствам. У 1980 годзе быў прыняты Закон аб асновах права, які канчаткова замацаваў незалежнасць ізраільскай прававой сістэмы ад брытанскай.

Дэкларацыя незалежнасці 1948 года абвяшчала: «Пастанаўляем, што з моманту заканчэння тэрміну мандата, сёння ноччу, напярэдадні суботы, 6 іяра 5708 года, 15 мая 1948 года і надалей да стварэння выбарных і нармальна функцыянуючых дзяржаўных органаў у адпаведнасці з канстытуцыяй, якая будзе ўстаноўленая абраным Устаноўчым сходам не пазней за 1 кастрычніка 1948 г.». Тым не менш, канстытуцыі як адзінага дакумента вышэйшай юрыдычнай сілы ў Ізраілі створана не было з прычыны рознагалоссяў па многіх пытаннях у ізраільскім грамадстве.

Некаторыя ізраільскія навукоўцы лічаць, што Дэкларацыю незалежнасці Дзяржавы Ізраіль можна разглядаць у якасці канстытуцыі, паколькі яна ўключае ў сябе пералік палітычных і грамадзянскіх правоў у тым выглядзе, у якім ён зафіксаваны ў шэрагу дзеючых у свеце дэмакратычных канстытуцый. Аднак Вярхоўны суд Ізраіля пастанавіў, што Дэкларацыя Незалежнасці не мае сілы канстытуцыйнага закона.

Выдзяляюць таксама 11  (у дзеючай рэдакцыі), што прымаліся ў перыяд з 1958 па 2001 год.

Істотная асаблівасць прававой сістэмы Ізраіля — уключэнне ў яе элементаў яўрэйскага рэлігійнага права (), хоць ізраільскае права не тоеснае рэлігійнаму праву. Вобласць, у якую рэлігійнае заканадаўства было інкарпаравана цалкам, — асабісты статус. Пад юрысдыкцыяй рэлігійных судоў (яўрэйскіх, мусульманскіх, друзскіх і хрысціянскіх) знаходзяцца акты грамадзянскага стану (шлюб, развод, пахаванне). Існуюць таксама пытанні, якія могуць быць разгледжаны рэлігійнымі судамі па ўзаемнай згодзе бакоў. Рэлігійныя суды, аднак, падпадаюць пад юрысдыкцыю Вышэйшага суда справядлівасці Ізраіля (, БАГАЦ).

Імкненне ізраільскага грамадства да кампрамісу, магчымага для рэлігійных і нерэлігійных колаў, а таксама да захавання нацыянальных традыцый у дзяржаўнага і грамадскага жыцця краіны знайшло выраз у так званым статус-кво, які склаўся яшчэ да ўзнікнення яўрэйскай дзяржавы: юрысдыкцыя рэлігійных судоў у галіне асабістага статусу (шлюбы і разводы) чальцоў кожнай абшчыны; афіцыйнымі выходнымі днямі для ўсёй краіны з’яўляюцца субота (шабат) і большасць яўрэйскіх святаў, неяўрэі маюць права на адпачынак у нядзелю ці пятніцу, а таксама на святы ў адпаведнасці з іх веравызнаннем; забарона публічна прадаваць квашанае () у Песах іудзеям; адмысловая сетка рэлігійных школ; прызнанне і субсідаванне рэлігійных устаноў і службаў. Прынцыпы Галахі часткова аказалі ўплыў на іміграцыйнае заканадаўства (гл. ).

Частка юрыстаў мяркуе, што, пакуль існуюць рабінацкія суды, Дзяржаву Ізраіль нельга ідэнтыфікаваць як «яўрэйскую і дэмакратычную», паколькі паняцце «прававая дэмакратычная дзяржава», на іх думку, несумяшчальна з канцэпцыяй галахічна-тэакратычнай дзяржавы

На красавік 2012 года Ізраіль падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 159 краінамі і мае 100 дыпламатычных місій. Толькі два члены Лігі арабскіх дзяржаў маюць ўрэгуляваныя ўзаемаадносіны з Ізраілем. Егіпет першым з іх падпісаў мірны дагавор у 1979 годзе, Іарданія ў 1994. Маўрытанія наладзіла паўнавартасныя дыпламатычныя адносіны ў 1999 годзе. Аднак у студзені 2009 года Маўрытанія заявіла аб замарожванні палітычных і эканамічных стасункаў з Ізраілем у сувязі з ізраільскай аперацыяй у сектары Газа, а 6 сакавіка ўлады краіны далі супрацоўнікам амбасады Ізраіля ў Нуакшоце 48 гадзін для таго, каб пакінуць краіну. Два іншых члены Лігі арабскіх дзяржаў, Марока і Туніс, мелі дыпламатычныя адносіны з Ізраілем да 2000 года, але з пачаткам Другой інтыфады часова іх прыпынілі. Аднак ужо з 2003 года сувязі з Марока пачалі паляпшацца і ізраільскі міністр замежных спраў наведаў гэтую краіну. Паводле ізраільскіх законаў, Ірак, Іран, Ліван, Сірыя, Саудаўская Аравія і Емен з’яўляюцца варожымі дзяржавамі і ізраільскія грамадзяне не маюць права наведваць гэтыя краіны без спецыяльнага дазволу міністэрства ўнутраных спраў. З 1995 года Ізраіль з’яўляецца членам Міжземнаморскага дыялога, які стымулюе ўзаемадзеянне паміж сям’ю краінамі Міжземнаморскага басейна і членамі НАТА.

Сярод бліжэйшых саюзнікаў Ізраіля значацца ЗША, Вялікабрытанія, Германія і Індыя. ЗША былі другой дзяржавай пасля СССР, якія прызналі Ізраіль, які атрымаў статус асноўнага саюзніка ЗША па-за НАТА. Турцыя і Ізраіль не падтрымлівалі поўных дыпламатычных ўзаемаадносін аж да 1991 года, хоць і ўсяляк узаемадзейнічалі з 1949 года, з моманту прызнання Турцыяй Ізраіля. Аднак Турцыя цесна звязана з мусульманскімі краінамі агульнай рэлігіяй, што, несумненна, уплывае на яе стаўленне да Ізраіля. Цесныя сувязі паміж Ізраілем і Германіяй уключаюць узаемадзеянне ў навуцы, адукацыі, ваенным партнёрстве і цесных эканамічных сувязях. Індыя пачала поўныя дыпламатычныя адносіны ў 1992 годзе і з тых часоў заахвочвае ваеннае і культурнае супрацоўніцтва з Ізраілем. Вялікабрытанія падтрымлівае поўныя дыпламатычныя адносіны з Ізраілем з моманту яго ўтварэння, а таксама мае моцныя гандлёвыя сувязі. Ізраіль з’яўляецца 23-м па велічыні гандлёвым партнёрам Вялікабрытаніі. Іран меў дыпламатычныя адносіны з Ізраілем падчас праўлення дынастыі Пехлеві, але пасля Іранскай рэвалюцыі разарваў усе сувязі. Пасля ізраільскай аперацыі «Літы свінец» у 2009 годзе і канфлікту з захопам «Флатыліі свабоды» ў 2010 годзе адносіны Ізраіля і Турцыі рэзка пагоршыліся і пэўны час знаходзіліся на мяжы разрыву.

У сувязі са сваім геаграфічным становішчам і палітычным уладкаваннем Ізраіль з’яўляецца найважнейшым партнёрам у праекце Міжземнаморскага саюза і ўдзельнікам барселонскага працэсу еўра-міжземнаморскага супрацоўніцтва. Ізраіль з’яўляецца найбольш важнай часткай будучага вельмі перспектыўнага газаправода паўночнаафрыканскага прыроднага газу ў ЕС.

Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 26 мая 1992 года.

Ізраіль размешчаны на паўднёвым захадзе Азіі, з захаду абмываецца Міжземным, з поўдня — Чырвоным морам, на ўсходзе мяжа праходзіць па рацэ Іардан і па «Зялёнай мяжы» 1949 года.

Ізраіль, з прычыны розных фактараў, устрымліваецца ад афіцыйнага вызначэння сваіх межаў; шэраг ізраільскіх юрыстаў лічаць, што тэрыторыя наогул не з’яўляецца абавязковым элементам дзяржавы.

Існуе некалькі варыянтаў вызначэння тэрыторыі Ізраіля:

Егіпецка-ізраільская граніца ўстаноўлена па мяжы падмандатнай тэрыторыі Палесціны і замацаваная дамовай ад 26 сакавіка 1979 года.

Іарданска-ізраільская мяжа зафіксавана Ізраільска-іарданскім мірным дагаворам ад 26 кастрычніка 1994 г. па лініі мяжы паміж падмандатнай тэрыторыяй Палесціны і Эміратам Трансіарданіяй з некаторымі нязначнымі адрозненнямі.

Межы Ізраіля з Ліванам і Сірыяй афіцыйна не ўрэгуляваны. Існуе так званая «блакітная лінія» — мяжа Ізраіля і Лівана, прызнаная ААН, аднак застаецца спрэчнай тэрыторыя Фермы Шэбаа. Ізраіль і Сірыю падзяляе «лінія спынення агню», дзе паводле рашэння Савета Бяспекі ААН пасля Вайны Суднага дня (1973) была створана буферная зона.

 год

У 1967 годзе, у выніку перамогі ў Шасцідзённай вайне, Ізраіль атрымаў кантроль над Заходнім берагам ракі Іардан, Усходнім Іерусалімам, сектарам Газа, Сінайскага паўвострава і Галанскімі вышынямі.

У адпаведнасці з рэзалюцыямі Генеральнай Асамблеі і Савета Бяспекі ААН, заснаванымі на Статуце арганізацыі, гэтыя тэрыторыі былі абвешчаныя акупаванымі. У сувязі з гэтым, асновай для перамоваў па ўрэгуляванні канфлікту стала рэзалюцыя Рады Бяспекі ААН № 242 ад 22 лістапада 1967 года, якая абвяшчае два асноўных прынцыпы:

Сінайскі паўвостраў быў вернуты Ізраілем Егіпту ў 1979 годзе ў выніку заключэння Ізраільскага-егіпецкага мірнага дагавора.

Неўзабаве пасля гэтага Ізраіль абвясціў аб анексіі ўсходняга Іерусаліма і Галанскіх вышынь. Адпаведныя законы, якія былі прынятыя Кнэсетам 30 ліпеня 1980 г. і 14 снежня 1981 г., у поўным аб’ёме распаўсюдзілі грамадзянскае заканадаўства Ізраіля на гэтыя тэрыторыі, а іх насельніцтву было прадастаўлена права атрымання ізраільскага грамадзянства. Гэтая анексія, аднак, не атрымала дыпламатычнага прызнання з боку іншых дзяржаў, а Савет бяспекі ААН у рэзалюцыях 478 і 497 асудзіў анексію і прызнаў дзеянні Ізраіля «несапраўднымі і такімі, што не маюць міжнароднай юрыдычнай сілы».

Хоць астатнія захопленыя ў 1967 годзе тэрыторыі не былі анексаваныя Ізраілем, Ізраіль аспрэчвае іх вызначэнне ў якасці акупаваных, настойваючы на тэрміне «спрэчныя тэрыторыі». У якасці асноўных аргументаў на карысць гэтай пазіцыі прыводзяцца абарончы характар ​​Шасцідзённай вайны, адсутнасць прызнанага суверэнітэту над гэтымі тэрыторыямі да вайны і гістарычнае права яўрэйскага народа на зямлю Ізраіля. Аналагічнай пазіцыі прытрымліваецца шэраг ізраільскіх і замежных палітыкаў і юрыстаў.

У 1967 годзе, пасля Шасцідзённай вайны, быў створаны рух па аднаўленні гістарычных яўрэйскіх паселішчаў у Іудзеі і Самарыі (на Заходнім беразе ракі Іардан), а таксама ў сектары Газа. Стварэнне паселішчаў актыўна заахвочвалася ўрадам Ізраіля, і ў 2009 годзе іх засяляла каля 470 тысяч чалавек. ААН назвала існаванне яўрэйскіх паселішчаў незаконным і супярэчным Жэнеўскай канвенцыі. Іх існаванне і далейшае будаўніцтва з’яўляюцца адным з найбольш спрэчных пытанняў у палесціна-ізраільскім канфлікце.

Заходні бераг ракі Іардан і сектар Газа населеныя пераважна палестынскімі арабамі, сярод якіх значную долю складаюць бежанцы. З 1967 па 1993 гады насельніцтва гэтых тэрыторый знаходзілася пад адміністрацыйным кантролем ізраільскай ваеннай адміністрацыі з элементамі мясцовага самакіравання на муніцыпальным узроўні.

Пасля падпісання ў 1993 годзе Пагадненняў Осла і наступнага стварэння ПНА, тэрыторыя сектара Газа, за выключэннем 12 % тэрыторыі, якую займаюць ізраільскія паселішчы, была перададзена пад яе кантроль. Тэрыторыя Заходняга берага ракі Іардан была падзелена на зоны А, В і С. Зона А перадавалася пад поўны грамадзянскі і ваенны (паліцэйскі) кантроль ПНА, у яе ўвайшла большая частка арабскіх населеных пунктаў, зона В знаходзілася пад сумесным ваенным кантролем ПНА і Ізраіля і пад грамадзянскім кантролем ПНА, а зона С была пад частковым грамадзянскіх і поўным ваенным кантролем Ізраіля. Пры гэтым зона А ахоплівала 18 % тэрыторыі, і ў ёй пражывала больш за 55 % палестынскага насельніцтва Заходняга берага ракі Іардан, зона В — 21 % тэрыторыі і 41 % насельніцтва, зона С — 61 % тэрыторыі і 4 % насельніцтва, адпаведна.

Збудаваная ў 2003 годзе Агароджа бяспекі, які аддзяляе Заходні бераг ад тэрыторыі Ізраіля, значна знізіла лік тэрактаў. У той жа час яна, на думку палесцінцаў, абцяжарвае эканамічную дзейнасць і перамяшчэнне па мясцовасці. Міжнародны суд ААН прызнаў у кансультацыйным заключэнні будаўніцтва раздзяляльны бар’ер парушаючым міжнароднае права. Таксама дадзенае рашэнне падтрымала Генеральная Асамблея ААН пераважнай большасцю. У асобных выпадках Ізраіль згаджаецца на перанос агароджы бяспекі, каб аблегчыць палесцінскім арабам доступ да іх зямельных валадарстваў.

У 2005 годзе, у рамках палітыкі аднабаковага размежавання, Ізраіль ліквідаваў сваю ваенную і пасяленскую прысутнасць у сектары Газа. У лютым 2006 года радыкальная ісламская арганізацыя «ХАМАС», якая аб’явіла аднабаковае адступленне Ізраіля сваёй заслугай, перамагла на выбарах у Палесцінскі заканадаўчы савет, а ракетныя абстрэлы Ізраіля з сектара ўзмацніліся.

Неўзабаве пасля захопу ўсёй улады ў сектары «Хамасам» улетку 2007 года ўрад Ізраіля аб’явіла сектар «варожым утварэннем». Ізраілем і Егіптам была ўведзена частковая блакада сектара, узмацненне жорсткасці ў студзені 2008 года пасля шэрагу ракетных абстрэлаў і нападаў на памежныя пасты. Пасля паўгадавога перамір’я ў 2008 годзе распачалася рэзкая эскалацыя канфлікту, кульмінацыяй якога стала аперацыя «Літы свінец».

Нягледзячы на сваю невялікую тэрыторыю, Ізраіль адрозніваецца значнай геаграфічнай разнастайнасцю: ад пустыні Негеў на поўдні да горных ланцугоў Галілеі, Кармель і Галанскіх вышынь на поўначы. На ўсходзе цэнтральнага плато размяшчаецца , якая сфармавала адносна невялікую па памерах (6500 км²) «Вялікую Даліну». На поўдні ад Мёртвага мора распасціраецца , якая сканчаецца Эйлацкім залівам на Чырвоным моры. Для Ізраіля і Сінайскага паўвострава ўнікальныя кратары («махтэшы») або «эразійныя амфітэатры». Кратар Рамон у Негеве з’яўляецца самым вялікім кратарам гэтага роду ў свеце, памерам 40 кіламетраў у даўжыню і да 10 кіламетраў у шырыню..

Плато Негеў займае прыкладна палову тэрыторыі Ізраіля і распасціраецца ад Іудзейскай пустыні (паміж Іерусалімам і Мёртвым морам) на поўначы да заліва Акаба (інакш званага Эйлацкім залівам) на поўдні. Для гэтага пустыннага раёна, складзенага вапнякамі, характэрныя розныя формы арыднай дэнудацыі.

Ізраіль не адрозніваецца багаццем прыродных рэсурсаў. У краіне ёсць нерэнтабельныя радовішчы медзі і пакуль яшчэ дакладна не вызначаныя ў радовішчах запасы прыроднага газу і нафты. На верасень 2010 года працягвалася геалагічная разведка радовішчаў нафты і газу ў прыбярэжных раёнах, аднак, права валодання радовішчамі на поўнач ад Хайфы стала прадметам спрэчак з Ліванам.

Паводле ацэнкі Сусветнага энергетычнага савета ізраільскія сланцавыя радовішчы могуць налічваць да 250 мільярдаў барэляў нафты. (Для параўнання: разведаныя запасы Саудаўскай Аравіі — 260 млрд барэляў.) Газавае радовішча «Тамар» — 300 млрд кубаметраў прыроднага газу, ацэнка запасаў газу радовішча «Даліт» складае 20 млрд м³, а радовішча «Левіяфан» — 453 млрд м³. Запасы газу ў радовішчы «Дэльфін» ацэньваюцца ў 15 мільярдаў кубаметраў газу. Гэтага дастаткова, каб цалкам забяспечыць патрэбнасці Ізраіля ў прыродным газе на працягу трох гадоў. Іншыя радовішчы на шэльфе ацэньваюцца на дадзеным этапе прыкладна у 550 млрд кубаметраў.

Здабываюцца фасфарыты, сера, марганец, вапняк, мармур. У вадзе Мёртвага мора ўтрымліваюцца значныя колькасці калійнай солі і брому.

У Ізраілі тыповы субтрапічны міжземнаморскі клімат. У Галілеі выпадае 1080 мм ападкаў у год. У наваколлі Эйлата ў сярэднім бывае 20 мм ападкаў у год. 700 мм выпадае ў гарах Іудзеі і 100 мм на ўсходзе Негева.

Тэмпература ў Ізраілі вар’іруецца ў шырокіх межах, асабліва ў працягу зімы. У горных рэгіёнах можа быць холадна, часам ідзе снег. На гары Хермон зімой часта выпадае снег, а ў Іерусаліме звычайна здараецца, як мінімум, адзін снегапад у годзе. У той жа час прыбярэжныя гарады, такія як Тэль-Авіў і Хайфа, маюць тыповы міжземнаморскі клімат з прахалоднай дажджлівай зімой і доўгім гарачым летам. Самая высокая тэмпература ў Азіі (53,7 °C, або +129 °F) была зафіксавана ў 1942 годзе ў кібуцы Тырат Цві, размешчаным у паўночнай частцы Іарданскай даліны. З мая па верасень ападкі ў Ізраілі выпадаюць рэдка.

Водныя рэсурсы краіны абмежаваныя. У XXI стагоддзі ў Ізраілі адчуваецца востры недахоп вады. 2008 год быў афіцыйна абвешчаны годам засухі.

У сярэднім за год выпадае 6 км³ ападкаў. У падземных водах утрымліваюцца значныя дамешкі бікарбанату, што робіць іх жорсткімі. Наяўныя рэсурсы прэснай вады ацэньваюцца прыблізна ў 1,8 км³ у год. Гэтая сума таго, што даюць малыя рэкі, ручаі і крыніцы (1,1 км³), рака  і яе прытокі (0,215 км³); 0,32 км³, якiя прыпадаюць на долю ізраільскай частцы ракі Іардан і яшчэ 0,18 км³ тэарэтычна можна атрымаць, збіраючы ўсе воды дажджавых патокаў і чысцячы сцёкавыя вады. Першы завод па апрасненні марской вады быў пабудаваны ў 1974 годзе ў Эйлаце. Да 2010 года Ізраіль апрасняў крыху больш за 0,13 км³ вады, але 16 мая 2010 года запушчаны самы магутны і адзін з найбуйнейшых у свеце завод па апрасненні марской вады ў горадзе . Для водазабеспячэння таксама выкарыстоўваюцца падземныя рэзервуары.

Найбуйнейшай ракой у краіне з’яўляецца Іардан, даўжыня якой складае 252 км. Іардан цячэ з поўначы на поўдзень праз возера Кінерэт (Тыверыядскае) і ўпадае ў Мёртвае мора. Іардан з’яўляецца адной з чатырох рэк, якія не перасыхаюць летам, разам з  (Нахр-аль-Муката) (70 км), якая ўпадае ў Міжземнае мора каля Хайфы; ракой імя  (32 км), якая ўпадае ў Міжземнае мора на поўнач ад Нетаніі, і Яркон (26 км), якая ўпадае ў Міжземнае мора ў раёне Тэль-Авіва.

Возера Кінерэт — найбольшае прэснае возера ў краіне. Яго плошча складае 166 км² пры даўжыні 21 км і шырыні 10 км. Кінерэт размешчана на адзнацы 212 м ніжэй за ўзровень мора. Мёртвае мора з’яўляецца другім па салёнасці возерам у свеце пасля возера Асаль у Джыбуці. Акрамя таго, гэта найніжэйшы пункт на зямной паверхні — 417 м ніжэй за ўзровень мора. У Мёртвае мора ўпадаюць рака Іардан і некалькі ручаёў, якія перасыхаюць.

Нягледзячы на невялікі памер краіны, яе глебы характарызуюцца велізарнай разнастайнасцю. Гэта тлумачыцца іх розным паходжаннем, уласцівасцямі і рознай прыродай эрозіі (ветранай і воднай), мацярынскімі пародамі (базальт, розныя асадкавыя пароды, пясчаныя дзюны, алювій і г. д.), кліматам (ад засушлівага на поўдні і вільготнага на поўначы) і тапаграфіяй. Шэразёмы і бурыя пустынна-стэпавыя глебы размешчаныя ва ўнутраных раёнах Ізраіля, у той час як на ўзбярэжжы часцей за ўсё сустракаюцца субтрапічныя . Большасць глеб краіны маюць нізкую урадлівасць.

У Ізраілі сыходзяцца межы трох раслінных паясоў: міжземнаморскага, ірана-туранскага і цукрова-сіндскага пояса. У краіне налічваецца прыкладна 2600 відаў раслін (250 — эндэмічных) з 700 родаў, якія ўваходзяць у 115 сямействаў. У краіне створана каля 160  і заказнікаў. Па стане на ліпень 2007 года ў Ізраілі быў 41 нацыянальны парк. У 1948 годзе ў краіне налічвалася ўсяго каля 4,5 млн дрэў, у канцы 1990-х гадоў — больш за 200 млн. 70 % сучасных ізраільскіх лясоў пасаджаны ў XX і XXI стагоддзях. Лясныя ўчасткі сустракаюцца ў Галілеі, Самарыі, на Іўдзейскіх пагорках і на горнай градзе Кармель.

З 1965 года дзейнічае Упраўленне па ахове прыроды, якое сочыць за захаванасцю ландшафтаў сумесна з Таварыствам па абароне навакольнага асяроддзя.

У лесапасадках часцей за ўсё садзяць , акацыю і эўкаліпт, у той час як для азелянення населеных пунктаў выкарыстоўваюць кіпарыс, , фікус, , алеандр і фісташкі.

Фаўна налічвае каля 100 відаў млекакормячых (найбольш вядомыя — леапард, гепард, каракал, рысь, чаротавы кот, вушасты вожык, воўк, шакал, паласатая гіена, міжземнаморская лісіца, барсук, даман, дзікабраз, аднагорбы вярблюд, , лань, , антылопа, нубійскі горны казёл, жырафа, дзікі кабан, афрыканскі буйвал), прыкладна 500 відаў птушак (пашыраны белагаловы сіп, , вялікі арлец, барадач, чорны грыф, каршун, канюк, некалькі відаў , сцярвятнік, ястраб-перапёлачнік, сычы і совы: сіпуха, пугач, ; страусы; водзяцца буслы (два віды), чаплі(чатыры віды), пеліканы, удоды, сойкі, чайкі, вароны (тры віды), каменныя курапаткі, перапёлкі, некалькі відаў папугаепадобных і інш. У гарадах: шызы голуб, , вераб'і (некалькі відаў), ластаўкі і інш.), прыблізна 100 відаў рэптылій і 9 відаў амфібій. Больш за палову відаў птушак пастаянна насяляюць краіну, астатнія з’яўляюцца пералётнымі. Міжземнае і Чырвонае моры насяляюць дэльфіны. У прыбярэжныя вады Эйлата зрэдку заплываюць дзюгоні. У маі 2008 года нацыянальнай птушкай Ізраіля быў ​​абраны ўдод — больш за 35 % прагаласавалі насельніцтва выказаліся на карысць гэтай птушкі.

Экалагічныя праблемы Ізраіля звязаны з недахопам вады, перанасяленнем, прамысловымі выкідамі і адходамі.

Паводле справаздачы Environmental Performance Index, складзенай у 2008 годзе спецыялістамі Ельскага і Калумбійскага універсітэтаў у ЗША, Ізраіль заняў 49-е месца са 149. Стан водных крыніц, знясіленых ў выніку росту спажывання вады, выклікае найбольшую занепакоенасць. У ліпені 2008 года ўзровень вады ў возеры Кінерэт быў на 228 см ніжэй верхняй (аптымальнай) лініі. Мёртвае мора недаатрымлівае вады з ракі Іардан і высыхае з 1970-х гадоў.

У той жа час, Ізраіль з’яўляецца адной з нямногіх краін, у якіх адзначаецца рост лясных насаджэнняў. Ізраіль атрымаў максімальныя ацэнкі ў рэйтынгу Environmental Performance Index за мерапрыемствы па абароне азонавага слоя і выміраючых відаў раслін і жывёл.

Паводле дадзеных Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення Ізраіля, апублікаваных 29 снежня 2013 года, агульная колькасць насельніцтва Ізраіля складала  чалавек. З іх:

Паведамлялася таксама, што ў 2013 годзе ў Ізраілі нарадзіліся 175 тысяч дзяцей. Колькасць рэпатрыянтаў, якія прыбылі ў Ізраіль, у 2013 годзе склала 16600 чалавек. За 2013 год насельніцтва краіны павялічылася на 1,8 %.

З 2000 года доля яўрэйскага насельніцтва зменшылася на 2,4 %, а мусульман — павялічылася на 1,8 %. Доля астатніх паменшылася на 0,5 %.

Паводле дадзеных на 2011 год народжаных у Ізраілі 4,3 млн. Сярод яўрэяў, якія пражываюць у Ізраілі— 4,254 млн (72,7 %) нарадзіліся ў Ізраілі (цабарым, сабры) і 1,6 млн. (27,3 %) — рэпатрыянты (алім). Каля 691,8 тыс. выхадцаў з Азіі (Турцыя (77,7 тыс.), Ірак (234,1 тыс.), Емен (138,6 тыс.), Іран (141,4 тыс.), Індыя і Пакістан (46,7 тыс.), Сірыя і Ліван (35,5 тыс.) і іншыя), 890,8 тыс. выхадцаў з Афрыкі (Марока (492,2 тыс.), Алжыр і Туніс (134.4 тыс.), Лівія (68.8 тыс.), Егіпет (57 тыс.), Эфіопія (115 тыс.) і іншыя), 1,930 млн выхадцы з Еўропы, Амерыкі і Акіяніі (з іх 893,1 тыс. — выхадцы з СССР, 199,8 тыс. — з Польшчы, 212 тыс. — з Румыніі і іншыя).

У канцы 2012 года колькасць яўрэйскага насельніцтва Ізраіля складала  чалавек або 43,5 % ад агульнай колькасці яўрэяў у свеце.

Каля 325,5 тыс. грамадзян Ізраіля пражываюць у паселішчах у Іудзеі і Самарыі, такіх як  у Іудзеі, і самы вялікі яўрэйскі горад Самарыі .

Некаторыя яўрэйскія паселішчы, такія як Хеўрон і , існавалі яшчэ да ўтварэння дзяржавы і былі нанова заселеныя яўрэямі пасля Шасцідзённай вайны. Агульная колькасць ізраільскіх пасяленцаў перавышае 510 тыс. чалавек (прыкладна 6,5 % усяго насельніцтва Ізраіля). 7800 чалавек жылі ў сектары Газа да іх прымусовага высялення ў 2005 годзе. 18 тыс. ізраільцян жывуць на Галанскіх вышынях. 187 тыс. чалавек у 2010 годзе жыло ва Усходнім Іерусаліме.

Расійскія яўрэі гралі важную ролю ў сіянісцкім руху і ў стварэнні Ізраіля, а пасля 1970 ода прынялі значны ўдзел у развіцці навукі і гаспадаркі Ізраіля. Сёння рускамоўныя складаюць  частку ад яўрэйскага насельніцтва Ізраіля і  частку ад усяго насельніцтва краіны.

У апошняе дзесяцігоддзе пачалася іміграцыя працоўных з такіх краін, як Філіпіны і Тайланд, з розных краін Афрыкі. Паводле дадзеных міністэрства ўнутраных спраў, па прыкладных ацэнках у Ізраілі пражываюць 250 тыс. імігрантаў.

Нягледзячы на дзяржаўнае заахвочванне аліі і вяртання грамадзян, якія пастаянна пражываюць за мяжой, іміграцыя ў Ізраіль даволі сціплая (1,94 чалавека на 1000), па гэтым паказчыку Ізраіль знаходзіцца на 40-м месцы ў свеце.

 нізкая — 0,7 на 1000. Гэты паток у асноўным накіроўваецца ў ЗША і Канаду. Некаторыя рэпатрыянты з СССР-СНД і Балтыі вяртаюцца назад у СНД.

Індэкс  ў 2011 годзе склаў 3 дзіцяці на жанчыну, У 2012 годзе ацэначны прырост насельніцтва склаў 1,541 %, а суадносіны палоў — на 978 мужчын прыпадае 1000 жанчын.

Па шчыльнасці насельніцтва (347 чал./км²) Ізраіль займае 35-36-е месца ў свеце.

Згодна з апублікаванай у 2008 годзе справаздачы Інстытута нацыянальнага страхавання Ізраіля за 2005 год, 19,9 % насельніцтва жылі за «мяжой беднасці». «Мяжа беднасці» вызначана, у адпаведнасці з методыкай АЭСР, як даход менш за 50 % медыяннага даходу па краіне (1493,1 шекеля на 2005 год). Па ўзроўні беднасці і паказчыках сацыяльнага расслаення Ізраіль заняў апошняе месца сярод краін, якія ўключаныя ў статыстыку АЭСР за той жа перыяд (2004—2005). Разам з тым справаздача адзначае станоўчую дынаміку паказчыкаў.

Дзяржава Ізраіль падзелена на 7 адміністрацыйных акруг, званых «мехазот» (מחוזות; адз. л.: махоз) — , , , , ,  і , статус якой застаецца спрэчным на міжнародным узроўні. Акругі далей дзеляцца на 15 суб-акругаў, званых «нафот» (נפות; адз.л.: нафа), якія ў сваю чаргу падзеленыя на 50 раёнаў. Для статыстычных мэтаў краіна падзелена на тры метраполіі: Тэль-Авіў і Гуш-Дан (насельніцтва 3 150 000 чалавек), Хайфа (996 тыс. чалавек) і Беер-Шэва (531 600 чалавек). Найбольшы ізраільскі горад, як па насельніцтву, так і па плошчы — Іерусалім са 732 100 жыхарамі і плошчай 126 км². Тэль-Авіў, Хайфа і Рышон-ле-Цыён размяшчаюцца на наступных месцах з насельніцтвам 384 600, 267 000 і 222 за 300 жыхароў адпаведнао.

Ізраільскі звод асноўных законаў ставіць сваёй мэтай абараніць палітычныя правы і грамадзянскія свабоды сваіх грамадзян, што дазволіла арганізацыі «» класіфікаваць Ізраіль у якасці «адзінай свабоднай краіны ў рэгіёне». У той час, як Палесцінская аўтаномія, паводле азначэння гэтай арганізацыі, з’яўляецца несвабоднай. Арганізацыя «» ставіць Ізраіль на 112-е месца ў свеце па індэксе свабоды прэсы са 179 — з-за дзеянняў вайскоўцаў на палесцінскіх тэрыторыях.

Палітыка, якая праводзіцца Дзяржавай Ізраіль на кантраляваных тэрыторыях, выклікае шырокі грамадскі рэзананс і рэзкую крытыку з боку шэрагу палітыкаў, ААН, заходніх фондаў і некамерцыйных праваабарончых арганізацый, сярод якіх Amnesty International, «Human Rights Watch» і If Americans Knew. Унутры краіны дзеянні ўрада падвяргаюцца крытыцы такімі праваабарончымі арганізацыямі як «Бецэлем». У справаздачах гэтых арганізацый утрымліваюцца шматлікія сцвярджэнні аб правядзенні катаванняў у ізраільскіх турмах, пазбаўленні палесцінцаў грамадзянскіх правоў (абмежаванне перамяшчэння, эканамічная блакада, здзекі, забарона на скаргу ў грамадзянскі суд, забарона на мірныя дэманстрацыі пратэсту), ваенных дзеянняў, накіраваных супраць мірнага насельніцтва, разбурэнняў палесцінскіх дамоў, агрэсіўных паводзін яўрэйскіх пасяленцаў з папушчальніцтва ізраільскай арміі.

Разам з тым, большасць насельніцтва Ізраіля не падтрымліваюць тэрміналогію многіх сусветных СМІ, калі дзеянні Ізраіля ў тэрытарыяльнай палітыцы называюць акупацыяй. Акупацыя — гэта часовы захоп тэрыторыі (часткі тэрыторыі) адной дзяржавы ўзброенымі сіламі іншай дзяржавы. Захопленыя ж у выніку войнаў 1948 і 1967 гадоў тэрыторыі не належалі ні адной дзяржаве ў свеце. І Ізраіль лічыць іх «нічыйнымі», гэта значыць Terra nullius (тэрмін міжнароднага права). Расследаванне, праведзенае If Americans Knew, абвінавачвае многія буйныя сусветныя СМІ ў фальсіфікацыі публікуемых дадзеных на карысць Ізраіля. Так, па сцвярджэнні If Americans Knew, нягледзячы на тое, што ад ваенных дзеянняў Ізраіля гіне значна больш невінаватага мірнага палесцінскага насельніцтва, чым у самым Ізраілі ад дзеянняў палесцінскіх тэрарыстаў, інфармацыя аб ахвярах з ізраільскага боку з’яўляецца ў СМІ значна часцей. Гэтым, на думку гэтай арганізацыі, абумоўліваецца салідарнасць амерыканскай грамадскасці з Ізраілем.

Разам з тым, многія аналітыкі скептычна ставяцца да справаздач праваабарончых груп, якія працуюць з палесцінцамі, у прыватнасці «Amnesty International». Імі адзначаецца селектыўны падыход праваабаронцаў да інфармацыі і пэўная ідэалагічная прадузятасць. Што тычыцца прадузятасці, урады шматлікіх краін, у тым ліку Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, Кітая, В'етнама, Расіі і Злучаных Штатаў Амерыкі выступалі супраць Amnesty International, паколькі, на іх думку, гэтая арганізацыя распаўсюджвае прадузятую інфармацыю або не разглядае пагрозу бяспецы дзяржавы ў якасці змякчальных абставін.

Акрамя таго, арганізацыя Media Watch International адзначае, што міжнародныя СМІ, уключаючы найбуйнейшыя сусветныя інфармацыйныя агенцтвы, сістэматычна скажаюць інфармацыю пра канфлікт такім чынам, каб прадставіць палесцінскіх арабаў пацярпелым бокам, а Ізраіль агрэсарам. Аналагічныя прэтэнзіі да сусветных СМІ вылучае CAMERA (Committee for Accuracy in Middle East Reporting in America).

If Americans Knew незадаволеная тым, што Ізраіль атрымлівае найбольшую фінансавую дапамогу ад амерыканскага ўрада (у памеры каля 3 мільярдаў долараў штогод), нягледзячы на існаванне вялікай колькасці краін, у якіх узровень жыцця значна ніжэй, а палітычная нестабільнасць — вышэй. Тым не менш, варта адзначыць, што Ізраіль з’яўляецца важным стратэгічным і палітычным саюзнікам ЗША, знаходзіцца пад пагрозай вайны са сваімі бліжэйшымі суседзямі (у тым ліку такімі рэгіянальнымі супердзяржавамі, як Іран) і выдаткоўвае значную частку ВУП на нацыянальную абарону і бяспеку.

У той жа час, паводле дадзеных Washington ProFile, Палесцінская аўтаномія стала найбуйнейшым у свеце атрымальнікам гуманітарнай дапамогі на душу насельніцтва. У прыватнасці, у 2006 годзе сярэднестатыстычны палесцінец атрымаў ад заходніх донараў (без уліку арабскіх дзяржаў, Японіі і інш.) $ 300, у той час як сярэдні жыхар Афрыкі (на поўдзень ад Сахары) — толькі $ 44.




#Article 31: (28978) Іксіён (190 words)


Іксіён () — аб’ект пояса Койпера. З’яўляецца адным з найбуйнейшых плутына (гэта значыць транснептунавым аб’ектам, арбіта якой падобная да арбіты Плутона). Як і Плутон, Іксіён знаходзіцца ў арбітальным рэзанансе 2:3 з Нептунам (робіць два абароты вакол Сонца за той жа час, які неабходны Нептуну для трох абаротаў). Дыяметр Іксіёна складае 822 км Эксцэнтрысітэт арбіты — 0,2412. Вялікая паўвось арбіты — 39,5391 а. а. Афарбоўка аб’екта — умерана чырвоная, трохі чырваней, чым у Кваоара. Альбеда больш высокае (0,15) у параўнанні з класічнымі чырвонымі аб’ектамі — Кваоарам (0,10) і Варуной (0,04). Апошнія вынікі спектраскапіі паказваюць на тое, што паверхня Іксіёна складаецца з сумесі цёмнага вугляроду і таліна — гетэрапалімера, утворанага пры апраменьванні клатратаў вады і арганічных кампанентаў.

Адкрыты 22 мая 2001 г., у 5 гад. 21 хвіл 24 с па Грынвічы, у чылійскай абсерваторыі Сера Талола (70W48, 30S10). Абвешчана пра адкрыццё 1 ліпеня 2001 г., у 3 гад. 44 хвіл па Грынвічы, у электронным цыркуляры Цэнтра малых планет (Сміцанаўская астрафізічная абсерваторыя, Кембрыдж, Масачусетс, ЗША). Абвешчана пра прысваенне імя «Іксіён» 28 сакавіка 2002 г., у 21 гад. 14 хвіл па Грынвічы, у электронным цыркуляры Цэнтра малых планет .

Нумар па каталогу малых планет: 28978.

Папярэдняе абазначэнне: 2001 KX76.

Аб’ект названы ў гонар цара Іксіёна са старажытнагрэчаскай міфалогіі.




#Article 32: Бода Ільгнер (154 words)


Бода Ільгнер (; нар. ) — нямецкі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1990 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ. Прызёр чэмпіянатаў Еўропы 1988 (бронза) і 1992 (серабро). Найлепшы брамнік Еўропы 1991. Выступаў за клубы «Кёльн» і «Рэал Мадрыд».

Бода Ільгнер з’яўляецца выхаванцам клуба рэгіянальнай нямецкай лігі «Хартберг». У 1983 годзе ён перайшоў у «Кёльн», у якім стаў дублёрам знакамітага брамніка зборнай Германіі Тоні Шумахера. З 1987 года Ільгнер стаў асноўным брамнікам «Кёльна», а неўзабаве і нямецкай зборнай (яго дэбют у зборнай адбыўся 23 верасня 1987 года ў матчы са зборнай Даніі, немцы выйгралі з лікам 1:0). На чэмпіянаце свету 1990 Ільгнер быў асноўным брамнікам зборнай Германіі. Яго ўпэўненая гульня пры падтрымцы моцных абаронцаў, Клаўса Аўгенталера, Андрэаса Брэмэ, Томаса Бертальда, Юргена Колера і Гвіда Бухвальда, стала адной з прычын поспеху Германіі. У паўфінале чэмпіянату са зборнай Англіі Ільгнер адбіў удар Сцюарта Пірса ў пасляматчавай серыі пенальці, а фінале захаваў свае вароты сухімі, чаго раней не ўдавалася ніводнаму брамніку.




#Article 33: Імпульс сілы (116 words)


Імпульсам цела завецца здабытак mv. Тады суадносіны Ft = mv-mv0 можна сфармуляваць так: сіла, памножаная на час свайго дзеяння, роўна змене імпульса цела. Здабытак Ft называецца імпульсам сілы. Таму можна сказаць, што імпульс сілы роўна змене імпульса цела.

Імпульс цела называюць таксама колькасць руху. Пры сутыкненні цел адбываецца абмен колькасцямі руху, размеркаванне колькасці руху паміж целамі.

І́мпульс сі́лы - фізічная вектарная велічыня, якая характарызуе дзеянне сілы на працягу пэўнага адрэзка часу. Колькасна імпульс пастаяннай сілы вызначаецца як здабытак сілы на прамежак часу, на працягу якога яна дзейнічала:

Імпульс пераменнай сілы вызначаецца шляхам яе інтэгравання па часе:

Імпульс сілы, што дзейнічае на матэрыяльны пункт на працягу пэўнага адрэзку часу, вызначае змяненне яго імпульса за гэты прамежак часу:




#Article 34: Інд (479 words)


Інд ( Sênggê Zangbo,  Yìndù Hé, ,  Sindh,  Abāsin,  Sindhu, ) — буйная рака ў Паўднёвай Азіі, бярэ пачатак на тэрыторыі Кітая ў Гімалаях і працякае большай часткай па тэрыторыі паўночна-заходняй Індыі і Пакістана. Выток знаходзіцца на Тыбецкім нагор’і, вусце — на поўначы Аравійскага мора, недалёка ад горада Карачы. Даўжыня Інда — 3180 км, плошча басейна — 960 800 км ²

Выток ракі знаходзіцца на вышыні каля 5300 м (5182 м па Геаслоўніку і 5500 м паводле Брытанікі) на паўднёвым захадзе Тыбецкага нагор’я, на паўночным схіле гары Гарынг-бочы (хрыбет Кайлаш), прыкладна ў 40 км на поўнач ад возера Манасаравар. Пад назвай Сіндху цячэ да зліцця з ракой Гар-Дзангбо каля вёскі Ларгмар, дзе атрымлівае назву Інд.

Больш за 1000 км Інд працякае на паўночны захад праз горы Каракарума, прытрымліваючыся глыбокай тэктанічнай даліны і ўтвараючы шматлікія скалістыя цясніны. Мяжу паміж Тыбецкім аўтаномным раёнам і індыйскім штатам Джаму і Кашмір Інд перасякае на вышыні 4572 м непадалёк ад населенага пункта Дэмчок. Пасля працяглага горнага вучастка рака выходзіць у даліну, дзе размешчаны старажытны горад Лех — сталіца гістарычнай вобласці Ладакх. Недалёка ад Леха ў Інд ўліваецца рака Занскар, пасля чаго ля горада Тынгмасганг рака зноў сыходзіць у цясніну і цячэ да прыгранічнага паселішча Баталік.

Пасля перасячэння мяжы паміж штатам Джаму і Кашмір і пакістанскімі Паўночнымі тэрыторыямі ў Інд упадае рака Шынга. Яшчэ прыкладна праз 80 км у Інд справа ўпадае рака Шаёк. У Скарду (галоўнага горада Балцістана) у Інд справа ўпадае рака Шыгар, якая жывіцца найбуйнейшымі ледавікамі Біяфо і Балтора. Інд дасягае сваёй самай паўночнай кропкі ў піку Харамош, пасля чаго зліваецца з ракой Гілгіт (таксама справа) ля горада Бунджы і паварочвае на паўднёвы захад, прарываючыся паміж адгор’ямі Гімалаяў і Гіндукуша. Адсюль па беразе Інда цягнецца Каракарумская шаша. Амаль адразу пасля зліцця з Гілгітам Інд папаўняецца водамі ракі Астор і працякае ў падножжаў гары Нанга Парбат, якая сілкуе раку сваімі ледавікамі. Затым Інд перасякае мяжу Кашміра і ўцякае на тэрыторыю Пакістана.

У сярэднім цячэнні перасякае пагорыстыя нізкагор’і, дзе ў 1977 была пабудавана дамба Тарбела. Пасля гэтага Інд прымае буйны прыток Кабула (вышыня месца сутокі — каля 610 м), працякае па Калабагскай цясніне паміж адгор’ямі Сулейманавых гор і Салянага хрыбта і затым выходзіць на Інда-Гангскую раўніну.

Гідраэнергетычнага патэнцыял Інда ацэньваецца ў 20 млн кВт. Пабудавана 14 вялікіх плацін, у тым ліку Сукурская плаціна. Велічыня сцёку наносаў у сярэднім складае каля 450 млн тон за год.

Праблема выкарыстання водных рэсурсаў рэк басейна Інда не раз выклікала канфлікты паміж Індыяй і Пакістанам, а таксама паміж асобнымі штатамі. Дагавор па водах Інда, падісаны ў 1960 годзе, рэгулюе размеркаванне вод пяці рэк Пенджаба.

У ніжняй часткі басейна Інда аброшваецца каля 12 млн га. зямель (галоўным чынам у Пенджабе і ў дэльце), да вусця даходзіць менш за палову сцёку ракі. Сумарная даўжыня ірыгацыйных каналаў складае прыкладна 65 тыс. км, з дапамогай ірыгацыйных збудаванняў аброшваецца звыш 1,7 млн га.

Суднаходства па Інду ажыццяўляецца звычайна ад вусця да горада Дэраісмаілхан (каля 1200 км). Яшчэ вышэй, да горада Аток, ля вусця ракі Кабул могуць падымацца невялікія пласкадонныя судны.




#Article 35: Інданезія (16353 words)


Індане́зія (), Рэспу́бліка Індане́зія () — дзяржава ў Паўднёва-Усходняй Азіі, размешчаная на 17 508 астравах найбуйнейшага ў свеце Малайскага архіпелага (астравы Калімантан, Суматра, Ява, Сулавесі, Балі і інш.) і заходняй частцы вострава Новая Гвінея. Мае сухапутныя межы з Малайзіяй, Папуа-Новай Гвінеяй і Усходнім Тыморам. Сухапутная тэрыторыя — 1,9 млн км². Марская акваторыя (унутранае мора, тэрытарыяльныя і архіпелагавыя воды, асобная эканамічная зона) — 7,9 млн кв. км. Насельніцтва — больш за 250 млн чалавек (4-е месца ў свеце). Сталіца — Джакарта (в. Ява) з насельніцтвам звыш 10 млн чал. Афіцыйная мова — інданезійская. Грашовая адзінка — інданезійская рупія. Нацыянальнае свята — Дзень абвяшчэння незалежнасці (17 жніўня 1945).

Унітарная дзяржава, прэзідэнцкая рэспубліка. У кастрычніку 2014 года пасаду прэзідэнта заняў Джока Відода, віцэ-прэзідэнта — Юсуф Кала.

Інданезія мае значную этнакультурную разнастайнасць. Каля 88 % насельніцтва — мусульмане, што робіць яе краінай з найбольшым мусульманскім насельніцтвам у свеце.

Адміністрацыйны падзел: 33 адміністрацыйныя адзінкі (31 правінцыя, 2 адмысловыя адміністрацыйныя акругі — Джакарта і Джак'якарта).

Незалежнасць краіны абвешчана 17 жніўня 1945. У 1942—1945 гадах яна знаходзілася пад японскай акупацыяй, а да таго была каланіяльным уладаннем Нідэрландаў, якія пачалі яе асваенне ў першай палове XVII ст. і аб'ядналі большую частку тэрыторыі сучаснай Інданезіі пад сваёй уладай да пачатку XX ст.

Назва «Інданезія» з'яўляецца састаўной і паходзіць ад тапоніма «Індыя» () у спалучэнні з вытворным ад грэчаскага слова «несас» ( — востраў), літаральна «Астраўная Індыя». Першыя выпадкі яго ўжывання адносяцца да канца XVIII ст. Аднак дакументаванае ўвядзенне гэтага паняцця ў навуковы абарот адбылося толькі ў 1850 годзе, калі брытанскі этнограф Джордж Віндзар Эрл прапанаваў выкарыстаць для абагульняючай назвы жыхароў Малайскага архіпелага этнонім «індунезійцы» () замест этноніма «малаюнезійцы» (), які ўжываўся ў той час. Пазней вучань Эрла, Джэймс Рычардсан Логан, у сваіх працах упершыню ўжыў тапонім «Інданезія» () як сінонім тапоніма «Індыйскі архіпелаг» (), а нямецкі этнограф і філосаф Адольф Бастыян () апублікаваў манаграфію пад назвай «Інданезія або астравы Малайскага архіпелага» ().

Пры гэтым, нягледзячы на досыць хуткае распаўсюджванне тапоніма «Інданезія» у міжнародным акадэмічным асяроддзі, у Нідэрландах (каланіяльнай метраполіі гэтай тэрыторыі) ён доўгі час практычна не выкарыстоўваўся: сярод галандцаў калонія па-ранейшаму называлася як «Галандская Ост-Індыя» () альбо проста «Індыя» (, у грамадска-палітычнай лексіцы ў яе адносінах ужывалася таксама паняцце «Усход» ().

Пачатак актыўнага распаўсюджвання слова «Інданезія» ў Нідэрландах і Галандскай Ост-Індыі звязаны з уздымам нацыянальна-вызваленчага руху сярод насельніцтва калоніі ў пачатку XX ст. Так, у 1913 годзе адзін з першых актывістаў руху, яванскі журналіст і публіцыст Сувардзі Сур'янінграт заснаваў у Нідэрландах прыватнае агенцтва навін пад назвай «Інданезійскае прэс-бюро» ().

Аднак укараненне слова «Інданезія» ў сапраўды шырокі грамадскі лексікон у Галандскай Ост-Індыі звязана з правядзеннем у Джакарце 27-28 кастрычніка 1928 года кангрэса моладзевых арганізацый нацыянальна-вызваленчага кірунку. У ходзе мерапрыемства быў упершыню публічна выкананы гімн «Вялікая Інданезія» (), а яго ўдзельнікі прынеслі так званую «Клятву моладзі» (), даўшы прысягу на вернасць адзінай радзіме — Інданезіі, адзінай нацыі — інданезійскай, адзінай мове — інданезійскай.

На тэрыторыі Інданезіі знаходзяцца адны з найбольш ранніх арэалаў рассялення старажытных людзей. Выяўленыя на Яве выкапнёвыя астанкі аднаго з падвідаў чалавека прамаходзячага — пітэкантрапа, таксама вядомага як яванскі малпачалавек, адносяцца да ніжняга палеаліту (прыблізна ад 1 мільёна да 700 тысяч гадоў таму).

Каля 45 000 гадоў таму пачалося засяленне тэрыторыі Інданезіі чалавекам разумным. Пачынаючы з гэтага часу прайшло некалькі міграцыйных хваль, у ходзе якіх з кантынентальнай частцы Паўднёва-Усходняй Азіі перамяшчаліся прадстаўнікі розных этнасаў, найбольш раннія з якіх належалі да негроіднай расы. Пранікненне мангалоідных народнасцей, якія прынеслі з сабой высокую неалітычную культуру, пачалося ў другім тысячагоддзі да нашай эры. Першую буйную хвалю мангалоідаў сфарміравалі так званыя , другую, якая адносіцца да сярэдзіны першага тысячагоддзя да нашай эры, — . Апошнія былі носьбітамі высокаразвітай культуры бронзы і распаўсюдзілі на заселенай тэрыторыі земляробства, сталі продкамі большай часткі сучасных інданезійцаў. Пераход да бронзы на асноўнай тэрыторыі краіны завяршыўся да пачатку нашай эры, тады ж у прыбярэжных раёнах пачаўся пераход да культуры жалеза.

Дзяржаўныя утварэнні на тэрыторыі Інданезіі пачалі ўзнікаць ужо ў I-III ст. н. э., аднак існаванне першых дзяржаў, назвы якіх навуцы дакладна вядомыя —  на ўсходнім Калімантане і  на заходняй Яве, адносіцца толькі да IV ст. Першай дзяржавай, тэрыторыя якой распаўсюдзілася на некалькі астравоў, стала Шрывіджая, заснаваная на паўднёвай Суматры ў канцы VII ст.: праіснаваўшы да канца XIV стагоддзя, яна ў перыяды сваёй найвышэйшай магутнасці кантралявала ўсю тэрыторыю Суматры, большую частку Явы і Малакскага паўвострава. Гэтыя і іншыя дзяржавы, якія існавалі на тэрыторыі Інданезіі ў IV—XIII стагоддзях, знаходзіліся пад моцным культурным уплывам Індыі, а пануючай рэлігіяй у большасці з іх быў індуізм. Разам з тым, досыць распаўсюджаным быў і будызм: ён, у прыватнасці, быў дзяржаўнай рэлігіяй усходнеяванскага княства Матарам.

Найбольш буйной, магутнай і развітай у сацыяльна-эканамічным дачыненні дзяржавай дакаланіяльнага перыяду была імперыя Маджапахіт, заснаваная ў 1293 годзе на ўсходняй Яве. Да канца XIV ст. тэрыторыя і васальныя ўладанні Маджапахіта ўключалі ў сябе большую частку тэрыторыі цяперашняй Інданезіі.

У XIII ст. пачалося актыўнае распаўсюджванне ісламу, які пранікаў галоўным чынам з Малакскага паўвострава і з усходняга ўзбярэжжа Індыі. Да канца XVI стагоддзя іслам стаў пануючай рэлігіяй на большай частцы тэрыторыі Інданезіі, хоць у многіх рэгіёнах захоўваліся абшчыны будыстаў і індуістаў, а таксама асяродкі традыцыйных мясцовых вераванняў, носьбіты якіх, як правіла, цалкам бесканфліктна суіснавалі з мусульманамі.

Пранікненне еўрапейскіх каланізатараў у Інданезію, якое пачалося ў XVI ст., было выклікана высокім попытам на спецыі і вострыя прыправы, якія растуць ва ўсходняй частцы Малайскага архіпелага — на Малукскіх і Малых Зондскіх астравах, Сулавесі — менавіта гэты рэгіён прадстаўляў асноўную цікавасць для еўрапейцаў. Першымі тут атабарыліся партугальцы: у 1512 мараплаўцу Францішку Серану ўдалося наладзіць пастаўкі прыпраў з Малук і застацца з часткай каманды на востраве Тэрнатэ.

У XVII стагоддзі ў барацьбу за кантроль над гандлем мясцовымі прыправамі ўключыліся іншыя еўрапейскія дзяржавы, найбольшую актыўнасць сярод якіх праявілі Нідэрланды. За некалькі дзесяцігоддзяў у галандцаў атрымалася выцесніць канкурэнтаў з архіпелага — партугальцы змаглі ўтрымаць толькі ўсходнюю частку вострава Тымор. У 1602 была заснавана Галандская Ост-Індская кампанія (ГОІК), якая распачала засваенне не толькі ўсходняй, але і заходняй часткі цяперашняй Інданезіі. Кампанія мела ўласныя ўзброеныя сілы і наладжвала на тэрыторыі сваіх уладанняў, якія атрымалі назву Галандскай Ост-Індыі, развітую сістэму каланіяльнага кіравання на чале з генерал-губернатарам. У 1619 годзе на паўночным захадзе Явы галандцамі была закладзена сталіца калоніі — Батавія ().

У XVII—XVIII стагоддзях ГОІК паступова пашырала свае ўладанні. Акрамя непасрэдна яе тэрыторый, зонай яе ўплыву былі многія фармальна незалежныя дзяржавы архіпелага, з якімі ў той ці іншай форме заключаліся нераўнапраўныя пагадненні. Да залежных кіраўнікоў, як правіла, прыстаўляліся каланіяльныя чыноўнікі — так званыя , якія кантралявалі іх знешнія зносіны і гаспадарчую дзейнасць. Асноўнымі метадамі эксплуатацыі калоніі ў гэты перыяд былі прымусовая вытворчасць рознай сельскагаспадарчай прадукцыі (пасля падзення ў Еўропе попыту на спецыі і вострыя прыправы асноўнымі яе відамі былі кава, цукар, тытунь, індыга, каштоўныя пароды драўніны) і розныя формы падаткаабкладання.

У канцы XVIII стагоддзя пад уздзеяннем наступстваў англа-галандскай вайны 1780-84 гадоў і змяненняў міжнароднай эканамічнай кан'юнктуры ГОІК апынулася ў глыбокім крызісе, які стаў для яе пагібельным: у 1796 годзе ўпраўленне кампаніяй, якая перажывала банкруцтва, было перададзена нідэрландскаму ўраду, у 1798 года Батаўская рэспубліка прыняла на сябе ўсе пагадненні і абавязацельствы ГОІК, а у 1800 годзе апошняя была ліквідавана.

Залежнасць ад ГОІК змянілася аналагічнымі адносінамі калоніі непасрэдна з Нідэрландамі, што не прывяло да істотных змен сістэмы каланіяльнага кіравання — адміністрацыяй Ост-Індыі па-ранейшаму кіраваў генерал-губернатар, які прадстаўляў ужо не ГОІК, а нідэрландскі ўрад. У той жа час, з улікам падпарадкавання ў гэты перыяд Нідэрландаў напалеонаўскай Францыі, чарговы генерал-губернатар, Герман Вілем Дэндзельс, які атрымаў гэта прызначэнне ў 1808 годзе ад Людовіка Банапарта, праводзіў курс на забеспячэнне французскіх каланіяльных інтарэсаў.

У 1811 годзе калонія перайшла пад кантроль Вялікабрытаніі, якая заняла галандскія Ост-Індскія ўладанні, каб прадухіліць іх канчатковы захоп Францыяй. Брытанскім губернатарам Томасам Стэмфардам Рафлзам у кароткія тэрміны быў праведзены шэраг істотных адміністрацыйных пераўтварэнняў, прычым новыя метады кіравання і гаспадарання, як правіла, значна пераўзыходзілі па эфектыўнасці нідэрландскія. Акрамя таго, у перыяд брытанскай акупацыі адміністрацыйны цэнтр калоніі быў перанесены з Батавіі ў .

Ост-Індыя была вернута вызваленым ад Напалеона Нідэрландам па ўмовах Лонданскай канвенцыі 1814 года. Пры аднаўленні нідэрландскай адміністрацыі значная частка ажыццёўленых брытанцамі пераўтварэнняў была адменена. Галандцы працягвалі курс на пашырэнне сваіх уладанняў і максімальнае абмежаванне аўтаноміі фармальна незалежных мясцовых дзяржаў. Разам з вывазам прадукцыі, якая выраблялася ў калоніі, забяспечвалася ператварэнне яе ў рынак збыту нідэрландскіх тавараў. Пры гэтым галандцам па-ранейшаму даводзілася пераадольваць актыўнае супраціўленне мясцовага насельніцтва: найбольш маштабнымі антыкаланіяльнымі выступленнямі былі  на заходняй Суматры,  і . Пасля далучэння да Галандскай Ост-Індыі ў 1906 годзе Ачэха, а ў 1920 годзе — заходняй частцы вострава Новая Гвінея яна аб'яднала ўсю тэрыторыю цяперашняй Інданезіі.

Метады эканамічнай эксплуатацыі калоніі змяняліся па меры эканамічнага развіцця саміх Нідэрландаў: на змену сістэме прымусовых культур у другой палове XIX стагоддзя прыйшла плантацыйная гаспадарка, усё большае значэнне набывала рэалізацыя галандскіх тавараў. З пачатку XX стагоддзя да ўдзелу ў асваенні Галандскай Ост-Індыі Гаагай былі дапушчаныя манаполіі іншых еўрапейскіх краін і ЗША.

Да гэтага ж перыяду адносіцца зараджэнне ў калоніі інстытуцыялізаванага нацыянальна-вызваленчага руху: у 1900-х — 1910-х гадах быў створаны шэраг арганізацый, якія абвясцілі сваёй мэтай дасягненне дзяржаўнай незалежнасці. Пад уздзеяннем працэсаў, якія адбываліся ў Еўропе, сфарміравалася вельмі актыўнае левае крыло руху: у 1914 годзе была сфарміравана першая сацыял-дэмакратычная ячэйка, у 1920 годзе — Камуністычная партыя Інданезіі. У 1927 годзе была створана Нацыянальная партыя на чале з Сукарна — будучым прэзідэнтам краіны, які сфармуляваў прынцыпы мархаэнізму — дактрыны, якая прадугледжвае незалежнае развіццё Інданезіі па сацыялістычным шляху з нацыянальнай спецыфікай, якая стала ідэалогіяй найбольш магутнай плыні ў рамках нацыянальна-вызваленчага руху.

У пачатку Другой сусветнай вайны дзякуючы нейтралітэту Нідэрландаў Інданезія не была ўцягнута ў ваенныя дзеянні ці падрыхтоўкі. Аднак пасля нямецкай акупацыі Нідэрландаў у маі 1940 года нідэрландскі ўрад перабраўся ў Лондан і абвясціў аб удзеле сваіх узброеных сіл, якія заставаліся ў калоніях, у вайне на баку антыгітлераўскай кааліцыі.

У лютым-сакавіку 1942 гады пасля нядоўгага супраціўлення размешчаных там  Галандская Ост-Індыя была акупавана войскамі Японіі. Акупацыйнае кіраванне было дэцэнтралізавана і ажыццяўлялася праз адпаведныя структуры розных злучэнняў японскіх узброеных сіл: Ява і Мадура адводзіліся ў зону акупацыі 16-й арміі, Суматра і шэраг прылеглых астравоў — у зону акупацыі 25-й арміі, астатняя тэрыторыя — у зону акупацыі .

Як і на іншых заваяваных тэрыторыях Паўднёва-Усходняй Азіі, японская адміністрацыя, імкнучыся заручыцца падтрымкай мясцовага насельніцтва, праводзіла ў Інданезіі курс на заахвочванне антыеўрапейскіх настрояў, падкрэсліваючы этнакультурную блізкасць паміж інданезійцамі і японцамі. Лідэры нацыянальна-вызваленчага руху прыцягваліся да супрацоўніцтва: пад кантролем акупацыйных улад ім дазвалялася стварэнне грамадска-палітычных арганізацый нацыяналістычнага кірунку.

У 1945 годзе японская адміністрацыя абвясціла пра пачатак практычнай падрыхтоўкі да прадастаўлення Інданезіі дзяржаўнай незалежнасці. З гэтай мэтай у сакавіку быў створаны Даследчы камітэт па падрыхтоўцы інданезійскай незалежнасці (), які аб'яднаў актывістаў мясцовага нацыянальна-вызваленчага руху (у іх ліку — Сукарна і будучы віцэ-прэзідэнт краіны ), які падрыхтаваў праект інданезійскай канстытуцыі. На яго чэрвеньскім пасяджэнні Сукарна абвясціў прынцыпы , якія пазней сталі дзяржаўнай ідэалогіяй Інданезіі. У жніўні 1945 года для разгляду напрацовак Даследчага камітэта была сфарміравана Камісія па падрыхтоўцы незалежнасці Інданезіі () пад старшынствам Сукарна.

Фармальна японская акупацыя Інданезіі завяршылася 15 жніўня 1945 года пасля абвяшчэння японскім урадам аб капітуляцыі. Аднак японскія войскі працягвалі заставацца на інданезійскай тэрыторыі яшчэ некаторы час да іх раззбраення і вывазу сіламі саюзнікаў.

У жніўні-верасні 1945 года ўраду Сукарны ўдалося сфарміраваць асноўныя дзяржаўныя інстытуты. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фарміраванні Рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве для раззбраення японцаў, а ў студзені 1946 года пачалі баявыя дзеянні супраць галандцаў, якія вярнуліся ў былую калонію — Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасць краіны. З занятай галандцамі Джакарты сталіца Рэспублікі была перанесена ў Джак'якарту.

Пасля дзесяцімесячных баявых дзеянняў у лістападзе 1946 года было падпісана , паводле вынікаў якога Нідэрланды дэ-факта прызнавалі суверэнітэт Рэспублікі Інданезіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іх войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасля маштабных баявых дзеянняў, у ходзе якіх галандцы захапілі большую частку тэрыторыі Рэспублікі, умяшалася ААН. Гэта прывяло да падпісання ў студзені 1948 года , якое аднавіла асноўныя палажэнні Лінгаджацкай дамоўленасці. Тым не менш, выкананне гэтага пагаднення было таксама сарвана — у снежні 1948 галандцы аднавілі баявыя дзеянні, захапіўшы Джак'якарту (сталіца Рэспублікі была перанесена ў Букіцінгі).

Пасля новага ўмяшання ААН бакі вярнуліся да перамоў. Паводле вынікаў Гаагскай канферэнцыі круглага стала ў лістападзе 1949 года было абвешчана стварэнне Злучаных Штатаў Інданезіі, ЗШІ () — федэратыўнага ўтварэння, у якое разам з Рэспублікай Інданезіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, уключалася група квазі-незалежных дзяржаў, створаных пры заступніцтве галандцаў на ост-індскіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі.

Існаванне ЗШІ аказалася непрацяглым: з лютага па май 1950 года практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасля непрацяглых ваенных сутыкненняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданезія. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце Рэспубліка Інданезія была зноў абвешчана ў якасці ўнітарнай дзяржавы, якая ўключала асноўную частку былой Галандскай Ост-Індыі (далучэнне паўднёвай частцы Малук да Рэспублікі было завершана ў кастрычніку, пад кантролем галандцаў заставалася заходняя частка Новай Гвінеі).

Адноўленая Рэспубліка Інданезія атрымала ў спадчыну шматпартыйнасць, якая сфарміравалася ў гады барацьбы за незалежнасць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасова з абвяшчэннем унітарнай рэспублікі Сукарна пад ціскам найбуйнейшых партый пагадзіўся на прыняцце новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэнне Інданезіі ў парламенцкую рэспубліку. Паўнамоцтвы прэзідэнта істотна звужаліся, узрастала роля прэм'ер-міністра. З улікам падобных палітычных пераўтварэнняў сямігадовы перыяд развіцця Інданезіі атрымаў назву «» ().

Для гэтага перыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, так і канфліктнымі адносінамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасць парламента нярэдка ўступала ў супярэчнасць з інтарэсамі выканаўчай улады. З сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкаранення сацыялістычных метадаў кіравання эканомікай і палітычнага збліжэння з Савецкім Саюзам, што выклікала непрыманне правых і мусульманскіх партый. Адначасова праводзіўся знешнепалітычны курс, накіраваны на замацаванне лідарства Інданезіі сярод краін, якія развіваюцца — найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала правядзенне ў красавіку 1955 года ў Бандунгу .

У лютым 1957 года ў умовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяннем паміж прэзідэнтам і , Сукарна заручыўся падтрымкай ваенных і апублікаваў дактрыну «», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парламентарызму, і абвясціў аб пераходзе краіны да так званай «накіроўвальнай дэмакратыі» (), што выявілася перш за ўсё ў пашырэнні прэзідэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаванні ролі органаў заканадаўчай улады. На працягу года была адноўленая канстытуцыя 1945 года, якая аб'яўляла Інданезію прэзідэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм'ер-міністра і распушчаны парламент. У новым складзе парламента, зацверджаным асабіста Сукарнай, прысутнічалі толькі прадстаўнікі лаяльных прэзідэнту партый.

Па меры ўмацавання асабістай улады Сукарны ўзмацняўся знешнепалітычны нахіл Інданезіі ў бок сацлагера пры астуджэнні яе адносін з Захадам. У 1960 годзе пры ваенна-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку СССР Інданезія пайшла на ваеннае супрацьстаянне з Нідэрландамі, якія ўтрымлівалі  пад кантролем. Гэта супрацьстаянне завяршылася ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраванне ААН (у 1963 годзе яна была афіцыйна ўключана ў склад Рэспублікі). Іншай праявай «антыімперыялістычнай палітыкі» Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 канфрантацыя з Малайзіяй — Джакарта выступіла катэгарычна супраць фарміравання гэтай краіны шляхам аб'яднання брытанскіх калоній на Малакскім паўвостраве і Калімантане, баючыся яе ператварэння ў правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне.

Падобны ўхіл унутранай і знешняй палітыкі Сукарны актыўна падтрымліваўся кампартыяй, якая значна ўзмацніла ў гэты перыяд свой ​​уплыў, аднак выклікаў рэзкае абурэнне з боку правых партый і значнай часткі ваенных вярхоў. Гэтая сітуацыя вылілася ў верасні 1965 года ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі Рух 30 верасня і контрапераварот, ажыццёўлены ваеннымі.

Пасля падаўлення спробы перавароту 30 верасня групоўка ваенных пад кіраўніцтвам генерал-маёра Сухарты прыступіла да паступовай узурпацыі ўлады і падаўлення сваіх палітычных праціўнікаў. Ваенныя дамагліся ад Сукарны забароны на дзейнасць кампартыі і разгарнулі маштабную кампанію тэрору супраць яе прыхільнікаў, падчас якой загінула, паводле розных звестак, ад 500 тысяч да 2 мільёнаў чалавек.

Адхіленне ад улады прэзідэнта Сукарны было паэтапным: у сакавіку 1966 пад націскам ваенных ён даў Сухарце права прымаць любыя меры, неабходныя для падтрымання бяспекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 надзвычайная сесія  адправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выконваючым абавязкі прэзідэнта. У сакавіку 1968 яшчэ адна пазачарговая сесія НКК абрала Сухарту прэзідэнтам Інданезіі. Сфарміраваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэнні ва ўсіх сферах жыцця краіны: эпоха, якая пачалася пасля падаўлення перавароту 30 верасня 1965 года, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку».

У кароткія тэрміны ў краіне была выбудавана жорсткая вертыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зніжана. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае развіццё рынкавых механізмаў пры забеспячэнні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі паварот адбыўся і ў знешняй палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося ўсялякае збліжэнне Інданезіі з ЗША і Захадам у цэлым пры астуджэнні адносін з СССР, Кітаем і большай часткай сацкраін. Адначасова новыя ўлады дабіліся нармалізацыі адносін з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэння краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі — у жніўні 1967 пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створана Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі.

У рамках дэлібералізацыі ўнутрыпалітычнага жыцця краіны ўрад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасцю палітычных партый. У якасці ўласнай «палітычнай надбудовы» ваенныя і блізкія ім правыя грамадзянскія сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 года аб'ядноўвала значную частку грамадскіх арганізацый, якія лаяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічана і ператворана ў палітычны блок, які пасля атрымліваў абсалютную большасць галасоў выбаршчыкаў на ўсіх парламенцкіх выбарах, якія праводзіліся, пачынаючы з 1971 года, раз у пяць гадоў. У склад парламента ўводзілася фракцыя ўзброеных сіл, члены якой прызначаліся прэзідэнтам.

У снежні 1975 года інданезійскія войскі захапілі Усходні Тымор, які абвясціў незадоўга да таго незалежнасць ад Партугаліі. У ліпені 1976 года гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўключана ў склад Інданезіі на правах правінцыі.

Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфектыўнай: к сярэдзіне 1980-х гадоў у краіну ўдалося прыцягнуць буйныя патокі замежных інвестыцый, развіць шматлікія сучасныя галіны прамысловасці, дабіцца якаснага павышэння сярэдняга ўзроўню жыцця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту ўшчамленне палітычных свабод не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасці: праявы грамадзянскага пратэсту насілі, як правіла, лакальны характар і хутка душыліся. Вялікіх сіл ад улад патрабавала барацьба з сепаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэху, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сітуацыю ўдавалася ў цэлым утрымліваць пад кантролем.

Кардынальныя змены пацягнуў за сабой  1997-98 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданезіі. Калапс цэлых галін, рэзкае зніжэнне даходаў насельніцтва прывялі да абвастрэння сацыяльнай напружанасці, масавай незадаволенасці і эскалацыі этнаканфесіянальнага экстрэмізму. У кароткія тэрміны сфарміраваўся актыўны антыўрадавы рух, касцяком якога сталі студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Пасля серыі масавых пратэстаў і беспарадкаў 21 мая 1998 года прэзідэнт Сухарта сышоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзідэнту Б. Ю. Хабібі.

Урад, сфарміраваны віцэ-прэзідэнтам Хабібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэнняў, ключавым элементам якой стала лібералізацыя партыйнай сістэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасова пад моцным міжнародным націскам Джакарта вымушана была пагадзіцца на правядзенне ў жніўні 1999 года рэферэндуму аб самавызначэнні Усходняга Тымора, падчас якога большасць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся на карысць незалежнасці. Працэс суверэнізацыі Усходняга Тымора, які праходзіў пад кантролем ААН, завяршыўся ў маі 2002 года.

Паводле вынікаў праведзеных у чэрвені 1999 года парламенцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Савеце народных прадстаўнікоў сфарміравала апазіцыйная  на чале з дачкой Сукарны Мегаваці Сукарнапутры. У кастрычніку 1999 года ў ходзе сесіі НКК прэзідэнтам краіны быў абраны лідар умерана-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэння Абдурахман Вахід, віцэ-прэзідэнтам — Мегаваці Сукарнапутры.

У перыяд прэзідэнцтва Вахіда ўдалося вырашыць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблем. Аднак палітычнае становішча ў краіне заставалася досыць складаным: практычна адразу абазначылася тэндэнцыя да супрацьстаяння паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максімальнай келейнасці прыняцця важных дзяржаўных рашэнняў, і парламентам. Гэта супрацьстаянне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені-ліпені 2001 года. 22 ліпеня Вахід абвясціў аб увядзенні ў краіне надзвычайнага становішча і аддаў загад узброеным сілам аб недапушчэнні правядзення пазачарговай сесіі НКК, ініцыяванай парламентарыямі для разгляду пытання аб вынясенні вотуму недаверу прэзідэнту. Прэзідэнцкі загад быў праігнараваны ваеннымі, якія ўсталі на бок парламентарыяў, у выніку чаго 23 ліпеня НКК прыняў рашэнне аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мегаваці Сукарнапутры.

Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленне сацыяльна-эканамічнай абстаноўкі і планамерную лібералізацыю палітычнай сістэмы. Былі ўведзеныя прамыя прэзідэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» узброеных сіл. Пры гэтым захоўваліся вострыя этнаканфесійныя супярэчнасці ў розных рэгіёнах краіны, актыўную дзейнасць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі.

Па выніках праведзеных у два тура ў ліпені і верасні 2004 года першых у гісторыі Інданезіі прамых прэзідэнцкіх выбараў перамогу атрымаў Сусіла Бамбанг Юдаёна — лідар , адстаўны армейскі генерал, які займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры. Яго ўраду ўдалося дабіцца значных поспехаў ва ўрэгуляванні этнаканфесійных праблем: у прыватнасці, у жніўні 2005 года пры пасрэдніцтве Еўрасаюза было заключана мірнае пагадненне з найбольш магутнай сепаратысцкай структурай — . У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку: у значнай ступені была адноўлена інвестыцыйная прывабнасць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасці галін наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню.

У ходзе чарговых прэзідэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 Юдаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы.

Інданезія — унітарная рэспубліка прэзідэнцкага тыпу. Асноўным законам дзяржавы з'яўляецца , прынятая ў 1945 годзе. Яна адмянялася ў 1950 годзе, была адноўлена ў 1959 годзе і ў цяперашні час дзейнічае з шэрагам паправак, асноўныя з якіх былі прынятыя ў 1998, 1999 і 2001 гадах. Дадзеныя папраўкі, якія мелі ліберальна-дэмакратычны характар, атрымалі значны міжнародны резонананс. У прыватнасці, міжнароднай праваабарончай арганізацыі «» яны далі падставу класіфікаваць Інданезію ў якасці «свабоднай краіны».

Асноўныя інстытуты інданезійскай дзяржаўнасці былі сфарміраваны ў першыя гады незалежнага развіцця краіны. Разам з тым, прававыя нормы іх функцыянавання зведалі значныя змены ў ходзе ліберальна-дэмакратычных пераўтварэнняў канца 1990-х — пачатку 2000-х гадоў. Гэтыя змены ажыццяўляліся як шляхам унясення згаданых паправак у канстытуцыю, так праз прыняцце пакета прававых актаў, вядомых у Інданезіі як «Палітычныя законы» (). Асноўнымі вынікамі рэформаў сталі адыход узброеных сіл ад палітычнай дзейнасці, увядзенне ў краіне рэальнай шматпартыйнасці і прамых прэзідэнцкіх выбараў, павышэнне ролі заканадаўчых органаў улады.

Кіраўніком дзяржавы і кіраўніком выканаўчай галіны ўлады з'яўляецца прэзідэнт, у цяперашні час — Джока Відода. У выкананні абавязкаў кіраўніка дзяржавы прэзідэнту дапамагае віцэ-прэзідэнт — у цяперашні час Юсуф Кала. Віцэ-прэзідэнт займае пасаду прэзідэнта ў выпадку смерці або адстаўкі апошняга.

Прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт абіраюцца тэрмінам на пяць гадоў тайным галасаваннем на ўсеагульных прамых выбарах, адзін і той жа чалавек не можа займаць прэзідэнцкі пост больш за два тэрміны запар. Канстытуцыйныя нормы, якія прадугледжваюць прамое ўсенароднае абранне прэзідэнта і абмяжоўваюць яго тэрмін знаходжання ва ўладзе, былі ўведзеныя ў 2001 годзе, раней кіраўнік дзяржавы абіраўся раз у пяць гадоў у ходзе сесіі Народнага кансультатыўнага кангрэса і мог пераабірацца на гэты пост неабмежаваную колькасць разоў. Юдаёна стаў першым у гісторыі краіны ўсенародна абраным прэзідэнтам: перамогшы на прэзідэнцкіх выбарах 2004 года, ён у 2009 годзе быў пераабраны на другі тэрмін.

Прэзідэнт фарміруе і ўзначальвае ўрад. Ва ўрад уваходзяць міністры-каардынатары (курыруюць па некалькі міністэрстваў і ведамстваў), міністры (узначальваюць міністэрствы), дзяржаўныя міністры (узначальваюць розныя ведамствы, або курыруюць розныя дзяржаўныя праграмы, альбо выконваюць асаблівыя даручэнні), дзяржаўны сакратар (кіраўнік прэзідэнцкай адміністрацыі) і кіраўнікі ведамстваў, якія не маюць міністэрскай пасады, але афіцыйна прыраўнаваныя да міністраў па статусе. Колькасны склад і структура ўрада не рэгламентаваныя заканадаўча і вызначаюцца прэзідэнтам.

Згодна з укаранёнай палітычнай традыцыяй, усе інданезійскія ўрады, пачынаючы з канца 1950-х гадоў, мелі афіцыйныя назвы. Афіцыйная назва дзеючага кабінета міністраў, сфармаванага Юдаёнам 21 кастрычніка 2009 г., — «Другі кабінет адзінай Інданезіі» ().

Вышэйшым органам заканадаўчай улады з'яўляецца Народны кансультатыўны кангрэс, НКК (). НКК, які не з'яўляецца пастаянна дзеючай структурай, склікаецца на сесіі не радзей, чым раз на пяць гадоў, і складаецца з дзвюх палат: Савета народных прадстаўнікоў, СНП () і  СПР ().

На сваіх рэгулярных сесіях НКК праводзіць  абраных прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта і зацвярджае прапанаваныя прэзідэнтам асноўныя напрамкі дзяржаўнага курсу на пяцігадовы тэрмін. Прэзідэнт нясе адказнасць перад НКК, кангрэс можа аб'явіць яму імпічмент, сабраўшыся для гэтага на пазачарговую сесію.

Колькасны склад НКК фармальна не рэгламентуецца і вызначаецца складам СНП і СПР, якія ўваходзяць у яго. У складзе НКК апошняга склікання, прыведзенага да прысягі ў кастрычніку 2014 года, 692 дэпутаты. Старшыня НКК —  (), прадстаўнік Партыі нацыянальнага мандата Інданезіі.

У перапынках паміж сесіямі НКК бягучыя заканадаўчыя функцыі выконвае Савет нацыянальных прадстаўнікоў, які фактычна ўяўляе сабой пастаянна дзеючы аднапалатны парламент. У кампетэнцыю СНП уваходзяць распрацоўка, прыняцце і кантроль за выкананнем законаў, зацвярджэнне дзяржаўнага бюджэту, ратыфікацыя часткі міжнародных пагадненняў. Дэпутаты СНП абіраюцца на пяцігадовы тэрмін у ходзе прамых усеагульных парламенцкіх выбараў, якія праводзяцца па прапарцыянальнай сістэме ў шматмандатных акругах. Колькасны склад Савета, регламентаваны дзеючым заканадаўствам, неаднаразова мяняўся за гады існавання гэтага органа. У цяперашнім складзе СНП, сфарміраваным па выніках  і прыведзеным да прысягі ў кастрычніку 2014 года, 560 чалавек. Дэпутатамі сталі прадстаўнікі дзесяці партый, якія прайшлі ў парламент. Спікер СНП — Адэ Камарудзін.

Савет прадстаўнікоў рэгіёнаў — новае ўтварэнне ў палітычнай сістэме Інданезіі, якое існуе з 2004 года. Да гэтага ў склад НКК, акрамя дэпутатаў СНП, уваходзілі прадстаўнікі мясцовых заканадаўчых органаў улады, розных грамадскіх арганізацый, а таксама палітычных партый і ўзброеных сіл прапарцыянальна прысутнасці дэпутатаў апошніх у СНП, пры гэтым сукупнасць дэпутатаў НКК, якія не ўваходзяць у СНП, не з'яўлялася самастойным палітычным інстытутам і не мела якой-небудзь назвы.

Па аб'ёме паўнамоцтваў СПР значна саступае СНП. Да яго кампетэнцыі адносіцца распрацоўка законапраектаў, якія тычацца пытанняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўпарадкавання краіны, рэгіянальнага самакіравання, эканамічнага, сацыяльнага і культурнага развіцця рэгіёнаў для наступнай перадачы іх у СНП.

СПР фарміруецца з прадстаўнікоў правінцый і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Інданезіі, якія прыраўноўваюцца да правінцый — па 4 дэлегаты ад кожнай тэрыторыі. Члены СПР абіраюцца на непартыйнай аснове адначасова з дэпутатамі СНП. У цяперашнім складзе Савета, сфармаваным па выніках парламенцкіх выбараў 2014 года і прыведзеным да прысягі ў кастрычніку 2014 года, 132 дэпутаты, якія прадстаўляюць 31 правінцыю і 2 асаблівыя акругі. Старшыня СПР — Ірман Гусман.

Вышэйшая судовая ўлада належыць Вярхоўнаму суду (). У яго распараджэнні знаходзяцца сістэмы крымінальнага, грамадзянскага, адміністрацыйнага, гандлёвага і падатковага правасуддзя, ён з'яўляецца найвышэйшай апеляцыйнай інстанцыяй па адпаведных справах.

Лімітавая колькасць суддзяў Вярхоўнага суда — 60 чалавек. Суддзі Вярхоўнага суда зацвярджаюцца прэзідэнтам на падставе прапаноў Савета народных прадстаўнікоў. Старшыня абіраецца суддзямі, аднак зацвярджаецца на пасадзе прэзідэнтам. У цяперашні час старшынёй Вярхоўнага суда Інданезіі з'яўляецца , які заняў гэтую пасаду ў лютым 2012 года.

У 2003 годзе ў Інданезіі быў заснаваны Канстытуцыйны суд (), у вядзенне якога з вядзення Вярхоўнага суду былі перададзеныя пытанні, звязаныя з тлумачэннем канстытуцыі і вызначэннем адпаведнасці заканадаўчых актаў канстытуцыйным нормам. У яго складзе 9 суддзяў, прызначаных прэзідэнтам. Пры гэтым 3 суддзі прызначаюцца па прадстаўленні Савета народных прадстаўнікоў, 3 — па прадстаўленні Вярхоўнага суду і 3 — па прадстаўленні самога прэзідэнта. Старшыня Канстытуцыйнага суда абіраецца суддзямі і зацвярджаецца на пасадзе прэзідэнтам. У цяперашні час старшынёй Канстытуцыйнага суда Інданезіі з'яўляецца , які заняў гэтую пасаду ў лістападзе 2013 года.

Сучасная партыйная сістэма Інданезіі склалася ў канцы 1990-х гадоў. Тады ў выніку ліберальна-дэмакратычных пераўтварэнняў замест шматпартыйнасці намінальнай (у 1973—1999 гадах у краіне акрамя кіруючага блока Голкар дзейнічалі дзве палітычныя партыі, фармальна апазіцыйныя, але фактычна цалкам залежныя ад дзяржаўнай улады) была ўведзена рэальная шматпартыйнасць.

Дзейнасць палітычных партый рэгулюецца дзейным заканадаўствам: па стане на ліпень 2011 дзейнічае закон аб палітычных партыях, прыняты ў студзені 2008 года, з папраўкамі ад студзеня 2011 года. У адпаведнасці з ім права на стварэнне партыі маюць любыя 30 грамадзян краіны, прычым доля жанчын у ліку заснавальнікаў партыі павінна быць не менш за 30 %. Партыя падлягае рэгістрацыі ў міністэрстве юстыцыі і для пачатку палітычнай дзейнасці павінна прадставіць пасведчанне аб наяўнасці членаў ва ўсіх правінцыях краіны. Выключэнне зроблена для правінцыі Ачэх: для зарэгістраваных там палітычных партый не абавязкова наяўнасць членаў у іншых рэгіёнах краіны, пры гэтым яны маюць права змагацца за месцы ў СНП, але галасаваць за іх могуць толькі ачэхскія выбаршчыкі. Усе партыі абавязаны прызнаваць прынцыпы «Панча Сіла» ў якасці дзяржаўнай ідэалогіі Інданезіі. Пад забаронай застаецца стварэнне камуністычных партый.

Станам на 2012 год у Інданезіі было афіцыйна зарэгістравана больш за 70 палітычных партый. У апошніх парламенцкіх выбарах, якія адбыліся 9 красавіка 2009 года, прынялі ўдзел 44 з іх (38 агульнанацыянальных і 6 ачэхскіх). Устаноўлены законам парог у 2,5 % галасоў пераадолелі 9 агульнанацыянальных партый.

Прававая сістэма Інданезіі мае смешаны характар. Большая частка прававых норм устаноўлена па класічных еўрапейскіх узорах, перанятых у асноўным ад нідэрландскіх каланізатараў, і належыць да . У той жа час, у некаторых сферах паўсюдна альбо ў асобных рэгіёнах дзейнічаюць нормы звычаёвага права (у асноўным ) і/або ісламскага права. У найбольшай ступені адатнае і ісламскае рэгуляванне практыкуюцца, сярод іншага, у пытаннях сям'і і шлюбу, права спадчыны, зямельнай уласнасці. Рэгіёнам шырокага, але, тым не менш, абмежаванага ўжывання шарыяту з'яўляецца адмысловая правінцыя Ачэх. Адатнае права не ўніфікавана, на пачатак 2000-х гадоў існавала 19 гістарычных абласцей, якія маюць яго ўласныя варыянты.

Пасля краху рэжыму Сухарта ў кантэксце працэсу дэмакратычных пераўтварэнняў адбываецца маштабнае рэфармаванне прававой сістэмы, асноўнай мэтай якога абвяшчаецца забеспячэнне вяршэнства закона і незалежнасці судовай улады. Адначасова на фоне агульнай лібералізацыі заканадаўства намецілася тэндэнцыя да некаторага пашырэння сфер прымянення ісламскіх норм — прытым, што для перыяду з моманту здабыцця незалежнасці да другой паловы 1990-х гадоў было характэрна паступовае ўмацаванне дамінавання права еўрапейскага ўзору. Так, у 1998 годзе для мусульман была афіцыйна дазволена палігамія (пры выкананні мужам і жонкай значнай колькасці умоў). Адначасова прымаюцца меры па ўсталяванні больш выразных меж прымянення норм еўрапейскага, звычайнага і ісламскага права.

Палажэнні аб забеспячэнні асноўных правоў і свабод чалавека ад пачатку закладзеныя ў інданезійскай канстытуцыі. Разам з тым, у 1960-я — 1990-я ў краіне прымаліся розныя заканадаўчыя акты, якія афіцыйна абмяжоўвалі правы і свабоды асобных груп грамадзян: у прыватнасці, членаў камуністычнай партыі і іншых арганізацый левага кірунку, членаў іх сем'яў, прадстаўнікоў кітайскай абшчыны. Акрамя таго, мелі месца сістэматычныя нелегітымныя парушэння правоў і свабод грамадзян, якія прымалі найбольшы маштаб ў рамках барацьбы з палітычным іншадумствам і забеспячэння кантролю над праблемнымі тэрыторыямі — Ачэ, заходняй часткай вострава Новая Гвінея, Усходнім Тыморам. У 1993 годзе распараджэннем прэзідэнта Сухарта была заснавана Нацыянальная камісія па правах чалавека (), фармальна незалежная ад дзяржаўных уладаў, аднак фактычна жорстка кантраляваная ўрадам.

Меры па паляпшэнню сітуацыі ў галіне правоў чалавека сталі адным з асноўных напрамкаў ліберальных рэформ, якія праводзяцца з канца 1990-х гадоў. Было прынята адпаведнае заканадаўства (Закон № 39 ад 1999 года аб асноўных правах чалавека), актывізавана праца Нацыянальнай камісіі па правах чалавека, узмоцнены дадзены кірунак у працы Мінюста, пры гэтым само ведамства афіцыйна пераназвана ў Міністэрства юстыцыі і правоў чалавека (). Праведзены шэраг расследаванняў у дачыненні да выпадкаў парушэння правоў чалавека, учыненых раней.

Падобныя намаганні ў цэлым атрымліваюць станоўчы водгук як у краіне, так і за мяжой. Разам з тым, паводле ацэнак такіх міжнародных няўрадавых арганізацый, як «» і «Міжнародная Амністыя», яны з'яўляюцца недастатковымі: інданезійскім уладам ставіцца ў віну, сярод іншага, працяг самавольства з боку прадстаўнікоў праваахоўных органаў і ўзброеных сіл у канфліктных раёнах, незабеспячэнне ў належнай меры свабоды веравызнання і свабоды слова, эксплуатацыя дзіцячай працы, а таксама тармажэнне расследаванняў здзейсненых правапарушэнняў. Больш стрымана на недастатковасць праваабарончых мер указваецца, у прыватнасці, у адпаведным дакладзе Дзярждэпартамента ЗША — пры гэтым прызнаецца істотны прагрэс, дасягнуты Інданезіяй у гэтай галіне.

Дзяржаўная сімволіка Інданезіі рэгламентуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам (Закон аб дзяржаўным сцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была прынятая ў 2009 годзе).

Сцяг Інданезіі ўяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзве гарызантальныя паласы роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацверджаны розныя памеры сцяга для розных дзяржаўных устаноў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадскіх мерапрыемстваў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязменнай.

Чырвона-белы сцяг упершыню стаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэння сцяга і значэнне яго колераў дакументальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай версіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сцяга сярэдневяковай дзяржавы Маджапахіт, чырвоны сімвалізуе адвагу, белы — чысціню намераў. Існуе таксама версія паходжання інданезійскага сцяга ад нідэрландскага, ад якога былі ўзятыя два з трох колераў.

Дзяржаўным гербам Інданезіі з'яўляецца залатая міфічная птушка Гаруда з геральдычным шчытом на грудзях. Апярэнне Гаруды сімвалізуе 17 жніўня 1945 года — дату абвяшчэння Рэспублікі Інданезіі: 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі — 1945 год, 8 пёраў у хвасце — месяц жнівень, 17 пёраў у кожным з крылаў — 17 дзень. У кіпцюрах Гаруда трымае сярэбраную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасці» ().

Шчыт на грудзях Гаруды з чатырох частак, з малым шчытком у сэрцы. Пяць элементаў герба сімвалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалогіі Панча Сіла: залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба — веру ў адзінага Бога; галава  ў першай частцы ў барвовым полі — народнасць, кіраваную прадстаўнічымі органамі; дрэва баньян у другой у срэбры — нацыянальнае адзінства; рыс і галінка бавоўны ў трэцяй, таксама ў срэбры — усеагульную сацыяльную справядлівасць, ланцуг з круглых і прамавугольных звёнаў у чацвёртай — справядлівы і цывілізаваны гуманізм (усе фігуры натуральнага колеру). Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пояс, які сімвалізуе экватар, які праходзіць праз тэрыторыю Інданезіі.

Герб быў распрацаваны султанам Панціянакам Хамідам II падчас яго працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданезіі і прыняты ў якасці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданезіі 11 лютага 1950 года.

Гімн Рэспублікі Інданезіі «Вялікая Інданезія» () напісаны кампазітарам  у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў ходзе кангрэса моладзевых арганізацый 28 кастрычніка 1928 года. У якасці дзяржаўнага гімна быў прыняты ў дзень абвяшчэння незалежнасці краіны 17 жніўня 1945 года.

Дзяржаўныя святы Інданезіі

З першых гадоў дзяржаўнасці ў якасці асноўных прынцыпаў знешняй палітыкі Інданезіі дэкларуюцца незалежнасць і актыўнасць, а таксама роўнааддаленасць ад канфрантацыйных блокаў. У 1950-я гады Джакарта была ў ліку асноўных ініцыятараў стварэння Руху недалучэння і да гэтага часу застаецца адным з найбольш актыўных яго ўдзельнікаў (у 1991—1995 гадах старшынствавала ў Руху). Пры гэтым, калі для перыяду прэзідэнцтва Сукарны было характэрна збліжэнне краіны з СССР і іншымі краінамі сацыялістычнага блока, то пасля 1965 быў узяты курс на цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з Захадам. Характэрна, што калі з СССР і пасля 1965 захоўваліся паўнавартасныя дыпламатычныя адносіны і ажыццяўляліся сістэматычныя кантакты ў розных сферах, хай і на менш інтэнсіўным узроўні, чым да таго, то сувязі з Кітаем былі цалкам замарожаныя: абвінаваціўшы КНР у падтрымцы спробы дзяржаўнага перавароту 30 верасня 1965, урад Сухарты разарваў з ёй дыпламатычныя адносіны (адноўленыя ў 1990 годзе) і перапыніў кантакты ў палітычнай, эканамічнай і культурнай галінах.

Акрамя гэтага, з сярэдзіны 1960-х гадоў найважнейшае месца ў шкале знешнепалітычных прыярытэтаў Інданезіі займае рэгіянальнае супрацоўніцтва. У 1967 годзе пры ініцыятыўнай ролі Інданезіі была створана Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі (АСЕАН) — з тых часоў яна нязменна застаецца нефармальным лідарам гэтай арганізацыі, выступаючы за актывізацыю інтэграцыйных працэсаў, развіццё новых форм унутрыасеанаўскага супрацоўніцтва і ўзаемадзеяння Асацыяцыі з партнёрамі за межамі Паўднёва-Усходняй Азіі — у прыватнасці, у рамках Рэгіянальнага форуму АСЕАН (АРФ) і розных дыялогавых механізмах. Таксама прыкметная роля Джакарты ў іншых шматбаковых структурах Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна, у тым ліку АЦЭС, НУМДА, Дыялог па супрацоўніцтве ў Азіі.

Асноўнай мэтай міжнароднай дзейнасці Джакарты ў цяперашні час з'яўляюцца стварэнне спрыяльных знешніх умоў для сацыяльна-эканамічнага развіцця Інданезіі, яе станаўлення як дэмакратычнай умерана-мусульманскай краіны, а таксама садзейнічанне пабудове шматпалярнага палітычнага свету. Традыцыйна актыўнай з'яўляецца яе пазіцыя на карысць  і мірнага ўрэгулявання рэгіянальных канфліктаў: Джакарта, у прыватнасці, аказвала актыўныя пасрэдніцкія паслугі ў працэсе ўнутрыкамбаджыйскага ўрэгулявання (1989—1991 гады), выступала з міратворчымі ініцыятывамі ў кантэксце ўрэгулявання пагранічнай спрэчкі паміж Камбоджай і Тайландам (2011 год), з 1960-х гадоў актыўна ўдзельнічае ў міратворчай дзейнасці ААН. З канца XX стагоддзя асаблівую актуальнасць для інданезійцаў набылі задачы процідзеяння змене клімату і барацьбы з тэрарызмам.

Прытрымліваючыся гэтых установак, Інданезія актыўна ўдзельнічае ў рабоце Арганізацыі Аб'яднаных Нацый, перыядычна ставячы пытанне аб прадастаўленні ёй статусу пастаяннага члена Савета Бяспекі, а таксама «Групы дваццаці», Арганізацыі ісламская канферэнцыя і іншых міжнародных арганізацый і форумаў. Ключавымі замежнымі партнёрамі Інданезіі ўжо некалькі дзесяцігоддзяў з'яўляюцца ЗША, Японія, краіны АСЕАН і Еўрасаюза. Разам з тым, з канца 1990-х гадоў узяты курс на дыверсіфікацыю знешніх сувязей.

Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Інданезіяй устаноўлены 18 чэрвеня 1993 года. 22 жніўня 2011 г. пачало функцыянаваць Пасольства Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Інданезіі. Пасол Рэспублікі Беларусь у г. Джакарце — В. М. Лапата-Загорскі. Даверчыя граматы былі ўручаны Прэзідэнту Рэспублікі Інданезіі С. Б. Юдаёна 14 лютага 2012 года.

Паводле ацэнак урада і кіраўніцтва сілавых структур краіны, асноўныя пагрозы яе нацыянальнай бяспецы носяць унутраны характар. Найбольш важнымі з іх з'яўляюцца міжэтнічныя і міжрэлігійныя канфлікты і звязаныя з імі праявы тэрарызму і экстрэмізму.

Міжабшчынныя супярэчнасці, якія стрымліваліся ва ўмовах жорсткай дзяржаўнай улады і ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага росту 1970-х — 1990-х гадоў, рэзка абвастрыліся на фоне цяжкага эканамічнага крызісу і палітычнай нестабільнасці, якая суправаджала крах рэжыму Сухарты. Адной з іх першых маштабных праяў сталі кровапралітныя пагромы  у Джакарце ў маі 1998 года. У далейшым найбольш канфліктнай сітуацыя была ў раёнах змешанага пражывання буйных мусульманскіх і хрысціянскіх супольнасцей, у прыватнасці, на поўначы Суматры, на Сулавесі і Малуках: на працягу некалькіх гадоў там адбываліся сутыкненні на рэлігійнай глебе, забойствы і тэрарыстычныя акты, якія прыводзілі да шматлікіх ахвяр.

За кароткі перыяд адбыўся рэзкі рост рэлігійнага, перш за ўсё ісламскага экстрэмізму і тэрарызму: утварылася або выйшла з глыбокага падполля некалькі адпаведных арганізацый, якія наладзілі сувязі са структурамі міжнароднага тэрарызму. Найбольш буйной і ўплывовай з іх стала Джэмаа Ісламія, якая ўсталявала ўзаемадзеянне з Аль-Каідай і стварыла свае ячэйкі не толькі ў розных рэгіёнах Інданезіі, але і ў іншых краінах Паўднёва-Усходняй Азіі. Да найбольш маштабных і рэзанансных тэрактаў, учыненых Джэмаа Ісламіяй і іншымі экстрэмісцкімі групоўкамі, адносяцца  (202 забітых) і ў  (не менш 19 забітых),  ў жніўні 2003 года (12 забітых) і каля  (не менш 9 забітых) у Джакарце.

К сярэдзіне 2000-х гадоў уладам удалося нанесці сур'ёзныя ўдары па ісламісцкаму падполлю за кошт ліквідацыі або арышту шэрагу яго кіраўнікоў і актывістаў (перш за ўсё са складу Джэмаа Ісламія), а таксама мінімізаваць праявы міжабшчыннага гвалту. Тым не менш, тэрарыстычная пагроза застаецца на высокім узроўні, становішча ў шэрагу рэгіёнаў з насельніцтвам, разнародным па этнаканфесійным складзе, застаецца досыць напружаным.

Крымінальная абстаноўка ў Інданезіі таксама істотна абвастрылася пасля эканамічнага крызісу і перыяду палітычнай нестабільнасці канца 1990-х — пачатку 2000-х гадоў. Разам з тым, рост адбыўся ў асноўным за кошт злачынстваў, якія адносяцца да катэгорыі негвалтоўных (крадзеж, махлярства і інш.), у той час як колькасць злачынстваў супраць жыцця і годнасці чалавека застаецца ў кантэксце адпаведнай міжнароднай статыстыкі адносна невялікай. Так, колькасць штогадовых забойстваў на 100 тыс. чалавек насельніцтва, па дадзеных Інтэрпола, захоўваецца на працягу 2000-х гадоў невысокай і досыць стабільнай — 0,6-0,7 выпадкаў у год. Падобная сітуацыя ў значнай ступені складаецца дзякуючы захаванню жорсткага кантролю над агнястрэльнай зброяй, які забяспечвае яго практычна поўную адсутнасць у грамадзянскага насельніцтва. Разам з тым, сваю ролю ў падобнай статыстычнай карціне можа адыгрываць і фактар незарэгістраваных злачынстваў.

Да ліку гвалтоўных злачынстваў, дынаміка якіх расце, адносіцца пірацтва. У 2010 годзе ў інданезійскіх  было атакавана 40 судоў. Найбольш небяспечным раёнам з'яўляюцца Малакскі праліў і прылеглыя да яго акваторыі.

Станам на 2013 год у краіне было больш за 114332 зняволеныя — 59 зняволеных на 100 000 жыхароў. Запаўняльнасць турмаў склала 148,3 %. У краіне існуе смяротнае пакаранне праз расстрэл, якое ўжываецца як найвышэйшая мера пакарання па шэрагу крымінальных артыкулаў (у тым ліку аб забойстве, тэрарызме, ). У 2010 годзе было прыведзена ў выкананне 7 смяротных прысудаў.

Узброеныя сілы, афіцыйна створаныя 5 кастрычніка 1945 года, традыцыйна адыгрываюць вялікую ролю ў жыцці Інданезіі. Неабходнасць адстойваць незалежнасць у працяглай вайне з Нідэрландамі першапачаткова прадвызначыла асаблівае месца арміі ў шкале прыярытэтаў нацыянальнага развіцця. Пасля падзей 1965 года ў руках ваенных апынулася і дзяржаўная ўлада: генерал Сухарта, які заняў прэзідэнцкі пост, заканадаўча замацаваў за імі так званую двайную функцыю (). Маецца на ўвазе адказнасць не толькі за абарону, але і за сацыяльна-палітычнае развіццё краіны. Больш таго, на легальнай аснове ваеннымі была наладжана камерцыйная дзейнасць як на прыватнай, так і на інстытуцыйнай аснове.

Пасля адстаўкі Сухарты ў 1998 годзе найважнейшым напрамкам разгорнутых у Інданезіі ліберальных пераўтварэнняў стаў планамерны адыход ваенных ад палітыкі. Пры гэтым, страціўшы рычагі прамога ўплыву на прыняцце дзяржаўных рашэнняў, армія застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай.

Узброеныя сілы Рэспублікі Інданезіі носяць афіцыйную назву «Нацыянальная армія Інданезіі» (). Дзеляцца на  (),  (), і  (). Да 1999 года ў іх склад у якасці асобнага віду ўзброеных сіл уваходзіла таксама паліцыя, пры гэтым ВС афіцыйна называліся «Узброеныя сілы Рэспублікі Інданезіі» ().

Вярхоўным галоўнакамандуючым узброенымі сіламі з'яўляецца прэзідэнт, які ажыццяўляе кіраўніцтва імі праз міністра абароны (станам на студзень 2013 года — Пурнома Юсгіянтора, ) і галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі (станам на жнівень 2013 года — генерал  (). Агульная колькасць УС на 2011 год складае каля 428000 чалавек. Акрамя гэтага, каля 400 тысяч чалавек лічацца ў рэзерве першай чаргі.

Колькасць сухапутных войскаў на 2011 год — 326 тысяч чалавек. У іх складзе, акрамя рэгулярных частак і злучэнняў, сілы стратэгічнага рэзерву () — больш за 26 тысяч чалавек, а таксама войскі спецыяльнага прызначэння () — больш за 6 тысяч чалавек. Камандуючым СВ станам на студзень 2013 года з'яўляецца генерал Будзіман (). На ўзбраенні 315 танкаў, 691 БТР і БМП, 565 гармат палявой артылерыі, 730 мінамётаў, 12 РСЗА, 160 процітанкавых і 370 зенітных сродкаў, 17 самалётаў і 64 верталёты армейскай авіяцыі.

Асабісты склад ваенна-марскіх сіл на 2011 год — 67 тысяч чалавек, у іх ліку корпус марской пяхоты () — каля 20 тысяч чалавек. Камандуючы ВМС, станам на студзень 2013 года — адмірал Марсеціа (). У баявым складзе флоту 136 вымпелаў, у тым ліку 6 фрэгатаў, 2 падводныя лодкі, 1 карвет, 4 ракетныя катэры, 12 патрульных караблёў. Маецца 48 самалётаў і 45 верталётаў марской авіяцыі.

Асабісты склад ваенна-паветраных сіл на 2011 год — 34 тысячы чалавек. Камандуючы ВПС, станам на студзень 2013 года — маршал Іда Багус Путу Дуніа (). На ўзбраенні ВПС складаецца 88 самалётаў баявой і 136 самалётаў дапаможнай авіяцыі, 44 верталёты дапаможнай авіяцыі.

Узброеныя сілы камплектуюцца па змяшаным кантрактна-прызыўным прынцыпе. Ваенныя асігнаванні за 2010 год склалі парадку 4,7 млрд. долараў ЗША (каля 4,5 % ВУП). Акрамя таго, частка патрэб узброеных сіл пакрываецца за кошт даходаў ад прадпрымальніцкай дзейнасці ваенных.

Узброеныя сілы Інданезіі пачалі сваю гісторыю з супрацьстаяння агрэсіі Нідэрландаў, якія спрабавалі аднавіць кантроль над былой калоніяй ў 1945—49 гадах. У 1950-я гады яны вялі баявыя дзеянні супраць розных сепаратысцкіх і антыўрадавых фарміраванняў, у 1960-я — прымалі ўдзел у ваеннай канфрантацыі з Нідэрландамі і Малайзіяй.

Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў захоп у 1975 годзе Усходняга Тымора і супрацьдзеянне партызанскай дзейнасці на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася аж да аднаўлення яе незалежнасці. Армія была таксама задзейнічана ў барацьбе з сепаратысцкімі рухамі ў Ачэху і на Заходнім Ірыяне ў 1970-х — 1990-х гадах і падаўленні сур'ёзных беспарадкаў на этнаканфесійнай глебе, якія мелі месца ў 1990-я — 2000-я гады.

Інданезія прымае актыўны ўдзел у міратворчай дзейнасці ААН: пачынаючы з 1950-х гадоў яе кантынгенты агульнай колькасцю больш чым 15 800 чалавек прымалі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяванні або падтрыманні міру ў 18 краінах. Станам на 2011 год інданезійскія «блакітныя каскі» размяшчаюцца ў Сьера-Леонэ, Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга і Кувейце.

Адміністрацыйны падзел Інданезіі рэгламентуецца канстытуцыяй і дзеючым заканадаўствам. Асноўным прававым актам у гэтай галіне на студзень 2013 года з'яўляецца Закон № 32 2004 года аб мясцовым самакіраванні. Акрамя таго, статус кожнай з асаблівых акруг і правінцый, якія маюць асаблівае становішча, рэгулюецца асобнымі законамі.

Інданезія падзяляецца на 32 правінцыі (), тры з якіх (Ачэх, Папуа і Заходняе Папуа) маюць асаблівы статус, і дзве адмысловыя адміністрацыйныя адзінкі, прыраўнаваныя па статусе да правінцыі, — Асаблівая сталічная акруга Джакарта і Асаблівая акруга Джак'якарта. На чале кожнай правінцыі і кожнай асаблівай акругі стаіць губернатар (), які абіраецца насельніцтвам тэрмінам на 5 гадоў (да 2005 года абіраўся мясцовым органам заканадаўчай улады). Вышэйшымі органамі заканадаўчай улады ў правінцыях і асаблівых акругах з'яўляюцца мясцовыя саветы народных прадстаўнікоў, якія выбіраюцца насельніцтвам таксама тэрмінам на пяць гадоў.

Правінцыяй Інданезіі ў 1969 годзе была абвешчаная заходняя частка вострава Новая Гвінея, занятая па выніках канфлікту з Нідэрландамі 1961—1962 гадоў (назвы — «Заходні Ірыян» у 1969—1973 гадах, «Ірыян Джая» у 1973—2002 гадах). Статус правінцыі меў таксама акупаваны Інданезіяй у 1975 годзе Усходні Тымор — да аддзялення гэтай тэрыторыі ад Інданезіі ў 1999 годзе.

Рэзкае абвастрэнне этнаканфесійных супярэчнасцей і рост сепаратысцкіх настрояў у шэрагу рэгіёнаў у кантэксце палітычнага і сацыяльна-эканамічнага крызісу канца 1990-х гадоў падштурхнулі ўлады Інданезіі да прыняцця комплексу мер па дэцэнтралізацыі дзяржаўнай улады і разбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу краіны. Яго найважнейшым элементам стала стварэнне ў перыяд з 1999 па 2007 год новых правінцый — Папуа, Заходняе Папуа, Бантэн, Архіпелаг Рыау, Гарантала. Статус правінцыі быў прадстаўлены Ачэху, які быў да гэтага асаблівай акругай.

Асаблівы статус Джакарты, Джак'якарты і трох правінцый (Ачэх, Папуа і Заходняе Папуа) падразумявае надзяленне ўлад гэтых рэгіёнаў некаторымі дадатковымі паўнамоцтвамі ў сацыяльнай, культурнай, духоўнай і іншых сферах. У Ачэху, у прыватнасці, разам з нацыянальным заканадаўствам Інданезіі дзейнічаюць (з абмежаваннямі) законы шарыяту.

Правінцыі дзеляцца на акругі (кабуп́атэны, ) і прыраўнаваныя да акруг муніцыпалітэты (ко́ты, ), у якія вылучаюцца буйныя гарады. Акругі кіруюцца рэгентамі (бупаці, ), муніцыпалітэты — мэрамі (валікота, . Паўнамоцтвы рэгентаў і мэраў ідэнтычныя, і тыя, і іншыя абіраюцца насельніцтвам на пяць гадоў. Вышэйшымі органамі заканадаўчай улады акруг і муніцыпалітэтаў з'яўляюцца мясцовыя саветы народных прадстаўнікоў, якія таксама абіраюцца насельніцтвам на пяць гадоў. Сталічная акруга Джакарта мае асаблівы адміністрацыйны лад: яна падзяляецца на пяць гарадскіх адміністрацыйных акруг () і адну адміністрацыйную акругу (). Гэтыя адміністрацыйныя адзінкі маюць некалькі меншую ступень самакіравання, чым звычайныя гарадскія муніцыпалітэты і акругі, іх мэры і, адпаведна, рэгент прызначаюцца губернатарам Джакарты.

Акругі і муніцыпалітэты падзяляюцца на раёны (кечаматаны, ), кіраваныя кіраўнікамі (чама́тамі, ), якія прызначаюцца рэгентам або мэрам. У акругах таксама маюцца органы заканадаўчай улады — саветы народных прадстаўнікоў. У правінцыях Папуа і Заходняе Папуа акруга мае назву дзістрык (), яго кіраўнік — кіраўнік дзістрыка (кепа́ла дзістрык, ).

Раёны падзяляюцца на вёскі; на большай частцы тэрыторыі яны маюць назву дэса (), у некаторых рэгіёнах заканадаўча замацаваны мясцовыя назвы, а таксама на паселішчы — келура́ханы (). Вёскі карыстаюцца большым самакіраваннем, чым паселішчы, іх кіраўнікі, якія ў большасці месцаў называюцца кепала дэса (), абіраюцца мясцовым насельніцтвам у адрозненне ад кіраўнікоў паселішчаў — лурахаў (), якія прызначаюцца кіраўнікамі раёнаў.

Тэрыторыя Інданезіі складае 1 919 440 км² (14-е месца па плошчы сярод краін свету і першае сярод краін Паўднёва-Усходняй Азіі). Размешчаная па абодвух баках экватара на астравах Малайскага архіпелага і заходняй частцы вострава Новая Гвінея, абмываецца водамі Ціхага і Індыйскага акіянаў, з'яўляецца найбуйнейшой астраўной дзяржавай свету. У склад краіны ўваходзіць не менш за 17508 астравоў, з якіх каля 6000 заселеныя, плошча падкантрольнай марской акваторыі (унутранае мора, тэрытарыяльныя і архіпелажныя воды, асобная эканамічная зона) складае 7 900 000 км². Значная частка астравоў адносіцца да Зондскіх, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на Вялікія Зондскія і Малыя Зондскія астравы. Да Вялікіх Зондскіх адносяцца самыя буйныя астравы Інданезіі — Ява, Суматра, Сулавесі і Калімантан (на апошнім, акрамя інданезійскай тэрыторыі, знаходзяцца частка тэрыторыі Малайзіі і дзяржава Бруней-Дарусалам).

Інданезія мае сухапутную мяжу з Малайзіяй (на востраве Калімантан), Папуа-Новай Гвінеяй (на востраве Новая Гвінея) і Усходнім Тыморам (на востраве Тымор). Пры гэтым мяжа з апошнім складаецца з двух асобных участкаў: з асноўнай тэрыторыяй гэтай краіны ў цэнтральнай частцы вострава Тымор і з усходнетыморскім  , акружаным тэрыторыяй інданезійскай правінцыі Усходнія Малыя Зондскія астравы. Марскія межы ёсць са згаданымі краінамі, а таксама з Сінгапурам, Філіпінамі, Аўстраліяй і Індыяй.

Большая частка інданезійскай тэрыторыі ўяўляе сабой вобласці кайназойскай , толькі некаторыя рэгіёны з'яўляюцца ў геалагічным плане больш старажытнымі — поўнач Суматры і паўднёвы захад Калімантана адносяцца да вобласці мезазойскай складкавасці, паўднёвы захад Новай Гвінеі і асобныя бліжэйшыя астравы — да вобласці дамезазойскай складкавасці. У будове пераважаюць метамарфічныя пароды, палеазойскія, мезазойскія і палеаген-неагенавыя эфузіўна-асадкавыя адклады рознага саставу. Характэрнымі элементамі геалагічнай структуры з'яўляюцца працяглыя астраўныя дугі і спалучаныя з імі глыбакаводныя акіянічныя жолабы.

Практычна ўся тэрыторыя з'яўляецца часткай так званага «Ціхаакіянскага вогненнага кальца», што абумоўлівае высокую ступень тэктанічнай актыўнасці. У розных раёнах краіны перыядычна адбываюцца землятрусы, часцяком вельмі моцныя. Самым разбуральным за гістарычны перыяд было землетрасенне, якое адбылося 26 снежня 2004 года ля заходняга ўзбярэжжа Суматры, калі ў выніку падземных штуршкоў і, галоўным чынам, выкліканых імі цунамі на розных астравах Інданезіі загінула, па розных ацэнках, ад 130 да 170 тысяч чалавек. Акрамя таго, на тэрыторыі краіны знаходзіцца каля 150 дзеючых вулканаў, найбольш буйнымі з якіх з'яўляюцца Мерапі, Брома, ,  (востраў Ява), Кракатаў (Зондскі праліў), Тамбора (востраў Сумбава). Наймацнейшае вывяржэнне за гістарычны перыяд развіцця Інданезіі — і адно з наймагутнейшых у сусветнай гісторыі наогул — зрабіў у 1883 годзе Кракатаў: у выніку вывяржэння і выкліканага ім цунамі на Яве, Суматры і невялікіх астравах Яванскага мора загінула не менш як 36 тысяч чалавек, было разбурана амаль 300 населеных пунктаў.

Унутраныя раёны ўсіх буйных астравоў гарыстыя: для Явы і Суматры характэрныя прамалінейныя суцэльныя горныя хрыбты практычна па ўсёй даўжыні вострава, для Сулавесі і інданезійскіх тэрыторый Калімантана і Новай Гвінеі — больш складаныя канфігурацыі горных сістэм. Самая высокая вяршыня Інданезіі (яна ж — самая высокая вяршыня Акіяніі) — гара Джая (4884 м), размешчаная ў заходняй частцы Новай Гвінеі. Найбольшыя па плошчы раўнінныя тэрыторыі маюцца на Калімантане.

Рэкі ў большасці рэгіёнаў ўтвараюць густую сетку і, як правіла, з’яўляюцца паўнаводнымі круглы год, хоць сезонныя ваганні бываюць прыкметныя. Найбольш доўгія і паўнаводныя працякаюць на Калімантане: Капуас (1143 км),  (920 км), Барыта (900 км). Гэтыя і іншыя рэкі на гарыстых участках мясцовасці ўтвараюць парогі і вадаспады. Рэчышчы раўнінных рэк на многіх участках маюць непастаянныя абрысы з прычыны значнага адкладання наносаў. Дэбіт рэк, як правіла, схільны да істотных сезонных ваганняў: у сезон дажджоў здараюцца разлівы, якія нярэдка прыводзяць да маштабных паводак.

Самае вялікае возера — Тоба ў паўночнай частцы вострава Суматра (каля 1145 км²), якое з’яўляецца найбуйнейшым вулканічным возерам планеты і, маючы глыбіню больш за 500 м, належыць да ліку найбольш глыбакаводных азёр свету.

Краіна багатая на розныя карысныя выкапні. Запасы нафты разведаны ў тым ці іншым аб’ёме практычна ва ўсіх рэгіёнах, у тым ліку, на Суматры, Яве, Калімантане, Сулавесі, Сераме, а таксама на шэльфе гэтых астравоў. Радовішчы прыроднага газу размешчаны на Паўночнай Суматры (Арун) і Усходнім Калімантане (Бадак), а таксама на берагавых шэльфах Заходняй Ірыяны і Явы — да апошніх адносіцца самае буйнае газавае радовішча Паўднёва-Усходняй Азіі Натуна Д-Альфа, якое знаходзіцца ў яванскім моры прыкладна ў 1000 км на поўнач ад Джакарты. Паводле прагнозаў, разведаных запасаў прыроднага газу краіне павінна хапіць на 50 гадоў. Акрамя таго, у розных рэгіёнах краіны ёсць істотныя запасы вугальнага метану, агульны аб’ём якіх складае каля 13 трлн м³.

На Калімантане і Сулавесі маюцца залежы руд жалеза, на астравах Бангка, Белітунг,  — волава, на востраве Бінтан — баксітаў і алюмінію, на Сулавесі — нікеля, на Яве — марганца.

Прыкладна на 80 % тэрыторыі Інданезіі пераважаюць чырвона-жоўтыя латэрытныя і горныя латэрытныя глебы, у раўнінных раёнах Калімантана і Суматры распаўсюджаны таксама трапічныя балотныя глебы, у заходняй частцы вострава Новая Гвінея — латэрытныя глеявыя глебы. На шэрагу астравоў паўднёва-ўсходняй часткі краіны маюцца чырвоныя латэрытныя глебы.

Клімат на большай частцы тэрыторыі Інданезіі экватарыяльны, вільготны, у асобных рэгіёнах мае прыкметы субэкватарыяльнага. У раўнінных абласцях сярэднямесячны тэмпературны паказчык складае каля 26 °C, пры гэтым яго сезонныя ваганні вельмі нязначныя — не больш за 3 °C. У гарах пры натуральным паніжэнні тэмпературы па меры ўзрастання вышыні над узроўнем мора (парадку 1 °C на 100 м) захоўваецца таксама невялікая амплітуда сярэдніх месячных тэмператур, на вышынях больш за 1500 м здараюцца замаразкі.

Узровень вільготнасці вельмі высокі, у сярэднім каля 80 %. Гадавы аб'ём ападкаў вагаецца ад 1800 мм да 3200 мм у раўнінных абласцях, у некаторых горных раёнах дасягае 6100 мм. Пры гэтым для большай часткі тэрыторыі характэрна больш ці менш выяўленае чаргаванне двух сезонаў — дажджлівага (з лістапада-снежня па сакавік-красавік) і сухога (з красавіка-мая па кастрычнік-лістапад), звязанае са зменай экватарыяльных мусонаў. Падчас сухога сезона ападкі альбо адсутнічаюць, альбо выпадаюць у прыкметна меншай колькасці. Дажджы часта выпадаюць у выглядзе ліўняў і звычайна суправаджаюцца навальніцамі.

Прырода Інданезіі адрозніваецца выключнай разнастайнасцю: тут на плошчы, якая складае не больш за 1,3 % сусветнай сушы, сустракаецца каля 17 % біялагічных відаў планеты. Па колькасці біялагічных відаў, якія сустракаюцца на яе тэрыторыі, краіна займае другое месца ў свеце пасля Бразіліі.

Найважнейшай асаблівасцю экасістэмы Інданезіі з'яўляецца яе біягеаграфічнае заніраванне, вызначанае лініяй Уолеса, якая праходзіць з поўначы на поўдзень паміж астравамі Калімантан і Сулавесі і затым паміж астравамі Балі і Ламбок. Большая частка астравоў на захад ад лініі Уолеса ў дагістарычныя часы злучалася з кантынентальнай Паўднёва-Усходняй Азіяй і ўтварала разам з ёй біягеаграфічны рэгіён Сундаланд, і таму атрымала ў спадчыну ў асноўным флору і фаўну азіяцкага тыпу. Новая Гвінея і шэраг астравоў, прылеглых да яе, якія знаходзяцца на ўсход ад лініі Уолеса, складалі ў мінулым адзіны кантынент з Аўстраліяй — Сахул, населеныя відамі, пераважна блізкімі да аўстралійскіх. Пры гэтым найбольш своеасаблівымі ў прыродным плане з'яўляюцца раёны, прылеглыя з абодвух бакоў да лініі Уолеса — так званая вобласць Уолес, якая ўключае Сулавесі, Малукскія і вялікую частку Малых Зондскія астравоў. , якая з'яўляецца ў біягеаграфічным плане пераходнай зонай паміж сундаландскім і сахулскім рэгіёнамі, мае ў рознай ступені рысы таго і іншага, а таксама шэраг унікальных асаблівасцей — менавіта тут сустракаецца большая частка відаў, якія з'яўляюцца эндэмікамі Інданезіі.

У пачатку XXI ст. колькасць раслінных відаў, якія сустракаюцца ў Інданезіі, ацэньвалася прыкладна ў 28 тысяч. Не менш за 60 % плошчы краіны пакрыта вільготнымі вечназялёнымі экватарыяльнымі лясамі, пры гэтым найбольш лясістымі з'яўляюцца інданезійскія тэрыторыі Калімантана і Новай Гвінеі, а найменшыя плошчы лясы займаюць на Яве.

Экватарыяльныя лясы характэрныя як для раўніннай, так і для горнай мясцовасці. Да вышыні прыкладна 1500 м над узроўнем мора, асноўнымі відамі расліннасці ў іх з'яўляюцца фікусы, розныя , , , пальмавыя, драўняныя папараці, бамбукавыя. На вышынях да 2500-3000 м распаўсюджаныя горна-трапічныя лясы з перавагай вечназялёных шыракалістых і хвойных парод, яшчэ вышэй — нагорнае крывалессе, хмызнякі і розныя травы. У нізінных прыбярэжных раёнах (на Калімантане, Новай Гвінеі і, у меншай ступені, на Суматры) шырока распаўсюджаныя мангравыя зараснікі. На выспах у паўднёва-ўсходняй частцы краіны маюцца таксама лістападныя трапічныя лясы і саваны, якія нярэдка ўтвараюцца пасля вырубкі лясоў. Плошча лясоў памяншаецца пад уздзеяннем гаспадарчай дзейнасці чалавека — найбольш высокімі тэмпамі гэты працэс ідзе на Яве і Суматры.

Разнастайнасцю адрозніваюцца практычна ўсе асноўныя класы жывёл, якія жывуць у Інданезіі. На пачатак XXI ст. тут было зарэгістравана 515 відаў млекакормячых, 1531 від птушак, 122 віду матылькоў, больш за 600 відаў паўзуноў і больш за 270 відаў земнаводных. Пры гэтым эндэмікамі з'яўляюцца, у прыватнасці, 39 % млекакормячых і 36 % птушак. У ліку найбольш вядомых эндэмікаў — камодскі варан, , бабіруса, .

Многія жывёлы знаходзяцца пад пагрозай знікнення, папуляцыі некаторых відаў скарачаюцца вельмі хуткімі тэмпамі. Так, толькі з млекакормячых 140 відаў аднесены Міжнародным саюзам аховы прыроды (МСАП) да катэгорыі відаў у небяспецы, 15 з іх лічацца відамі на мяжы знікнення. У ліку апошніх такія жывёлы, як арангутан, , .

З улікам геаграфічнага становішча Інданезіі, рознай ступені асвоенасці чалавекам яе розных рэгіёнаў экалагічная сітуацыя ў краіне з'яўляецца неаднароднай, аднак у цэлым мае тэндэнцыю да пагаршэння — перш за ўсё ў сувязі з агульным павелічэннем колькасці насельніцтва і практычна паўсюдным пашырэннем гаспадарчай дзейнасці. Асноўнымі праблемамі ў гэтай галіне з'яўляюцца аб'ём атмасферных выкідаў парніковых газаў (Інданезія займае трэцяе месца ў свеце па гэтым паказчыку), масавая вырубка лясоў, забруджванне паветра і вады адходамі прамысловай вытворчасці, спажыванне прэснай вады, якое расце. Велізарную шкоду навакольнаму асяроддзю наносяць лясныя пажары, якія перыядычна ахопліваюць значныя плошчы: іх вынікам становіцца не толькі знікненне значных масіваў расліннасці разам з жывёламі, якія насяляюць іх, але і задымленне населеных пунктаў, якія часцяком знаходзяцца на адлегласці соцень кіламетраў ад ачагоў узгарання. Найбольш катастрафічныя наступствы мелі , якія лічацца самымі моцнымі за ўсю сучасную гісторыю краіны.

Улады рэалізуюць шэраг праграм па абмежаванні шкоднага ўздзеяння прамысловай і сельскагаспадарчай дзейнасці на навакольнае асяроддзе, аднак яны, як правіла, маюць абмежаваны эфект. Некалькі большую аддачу даюць намаганні па захаванні жывой прыроды ў розных рэзерватах — станам на 2008 год у Інданезіі існавала 349 , заказнікаў, нацыянальных паркаў і ахоўных прыродных тэрыторый іншага тыпу, якія займаюць 14,63 % сушы (278315 км²) і 2,98 % марской тэрыторыі (178807 км²). Дзякуючы ахоўным мерам, якія часта прымаюцца ў супрацоўніцтве з МСАП і іншымі профільнымі міжнароднымі структурамі, удалося спыніць скарачэнне папуляцый некаторых уразлівых відаў жывёл і раслін, а ў асобных выпадках — дамагчыся павелічэння іх колькасці.

Па выніках агульнанацыянальнага перапісу, праведзенага ў маі-чэрвені 2010 года, насельніцтва Інданезіі склала 237 556 363 чалавекі, а паводле ацэначных дадзеных, выведзеных з разліку існуючых тэмпаў росту насельніцтва, да ліпеня 2011 года яго колькасць павялічылася да 245 613 043 чалавек. Інданезія, такім чынам, з'яўляецца найбольш населенай краінай Паўднёва-Усходняй Азіі і займае чацвёртае месца ў свеце па колькасці жыхароў.

Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва складае (з разліку паводле дадзеных перапісу 2010 года) каля 124 чалавекі на км², пры гэтым насельніцтва размеркавана вельмі нераўнамерна: 57,5 % інданезійцаў пражывае на Яве, якая складае менш за 7 % тэрыторыі, у выніку чаго гэты востраў з'яўляецца адным з самых густанаселеных месцаў планеты (больш за 1000 чалавек на км²). Найменшая шчыльнасць на Малукскіх астравах — 0,8 % насельніцтва (34 чалавекі на км²). Сярод адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак найбольшая шчыльнасць насельніцтва зарэгістраваная ў Асобай сталічнай акрузе — больш за 14 400 чалавек на км², найменшая — у правінцыі Папуа — менш за 8 чалавек на км².

Для забеспячэння больш раўнамернага размеркавання насельніцтва па тэрыторыі краіны ўлады Інданезіі з 1950-х ажыццяўляюць маштабную праграму трансміграцый — перасялення жыхароў густанаселеных раёнаў (Явы, Мадура, Балі) на маланаселеныя астравы (Калімантан, Новая Гвінея, Малукі). У рамках гэтай праграмы к пачатку 2000-х гадоў было пераселена не менш за 5,5 мільёнаў чалавек, з якіх амаль палова — у 1970-я — 1980-я гады.

Доля гарадскога насельніцтва складае 44 %. Станам на 2010 год 11 гарадоў маюць насельніцтва колькасцю больш за 1 мільён чалавек, найбуйнейшы з іх — сталіца краіны Джакарта з насельніцтвам 9 607 787 чалавек.

За ўвесь перыяд незалежнага развіцця Інданезіі для яе быў характэрны досыць высокі прырост насельніцтва, які стаў некалькі зніжацца з 1980-х гадоў у выніку рэалізацыі дзяржаўнай праграмы . Паводле ацэначных дадзеных за 2011 год тэмп прыросту насельніцтва склаў 1,069 % (110-е месца ў свеце) пры нараджальнасці на ўзроўні 18,1 (104 месца ў свеце) і смяротнасці на ўзроўні 6,1 (155 месца ў свеце). Паводле прагнозаў профільных экспертаў ААН, у бліжэйшыя дзесяцігоддзі тэмпы росту насельніцтва ў Інданезіі будуць паступова зніжацца і, дасягнуўшы свайго максімуму ў 2055 (295 мільёнаў чалавек), насельніцтва Інданезіі пачне змяншацца.

Дынаміка росту насельніцтва Інданезіі

Узроставая структура насельніцтва тыповая для краін, якія развіваюцца: галоўнай асаблівасцю з'яўляецца высокая доля моладзі — сярэдні ўзрост жыхара Інданезіі складае 28 гадоў. 27,3 % інданезійцаў маладзейшы за 15 гадоў, 66,5 % — ува ўзросце 15-65 гадоў і 6,1 % — старэйшыя за 65 гадоў.

Гендэрны склад насельніцтва практычна раўнамерны, паказчык суадносінаў полаў — 1,01 на карысць мужчын. Змена гэтага паказчыка ў розных узроставых групах ў цэлым адпавядае агульнасусветнай тэндэнцыі: 1,05 пры нараджэнні, 1,04 для асоб, маладзейшых за 15 гадоў, 1,01 — ад 15 да 64 гадоў і 0,79 — старэйшыя за 65 гадоў. Пры гэтым вельмі прыкметныя яго ваганні па розных рэгіёнах краіны: калі ў правінцыях Папуа і Заходняе Папуа ён складае 1,12-1,13, то ў правінцыі  — 0,94.

У Інданезіі пражывае каля 300 народаў, большая частка якіх адносіцца да аўстранезійскай групы. Аўстранезійскімі, у прыватнасці, з'яўляюцца найбольш шматлікія народы краіны — яванцы (станам на пачатак XXI ст. складаюць больш за 40 % насельніцтва), сунданцы (каля 15 %), мадурцы (каля 4 %),  (каля 3 %),  (каля 2,5 %). Разам з гэтым ва ўсходніх раёнах, у прыватнасці, на Новай Гвінеі і прылеглых да яе астравах, пражываюць народнасці, якія належаць да меланезійскай групы, вялікая частка з якіх адносіцца да папуасаў. Большая частка карэнных народаў Інданезіі пражывае ў раёнах іх гістарычнага рассялення, аднак па меры ўзрастання міграцыйнай дынамікі павялічваецца доля тых, хто пражывае ў нетрадыцыйных раёнах. Найбольш прыкметны гэты працэс у яванцаў: займаючы, па прычыне сваёй шматлікасці, лідзіруючыя пазіцыі ў большасці сфер жыцця краіны і найбольш актыўна ўдзельнічаючы ў праграме трансміграцый (падрабязней гл. падраздзел «Колькасць, рассяленне»), яны ў значнай колькасці пражываюць ва ўсіх рэгіёнах краіны.

Сярод некарэнных народаў Інданезіі найбольш шматлікімі з'яўляюцца кітайцы, якія пражываюць практычна ва ўсіх рэгіёнах краіны, пераважна ў буйных гарадах: іх колькасць, паводле розных ацэнак, вагаецца ад 2,5 да 7 мільёнаў чалавек. Дакладнае вызначэнне колькасці інданезійскіх кітайцаў уяўляецца праблематычным з-за спецыфічнага становішча, якое яны доўгі час займалі ў жыцці краіны: пачаўшы актыўна рассяляцца ў Інданезіі з XVI ст., яны традыцыйна кантралявалі значную частку эканомікі, што адбівалася на адносінах з карэнным насельніцтвам. Сацыякультурныя супярэчнасці з мясцовымі жыхарамі ў спалучэнні з жорсткай дыскрымінацыяй, якой падвяргаліся кітайцы ў перыяд прэзідэнцтва Сухарты (уключаючы поўную забарону на выкарыстанне роднай мовы), прывялі да адмовы многіх з іх ад першапачатковай этнічнай самаідэнтыфікацыі, па меншай меры, на публічным узроўні.

У розных рэгіёнах краіны, у асноўным у буйных гарадах таксама пражываюць значныя абшчыны выхадцаў з Індыі і арабскіх краін, а таксама нязначная колькасць людзей еўрапейскага і змешанага еўрапейска-інданезійскага паходжання.

Дзяржаўнай мовай Інданезіі з'яўляецца інданезійская мова (), якая адносіцца да інданезійскай галіны аўстранезійскай моўнай сям'і. Яе статус рэгламентуецца канстытуцыяй і дзеючым заканадаўствам. Пісьменства — на аснове лацінскага алфавіта.

Інданезійская мова абавязковая для вывучэння ва ўсіх сярэднеадукацыйных установах краіны. У той ці іншай меры ёй валодае практычна ўсё дарослае насельніцтва Інданезіі, колькасць актыўных носьбітаў станам на 2009 год складае не менш за 144 мільёны чалавек — каля 60 % жыхароў краіны. Разам з тым, у побыце дзяржаўнай мовай карыстаецца невялікая частка насельніцтва (па розных ацэнках, ад 12 % да 20 %) — у сямейным коле большасць інданезійцаў гаворыць на родных мясцовых мовах. Пры гэтым значная частка жыхароў двухмоўныя — аднолькава свабодна валодае роднай і дзяржаўнай мовай, многія лічаць роднымі абедзве мовы.

Інданезійская мова развілася да пачатку XX ст. на аснове наддыялектнай формы малайскай мовы, якая гістарычна выкарыстоўваўся ў якасці лінгва франка на астравах Малайскага архіпелага. Яе папулярызацыі істотна спрыяла адсутнасць альтэрнатыўнага сродку міжнацыянальных зносін — мова метраполіі, нідэрландская, не атрымала за час каланізацыі шырокага распаўсюджвання сярод мясцовага насельніцтва. Першапачаткова мова працягвала называцца малайскай, паняцце «інданезійская мова» ўвайшло ў шырокі ўжытак пасля кангрэса моладзевых арганізацый 27-28 кастрычніка 1928 года (гл. раздзел «Этымалогія»).

Як і большасць іншых кантактных моў, інданезійская мае спрошчаную марфалогію і фанетыку. Да здабыцця краінай незалежнасці ў інданезійскай мове выкарыстоўвалася пераважна арабская пісьменнасць і, як варыянт, — лацінская, аднак у 1945 лацінка была заканадаўча замацавана ў якасці адзінай пісьменнасці.

Станам на 2009 год, у Інданезіі налічвалася 719 жывых моў. Найбольш распаўсюджанымі мясцовымі мовамі з'яўляюцца яванская, сунданская, мадурская — адпаведна, больш за 80 мільёнаў, 30 мільёнаў і 13 мільёнаў носьбітаў. Найбольшай лінгвістычнай разнастайнасцю адрозніваецца заходняя частка вострава Ірыян і бліжэйшыя невялікія астравы — мясцовыя жыхары размаўляюць не менш чым на 270 папуаскіх мовах.

Інданезія з’яўляецца свецкай дзяржавай, канстытуцыя краіны гарантуе свабоду веравызнання. Пры гэтым, згодна з заканадаўствам, прынятым у 1965 годзе, асаблівы статус, які прадугледжвае падтрымку і абарону дзяржавы, прадастаўлены асноўным рэлігіям краіны — ісламу, пратэстантызму, каталіцызму, індуізму, будызму і канфуцыянству — з агаворкай аб дапушчальнасці існавання іншых веравызнанняў. У той жа час, з 1967 па 2000 год у краіне дзейнічала афіцыйная забарона на публічныя канфуцыянскія служэнні — у гэты перыяд афіцыйная інданезійская статыстыка карысталася дадзенымі пра пяць рэлігій: іслам, пратэстантызм, каталіцызм, індуізм і будызм, у той час як канфуцыянства, нароўні з іншымі канфесіямі фігуравала ў перапісах насельніцтва і іншых афіцыйных статыстычных даследаваннях у шэрагу «іншых вераванняў».

Абсалютная большасць насельніцтва — больш за 88 % — вызнаюць іслам, які распаўсюдзіўся тут у асноўным у XIII—XVI стст., што робіць Інданезію найбуйнейшай мусульманскай дзяржавай свету. Практычна ўсе інданезійскія мусульмане з’яўляюцца сунітамі, нязначная колькасць шыітаў (каля 1 мільёна чалавек) пражывае рассеяна, у асноўным на Яве. Прадстаўнікі шыіцкай меншасці, як правіла, бесканфліктна суіснуюць з навакольнымі сунітамі. Для ўмацавання ўзаемаразумення і фармалізацыі дыялогу паміж паслядоўнікамі дзвюх галін ісламу ў траўні 2011 года ў Джакарце пры падтрымцы інданезійскага ўрада быў заснаваны суніцка-шыіцкі багаслоўскі савет.

Хрысціянства распаўсюдзілася ў краіне ў каланіяльны перыяд у выніку дзейнасці еўрапейскіх, галоўным чынам галандскіх і партугальскіх місіянераў. Станам на пачатак XXI ст., яго вызнае 8,7 % інданезійцаў, 5,7 % з якіх з’яўляюцца пратэстантамі і 3 % — каталікамі. Урадавыя дадзеныя аб колькасці хрысціян і дадзеныя саміх хрысціянскіх цэркваў адрозніваюцца. Так, паводле дадзеных энцыклапедыі «Рэлігіі свету» Дж. Г. Мелтана хрысціяне складаюць 12,1 % насельніцтва краіны. Самыя буйныя канфесіі ўтвараюць пяцідзясятнікі (9 450 000),  (6 800 000), каталікі (6 650 000) і лютэране (5 800 000). Хрысціяне пражываюць у большасці раёнаў краіны, найбольш значныя абшчыны — у Джакарце, на Сулавесі, Малуках, Паўночнай Суматры, Заходнім Тыморы і Новай Гвінеі.

Каля 2 % насельніцтва — індуісты, большасць якіх складаюць балійцы, якія не прынялі ў свой час іслам, у адрозненне ад суседніх народнасцей. Прыкладна па 1 % прыпадае на будыстаў і канфуцыянцаў — да гэтых канфесій належаць у асноўным этнічныя кітайцы. Некаторая частка карэннага насельніцтва найменш закранутых сучаснай цывілізацыяй тэрыторый — перш за ўсё на Калімантане, Новай Гвінеі, Сулавесі, Малуках — вызнае анімізм і іншыя формы паганства. Традыцыйныя мясцовыя вераванні ў рознай ступені захоўваюцца і ў іншых раёнах краіны.

Інданезія адносіцца да катэгорыі аграрна-індустрыяльных краін. Па ўзроўні  ў 2010 годзе займала 44 месца ў свеце. Адносіцца да катэгорыі найбольш перспектыўных у эканамічным плане краін, якія развіваюцца — так званай .

Аб'ём ВУП па ППЗ за 2011 год склаў 1,125 трыльёна долараў ЗША — 16 месца ў свеце і першае — у Паўднёва-Усходняй Азіі (каля 4700 долараў ЗША на душу насельніцтва — 157 месца ў свеце). Тэмпы эканамічнага росту, зафіксаваныя ў 2011 годзе, — каля 6,5 % (38 месца ў свеце). Даходная частка дзяржаўнага бюджэту за 2011 год — 138 млрд дол ЗША, расходная — 147,7 млрд дол ЗША,  — 1,2 % ад ВУП

Грашовая адзінка — інданезійская рупія (), курс на снежань 2013 года — 11886 рупій за 1 долар ЗША. Разменная адзінка — сен (), адна сотая рупіі. Эмісію грошаў ажыццяўляе цэнтральны банк краіны — .

Тэмпы інфляцыі па выніках 2011 года — 5,4 % (140 месца ў свеце). Аб'ём нацыянальных золатавалютных рэзерваў на ліпень 2011 года склаў 122,7 млрд дол.

Для эканомікі, пры яе рыначным характары, характэрная актыўная роля дзяржавы: яна валодае прыкладна 140 буйнымі прадпрыемствамі ў розных сектарах нацыянальнай гаспадаркі, а таксама кантралюе цэны на шэраг тавараў, уключаючы асноўныя прадукты харчавання і гаруча-змазачныя матэрыялы. У аб'ёме ВУП доля прамысловай вытворчасці на 2010 год складае 47 %, сферы паслуг — 37,6 %, сельскай гаспадаркі — 15,4 %. Пры гэтым у прамысловасці занята 12,8 %, у сельскай гаспадарцы — 38,3 % і ў сферы паслуг — 48,9 % працуючага насельніцтва. Агульная колькасць працаздольнага насельніцтва — 116,5 млн чалавек (5 месца ў свеце), узровень беспрацоўя — 7,1 % (70 месца ў свеце).

Для насельніцтва характэрна значнае сацыяльна-эканамічнае расслаенне, даходы найбольш заможных 10 % амаль у 11 разоў перавышаюць даходы найбольш бедных 10 % інданезійцаў. Больш за 13 % пражывае ніжэй за ўзровень беднасці.

Сур'ёзнай праблемай эканомікі з'яўляецца карупцыя — у рэйтынгах, складзеных арганізацыяй «», Інданезія доўгі час займае месца ў пачатку другой сотні.

 2008—2009 гадоў Інданезія перажыла ў цэлым даволі паспяхова, яе асноўныя макраэканамічныя паказчыкі знізіліся вельмі нязначна і хутка вярнуліся да дакрызіснага ўзроўню, пасля чаго аднавілася станоўчая дынаміка. У снежні 2011 года міжнароднае рэйтынгавае агенцтва  павысіла крэдытны рэйтынг Інданезіі са «стабільнага» да «інвестыцыйнага» ўзроўню, у студзені 2012 года аналагічнае павышэнне рэйтынгу краіны зрабіла агенцтва .

На 2010 год доля прамысловай вытворчасці ў структуры ВУП складала 47 %, больш за дзве траціны гэтага аб'ёму прыпадае на апрацоўваючыя галіны. Пры гэтым колькасць занятых у прамысловасці адносна невялікая — менш за 13 % працаздольнага насельніцтва. Тэмпы росту прыкметна ніжэйшыя, чым па эканоміцы ў цэлым — каля 4,3 % на 2010 год.

У апрацоўчай сферы на 2009 год было зарэгістравана больш за 25 тысяч прадпрыемстваў, якія маюць статус буйных альбо сярэдніх і больш 3,2 млн малых прадпрыемстваў і надомных вытворцаў. Найбольш значнымі галінамі з'яўляюцца харчовая прамысловасць (каля 19 % усяго несыравіннай вытворчасці, амаль 6000 буйных і сярэдніх прадпрыемстваў), хімічная прамысловасць (16 %, каля 900 прадпрыемстваў), тэкстыльная прамысловасць (7 %, каля 2000 прадпрыемстваў),  (7 %, больш за 1600 прадпрыемстваў), вытворчасць машын і абсталявання (7 %, каля 600 прадпрыемстваў),  (6 %, больш за 270 прадпрыемстваў),  (6 %, больш за 530 прадпрыемстваў), вытворчасць гатовага адзення (4 %, больш 2000 прадпрыемстваў). Большая частка малых прадпрыемстваў і надомных вытворцаў дзейнічаюць у розных галінах лёгкай і харчовай прамысловасці, уключаючы традыцыйныя : вытворчасць батыку, керамікі, пляценне цыновак, выраб разьбяных вырабаў з дрэва і косці, іншай запатрабаванай сувенірнай прадукцыі.

У здабыўной прамысловасці дзейнічаюць у асноўным буйныя нацыянальныя кампаніі, значная частка з якіх належыць дзяржаве, а таксама заходнія сыравінныя карпарацыі. Найбуйнейшай з нацыянальных кампаній з'яўляецца дзяржаўная манаполія «», якая кантралюе здабычу і перапрацоўку нафты.

Здабыча нафты (на 2009 год) складала больш за 1,02 млн барэляў у дзень (37 месца ў свеце), прыроднага газу — 85,7 млрд кубаметраў за год (8 месца ў свеце). Таксама ў прамысловых маштабах здабываюцца ўсе мінеральныя рэсурсы, пералічаныя ў раздзеле «Рэльеф, ўнутраныя вады, карысныя выкапні, глебы».

Сельская гаспадарка — гістарычна асноўная галіна мясцовай эканомікі, даючы крыху больш за 14 % нацыянальнага ВУП, забяспечвае занятасць значнай часткі насельніцтва — больш за 38 %. Пры гэтым яго доля і ў структуры ВУП, і з пункту гледжання занятасці паступова зніжаецца.

Асноўнай сельскагаспадарчай галіной з'яўляецца земляробства. Апрацоўваныя зямлі складаюць каля 13 % тэрыторыі краіны, па іх плошчы Інданезія займае 7-е месца ў свеце. Каля  апрацоўваных зямель арашаныя. Па вытворчасці многіх сельскагаспадарчых культур краіна займае лідзіруючыя месцы ў свеце.

Асноўныя харчовыя культуры: рыс (збор у 2009 годзе — 64,4 млн т, 3-е месца ў свеце), касава (22 млн т, 1-е месца ў свеце), какосы (21,5 млн т, 1-е месца ў свеце), кукуруза (16,9 млн т, 4-е месца ў свеце), бананы (6,3 млн т, 6-е месца ў свеце), батат (2 млн т, 4-е месца ў свеце). У вялікіх аб'ёмах вырошчваюцца алейная пальма (22,5 млн т пальмавага алею, 1-е месца ў свеце), сагавая пальма (5,2 млн т сага, 1-е месца ў свеце), цукровы трыснёг (26,5 млн т, 10-е месца ў свеце), какава-бабы (800 тыс. т, 2-е месца ў свеце), кавы (700 тыс. т бабоў, 4-е месца ў свеце), тытунь (181 тыс. т, 6-е месца ў свеце), гарбата (160 тыс. т,7- е месца ў свеце), гваздзік (81 тыс. т, 1-е месца ў свеце), перац (80 тыс. т , 2-е месца ў свеце). З тэхнічных культур найбольшае значэнне маюць каўчуканосы (2,8 млн т натуральнага каўчуку, 2-е месца ў свеце).

Жывёлагадоўля развіта ў меншай ступені. Агульнае пагалоўе  на 2010 год складае 15.23 млн галоў, у тым ліку 13,5 млн — мясныя каровы, 0,53 млн — малочныя каровы і 1,2 млн — буйвалы, якія выкарыстоўваюцца галоўным чынам як цяглавая скаціна. Паводле дадзеных на 2008 год, пагалоўе коз складала 15,8 млн галоў, авечак — 10.3 млн галоў, свіней (вырошчваюцца пераважна немусульманскім насельніцтвам) — 5,5 млн галоў. Асноўнай хатняй птушкай з'яўляецца курыца: у 2008 годзе мелася 68 млн курэй-нясушак, было выраблена больш 1,2 млрд бройлерных куранят, больш за 1 млн т яек.

Велізарнае значэнне гістарычна мае рыбалоўства: па аб'ёме ўлову рыбы і морапрадуктаў за 2013 год — больш за 6,1 млн т — Інданезія займае другое месца ў свеце, асноўныя прамысловыя віды: тунец, , сардзіна, марскія акуні, , крэветкі. Пры гэтым па аб'ёмах вытворчасці з ім практычна зраўнялася рыбаводства, якое інтэнсіўна развіваецца: па лоўлі штучна разведзенай рыбы і морапрадуктаў за 2009 год — больш за 4,7 млн т — краіна займае другое месца ў свеце. Асноўныя віды: цілапія, карп, , крэветкі, шырока практыкуецца развядзенне жэмчугу.

Найважнейшай галінай з'яўляецца лясная гаспадарка: у 2009 годзе ў Інданезіі было нарыхтавана 98,7 млн м³ драўніны (8-е месца ў свеце), з якіх 36,4 м³ — бярвёны прамысловага прызначэння. Сур'ёзнай праблемай у гэтай галіне з'яўляюцца незаконная высечка лесу і кантрабандны вываз каштоўных парод драўніны.

Сфера паслуг традыцыйна займала досыць важнае месца ў інданезійскай эканоміцы (уключаючы каланіяльны перыяд), аднак пачатак яе інтэнсіўнага мэтанакіраванага развіцця адносіцца да перыяду эканамічнай мадэрнізацыі 1970-х — 1980-х гадоў. Да 2010 года доля сферы паслуг у ВУП склала 37,6 %, яна забяспечвала занятасць практычна палавіны (48,9 %) працаздольнага насельніцтва. Пры гэтым эфектыўнасць і канкурэнтаздольнасць гэтага сектара ў параўнанні з інданезійскай эканомікай у цэлым застаецца невысокай, у прыватнасці, з-за тэхналагічнай і інфраструктурнай адсталасці, недахопу кваліфікаваных кадраў.

У 2010 годзе ўрадам прынята праграма паскоранага развіцця сферы паслуг. Асноўнымі задачамі, пастаўленымі ў яе рамках, з'яўляюцца планамернае павышэнне яе долі ў эканоміцы да 55 % ВУП да 2025 года, а таксама якасная мадэрнізацыя яе асноўных сектараў: аховы здароўя, транспарту і сувязі, банкаўскага, гандлёвага, турыстычнага сектараў, энергетыкі.

Крэдытна-фінансавая сістэма Інданезіі, перажыўшы цяжкія ўзрушэнні ў ходзе крызісу 1997—1998 гадоў, у цэлым стабілізавалася ў першай палове 2000-х гадоў. У 2005 годзе Банкам Інданезіі (БІ) была разгорнута доўгатэрміновая праграма, накіраваная на мінімізацыю колькасці дзеючых у краіне прыватных банкаўскіх устаноў, у прыватнасці, за кошт зліцця найбольш дробных з іх і паглынання дробных больш буйнымі. Станам на сакавік 2011 года ў Інданезіі налічваецца 122 , у тым ліку 28, якія ўяўляюць сабой сумесныя банкаўскія прадпрыемствы з замежнымі партнёрамі, і 10, кантрольны пакет якіх належыць замежным уласнікам. Характэрна, што 10 найбуйнейшых з іх кантралююць 63,4 % банкаўскага сектара, агульны аб'ём сродкаў якога складае каля 353 млрд долараў ЗША, у той час, як усе іншыя — не больш за 1 % (астатнія 35,6 % сектара прыпадае на долю 4 , уключаючы БІ). Шэраг банкаў, якія знаходзяцца ў прыватных руках, ажыццяўляе , агульны аб'ём аперацый у якім склаў у 2011 годзе каля 3,3 % ад агульнага аб'ёму банкаўскіх аперацый.

На канец 2010 года стаўка рэфінансавання Банка Інданезіі складала 6,37 % (62-е месца ў свеце), базавая стаўка крэдытавання для камерцыйных банкаў — 13,25 % (65 месца ў свеце).

Аб'ём унутранага гандлю па дадзеных на 2010 год складае больш за 50 млрд долараў ЗША (каля 5 % ВУП), колькасць гандлёвых пунктаў перавышае 2,5 мільёна (другое месца ў свеце пасля Індыі). Інтэнсіўнасць гандлёвай сеткі ў розных рэгіёнах Інданезіі ў цэлым прапарцыянальная шчыльнасці насельніцтва. Так, 57 % гандлёвых пунктаў знаходзяцца на Яве, 22 % — на Суматры, 21 % — на астатняй тэрыторыі краіны.

Пры гэтым для гандлёвага сектара ў вельмі значнай ступені характэрная інфраструктурная неаднароднасць: калі ў буйных гарадах маецца вялікая колькасць крам сучаснага тыпу, то ў невялікіх населеных пунктах гандаль забяспечваецца галоўным чынам за кошт дробных крам і рынкаў традыцыйнага тыпу. Усяго, згодна з прынятай у Інданезіі класіфікацыяй, да сучасных крам адносіцца, на 2010 год, 18 152 гандлёвыя пункты, 154 з іх катэгарызуюцца як , каля 2000 — як спецыялізаваныя крамы або супермаркеты, астатнія — як «мінімаркеты». У 1990-я — 2000-я гады адбываюцца істотны рост колькасці сучасных гандлёвых прадпрыемстваў і, адначасова, скарачэнне колькасці традыцыйных. Так, калі ў 2010 годзе агульная колькасць гандлёвых пунткаў па краіне скарацілася ў параўнанні з 2009 годам на 1,3 %, то колькасць крам сучаснага тыпу вырасла за гэты ж перыяд на 38 %. Аднак у цэлым, паводле ацэнак профільных інданезійскіх улад, інфраструктурнае і тэхналагічнае забеспячэнне гандлёвага сектара застаецца нездавальняючым.

Інданезійскія ўлады традыцыйна прыкладаюць актыўныя намаганні для развіцця ў краіне індустрыі турызму. Стаўка пры гэтым робіцца перш за ўсё на максімізацыю прытоку замежных візіцёраў, больш перспектыўных з эканамічнага пункту гледжання. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэнне гасцінічнага фонду і іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб'ектаў. Станоўчую ролю ў гэтым плане адыгрывае наяўнасць значнай колькасці як гісторыка-культурных, так і прыродных славутасцей, у тым ліку тых, якія маюць сусветнае значэнне. У прыватнасці, на 2012 год у краіне мелася 8 аб'ектаў, уключаных у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА (па іх колькасці Інданезія займае першае месца сярод дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі).

Разам з тым, сацыяльна-эканамічны крызіс, палітычныя ўзрушэнні, эскалацыя напружанасці на этнаканфесійнай глебе і ўсплёск тэрарызму, якія мелі месца ў канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў, істотна знізілі эфектыўнасць прадпрымаемых мер. Устойлівы рост колькасці замежных турыстаў, якія наведваюць краіну, пачаўся толькі ў 2007 годзе, пры гэтым дынаміка адпаведных паступленняў у бюджэт застаецца досыць няўстойлівай. Па выніках 2011 года прагназуецца іх прыкметны рост — з 7,7 да 8,3 млрд дол (каля 8 % ВУП).

Сярод візіцёраў большую частку традыцыйна складаюць грамадзяне краін-суседзяў Інданезіі па Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёну: Сінгапура (у 2010 годзе — каля 1,37 млн чал.), Малайзіі (1,28 млн чал.), Аўстраліі (0,77 млн чал.), Кітая (0,47 млн чал.), Японіі (0,42 млн чал.).

Электраэнергіяй забяспечана каля 65 % насельніцтва краіны. Нацыянальныя патрэбы ў электрычнасці задавальняюцца выключна за кошт уласных магутнасцей — імпарту электраэнергіі, як і яе экспарту, не ажыццяўляецца. У 2009 годзе аб’ём вытворчасці электраэнергіі склаў больш за 142,2 млрд кВт·г (24-е месца ў свеце) пры спажыванні на ўзроўні 127,2 млрд кВт·г (26- е месца ў свеце) — розніцу паміж гэтымі паказчыкамі склалі выключна страты пры транспарціроўцы і размеркаванні — больш за 15 млрд кВт·г. Каля 40,5 % спажывання электраэнергіі прыпадае на прамысловасць і будаўніцтва, 39,3 % — на бытавыя патрэбы насельніцтва, астатняе — на сельскую гаспадарку і іншыя сектары эканомікі. Манаполія на электразабеспячэнне належыць  ().

Большая частка электраэнергіі — 87,2 % — выпрацоўваецца на цеплавых электрастанцыях, у тым ліку 44,9 % з выкарыстаннем вугалю, 26,5 % — нафты і 15,8 % — прыроднага газу. 7,9 % вытворчасці прыпадае на долю гідраэлектрастанцый, 4,9 % — на долю станцый, якія выкарыстоўваюць  (у першую чаргу геатэрмальныя, таксама маюцца станцыі на біяпаліве, доля іншых неістотная). На канец 2011 года атамных электрастанцый у краіне няма. Пытанне аб іх стварэнні актыўна прапрацоўваўся інданезійскімі ўладамі з 1997 года, у 2006 годзе прынята прынцыповае рашэнне на карысць развіцця атамнай энергетыкі. Згодна з урадавай праграмай, да 2025 года плануецца пабудаваць чатыры АЭС агульнай электрычнай магутнасцю не менш за 4 ГВт.

Аб'ём знешняга гандлю ў 2010 годзе склаў 285,3 млрд долараў ЗША пры дадатным сальда ў памеры 31,1 млрд дол. Аб'ём экспарту — 158,2 млрд дол, імпарту — 127,1 млрд дол (па абодвух паказчыках — 30-е месца ў свеце).

Асноўнымі артыкуламі экспарту з'яўляюцца газ, нафта, электраабсталяванне, тэкстыль, драўніна, фанера, каўчук. Імпартуюцца, галоўным чынам, машыны і абсталяванне, нафта, прадукцыя хімічнай прамысловасці і нафтаперапрацоўкі, асобныя віды прадуктаў харчавання. Пры гэтым аб'ём імпартаванай нафты з сярэдзіны 2000-х гадоў ва ўсё большай ступені пераўзыходзіць аб'ём экспартаванай — гэта стала прычынай выхаду Інданезіі ў 2008 годзе з АПЕК, у якую яна ўваходзіла з 1962 года.

Асноўнымі спажыўцамі інданезійскага экспарту з'яўляюцца, станам на 2010 год, Японія (15,9 % ад агульнага аб'ёму), Кітай (9,9 %), ЗША (9,3 %), Сінгапур (8,8 %), Рэспубліка Карэя (7 %), Індыя (6,4 %), Малайзія (5,8 %). Большая частка імпарту паступае з Сінгапура (16,1 %), Кітая (14,5 %), Японіі (10,2 %), ЗША (7,3 %), Малайзіі (5,8 %), Рэспублікі Карэі (4,9 %), Тайланда (4,8 %).

Аб'ём  у інданезійскай эканоміцы на 2010 год складае каля 85,6 млрд дол (38 месца ў свеце). Інданезійскімі інвестарамі за мяжой размешчана больш за 33 млрд дол (37 месца ў свеце).

З улікам архіпелажнага становішча краіны водны транспарт гістарычна адыгрывае ў яе сацыяльна-эканамічным жыцці асаблівую ролю. Па працягласці афіцыйна зарэгістраваных ўнутрынацыянальных марскіх маршрутаў — 21 579 км на 2011 год — краіна займае 5 месца ў свеце.

На плаву знаходзіцца 1244 судна акіянскага класа, 87 з якіх зарэгістраваныя ў іншых краінах і 65 — належаць замежным уласнікам. 17 судоў з'яўляюцца пасажырскімі, 47 — груза-пасажырскімі, астатнія належаць да розных тыпаў грузавых судоў. Найбуйнейшыя марскія парты знаходзяцца ў Джакарце, Сурабае, , Палембангу, Белаване.

Рачны транспарт у той ці іншай меры выкарыстоўваецца практычна паўсюдна, аднак сур'ёзнае значэнне як сродак грузавых і пасажырскіх перавозак мае, перш за ўсё, на Калімантане: як у сілу наяўнасці там найбольш паўнаводных рэк, так і ў сілу недастатковага развіцця на інданезійскіх тэрыторыях гэтага вострава іншых відаў транспарту.

Па працягласці аўтамабільных дарог — 437759 км на 2008 год — краіна займае 14 месца ў свеце. Пры гэтым 258 744 км з іх маюць асфальтавае ці іншае дарожнае пакрыццё, а 179 015 з'яўляюцца грунтавымі. Частата і якасць дарожнай сеткі ў розных рэгіёнах краіны вельмі нераўнамерныя ў сілу істотных адрозненняў у населенасці і эканамічным развіцці гэтых рэгіёнаў: найвышэйшыя адпаведныя паказчыкі з'яўляюцца на Яве, мінімальнымі — на інданезійскіх тэрыторыях Калімантана і Новай Гвінеі.

На канец 2011 года ў Інданезіі было афіцыйна зарэгістравана больш за 85 600 000 аўтатранспартных сродкаў, больш за 68 800 000 з якіх — матацыклы,  і мапеды, больш за 9,5 млн — легкавыя аўтамабілі, больш за 4,9 млн — грузавыя аўтамабілі, больш за 2,2 млн — аўтобусы.

Чыгуначны транспарт пачаў развівацца ў перыяд нідэрландскай каланізацыі (першая чыгунка пракладзена ў 1867 годзе). Станам на 2009 год працягласць чыгуначных шляхоў складае 5042 км — 35-е месца ў свеце. Электрыфікаваных чыгунак 565 км. У якасці нацыянальнага стандарту прынятая так званая , якая мае шырыню 1067 мм. Для развіцця чыгуначнай сеткі характэрныя тыя ж рэгіянальныя дыспрапорцыі, што і для аўтадарожнай.

Станам на канец 2011 года метрапалітэна ні ў адным з гарадоў краіны няма. З сярэдзіны 1990-х гадоў прапрацоўваюцца планы па яго стварэнні ў Джакарце. У 2004 годзе выбар зроблены на карысць стварэння ў інданезійскай сталіцы камбінаванай хуткаснай чыгуначнай сістэмы (), якая спалучае сегменты эстакаднай манарэйкі з метрапалітэнам. Запуск яе першай чаргі (участак у 15,7 км з 7 надземнымі і 6 падземнымі станцыямі) запланаваны на 2016 год.

 авіязносіны былі наладжаны ў каланіяльны перыяд, у пачатку XX ст.: першы аэрадром (Кемаёран ў Джакарце) быў адкрыты ў 1910 годзе. Станам на 2010 год у краіне маецца 684 аэрапорты (10 месца ў свеце), а таксама 64 . Пры гэтым 171 аэрапорт мае асфальтаваныя альбо бетанаваныя ўзлётна-пасадачныя палосы і 513 — грунтавыя.

На 2011 год у Інданезіі дзейнічаюць 17 авіякампаній, якія ажыццяўляюць рэгулярныя пасажырскія перавозкі, 32 кампаніі, якія ажыццяўляюць нерэгулярныя пасажырскія перавозкі, 3 кампаніі, якія ажыццяўляюць рэгулярныя грузавыя перавозкі, і 1 кампанія, якая ажыццяўляе нерэгулярныя грузавыя перавозкі. Акрамя таго, у шэрагу рэгіёнаў па меры неабходнасці да пасажырскіх і грузавых авіяперавозак прыцягваецца ваенна-транспартная авіяцыя.

Значнае развіццё атрымаў трубаправодны транспарт, які выкарыстоўваецца перш за ўсё для перамяшчэння вуглевадароднай сыравіны. Па тэрыторыі Інданезіі і прылеглым да яе марскім шэльфе пракладзена — станам на 2010 год — 7165 км газаправодаў, 5984 км нафтаправодаў, 885 км трубаправодаў для транспарціроўкі газавага кандэнсату і 617 км прадуктаправодаў іншага прызначэння.

У розных рэгіёнах некаторае значэнне захоўвае  — як у сельскай, так і ў гарадской мясцовасці выкарыстоўваюцца конныя і, радзей, буйваліныя павозкі. Паўсюдна шырокае распаўсюджванне ў якасці асабістага транспарту атрымалі ровары. Акрамя таго, у многіх гарадах у якасці грамадскага транспарту задзейнічаны веларыкшы ().

Па ступені забеспячэння насельніцтва сродкамі сувязі Інданезія знаходзіцца ў ніжэйшай групе сярэднеразвітых краін, аднак у 2000-я гады для гэтага сектара была характэрная высокая станоўчая дынаміка, у прыватнасці ў галіне тэлефоннай сувязі. Так, на 100 чалавек тут прыходзіцца 14,8 стацыянарных тэлефонных ліній (рост за дзесяцігоддзе амаль у 5 разоў) і 69,2 кантрактаў на карыстанне мабільным тэлефонам (рост у 38 разоў). 90 % насельніцтва пражывае ў зоне дзеяння мабільнай тэлефоннай сувязі. Тэлефонны код краіны — +62.

Вельмі хутка пашыраецца і доступ насельніцтва да сеткі Інтэрнэт: калі ў 2000 годзе яго мела не больш за 1 % насельніцтва, то ў 2007 годзе гэты паказчык склаў 8,9 %, а ў 2009 годзе — 16,1 %. Гэта дазволіла Інданезіі заняць 4 месца ў Азіі па абсалютнай колькасці інтэрнэт-карыстальнікаў — пасля Кітая, Індыі і Японіі. Доступ да , застаючыся вельмі абмежаваным, пашыраецца не менш высокімі тэмпамі — 0,72 % насельніцтва ў 2009 годзе супраць 0,34 % у 2007 годзе. Пры гэтым у 2009 годзе на 100 чалавек насельніцтва прыпадала толькі 2 персанальных камп'ютара, на адзін мільён насельніцтва — 2,1 бяспечных інтэрнэт-сервера. Нацыянальны інтэрнэт-дамен — .id.

Спадарожнікавая сувязь забяспечваецца ў рамках нацыянальнай спадарожнікавай праграмы , якая рэалізуецца з 1976 года. Усяго з пачатку дзеяння праграмы запушчана 10 геастацыянарных спадарожнікаў, апошні з якіх,  — у жніўні 2009 года.

Нацыянальная сістэма аховы здароўя ў поўнай меры адчула на сабе наступствы крызісу 1997—1998 гадоў. К пачатку 2000-х гадоў урадам была разгорнута маштабная праграма па аднаўленню і далейшаму павышэнню яе эфектыўнасці, ключавым элементам якой з'яўляецца ўстаноўка на дэцэнтралізацыю.

Пашыраецца медыцынская інфраструктура на нізавым узроўні. К канцу 2000-х гадоў у кожным раёне (кечаматане, гл. раздзел «Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел») існаваў па меншай меры адзін медыцынскі цэнтр (так званы цэнтр грамадскага аховы здароўя, ), які кіраваўся дыпламаваным лекарам, персанал якога мог аказваць меддапамогу не менш чым па 8 кірунках.

На ніжэйшым адміністрацыйным узроўні — у вёсках і паселішчах (гл. раздзел «Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел») — акрамя магчымых дапаможных медпунктаў у абавязковым парадку маюцца сельскія акушэрскія пункты (), а таксама так званыя аб'яднаныя пункты абслугоўвання (), якія адказваюць за аказанне самых простых медыцынскіх паслуг і вакцынацыю.

У цэлым адзін лекар прыпадае на 3472 чалавекі насельніцтва, адна бальнічная койка — на 1667 чалавек.

Дзяржаўныя выдаткі на ахову здароўя ў 2010 годзе склалі каля 5,5 % ад ВУП (125 месца ў свеце).  інданезійцаў па разліках 2011 года дасягае 71,3 года.

Інданезія адносіцца да краін з высокім узроўнем інфекцыйных захворванняў. Сітуацыя з распаўсюджваннем ВІЧ-інфекцыі адносна добрая.

Пры тым, што ў цэлым ахова здароўя паўсюдна забяспечваецца сродкамі канвенцыянальнай медыцыны, досыць шырока практыкуюцца метады народнай інданезійскай, а таксама  медыцыны.

Усяго, паводле ацэначных дадзеных на 2008 год, той ці іншай формай медыцынскай страхоўкі забяспечана каля 100 млн інданезійцаў.

Дзяржаўныя выдаткі на адукацыю складаюць 2,8 % ВУП (на 2008 год, 139 месца ў свеце). Узровень граматнасці на 2009 год — 94,7 % дарослага (старэйшыя за 15 гадоў) насельніцтва. Колькасць непісьменных хутка скарачаецца (з 2006 па 2009 год — амаль на траціну), большую іх частку складаюць жанчыны, якія пражываюць у сельскай мясцовасці. Да 2015 года плануецца поўнасцю ліквідаваць непісьменнасць.

Па абсалютнай колькасці дзяцей, якія навучаюцца ў школе — больш за 50 млн чалавек — Інданезія займае 3 месца ў свеце. Нацыянальная сістэма школьнага навучання мае тры ступені: пачатковая школа (1-6 класы, дзеці ад 7 да 12 гадоў), сярэдняя школа першай ступені (7-9 класы, ад 13 да 15 гадоў) і сярэдняя школа другой ступені (10-12 класы, ад 16 да 18 гадоў). Разам са свецкімі школамі (як дзяржаўнымі, так і прыватнымі), існуюць прыватныя рэлігійныя школы, якія маюць аналагічную трохстадыйную градацыю. Акрамя таго, да сярэдняй школы другой ступені прыраўноўваюцца тэхнікумы.

Абавязковымі з'яўляюцца дзве першых прыступкі школьнай адукацыі, гэта значыць 9 гадоў вучобы. Пачатковую школу наведвае больш за 95,1 % дзяцей адпаведнага ўзросту, сярэднюю школу першай ступені — больш за 92,5 %, сярэднюю школу другой ступені — 71,6 %. На аднаго школьнага настаўніка прыходзіцца 20,1 вучня (85 месца ў свеце).

У ВНУ навучаецца каля 4,8 млн чалавек. Ахоп насельніцтва ва ўзросце ад 19 да 23 гадоў вышэйшай адукацыяй на 2010 год складае 18,4 %, да 2014 года ўрадам плануецца давесці апошні паказчык да 30 %.

Па стане на 2011 год у краіне маецца 83 дзяржаўных і каля 3000 прыватных ВНУ. Вядучымі сярод іх з'яўляюцца:

Асновы мясцовай навуковай школы былі закладзены яшчэ нідэрландскай каланіяльнай адміністрацыяй. Першыя навукова-даследчыя ўстановы былі створаны ёю ў XIX ст.: Багорскі батанічны сад, да якога пазней былі дададзены інстытут батанічных даследаванняў (1884 год) і вопытная сельскагаспадарчая станцыя (1876), інстытут геадэзіі ў Бандунгу (1855), інстытут метэаралогіі і геафізікі ў Джакарце (1866 год), медыцынскі інстытут Эйкмана і інстытут ваеннай гігіены ў Джакарце (абодва — 1888), аддзяленне Інстытута Пастэра і геалагічная лабараторыя ў Бандунгу (абодва — 1890). У XX ст. былі заснаваныя, у прыватнасці, ветэрынарны інстытут (1908) і інстытут  (1913 год) у Багоры, інстытут гідралогіі і гідраметрыі ў Бандунгу (1914), інстытут марскіх даследаванняў у Джакарце (1919).

Даследаванні ў гэтых і іншых навуковых установах XIX ст. — першых чатырох дзесяцігоддзяў XX ст. праводзіліся ў асноўным нідэрландскімі спецыялістамі, іх задачы вызначаліся патрэбамі каланіяльнай гаспадаркі і сацыяльнымі патрэбамі галандскай абшчыны. Тым не менш, пасля здабыцця краінай незалежнасці значная частка акадэмічнай і даследчай базы, закладзенай каланізатарамі, была задзейнічана пры станаўленні ўласна інданезійскай нацыянальнай навуковай інфраструктуры. У прыватнасці, пад уплывам адпаведных прыярытэтаў галандскай навуковай дзейнасці ў калоніі сфарміраваўся спектр перадавых напрамкаў сучаснай інданезійскай навукі: сельскагаспадарчыя і біялагічныя дысцыпліны, ветэрынарыя.

Значная частка створаных галандцамі навуковых устаноў у перыяд незалежнага развіцця была рэструктурыравана і ўзбуйнена, паралельна ствараліся новыя аб'екты навуковай інфраструктуры практычна ва ўсіх буйных гарадах краіны. Разам са спецыялізаванымі навуковымі цэнтрамі з канца 1940-х гадоў ствараюцца навуковыя падраздзяленні ў розных універсітэтах краіны. У адпаведнасці з адміністрацыйнай практыкай, большая частка НДІ і буйных лабараторных комплексаў адносіцца да структуры профільных міністэрстваў і ведамстваў. З універсітэтаў найбольш магутным навукова-даследчым патэнцыялам валодаюць Інданезійскі ўніверсітэт (больш за 100 навуковых падраздзяленняў, прыярытэтныя напрамкі — генетычная інжынерыя, нанатэхналогіі, інфармацыйныя тэхналогіі і інфарматыка, грамадскія навукі), Бандунгскі політэхнічны інстытут (прыярытэтныя напрамкі — розныя тэхнічныя навукі, інфармацыйныя тэхналогіі), Багорскі інстытут сельскай гаспадаркі (прыярытэтныя напрамкі — розныя галіны біялогіі, сельскагаспадарчыя дысцыпліны, ветэрынарыя, лесаводства).

На ўрадавым узроўні за развіццё навукі адказвае Дзяржаўнае міністэрства навуковых даследаванняў і тэхналогій. Акадэміі навук у краіне на 2012 год няма, у якасці яе правобраза дзейнічае  (). У рамках НТІ і каардынуецца навукова-даследчая дзейнасць па дзесятках розных прыродазнаўчых, тэхнічных і гуманітарных напрамкаў, план па стварэнні на яе базе Акадэміі навук прыняты ў 1991 годзе без пэўных часавых рамак.

Інданезія — з улікам шматнацыянальнага характару яе насельніцтва — адрозніваецца высокай ступенню этнакультурнай разнастайнасці. Найважнейшымі фактарамі развіцця мясцовай матэрыяльнай і духоўнай культуры было пачарговае ўздзеянне некалькіх рэлігій — будызму, індуізму, ісламу, а таксама разнастайных форм паганства, якія спавядаліся ў розныя перыяды мясцовымі жыхарамі, і істотны знешні ўплыў, у прыватнасці, індыйскі, кітайскі, арабскі і еўрапейскі. Адпаведная разнастайная спадчына ў той ці іншай меры прасочваецца практычна ва ўсіх формах нацыянальнага мастацтва.

Літаратура на ўласных мовах маецца ў дзясяткаў народаў Інданезіі. Найбольш старажытнай і развітой з'яўляецца , першыя творы якой — перакладанні розных частак індыйскага эпасу «Махабхарата» — адносяцца да IX ст. Пазней пад уздзеяннем яванскіх літаратурных норм сфарміраваліся, у прыватнасці, сунданская і мадурская літаратуры. У той жа час літаратурныя традыцыі народаў, якія пражывалі на Суматры і Сулавесі, склаліся, галоўным чынам, пад уздзеяннем малайскага і арабскага ўплыву. У XIX ст. па меры распаўсюджвання ў Інданезіі малайскай мовы як сродку міжнацыянальных зносін з'явілася мясцовая малайскамоўная літаратура. Асобна ў гэтым плане стаіць творчасць найвялікшага пісьменніка гэтага часу — , галандца, які пісаў на нідэрландскай мове і лічыцца нацыянальным пісьменнікам як у Нідэрландах, так і ў Інданезіі.

Станаўленне літаратуры на інданезійскай мове, як і самой інданезійскай мовы, адносіцца да 1920-х гадоў. Для большасці аўтараў таго перыяду — , Абдула Муіса, ,  — характэрны зварот да рамантычных і лірычных матываў у спалучэнні з досыць крытычным стаўленнем да каланіяльнай рэчаіснасці. Яшчэ больш рэзка нацыяналістычныя і антыкаланіяльныя настроі адлюстроўваюцца ў творчасці пісьменнікаў 1930-х гадоў і першых двух дзесяцігоддзяў незалежнага развіцця краіны: , , , Армейн Панэ. У 1950-е і першай палове 1960-х гадоў пры падтрымцы афіцыйных улад акцэнтавалася грамадскае значэнне літаратуры, яе ідэалагічная зараджанасць, актыўна прапагандаваліся прынцыпы сацыялістычнага рэалізму. Ідэалагічныя ўстаноўкі рэзка змяніліся пасля ўстанаўлення ў 1965-67 гадах правага ваеннага рэжыму: многія пісьменнікі левага кірунку былі рэпрэсаваныя альбо былі прымушаныя да эміграцыі. Тыя літаратары, якія працягвалі творчасць, ў асноўным або выступалі з канфармісцкіх пазіцый, або выказвалі падкрэслена апалітычныя настроі. Да апошніх адносяцца найбольш значныя аўтары канца 1960-х — 1980-х гадоў — , ,, якія прыўнеслі ў інданезійскую літаратуру, у прыватнасці, элементы сюррэалізму і экзістэнцыялізму. У творах толькі нямногіх аўтараў — паэта і драматурга , публіцыста  прысутнічала завуаляваная крытыка рэжыму.

Падзенне рэжыму Сухарты ў 1998 годзе і дэмакратычныя пераўтварэнні далі магчымасць для шырокага ідэйнага плюралізму ў інданезійскай літаратуры. Вялікае развіццё атрымаў публіцыстычны жанр. Нацыянальнае і міжнароднае прызнанне атрымаў шэраг маладых аўтараў, у прыватнасці, публіцыстка і драматург , навэліст . Пры гэтым актыўную творчасць у 2000-я гады працягвалі многія аўтары старэйшага пакалення, у прыватнасці, Рэндра (памёр у 2009 годзе), Гунаван Мухамад і .

Гістарычна самым раннім відам выяўленчага мастацтва, які распаўсюдзіўся ў Інданезіі, з'яўляецца скульптура. Найбольш старажытныя з захаваных скульптурных выяў адносяцца да VII ст. Як у гэты перыяд, так і пазней у скульптуры панавала рэлігійная — індуісцкая і будысцкая тэматыка, аднак адлюстроўваліся і чыста бытавыя сюжэты (напрыклад, на рэльефах Барабудур).

Станаўленне нацыянальнай школы жывапісу адбылося ў каланіяльны перыяд пад галандскім уплывам. Яе заснавальнікам лічыцца яванец , аўтар эпічных палотнаў, які атрымаў мастацкую адукацыю ў Нідэрландах. Іншым буйным мастаком XIX ст. быў ​​Абдулах Сурьесуброта, майстар пейзажнага жанру.

Для пачатку XX ст. характэрна ўмацаванне рэалістычнага напрамку ў жывапісе, найбольш вядомымі прадстаўнікамі якога былі  (сын Абдулаха Сур'есуброта),  і Сіндусударсона Суджаёна. З гэтага перыяду ўсё больш прыкметным становіцца зварот да нацыяналістычных, патрыятычных сюжэтаў, якія пасля здабыцця краінай незалежнасці становяцца дамінуючымі. Як і для літаратуры, для жывапісу 1950-х і першай паловы 1960-х гадоў характэрныя досыць высокая ідэалагізаванасць і апеляцыя да актуальных сацыяльных тэм (Рустамаджы (), Сумітра (), Саёна (), Саптона ()), у той час, як для наступнага этапу — рэзкая дэідэалагізацыя (Ахмад Садалі (), Бут Махтар (), Попа Іскандар () і Срыхадзі Сударсона (), якія працавалі, у прыватнасці, у стылях абстракцыянізму і кубізму).

Найбольш прыкметнай з'явай культурнага жыцця Інданезіі эпохі Сухарты, якая аказала істотны ўплыў на далейшае развіццё нацыянальнага мастацтва, стаў  (РНМ, ) — аб'яднанне мастакоў, графікаў і скульптараў — нонканфармістаў (аднайменную назву атрымаў кірунак у інданезійскім выяўленчым мастацтве, зададзены творчасцю гэтага аб'яднання). Для твораў РНМ — пры істотнай стылявой разнастайнасці аўтараў — характэрна досыць крытычнае адлюстраванне грамадска-палітычных рэалій сухартаўскага рэжыму, працэсу вестэрнізацыі Інданезіі, спалучэнне нацыяналістычных матываў з нетрадыцыйнымі мастацкімі формамі і прыёмамі, часам — з элементамі эпатажу. Нягледзячы на распад РНМ як арганізаванага аб'яднання, многія яго прадстаўнікі, у тым ліку нефармальныя лідары Джым Супангкат () і Харсона (), працягвалі актыўную творчую дзейнасць да 2000-х гадоў.

У цэлым жа для выяўленчага мастацтва 2000-х гадоў характэрна наяўнасць двух асноўных плыней: т. зв. «Традыцыйнай», якая прытрымліваецца прынцыпаў рэалізму — Іван Сулісцьё (), Лані Андрыяні (), Ідран Юсуп (), Сукрыял Садзін () — і «прагрэсіўнай», да якой прынята адносіць прадстаўнікоў абстракцыянізму, сюррэалізму і т. п. — Хэры Дона ), Даданг Хрысціянта (), Цісна Санджая (), Марыда Насутыён (), Агус Суваге ().

Да найбольш ранніх форм архітэктурнай спадчыны адносяцца мегалітычныя збудаванні эпохі неаліту — менгіры, уступчатыя курганы, дальмены, склепы (найбольш вядомыя ўзоры знаходзяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэннем дзяржаў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваннямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозніваецца ад культавых збудаванняў гэтых рэлігій у кантынентальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжання з'яўляюцца будыйскі Барабудур і індуісцкі Прамбанан, пабудаваныя ў IX ст. на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабой дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блокамі андэзіта), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных па памеры конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы з'яўляюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасцямі Інданезіі, уключанымі ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Архітэктурныя формы жылля розных народнасцей Інданезіі, якія склаліся к Сярэднявеччу і ў асноўным захоўваюцца ў сельскай мясцовасці да цяперашняга часу, вельмі разнастайныя. Найбольш характэрныя ўзоры па рэгіёнах — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і бамбука з трысняговым або чарапічным дахам (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы свірнавага тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондскіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінеі).

У перыяд нідэрландскай каланізацыі былі прыцягнутыя еўрапейскія архітэктурныя формы. Да ліку найбольш буйных аб'ектаў, якія дазвалялі захоўваць і развіваць нацыянальныя архітэктурныя стылі, адносяцца палацавыя комплексы мясцовых, перш за ўсё яванскіх кіраўнікоў — кратоны (). Для перыяду незалежнага развіцця краіны характэрна яшчэ больш актыўнае паўсюднае засваенне заходніх архітэктурных форм — нацыянальныя матывы захоўваюцца пераважна ў традыцыйных сельскіх паселішчах і рэлігійных будынках, а таксама ў элементах архітэктурнага дэкору.

Спрадвеку, пачынаючы з узнікнення музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі знешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюджвалася на іншыя часткі архіпелага. Асноўнымі  традыцыйнай інданезійскай музыкі з'яўляюцца пяціступенны селендэра () і сяміступенны пелог (). У цэлым характэрныя развітая  і паліфонія, пераважанне інструментальнага меладычнага складніка над вакальным. Найбольш ярка нацыянальная музычная традыцыя выказана ў жанры гамелана, які існуе з ранняга сярэднявечча — народнага інструментальнага аркестра, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ударныя музычныя інструменты: ксілафон гамбанг, металафон , ляжачыя  , барабаны . З XVI ст. развіваецца песенна-музычны жанр керанчонг () — па назве , які выкарыстоўваецца пры . Ён нечым падобны да еўрапейскіх форм. У гэты ж перыяд распаўсюджванне атрымаў жанр , які спалучае ў сабе элементы малайскай, арабскай і хіндустанскай музыкі.

У перыяд нідэрландскай каланізацыі пры захаванні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцый на элітарным узроўні інданезійцамі было асвоена еўрапейскае музычнае мастацтва. Еўрапейскія музычныя нормы ў спалучэнні з некаторымі элементамі традыцыйных характэрныя ў цэлым для музычнай культуры ў перыяд незалежнага развіцця — гэта ўласціва як творам класічнай, так і папулярнай музыкі (у тым ліку поп і рок-музыкі, якая атрымала шырокую папулярнасць у канцы XX ст.). Найбуйнейшымі кампазітарамі XX ст. з'яўляюцца Суджасмін, Ахмад Пасарыбу, Сусбіні. Нацыянальная кансерваторыя была адкрыта ў 1960 годзе, нацыянальны сімфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе.

Раннія формы сцэнічнага мастацтва ўзыходзяць да тэатралізаванага дзеяння народных свят і культавых цырымоній. Як мінімум з IX ст. існуе тэатральны жанр ваянг-тапенг — выкананне танцаў і  ў масках характэрных персанажаў. Да XI ст. адносяцца першыя згадкі пра ваянг-галек і ваянг-куліт — адпаведна, тэатры аб'ёмных марыянетак і тэатры плоскіх скураных марыянетак, іх цені праецыруюцца на тканкавы экран (рэгіянальным варыянтам апошняга з'яўляецца ваянг-келітык, плоскія лялькі якога вырабляюцца з дрэва), якія застаюцца з таго часу найбольш папулярнымі формамі нацыянальнага тэатральнага мастацтва. Ва ўсіх відах ваянга драматургічнай асновай традыцыйных уяўленняў служаць эпізоды мясцовых перакладаў індыйскага эпасу «Махабхарата» са строга абмежаваным наборам персанажаў. Уяўленні, як правіла, суправаджаюцца ігрою гамелана (гл. раздзел «Музыка»). Асаблівая папулярнасць жанру ваянг-куліт прывяла да таго, што яго часцяком — перш за ўсё за мяжой — называюць проста словам ваянг, што ўяўляе сабой першапачаткова шырэйшае абагульненае паняцце для ўсіх традыцыйных інданезійскіх жанраў тэатра марыянетак і масак.
Пад нідэрландскім уплывам з канца XIX ст. паступова распаўсюдзіліся еўрапейскія жанры сцэнічнага мастацтва, а таксама змешаныя формы, якія спалучаюць еўрапейскія і традыцыйныя прыёмы, у прыватнасці, кетапрак і лудрук. У перыяд дзяржаўнай незалежнасці адбываецца развіццё ўсіх — традыцыйных, еўрапейскіх і змешаных жанраў. Найбуйнейшыя тэатры краіны знаходзяцца ў Джакарце, Джак'якарце, Сурабае.

Першыя кінафільмы былі знятыя ў Інданезіі ў 1920-х гадах нідэрландскімі рэжысёрамі. Станаўленне ўласна нацыянальнага кінематографа адносіцца да 1930-х (першы мясцовы рэжысёр — Анджар Асмара), цэласнай нацыянальнай кінематаграфічнай школы (як гульнявага кіно, так і ) — да 1950-х. Для кінематографа 1950-х — першай паловы 1960-х гадоў характэрны зварот да «антыімперыялістычнай» тэматыкі і вострых сацыяльных праблем (вядучыя рэжысёры — Катот Сукардзі, Бахтыяр Сіягін, Басукі Эфендзі, Асрул Сані, Усмар Ісмаіл). Пазней жанравая і сюжэтная тэматыка істотна пашырылася (вядучыя рэжысёры — Вім Умбох, Турын Джунаідзі, Асрул Сані, Наві Ісмаіл). У 1980-я — 1990-я гады з-за шырокага пранікнення на інданезійскі кінарынак замежнай прадукцыі мясцовая кінаіндустрыя пайшла на спад, які быў пераадолены толькі к пачатку XXI ст. Для 2000-х гадоў характэрна рэзкае павышэнне як колькасных, так і якасных паказчыкаў інданезійскага кінематографа: аб'ём кінапрадукцыі штогод падвойваецца, шэраг фільмаў намінаваўся на прэміі міжнародных кінафестываляў. Як прыклад можна прывесці фільм Рэйд (), які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады.

Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва ў поўнай меры адлюстроўвае этнакультурную разнастайнасць краіны — для розных рэгіёнаў у гэтым плане характэрныя вельмі спецыфічныя асаблівасці. Да найбольш распаўсюджаных традыцыйных мастацкіх рамёстваў, якія атрымалі міжнародную вядомасць, адносяцца вытворчасць размаляванага батыка — як гарачага, так і халоднага (Ява, Мадура, Балі, некаторыя раёны Суматры), выраб рытуальных кінжалаў — крысаў (Ява, Балі) і куджангаў (Заходняя Ява), аб'ёмных і плоскіх лялек для тэатра ваянг (гл. раздзел «Тэатр і кінематограф»), іншых відаў  (Ява, Балі, Мадура, Суматра). Практычна паўсюдна распаўсюджаныя , вытворчасць дэкаратыўных  вырабаў, у многіх рэгіёнах (асабліва на Суматры, Сулавесі і Малуках) — мастацкае ткацтва. На Яве традыцыйным промыслам з'яўляецца бронзавае, на Калімантане — алавянае і сярэбранае ліццё, а таксама чаканка. Вытворчасць дэкаратыўных ганчарных і керамічных вырабаў у найбольшай ступені развіта на Малых Зондскіх астравах (асабліва на Ламбоку), там жа (у асаблівасці на Флорэс) захоўваюцца багатыя традыцыі вырабу драўляных статуэтак.

З улікам этнакультурнай разнастайнасці краіны яе нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабой спалучэнне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасці. Пры гэтым некаторыя стравы, першапачаткова спецыфічныя для пэўнай мясцовасці, набылі агульнанацыянальную папулярнасць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданезіі сфарміраваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцый суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым плане з'яўляецца ўплыў .

Асноўным вугляводным прадуктам харчавання практычна паўсюдна з'яўляецца рыс, у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць кукуруза, касава, батат. Традыцыйнай ежай большасці інданезійцаў з'яўляецца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасці, як правіла, фігуруюць кураціна, мяса, морапрадукты, , свежая або мочаная гародніна, якія альбо рыхтуюцца разам з рысам, альбо падаюцца як гарнір (у гэтым выпадку дабаўкі называюцца лаук-паук — ). Найбольш распаўсюджанай з падобных страў з'яўляецца  (), які мае розныя мясцовыя варыяцыі — плоў з напаўненнем з морапрадуктаў альбо мяса, амлету, перцу, рознай гародніны. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах з'яўляецца  — злепленая з рысу пірамідка, акружаная рознымі гарнірамі.

Шырока распаўсюджаная локшына з пшанічнай або рысавай мукі, якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі гарэнг (). Запазычаны з еўрапейскай кухні хлеб не вельмі распаўсюджаны. Большай папулярнасцю карыстаюцца розныя віды вырабаў з цеста з начынкамі, многія з якіх таксама запазычаныя з кухань іншых краін, напрыклад, мартабак.

Мяса і бялковыя прадукты ў цэлым, з-за іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб'ёме. Найбольшае распаўсюджванне атрымалі кураціна, бараніна, казляціна і, у прыбярэжных раёнах, рыба і морапрадукты. Ялавічына ўжываецца досыць рэдка, свініна актыўна ўжываецца ў кітайскай суполцы і сярод немусульманскіх народаў Інданезіі. Папулярнасцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя фрыкадэлькі — баксо (), мініяцюрныя шашлычкі — сатэ (), вырабляецца часцей за ўсё з курыцы, казляціны або бараніны, а таксама  — біточкі з рыбнага фаршу, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюджванне супы (традыцыйная яванскія назва ()) — як правіла, з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца  — чыпсы з крухмалу, зёлкавай, крэветачнай рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасцях ўжываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спецыфікі. На Яве вялікай папулярнасцю карыстаецца гадо-гадо — нешта падобнае да еўрапейскай салаты: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая арахісавым соусам. Распаўсюджаным ласункам з'яўляецца трапічная садавіна.

У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца спецыі і вострыя прыправы — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевы і арахісавы соусы. Традыцыйным напоем з'яўляецца чай, які п'ецца як гарачым, так і халодным. Дастаткова распаўсюджаная кава, а таксама традыцыйныя салодкія напоі на аснове соку цукровага трыснягу і какосавага малака. Алкаголь распаўсюджаны нязначна — перш за ўсё з улікам прыналежнасці большасці інданезійцаў да мусульманскай канфесіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым не менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых спіртных напояў:  з рысавай або пальмавай сыравіны,  з зерня бамбука.

Першыя перыядычныя выданні на мясцовых мовах, (малайскай і яванскай) з'явіліся ў Інданезіі ў каланіяльны перыяд у пачатку XX ст., аднак шырокае развіццё друкаваныя сродкі масавай інфармацыі атрымалі толькі пасля здабыцця краінай незалежнасці. Пры гэтым, калі для 1950-х — першай паловы 1960-х гадоў была характэрная адносная , то для перыяду прэзідэнцтва Сухарты — жорсткая палітычная цэнзура і высокая ступень кантролю з боку ўлад. Радыкальныя зрухі ў плане забеспячэння свабоды друку адбыліся ў ходзе дэмакратычных рэформ канца 1990-х — 2000-х гадоў. У гэты перыяд адбыўся істотны рост колькасці перыядычных выданняў, досыць выразна абазначылася прыналежнасць тых ці іншых газет і часопісаў да розных палітычных і грамадскіх плынь.

Па стане на канец 2000-х гадоў у Інданезіі выдаецца больш за 170 штодзённых газет — як цэнтральных, так і мясцовых — агульным накладам каля 4,8 млн асобнікаў, а таксама больш 425 нештодзённых газет і часопісаў агульным тыражом каля 7,8 млн асобнікаў. Вядучыя нацыянальныя газеты — , , , .

Першая радыёвяшчальная арганізацыя была створана галандскай каланіяльнай адміністрацыяй у 1934 годзе. Станаўленне ўласна нацыянальнай сістэмы радыёвяшчання пачалося адразу пасля абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці. На 2009 год у краіне дзейнічала больш за 700 радыёстанцый. Дзяржаўнымі з’яўляюцца 6 агульнанацыянальных і каля 50 рэгіянальных станцый. На 1000 жыхароў прыходзілася каля 140 радыёпрыёмнікаў.

Інданезійскае нацыянальнае тэлебачанне існуе з 1962 года, калі пачаў вяшчанне першы дзяржаўны тэлеканал Інданезіі — TVRI (Тэлебачанне Рэспублікі Інданезіі — ). Каляровае тэлевяшчанне пачата ў 1979 годзе.

Станам на 2008 год у краіне існавалі 2 дзяржаўныя і 10 прыватных агульнанацыянальных каналаў. Акрамя таго, вяшчанне вялі больш за 100 рэгіянальных тэлестанцый. На 1000 чалавек насельніцтва прыходзілася каля 60 тэлевізараў. З канца XX ст. развіваецца  і , аднак доступ да яго мае нязначная доля жыхароў — адпаведна, 1,7 % і менш 0,1 %.

Распаўсюджванне сярод інданезійцаў еўрапейскіх відаў спорту пачалося ў перыяд нідэрландскай каланізацыі — пераважна на элітарным узроўні. Улады незалежнай Інданезіі, як правіла, надавалі вялікае значэнне развіццю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і  ().

Да XXI ст. у краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюджванне практычна ўсе летнія віды спорту — як мужчынскія, так і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданезійскія спартсмены належаць да ліку мацнейшых: па выніках Гульняў Паўднёва-Усходняй Азіі 2011 года, якія прайшлі ў Палембангу, яны занялі першае месца ў камандным заліку са 182 залатымі, 151 сярэбранымі і 143 бронзавымі медалямі. Разам з тым, у больш шырокім міжнародным маштабе іх дасягненні нашмат больш сціплыя: так, на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года камандай Інданезіі былі заваяваны толькі 1 сярэбраны і 1 бронзавы медалі. Традыцыйна найбольш паспяховымі з'яўляюцца інданезійскія бадмінтаністы, асабліва мужчыны. Мужчынская нацыянальная каманда па бадмінтоне — Трынаццаціразовы ўладальнік Кубка Томаса, шматразовы алімпійскі чэмпіён, жаночая — двухразовы ўладальнік Кубка Юбер.

Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплін адносяцца футбол, бадмінтон, адзінаборствы, мотаспорт, шахматы. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба  і , разнастайныя настольныя гульні, у тым ліку , , а таксама спаборніцтвы па запуску  і гульні ў ваўчок — гасінг, якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі.

Найбуйнейшыя стадыёны — джакарцкі «Бунг Карна» (шматфункцыянальны, на 100 тысяч гледачоў), самарындскі «Паларан» (футбольны, на 60 тысяч гледачоў), палембангскі «Джакабарынг» (футбольны, на 55 тысяч гледачоў), сурабайскі «Бунг Тома» (футбольны, на 50 тысяч гледачоў).




#Article 36: Індыгірка (135 words)


Індыгірка (, ) — рака ў Рэспубліцы Саха (Якуція) Расійскай Федэрацыі.

Даўжыня ракі 1726 км. Вадазбор 360 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,85 тыс. м³/сек. Пачынаецца з двух вытокаў — Хастах і Тарын-Юрах на паўночных схілах Халканскага хрыбта; упадае ва Усходне-Сібірскае мора. У вярхоўях цячэ па Аймяконскім нагор'і, далей у вузкай цясніне праразае хрыбет Чэрскага, утварае парогі. Ніжняе цячэнне на Яна-Індыгірскай нізіне, дзе характэрны прамыя доўгія плёсы шырынёй 350—500 м. Асноўныя прытокі: Селенях, Уяндына, Алаіха (злева), Мома, Бадзярыха (справа). За 130 ад вусця Індыгірка разбіваецца на рукавы, утварае дэльту плошчай 5,5 тыс.км². Жыўленне снегавое і дажджавое. Ледастаў з кастрычніка да канца мая—пачатку чэрвеня. Месцамі перамярзае, тыповыя вялікія наледзі (тарыны). Характэрны летнія паводкі. Сярэдні расход вады 1850 м³/с. Суднаходная ад упадзення ракі Мома (1154 км). У вусці промысел рыбы (рапушка, нельма, муксун). Галоўныя прыстані: Хануу, Дружына, Чакурдах, Табор.




#Article 37: Індыйскі акіян (1690 words)


Індыйскі акіян — водная прастора між Азіяй на поўначы, Афрыкай і Аравійскім паўвостравам на захадзе, Аўстраліяй, Індакітаем і Зондскімі астравамі на ўсходзе і Антарктыдай на поўдні.

Чацвёрты па памеры акіян Зямлі, пакрывае каля 20% яе воднай паверхні. Яго плошча складае 90,17 млн км²; аб'ём - 210 млн км³.

Самая паўночны пункт Індыйскага акіяна знаходзіцца прыкладна на 30° паўночнай шыраты ў Персідскім заліве. Шырыня Індыйскага акіяна складае прыблізна 10 000 км паміж паўднёвымі кропкамі Аўстраліі і Афрыкі.

Берагавая лінія слаба расчлянёная, за выключэннем паўночнай часткі, дзе размяшчаецца большасць ускраінных мораў і буйнейшых заліваў. Да бас. Індыйскага акіяна належаць моры: Чырвонае (унутранае), Аравійскае мора, Андаманскае мора, Тыморскае мора, Арафурскае мора; буйныя залівы: Адэнскі, Персідскі заліў, Аманскі заліў, Бенгальскі заліў, Карпентарыя, Вялікі Аўстралійскі заліў. На паўночным захадзе і ўсходзе берагі карэнныя, на паўночным усходзе і захадзе пераважаюць наносныя.

Астравоў параўнальна мала. Найбольшыя з іх мацерыковага паходжання: Мадагаскар, Сакотра, Шры-Ланка.  У адкрытай частцы акіяна трапляюцца вулканічныя астравы: Кразе, Каморскія астравы, Маскарэнскія астравы, Андаманскія астравы і інш.; каралавыя: Лакадыўскія астравы, Мальдыўскія астравы, архіпелаг Чагас, Какосавыя астравы, Аміранцкія астравы, Сейшэльскія астравы, Хатман-Абральёс.

У будове дна вылучаюцца: падводная ўскраіна мацерыкоў (шэльф) — 29%, мацерыковы схіл — 2%, ложа акіяна — 52%, сярэдзінна-акіянічныя хрыбты — 17% ад плошчы акіяна. У межах шэльфа змяншаецца магутнасць зямной кары мацерыковых ускраін і яна пераходзіць у акіянічную. На паўночным усходзе акіян абмежаваны складанай пераходнай зонай (актыўнай ускраінай — зонай паглынання літасферных пліт), якая ўключае Зондскую астраўную дугу і Зондскі жолаб. Шырыня шэльфаў не перавышае некалькіх дзесяткаў кіламетраў, у раёне м. Ігольнага на поўдні Афрыкі, каля заходняга ўзбярэжжа п-ва Індастан і паўночна-заходняга ўзбярэжжа Аўстраліі яна пашыраецца да 300—350 км. Край шэльфа знаходзіцца на глыбіні 100—200 м. Мацерыковы схіл уяўляе сабой круты (да 10—30°) уступ, месцамі расчлянёны падводнымі далінамі рэк Інд, Ганг і інш.

У межах ложа акіяна вылучаецца Сярэдзінна-Індыйскі хрыбет, утвораны сістэмай сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў (Аўстрала-Антарктычнае падняцце, Заходне-Індыйскі хрыбет, Аравійска-Індыйскі, Афрыканска-Антарктычны, Цэнтральнаіндыйскі), якая ў раёне Адэнскага заліва і Чырвонага мора спалучаецца з унутрымацерыковымі сістэмамі рыфтаў. Агульная даўжыня сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў Індыйскага акіяна каля 20 тыс. км, шырыня 400—1000 км і больш, вышыня 2,5—4 км. Сярэдзінна-Індыйскі хрыбет падзяляе ложа акіяна на тры сегменты, у якіх размяшчаюцца глыбакаводныя катлавіны: у паўночна-ўсходнім сектары — Аманская, Аравійская, Цэнтральная, Какосавая, Заходне-Аўстралійская, Натураліста, Паўднёва-Аўстралійская; у заходнім — Самалійская, Аміранцкая, Маскарэнская, Мадагаскарская, Каморская, Мазамбікская і Агульяс.

Сярэдзінныя хрыбты маюць максімальна расчлянёны рэльеф. Яны рассечаны шматлікімі трансформнымі разломамі, якія ў агаленнях даюць поўны разрэз акіянічнай кары (знізу ўверх) — ультраасноўныя пароды, габра, габра-дыябазы, базальтавыя лавы і асадачны слой. Сярэдняя магутнасць акіянічнай кары ў катлавінах 6 км.

Рэльеф ложа ўскладняецца буйнымі хрыбтамі і масівамі, частка якіх (Мадагаскарскі, частка Маскарэнскага з бднкай Сейшэльскіх а-воў і банкай Сая-дэ-Мелья, узвышша Агульяс) маюць мацерыковую кару. Паміж хрыбтамі размешчаны жолабы (Зондскі, Тыморскі, Кай).

Фарміраванне акіяна пачалося 130—150 млн. гадоў назад пасля расколу Гандваны ў выніку рухаў Афрыканскай, Антарктычнай і Інда-Аўстралійскай літасферных пліт. Тады адбылося аддзяленне Афрыкі і Дэкана ад Аўстраліі з Антарктыдай, а пазней — Аўстраліі ад Антарктыды (у палеагене, каля 50 мільёнаў гадоў таму).

Напрамак і хуткасць руху пліт мяняліся на працягу геалагічнай гісторыі. Найбольш старажытная частка Індыйскага акіяна — вялізнае меза-палеазойскае базальтавае ложа на ўсходзе і поўдні. Зондскі жолаб утварыўся ў кайназойскі перыяд.

У размеркаванні асадкаў праяўляецца залежнасць ад шыротна-кліматычнай, цыркуммацерыковай і вертыкальнай занальнасці. Уздоўж мацерыкоў па перыферыі акіяна пашыраны тэрыгенныя адклады. У пелагіялі акіяна на глыбіні менш за 4000 м намнажаюцца фарамініферавыя і какалітавыя ілы. На больш значных глыбінях у гуміднай экватарыяльнай зоне яны замяшчаюцца крамяністымі (дыятомавымі і радыялярыевымі) іламі, у арыднай — чырвонымі глыбакаводнымі глінамі. Карысныя выкапні: нафта і газ (нафтагазаносны басейн Персідскага заліва, шэльфы Паўднёва-Усходняй Азіі, Аўстраліі; узбярэжжа Бангладэш, у Андаманскім і Чырвоным моры, Адэнскім заліве, уздоўж узбярэжжа Афрыкі); россыпныя радовішчы касітэрыту, рутылу, цырконію, манацыту (на ўзбярэжжы Паўднёва-Усходняй Азіі і Аўстраліі); буйныя палі жалеза-марганцавых канкрэцый на дне катлавін (Заходне-Аўстралійская, Цэнтральная, Паўднёва-Аравійская, Кразе і інш.); вялікія паклады солі ў Чырвоным моры.

У дадзеным рэгіёне вылучаюць чатыры выцягнутых ўздоўж паралеляў кліматычных паясы. У першым, размешчаным на поўнач ад 10° паўднёвай шыраты, пераважае мусонны клімат з частымі цыклонамі, якія перамяшчаюцца ў напрамку узбярэжжаў. Улетку тэмпература над акіянам складае +28…+32 °C, зімой паніжаецца да +18…+22 °C. Другая зона (пасатны клімат) размяшчаецца паміж 10 і 30 градусам паўднёвай шыраты. На працягу ўсяго года тут дзьмуць паўднёва-ўсходнія вятры, асабліва моцныя з чэрвеня па верасень. Сярэдняя гадавая тэмпература дасягае +25 °C. Трэцяя кліматычная зона ляжыць паміж 30 і 45 паралелямі, у субтрапічных і ўмераных шыротах. Улетку тэмпература тут дасягае 10-22 °C, а ўзімку — +6…+17 °C. Ад 45° і на поўдзень характэрныя моцныя вятры. Узімку тэмпература тут вагаецца ад −16 °C да +6 °C, а летам — ад −4 °C да +10 °C.

Паверхневыя цячэнні абумоўлены атмасфернай цыркуляцыяй. На поўначы пераважаюць мусонныя цячэнні, летам арыенціраваныя на ўсход, ммою — на захад. Каля афрыканскіх берагоў пераменнае Самалійскае цячэнне цёплае зімою і халоднае летам. Міжпасатнае супрацьцячэнне выразнае паміж 3° і 8° пд.ш, зімою. Пастаяннае Паўднёвае Пасатнае цячэнне з адгалінаваннямі цёплых Мадагаскарскага цячэння, Мазамбікскага цячэння і цячэння мыса Ігольнага. Кругазварот у Паўднёвым паўшар'і заканчваюць халодныя цячэнне Заходніх вятроў і Заходне-Аўстралійскае цячэнне. Глыбінныя цячэнні ад Антарктыды і субтрапічных шырот пранікаюць на поўнач да п-ва Самалі. У падпаверхневых слаях экватарыяльных шырот з захаду на ўсход супрацьцячэнне Тарэева, звязанае з буйнамаштабнай сістэмай глыбіннага ўсходняга пераносу. Пераважныя тэмпературы вады на паверхні вышэй за 20°С, на крайнім поўдні — ніжэй за 0°С. Салёнасць ад 32 да 36,5‰, найбольшая — у Чырвоным моры (41‰) і Персідскім заліве (37—39‰). Шчыльнасць вады найбольшая (1027 кг/м³) у антарктычных шыротах, найменшая (1018 кг/м³) у паўночна-ўсходняй частцы акіяна і ў Бенгальскім заліве прылівы паўсутачныя і няправільныя паўсутачныя (5—11,9 м у Камбейскім заліве, 0,5—1,6 м у адкрытым акіяне). Ільды ўтвараюцца ў антарктычных шыротах і выносяцца ветрам і цячэннямі да 55° пд.ш. ў жніўні і да 65—68° пд.ш. ў лютым. Айсбергі асабліва шматлікія паміж 40 і 80° у.д.

Флора і фаўна гэтага рэгіёну надзвычай багатыя. Раслінны свет прадстаўлены бурымі, чырвонымі і зялёнымі водарасцямі. Тыповымі прадстаўнікамі заапланктону з'яўляюцца весланогія рачкі, сіфанафоры і крыланогія малюскі. Акіянскія вады засяляюць малюскі, кальмары, крабы і лангусты. Рыбы прадстаўлены губанамі, шчаціназубымі, святлівымі анчоўсамі, рыбамі-папугаямі, рыбамі-хірургамі, лятучымі рыбамі і атрутнымі крылаткамі. Характэрнымі насельнікамі акіянаў з'яўляюцца наўтылусы, ігласкурыя, каралы Fungia, Seratopia, Sinularia і кісцяпёрыя рыбы. Незвычайная і прыгожая велізарная харонія. Да эндэмікаў адносяцца марскія змеі і дзюгонь - млекакормячых атрада сірэн.

Большая частка вод Індыйскага акіяна ляжыць у трапічным і ўмераным паясах. У цёплых водах жывуць шматлікія каралы, якія, нараўне з іншымі арганізмамі - такімі, напрыклад, як чырвоныя водарасці - будуюць каралавыя астравы. У каралавых рыфах існуюць разнастайныя жывёлы: губкі, малюскі, крабы, ігласкурыя і рыбы. У трапічных мангравых зарасніках жывуць ракападобныя, малюскі і медузы (дыяметр апошніх часам перавышае 1 м).

У Індыйскім акіяне размешчаны астраўныя дзяржавы Мадагаскар (чацвёрты па плошчы востраў у свеце), Каморскія астравы, Сейшэльскія астравы, Мальдывы, Маўрыкій, Шры-Ланка. Акіян абмывае на ўсходзе такія дзяржавы: Аўстралія, Інданезія, на паўночным усходзе: Малайзія, Тайланд, М'янма, на поўначы: Бангладэш, Індыя, Пакістан, на захадзе: Аман, Самалі, Кенія, Танзанія, Мазамбік, ПАР.

Значэнне Індыйскага акіяна для сусветнай рыбалоўнай здабычы невялікае: уловы тут складаюць толькі 5% ад агульнага аб'ёму. Галоўныя прамысловыя рыбы тутэйшых вод — тунец, сардзіна, хамса, некалькі відаў акул, баракуды і скаты; ловяць тут таксама крэветак, амараў і лангустаў.

Праз слабое развіццё параўнальна вузкай паласы шэльфа, амаль поўную адсутнасць шырокіх эпікантынентальных мораў Індыйскаму акіяну ўласцівая невысокая рыбапрадукцыйнасць (у сярэднім 35 - 40 кг/км²). У найбольш прадуктыўных прыбярэжных водах паўночна-заходняй частки акіяна (Адэнскі і Бенгальскі залівы), прыбярэжных водах Сейшэльскіх астравоў і Мадагаскара, акваторыі між паўднёвым узбярэжжам вострава Ява і заходнім узбярэжжам Аўстраліі прадукцыйнасць дасягае 250 - 350 кг/км². Агульныя ўловы рыбы ў Індыйскім акіяне выраслі ў 1992 - 2001 гг. на 20 % і перавысілі 8,7 млн т (каля 8 - 9% ад сусветных). У 1990 - х гг. адзначалася перавага вылаву ва ўсходняй частцы (55 %), інтэнсіўнае развіццё аквакультуры (Індыя - 2,2 млн т, Бангладэш - 0,7 млн т) і здабычы нерыбных аб'ектаў (лангусты, крабы, крыль, малюскі) пры нязначным развіцці здабычы водарасцей. Асноўную здабычу вядуць прыбярэжныя азіяцкія краіны, на долю якіх прыпадае 70 % ўловаў. У групу краін-лідараў уваходзяць Індыя (2,7 млн т), Інданезія і М'янма (па 1 млн т), Тайланд (0,8 млн т), Пакістан (0,4 млн т). Уловы каля 300 тыс. т маюць Бангладэш, Іран, а звыш 100 тыс. т - Емен, Аман, Мальдыўская Рэспубліка, Мадагаскар, Аўстралія. Патэнцыйныя біялагічныя рэсурсы Індыйскага акіяна ацэньваюцца ў 10 - 14 млн т рыбы і морапрадуктаў.

Па аб’ёме марскіх перавозак Індыйскі акіян саступае Атлантычнаму і Ціхаму, канцэнтруючы каля 1/5 сусветнага грузаабароту партоў і 1/3 грузаабароту наліўных грузаў (у асноўным нафты). Большая частка грузаабароту прыпадае на буйныя парты з грузаабаротам звыш 30-50 млн т. Галоўную ролю сярод іх адыгрываюць спецыялізаваныя нафтавыя парты Персідскага заліва (Рас-Танура, Харк, Міна-эль-Ахмадзі і інш.) Парты Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі носяць універсальны гандлёвы характар ​​(Мумбаі, Калькута, Чэнаі, Карачы), некаторыя парты Індыі спецыялізуюцца на апраўцы гарнаруднай сыравіны (Мармаган, Вішакхапатнам, Парадып). На аўстралійскім ўзбярэжжы істотнае месца займаюць не толькі сыравінныя (Дарвін, Порт-Хэдленд, Дампір), але і ўніверсальныя (Перт, Бонберы, Фрымантл) парты. Невысокі ўзровень эканамічнага развіцця большасці краін усходнеафрыканскай прыморскай зоны вызначае невысокі ўзровень развіцця партовай гаспадаркі. Вялікім аб’ёмам грузаабароту вылучаюцца толькі парты ПАР (Дурбан, Рычардс-Бэй, Порт-Элізабет) і асобныя вузлавыя парты (Мапуту, Мамбаса, Дар-эс-Салам, Порт-Судан).

Найбольшая канцэнтрацыя магістральных акіянічных шляхоў назіраецца ў зоне Суэцкі канал — Малакскі праліў — паўднёвы захад Аўстраліі — поўдзень Афрыкі. Характэрнай асаблівасцю большасці маршрутаў з’яўляецца іх транзітны характар ​​(у парты Атлантычнага і Ціхага акіянаў) і вялікая інтэнсіўнасць у паўночнай часткі Індыйскага акіяна.

Асноўнай грузанапружанай лініяй з’яўляецца паўднёваафрыканскі напрамак (з партоў краін Персідскага заліву ўздоўж афрыканскага ўзбярэжжа і часткова Суэцкі канал), дзе дамінуюць перавозкі сырой нафты супертанкерамі у парты Еўропы і Паўночнай Амерыкі. На паўночнаіндыйскім кірунку да нафтавых грузаў з краін Персідскага заліва дадаюцца сыравінныя і сельскагаспадарчыя грузы з Індыі, Тайланда, Інданезіі, што накіроўваюцца ў Японію і «новыя індустрыяльныя краіны» Усходняй Азіі (Рэспубліка Карэя, Тайвань, Філіпіны і інш.) На аўстралійскім напрамку вылучаецца паток блізкаўсходняй нафты, сельскагаспадарчай сыравіны з Паўднёвай Азіі ў Аўстралію, а збожжа і прамысловых тавараў — у зваротным кірунку. Са спецыялізаваных партоў заходняга ўзбярэжжа Аўстраліі расце паток жалезаруднай і іншай сыравіны ў Японію. На афрыкана-азіяцкім напрамку (у асноўным з партоў ПАР) праз пралівы Паўднёва-Усходняй Азіі транспартуюцца буйныя патокі транзітных грузаў (жалезная руда, каменны вугаль, збожжа) у Японію, а ў сустрэчных перавозках дамінуюць прамысловыя вырабы японскага экспарту.

Найважнейшымі транспартнымі шляхамі Індыйскага акіяна з’яўляюцца маршруты з Персідскага заліва ў Еўропу і Паўночную Амерыку, а таксама з Адэнскага заліва ў Індыю, Інданезію, Аўстралію, Японію і Кітай.

Навукоўцамі выдзяляюцца чатыры эканоміка-геаграфічныя правінцыі Індыйскага акіяна: Паўночна-Заходняя, Паўночна-Усходняя, Заходняя, Усходняя.




#Article 38: Індыя (3575 words)


Рэспубліка Індыя, Індыя (; ) — дзяржава ў Паўднёвай Азіі на паўвостраве Індастан, у басейне Індыйскага акіяна. Сёмая краіна свету па плошчы і другая па колькасці насельніцтва. Тэрыторыя — 3,29 млн кв. км., насельництва складае больш за 1,3 млн чалавек. Індыя мяжуе з Пакістанам і Афганістанам на паўночным захадзе (частка індыйскага штата Джаму і Кашмір, якая прымыкае да Афганістана находзіцца пад кантролем Пакістана), з Кітаем, Бутанам і Непалам на поўначы, з Бангладэш на паўночным усходзе, з М'янмай на ўсходзе; марскія межы ў Індыйскім акіяне з Мальдывамі, Шры-Ланкай (аддзеленыя Полкскім пралівам) і Інданезіяй.

На поўначы тэрыторыя Індыі абмежавана Гімалаямі, на захадзе яе берагі абмываюцца водамі Аравійскага мора, на ўсходзе — Бенгальскага заліва. У склад Індыі ўваходзяць Лакадыўскія і Аміндыўскія астравы ў Аравійскім моры, Андаманскія і Нікабарскія астравы ў Бенгальскім заліве.  Працягласць берагавой лініі перавышае 7 тыс. км, працягласць марскіх межаў — звыш 5,5 тыс. км, сухапутных — каля 15 тыс. км. Па багаццю расліннага і жывёльнага свету Індыя не мае роўных на планеце. 

Індыйскі субкантынент — радзіма адной з самых першых цывілізацый чалавецтва — Індскай; рэгіён вякамі слынны сваім культурным і эканамічным багаццем. Насычанае духоўнае жыццё індыйцаў парадзіла чатыры ўплывовыя рэлігіі — індуізм, будызм, джайнізм і сікхізм, а распаўсюджанне ў першым тысячагоддзі н.э. ісламу, хрысціянства, зараастрызму і іншых рэлігій завяршыла фарміраванне поліканфесійнай карціны індыйскага грамадства. У першым тысячагоддзі да н.э. сфарміравалася каставая сістэма. Палітычны і культурны ўплыў Сярэдніх Індыйскіх царстваў прасціраўся ажно да Паўднёва-Усходняй Азіі. У другім тысячагоддзі самымі значнымі індыйскімі дзяржавамі былі Дэлійскі султанат і Імперыя Вялікіх Маголаў. Паступова — з пачатку XVIII стагоддзя — намаганнямі Брытанскай Ост-Індскай кампаніі захопленая і далучаная ў пачатку XIX стагоддзя ў якасці калоніі да Вялікабрытаніі. Дзякуючы негвалтоўнаму супраціўленню пад кіраўніцтвам Махатмы Гандзі, Індыя атрымлівае незалежнасць у 1947. 

Сённяшняя Індыя — самая вялікая дэмакратыя свету, парламенцкая федэратыўная рэспубліка. Складаецца з 29 штатаў і 7 саюзных тэрыторый, уключаючы нацыянальную сталічную тэрыторыю Дэлі. У Індыя пражывае чатыры сотні народаў, што робіць яе найбольш мультыэтнічнай краінай планеты. Афіцыйныя мовы — хіндзі, англійская. Рэлігія — індуізм. Сталіца — Нью-Дэлі у складзе агламерацыі Дэлі (больш за 25 млн чалавек).

Уваходзіць у лік ключавых краін з тых, што развіваюцца. Часта разглядаецца як новая індустрыяльная краіна. Па агульным аб'ёме ВУП па ППЗ займае трэцяе месца ў свеце пасля Кітая і ЗША, па намінальным — шостае. Эканамічныя рэформы, распачатыя ў 1991 забяспечылі пераход да рынкавай эканомікі і хуткі эканамічны рост. Тым не менш, Індыя працягвае пакутваць ад карупцыі, беднасці, голаду, недасканалай сістэмы аховы здароўя. Грашовая адзінка — індыйская рупія, 1 рупія = 100 пайс.

Індыя — сябра ААН, Вялікай 20, ШАС, Руху недалучэння, Садружнасці нацый, рэгіянальнай арганізацыі СААРК і інш.

Бха́рат — афіцыйная назва Рэспублікі Індыя на мове хіндзі. Паходзіць ад «Бхарата́варша» — «краіна (ці царства) бхаратаў» — этноніма, які ўжываўся ў старажытнай Індыі і зафіксаваны ў старажытнаіндыйскім эпасе «Махабхарата».

Індыя размешчана ў межах трох буйных араграфічных абласцей: Гімалайскіх гор, Інда-Гангскай раўніны і пласкагор'я Дэкан на п-ве Індастан. Дэкан уяўляе сабой шырокі старажытны масіў сушы, складзены дакембрыйскімі крышталічнымі пародамі, пераважна гнейсамі, гранітамі і сланцамі. Значная частка паверхні перакрытая вулканічнай лавай, прычым найбольшая магутнасць лававага полага — на паўночным захадзе. Дэкан уваходзіў у склад старажытнага мацерыка Гандваны, які каля 200 млн гадоў назад распаўся на некалькі блокаў. Паміж Дэканам і Гімалаямі распасціраецца шырокая Інда-Гангская раўніна.

Клімат Індыі субэкватарыяльны і трапічны, з працяглым перыядам мусонаў — сезонам дажджоў. Яскрава выяўленыя кантрасты ў размеркаванні цеплыні і вільгаці.  

У шматлікіх раёнах Індастана сярэднія тэмпературы паветра самога халоднага месяца — студзеня 18-24 °C, а летніх месяцаў — 24-29 °C. Аднак часта тэмпература днём падвышаецца да 32 °C. На паўночных раўнінах, ад Заходняй Бенгаліі да мяжы з Пакістанам, улетку вельмі горача, і сярэднія тэмпературы ў Бенгаліі дасягаюць 29 °C; яны паступова павышаюцца па меры руху на паўночны захад і ў маі ў Дэлі дасягаюць 33 °C. Сярэдняя летняя тэмпература ў Амрытсары (шт. Пенджаб) 34 °C, у пустыні Тар ад 32 °C да 38 °C, сярэднія зімовыя тэмпературы там 7-16 °C. Вышынны фактар абумовіў халодны клімат высокіх гор на поўначы Індыі, тады як на нізкіх схілах гэтых гор і на плато пераважае ўмераны клімат. Курорты Паўночнай Індыі размешчаныя ў вышынным поясе ад 1500 да 2300 м, дзе ўмовы камфортныя на працягу ўсяго года.

Гадавая сума ападкаў вагаецца ад менш чым 100 мм у пустыні Тар да 10770 мм на станцыі Чарапунджы ў гарах Кхасі, адным з самых вільготных месцаў на Зямлі. Цэнтральная Індыя атрымлівае ў сярэднім 650—1300 мм ападкаў у год. Дажджы ў Індыю прыносіць з боку Індыйскага акіяна летні мусон, які ўзмацняецца ў пачатку чэрвеня на заходнім узбярэжжы і прыкладна ў сярэдзіне чэрвеня на ўсходнім узбярэжжы — у Бенгаліі. З лістапада па сакавік з боку сушы дзьме сухі паўночна-ўсходні мусон. З ім звязанае прахалоднае яснае надвор'е.

На аснове ўліку дадзеных аб тэрмічным рэжыме, ападках і вятрах каляндарны год у Індыі можна падзяліць на тры асноўных і два прамежкавых кліматычных сезону. У лістападзе — лютым, калі пануе паўночна-ўсходні мусон, прахалодна, сонечна і суха. У сакавіку тэмпература паступова павышаецца. З канца сакавіка па чэрвень доўжыцца гарачы сухі сезон. Да канца чэрвеня вільготнасць узрастае, і на раўнінах Індыі надвор'е становіцца невыносна гарачым і дажджлівым. З ліпеня да сярэдзіны верасня трымаецца вільготнае гарачае надвор'е; спякота трохі спадае, калі неба зацягнута аблокамі і льюць праліўныя дажджы, аднак у цэлым паўднёва-заходнія вятры спалучаюцца з высокімі тэмпературамі. Кастрычнік — пераходны час; вільготнасць паветра высокая з-за выпарэння з паверхні палёў, але дажджы спыняюцца.

Традыцыйна глебы Індыі падзяляюць на 4 тыпы: алювіяльныя на Інда-Гангскай раўніне; рэгуры, або «чорныя бавоўнавыя глебы», на лавах Дэкана; чырвоназёмы на большай частцы тэрыторыі Індастана; латэрытныя глебы на перыферыі паўвострава.

Індыя размешчаная ў Індамалайскай эказоне, якая характарызуецца надзвычайнай біялагічнай разнастайнасцю. Як адна з сямнаццаці мегаразнастайных краін (па вызначэнні Праграмы ААН па навакольным асяроддзі), Індыя з'яўляецца домам для 7,6 % ўсіх відаў сысуноў, 12,6 % відаў птушак, 6,2 % відаў рэптылій, 4,4 % відаў амфібій, 11,7 % відаў рыб, 6,0 % відаў кветкавых раслін свету. 33 % відаў раслін Індыі — эндэмічныя.

Індыя — федэратыўная рэспубліка. Канстытуцыя (уступіла ў сілу ў 1950) вызначае Індыю як суверэнную, сацыялістычную, секулярную, дэмакратычную рэспубліку.

Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт (Рам Натх Ковінд, прыведзеная да прысягі 25 ліпеня 2017), які выбіраецца на пяцігадовы тэрмін калегіяй выбаршчыкаў, што складаецца з усіх выбарных членаў парламента і заканадаўчых сходаў штатаў. Прэзідэнт надзелены шырокімі паўнамоцтвамі: прызначае прэм'ер-міністра, іншых членаў урада, членаў Вярхоўнага суда; можа распускаць ніжнюю палату парламента, выдаваць у перыяд паміж парламенцкімі сесіямі надзвычайныя ўказы, абвяшчаць надзвычайнае становішча; з'яўляецца вярхоўным галоўнакамандуючым узброенымі сіламі.

Парламент — вышэйшы орган заканадаўчай улады, складаецца з дзвюх палат: верхняй — Савета штатаў (, хіндзі: Rajya Sabha) і ніжняй — Народнай палаты (, хіндзі: Lok Sabha). У Савеце штатаў 250 членаў (12 прызначаюцца прэзідэнтам, астатнія выбіраюцца заканадаўчымі сходамі штатаў і тэрыторый на аснове прапарцыянальнага прадстаўніцтва), тэрмін паўнамоцтваў 6 год, кожныя 2 гады Савет штатаў абнаўляецца на 1/3. У Народнай палаце 545 дэпутатаў, якія выбіраюцца на пяць год прамым усеагульным тайным галасаваннем па мажарытарнай сістэме.

Выканаўчая ўлада складаецца з прэзідэнта, віцэ-прэзідэнта і ўрада — Савета міністраў, на практыцы засяроджаная ў руках прэм'ер-міністра, якім, як правіла, становіцца лідар парламенцкай фракцыі партыі, якая карыстаецца падтрымкай большасці дэпутатаў у Народнай палаце. Члены ўрада павінны быць членамі любой з палат парламента. Фактычна, урад фарміруе партыя ці кааліцыя, якая займае большасць месцаў ніжняй палаты парламента. У індыйскай палітычнай сістэме выканаўчая ўлада падпарадкавана заканадаўчай, прэм'ер-міністр і Савет міністраў адказныя перад ніжняй палатай парламента. Пасля перамогі на выбарах у ніжнюю палату парламента ў красавіку—маі 2004. Індыйскі нацыянальны кангрэс (ІНК) з саюзнікамі па Аб'яднаным прагрэсіўным альянсе (АПА, апроч ІНК у яго ўваходзяць яшчэ 15 палітычных партый) сфарміраваў новы ўрад, які падтрымліваюць левыя партыі. Прэм'ер-міністрам краіны стаў колішні міністр фінансаў Манмахан Сінгх. Урад прыняў «агульную праграму—мінімум» эканамічнага і сацыяльнага развіцця краіны на бліжэйшыя пяць гадоў.

Судовая сістэма складаецца з Вярхоўнага суда (які з'яўляецца таксама органам канстытуцыйнага нагляду), вышэйшых судоў штатаў і судоў ніжэйшых інстанцый у акругах.

Кожны штат мае заканадаўчы сход, які складаецца з губернатара і адной ці двух палат, што выбіраюцца насельніцтвам на пяць год. Губернатар прызначаецца прэзідэнтам на пяць год і з'яўляецца кіраўніком выканаўчай улады штата. Выкананне паўнамоцтваў губернатара ажыццяўляецца ўрадам штата — Саветам міністраў, які складаецца з галоўнага міністра і міністраў. Урады фарміруюцца таксама ў дзвюх саюзных тэрыторыях — Пандышэры і Нацыянальнай сталічнай тэрыторыі Дэлі. У астатніх пяці саюзных тэрыторыях кіруюць прызначаныя цэнтрам адміністратары — галоўныя камісары.

Усе штаты і саюзныя тэрыторыі падзяляюцца на акругі. Цэнтральнай уладай у акругі прызначаюцца чыноўнікі — камісары ці калектары, у вёсках — старасты. Выбарныя органы ў акругах — акружныя саветы, у гарадах — муніцыпальныя саветы, у вёсках — панчаяты.

З часу атрымання Індыяй незалежнасці, яе федэральны ўрад часцей за ўсё фарміраваўся Індыйскім нацыянальным кангрэсам (ІНК). У палітычным жыцці штатаў дамініравалі некалькі вялікіх агульнанацыянальных партый, у т.л. ІНК, Бхаратыя джаната парты, Камуністычная партыя Індыі і некаторыя рэгіянальныя партыі. З 1950 па 1990 за выключэннем двух кароткіх перарываў парламенцкая большасць належала ІНК. На кароткі час да ўлады прыходзілі Джаната парты і вялікая кааліцыя Левага фронту і Нацыянальнага фронту.

У 1990-я федэральны ўрад фарміравалі шматлікія кааліцыі з кароткай працягласцю існавання. Толькі ў 1998 Бхаратыя джаната парты здолела стварыць з некалькімі рэгіянальнымі партыямі адносна трывалую структуру Нацыянальны дэмакратычны альянс і стаць першай партыяй пасля ІНК, якая ўтрымалася ва ўладзе поўны пяцігадовы тэрмін. У 2004 ІНК выйграў парламенцкія выбары і разам з Аб'яднаным прагрэсіўным альянсам сфарміраваў урад, які падтрымліваюць левыя партыі і апазіцыйныя Бхаратыя джаната парты сілы.

Індыйскі нацыянальны кангрэс (ІНК) — адна з найбольш уплывовых партый краіны. ІНК быў створаны ў 1885 і стаў вядучай палітычнай сілай у барацьбе за незалежнасць. Традыцыйна абапіраецца на шырокую сацыяльную базу. Вышэйшы орган партыі — з'езд.

На ўсеагульных парламенцкіх выбарах у красавіку—маі 2004 года ўзначаленая ІНК кааліцыя здолела атрымаць перамогу і сфарміраваць урад. Старшыня партыі (2008) — Соня Гандзі (удава Раджыва Гандзі).

Бхаратыя джаната парты (БДП) — асноўная апазіцыйная партыя. Створана ў 1980 групай членаў былой Бхаратыя джан сангх. БДП — кадравая партыя з адладжанай арганізацыйнай структурай, якая карыстаецца ўплывам у цэлым шэрагу індыйскіх штатаў. У маі 1996 упершыню сфарміравала ўрад, які не атрымаў тады вотуму даверу. З сакавіка 1998 па май 2004 узначальвала ўрадавую кааліцыю Нацыянальны дэмакратычны альянс. Старшыня БДП (2008) — Раджнатх Сінгх.

Існуе значная колькасць рэгіянальных партый рознай сацыяльнай арыентацыі. Да найбуйнейшых адносяцца АІАДМК і ДМК (штат Тамілнад), «Шырымані акалі дал» (штат Панджаб), «Тэлугу дэсам парты» (штат Андхра-Прадэш), «Шыў сена» (штат Махараштра), Нацыянальная канферэнцыя (штат Джаму і Кашмір).

Левы рух прадстаўлены, галоўным чын, дзвюма кампартыямі — Камуністычнай партыяй Індыі (КПІ), створанай у 1925, і КПІ (марксісцкай), якая выйшла з яе шэрагаў у выніку расколу ў 1964. Маючы значаныя рознагалоссі, яны выступаюць з агульных пазіцый па большасці важных унутрыпалітычных пытанняў. Колькасць КПІ — каля 445 тыс. членаў, КПІ(м) — звыш 450 тыс. членаў. Кампартыі захоўваюць найбольш моцныя пазіцыі ў Заходняй Бенгаліі, Керале і Трыпуры.

Індыйскі нацыянальны кангрэс прафсаюзаў (ІНКП) дзейнічае пад кіраўніцтвам ІНК; Усеіндыйскі кангрэс прафсаюзаў (УКП) працуе пад кіраўніцтвам КПІ; Саюз індыйскіх працоўных находзіцца пад уплывам «Джаната дал»; Цэнтр індыйскіх прафсаюзаў (ЦІП) кантралюецца КПІ(м); Кангрэс аб'яднаных прафсаюзаў арыентуецца на шэраг левых партый і арганізацый; Саюз працоўных Індыі — на БДП.

З грамадскіх арганізацый вылучаюцца: Нацыянальная федэрацыя індыйскіх жанчын, Усеіндыйская жаночая канферэнцыя, Усеіндыйская дэмакратычная федэрацыя жанчын, Кангрэсіцкі жаночы камітэт, Індыйскі моладзевы кангрэс і Нацыянальны саюз студэнтаў Індыі находзяцца пад уплывам ІНК; Усеіндыйская федэрацыя моладзі, Усеіндыйская федэрацыя студэнтаў — КПІ; Дэмакратычная федэрацыя моладзі Індыі, Федэрацыя студэнтаў Індыі — КПІ(м).

Ад самага пачатку незалежнага існавання Індыя праводзіць актыўную знешнюю палітыку. У 1950-х краіна падтрымала антыкаланіяльную барацьбу азіяцкіх і афрыканскіх народаў, выступіла адным з заснавальнікаў Руху недалучэння. З 1960-х, асабліва пасля Інда-пакістанскай вайны 1965, Індыя пайшла па шляху ўмацавання сувязей з Савецкім Саюзам і аслаблення адносін з ЗША і цвёрда прытрымлівалася гэтай палітыкі да самага знікнення СССР.

Індыя мае добрасуседскія адносіны з Бутанам і Непалам; імкнецца іграць ролю рэгіянальнага гегемона (ваенная дапамога ўрадам Бангладэш, Шры-Ланкі, Мальдываў). Адносіны з Кітаем, ніжняй кропкай якіх была Інда-кітайская вайна 1962, з канца 1990-х паступова мяняюцца ў лепшы бок: у 2003 Індыя прызнала Тыбет часткай Кітая, а Кітай у 2004 прызнаў Сікім часткай Індыі. Разам з тым аналітыкамі разглядаецца верагоднасць хуткага пераносу асноўнага цяжару геапалітычнага суперніцтва Індыі і Кітая на Цэнтральную Азію.

Традыцыйна складанымі — з першых дзён існавання абедзвюх краін — застаюцца адносіны з Пакістанам. Нявырашаная спрэчка за кантроль над Кашмірам неаднаразова прыводзіла да ваенных сутыкненняў, апошні раз — у 1999, ужо ў якасці краін, якія валодаюць ядзернай зброяй (ядзерныя выпрабаванні Індыі і Пакістана, 1998). З 2001 двухбаковыя адносіны маюць выразную тэндэнцыю да паляпшэння.

У апошнія гады Індыя настойліва развівае знешнепалітычныя і знешнеэканамічныя сувязі з Еўрапейскім Саюзам, ЗША, краінамі Азіі, Афрыкі і Лацінскай Амерыкі. З постсавецкіх краін найбольш развітыя адносіны Індыя мае з Расіяй і Таджыкістанам.

Індыя адной з першых прызнала незалежнасць Беларусі — дыпламатычныя адносіны ўстаноўлены 17 красавіка 1992. Ужо 14 мая 1992 у Мінску было адкрыта пасольства Індыі, у 1998 у Дэлі — пасольства Беларусі. Прэзідэнт Беларусі двойчы наведваў Індыю з афіцыйнымі візітамі, падчас апошняга — у красавіку 2007 — у Нью-Дэлі была падпісана сумесная дэкларацыя, якая адлюстроўвае высокі ўзровень узаемаразумення паміж дзвюма краінамі ў палітычнай сферы і вызначае асноўныя кірункі супрацоўніцтва. Высокія бакі таксама дамовіліся павысіць аб'ём гандлёвага абароту з цяперашніх амаль 200 млн да 500 млн долараў у 2010.

У склад Індыі як федэратыўнай дзяржавы ўваходзяць 28 штатаў, Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дзелі і шэсць саюзных тэрыторый. У кожным штаце дзейнічае свой заканадаўчы сход і ўрад.

Штаты:

Насельніцтва — 1,2 млрд чалавек (ацэнка ААН на 2008), другая па колькасці насельніцтва краіна свету. Імклівы рост насельніцтва ў апошнія паўстагоддзя быў забяспечаны паляпшэннем медыцынскага абслугоўвання і павелічэннем вытворчасці прадуктаў харчавання ў выніку «зялёнай рэвалюцыі». Прырост — каля 1,9 % у год. 72 % насельніцтва пражывае ў сельскай мясцовасці, але доля гарадскога насельніцтва паступова павялічваецца, пераважна за кошт канцэнтрацыі ў вялікіх гарадах.

У 2001 у Індыі было 35 гарадоў з насельніцтвам звыш 1 мільёна чалавек, у 2009 іх стала ўжо 45. Найбуйнейшыя гарады — Мумбаі (Бамбей) — больш 15 млн чалавек (з прыгарадамі — звыш 21 млн чалавек), Дэлі — каля 14 млн чалавек (з прыгарадамі — 16 млн чалавек), Калькута — больш 5 млн чалавек (з прыгарадамі — 16 млн чалавек), Чэнаі (Мадрас) — 4,6 млн чалавек (з прыгарадамі — звыш 7 млн чалавек), Бангалор — 5,3 млн чалавек, Ахмедабад — каля 4 млн чалавек, Хайдарабад — 3,7 млн чалавек, Пуна — 3,5 млн чалавек.

Індыя з'яўляецца найбольш разнастайнай (пасля Афрыканскага кантынента) у культурным, моўным, генетычным плане геаграфічнай еднасцю на планеце. Насельніцтва Індыі належыць да двух моўных сем'яў: інда-арыйскай (каля 74 % насельніцтва) і дравідыйскай (каля 24 %). Найбольшая колькасць носьбітаў — у хіндзі, афіцыйнай мовы краіны. Англійская мова выкарыстоўваецца ў дзелавых і адміністрацыйных мэтах і мае статус дапаможнай афіцыйнай мовы. Кожны штат і саюзная тэрыторыя маюць уласныя афіцыйныя мовы. Усяго 21 мова мае пэўны статус у Індыі ці яе частках. Насельніцтва гаворыць увогуле на 1652 дыялектах.

Звыш 800 млн індыйцаў (80,5 %) спавядаюць індуізм. Іншыя значныя рэлігійныя групы ў краіне — мусульмане (13,4 %), хрысціяне (2,3 %), сікхі (1,9 %), бахаі (1,7%), будысты (0,8 %), джайністы (0,4 %). Племянныя вераванні ахопліваюць 8,1 % насельніцтва. У Індыі пражывае першая па колькасці ў свеце супольнасць бахаі (больш за 2 млн. вернікаў) і трэцяя па колькасці ў свеце супольнасць мусульман (і першая па колькасці сярод краін, дзе мусульмане не складаюць большасць насельніцтва). 

Узровень пісьменнасці — 64,8 % (53,7 % для жанчын і 75,3 % для мужчын). Вышэйшы ўзровень пісьменнасці — у штаце Керала — 91 %, ніжэйшы — у штаце Біхар — 47 %. Сярэдняя працягласць жыцця — 62,5 гады. Палавая структура індыйскага грамадства — 944 жанчыны на 1000 мужчын. Сярэдні ўзрост 24,9 гадоў. Нараджальнасць — 22,01 нараджэнняў на 1000 чалавек у год.

Індыя — 11-я эканоміка свету па памерах ВУП (4-я — паводле пакупной здольнасці), у першай дзясятцы краін свету па аб'ёме прамысловай вытворчасці, дзякуючы імкліваму росту ў апошняе дзесяцігоддзе. За гады незалежнасці краіне атрымалася істотна прасунуцца наперад па шляху эканамічнага развіцця. Была створана магутная індустрыяльная база і назапашаны навукова-тэхнічны патэнцыял, які адпавядае ў шэрагу абласцей перадавому сусветнаму ўзроўню. Хаця ўзровень жыцця насельніцтва рэзка вырас у параўнанні з сярэдзінай мінулага стагоддзя, краіна працягвае барацьбу з галечай, непісьменнасцю, экалагічнай дэградацыяй.

Фінансавы год — з 1 красавіка па 31 сакавіка.

Аб'ём ВУП за 2009/2010 фін.г. у бягучых цэнах склаў 1,243 трлн дол. ЗША (па ППЗ — 3,561 трлн дол. ЗША), аб'ём ВУП на душу насельніцтва — каля 1000 дол. (па ППЗ — каля 3.100 дол.). Прырост ВУП у 2006/2007 фін.г. — 9,4 % (2005/2006 фін.г. — 9 %), у сярэднім за апошнія два дзесяцігоддзі — 5,8 % у год, адзін з найбольш высокіх паказчыкаў у свеце.

У структуры ВУП у 2006/2007 фін.г. доля сельскагаспадарчага сектара — 18,5 %, удзельная вага галін інфраструктуры і сферы паслуг — 61,8 %, прамысловасці — 19,7 %. Інфляцыя — 5,9 %. Знешні доўг — 155 млрд дол. ЗША. Залатавалютныя рэзервы — больш 247 млрд дол. ЗША (па стане на верасень 2007). Прамыя замежныя інвестыцыі — 23 млрд дол., партфельныя — 7 млрд дол. ЗША. Індыя займае другое месца ў свеце па колькасці працоўнай сілы — 516 млн чалавек.

Асноўныя спажывецкія культуры — рыс і пшаніца. Індыя забяспечвае свае патрэбнасці ў харчаванні, хаця і на даволі нізкім узроўні — каля 250 кг на душу насельніцтва ў год. Індыя займае першае месца ў свеце па вырошчванні чаю (820 тыс. т у год) і бананаў (16,8 млн т у год), другое месца ў свеце па вырабе цукру (14 млн т у год). Індыя — другі ў свеце вытворца (77 млн т у год) і буйнейшы спажывец шоўку. Таксама Індыя займае першае месца ў свеце па колькасці крупнай рагатай жывёлы (звыш 200 млн галоў, каля 25 % сусветнага пагалоўя), першае месца па вытворчасці малака, але адно з апошніх па спажыванні мяса, што тлумачыцца рэлігійнымі поглядамі насельніцтва краіны.

У 2006/2007 фін.г. знешнегандлёвае абарачэнне Індыі дасягнула 305,9 млрд дол. ЗША, экспарт — 124,6 млрд дол. ЗША, імпарт — 181,3 млрд дол. ЗША. Доля Індыі ў сусветным знешнегандлёвым абарачэнні — меней 1 %. Асноўныя артыкулы індыйскага экспарту — сельскагаспадарчая і прамысловая сыравіна, харчовыя і тэкстыльныя тавары, каштоўныя камяні і вырабы з іх, машыны і абсталяванне, праграмнае забеспячэнне. Найбуйнейшымі гандлёвымі партнёрамі Індыі з'яўляюцца ЗША, Кітай і Еўрасаюз.

У гандлі з Беларуссю з індыйскага боку пераважаюць фармацэўтычныя прэпараты, прадукцыя і сыравіна для лёгкай прамысловасці, хімікаты, фарбы, пігменты, чай, кава, рыс. Асноўныя артыкулы беларускага экспарту ў Індыю: транспартныя сродкі, машыны, абсталяванне, інструменты, спажывецкія тавары доўгатэрміновага карыстання, інтэгральныя мікрасхемы, хімікаты, угнаенні, чорныя металы, гумовыя вырабы. Значнае месца ў двухбаковым таваразвароце займае абмен тэхналогіямі.

Трэція па колькасці ў свеце (пасля КНР і ЗША) і другія ў Азіі — 1400 тыс. чалавек. Сухапутныя войскі — 1100 тыс. чалавек; ВПС — 128 тыс. чалавек (45 эскадрыляў баявых самалётаў); ВМС — 56 тыс. чалавек (85 баявых караблёў). Вярхоўны галоўнакамандуючы — прэзідэнт Індыі.

Індыя падтрымлівае ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва з Расіяй, Ізраілем і Францыяй, ад якіх паступае большасць узбраенняў для індыйскіх узброеных сіл. Каб зменшыць залежнасць ад крытычнага імпарту Індыя развівае распрацоўкі балістычных ракет, баявых самалётаў і танкаў.

Індыя з'яўляецца ядзернай дзяржавай пасля выпрабаванняў 1974 і 1998, прытрымліваецца ядзернай палітыкі «непрымянення першымі».

Індыйская культура вызначаецца высокай ступенню сінкрэтычнасці і культурнага плюралізму. Індыйская культурная традыцыя сягае ў глыбіню на 10 тысяч год, да 8000 да н.э., бесперарыўная летапісная гісторыя налічвае больш за 2,5 тысяч год. Карані індыйскай культуры ляжаць у цывілізацыі даліны Інда, у 11 стагоддзі да н.э. настае ведычны век, у якім фарміруюцца індусцкая філасофія, міфалогія, пісьмовая традыцыя, рытуалы і практыкі, такія як дхарма, карма, ёга і мокша.

Індыйскія рэлігіі складаюць адзін з найбольш значных аспектаў індыйскай культуры. Галоўныя дхармічныя рэлігіі, якія зарадзіліся ў Індыі, — індуізм, будызм і джайнізм.

Традыцыйнае індыйскае грамадства характарызуецца строгай сацыяльнай іерархічнасцю. Індыйская каставая сістэма абазначае сацыяльную стратыфікацыю і сацыяльныя абмежаванні, паводле якіх сацыяльныя класы фарміруюцца з тысяч эндагамных радавых груп, што называюцца джатамі ці кастамі.

Індыйская кухня характарызуецца рэгіянальнай разнастайнасцю і выкарыстаннем складаных камбінацый траў і спецый. Аснова харчавання насельніцтва рэгіёна — рыс (асабліва на поўдні і ўсходзе) і пшаніца (пераважна на поўначы). Мноства спецый, якія сёння прымяняюцца па ўсім свеце, напрыклад чорны перац, паходзяць менавіта з Індыйскага субкантынента. Чырвоны перац (чылі), завезены ў Індыю партугальцамі, таксама шырока выкарыстоўваецца ў індыйскай кухні.

Індыйскае адзенне вар'іруецца ад рэгіёна да рэгіёна па колерах і стылях і залежыць ад розных фактараў, у т.л. ад клімата. Папулярная народная адзежа — несшытая (драпіраваная): сары ў жанчын і дхоці і лунгі ў мужчын. Індыйцы носяць і сшытую адзежу, а таксама вопратку еўрапейскага стылю.

Індыйская архітэктура — яшчэ адзін доказ разнастайнасці і багацця індыйскай культуры. Многія яе ўзоры, такія як Тадж-Махал, іншыя шэдэўры Магольскай архітэктуры, а таксама Паўднёва-індыйскай архітэктуры ўяўляюць сабой спалучэнне старажытных і розных мясцовых традыцый. Разнастайнасцю адрозніваецца і народная архітэктура Індыі.

У Індыі зарэгістравана каля 28 тыс. газет і іншых перыядычных выданняў агульным тыражом да 80 млн асобнікаў на 95 мовах. Найбольшы тыраж у прэсы на мовах хіндзі (15 млн асобн.) і англійскай (12 млн асобн.).

У краіне штодня выходзіць каля 2 тыс. газет з агульным тыражом больш 30 млн асобн. Асноўныя выданні кантралююцца нацыянальнымі манаполіямі. Найбольш вядомымі газетнымі кампаніямі з'яўляюцца: група «Таймс оф Індыя» (англійскі тыраж — 850 тыс.асобн., сямейства Ашока Джайна), «Індыан экспрэс» (540 тыс. асобн., група Гаенкі), «Хінду» (500 тыс. асобн., сямейства Кастуры), «Хіндустан таймс» (430 тыс. асобн., сямейства Дж. Д.Бірлы).

Найбуйнейшыя інфармацыйныя агенцтвы — «Прэс траст оф Індыя» (ПТІ), «Юнайтэд ньюс оф Індыя» (ЮНІ) і «Індыя прэс эйдженсі» (ІПА).

Усеіндыйскае радыё і тэлебачанне кантралююцца дзяржавай. Тэлевізійны рынак пасля 1991 лібералізаваны, сёння існуе некалькі тысяч тэлеканалаў ва ўсіх штатах Індыі, у тым ліку мноства тых жа каналаў, што і ў краінах Захаду: «Cartoon Network», «Nickelodeon», «MTV India» і інш.

Індыйская кінаіндустрыя з'яўляецца буйнейшай у свеце па колькасці здымаемых фільмаў і прадаваемых білетаў. Асноўная база індыйскай кінавытворчасці — так званы «Балівуд», група кінастудый у Мумбаі (Бамбеі), якія здымаюць фільмы на хіндзі і маратхі. Іншыя цэнтры кінаіндустрыі здымаюць таксама фільмы на бенгалі, канада, малаялам, тэлугу, тамільскай, пенджабскай мовах.

Нацыянальным відам спорту ў Індыі прызнаны хакей на траве. Індыйская зборная па хакеі на траве выйграла чэмпіянат свету 1975, заваявала 8 залатых, 1 сярэбраны і 2 бронзавых медалі на Алімпійскіх гульнях.

Найбольш папулярным відам спорту ў краіне з'яўляецца крыкет. Індыйская нацыянальная зборная займае першае месца ў сусветным рэйтынгу. Крыкет завезены ў Індыю еўрапейскімі маракамі ў 18 стагоддзі, першы клуб заснаваны ў Калькуце ў 1792, аднак індыйская зборная згуляла свой першы афіцыйны матч толькі ў 1932. У першыя паўстагоддзі Індыя значна саступала камандам Англіі і Аўстраліі, росквіт індыйскага крыкету пачаўся ў канцы 1970-х. Індыйская прэм'ер-ліга (спаборніцтва 8 клубных каманд) з'яўляецца другой у свеце спартыўнай лігай па ўзроўню аплаты ігракоў (пасля НБА): сярэдняя зарплата іграка складае 2,5 млн фунтаў.

Набірае папулярнасць тэніс, дзякуючы перамогам індыйскай каманды ў Кубку Дэвіса. Футбол найбольш папулярны ў паўночна-ўсходняй Індыі, Заходняй Бенгаліі, Гоа і Керале. Шахматы, якія з'явіліся ў Індыі, прыцягваюць у апошні час увагу шматлікіх прыхільнікаў па прычыне поспехаў індыйскіх гросмайстраў.

Найвышэйшымі ўзнагародамі Індыі за дасягненні ў спорце з'яўляюцца «Спартыўны брыльянт Раджыва Гандзі» (Rajiv Gandhi Khel Ratna) і «Узнагарода Арджуны» (Arjuna Award), а «Узнагарода Драначар'і» (Dronacharya Award) — за выдатную трэнерскую працу.

Індыя прымала ў сябе Азіяцкія гульні 1951 і 1982, Кубак свету па крыкеце 1987 і 1996 і будзе месцам правядзення Гульняў Супольнасці 2010 і Кубку свету па крыкеце 2011.




#Article 39: Інерцыя (159 words)


Іне́рцыя (лат. inertia — нязграбнасць, пасіўнасць) — захаванне сталай хуткасці цела ў выпадку, калі адсутнічае вонкавае ўздзеянне на яго.

Тэрмін «інерцыя» ўпершыню быў ужыты І.Кеплерам (пачатак XVII ст). Да гэтага часу паняцце інерцыі змешвалася з паняццем гравітацыі. Кеплер, аднак, пад інерцыяй разумеў супраціўленне да руху, або імкненне цела да спакою, і, такім чынам, датрымліваўся пункту погляду антычных навукоўцаў, у прыватнасці, Арыстоцеля. Кеплер таксама выказаў важнае меркаванне, што інерцыя ўласцівая для ўсіх матэрыяльных аб’ектаў, у тым ліку для нябесных цел.

Фармаване сучасных уяўленняў аб інерцыі звязана з імёнамі Галілея і Ньютана. Прынцып адноснасці Галілея з’яўляецца адмаўленнем інерцыі як «супраціўлення да руху», бо рух са сталай хуткасцю раўназначны да спакою. Інерцыя, згодна разуменню класічнай фізікі, палягае ў імкненні цела да захавання хуткасці руху.

Першы закон Ньютана сцвярджае, што інерцыя ўласцівая для ўсіх цел. Сам Ньютан, аднак, тэрмінам «інерцыя» называў «прыроджаную сілу» цела, якая супраціўляецца да змены руху, гэта значыць прычыну з’явы, але не самую з’яву.

Сістэмы адліку, дзе мае месца інерцыя, называюць інерцыяльнымі.




#Article 40: Інерцыяльная сістэма адліку (125 words)


Інерцыя́льная сістэ́ма адлі́ку — сістэма адліку, у якой мае месца інерцыя — захаванне скорасці целам, на якое на аказваюцца вонкавыя ўздзеянні (свабодным целам). Інакш кажучы, гэта сістэмы, у якіх выконваецца першы закон Ньютана. Наяўнасць такіх сістэм сцвярджаецца гэтым жа законам. Паводле прынцыпа адноснасці Галілея ўсе інерцыяльныя сістэмы з'яўляюцца фізічна эквівалентнымі.

Інерцыяльнай сістэмай з'яўляецца любая сістэма адліку, што рухаецца адносна іншай інерцыяльнай сістэмы з пастаяннай скорасцю. Інакш кажучы, усе інерцыяльныя сістэмы адліку рухаюцца адна адносна адной з пастаяннай скорасцю. Сістэма, што рухаецца адносна інерцыяльнай сістэмы адліку з паскарэннем, з'яўляецца неінерцыяльнай.

Відавочна, што сістэма адліку, звязаная са свабодным целам, з'яўляецца інерцыяльнай. Але на самай справе такую сістэму знайсці немагчыма, бо свабодных цел у прыродзе не існуе. Таму паняцце інерцыяльнай сістэмы з'яўляецца абстракцыяй, а ўсе рэальныя сістэмы адліку з'яўляюцца неінерцыяльнымі.




#Article 41: Іравадзі (149 words)


Ірава́дзі — Рака ў Азіі. Самая мнагаводная рака М’янмы (вытокі ў Кітаі).

Даўжыня ракі 2170 км. Плошча вадазбору 430 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 13 тыс. м³/сек.

Пачынаецца ва ўсходніх адгор’ях Гімалаяў, цячэ ў глыбокай цясніне, мае парожыстае рэчышча. Ніжэй горада М’ічына даліна расшыраецца, рэчышча дасягае 800 м, потым Iравадзі перасякае Шанскае нагор'е, дзе рэчышча звужаецца да 50—100 м. У сярэднім і ніжнім цячэнні (на Іравадзійскай раўніне) рака ўтварае шырокую тэрасаваную даліну. За 300 км ад вусця пачынаецца забалочаная дэльта (плошча каля 30 тыс. км²), якая павялічваецца (каля 5 км² за 100 гадоў). Галоўныя прытокі — Чындуін (справа) і М’інге (злева). Рэжым мусонны, характэрныя летнія паводкі (падняцце вады на 8-11 м). Сярэдні гадавы расход вады 13-14 м³/с. У ніжнім цячэнні моцныя прылівы (да 4-4,5 м).

Суднаходная на 1100 км, летам — на 1440 км. Выкарыстоўваецца для арашэння, у верхнім цячэнні — лесасплаў. На Iравадзі знаходзіцца горад Мандалай, у дэльце марскі порт і сталіца М’янмы горад Янгон.




#Article 42: Ірак (2045 words)


Рэспубліка Ірак, Ірак — дзяржава ў Азіі на Блізкім Усходзе, у Месапатамскай нізіне. Тэрыторыя — 437,072 тыс. кв. км. Мае агульныя межы з Іранам (1.458 км), Іарданіяй (181 км), Кувейтам (242 км), Саудаўскай Аравіяй (814 км), Сірыяй (605 км), Турцыяй (331 км). Працягласць марскога ўзбярэжжа ў Персідскім заліве — 58 км. Сталіца — Багдад. Дзяржаўная мова — арабская.

Тэрыторыя сучаснага Ірака адносіцца да гістарычнага рэгіёна Месапатамія (), які стаў адным з першых агмянёў сучаснай цывілізацыі. На тэрыторыі краіны паўставалі дзяржавы-гарады, якія пазней былі аб'яднаныя шумерамі. Пазней іх змянілі іншыя дзяржавы, сярод якіх бабіляняне, асірыйцы, персы і г.д. Поўнач сучаснага Ірака таксама часта пераходзіў з рук у рукі, з'яўляючыся ўладаннямі, у прыватнасці, гатаў, пазней — гетаў. Пасля пачатку нашай эры рэгіён становіцца аб'ектам прэтэнзій Рымскай імперыі і парфян.

У VII ст. н.э. тэрыторыю Ірака захопліваюць арабы-мусульмане Аравійскага паўвострава, у выніку чаго тэрыторыя краіны хутка становіцца часткай халіфата, на яе тэрыторыі распаўсюджваецца іслам. У познім Сярэднявеччы — частка ўладанняў турак, якой і заставаўся да пачатку XX ст., калі разам з Трансіарданіяй (сучасная Іарданія) і некаторымі іншымі сумежнымі ўладаннямі турак была перададзена Вялікабрытаніі. Ад гэтага часу і пазней, па атрыманні незалежнасці ў 1932 годзе, краінай кіравала манархія на чале з дынастыяй Хашымітаў.

У 1955 падмандатны Ірак падпісаў , які стварылі імперыялістычныя дзяржавы з мэтай узмацнення кантролю знешнепалітычнай арыентацыі арабскіх краін. Ірак губляў сваю незалежнасць, і гэта не магло не выклікаць супраціву каралеўскай улады і тым, хто яе падтрымліваў.

Да канца 1950-х нацыянальна-вызваленчы рух у Іраку набывае новыя рысы — ствараюцца масавыя палітычныя арганізацыі і партыі, якія ставілі антыімперыялістычныя задачы. У 1956 патрыятычнымі сіламі быў створаны  (ФНЕ) пад сцягам барацьбы супраць манархічнага рэжыму і выхаду з Багдадскага пакта. ФНЕ аб'ядноўваў Нацыянальна-дэмакратычную партыю, Партыю незалежнасці,  і . Варта адзначыць, што на гэты Фронт абапіраліся і вузкія саслоўныя арганізацыі, рознага роду экстрэмісцкія групы, таемныя грамадства, тыпу «Свабодныя афіцэры», патрыярхальна-радавыя кланы. У дадзеным выпадку немагчыма было выказаць здагадку з дастатковай дакладнасцю, ніякая з палітычных сіл здолее захапіць уладу і якімі дакладна палітычнымі мэтамі яна будзе кіравацца.

У 1958 годзе ў краіне адбываецца рэвалюцыя, падчас якой дэмакратычна накіраваныя афіцэры расстралялі каралеўскую сям'ю. Тым не менш, першы рэспубліканскі кіраўнік Ірака, Абдэль Керым Касем, праз некалькі год быў зрынуты сваім паплечнікам па рэвалюцыі 1958 года. Нестабільная палітычная сітуацыя, што характарызавалася практычна поўнай адсутнасцю легітымнае і дэмакратычнае перадачы ўлады, а таксама палітычнымі пераследамі, захоўвалася да прыходу да ўлады Садама Хусейна, які атрымаў уладу таксама шляхам перавароту. У 1980-х гг. Ірак вёў ірана-іракскую вайну і ажыццяўляў спробы ўварвання ў Кувейт, аднак апошнія ваенныя дзеі апынуліся надзвычай няўдачнымі для рэжыму Хусейна, які атрымаў вялікі шэраг эканамічных санкцый.

У 2003—2011 гадах у краіне вялася вайна праз уварванне міжнародных ваенных сіл на чале з ЗША, якія зрынулі ўрад Садама Хусейна.

Большая частка Ірака размешчана ў межах Месапатамскай нізіны, якая з'яўляецца перадавым прагінам, што раздзяляе дакембрыйскую Аравійскую платформу і маладыя нагор'і Альпійска-Гімалайскага рухомага пояса. Паўночная частка Месапатамскай нізіны ўяўляе сабой дэнудацынна-акумуляцыйную раўніну вышынёй 200-500 м, ускладненай асобнымі масівамі вышынёй да 1460 м (горы Сінджар), паўднёвая частка Месапатаміі — забалочаная алювіяльная нізіна вышынёй не больш за 100 м. Ускраіна Аравійскай платформы, якая заходзіць у Ірак з паўднёва-захаду, размешчана ў межах Сірыйска-Аравійскага пластовага плато вышынёй да 900 м, занятага Сірыйскай пустыняй і пустыняй Эль-Хіджара. На поўначы Ірака працягваецца невысокія хрыбты Армянскага нагор'я, пераходзячыя на паўночным усходзе краіны ў сярэдневышынныя хрыбты Іранскага нагор'я з вышэйшым пунктам Ірака — гарой Чэеха Дар (3611 м). Гэтыя горныя раёны характарызуюцца падвышанай сейсмічнасцю.

Асноўнымі карыснымі выкапнямі Ірака з'яўляюцца нафта і газ, радовішча якіх працягваюцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход краіны ўздоўж Месапатамскага перадавога прагіну і адносяцца да нафтагазаноснага басейна Персідскага заліва. У Сірыйскай пустыні прамыслова значныя радовішчы фасфарытаў, якія належаць Усходне-Міжземнаморскаму фасфарытаноснаму басейну. Таксама ў краіне маюцца радовішчы серы, гіпсу, тальку, азбесту, паваранай солі, глін, вапнякоў, храмітаў, жалезных, свінцова-цынкавых, медных, нікелевых руд і іншых карысных выкапняў.

Клімат у Іраку кантынентальны, з сухім і выключна гарачым летам і адносна дажджлівай прахалоднай зімой, на поўначы субтрапічны, на поўдні трапічны. Сярэднія тэмпературы студзеня павялічваюцца з поўначы на поўдзень ад 7 да 12 °С (у гарах ляжыць снег), сярэднія тэмпературы ліпеня паўсюдна 34 °С (у асобныя дні могуць дасягаць 48 °С). Гадавая колькасць ападкаў 50-150 мм на раўнінах і да 1500 мм у гарах. Летам на поўдні частыя пыльныя буры.

Галоўнымі воднымі артэрыямі краіны з’яўляюцца Тыгр і Еўфрат, якія перасякаюць Месапотамскую нізіну з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход і зліваюцца ў нізоўях у Шат-эль-Араб, якая ўпадае ў Персідскі заліў. Воды Еўфрата, які не мае ў Іраку значных прытокаў, выдаткоўваюцца на арашэнне. Тыгр з прытокамі Вялікі Заб, Малы Заб і Дыяла размяшчае гідраэлектрастанцыямі. Рэгулярнае суднаходства магчыма ў асноўным па рацэ Шат-эль-Араб. Увесну на рэках здараюцца паводкі, для барацьбы з якімі створаны наліўныя вадасховішча, якія дазваляюць выкарыстоўваць назапашаную ваду ў сухі сезон. Паніжэнні Месапатамскай нізіны маюць шмат азёрамі: Тартар, Эль-Мільх, Эль-Хамар, Эс-Саад, Эль-Хабанія. У пустынях падчас дажджоў працякаюць часовыя вадацёкі.

Урадлівыя алювіяльныя глебы даліны Тыгра і Еўфрата, якія выкарыстоўваюцца з часоў цывілізацыі Старажытнай Месапатаміі, у выніку шматвяковай нерацыянальнай практыкі абрашаных земляробства ў многіх месцах ператварыліся ў саланчакі, такыры, пясчаныя пустыні. Але і цяпер тут пераважаюць абрашаныя зямлі. Большую частку астатняй тэрыторыі Ірака займаюць пустынныя зёлкава-Палын стэпе, паўпустыні і трапічныя пустыні (на поўдні). Лясы, якія займаюць 2 % плошчы краіны, растуць у гарах (дубы, фісташкі, ядловец, якія змяняюцца да падножжа маквісам і калючымі хмызнякамі) і па далінах буйных рэк (тамарыкс, вярбы, туранга еўфрацкая). Верхнія схілы самых высокіх хрыбтоў занятыя альпійскімі лугамі. На поўдні Ірака вырошчваюць фінікавыя пальмы.

Жывёлы Ірака ў выніку дэградацыі месцаў пражывання і ваенных дзеянняў, моцна абяднёныя, а ахоўныя тэрыторыі (якія маюць невысокі статус аховы) займаюць усяго 0,001% плошчы краіны. З буйных млекакормячых захаваліся воўк, гіена, персідская антылопа, газель, Каракал, шакал. Шмат грызуноў, гадаў і небяспечных членістаногіх (скарпіён, фаланга, саранча). У дэльце рэк Тыгр і Еўфрат, а таксама ў балотах па іх плыні і ў возеры Тартар насяляюць балотныя кракадзілы. У краіне гняздуецца 170 відаў птушак (у тым ліку амаль зніклыя эндэмікі Ірака — іракская чарацянка і іракская драздовая тымелія) і зімуе 230 відаў птушак (рэдкія кучаравы пелікан, ружовы фламінга…). Міжнародны саюз аховы птушак прапануе ўключыць у склад ахоўных тэрыторый Ірака 3 500 000 га арніталагічных тэрыторый міжнароднага значэння.

Ірак — аграрна-індустрыяльная краіна. У пачатку XXI ст. Ірак быў краінай з рэгуляванай дзяржавай капіталістычнай эканомікай, аснова якой — здабыча нафты. Дзярж. сектар цалкам кантраляваў нафтавую прам-сть і энергетыку. Высокаразвітыя такія галіны прамысловасці, як нафтаздабываючая, нафтаперапрацоўчая, газавая, цэментная, металургічная, электраэнергетыка, машынабудаванне і інш. Ёсць завод па вытворчасці рухавікоў, азотных угнаенняў, сельскагаспадарчых машын, а таксама электратэхнічны і металургічны заводы, фабрыка па вытворчасці верхняга адзення, саматужныя промыслы. У сельскай гаспадарцы пераважае экстэнсіўнае земляробства. Галоўныя харчовыя культуры — пшаніца, ячмень, рыс, гародніна, цытрусавыя, тытунь, бавоўна. Разводзяць буйны рагатую жывёлу, авечак, коз. У краіне вядуцца работы па ірыгацыі і механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці, а таксама стварэнне буйных аграпрамысловых комплексаў. Транспарт: аўтамабільны, марскі, рачны, часткова - чыгуначны, развіты трубаправодны. Асноўныя іракскія парты ў Персідскім заліве — Басра, Умм-Каср, Фаа і Эз-Зубайр. Рачны порт — Багдад. У краіне ёсць два міжнародных аэрапорта — у Багдадзе і Басры і больш за 100 мясцовых аэрапортаў (у Хадыце, Кіркуку, Масуле і інш.).

Насельніцтва Ірака — каля 25 млн чал., з якіх 70-80 % складаюць арабы, курды — 15-20 %, туркоманы, асірыйцы і інш. — 5 %.

Пераважная рэлігія — іслам: 97 % вернікаў — мусульмане (60-65 % — шыіты, 32-37 % — суніты), астатняе насельніцтва вызнае хрысціянства (нестарыяне, халдзеі, грыгарыяне).

У сакавіку — красавіку 2003 года ЗША пры падтрымцы Вялікабрытаніі распачалі ваенную акцыю, у выніку якой Ірак быў акупіраваны войскамі кааліцыі. Фармальнае аднаўленне суверэнітэту краіны адбылося 28 чэрвеня 2004, калі адбылася афіцыйная цырымонія перадачы ўладных паўнамоцтваў ад Часовых кааліцыйных улад Часоваму ўраду Ірака.

З'яўленне канстытуцыйных органаў улады фармальна азначае завяршэнне палітычнага працэсу ў Іраку. Праблематыка іракскага ўрэгулявання, аднак, застаецца на павестцы дня.

На тэрыторыі краіны находзяцца Шматнацыянальныя сілы (ШНС), створаныя для выканання задач падтрымання і забеспячэнні бяспекі «у мэтах паспяховага завяршэння палітычнага працэсу». ШНС дзейнічаюць пад адзіным амерыканскім камандаваннем, яго касцяк складаюць падрадзяленні войскаў ЗША.

У лістападзе 2007 Дж. Буш і Н. Малікі зацвердзілі «Дэкларацыю аб прынцыпах», якая прадугледжвае падрыхтоўку двухбаковага дагавора, якая юрыдычна замацоўвае доўгатэрміновае базіраванне амерыканскіх войскаў у Іраку. 18 снежня 2007 СБ ААН прыняў рэзалюцыю № 1790 аб чарговым падаўжэнні мандата ШНС на адзін год, якое павінна стаць апошнім.

У краіне фактычна ідзе партызанская вайна, назіраецца высокі ўзровень гвалту і тэрарыстычнай актыўнасці.

Канстытуцыя Ірака — асноўны закон, прыняты на ўсенародным рэферэндуме 15 кастрычніка 2005 года. Канстытуцыя складаецца з 5 раздзелаў, некаторыя з раздзелаў дзеляцца на главы, а главы — на тэматычныя часткі. Канстытуцыя ўтрымлівае пастаянныя і часовыя палажэнні, тэрмін дзеяння апошніх паказаны ў самым асноўным законе. Усяго з улікам часовых палажэнняў Канстытуцыя Ірака налічвае 144 артыкула.

Іран быў катэгарычна супраць амерыканскага ўварвання ў Ірак. Нягледзячы на прахалодныя адносіны паміж краінамі пасля заканчэння ірана-іракскай вайны, Садам Хусейн, адназначна, уяўляў для Ірана меншую пагрозу, чым амерыканцы. Адносіны паміж Іранам і Іракам ускладніліся неўзабаве пасля перадачы амерыканцамі ўлады ў Іраку часоваму ўраду ў сярэдзіне 2004 года. Тэгеран адмовіўся прызнаць новыя ўлады, а міністр абароны Ірака ў газетнай інтэрв'ю абвінаваціў Іран у прамым умяшальніцтве ва ўнутраныя справы Ірака, захопе некалькіх баявых самалётаў, перададзеных Ірану Садамам Хусейнам у 1991 годзе, перад пачаткам вайны ў Персідскім заліве. Тэгеран адмовіўся, заявіўшы, што перамовы з гэтай нагоды будзе весці толькі з дэмакратычна абранымі ўладамі Ірака. Духоўны лідар Ірана Алі Хаменеі абвінаваціў часовы ўрад Ірака ў «прыслужніцтве» амерыканцам.

Адначасова ў Эн-Наджафе зноў успыхнула шыіцкае паўстанне. Пры гэтым лідара паўстання, Муктаду ас-Садра, амерыканскія сродкі масавай інфармацыі лічаць «чалавекам Тэгерана». Міністр абароны Ірака прама абвінаваціў Іран у арганізацыі гэтага бунту, падтрымцы Муктады ас-Садра, і назваў Іран «ворагам нумар адзін». У рэчаіснасці ён як іракскі нацыяналіст, вельмі нязручны для Ірана. Тэгеран, у сваю чаргу, заклікаў сваіх грамадзян адмовіцца ад паездак у Ірак, у тым ліку ад паломніцтва ў святыя для шыітаў гарады Эн-Наджаф і Кербела.

Тым не менш 2 лістапада 2004 года міністр замежных спраў Ірака Хашыяр Зібары заявіў, што Ірак мае намер у бліжэйшы час заключыць мірнае пагадненне з Іранам. Гэта дазволіла б канчаткова вырашыць вострыя праблемы, якія захоўваюцца ва ўзаемаадносінах дзвюх краін. Сярод іх пагранічны спрэчка адносна раёна Шат-эль-Араб уздоўж паўднёва-ўсходняй мяжы з Іранам, іранскія патрабаванні кампенсацый ад Багдаду за прычыненую матэрыяльны ўрон у ходзе ірана-іракскай вайны 1980-1988 гадоў, лёс ваеннапалонных.

На пачатку красавіка 2006 года прэзідэнт Егіпта Хосні Мубарак заявіў, што Ірак знаходзіцца пад поўным уплывам Ірана і менавіта Тэгеран кантралюе сітуацыю ў краіне. Гэты пункт гледжання на тое, што адбываецца ў Іраку, выказваецца ў арабскім свеце ўсё часцей. Іарданскія ўлады, напрыклад, мяркуюць, што Ірак знаходзіцца на парозе поўнамаштабнай грамадзянскай вайны, якая можа завяршыцца яго распадам.

Лідары Вярхоўнага Савета ісламскай рэвалюцыі ў Іраку (ВСІРІ) падтрымліваюць вельмі цесныя сувязі з Іранам. Большасць з іх падчас праўлення Садама Хусейна жыло ў выгнанні ў Тэгеране. Амерыканцы пастаянна заяўляюць, што, нібыта, на поўдні Ірака знаходзіцца мноства прадстаўнікоў іранскіх спецслужбаў, якія пранікаюць у краіну пад выглядам паломнікаў. Аднак, фактычна, поўдзень краіны ў большай ступені кантралюецца Арміяй Махдзі, асабліва пасля яе генеральнага наступу вясной 2008 года. Муктада ас-Садр, які ўзначальвае яе, варожа адносіцца да акупацыйных сіл і ўрада. Адносіны яго з Іранам хутчэй складаныя і адзначаны ўзаемным недаверам. Ён быў у гэтай краіне адзіны раз у жыцці ў рамках «візіту ветлівасці».

З іншага боку, напярэдадні акупацыі Ірака, ад Рабочай партыі Курдыстана (PKK), якая раней вяла баявыя дзеянні, выкарыстоўваючы базы на тэрыторыі іракскага Курдыстана, выключна на тэрыторыі Турцыі, аддзялілася групоўка Партыя свабоднай жыцця Курдыстана (PJAK), якая пачала весці баявыя дзеянні на тэрыторыі Ірана.

Турэцкія СМІ сцвярджаюць, што РКК карыстаецца ваеннай і фінансавай падтрымкай ЗША. Афіцыйна Вашынгтон абвясціў РKК тэрарыстычнай арганізацыяй

ААН спачатку абмяжоўвалася гуманітарным супрацоўніцтвам з амерыканскімі ваеннымі, але ў жніўні 2003 года спыніла і гэту дзейнасць пасля таго, як у Багдадзе было падарвана будынак місіі ААН і загінуў спецпрадстаўнік Кофі Анана Серджа Віера дзі Мела.

Толькі ў 2004 годзе ЗША звярнуліся да ААН з тым, каб зрабіць створаныя імі новыя іракскія ўлады легітымнымі. Эксперты ААН заявілі, што ў цяперашняй сітуацыі занадта рана фарміраваць парламент краіны, паколькі сапраўдныя дэмакратычныя выбары немагчымыя. ЗША да парады не прыслухаліся і працягнулі дзеянні па ўласным графіку, што выклікала крытыку з боку генеральнага сакратара ААН.

Гэта заява прагучала праз некалькі дзён пасля таго, як дзяржаўны сакратар ЗША Колін Паўэл прызнаў, што ЗША не змогуць знайсці ў Іраку якую-небудзь зброю масавага паражэння, а бо менавіта яго выяўленне і ліквідацыя былі вылучаны ЗША як асноўная прычына для ўварвання ў Ірак.

Між тым Вялікабрытанія, Аўстралія, Польшча, Японія заявілі, што не згодныя з Кофі Ананам.

Кофі Анан абвясціў іракскую кампанію незаконнай менавіта тады, калі сітуацыя вакол Ірана напалілася да мяжы, і яго заяву можна лічыць спробай не дапусціць развіцця падзей па іракскаму сцэнарыі. 18 снежня 2011 года былі выведзены апошнія сілы ЗША з Ірака. Ваенныя, што засталіся, ахоўваюць амбасаду ЗША, а таксама засталіся некаторыя афіцэры ў Іракскай арміі.




#Article 43: Іран (3997 words)


Ісламская Рэспубліка Іран, (Іран) — дзяржава размешчаная на стыку Блізкага Усходу, Закаўказзя, Цэнтральнай і Паўднёвай Азіі. Плошча тэрыторыі — 1 648 тыс. км². Працягласць берагавой лініі на Каспійскім моры і ў Персідскім заліве — звыш 2440 км. Працягласць сухапутнай граніцы — 5440 км. На поўначы Іран гранічыць з Арменіяй (35 км), Азербайджанам (611 км) і Туркменістанам (992 км); на захадзе — з Турцыяй (499 км) і Іракам (1458 км); на ўсходзе — з Пакістанам (909 км) і Афганістанам (936 км). Звыш паловы паверхні краіны занятыя горамі (вышэйшая кропка — патухлы вулкан Дэмавенд вышынёй 5604 м). Ворныя землі складаюць 10 % плошчы Ірана; лясамі пакрыта 7 %. Сталіца (з 1785) — Тэгеран (каля 12 млн жыхароў). Іншыя буйныя гарады: Мешхед (1,7 млн.), Ісфахан (1,5 млн.), Тэбрыз (больш 1 млн.), Шыраз (каля 1 млн.). Афіцыйная мова — персідская. Нацыянальнае свята — угодкі перамогі Ісламскай рэвалюцыі 1979 года — адзначаецца 11 лютага. Афіцыйны выходны дзень — пятніца, аднак вялікая частка дзяржаўных устаноў не працуе таксама ў чацвер. Грашовая адзінка — рыял, рыначны курс на пачатак 2008 складаў каля 9400 рыялаў за 1 дол. ЗША.

Афіцыйнае летазлічэнне вядзецца па мусульманскім каляндары т.зв. «сонечнай хіджры» (с.х.): год пачынаецца 21 сакавіка (у высакосныя гады — з 20 сакавіка) і сканчаецца 20 сакавіка (20 сакавіка 2008 г. наступіў 1387 с.х.). Для шэрагу мусульманскіх святаў даты разлічваюцца па т.зв. «Месячнай хіджры» (м.х.).

Тэгеранскі час узімку адстае ад мінскага на 1,5 гадзіны, улетку — на паўгадзіны (з 2006 года ў Іране адмовіліся ад пераходу на летні час).

Гісторыя дзяржаўнасці ў Іране — адна з самых старажытных у свеце. На працягу стагоддзяў гэтая краіна гуляла ключавую ролю на Усходзе. Персідская імперыя пры Дарыі I распасціралася ад Грэцыі і Лівіі да ракі Інд. Персія была самай населенай дзяржавай у гісторыі (50% насельніцтва Зямлі былі падданымі Ахеменідаў), уваходзіла ў лік наймацнейшых і самых уплывовых культурна і палітычна дзяржаў аж да XVII і XVIII стагоддзя, але пад канец XIX стагоддзя Персія ператварылася ў паўкаланіяльную дзяржаву. У 1935 годзе Персія змяніла назву краіны (у зараастрызме поўнач Ірана і поўдзень Афганістана называўся Арыяна) на Іран. У 1979 годзе пасля Ісламскай рэвалюцыі Іран абвешчаны ісламскай рэспублікай.

Засяленне тэрыторыі Ірана ставіцца да глыбокай старажытнасці (гл. Зарзійская культура). Іранскія народы становяцца пераважнымі на яго тэрыторыі да пачатку I тысячагоддзя да н. э. Частка плямёнаў (персы, мідзійцы, бактрыйцы, парфяне) аселі ў заходняй частцы пласкагор'я; кімерыйцы, сарматы, аланы, белуджы пасяліліся на ўсходзе і ўздоўж ўзбярэжжа Аманскага заліва.

Першай значнай іранскім дзяржавай стала мідыйскае царства, заснаванае ў канцы VIII — пачатку VII стагоддзя да н. э., са сталіцай у Хамадане (Экбатана). Мідзійцы хутка ўсталявалі кантроль над усім заходнім Іранам і часткова над усходнім. Сумесна з вавіланянамі мідзійцы разграмілі Асірыйскую імперыю, захапілі паўночную Месапатамію і Урарту

У 553 годзе да н. э. малады фарсі цар Аншана і парс Кір з роду Ахемэнідаў выступіў супраць мідзійцы. Кір захапіў Экбатаны і абвясціў сябе царом Персіі і Мідыі. Пры гэтым мідыйскі цар Иштувегу быў узяты ў палон, але пазней вызвалены і прызначаны намеснікам у адну з правінцый. Да сваёй смерці ў 529 годзе да н. э. Кір II Вялікі падпарадкаваў імперыі Ахеменідаў ўсю Заходнюю Азію ад Міжземнамор'я і Анатоля да Сырдар'і. Раней, у 546 годзе да н. э., Кір заснаваў у фарсе сталіцу свайго царства — Пасаргады, дзе і быў пахаваны. Сын Кіра Камбіза II пашырыў валоданні імперыі бацькі да Егіпта і Эфіопіі.

Пасля смерці Камбіза да ўлады прыйшоў Дарый Гістасп. Дарый хутка і жорстка навёў у імперыі парадак і пачаў новыя заваявальныя паходы, у выніку якіх імперыя Ахеменідаў пашырылася да Балкан на захадзе і да Інда на ўсходзе, стаўшы найбуйнейшый і наймагутнейшай дзяржавай, якая існавала калі-небудзь на той момант. Дарый таксама правёў шэраг унутраных рэформаў. Ён падзяліў краіну на некалькі адміністрацыйных адзінак — сатрапаў, пры гэтым упершыню ў гісторыі быў ажыццёўлены прынцып падзелу ўладаў: войскі не падпарадкоўваліся сатрапам і ў той жа час ваеначальнікі не мелі адміністрацыйнай улады. Акрамя таго, Дарый правёў грашовую рэформу і ўвёў у абарачэнне залаты дарик. У спалучэнні з будаўніцтвам сеткі мошчаных дарог гэта спрыяла небываламу скоку ў гандлёвых адносінах.

Дарый заступаўся зараастрызму і лічыў жрацоў стрыжнем персідскай дзяржаўнасці. Пры ім гэтая першая манатэістычная рэлігія стала ў імперыі дзяржаўнай. У той жа час да заваяваных народаў і іх вераванняў і культуры персы ставіліся цярпіма.

Спадчыннікі Дарыя I сталі парушаць прынцыпы ўнутранага ладу, уведзеныя царом, у выніку чаго сатрапы сталі больш незалежныя. Падняўся мяцеж у Егіпце, пачаліся беспарадкі ў Грэцыі і Македоніі. У гэтых умовах македонскі палкаводзец Аляксандр пачаў ваенны паход супраць персаў, і да 330 годзе да н. э. разграміў імперыю Ахеменідаў.

Пасля смерці Аляксандра Македонскага ў 323 г. да н.э. яго імперыя распалася на некалькі асобных дзяржаў. Большая частка тэрыторыі сучаснага Ірана адышла да Селеўкіі, аднак парфянскі цар Мітрыдат I неўзабаве пачаў заваявальныя паходы супраць Селеўкідаў і ўключыў у склад сваёй дзяржавы Персію, а таксама Міжрэчча. У 92 г. да н.э. паміж Парфіяй і Рымам была праведзена мяжа па рэчышчы Еўфрата, але рымляне амаль адразу ўварваліся ў межы заходніх парфянскіх сатрапаз і пацярпелі паразу. У адказным паходзе парфяне захапілі ўвесь Левант і Анатолію, але былі адкінутыя войскамі Марка Антонія назад да Еўфрата. Неўзабаве пасля гэтага ў Парфіі адна за адной ўспыхвалі грамадзянскія войны, выкліканыя умяшаннем Рыма ў барацьбу паміж парфянскай і грэчаскай шляхтай.

У 224 г. Ардашыр I, сын кіраўніка невялікага гарадка Хейры ў Парс, разграміў войска парфян Артабана IV і заснаваў другую Персідскую імперыю — Ираншахр («Царства арыяў») — са сталіцай у Фірузабадзе, стаўшы заснавальнікам новай дынастыі — Сасанідаў. Узмацніўся ўплыў арыстакратыі і зараастрыйскага духавенства, пачаліся ганенні на іншаверцаў. Праведзена адміністрацыйная рэформа. Сасаніды працягнулі барацьбу з рымлянамі і з качэўнікамі Цэнтральнай Азіі.

Пры цары Хасрове I (531-579) пачалася актыўная экспансія: у 540 годзе была захоплена Антыёхія, у 562 — Егіпет. Візантыйская імперыя трапіла ў падатковую залежнасць ад персаў. Былі занятыя прыбярэжныя вобласці Аравійскага паўвострава, у тым ліку Емен. У гэты ж час Хасроў разграміў эфталіцскую дзяржаву на тэрыторыі сучаснага Таджыкістана. Ваенныя поспехі Хасрова прывялі да росквіту гандлю і культуры ў Іране.

Унук Хасрова I, Хасроў II (590-628) аднавіў вайну з Візантыяй, але атрмліваў паразу за паразай. Ваенныя выдаткі пакрываліся за кошт празмерных падаткаў з гандляроў і пабораў з беднякоў. У выніку па ўсёй краіне пачалі ўспыхваць паўстанні, Хасроў быў схоплены і пакараны смерцю. Яго ўнук, Ездыгерд III (632-651) стаў апошнім Сасанідскім царом. Нягледзячы на спыненне вайны з Візантыяй, распад імперыі працягваўся. На поўдні персы сутыкнуліся з новым праціўнікам — арабамі.

Арабскія набегі на Сасанідскі Іран пачаліся ў 632 годзе. Найбольш поўнае паражэнне персідская армія пацярпела ў бітве пры Кадысіі ў 637 годзе. Арабскае заваяванне Персіі працягвалася да 652 года, і яна была ўключана ў Халіфат Амейядаў. Арабы распаўсюдзілі ў Іране іслам, які моцна змяніў персідскую культуру. Пасля ісламізацыі Ірана бурна развіваліся ў халіфаце літаратура, філасофія, мастацтва, медыцына. Персідская культура стала асновай для пачатку залатога стагоддзя ісламу.

У 750 годзе фарсі генерал Абу Муслім ўзначаліў паход Абасідаў супраць Амеядаў на Дамаск, а затым на сталіцу Халіфата — Багдад. У падзяку новы халіф дараваў персідскім губернатарам пэўную аўтаномію, а таксама ўзяў некалькіх персаў ў якасці візіраў. Тым не менш, у 822 годзе Тахір бен-Гусейн бен-Мусаб, губернатар Харасана, абвясціў незалежнасць правінцыі і аб'явіў сябе родапачынальнікам новай персідскай дынастыі — Тахірыдаў. Ужо да пачатку праўлення Саманідаў Іран практычна аднавіў сваю незалежнасць ад арабаў.

Нягледзячы на прыняцце персідскім грамадствам ісламу, арабізацыя ў Іране не мела поспеху. Насаджэнне арабскай культуры сустрэла супраціўленне персаў і стала штуршком да барацьбы за незалежнасць ад арабаў. Важную ролю ў аднаўленні нацыянальнай самасвядомасці персаў адыграла адраджэнне персідскай мовы і літаратуры, пік якога прыйшоўся на IX-X стагоддзя. У сувязі з гэтым атрымала вядомасць эпапея Фірдащсі «Шах-намэ», цалкам напісаная на фарсі.

У 962 годзе цюркскі палкаводзец Алп-Тэгин выступіў супраць Саманідаў і заснаваў цюркскую дзяржава Газневідаў са сталіцай у Газні (Афганістан). Пры Газневідах культурны росквіт Персіі прадоўжыўся. Іх паслядоўнікі сельджукаў перанеслі сталіцу ў Ісфахан.

У 1220 годзе паўночны ўсход Ірана, які знаходзіўся ў складзе Харэзмскага царства, быў атакаваны войскамі Чынгіс-хана. Руйнаванню падвергся ўвесь Харасан, а таксама тэрыторыі ўсходніх правінцый сучаснага Ірана. Каля паловы насельніцтва было забіта манголамі. У выніку голаду і войнаў да 1260 года насельніцтва Ірана скарацілася з 2,5 млн да 250 тысяч чалавек. Завяршыў заваяванне Ірана ўнук Чынгіс-хана Хулагу. У заснаваным ім дзяржаве яго нашчадкі-ільханы кіравалі да сярэдзіны XIV стагоддзя.

Цімур заснаваў сталіцу сваёй імперыі ў Самаркандзе. Ён вывез з Ірана тысячы майстэрскіх майстроў, якія пабудавалі шэдэўры сусветнай архітэктуры ў Самаркандзе. Так, напрыклад, тэбрызскімі майстрамі быў пабудаваны маўзалей Гур Эмір у Самаркандзе. Пры кіраванні малодшага сына Цімура Шахруха адбываецца росквіт навукі і культуры ў Іране. Ён прадоўжыўся ў эпоху кіравання цімурыда Султан Хусэйна Байкары.

Цэнтралізацыя Іранскай дзяржавы аднавілася з прыходам да ўлады кызылбашскай дынастыі Сефевідаў, якія паклалі канец кіраванню нашчадкаў мангольскіх заваёўнікаў.

Іслам шыіцкага толку быў прыняты ў Іране ў якасці дзяржаўнай рэлігіі пры шаху Ісмаіле I з дынастыі Сефевідаў. Пасля перамогі над Алванд-ханам, кіраўніком цюркскай дзяржавы Ак-Коюнлу, пад Шаруром (у Нахічэвані), Ісмаіл пераможна ўступіў у Тэбрыз, дзе ў ліпені 1501 год абвясціў сябе шахам Азербайджана. Ісмаіл неўзабаве ж падпарадкаваў сабе ўвесь Іран — і ў маі 1502 года каранаваў сябе шахам Ірана. Сталіцай Сефевідскай дзяржавы стаў горад Тэбрыз; пасля сталіца была перанесена ў Казвін, а адтуль — у Исфахан. Найвышэйшага росквіту імперыя Сефевідаў дасягнула пры Абасе I, разграміўшы Асманскую імперыю і далучыўшы да сябе тэрыторыі сучаснага Ірака, Афганістана, часткі Пакістана, тэрыторыі Азербайджана, часткі Арменіі і Грузіі, а таксама правінцый Гілян і Мазендзеран на беразе Каспійскага мора. Такім чынам, валоданні Ірана распасціраліся ўжо ад Тыгра да Інда.

Заваяваныя тэрыторыі прынеслі Ірану багацце і росквіт. Пачаўся росквіт культуры. Іран стаў цэнтралізаванай дзяржавай, была праведзена мадэрнізацыя ўзброеных сіл. Аднак пасля смерці Абаса Вялікага імперыя прыйшла ў заняпад. Няўмелае кіраўніцтва прывяло да страты Кандагара і Багдада. У 1722 года афганцы-гільзаі здзейснілі набег на Іран, з ходу узяўшы Ісфахан, і ўзвялі на пасад Махмуд-хана. Тады Надзір-шах, палкаводзец апошняга кіраўніка з Сефевідаў, Тахмаспа II, забіў яго разам з сынам і ўсталяваў у Іране ўладу Афшарыдаў.

Перш за ўсё Надзір-шах змяніў дзяржаўную рэлігію на сунізм, а затым разграміў Афганістан і вярнуў Персіі Кандагар. Адыходзяць афганскія войскі беглі ў Індыю. Надзір-шах заклікаў індыйскага Маголаў, Махамед-шаха, не прымаць іх, але той не пагадзіўся, тады шах уварваўся ў Індыю. У 1739 годзе войскі Надзір-шаха ўвайшлі ў Дэлі, аднак неўзабаве там успыхнула паўстанне. Персы наладзілі ў горадзе сапраўдную разню, а потым вярнуліся ў Іран, цалкам разрабаваўшы краіну. У 1740 годзе Надзір-шах здзейсніў паход у Туркестан, у выніку якога межы Ірана прасунуліся да Амудар'і. На Каўказе персы дайшлі да Дагестана. У 1747 годзе Надзір-шах быў забіты.

У 1750 годзе ўлада перайшла да дынастыі Зенд на чале з Карым-ханам. Карым-хан стаў першым за 700 гадоў персам, якія сталі на чале дзяржавы. Ён перанёс сталіцу ў Шыраз. Перыяд яго праўлення характарызуецца практычна адсутнасцю войнаў і культурным росквітам. Улада Зенда працягвалася толькі тры пакаленні, і ў 1781 годзе перайшла да дынастыі Каджараў. Заснавальнік дынастыі, скапец Ага-Махамед-хан, учыніў расправу над Зендам і нашчадкамі Афшарыдаў. Умацаваўшы ўладу Каджараў ў Іране, Махамед-хан здзяйсняе паход на Грузію, разграміўшы Тбілісі і знішчыўшы больш за 20 тысяч жыхароў горада. Другі паход на Грузію у 1797 годзе не адбыўся, бо шах быў забіты ўласнымі слугамі (грузінам і курдам) у Карабаху. Незадоўга да сваёй смерці Махамед-хан перанёс сталіцу Ірана ў Тэгеран.

У выніку серыі няўдалых войнаў з Расійскай імперыяй Персія пры Каджарах пазбавілася тэрыторыі, якую займаюць цяпер Азербайджан і Арменія. Квітнела карупцыя, губляўся кантроль над ўскраінамі краіны. Пасля працяглых акцый пратэсту ў 1906 годзе ў краіне адбылася Канстытуцыйная рэвалюцыя, у выніку чаго Іран стаў канстытуцыйнай манархіяй. Улетку 1918 года брытанскія войскі акупуюць ўвесь Іран. 9 жніўня 1919 года было падпісана англа-іранскае пагадненне, якое ўсталёўвае поўны брытанскі кантроль над эканомікай і арміяй краіны. У 1920 годзе ў Гіляне абвешчаная Гілянская Савецкая Рэспубліка, якая праіснавала да верасня 1921 года. 21 лютага 1921 года Рэза-хан Пехлеві звергнуў Ахмед-шаха і ў 1925-м быў абвешчаны новым шахам. 26 лютага 1921 года РСФСР падпісала з Іранам новы дагавор, прызнаўшы поўную незалежнасць Ірана.

Пехлеві увёў у абарачэнне тэрмін «Шахіншах» («цар цароў»). Пачынаючы з персідскага новага года, г.зн. з 22 сакавіка 1935 года назва дзяржавы было афіцыйна зменена з Персіі на Іран. Пачалася маштабная індустрыялізацыя Ірана, была цалкам мадэрнізаваная інфраструктура. У ходзе Другой сусветнай вайны Шахіншах адмовіў Вялікабрытаніі і Савецкаму Саюзу ў іх просьбе размясціць свае войскі ў Іране. Тады саюзнікі ўварваліся ў Іран, зрынулі шаха і ўсталявалі кантроль над чыгункамі і нафтавымі радовішчамі. У 1942 годзе суверэнітэт Ірана быў адноўлены, улада перайшла да сына шаха — Махамеду. Тым не менш, Савецкі Саюз, баючыся магчымай агрэсіі з боку Турцыі, трымаў свае войскі ў паўночным Іране да мая 1946 года.

Пасля вайны Махамед Рэза праводзіў палітыку актыўнай вестэрнізацыі і дэісламізацыі, што не заўсёды знаходзіла разуменне ў народзе. Адбываліся шматлікія мітынгі і забастоўкі. У 1951 годзе старшынёй Урада Ірана становіцца Махамед Масадык, які актыўна займаецца рэфарматарствам, дамагаючыся перагляду дамоўленасцей па размеркаванні прыбыткаў кампаніі British Petroleum. Адбываецца нацыяналізацыя нафтавай прамысловасці Ірана. Аднак у ЗША неадкладна і пры актыўным удзеле брытанскіх спецслужбаў распрацоўваецца план перавароту, здзейсненага ў жніўні 1953 года унукам прэзідэнта Тэадора Рузвельта — Кэрмітам Рузвельтам. Масадык быў зняты са сваёй пасады і заключаны ў турму. Праз тры гады ён быў вызвалены і пасаджаны пад хатні арышт, дзе і знаходзіўся да сваёй смерці ў 1967 годзе.

У 1957 годзе заснаваная таемная паліцыя САВАК.

У 1963 годзе з краіны быў высланы аятала Хамейні ў выніку серыі радыкальных рэформаў («Белая рэвалюцыя»). Пераўтварэнні і дэісламізацыя прывялі да актыўнай антыўрадавай прапаганды. У 1965 годзе ўдзельнікамі групы «Федаяне Іслам» быў смяротна паранены прэм'ер-міністр Хасан Алі Мансур. У 1973 годзе ў ходзе палітыкі ўмацавання ўлады шаха былі забароненыя ўсе палітычныя партыі і аб'яднанні. Да канца 1970-х Іран ахапілі масавыя пратэсты, якія выліліся ў звяржэнне рэжыму Пехлеві і канчатковым скасаванні манархіі. У 1979 годзе ў краіне адбылася ісламская рэвалюцыя і была заснавана ісламская рэспубліка.

Ісламская рэвалюцыя ў Іране стала пераходам ад шахскага манархічнага рэжыму Пехлеві да ісламскай рэспубліцы на чале з аяталой Хамейні — правадыром рэвалюцыі і заснавальнікам новага парадку. Пачаткам рэвалюцыі прынята лічыць масавыя антышахскія пратэсты ў студзені 1978 года, падаўленыя ўрадавымі войскамі. У студзені 1979 года, пасля таго як краіну паралізавалі пастаянныя забастоўкі і мітынгі, Пехлеві з сям'ёй пакінуў Іран, і 1 лютага ў Тэгеран прыбыў Хамейні, які знаходзіўся ў выгнанні ў Францыі. Аятала быў сустрэты мільёнамі радасных іранцаў. 1 красавіка 1979 года пасля правядзення ўсенароднага рэферэндуму Іран быў афіцыйна абвешчаны ісламскай рэспублікай. 3 снежня таго ж года была прынята новая канстытуцыя.

Унутрыпалітычныя наступствы рэвалюцыі праявіліся ва ўсталяванні ў краіне тэакратычнага рэжыму мусульманскага духавенства, павышэнні ролі ісламу абсалютна ва ўсіх сферах жыцця. Адбыліся кардынальныя змены і ў знешняй палітыцы. Адносіны Ірана з ЗША сталі вельмі нацягнутымі. Дыпламатычныя адносіны былі разарваныя 4 лістапада 1979 года, калі ў Тэгеране было захоплена амбасада ЗША, а дыпламаты правялі ў закладніках 444 дні. Захопнікі (студэнты, сярод якіх, паводле некаторых дадзеных, магчыма, быў будучы прэзідэнт Ірана, тады — афіцэр спецпадраздзялення КВІР і актывіст моладзевай арганізацыі «Установа згуртавання адзінства» — Махмуд Ахмадзінежад) сцвярджалі, што пераследавалі агентаў ЦРУ, якія планавалі звяржэнне рэвалюцыйнага ўрада. Яны таксама патрабавалі выдачы ўцекача шаха. Толькі ў 1981 годзе пры пасярэдніцтве Алжыра крызіс быў вырашаны і закладнікі адпушчаныя на радзіму.

Тым часам прэзідэнт суседняй Ірака Садам Хусэйн вырашыў скарыстацца ўнутранай нестабільнасцю ў Іране і яго нацягнутымі адносінамі з краінамі Захаду. Ірану былі (не ў першы раз) прад'яўленыя тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў дачыненні да раёнаў ўздоўж берага Персідскага заліва на ўсход ад ракі Шат-эль-Араб. У прыватнасці, Хусейн запатрабаваў перадачы Іраку заходняга Хузестана, дзе большасць насельніцтва складалі арабы і меліся велізарныя запасы нафты. Гэтыя патрабаванні былі пакінутыя Іранам без увагі, і Хусейн пачаў падрыхтоўку да буйнамаштабнай вайне. 22 верасня 1980 года армія Ірака фарсіравала Шат-эль-Араб і ўварвалася ў Хузестан, што стала для іранскага кіраўніцтва поўнай нечаканасцю.

Хоць у першыя месяцы вайны Садама Хусэйна ўдалося дабіцца немалых поспехаў, наступ іракскай арміі было неўзабаве спынена, іранскія войскі перайшлі ў контрнаступленне і да сярэдзіны 1982 года выбілі іракцаў з краіны. Хамейні вырашыў не спыняць вайну, плануючы «экспартаваць» рэвалюцыю і ў Ірак. Гэты план абапіраўся ў першую чаргу на шыіцкую большасць ўсходняга Ірака. Цяпер ужо іранская армія ўварвалася ў Ірак з намерам скінуць Садама Хусэйна. Аднак у наступныя гады ваенныя поспехі Ірана былі нязначнымі, а ў 1988 годзе іракская армія перайшла ў контрнаступленне і вызваліла ўсе акупаваныя Іранам тэрыторыі. Пасля гэтага было падпісана мірнае пагадненне. Ірана-іракская мяжа засталася нязменнай.

На працягу вайны Ірак карыстаўся палітычнай, фінансавай і ваеннай падтрымкай большасці арабскіх краін, Савецкага Саюза, Кітая, а таксама ЗША і іх саюзнікаў. Іран так ці інакш падтрымлівалі Кітай, ЗША, Ізраіль і некаторыя іншыя краіны. У ходзе баявых дзеянняў іракская армія неаднаразова ўжывала хімічную зброю, у тым ліку супраць мірных іранцаў. Больш за 100 000 чалавек у Іране загінулі ад дзеяння атрутных рэчываў. Агульныя страты Ірана ў васьмігадовай вайне перавышаюць 500 000 чалавек.

У 1997 годзе прэзідэнтам Ірана быў абраны Махамед Хатамі, які абвясціў пачатак правядзення палітыкі памяркоўнага дачынення да культуры і ўстанаўлення больш цесных сувязяў з краінамі Захаду. У канцы 90-х еўрапейскія дзяржавы пачалі аднаўляць перарваныя рэвалюцыяй эканамічныя сувязі з Іранам. Тым не менш ЗША засталіся нязменныя ў сваёй пазіцыі. Амерыканскае кіраўніцтва прад'явіла Ірану абвінавачванні ў спансаванні тэрарызму і распрацоўках зброі масавага знішчэння. Пазней прэзідэнт ЗША Джордж Буш замацаваў за Іранам ярлык краіны «Восі зла».

Займаючы тэрыторыю, роўную 1 648 195 кв. км, Іран мае супольную мяжу на захадзе з Іракам (1 609 км), на паўночным захадзе з Турцыяй (486 км), на поўначы з Арменіяй, Азербайджанам і Туркменістанам, а таксама абмываецца Каспійскім морам (2 670 км). На ўсходзе Іран мяжуе з Афганістанам (945 км), а на паўднёвым усходзе з Пакістанам (978 км). З поўдня Іран абмываюць воды Персідскага заліва (1 259 км) і Аманскага заліва (784 км).

Ірану ў Персідскім заліве належыць мноства востраваў, найбольш важнымі з якіх з'яўляюцца: Міну, Харк (нафтавы тэрмінал даўжынёй 6 км і шырынёй 3 км, на якім размешчаны адзін з найвялікшых у свеце глыбакаводных нафтавых партоў, злучаны з мацерыком 40-кіламетровым трубаправодам), Шэйх Саад, Шэйх Шуайб, Хэндурабі, Кешм (найвялікшы іранскі востраў у Армузскім праліве, плошча якога складае 1 491 км²), Фарур, Сіры, Абу Муса, Вялікі і Малы Тумбы, Кіш, Хэнгам, Ларак, Фарсі, Армуз і Лаван.

Найбольш значнымі іранскімі партамі ў Персідскім заліве з'яўляюцца Абадан, Харамшахр, Імам Хамейні (колішні Шагпур), Магшахр, Дэйлам, Генавэ, Рыг, Бушэр, Ленге і Абас.

З усіх рэкаў, што цякуць па іранскай зямлі, толькі адна прыдатная дзеля судаходзтва — Карун (даўжыня — 920 км). Іншымі буйнымі рэкамі з'яўляюцца Атрак (535 км) у правінцыі Голестан і ўздоўж іранска-туркменскай мяжы, Бампур (275 км), Далькі (285 км), Дэз (515 км), Халільруд (387 км), Хэндзіджан (488 км), Джарахі (альбо Марун, 438 км), Керхе (755 км), Мегран (382 км), Монд (685 км) і Сарбаз (313 км) у паўднёвым Іране, Карачай (540 км), Сефідруд (795 км) у паўночна-заходнім Іране, Зарынеруд (302 км) дый Карасу (255 км) у заходнім Іране і Заяндэруд (405 км) у цэнтральным Іране. Падчас летняга сезону ў большасці рэк вады мала. Аднак вада цячэ пад зямлёй, а доступ да яе забяспечваецца праз падземныя водныя каналы (так званыя канаты), крыніцы і калодзежы.

Дзякуючы высокаму хрыбту гораў Альборз на поўначы, горнаму ланцугу Загрос на захадзе і паўднёвым захадзе, а таксама ўсходнім горам Ірану, што акаймоўваюць Іранскае плато, краіна вылучаецца скалістым горным рэльефам. У лік найвышэйшых гораў Ірану ўваходзяць: Алагакбар (ля Кучану, 2 804 м), Аламкух (ля Калярдашту, 4 850 м), Альванд (ля Хамадану, 3 580 м), Ардагал (на захад ад Кашану, 3 463 м), Багбаля (ля Керману, 3 775 м), Бахр Асэмон (ля Джырофту, 3 886 м), Дэмавенд (на ўсход ад Тэгерану, 5 671 м), Хэзар Масджэд (Машгад, 3 040 м), Джэбаль Барэз (ля Джырофту, 3 741 м), Джупар (ля Керману, 4 135 м), Аштаранкух (ля Азны, 4 050 м), Палян Гярдон (ля Гачсару, 4 375 м), Тафтан (ля Хашу, 3 941 м), Сабалян (ля Ардабілю, 4 811 м), Саганд (ля Табрызу, 3 707 м), Шыркух (ля Язду, 4 055 м), Тахт Сулейман (ля Калярдашту, 4 643 м), Тачаль (ля Тэгерану, 3 933 м), Зардкух Бахціяры (ля Шахрэкурду, 4 221 м).

Паводле апошніх іранскіх ацэнак, у ІРІ пражывае 69 млн чалавек, у тым ліку 70 % — у гарадах. Больш паловы насельніцтва Ірана складаюць персы, за імі прытрымліваюцца азербайджанцы (27 %), курды (5 %), луры, арабы, туркмены, белуджы, армяне, прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.

Абсалютная большасць насельніцтва — мусульмане (99 %). Афіцыйная рэлігія — іслам шыіцкага толку (каля 89 % мусульман Ірана — шыіты, астатнія — суніты). Каля 80 тыс. чал. іранцаў (этнічныя армяне) вызнаюць хрысціянства нестарыянскага толку, прыкладна 25-35 тыс. — зараастрызм, 20 тыс. — іудаізм.

У раёнах кампактнага пражывання азербайджанцаў распаўсюджана азербайджанская мова (афіцыйнага статусу не мае).

Дзяржаўная ўлада ў Іране здзяйсняецца незалежнымі адзін ад другога заканадаўчай, выканаўчай і судовай галінамі ўлады, змешчанымі пад кантролем Вярхоўнага кіраўніка краіны.

Пост Вярхоўнага кіраўніка (вышэйшы пост) можа займаць факіх (багаслоў), якога пасля смерці імама Хамейні вызначае і прызначае выбарны орган — Сход экспертаў. У абавязкі Вярхоўнага кіраўніка ўваходзяць: азначэнне генеральнай лініі ў палітыцы ІРІ і кантроль за правільнасцю ажыццяўлення гэтай лініі, камандаванне ўзброенымі сіламі, аб'яўленне вайны і міру, прызначэнне і адхіленне ад пасады вышэйшых службовых асоб, падпісанне ўказу аб прызначэнні прэзідэнта пасля яго абрання, аб'яўленне амністыі або змякчэнне прысудаў.

Пасля смерці Хамейні (1989) новым Вярхоўным кіраўніком ІРІ быў абраны аятала Сейед Алі Хаменеі, які займаў да гэтага пасаду прэзідэнта краіны.

Пасля Вярхоўнага кіраўніка вышэйшай афіцыйнай асобай у краіне з'яўляецца прэзідэнт. На яго ўскладаецца адказнасць за выкананне канстытуцыі, кіраўніцтва выканаўчай уладай (за выключэннем тых пытанняў, якія непасрэдна датычаць прэрагатыў Вярхоўнага кіраўніка). Прэзідэнт узначальвае кабінет міністраў, прызначае саміх міністраў і прадстаўляе іх на сцвярджэнне Зходу ісламскага савета (парламента), падпісвае дагаворы і дамовы з іншымі дзяржавамі. Прэзідэнт абіраецца на чатыры гады шляхам прамога галасавання і можа быць перавыбраны не больш чым яшчэ на адзін тэрмін.

Вышэйшым заканадаўчым органам ІРІ з'яўляецца аднапалатны парламент — Сход ісламскага савета (меджліс). У цяперашні час у склад меджліса ўваходзіць 290 дэпутатаў, абіраных на чатыры гады шляхам прамога і таемнага галасавання. Сход сцвярджае склад урада, прымае законы, ратыфікуе дагаворы і дамовы з замежнымі дзяржавамі, сцвярджае праект бюджэту, атрыманне і даванне ўрадам пазык і бязвыплатнай дапамогі, санкцыянуе найманне замежных адмыслоўцаў. Старшынёй меджліса сёмага склікання з'яўляецца Галям Алі Хадад-Адэль. 14 сакавіка 2008 адбыліся парламенцкія выбары (25 красавіка — другі тур) у меджліс восьмага склікання.

Кантроль за адпаведнасцю рашэнняў меджліса догмам ісламу і канстытуцыі ІРІ здзяйсняецца Наглядальным саветам, старшынёй якога з'яўляецца аятала Ахмад Джанаці. Савет разглядае ўсе рашэнні меджліса, здзяйсняе кантроль за выбарамі Сходу экспертаў, прэзідэнцкімі выбарамі, выбарамі ў меджліс, а таксама за правядзеннем усеагульных рэферэндумаў.

Для вырашэння разнагалоссяў, якія ўзнікаюць паміж меджлісам і Наглядальным саветам з нагоды прыняцця заканадаўчых актаў, у 1988 сфарміраваны канстытуцыйны орган — Савет па ацэнцы мэтазгоднасці прымаемых рашэнняў (СМПР). Яго старшынёй з'яўляецца былы прэзідэнт ІРІ аятала А. Хашэмі-Рафсанджані. У 2005 рашэннем Вярхоўнага кіраўніка ІРІ СМПР перададзеныя новыя паўнамоцтвы па наглядзе за дзейнасцю выканаўчай, заканадаўчай і судовай улад, а таксама ўзброенымі сіламі і Арганізацыі тэлерадыёвяшчання ў ІРІ.

У мэтах стварэння гарантый прытрымлівання нацыянальных інтарэсаў, тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту краіны пад старшынствам прэзідэнта дзейнічае Вышэйшы савет нацыянальнай бяспекі. Сакратаром ВСНБ з кастрычніка 2007 года з'яўляецца Саід Джалілі.

Судовая ўлада ў Іране функцыянуе на аснове ісламскіх норм і звычаяў. Пасаду кіраўніка судовай улады займае аятала Сейед Махамад Хашэмі-Шахрудзі. Кіраўнік судовай улады прызначаецца Вярхоўным кіраўніком краіны тэрмінам на пяць гадоў. Кантроль за правільным выкананнем законаў, забеспячэннем іх адзінага тлумачэння здзяйсняецца Вярхоўным судом. Старшыня Вярхоўнага суда і генеральны пракурор прызначаюцца кіраўніком судовай улады тэрмінам на пяць гадоў.

Адміністрацыйна Іран дзеліцца на 30 правінцый (астанаў), якія ўзначальваюць генерал-губернатары:

Іран размешчаны на скрыжаванні стратэгічна важных гандлёвых маршрутаў паміж Еўропай і Азіяй, займае чацвёртае месца ў свеце па выведаных запасах нафты і другое — па запасах прыроднага газу, з'яўляецца другім па значэнні экспарцёрам нафты ў ОПЕК. Прыбыткі Ірана ад продажу нафты дасягаюць 80 % ад усіх экспартных прыбыткаў краіны, забяспечваюць палову дзяржаўнага бюджэту і, па розных адзнаках, да 20 % ВУП. Іран таксама багаты такімі карыснымі выкапнямі як вугаль, хром, медзь, жалезная руда, свінец, марганец, цынк і сера.

Паводле афіцыйных дадзеных, прырост ВУП у 1386 с.х. (з сакавіка 2007 па сакавік 2008) склаў 5,3 %. Улічваючы высокую ступень залежнасці іранскай эканомікі ад экспарту нафты, урад ІРІ ў рамках 4-га пяцігадовага плану сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны (2005/06-2009/10) прымае меры па развіцці ненафтавага сектару народнай гаспадаркі. Сярэднядушавы нацыянальны прыбытак ацэньваецца ў 1800 дол. ЗША. Сярэдні ўзровень інфляцыі ў краіне (па афіцыйных дадзеных) склаў 18,4 % (па неафіцыйных — звыш 30 %).

Іран уваходзіць у лік прамыслова-аграрных краін, якія развіваюцца пры гэтым яго сацыяльна-эканамічнае і валютна-фінансавае становішча па-ранейшаму застаецца досыць няўстойлівым і находзіцца ў моцнай залежнасці ад экспартнай выручкі нафтавай і газавай прамысловасці. Нафтагазавы сектар Ірана патрабуе тэхнічнага пераабсталявання, укаранення новых тэхналогій і значных замежных інвестыцыях.

Беспрацоўе, якая ахоплівае 11 % адсоткаў працаздольнага насельніцтва краіны (сярод моладзі, па неафіцыйных дадзеных — да 25-30 %), з'яўляецца найбольш вострай сацыяльнай праблемай сучаснага Ірана. Па падліках урада, для эфектыўнага рашэння гэтага пытання штогадовы прырост ВУП павінен складаць не менш 8 %, што дазволіць ствараць парадку 900 тыс. новых працоўных месцаў.

Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 18 сакавіка 1993 года. У снежні 1997 года ў Іране адчынілася пасольства Беларусі, у лютым 2001 года ў Мінску — пасольства Ірана. 10 чэрвеня 2008 года беларускім паслом у Іране прызначылі Віктара Рыбака.




#Article 44: Іртыш (127 words)


Ірты́ш — рака ў Казахстане і Расіі, левы прыток ракі Об.

Даўжыня ракі 4248 км. Плошча вадазбору 1643 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 2,83 тыс. м³/сек. Бярэ пачатак у гарах Мангольскага Алтая на тэрыторыі Кітая (Чорны Іртыш). У вярхоўях горная рака. Ад возера Зайсан да горада Усць-Каменагорск зарэгулявана вадасховішчамі Бахтармінскай і Усць-Каменагорскай ГЭС. Ніжэй горада Сяміпалацінск да вусця цячэ па Заходне-Сібірскай раўніне. Рэчышча няўстойлівае, шмат пясчаных перакатаў, ніжэй горада Омск утварае вялікія лукавіны. Даліна шырокая (да 20 км, каля вусця 35 км). Галоўныя прытокі: Ішым, Вагай, Табол, Конда (злева), Ом, Тара, Дзям’янка. Жыўленне мяшанае. Ледастаў з лістапада да красавіка. Разводдзе ў ніжнім цячэнні з мая да верасня, у верхнім — з красавіка да кастрычніка. Суднаходная на 2784 км ад вусця. Асноўныя гарады і парты: Усць-Каменагорск, Сяміпалацінск, Паўладар, Омск, Табольск, Ханты-Мансійск.




#Article 45: Іспанія (3646 words)


Іспа́нія (), Карале́ўства Іспа́нія (), сустракаецца таксама Гішпа́нія — краіна ў Паўднёвай Еўропе. Знаходзіцца на Пірэнейскім паўвостраве. Іспанія разам з Балеарскімі і Канарскімі астравамі займае плошчу 504 750 кв. км. і з'яўляецца другой па памерах краінай у Заходняй Еўропе пасля Францыі. Два прыбярэжныя гарады ў Паўночнай Афрыцы, Сеўта і Мелілья, таксама ўваходзяць у склад Іспаніі. Мацерыковая Іспанія мяжуе на захадзе з Партугаліяй, а на поўначы — з Францыяй і Андорай. На поўначы Іспанія абмываецца Біскайскім залівам, на крайнім паўночным захадзе і паўднёвым захадзе — Атлантычным акіянам, а на ўсходзе і паўднёвым усходзе — Міжземным морам.

У адной з пячор у скале Гібралтара ў 1848 годзе быў знойдзены чэрап, які — як высветлілася пазней — належыў неандэртальцу і ўзрост якога налічвае 60.000 год. У 1926 годзе там жа знайшлі яшчэ адзін чэрап — маленькай неандэртальскай дзяўчынкі, якой у час смерці было ўсяго чатыры гады. Прыклады пячорнага жывапісу чалавека разумнага (homo sapiens) знаходзяцца ў Альтамірскай пячоры недалёка ад Сантыльяна дэль Мар у Кантабрыі, дзе можна пабачыць больш за 150 насценных малюнкаў, узнікшых у перыяд з 16.000 па 14.000 гады да н.э. Іншыя сведкі пячорнага жывапісу, узрост якіх налічвае каля 20.000 год былі знойдзены ў пячоры Ла Пілета (La Pileta) недалёка ад Ронда (Ronda) і ў адной з пячор каля горадка Нерха (Nerja) у правінцыі Малага ў Андалузіі. У пячорах Экаін (Ekain) і Альтксеры (Altxerri), якія знаходзяцца каля Сан Себасцьяна (San Sebastián) у паўднёва-заходняй частцы Іберыйскага паўвострава, археолагі знайшлі шматлікія гравюры і наскальныя малюнкі, на сённяшні час больш за 300 артэфактаў, у першую чаргу каменныя і касцяныя прылады, узрост найстарэйшых з якіх дасягае 16.500 і 15.500 год і якія адносяцца да ранняй магдаленскай эпохі. Самыя маладыя творы наскальнага жывапісу з пячоры Куэба Ла Пілета (Cueva La Pileta) былі створаны ў 6 стагоддзі да нашай эры. З той жа эпохі паходзяць жывапіс пячоры Куэба дэ лас Летрэрас (Cueva de los Letreros) недалёка ад Белез Бланка (Vélez Blanco) (Алмерыя, Андалусія), а таксама залатыя вырабы і тканіна з магільных склепаў пячоры Куэба дэ лас Мурчыелагас (Cueva de los Murciélagos) (Гранада, Андалусія).

На паўднёва-заходнім узбярэжжы Іберыі ў бронзавым веку ўзнікае культура, з якой у канцы 2 тыс. да н.э. утвараецца цывілізацыя Тартэс, якая гандлявала металам з фінікійцамі. Пасля вычарпання рэсурсаў культура прыходзіць у заняпад.

Уздоўж усходняга ўзбярэжжа Іспаніі ў III тысячагоддзі да н.э. з'явіліся іберскія плямёны; некаторыя гіпотэзы звязваюць іх прарадзіму з Паўночнай Афрыкай. У далейшым іберы былі асіміляваны кельтамі. Ад ібераў паходзіць старажытная назва паўвострава — Іберыйскі. Іспаніяй зямлю ібераў называлі фінікійцы. У сярэдзіне II тысячагоддзі да н.э. іберы пачалі рассяляцца ва ўмацаваных вёсках на тэрыторыі сучаснай Кастыліі. Іберы займаліся галоўным чынам земляробствам, жывёлагадоўляй і паляваннем, умелі вырабляць прылады працы з медзі і бронзы. Іберы выкарыстоўвалі палеаіспанскае пісьмо, створанае раней тартэсійцамі. Мова ібераў не была роднаснай тартэсійскай.

Маюцца рымскія сведчанні пра тое, што раней Іспанію насялялі лігуры, аднак у гістарычны перыяд пра іх існаванне нічога не вядома.

У познім бронзавым веку ў Іберыю пранікае культура палёў пахавальных урнаў (рэшткай якой у гістарычны перыяд, верагодна, былі лузітаны), а ў пачатку 1 тыс. да н.э. большую частку Іберыі каланізуюць кельцкія плямёны. Частка кельтаў, якая жыла па суседстве з іберамі, патрапіўшы пад іх уплыў, стварыла кельтыберскую культуру; кельты, якія жылі ў заходняй частцы, захоўвалі адносна кансерватыўны лад жыцця, былі бяспісьменнымі. Кельты Іберыі праславіліся, як воіны. Менавіта яны вынайшлі двухбаковавостры меч, які пасля стаў стандартным узбраеннем рымскай арміі і выкарыстаны супраць сваіх жа вынаходнікаў.

Падчас Другой Пунічнай вайны, Рымская рэспубліка захапіла карфагенскія гандлёвыя калоніі ўздоўж узбярэжжа Міжземнага мора прыкладна з 210 да 205 да н.э. Рымлянам спатрэбілася амаль два стагоддзі, каб завяршыць заваёву Пірэнейскага паўвостраву, хоць яны мелі кантроль над ім на працягу больш за шэсць стагоддзяў. Рымскае панаванне звычайна выказвалася праз рымскія законы, мову і сетку дарог.

Мясцовыя кельцкае і іберыйскае насельніцтва паступова раманізавалася з рознай хуткасцю ў розных частках Іспаніі. Мясцовыя кіраўнікі паходзілі з рымскіх патрыцый. Рэгіён быў моцна інтэграваны ў рымскую эканоміку, праз яго гавані экспартавалі золата, воўну, аліву і віно. Сельскагаспадарчая вытворчасць павялічылася з увядзеннем ірыгацыйных праектаў. На тэрыторыі тагачаснай Іспаніі нарадзіліся такія выбітныя рымскія дзеячы, як імператары Адрыян, Траян, Феадосій I і філосаф Сенека. У I стагоддзі ў рэгіёне пачало пашырацца хрысціянства, якое атрымала папулярнасць у гарадах у II стагоддзі. Пераважна ў рымскія часы былі закладзены асновы сучанай іспанскай мовы і рэлігійнай традыцыі. У якасці спадчыны раманізацыі мясцовае насельніцтва стала размаўляць на народнай форме латыны, якая пасля распаду Рымскай імперыі паступова стала асновай для ўзнікнення мясцовых раманскіх моў — іспанскай, каталонскай, галісійскай, астурыйскай і г.д. Нягледзячы на гэта, на тэрыторыі Іберыйскага паўвостраву застаўся амаль незакранутым лацінскім уплывам народ баскаў, які мае не-індаеўрапейскае паходжанне і дагэтуль захоўвае ўласную не-індаеўрапейскую мову. Зрэшты, існуюць версіі, паводле якіх перашпачатковы рэгіён пражывання баскаў размяшчаўся на поўдні сучаснай Францыі.

Уварванне мусульманаў з Паўночнай Афрыкі адбылося ў 711, амаль увесь паўвостраў быў імі заваяваны.

Рэканкіста з поўначы паўвостраву працягвалася каля 700 гадоў і паклала асновы сучаснай іспанскай дзяржаўнасці. Каралеўствы Арагона і Кастыліі аб'ядналіся дынастычнай уніяй (1469). Іспанскія тэрыторыі аб'ядналіся ў канцы 1480-х гадоў з уніяй Каталіцкіх каралёў: караля Арагона і каралевы Кастыльскай. Нягледзячы на тое, што манархі працягнулі кіраваць кожны сваімі землямі, іх знешняя палітыка была агульнай. У 1492 годзе яны захапілі Гранаду і завяршылі Рэканкісту на Іберыйскім паўвостраве супраць маўраў. Уваходжанне Гранады ў Каралеўства Кастылія завяршыла аб'яднанне іспанскіх земляў, нягледзячы на тое, што Іспанія па-ранейшаму была падзелена на два каралеўствы. У тым жа самым годзе Хрыстафор Калумб здзейсніў першую іспанскую даследчую экспедыцыю на захад праз Атлантычны акіян, адкрыўшы для еўрапейцаў Новы Свет і стварыўшы там першыя заморскія калоніі Іспаніі. Пасля экспедыцый Калумба і паходаў канкістадораў (канец 15 — сяр. 16 ст.) Іспанія набыла велізарныя каланіяльныя ўладанні у Новым Свеце. Таксама ў гэты час Іспанія валодала Нідэрландамі, часткамі Германіі і Італіі. З гэтага моманту Заходняе паўшар'е стала галоўнай мэтай іспанскіх даследаванняў і каланізацыі.

У XVI стагоддзі іспанцы стваралі паселішчы на астравах Карыбскага мора, а канкістадоры знішчылі такія дзяржаўныя ўтварэнні, як імперыі Ацтэкаў і Інкаў на мацерыку, адпаведна, Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі, скарыстаўшыся супярэчнасцямі паміж мясцовымі народамі і ўжыўшы больш высокія ваенныя тэхналогіі. Наступныя экспедыцыі пашырылі межы імперыі ад сучаснай Канады да паўднёвага ўскрайка Паўднёвай Амерыкі, уключаючы Фалклендскія або Мальвінскія астравы. У 1519 годзе пачалося Першае кругасветнае падарожжа, распачатае Фернанам Магеланам у 1519 годзе і завершанае Хуанам Себасцьянам Элькана ў 1522, якое ставіла сваёй мэтай дасягнуць таго, што не ўдалося Калумбу, а менавіта заходні шлях у Азію, і ў выніку ўключыла ў сферу ўплыву Іспаніі Далёкі Усход. Былі створаны калоніі на Гуаме, на Філіпінах і найблізкіх астравах. Падчас свайго Siglo de Oro у Іспанскую імперыю ўваходзілі Нідэрланды, Люксембург, Бельгія, значная частка Італіі, землі ў Германіі і Францыі, калоніі ў Афрыцы, Азіі і Акіяніі, а таксама вялікія тэрыторыі ў Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы. У XVII стагоддзі Іспанія кантралявала імперыю такога маштабу, а яе часткі былі так далёка аддалены адна ад адной, чаго не ўдавалася дамагчыся нікому раней.

У канцы XVI — пачатку XVII стагоддзяў прадпрымаліся экспедыцыі па пошуку Terra Australis, падчас якіх быў адкрыты шэраг архіпелагаў і астравоў у паўднёвай частцы Ціхага акіяна, у тым ліку астравы Піткэрн, Маркізскія астравы, Тувалу, Вануату, Саламонавы астравы і Новую Гвінею, якія былі абвешчаны ўласнасцю Іспанскай кароны, але не былі ёю паспяхова каланізаваны. Шматлікія з еўрапейскіх уладанняў Іспаніі былі страчаны пасля вайны за іспанскую спадчыну ў 1713 годзе, але Іспанія захавала свае заморскія тэрыторыі. У 1741 годзе важная перамога над Вялікабрытаніяй у Картахены (сучасная Калумбія) прадоўжыла іспанскую гегемонію ў Амерыцы да XIX стагоддзя. У канцы XVIII стагоддзі  дасягалі ўзбярэжжаў Канады і Аляскі, заснаваўшы  на востраве Ванкувер і адкрыўшы некалькі архіпелагаў і ледавікоў.

Французская акупацыя Іспаніі войскамі Напалеона Банапарта ў 1808 годзе прывяла да таго, што калоніі Іспаніі былі адрэзаны ад метраполіі, а рух за незалежнасць, які пачаўся ў 1810—1825 гадах, прывёў да стварэння шэрагу новых незалежных  рэспублік у Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыцы. Рэшткі іспанскай чатырохсотгадовай імперыі, у тым ліку Куба, Пуэрта-Рыка і Іспанская Ост-Індыя, працягвалі заставацца пад іспанскім кантролем да канца XIX стагоддзі, калі большая частка гэтых тэрыторый была анексавана ЗША пасля іспана-амерыканскай вайны. Астатнія ціхаакіянскія астравы былі прададзены Германіі ў 1899 годзе.

Напачатку XX стагоддзя Іспанія працягвала кантраляваць толькі тэрыторыі ў Афрыцы, Іспанскую Гвінею, Іспанскую Сахару і Іспанскае Марока.

У 1923 годзе ўсталявалася ваенная дыктатура генерала М. Прыма дэ Рыверы. Кароль ужо ў гэты перыяд не валодаў ніякай уладай у краіне. У студзені 1930 года, пасля страты падтрымкі ў арміі, не здолеўшы выправіць становішча спраў пасля вострага эканамічнага крызісу мінулага года, дыктатар пакідае краіну. 14 красавіка 1931 года ад свайго прастола адрокся апошні з Бурбонаў, Альфонс XIII — партыі, якя падтрымлівалі яго, пацярпелі разгромнае паражэнне на муніцыпальных выбарах. Урад сфарміравалі прыхільнікі змены дзяржаўнага ладу. Неўзабаве Н. Алькала Самора стаў першым прэм'ер-міністрам Рэспублікі Іспанія. Так пачаўся рэспубліканскі перыяд.

Радыкальная палітыка новага ўрада ў адносінах да землеўладальнікаў, царквы, арміі, празмерны лібералізм да па-сепаратысцку настроеных рэгіёнаў поўначы і ўсходу сустракалі гарачую падтрымку адной часткі насельніцтва і вострае пачуццё нянавісці ў іншай. Лакальныя паўстанні змянялі адно адно. Нягледзячы на ўсе радыкальныя меры, за два гады ўрад не дасягнуў ніякіх поспехаў у эканоміцы. На выбарах у лістападзе 1933 года ва ўрад вярнуліся кансерватары, рэформы былі спынены. Цяпер пагромы і мецяжы па ўсёй краіне сталі праводзіць ужо іх праціўнікі — лібералы і анархісты. На наступных выбарах у студзені 1936 года зноў, як у 1931 годзе, перамаглі радыкалы — «Народны фронт» з удзелам Камуністычнай партыі. Новы склад Кортэсаў (парламент Іспаніі) аднавіў ажыццяўленне радыкальнай палітыкі, спадзяючыся крайнімі мерамі пачаць вырашаць найбольш глыбокія праблемы ў эканоміцы краіны.

У ліпені таго ж года кансерватыўныя генералы на чале з Х. Санхурха ўзнялі добра падрыхтаваны мяцеж. Аднак у першыя ж дні паўстання, пасля смерці старога лідара ў авіяцыйнай катастрофе, новым главой змовы прыйшлося стаць нерашучаму раней Ф. Франка. Нацыяналісты звярнуліся па дапамогу да Германіі і Італіі, камуністы атрымалі дапамогу ад СССР і шматлікіх левых партый Еўропы і свету. Пачалася Іспанская Грамадзянская вайна. Рэспубліканцы ў сваёй зоне экспрапрыявалі зямлю, прадпрыемствы, банкі, арганізавалі праследаванні святароў і манахаў. На «нацыяналістычнай» тэрыторыі ўсе традыцыйныя інстытуты былі адноўлены, улада засяродзілася ў руках Франка. Фронт узброенага супрацьстаяння працягнуўся праз усю краіну. За тры гады павольнага пераможнага прасоўвання ў баях былі заваяваны ўсе правінцыі, якія падтрымлівалі рэспубліканцаў. З першых да апошніх тыдняў вайны ў аблозе знаходзілася сталіца — Мадрыд. У гэтыя гады Іспанія — галоўная дыпламатычная праблема ўсіх развітых краін свету.

У 1939 г. пасля перамогі ваенных дыктатура была распаўсюджана на ўсю краіну, палітычныя партыі былі забаронены, акрамя фашысцкай «фалангі», якая падтрымлівала Франка. Іспанія прытрымлівалася нейтралітэту падчас Другой сусветнай вайны, хоць і паслала на Усходні фронт добраахвотніцкую «Блакітную дывізію».

У 1947 годзе Іспанія была зноў абвешчана каралеўствам (аднак прастол заставаўся незанятым пры рэгенцтве «каўдылья» Франка).

Іспанія пакінула Марока ў 1956 годзе і падала незалежнасць Экватарыяльнай Гвінеі ў 1968.

У лістападзе 1975 года, пасля смерці Франка, каралём быў абвешчаны Хуан Карлас I, пачаўся дэмантаж фашысцкага рэжыму і дэмакратычныя пераўтварэнні. У снежні 1978 г. набыла моц новая канстытуцыя.

Калі Іспанія пакідала Іспанскую Сахару ў 1976 годзе, гэта калонія адразу была анексавана Марока і Маўрытаніяй, а затым у 1980 годзе — цалкам Марока, хоць тэхнічна па рашэнні ААН гэта тэрыторыя застаецца пад кантролем іспанскай адміністрацыі. На сённяшні дзень у Іспаніі засталіся толькі Канарскія астравы і два анклавы на паўночнаафрыканскім узбярэжжы, Сеўта і Мелілья, якія адміністрацыйна з'яўляюцца часткамі Іспаніі.

У 1985 годзе Іспанія ўступіла ў Еўрапейскі Саюз (ЕС). Краіна Баскаў і Каталонія па канстытуцыі ў 1978 годзе атрымалі значную аўтаномію, але ў іх дагэтуль існуюць і сепаратысцкія рухі (асаблівай непрымірымасцю адрозніваецца баскская тэрарыстычная арганізацыя ЭТА).

Нацыянальнае свята — 12 кастрычніка (Дзень іспанскай нацыі, дата адкрыцця Амерыкі Хрыстафорам Калумбам).

У сакавіку 2004 года ў Мадрыдзе ў наваколлях чыгуначнага вакзала Аточа прагрымелі 13 выбухаў, у выніку якіх быў забіты 191 і было паранена 2050 чалавек. Гэты тэракт быў арганізаваны падпольнай ісламісцкай арганізацыяй, якая прытрымлівалася ідэалогіі «Аль-Каіды». Выбухі адбыліся за тры дні да парламенцкіх выбараў і сталі адказам тэрарыстаў на ўдзел іспанскіх ваенных у ваеннай аперацыі ў Іраку. Большасць іспанцаў усклала віну за тэракты на ўрад прэм'ер-міністра Хасэ Марыі Аснара, які паслаў іспанскія войскі ў падтрымку ЗША і Вялікабрытаніі. Урад Аснара прыняў гэта рашэнне ў аднабаковым парадку, не ўзгадніўшы яго з парламентам (Картэсамі) і насуперак масавым пратэстам грамадзянскай супольнасці, якая выступала на шматтысячных дэманстрацыях супраць удзелу іспанскай арміі ў вайне. Да таго ж масавыя апытанні насельніцтва, якія праводзіліся дзяржаўным агенцтвам, паказвалі на тое, што каля 80 % насельніцтва краіны было супраць уступлення Іспаніі ў вайну. Узначаленая Аснарам Народная Партыя прайграла выбары 14 сакавіка 2004 года.

У пачатку 2004 года новы сацыялістычны ўрад Хасэ Луіса Радрыгеса Сапатэра здзейсніў круты паварот у знешняй палітыцы Іспаніі: ад падтрымкі курсу ЗША да салідарнасці з большасцю краін Еўрасаюза. Пасля перамогі на выбарах 14 сакавіка 2004 года сацыялістычны ўрад вывеў іспанскія войскі з Ірака, выканаўшы такім чынам важны пункт выбарчай праграмы Іспанскай сацыялістычнай рабочай партыі (ІСПП). На наступных парламенцкіх выбарах, якія адбыліся ў 2008 годзе, перамогу зноў атрымала ІСПП. Новыя парламенцкія выбары ў Іспаніі адбыліся 20 лістапада 2011 года.

У 2005 годзе ў Іспаніі былі легалізаваны аднаполыя шлюбы. Такім чынам, Іспанія стала трэцяй дзяржавай у свеце, пасля Галандыі і Бельгіі, якія прызналі юрыдычнае раўнапраўе шлюбных саюзаў незалежна ад пола сужэнцаў. У наш час аднаполыя шлюбы прызнаны ў многіх краінах, а таксама ў некаторых штатах ЗША.

Адной з праблем сучаснай Іспаніі з'яўляецца праблема іміграцыі. Галоўным чынам у Іспанію прыязджаюць жыхары краін Магрыба і Лацінскай Амерыкі. Напачатку новага стагоддзя ў краінах ЕС па прыблізных падліках знаходзілася 2,5 мільёна лацінаамерыканцаў, 800 тысяч з якіх знаходзіліся ў Іспаніі. Аднак пасля тэрактаў 2004 года значна змянілася стаўленне іспанцаў да імігрантаў.

Канстытуцыя Іспаніі прынята 29 снежня 1978 г. Яна вызначала форму кіравання як парламенцкую манархію і абвяшчала Іспанію «сацыяльнай, прававой і дэмакратычнай дзяржавай, вышэйшымі каштоўнасцямі якога з'яўляюцца воля, справядлівасць, роўнасць і палітычны плюралізм». Кароль лічыцца «старшынёй Іспанскай дзяржавы, знакам яго адзінства і сталасці», ён таксама з'яўляецца галоўнакамандуючым усімі ўзброенымі сіламі. Кароль ажыццяўляе толькі «функцыі, якія яму прадстаўлены Канстытуцыяй і законам». Яго палітычная ініцыятыва складаецца ў вылучэнні кандыдатуры Старшыні ўрада. Фактычна кароль санкцыянуе рашэнні, якія прымаюцца іншымі органамі, у прыватнасці ўрадам і картэсамі. 

Канстытуцыя надзяляе заканадаўчай уладай двухпалатны парламент, Генеральныя картэсы. Вялікая частка паўнамоцтваў прыналежыць ніжняй палаце, Кангрэсу дэпутатаў (350 членаў). Прынятыя ім законапраекты павінны ўяўляцца на разгляд верхняй палаты — Сената (256 членаў), але Кангрэс большасцю галасоў можа пераадолець вета Сената. Дэпутаты парламента і сенатары абіраюцца тэрмінам на 4 гады — па мажарытарнай сістэме, а Кангрэс — па прапарцыйнай сістэме. Выбарчым правам валодаюць усе грамадзяне краіны, якія дасягнулі 18 гадоў. Картэсы вырашаюць пытанні заканадаўства. бюджэту, успадкоўвання пасады, рэгенцтва і апякунства, кантролю. Кантроль картэсаў над урадам уключае вотум даверу (аднак дэпутаты павінны загадзя азначыць кандыдатуру наступнага прэм'ер-міністра), рэзалюцыі вымовы (падобныя на вотум недаверу), камісіі па расследаванні, права на любую інфармацыю. Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з прэм'ер-міністрам, яму падпарадкаваны ўвесь дзяржаўны апарат, уключаючы органы бяспекі. Урад вызначае асноўныя кірункі ўнутранай і знешняй палітыкі краіны, валодае правам заканадаўчай ініцыятывы, аб'яўляе пра ўводзіны надзвычайнага становішча. Прэм'ер-міністр высоўваецца галавой дзяржавы — каралём і зацвярджаецца большасцю дэпутатаў парламента. Звычайна прэм'ер-міністр з'яўляецца лідарам партыі, якая выклікае прыхільнасць большасцю месцаў у Кангрэсе дэпутатаў. Каб сфармаваць урад, гэта партыя можа ўступаць у кааліцыю з іншымі партыямі.

Найбуйнешыя гарады Іспаніі:

У Іспаніі адлегласць з поўначы на поўдзень не перавышае 870 км, з усходу на захад — 1000 км, а працягласць берагавой лініі — 2100 км (у тым ліку каля 1130 км прыходзіцца на Міжземнае мора і 970 км — на Атлантычны акіян і Бискайскі заліў). Ад мяжы з Францыяй на захад Кантабрийскія горы цягнуцца ўздоўж берага мора; тут маецца некалькі досыць вялікіх бухт, у якіх знаходзяцца парты. Адгор'і падыходзяць да мора, утвараючы парэзанае глыбокімі залівамі ўзбярэжжа з стромымі скаламі і шматлікімі астравамі. На паўднёвым захадзе, ад мяжы з Партугаліяй да Гібралтарскага праліва, узбярэжжа нізіннае і месцамі багністае. На ўсход ад Гібралтара да Міжземнага мора блізка падыходзяць перадгор'і, прыбярэжныя раўніны адсутнічаюць. Яшчэ далей, на паўначны ўсход фрагментарна развітыя прыбярэжныя раўніны, падзеленыя адгор'ямі гор.

Іспанія ўяўляе сабой масіўнае паднятае пласкагор'е Месета, складзенае пераважна старажытнымі крышталічнымі пародамі ў спалучэнні з альпійскімі гарамі, якія сфармаваліся ў палеагене і неагене. Сярод парод, што складаюць Месету, вылучаюцца дакембрыйскія крышталічныя сланцы і гнейсы з шматлікімі гранітнымі інтрузіямі. Месета займае каля 2/3 тэрыторыі Іспаніі і абрамленая высокімі гарамі. Акрамя таго, у яе цэнтральных раёнах узвышаюцца буйныя горставыя хрыбты Цэнтральнай Кардыльеры. Гэтыя горы падзяляюць плато Старая і Новая Кастылія, дрэніраваныя адпаведна рэкамі Дуэра і Таха. Плато складзеныя тоўшчамі асадкавых парод і алювіяльнымі адкладамі і адрозніваюцца выключна плоскім і манатонным рэльефам. Толькі месцамі сустракаюцца сталовыя астанцы даўгаватай формы — фрагменты старажытных рачных тэрас.

Да поўдня ад Новай Кастыліі ўзвышаюцца Таледскія горы. Паўднёвей знаходзяцца плато Эстрэмадуры і Ла-Манчы, якія ўваходзяць у склад Месеты. Самы паўднёвы бок Месеты С'ера-Марэна прыпадняты. С'ера-Марэна стромка абрываецца да шырокай Андалускай нізіны, дрэніраванай р. Гвадалквівір, якая ўпадае ў Кадыскі заліў.

На паўднёвым усходзе Іспаніі распасціраюцца складчатыя горы Кардыльера-Пенібетыка з найвышэйшай вяршыняй краіны — гарой Муласен (3482 м), увянчанай снежнікамі і ледавікамі, якія займаюць самае паўднёвае становішча ў Заходняй Еўропе.

Іберыйскія горы аддзяляюць Месету ад Арагонскага плато, дрэніраванага р. Эбра, і маюць у плане дугападобную форму. Месцамі яны перавышаюць 2100 м. Месцамі рэчышча Эбра знаходзіцца на дне глыбокіх, амаль непраходных каньёнаў.

Невысокія Каталонскія горы цягнуцца на працягу 400 км амаль раўналежна берагу Міжземнага мора і фактычна адасабляюць ад яго Арагонскае плато. Участкі прыбярэжных раўнін ля мяжы з Францыяй, адрозніваюцца высокай урадлівасцю.

З поўначы Арагонскае плато аблямоўваюць Пірэнеі. Яны цягнуцца амаль на 400 км ад Міжземнага мора да Біскайскага заліва і ўтвараюць магутны непераадольны бар'ер паміж Пірэнейскім п-вам і астатняй часткай Еўропы. Гэтыя складкаватыя горы, якія сфармаваліся ў трацічны перыяд, месцамі перавышаюць 3000 м; найвышэйшая вяршыня — пік Анета (3404 м). Заходнім працягам Пірэнеяў з'яўляюцца Кантабрыйскія горы, таксама субшыротнага прасцірання. Гэтыя горы пабітыя разломамі і моцна раздзеленыя пад уплывам рачной эрозіі.

Іспанія з'яўляецца адной з самых цёплых дзяржаў у Заходняй Еўропе. Сярэдняя колькасць сонечных дзён складае 260—280. Сярэдняя гадавая тэмпература на ўзбярэжжы Міжземнага мора складае 20 градусаў цяпла. Зімой тэмпература апускаецца ніжэй за нуль звычайна толькі ў цэнтральных і паўночных раёнах краіны. Улетку тэмпература падымаецца да 40 градусаў і вышэй (ад цэнтральнай частцы да паўднёвага ўзбярэжжа). На паўночным узбярэжжы тэмпература не такая высокая — каля 25 градусаў цяпла.

Для Іспаніі характэрныя вельмі глыбокія ўнутраныя кліматычныя адрозненні, і яна толькі ўмоўна можа быць цалкам аднесена да міжземнаморскай кліматычнай вобласці. Гэтыя адрозненні праяўляюцца як у тэмпературы, так і ў гадавых сумах і рэжыме ападкаў. На крайнім паўночным захадзе клімат мяккі і вільготны са слабымі ваганнямі тэмпературы на працягу года і вялікай колькасцю ападкаў. Пастаянныя вятры з боку Атлантыкі прыносяць шмат вільгаці, галоўным чынам зімой, калі пануе туман і воблачнае надвор'е з дажджамі, амаль без маразоў і снегу. Сярэдняя тэмпература самога халоднага месяца такая ж, як і на паўночным захадзе Францыі. Лета спякотнае і вільготнае, сярэдняя тэмпература рэдка вышэй 17 градусаў цяпла. Гадавая колькасць ападкаў перавышае 1000 мм, а месцамі дасягае 2000 мм. Цалкам іншыя ўмовы ва ўнутраных частках краіны — на плато Старой і Новай Кастыліі і Арагонской раўніне. У гэтых раёнах адбіваецца ўплыў плоскогорно-катлавіны рэльефу, значнай вышыні і мясцовага кантынентальнага паветра. Для іх характэрна адносна малая колькасць ападкаў (не больш за 500 мм у год) і рэзкія ваганні тэмпературы па сезонах. У Старой Кастыліі і на Арагонской раўніне бываюць даволі халодныя зімы з маразамі і моцнымі, рэзкімі вятрамі; лета спякотнае і даволі сухое, хоць максімум ападкаў прыходзіцца на гэты сезон года. У Новай Кастыліі клімат крыху мякчэй, з больш цёплай зімой, але таксама з малой колькасцю ападкаў. Земляробства ва ўсіх гэтых раёнах мае патрэбу ў штучным арашэнні.

Нетры Іспаніі маюць шмат карысных выкапняў. Асабліва значныя запасы металічных руд. Па паўночна-заходняй ускраіне Месеты, у межах Галійскага масіва, у каледонскіх і пратэразойскіх гранітных інтрузіях маюцца алавяныя, вальфрамавыя і ўранавыя руды. Па паўднёвай ускраіне Месеты працягнулася паласа свінцова-цынкава-сярэбраных радовішчаў. Там жа знаходзіцца буйное радовішча ртуці, якое мае сусветнае значэнне — Альмадэн. Жалезныя руды маюцца на поўначы і поўдні Іспаніі. Яны прымеркаваны да структур мезазойскага і альпійскага магматычных цыклаў. Гэта вядомыя радовішчы раёна Більбаа на паўночным схіле Біскайскіх гор і ў Альмерыі на паўднёвым схіле Бецкіх Кардыльер. На поўначы ў адкладах карбона знаходзіцца найбуйнейшы ў краіне каменнавугальны басейн. Акрамя таго, невялікія радовішчы каменнага вугалю ёсць на паўднёвым схіле гор і ў некаторых іншых раёнах. У кайназойскіх адкладах міжгорных і ўнутрыгорных дэпрэсій залягаюць тоўшчы соляў і бурага вугалю. Значныя запасы калійных соляў размяшчаюцца ў межах раўніны Эбра. Варта, аднак, адзначыць, што большасць радовішчаў карысных выкапняў на тэрыторыі краіны маюць вельмі сціплыя памеры і даволі моцна вычарпаныя, як і многія радовішчы іншых еўрапейскіх рэгіёнаў, што робіць Іспанію залежнай ад імпарту карысных выкапняў, у асноўным, з Паўночнай Афрыкі.

Сярод галін машынабудавання вылучаюцца суднабудаванне (старыя цэнтры размешчаны на поўначы краіны: Більбаа, Хіхон, Сантандэр; новыя — на паўночным захадзе: Эль-Фероль, Віга, на ўсходзе: Картахена, Валенсія, Барселона, і на поўдні: Севілья, Кадыс) аўтамабілебудаванне (вытворчасць аўтамабіляў, у тым ліку «Сеат» канцэрна «Фольксваген» 2,2 мільёна ў 1996 годзе; цэнтры: Барселона, Мадрыд, Вальядалід, Віторыя, Памплона, Віга) і электратэхнічная прамысловасць. Развіта таксама вытворчасць абсталявання для хімічнай, лёгкай, харчовай прамысловасці і вытворчасці будматэрыялаў.

Іспанская дарожная сетка галоўным чынам цэнтралізаваная з 6 шашэйнымі дарогамі, якія злучаюць Мадрыд з Краінай Баскаў, Каталоніяй, Валенсіяй, Андалусіяй, Эстрэмадурай і Галісіяй. Акрамя таго, хуткасныя шашы праходзяць уздоўж атлантычнага і міжземнаморскага ўзбярэжжаў. Працягласць аўтамабільных дарог складае 328 тысяч км. Аўтамабільны парк — больш за 19 млн машын. Па аўтадарогах ажыццяўляецца 90 % пасажырскіх і 79 % грузаперавозак. Іспанія мае намер мець мільён электрамабіляў да 2014 года, як частка плана ўрада па эканоміі энергіі і паляпшэнню экалогіі.

З галін лёгкай прамысловасці найбольшае значэнне маюць тэкстыльная і гарбарна-абутковая прамысловасць (на долю Іспаніі прыпадае 4 працэнты сусветнага экспарту абутку).

У харчовай прамысловасці вылучаюцца вінаробства (па вытворчасці вінаградных вінаў Іспанія ў Еўропе саступае толькі Францыі і Італіі), вытворчасць алею (1,7 мільёнаў тон у 1996 годзе; Іспанія — сусветны лідар па вытворчасці аліўкавага алею (каля 0,5 мільёнаў тон у год), пладова-агароднінных і рыбных кансерваў.

Вядучая галіна сельскай гаспадаркі — раслінаводства (дае звыш 1/2 кошту прадукцыі). Вырошчваюць пшаніцу (каля 20 % пасяўных плошчаў), ячмень, кукурузу (у цэнтральных і паўднёвых абласцях краіны), рыс (на абрашаных землях Міжземнаморскага ўзбярэжжа; яго ўраджайнасць у Іспаніі — адна з самых высокіх у свеце), бульбу і цукровы бурак, бабовыя, памідоры, цыбулю, перац, баклажаны і іншую агародніну (агародніна займае 60 % пасяўных плошчаў), алівы — (вядучае месца па гадоўлі аліў у свеце) — (Андалусія, Кастылія-ла-Манча, Эстрэмадура), цытрусавыя і тытунь. Вінаградарства — на Міжземнаморскім узбярэжжы і ў абласцях Кастылія-ла-Манча, Эстрэмадура. На самым поўдні краіны вырошчваюць міндаль (вядучае месца па экспарце ў Заходняй Еўропе), фінікі і цукровы трыснёг (у Еўропе растуць толькі ў Іспаніі), інжыр, гранаты, бавоўнік.

Іспанія ўваходзіць у першую дзясятку краін свету па ўлове рыбы і морапрадуктаў (1,1 мільёнаў тон у 1996 годзе) і іх перапрацоўцы, з'яўляецца буйным экспарцёрам свежай рыбы і рыбных кансерваў.

Асноўная частка промыслу вядзецца ля берагоў Кантабрыі, Краіны Баскаў і Галісіі. Больш за ўсё вылоўліваюць сардзін, хека, макрэлі, анчоўсаў і трэскі. Штогод 20-25 % усяго ўлову перапрацоўваюць на кансервы.




#Article 46: Італія (2697 words)


Іта́лія ( ), Італья́нская Рэспу́бліка () — краіна ў Паўднёвай Еўропе. Знаходзіцца на Апенінскім паўвостраве. Цягнецца ад паўночных Альпаў амаль да ўзбярэжжа Паўночнай Афрыкі, ствараючы, такім чынам, лінію даўжынёй 1100 км. Італію акружаюць Лігурыйскае і Тырэнскае мора на захадзе, Іанічнае мора на поўдні і Адрыятычнае мора на ўсходзе. У нацыянальную тэрыторыю Італіі ўваходзяць два вялікіх вострава, гэта Сардзінія і Сіцылія, а таксама мноства маленькіх астравоў, такіх як Капры, Іхія, Эльба; Ліпарскія астравы паўночней Сіцыліі; астравы Пантэлерыя, Ліноза, Ламп'ёнэ і Лампедуза паміж Сіцыліяй і Афрыкай. Па пагадненню з Югаславіяй 1954—1971 гг., у склад Італіі ўвайшоў Трыест з вобласцю Істрыя. На тэрыторыі самой Італіі існуюць два невялікіх незалежных анклава — Ватыкан і Рэспубліка Сан-Марына. Італія мяжуе на захадзе з Францыяй, на поўначы з Швейцарыяй і Аўстрыяй, на ўсходзе са Славеніяй. Сталіца Італіі — Рым.

Сучасная Італія ўтварылася ў 1861 г., пад кіраўніцтвам караля Сардзініі Віктора Эмануіла II. Дагэтуль Італія складалася з шматлікіх незалежных дзяржаў, чый сепаратызм і моц адлюстраваліся ў тэрытарыяльным падзеле Італіі на 20 рэгіёнаў. Восем з іх знаходзяцца ў Паўночнай Італіі: Эмілія-Раманья, Фрыулі-Венецыя-Джулія, Лігурыя, Ламбардыя, П'емонт, Трэнціна Альто-Адзіджэ, Вале-д'Аоста і Венета. Шэсць знаходзіцца ў Цэнтральнай частцы краіны: Абруца, Лацыё, Марке, Малізэ, Таскана і Умбрыя. Паўднёвая Італія складаецца з чатырох: Апулія, Базіліката, Калабрыя і Кампанія. Астатнія два рэгіёны — гэта астравы Сіцылія і Сардзінія.
Італія знаходзіцца на сусветнай гістарычнай арэне з часоў Рымскай Імперыі. Сучасная Італія з’яўляецца індустрыяльна развітай краінай, адным з лідараў Еўрапейскага Саюза.

Упершыню італьянскі трыкалор з’явіўся 7 студзеня 1797 года ў Эміліі як сцяг рэспублікі, абвешчанай Джузэпэ Кампаньёні. Падчас кіравання Напалеона сцяг таксама выкарыстоўваўся як сімвал Французскай рэвалюцыі.

Пасля Венскага кангрэса і Рэстаўрацыі трыкалор застаўся сімвалам свабоды і быў выкарыстаны ў рэвалюцыйных рухах 1831 года і 1848 года.

У 12-м артыкуле Канстытуцыі Італіі гаворыцца, што «сцяг Італіі — гэта трыкалор, зялёны, белы і чырвоны ў выглядзе трох роўных вертыкальных палос».

Італьянскі гімн, вядомы таксама як «Браты Італіі» і «Песня італьянцаў» — з’яўляецца неафіцыйна гімнам Італьянскай Рэспублікі з 12 кастрычніка 1946 года. 17 лістапада 2005 года Сенат у першым чытанні прыняў закон аб афіцыйным гімне, аднак далей закон не прайшоў і гімн так і застаўся на неафіцыйным узроўні. Тэкст гімна быў напісаны ўвосень 1847 года Гафрэда Мамелі, а музыка, трохі пазней, кампазітарам Мікеле Навара. У 80-я гады XX стагоддзя таксама шырока быў распаўсюджаны ўрывак з оперы Джузэпэ Вердзі «Набука», які выконваўся ў якасці гімна.

Афіцыйная эмблема Італьянскай Рэспублікі была апублікавана Прэзідэнтам Італіі Энрыка дэ Нікола 5 мая 1948 года. Эскіз эмблемы быў зроблены мастаком Паала Паскета, які выйграў гэта права ў конкурсах 1946 і 1947 гадоў сярод 500 іншых кандыдатаў і амаль 800 эскізаў.

Эмблема ўяўляе белую пяціканцовую зорку з чырвонымі краямі, накладзеную на зубчастае кола з пяццю спіцамі, якое знаходзіцца паміж аліўкавай галіной злева і дубовай справа. Зялёныя галіны звязаны разам чырвонай стужкай з надпісам «Італьянская Рэспубліка» (італ. REPUBBLICA ITALIANA) вялікімі белымі літарамі.

Існуе багата здагадак наконт этымалогіі назвы «Italia», якія былі прапанаваны гісторыкамі і лінгвістамі. Паводле аднога з найбольш распаўсюджаных тлумачэнняў, тэрмін Italia мае грэчаскае паходжанне і з аскоцкай мовы Víteliú перакладаецца як «зямля цяляці». Бык быў сімвалам паўднёвых італьянскіх плямёнаў і ён часцяком выкарыстоўваўся пад час самніцкіх войнаў як сімвал непакорнасці Рыму і волі паўднёвай Італіі. Грэчаскі гісторык Дыянісій Галікарнаскі звязваў назву з імём легендарнага караля сікулаў і энотраў Італам, які таксама згадваўся Арыстоцелем і Фукідыдам.

Назва Italia першапачаткова ўжывалася толькі да паўднёвай часцы паўвострава, да сучаснай Калабрыі, паводле Антыёха Сіракузскага. Але ў яго часы слова Энотрыя і Італія былі сінонімамі, болей таго, імя ўжывалася да тэрыторыі Лейканіі. Грэкі паступова сталі ўжываць назву адносна да больш шырокай тэрыторыі, а потым і да ўсяго паўвострава.

Раскопкі ў Італіі выявілі наяўнасць сучаснага чалавека яшчэ ў перыяд палеаліту, каля 200 000 гадоў таму. Італьянскія плямёны дарымскай Італіі, як умбрыйцы, лаціняне (прашчуры рымлян), вольскі, самніты, кельты і лігуры, якія засялілі паўночную Італію, і многія іншыя пераважна індаеўрапейскія плямёны. Сярод асноўных гістарычных народаў, не індаеўрапейскага паходжання вылучаюць этрускаў, элімцаў, сікулаў і дагістрычных сардзінцаў.

Паміж 17—11 стагоддзямі да н.э. грэкі мікенскай цывілізацыі ўсталявалі кантакты з Італіяй, а ў 8-м і 7-м стагоддзях да н.э. грэчаскія калоніі былі створаны на ўзбярэжжах Сіцыліі і паўднёвай часткі італьянскага паўвострава, якія сталі вядомы пад назвай Вялікая Грэцыя. Таксама фінікійцы заснавалі калоніі на ўзбярэжжы Сардзініі і Сіцыліі.

Старажытны Рым быў спачатку невялікай сельскагаспадарчай суполкай, заснаванай каля 8 стагоддзя да н.э., з цягам часу мястэчка вырасла ў каласальную імперыю, якая ахоплівала ўсё Міжземнае мора, у якой старажытныя грэчаская і рымская культуры былі аб’яднаны ў адну цывілізацыю. Гэтая цывілізацыя была настолькі ўплывовай, што яе адгалоскі існуюць у сучасным праве, адміністрацыі, філасофіі і мастацтве, сфарміраваўшы падставу лічыць, што заходняя цывілізацыя заснавана на рымскай. У павольным згасані з канца 4 стагоддзя н.э., імперыя канчаткова разбілася на дзве часткі ў 395 годзе Заходнюю Рымскую імперыю і Усходнюю Рымскую імперыю. Заходняя частка, пад ціскам франкаў, вандалаў, гунаў, готаў і іншых груп насельніцтва з усходняй Еўропы, нарэшце, распалася, у выніку чаго на італьянская паўвостраў была падзелена на мноства невялікіх незалежных каралеўстваў, якія ваявалі паміж сабой у бліжэйшых 1300 гадоў. Усходняя частка засталася адзінай спадчыніцай рымскай дзяржавы.

У VI стагоддзі візантыйскі імператар Юстыніян адваяваў Італію ў остготаў, але ўварванне новай хвалі германскіх плямёнаў лангабардаў у канцы таго ж стагоддзя, знізілі візантыйскую прысутнасць на апенінскай паўвостраве. Ламбардскае каралеўства паўночнай і цэнтральнай Італіі была пазней далучана да імперыі франкаў Карлам Вялікім у канцы VIII стагоддзя. Францкія каралі дапамаглі рымскім папам усталяваць уладу ў цэнтральнай Італіі, ад Рыма да Равены. Да XIII стагоддзя ў італьянскай палітыцы дамінавалі адносіны паміж нямецкімі імператарамі Свяшчэннай Рымскай імперыі і папамі рымскімі, таму большасць італьянскіх дзяржаў прытрымлівалася то аднаго то іншага боку.

Менавіта ў гэты перыяд сфарміраваліся такія інстытуты ўлады, як сіньярыя і сярэднявечная камуна. У анархічных умовах, якія часцяком пераважалі ў сярэднявечных італьянскіх гарадах-дзяржавах, людзі шукалі моцнай улады, каб аднавіць парадак і супыніць бясконцыя ваенныя сутычкі мясцовай эліты. Спробы Берэнгара Фрыульскага і Ардуіна Іўрэйскага стварыць незалежнае аб’яднанае каралеўства Італія былі разгромлены Францкімі імператарамі. Нягледзячы на шматлікія разбуральныя войны, італьянскія гарады, асабліва на поўначы, хутка развіваліся і пазней пераўтварыліся ў своеасаблівую з’яву, як купецкую рэспубліку. У гэтых гарадах-дзяржавах, алігархічнай рэчаіснасці, дамінуючым была класа купецтва, пры гэтым існавала адносная свабода навуковай і творчай дзейнасці. Выбітным сярод іх, на поўначы Італіі, быў Мілан, які ў XII стагоддзі ўзначальваючы Ламбардскую лігу, разграміў разам з саюзнымі гарадамі-дзяржавамі нямецкага імператара Фрыдрыха Барбаросу, што прывяло да поўнай незалежнасці большасці паўночных і цэнтральных італьянскіх гарадоў.

З IX стагоддзя на Сіцыліі існаваў ісламскі эмірат пакуль у канцы XI стагоддзя нарманы яго не захапілі, разам з большасцю лямбардскіх і візантыйскіх дзяржаў паўднёвай частцы Італіі. Праз складаны шэраг падзей, на поўдні Італіі было створана адзінае каралеўства, якое кіравалася спачатку Гогенштаўфенамі, потым Анжуйскай дынастыяй, а з XV стагоддзя, дынастыей Арагона. На Сардзініі, былой візантыйскай правінцыі, з’явіліся незалежныя дзяржавы, аднак большая частка астравы знаходзілася пад кантролем Генуі альбо Пізы, пакуль каралеўства Арагон заваявала востраў у XV стагоддзі.

У пазнейшыя часы на тэрыторыі Італіі былі існавалі шматлікія марскія рэспублікі, як Венецыя, Генуя, Піза і Амальфі. Італьянскія рэспублікі займаліся гандлем на Усходзе, стваралі калоніі на ўзбярэжжах Чорнага і Міжземнага мораў, зладжвалі кантакты з Візантыйскай імперыяй і ісламскім міжземнаморскім светам. Гэтыя марскія рэспублікі бралі таксама актыўны ўдзел у крыжовых паходах, выкарыстоўваючы новыя палітычныя і гандлёвыя магчымасці. Рэспублікі пашыраліся таксама за кошт суседніх італьянскіх гарадоў, як Падуя, Верона, Бергама і іншыя. У Мілане ў той час было створана Міланскае герцагства, якое займала тэрыторыю заходняй Ламбардыі. П'емонт увайшоў у склад Савойскага графства. Фларэнцыя ператварылася ў высока арганізаваны гандлёвы і фінансавы цэнтр, стаўшы на многія стагоддзі еўрапейскай сталіцай шоўку, воўны, банкаў і ювелірных вырабаў. Гэта прывяло да доўгага суперніцтва з іншымі тасканскімі дзяржавамі, як Арэца, Лука, Піза і Сіена.

Італія адыгрывала значную ролю ў культурым развіцці Еўропы ў Сярэднявеччы. Акрамя рэлігійнай улады папы рымскага, Італія рэзідэнцыя першага еўрапейскага ўніверсітэта, што адчыніўся ў Балонні. Таксама шырока вядомы такія італьянскія рэлігійныя дзеячы як Бенедыкт Нурсійскі, святыя Францыск Асізскі і Тамаш Аквінскі, а таксама італьянскія пісьменнікі — Дантэ Аліг'еры, Джавані Бакача і Франчэска Петрарка. Школа Салерна дала магчымасць усёй Еўропе далучыцца да ведаў ісламскай і візантыйскай медыцыны, а кантакты паміж марскімі рэспублікамі і краінамі ісламскага міжземнамор’я прывялі да шырокага распаўсюджвання арабскіх лічбаў у Заходняй Еўропе.

Да XV стагоддзю камуны Тасканы былі аб’яднаны вакол Фларэнцыі ў Вялікае герцагства Тасканскае, Ламбардыя была аб’яднана вакол Мілана ў Герцагства Мілан, Раманья была аб’яднана вакол Ферары ў Ферарскае герцагства, усе гэтыя дзяржавы ўяўлялі сабой манархіі. У Венецыі і Генуі захаваліся арыстакратычныя рэспублікі. У XVI стагоддзі на значнай частцы Італіі замацавалася панаванне Іспаніі, пасля вайны за Іспанская спадчына 1701—1714 — панаванне аўстрыйскіх Габсбургаў.

У 1797 годзе ў Італію ўвайшла Французская армія, былі ўтвораны Цыспаданская рэспубліка, Транспаданская рэспубліка, Венецыянская рэспубліка, Лігурыйская рэспубліка, П'емонцкая рэспубліка, Рымская рэспубліка, Неапалітанская рэспубліка, усе з’яўляліся алігархічнымі рэспублікамі. У тым жа 1797 годзе яны аб’ядналіся ў Цызальпінскую рэспубліку, пераназваную ў 1802 Італьянскую Рэспубліку, якая ў сваю чаргу ў 1805 годзе была ператворана ў Каралеўства Італія, каралём якога стаў Імператар Францыі Напалеон I. У 1814 годзе французская армія пакінула Італію, былі адноўлены Герцагства Мадэна, Герцагства Парма, Каралеўства Неапаль і Папская Вобласць былі адноўлены яшчэ 1799 годзе, Каралеўству Сардзінія быў вернуты П’емонт, Эмілія Папскай Вобласці, Ламбардыя і Венета Аўстрыі.

Барацьбой за адзіную Італію кіравалі карбанарыі, «Маладая Італія» і іншыя арганізацыі, ключавымі фігурамі ў якіх былі Джузэпэ Гарыбальдзі і Джузэпэ Мадзіні. Да канца 1860 тэрыторыя Італіі была галоўным чынам аб’яднана вакол Сардзінскага каралеўства (з 1861 Італьянскае каралеўства), у 1870 да Італьянскага каралеўства быў далучаны Рым.

Італія — дэцэнтралізаваная ўнітарная дзяржава. Сталіца дзяржавы — Рым. Краіна падзелена на 20 абласцей — Вале-д’Аоста, Ламбардыя, Трэнціна-Альта Адыджэ, Фрыўлі-Венецыя Джулія, П'емонт, Лігурыя, Венета, Таскана, Умбрыя, Эмілія-Раманья, Марке, Абруца, Лацыа, Малізэ, Базіліката, Кампанія, Калабрыя, Апулія, Сардзінія і Сіцылія, (з якіх 5 — Сіцылія, Сардзінія, Трэнціна-Альта-Адыджэ, Вале-д’Аоста і Фрыўлі-Венецыя Джулія — маюць асобы статус), якія ўключаюць у якасці адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак 110 правінцый. Правінцыі ў сваю чаргу падзяляюцца на 8101 камуну. У аўтаномных абласцях ёсць свае прадстаўнічыя органы — абласныя саветы і выканаўчыя органы — джунты, вобласці і аўтаномныя правінцыі могуць прымаць абласныя і правінцыйныя законы па тых пытаннях, якія прапісаны ў Канстытуцыі.

Італія — краіна з аднымі з найбольш высокіх паказчыкаў шчыльнасці насельніцтва ў Еўропе. Найбольш высокая шчыльнасць складае 200 чалавек на 1 км² на Паўночна-Італьянскай раўніне, узбярэжжы Лігурыі, у паўночнай Таскане.

Прырост насельніцтва ў Італіі мае тэндэнцыю да скарачэння. У 1970 г. прырост склаў 4,4 %, а ў 1990 — ужо 0,5 %.
Каля ¾ насельніцтва жывуць у гарадах. Найбольшыя гарады Італіі — Рым, Мілан, Неапаль і Турын — маюць больш за 1 млн гараджан. Іншыя вялікія гарады — Генуя, Палерма, Балоння, Фларэнцыя, Катанія і Венецыя.

Эміграцыя моцна паўплывала на італьянскую папуляцыю. З 1861 па 1965 год 26,5 млн італьянцаў эмігравалі, большая частка ў Злучаныя Штаты, Аргенціну і Бразілію, і толькі 6 млн вярнуліся. Пасля Другой Сусветнай вайны, многія з’язджалі на працу ў іншыя еўрапейскія краіны, галоўным чынам у заходнюю Германію і Швейцарыю, і толькі 25 % вярнуліся. З 80-х гг. эміграцыя спынілася і Італія сама пачала прымаць эмігрантаў, галоўным чынам з Паўночнай Афрыкі, Албаніі і Югаславіі, а пасля краху камуністычных рэжымаў ва Усходняй Еўропе, пачаўся прыток з краін Усходняй Еўропы.

Італьянцы этнічна не гамагенны, што было выклікана працяглай гісторыяй падзеленасці і міграцыі. Мноства людзей размаўляе не на літаратурнай італьянскай мове, а на дыялектах альбо неітальянскіх мовах. Гэтыя дыялекты і мовы залежаць ад рэгіёну. Найбольш адасобленымі раманскімі мовамі з’яўляюцца мова Сардзініі, якая бліжэй за ўсіх да лацінскай мовы, на якой размаўляе 1,2 мільёна жыхароў Сардзініі; фрыульская, альбо рэтараманская мова, на якой размаўляюць 520 000 чалавек у паўночна-заходнім рэгіёне Фрыулія; ладына, рэта-раманская мова, на якой размаўляюць у гарах Трэнціна-Альта-Адыджэ. Цалкам неітальянскай групай з’яўляюцца 260 000 германа-італьянцаў, якія жывуць у Трэнціна-Альта-Адыджэ (былы аўстрыйскі Паўднёвы Ціроль) і размаўляюць на паўднёва-нямецкім дыялекце Аўстрыі і Баварыі. Таксама італьянскія славяне, колькасцю 53 000 чалавек, жывуць у рэгіёне Фрыулі-Венецыя-Джулія. Ізаляванымі групамі з’яўляюцца грэчаскія камуны, якія пражываюць часткова ў Апуліі, часткова ў Калабрыі (на поўдні краіны); албанскія калоніі ў Сіцыліі і Калабрыі; серба-харваты ў Малізэ; і французскамоўныя групы ў Аосце, на поўначы краіны.

Амаль 90 % італьянцаў — каталікі. Каталіцтва было прызнана афіцыйнай рэлігіяй Італіі па Латэранскаму каншахту паміж Ватыканам і Італіяй 11 лютага 1929 года, і гэты легальны статус быў адменены толькі ў 1984 годзе. Пратэстанты жывуць невялікімі абшчынамі і складаюць прыкладна каля 180 000 чалавек, колькасць яўрэяў складае прыкладна 35 000. Таксама дзейнічае Праваслаўная царква Італіі.

Італьянская адукацыя вольная, дзеці вучацца з 6 да 14 год. Дзеці паміж 11 і 14 гадамі паступаюць у сярэднюю школу, якая з’яўляецца градуіраванай, і могуць скончыць яе ў класічнай навуковай школе, школе трэніроўкі выкладчыкаў, альбо ў разнастайных тэхнічных школах, дзе рыхтуюць студэнтаў для якой-небудзь прафесіі. Толькі невялічкая частка вучняў ідзе вучыцца ва ўніверсітэты. Галоўныя ўніверсітэты Італіі знаходзяцца ў Рыме, Неапалі, Мілане, Балонні, Турыне і Палерма. У г. Дуіна (камуна Дуіна-Аўрысіна, правінцыя Трыест, рэгіён Фрыўлі-Венецыя-Джулія) дзейнічае Адрыятычны каледж міжнароднай супольнасці.

Італьянская адукацыя зрабіла вялікі прагрэс у ХХ ст. У 1930 гг. толькі 20 % насельніцтва ведалі грамату. Сёння безграматнасць цалкам ліквідавана на поўначы краіны, але на поўдні адукацыйная сістэма працягвае цярпець ад недахопу фінансавання і недахопаў самой сістэмы, і, нягледзячы на зробленыя ўрадам крокі, адукацыйная сістэма ўсё яшчэ моцна залежыць ад кожнага асобнага рэгіёна.
Сістэма аховы здароўя ў Італіі платная, але якасць аказанай медыцынскай дапамогі, зноў жа, залежыць ад рэгіёнаў. Мноства шпіталяў знаходзяцца на ўтрыманні разнастайных каталіцкіх ордэнаў. Узровень смяротнасці пайшоў уніз, пачынаючы з 70-х гг., і зараз ён амаль дасягнуў сярэднееўрапейскага ўзроўню.

Акадэміі моцна паўплывалі на інтэлектуальнае жыццё ў Італіі. Адной з найзначнейшых застаецца Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі, заснаваная ў 1603 годзе ў Рыме. Нацыянальная Акадэмія Святога Лукі па мастацтвах заснавана ў ХІV ст. Фларэнційская Акадэмія Нацыёнале дэла Круска (1582) навучае псіхалогіі, лексікаграфіі і граматыцы. Нацыянальная Акадэмія Святой Чычыліі па музыцы заснавана ў Рыме ў 1566 годзе. Галоўным інстытутам па матэматыцы, фізіцы і натуральных навуках з’яўляецца Нацыянальны Даследчы Камітэт Італіі, заснаваны ў 1923 годзе. Галоўнай бібліятэкай з’яўляецца Нацыянальная Цэнтральная Бібліятэка, заснаваная ў 1747 годзе ў Фларэнцыі, фонд якой складаецца з 4 млн кніг. Рымская Віктора Імануіла II Нацыянальная Цэнтральная бібліятэка захоўвае 2,8 млн дакументаў, Цэнтральны Дзяржаўны архіў — 120 000 дакументаў.

Большасць музеяў і галерэй мастацтва знаходзіцца ў вялікіх гарадах. Найбольш знакамітымі з’яўляюцца палацца Піці, Уфіцы, і Нацыянальны Музей у Фларэнцыі. Таксама знакамітыя галерэя Баргезэ, Віла Джулія, Капіталійскі Музей, Нацыянальная Галерэя сучаснага мастацтва ў Рыме, Акадэмія ў Венецыі. «Універсіта Італьяна пер Страньеры», пабудаваны ў 1925 г. у Перуджыі, выкладае курсы па гісторыі Італіі і італьянскай культуры і італьянскую мову для іншаземных студэнтаў.

Забяспечанасць прыроднымі рэсурсамі, ў асаблівасці паліўнымі, вельмі малая.

Энергетычнымі рэсурсамі краіна забяспечана толькі на 15-17 %. Радовішчы каменнага вугалю размешчаны на Сардзініі, у Таскане, Умбрыі, на Калабрыі; нафты — на Сіцыліі, Паданскай нізіне, усходнім узбярэжжы Цэнтральнай Італіі; прыроднага газу — на Паданскай нізіне, шэльфе Адрыятычнага мора.

Металічныя рэсурсы. Нязначныя (агульныя запасы 54 млн т) радовішчы жалезных руд размешчаны на Сіцыліі, каля г. Аўгуста, а таксама на в. Эльба і (пірыт) ў Таскане. Значна большыя запасы поліметалічных руд (свінцова-цынкавыя з дамешкам серабра) і руд каляровых металаў (баксіты Акуніі, сурма Сардзініі, уран Лігурыі і Цэнтральнай Італіі). Сусветнае значэнне маюць запасы кінавары (руда на ртуць), размешчаныя ў Таскане.

Некаторыя раёны багатыя на будаўнічую сыравіну, у прыватнасці мармур (Карара), граніты і туфы.

Гідрарэсурсы большасцю сканцэнтраваны на поўначы Італіі, дзе з гэтай прычыны і сканцэнтраваны асноўныя магутнасці ГЭС і каляровай металургіі (выплаўка рафініраваных металаў).

Кліматычныя рэсурсы вызначаюцца вялікай працягласцю тэрыторыі краіны з поўначы на поўдзень, спецыфікай рэльефу і вятроў, з прычыны чаго поўнач і Паданская нізіна адносяцца да ўмеранага тыпу клімата, а астатняя частка — да сяроджземнаморскага. Гэта адбіваецца на спецыялізацыі сельскай гаспадаркі розных частак краіны і дазваляе вырошчваць культуры як сяродземнаморскія, так і ўмеранага пояса. Гэтаму спрыяюць глебы: на поўначы і на Паданскай нізіне -ў асноўным бурыя лясныя, а ў даліне р. По — алювіяльныя, а на астатняй тэрыторыі — карычневыя глебы субтропікаў.

Лясы займаюць каля 20 % тэрыторыі і сканцэнтраваны большай часткай на поўначы (хвойныя), дзе маюць вялікае прыродаахоўнае значэнне.

У цэлым тэрыторыя краіны можа быць ахарактарызавана як спрыяльная для жыццядзейнасці людзей.

На рэферэндуме 2 ліпеня 1946 года італьянцы адмовіліся ад манархіі, Італія стала рэспублікай. Канстытуцыя Італьянскай рэспублікі прымаліся з 22 снежня 1947 года і канчаткова была прынята 1 студзеня 1948 года. Згодна з Канстытуцыяй, заканадаўчая ўлада падпарадкавана 630 сябрам парламента і 315 сябрам сената. Прэзідэнта рэспублікі абіраюць на сямігадовы тэрмін шляхам галасавання на чарговай сесіі парламента і трох дэлегатаў ад розных рэгіёнаў краіны. Выканаўчая ўлада падпарадкоўваецца кабінету міністраў, які фармуецца з партый парламента, на чале з прэм’ер-міністрам, які фармальна падпарадкаваны прэзідэнту краіны.
У 20 рэгіёнах краіны абіраюць свой урад, які ажыццяўляе кіраванне на мясцовым узроўні. Пяць рэгіёнаў — Фрыулі-Венецыя-Джулія, Сардзінія, Сіцылія, Трэнціна-Альта-Адыджэ і Вале-д'Аоста маюць спецыяльны аўтаномны статус згодна з Канстытуцыяй.

Асноўнай палітычнай партыяй у Італіі з’яўляецца Хрысціянская Дэмакратычная партыя Італіі, якая была створана ў 1945 годзе. Іншымі значнымі партыямі з’яўляюцца Дэмакратычная партыя Левых (альбо Камуністы за рэформы) і Сацыялістычная партыя. Значную папулярнасць на поўначы набыла ўльтраправая партыя Ліга Поўначы. Маленькімі партыямі ў Італіі з’яўляюцца Сацыяльная Дэмакратычная партыя, Рэспубліканская партыя, Ліберальная партыя, і неафашысцкая партыя Італьянскі Сацыяльны Рух.




#Article 47: Іўдаізм (678 words)


Іўдаі́зм, або Юдаі́зм — найбольш ранняя агульнавядомая монатэістычная рэлігія і найбольш старажытная з захаваных да цяперашняга часу, узнікла ў II тыс. да н.э. у Палесціне. У больш шырокім сэнсе ёсць рэлігійным, нацыянальным і этычным светапоглядам яўрэйскага народа, сярод якога ў асноўным і распаўсюджаны. Колькасць вернікаў складае каля 13,2 млн, з іх каля 1/3 — у ЗША.

Вернікі вераць у Яхвэ (адзінага Бога, Творцу і Уладара сусвету), неўміручасць душы, замагільнае жыццё, будучы прыход месіі, богаабранасць яўрэйскага народа (ідэя «запавету» — саюза, дамовы народа з Богам, у якім народ выступае як носьбіт чароўнага адкрыцця). Канон святых кніг уключае Тору («Пяцікніжжа Майсея»), кнігі прарокаў і г.зв. Пісанні. Розныя тлумачэнні і каментарыі канону сабраныя ў Талмудзе. У іўдаізме распаўсюджаныя містычныя вучэнні (кабала, хасідызм).

Тэрмін паходзіць ад назвы яўрэйскага племяннога аб’яднання Іуды, якое было самым шматлікім сярод усіх 12 яўрэскіх плямён («дванаццаці кален ізраілевых»), а ў канцы ХІ ст. да н.э. стала пануючым. Іўдаізм адыграў галоўную ролю ў станаўленні старажытнай дзяржавы — Ізраільска-Іўдзейскага царства (X ст. да н.э.). Цэнтрам іўдаізму ў I тыс. да н.э. быў Іерусалімскі храм (у 586 да н.э. зруйнаваны вавіланянамі, адбудаваны; у 70 н.э. зруйнаваны канчаткова рымлянамі). У перыяд Другога Храма найбольш поўным выражэннем іўдаізму стала Галаха — сукупнасць законаў, якія вызначаюць рэлігійнае жыццё яўрэяў. Ва ўмовах рымскага прыгнёту (І ст. да н.э. — І ст. н.э.) сфарміравалася вучэнне аб будучым прыходзе Месіі — збавіцеля з роду Давіда, які павінен адрадзіць Ізраільска-Іудзейскае царства. Пасля зруйнавання Другога Храма рэлігійнае жыццё іўдзеяў засяродзілася вакол сінагог, рэлігійнымі кіраўнікамі сталі законавучыцелі — рабіны, якія не маюць такой складанай іерархіі, як хрысціянскія свяшчэннаслужыцелі.

Да V ст. склалася другая па значэнні крыніца іўдаізму — Талмуд, дзе сабраны ўсе дагматычныя, рэлігійна-этычныя і прававыя палажэнні, рэгламентуюцца складаная абраднасць і нормы паводзін кожнага верніка. 3 пашырэннем хрысціянапва (з IV ст. дзяржаўная рэлігія Рымскай імперыі) і ісламу (VII ст.), якія бяруць пачатак у іўдаізме, узнік іх канфлікт: яўрэйства адмовілася прызнаць прэтэнзіі гэтых рэлігій на новыя ісціны і разглядала іх як скажэнне іўдаізму; тыя, са свайго боку, ставіліся да іўдаізму як да нейкага гістарычнага рудымента і богаадступніцтва. Доўгі час нормы Галахі садзейнічалі ізаляванасці яўрэяў сярод іншаэтнічнага і іншаканфесійнага насельніцтва ў дыяспары. У ХІХ ст. ў сувязі з эмансіпацыяй яўрэяў (ураўнаванне ў правах з астатнім насельніцтвам) у шэрагу заходнееўрапейскіх краін узнікла супярэчнасць паміж неабходнасцю захавання вернасці іўдаізму і інтэграцыяй у навакольнае культурнае асяроддзе. Вынікам гэтага стала з’яўленне новых кірункаў у іўдаізме, адрозненні паміж якімі вызначаюцца адносінамі да Галахі: выкананне ўсіх яе патрабаванняў абвяшчае артадаксальны іўдаізм; за сінтэз традыцый з паступовымі рэформамі выстунае кансерватыўны іўдаізм; адмаўленне ад прызнання бясспрэчнасці законаў Галахі і выкананне толькі яе асобных палажэнняў характарызуе рэфармісцкі (прагрэсісцкі) іўдаізм.

У рэлігіязнаўстве прынята адрозніваць у развіцці іўдаізму тры гістарычных перыяды: храмавы (у перыяд існавання Іерусалімскага храма), талмудысцкі і рабінастычны (з VI стагоддзя па цяперашні час). Сучасны артадаксальны іўдаізм склаўся на аснове руху фарысеяў (прушым), які ўзнік у эпоху росквіту Макавеяў (2 стагоддзе да н.э.). У сучасным іўдаізме няма адзінага і агульнапрызнанага інстытута альбо асобы, якая мае аўтарытэт крыніцы права, настаўніцтва ці ўлады. Крыніцы права (Галах) сучаснага артадаксальнага іўдаізму ёсць Танах (Пісьмовая Тора) і Талмуд (Вусная Тора). Галах рэгулюе, у прыватнасці, тыя сферы жыцця яўрэяў, якія ў іншых прававых сістэмах рэгулююцца крымінальным, грамадзянскім, сямейным, карпаратыўным і звычайным правам.

У істотным сэнсе, сімвалічнае значэнне ў іўдаізме маюць малітва Шма і захаванне шабата і кашрута, нашэнне галаўнога ўбору кіпы. Адзін са знешніх знакаў іўдаізму з XIX стагоддзя — шасціканцовая Зорка Давіда. Больш старажытным сімвалам іўдаізму з’яўляецца сямісвечнік менора, які, згодна з Бібліяй і традыцыяй, стаяў у Скініі і Іерусалімскім храме. Дзве размешчаныя побач прамавугольныя скрыжалі з закругленай верхняй гранню таксама з’яўляюцца сімвалам іўдаізму, часцяком сустракаючыся ў арнаменце і дэкарацыях сінагог. Часам на скрыжалях выгравіраваны дзесяць запаветаў, у поўнай альбо скарочанай форме, альбо 10 першых літр яўрэйскага алфавіта, служачых для сімвалічнай нумарацыі запаветаў.

Біблія таксама апісвае сцягі кожнага з дванаццаці каленаў. Паколькі традыцыйна лічыцца, што сучасныя яўрэі, у асноўным паходзяць з калена Іуды і існавалага на яго тэрыторыі Іўдзейскага царства, леў ёсць сімвал гэтага племені, а таксама з’яўляецца адным з сімвалаў іўдаізму. Часам леў малюецца з царскім скіпэтрам — знакам царскай улады, якой надзяліў гэта калена ў сваім прароцтве прабацька Якаў. Таксама сустракаюцца выявы двух ільвоў, па абодва бакі ад скрыжаляў, як быццам стаючы на варце запаветаў.




#Article 48: Ішым (рака) (117 words)


Ішы́м (, ) — рака ў Казахстане і Расіі, левы прыток Іртыша.

Даўжыня ракі 2450 км. Плошча вадазбору 177 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,0056 тыс. м³. Пачатак у гарах Ніяз на паўночнай ускраіне Казахскага драбнасопачніка; у вярхоўях цячэ ў вузкай даліне са скалістымі берагамі, якая расшыраецца ніжэй горада Астана. Па Ішымскім стэпе цячэ ў шырокай пойме са шматлікімі старыцамі, у нізоўі — сярод балот. Галоўныя прытокі: Калутон, Жабай, Аканбурлук (справа). Жыўленне снегавое. Ледастаў з пачатку лістапада да красавіка — мая. Высокае веснавое разводдзе. Суднаходства ўверх ад горада Петрапаўлаўск на 270 км і ад Вікулава да вусця. Вячаслаўскае і Сяргееўскае вадасховішчы (для водазабеспячэння і арашэння). На Ішыме гарады: Астана, Дзяржавінск, Ясіль, Петрапаўлаўск, Ішым.

У басейне ракі возера Вялікі Уват.




#Article 49: Іўеўскі раён (793 words)


Іўеўскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Гродзенскай вобласці. Утвораны 15 студзеня 1940 года. Плошча раёна складае 1842 тыс. км². Падзелены на 10 сельсаветаў. Знаходзіцца на ўсходзе Гродзенскай вобласці. На поўначы мяжуе з Літоўскай Рэспублікай і Ашмянскім раёнам, на ўсходзе — з Валожынскім і Стаўбцоўскім раёнамі Мінскай вобласці, на поўдні — з Навагрудскім раёнам, на захадзе — з Лідскім і Воранаўскім раёнамі.

Тэрыторыя раёна знаходзіцца ў межах Лідскай раўніны на поўначы і Нёманскай нізіны на поўдні. Рэльеф раўнінны. У 50 % вышыня рэльефу складае 150—200 метраў над узроўнем мора, 50 % — ніжэй за 150 м. Самы высокі пункт — 243,4 метра (за 8 км на паўднёвы захад ад вёскі Трабы).

Карысныя выкапні: торф, пясчана-жвіровы матэрыял, будаўнічыя пяскі, крэйда, гліны. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,2 °C, ліпеня 17,6 °C. Ападкаў выпадае 610 мм у год. Вегетацыйны перыяд доўжыцца 191 суткі.

Праз раён цячэ рака Нёман з прытокамі Заходняя Бярэзіна, Гаўя (з Алітай) і Іўнянка. Іншыя рэкі: Дудлянка, Чапунька. У раёне на рацэ Гарача знаходзіцца Лаздунскае вадасховішча. Лясы пераважна хваёвыя, займаюць 44,7 % тэрыторыі раёна, з іх 22,3 % — штучныя насаджэнні. Найбольшая лясістасць — на паўднёвым усходзе і паўночным захадзе раёна, на ўсходзе знаходзіцца частка (20 тыс. га) лясоў Налібоцкай пушчы. Глебы дзярнова-падзолістыя (40 %), дзярнова-падзолістыя забалочаныя (29,4 %), тарфяна-балотныя (11,6 %), дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя (12,3 %). Балоты займаюць каля 4,7 % тэрыторыі раёна. Самыя буйныя балотныя масівы — Сіма, Жыжма, Краснае балота.

На тэрыторыі раёна знаходзяцца Нацыянальны парк Налібоцкі (часткова), заказнікі мясцовага значэння: біялагічны «Урочышча Краснае», ландшафтны «Раздоры».

Іўеўскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Баранавіцкай вобласці БССР. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 14 сельсаветаў: Галімшчанскі, Геранёнскі, Дайлідскі, Драбышоўскі, Жамласлаўскі, Іўеўскі, Князікоўскі, Ліпнішкаўскі, Морынскі, Некрашскі, Слесарскі, Старчаняцкі, Суботніцкі, Суражскі. З 20 верасня 1944 года раён у складзе Маладзечанскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Драбышоўскі, Іўеўскі, Некрашскі сельсаветы, утвораны Лукашынскі сельсавет, Слесарскі сельсавет перайменаваны ў Кудэйшынскі. 5 чэрвеня 1959 года скасаваны Кудэйшынскі сельсавет, 1 верасня 1959 года — Лукашынскі сельсавет. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак Юрацішкі, Бакштаўскі, Даўнарскі, Лаздунскі, Лежневіцкі, Лелюкінскі, Такарышкаўскі, Трабскі, Юрацішкаўскі, Яхімаўшчынскі сельсаветы скасаванага Юрацішкаўскага раёна і Багданаўскі сельсавет Валожынскага раёна Маладзечанскай вобласці. 13 лютага 1960 года Багданаўскі сельсавет перададзены ў склад Ашмянскага раёна. 2 сакавіка 1960 года Даўнарскі сельсавет скасаваны. 29 красавіка 1960 года скасаваны Жамласлаўскі, Такарышкаўскі, Яхімаўшчынскі сельсаветы, утвораны Даўгердзішскі сельсавет. 9 верасня 1960 года скасаваны Князікоўскі, 2 снежня 1961 года — Галімшчанскі і Старчаняцкі сельсаветы. 20 красавіка 1962 года скасаваны Юрацішкаўскі сельсавет, Дайлідскі сельсавет перайменаваны ў Іўеўскі. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны Багданаўскі сельсавет Ашмянскага раёна. 15 мая 1963 года скасаваны Геранёнскі, Даўгердзішскі і Суражскі сельсаветы, утвораны Жылеўскі сельсавет. 6 студзеня 1965 года Багданаўскі сельсавет перададзены ў склад Валожынскага раёна Мінскай вобласці. 19 студзеня 1965 года ўтвораны Такарышкаўскі сельсавет. 6 жніўня 1979 года Жылеўскі сельсавет перайменаваны ў Геранёнскі, 15 ліпеня 1985 года Такарышкаўскі сельсавет — у Эйгердаўскі. 22 снежня 1986 года скасаваны Лежневіцкі сельсавет. 18 красавіка 2017 года скасаваны Морынскі сельсавет.

Насельніцтва раёна — 28,8 тыс. чалавек (2009), гарадское насельніцтва складае 27,8 %. Сярэдняя шчыльнасць — 15 чалавек на 1 кв.км. Цэнтр раёна — горад Іўе. Разам з гарадскім пасёлакам Юрацішкі раён змяшчае яшчэ 372 сельскія населеныя пункты.

Адміністрацыйна раён падзяляецца на 10 сельсаветаў: Бакштаўскі, Геранёнскі, Іўеўскі, Лаздунскі, Лелюкінскі, Ліпнішкаўскі, Суботніцкі, Трабскі, Эйгердаўскі, Юрацішкаўскі.

Агульная плошча сельгасугоддзяў 79,2 тыс.га, з іх асушаныя — 25,7 тыс.га. У раёне 20 калгасаў, адкормачны пункт. Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі свінагадоўля, мяса-малочная жывёлагадоўля і конегадоўля, вырошчваюць збожжавыя, алейныя і кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, бульбу.

Прадпрыемствы: харчовай прамысловасці, будаўнічых матэрыялаў, дрэваапрацоўчай прамысловасці.

Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгуначная лінія Ліда — Маладзечна, магістраль Мінск — Гродна . Раённы цэнтр звязаны аўтадарогамі з гарадамі Навагрудак і Ашмяны. На Навагрудак вядзе рэспубліканская аўтадарога Іўе — Навагрудак — Баранавічы , на Ашмяны — рэспубліканская аўтадарога Іўе — Юрацішкі — Ашмяны — Варняны / пад’езд да граніцы Літоўскай Рэспублікі (Лоша) .

Таксама ад раённага цэнтра ў бок літоўскай мяжы ідзе рэспубліканская аўтадарога Іўе — Трокелі — Радунь .

Мясцовая прэса прадстаўлена раённай газетай , якая з’яўляецца грамадска-палітычным выданнем. Заснавальнік — Іўеўскі райвыканкам. Выходзіць 2 разы на тыдзень: па сярэдах і суботах. Газета двухмоўная (беларуская і руская мовы).

Аб’ём вяшчання раённага радыё «Голас Іўеўшчыны» складае каля 1 гадзіны ў тыдзень. Трансляцыя ідзе па правадной сетцы раніцай ці позна вечарам у выглядзе кароткіх блокаў мясцовых навін.

У раёне 16 сярэдніх, 16 базавых, 5 пачатковых школ, школа-інтэрнат, музычная школа, прафесійна-тэхнічнае вучылішча, 17 дашкольных устаноў, 38 клубаў, 13 дамоў культуры, 44 бібліятэкі, 9 бальніц, амбулаторыя, 27 фельчарска-акушэрскіх пунктаў.

Архітэктурныя помнікі: Мікалаеўскі касцёл (1519) і руіны замка (15-16 стст.) у вёсцы Геранёны, касцёл Марыі (1772) у вёсцы Дуды, сядзіба (1870) у вёсцы Жамыслаўль, Сямёнаўскі касцёл (1904) у вёсцы Лаздуны, Казіміраўскі касцёл (пачатак 20 ст.) і капліца (19 — пачатак 20 ст.) у вёсцы Ліпнішкі, Мікалаеўская царква (пачатак 20 ст.) у вёсцы Морына, Суботніцкі касцёл Святога Уладзіслава (1907) у вёсцы Суботнікі, Троіцкі касцёл (18 ст.) у вёсцы Сурвілішкі, касцёл Раства Багародзіцы (пачатак 20 ст.) і Петрапаўлаўская царква (19 — пачатак 20 ст.) у вёсцы Трабы.




#Article 50: Абас I Вялікі (159 words)


Абас I Вялікі (27.1.1571, , Іран — 19.1.1629) — шах іранскі (з 1587) з дынастыі Сефевідаў. Рэфармаваў войска, фінансавую сістэму, адміністрацыйнае кіраванне і інш.

Умацаваў цэнтральную ўладу, ролю грамадзянскай бюракратыі, якую набіраў не з цюркаў, а з аселых іранцаў. Абас I развіваў цэнтральныя раёны Ірана за кошт эксплуатацыі ўскраінных абласцей і скораных краін. Перанёс сталіцу ў Ісфахан (1598).

Гвалтоўна перасяляў ва ўнутраныя правінцыі Ірана рамеснікаў і земляробаў — армян, грузінаў, азербайджанцаў, курдаў. Пры ім пракладваліся дарогі і каналы, узводзіліся караван-сараі, палацы.

Імкнучыся аслабіць ролю цюркскага апалчэння, Абас I стварыў рэгулярнае войска. Вёў шматлікія войны, вярнуў страчаныя раней і заваяваў новыя тэрыторыі, спыніў набегі узбекаў. Перамог у войнах з Бухарой і Турцыяй, аднавіў панаванне Ірана ў Закаўказзі і Харасане, далучыў да Ірана Бахрэйнскія астравы (1601—1602), Кандагар (1621) і в. Армуз (1622).

Адрозніваўся смеласцю і энергіяй, праяўляў інтарэс да культуры еўрапейскіх краін, з шэрагам якіх усталяваў гандлёвыя і палітычныя адносіны. Пры Абасе I Іран дасягнуў незалежнасці і найбольшай моцы.

Лічыцца пахаваным у горадзе Кашане.




#Article 51: Аблога Мальты (1565) (466 words)


Аблога Мальты 1565, «Вялікая аблога Мальты» — аблога турэцкімі войскамі (30—40 тыс.; кам. супольна: Мустафа-паша — войска, Піялі-паша — флот) умацаванняў в. Мальты, засаджаных войскамі ордэна гаспітальераў (9 тыс.; кам. вялікі майстар дэ ла Валет), 18 мая—6 верасня 1565.

Упартая абарона і вялікія страты ў людзях вымусілі туркаў зняць аблогу і адступіць. Няўдача туркаў была адным з важных фактараў у агульнай няўдачы турэцкай экспансіі ў Паўднёвай Еўропе.

Турэцкі напад быў абумоўлены стратэгічнай важнасцю Мальты на тагачасным паўднёвым флангу еўрапейска-турэцкага процістаяння. Ордэн гаспітальераў пасля страты Родасу (гл. Аблога Родасу, 1522) з 1530 г. займаў Мальту і ствараў значныя цяжкасці для дзеянняў мусульманскіх карсараў, егіпецкага і турэцкага флотаў. У сваю чаргу, валоданне Мальтай адкрывала доступ да высадкі на Сіцылію (тагач. іспанскае ўладанне).

Ордэн гаспітальераў не атрымаў у час падмацаванняў ад віцэ-караля Сіцыліі, і бальшыня войскаў ордэна складалася з мясцовага, мальтыйскага апалчэння, якое, аднак, выявілася вельмі баяздольным. Турэцкае войска дзейнічала на моцна расцягнутай лініі забеспячэння і цярпела ад падзеленага камандавання.

Першая высадка туркаў адбылася на Пд вострава, але потым яны скіравалі намаганні на авалоданне, дзеля стаянкі свайго флоту, бухтай Марсамусьета, абароненай фортам Сан Эльма. Памылкова туркі не звярнулі ўвагі на ордэнскі гарнізон у г. Мдзіне, які складаўся пераважна з лёгкай кавалерыі, і не толькі трывожыў турэцкія войскі, але і падтрымліваў сувязь з Сіцыліяй. Наступнай памылкай туркаў было ўступленне ў барацьбу за стратэгічна малаважны форт Сан Эльма. Гэта не толькі каштавала туркам значных страт у некалькіх марскіх і наземных штурмах, але і дало ордэну магчымасць яшчэ лепей умацавацца ў галоўных бастыёнах, Біргу і Сенглея. Толькі пасля таго, як каманду над аблогай Сан Эльма атрымаў Драгут Грэк, туркі змаглі, пасля трох тыдняў аблогі, узяць форт (22.6.1565). Раз'юшаныя ўпартым супрацівам абаронцаў, туркі пазабівалі палонных на віду ў гарнізонаў Біргу і Сенглеі. Тады і ордэнскія войскі пазабівалі сваіх турэцкіх палонных, выстрэльваючы потым іх галовы ў бок туркаў. Вялікай стратай для туркаў стала гібель Драгута Грэка, іх здольнага палявога камандзіра, у апошні дзень аблогі Сан Эльма.

Пасля падзення Сан Эльма, туркі на працягу ліпеня—жніўня аблягалі ўмацаванні Біргу і Сенглеі. Найменей двойчы яны былі блізкія да прарыву, а 18.8 ім удалося падарваць значную частку сцяны Біргу. Абаронцы завагаліся, тады дэ ла Валет асабіста ўзначаліў паспяховую контратаку ў праломе, і быў пры гэтым паранены абломкам гранаты.

На пачатку верасня ў ордэнскіх гарнізонах заставалася каля 650 чалавек, здольных трымаць зброю, амаль аніводнага не параненага. Сярод забітых былі 250 рыцараў, значная частка асабовага складу ўласна ордэна. Але і турэцкія войскі цярпелі цяжкія страты ў людзях, як у штурмах, так і ад розных хвароб, найперш дызентэрыі. У гэтых абставінах вырашальную ролю зайграла прыбыццё параўнальна невялікага (6 тыс. чалавек) падмацавання з Сіцыліі (6.9.1565). Туркі палічылі гэтыя сілы вестунамі большага еўрапейскага войска, і Мустафа-паша загадаў войскам адступаць і сядаць на караблі (8.9.1565). Даведаўшыся (9.9.1565) пра сапраўдны маштаб дапамогі абаронцам, Мустафа-паша спрабаваў было адвярнуць свой загад, але спыніць эвакуацыі не ўдалося, і аблога была завершана (9.9.1565).




#Article 52: Аблога Родаса (1480) (299 words)


Аблога Ро́даса (1480) — аблога крэпасці на в. Родас, якая належала Ордэна гаспітальераў, войскамі Атаманскай Турцыі (23 мая — 29 ліпеня 1480).

У 14 — 16 ст. ордэн гаспітальераў з'яўляўся сур'ёзнай марской сілай на Міжземнаморскім тэатры, з якой мусілі лічыцца як Атаманская Турцыя, так і карсарскія дзяржавы Паўночнай Афрыкі. У 1440 егіпецкія войскі спрабавалі напасці на Родас, але былі лёгка адбітыя.

У 1480 султан Мехмед II, пераможца Канстанцінопаля, пастанавіў знішчыць «гняздо сыноў шайтана».

Каля 70 тыс. чал., вялікі флот. Камандаванне — султан Мехмед II.

Турэцкія войскі высадзіліся на Родасе 23.5.1480, і прыступілі да атак на ўмацаванні. Аблога вялася зацята, з нечувана моцнай артылерыйскай падтрымкай (да 1000 гарматных ядраў за дзень, паводле ацэнак д'Абюсона). З свайго боку, абаронцы праявілі мноства прыкладаў інжынернай імправізацыі ў абароне. Пералом наступіў 27.7.1480, калі турэцкія войскі павялі на італьянскі сектар муроў масіўны штурм з удзелам вялікай колькасці янычарскіх войскаў. Туркі здолелі пераадолець пралом, ордэнскія сілы адыходзілі, д'Абюсон, які быў паранены яшчэ да гэтага, атрымаў рану кап'ём у грудзі, але ў гэты момант сілы башы-бузукаў, якія сваёй «людскай хваляй» пракладвалі шлях янычарам, запанікавалі, убачыўшы выявы хрысціянскіх святых на мностве ордэнскіх харугваў. Лічыцца, што тагачасныя мусульмане не былі яшчэ звыклыя да людскіх выяў, забароненых іх рэлігіяй, і шматлікія харугвы ў клубах дыму нечакана ўразілі іх і напалохалі. Башы-бузукі кінуліся ў панічныя ўцёкі, проста на янычарскія войскі, якія ішлі за імі, парушылі тым баявы парадак, паніка распаўсюдзілася, і ордэнскія войскі адбілі муры. Толькі ў праломе ў гэты дзень турэцкія войскі панеслі страты каля 3—5 тыс. Праз два дні султан зняў аблогу, пакляўшыся ўчыніць страшную помсту. Аднак, на зваротнай дарозе ў Турцыю, султан памёр.

Адбіццё аблогі супраць шматразова большых сілаў узняло прэстыж Ордэна ў Еўропе нечувана высока, балазе, міжземнаморскі фланг абароны Еўропы ад Турцыі набываў гэтым часам усё большае значэнне. Ордэн стаў атрымліваць вялікія грашова-матэрыяльныя ўнёскі, крэпасць Родасу была перабудаваная на сучасны лад.




#Article 53: Аблога Родаса (1522) (246 words)


Аблога Родаса (1522), аблога крэпасці на в. Родас, якая належала Ордэна гаспітальераў, войскамі Атаманскай Турцыі (26 чэрвеня — снежань 1522).

У 1-й чвэрці 16 ст. Турцыя дасягнула піку сваёй магутнасці пры ўладаранні султана Сулеймана. Тымчасам, ордэн гаспітальераў працягваў сур'ёзна перашкаджаць Турцыі у Эгейскім моры і Усходнім Міжземнамор'і. Каля 1521 стала ясным, што новая атака на сядзібу Ордэна — в. Родас, не прымусіць сябе чакаць.

Каля 200 тыс. чал., вялікі флот. Камандаванне — султан Сулейман.

Каля 2000 абаронцаў, рыцараў і слугаў Ордэну. Камандаванне — гросмайстар Піліп Вілье дэ л'Іль Адам.

Турэцкія войскі высадзіліся на Родасе 26.6.1522. Падобна як пры аблозе 1480 году, абложнікі мелі магутную артылерыйскую падтрымку, абаронцы з'яўлялі выдатную інжынерную падрыхтоўку ў абароне. Штурмы і абстрэлы працягваліся каля сямі месяцаў.

Лічыцца, што канцлер Ордэна, Андрэа д'Амарал, які быў у варожых адносінах з гросмайстрам, меў сувязь з туркамі, у лістападзе 1522 ён быў абвінавачаны ў гэтым і пакараны смерцю.

Перад лістападам 1522 туркі мелі вялізныя страты, але і Ордэн страціў больш за 10 % сваіх лічэбна слабых войскаў. У снежні 1522 султан Сулейман прапанаваў вельмі ганаровыя ўмовы здачы крэпасці. Большасць насельніцтва востраву і некаторыя з рыцараў падтрымлівалі ідэю ганаровай здачы, і, пасля некалькіх асабістых сустрэч з Сулейманам, гросмайстар дэ л'Іль Адам згадзіўся з умовамі султана. Крэпасць і востраў былі здадзены.

Рыцары, разам з многімі з насельніцтва Родасу, пакінулі востраў з усёй сваёй зброяй і здабыткам, але мусілі пакінуць на востраве свае гарматы. У цікавым павароце падзей англійскі кароль Генрых VIII зафундаваў рыцарам новыя гарматы. Гэта было яшчэ да нацыяналізацыі маёмасці англійскай царквы.




#Article 54: Агапій I (Папа Рымскі) (152 words)


Агапій I (? — , Канстанцінопаль), папа рымскі (535—536), рымлянін па паходжанні, прылічаны да святых.

Па патрабаванні гоцкага караля Тэадата выправіўся ў Канстанцінопаль, каб паўплываць на візантыйскага імператара Юстыніяна, але палітычная мэта падарожжа не была дасягнутая. Аднак тычасова, намаганнямі папы канстанцінопальскі патрыярх Анфім, абвінавачаны ў ерасі Еўціхія і калісьці насуперак кананічным правілам пераведзены з Трапезунду ў Канстанцінопаль, быў скінуты з патрыяршага стальца, а на яго месца з блаславення Агапія ўзведзены праціўнік Анфіма Менас.

Таксама Агапію ўдалося схіліць Юстыніяна і канстанцінопальскага патрыярха Менаса да фармальнай заявы аб тым, што яны цалкам падтрымліваюць пастановы Халкідонскага сабору (451), прызнаюць толькі формулу адзінароднага Хрыста ў двух існасцях, адкідаючы распаўсюджаныя ў Візантыі талкаванні прыроды Хрыста і манафізіцкае вучэнне. У выніку павінна было аднавіцца адзінства вызнавання веры і прызнанне прымату за рымскім папай. Агапій збіраўся яшчэ раз прыехаць у Канстанцінопаль дзеля кіравання саборам з мэтай канчатковага абвяшчэння прынятага ў Халкідоне сімвалу веры. Але гэтага не адбылося з-за смерці Агапія.




#Article 55: Агіяграфія (136 words)


Агіяграфія ( — святы +  — пішу) — від царкоўнай літаратуры пра жыццё, подзвігі і пакуты кананізаваных духоўных або свецкіх асоб. Галіна царкоўна-рэлігійнай літаратуры, якую складаюць жыццяпісы святых — жыціі.

Узнікла ў Рымскай імперыі, пашырылася ў Візантыі, дзе былі дакладна сфармуляваны асноўныя патрабаванні да агіяграфіі. У Сярэднявеччы агіяграфічныя творы пісаліся звычайна на лацінскай мове і апісвалі жыццё, цуды і пакутніцтва за «веру Хрыстовую» святых людзей — велікамучанікаў, прапаведнікаў і інш. Творы агіяграфіі вызначаліся дыдактыкай, умоўнасцю, услаўлялі аскетызм, цярплівасць, пакорлівасць Боскай волі.

Арыгінальныя беларускія агіяграфічныя творы вядомы з канца XII—XIII ст. — «Жыціе Ефрасінні Полацкай», «Жыціе Кірылы Тураўскага», «Жыціе Аўраамія Смаленскага», «Слова пра манаха Марціна», «Аповесць пра Меркурыя Смаленскага». Іх аўтары строга не прытрымліваліся візантыйскіх схем, звярталіся да гістарычных фактаў, уключалі эмацыянальна-псіхалагічныя маналогі, бытавыя замалёўкі. З XV—XVI ст. ствараюцца пашыраныя (мінеі-чэцці) і кароткія жыціі (пралогі), а таксама пацерыкі (жыціі пра жыццё манахаў).




#Article 56: Джон Квінсі Адамс (134 words)


Джон Квінсі Адамс (;  — ) — 6-ы прэзідэнт ЗША. Сын Джона Адамса, 2-га прэзідэнта ЗША. Першы пасол ЗША у Расійскай імперыі.

У 1788 здаў экзамен у Гарвардскі каледж, у 1791 годзе ў якасці адваката пасяліўся ў Бостане, але ўжо ў 1794 годзе выправіўся паслом у Гаагу, а ў 1798 (падчас прэзідэнцтва бацькі) — у Берлін.

Адамс цалкам падзяляў погляды бацькі, за што ў 1801 годзе быў адкліканы Т. Джэферсанам з Берліна. Заняўся зноў адвакатурай, але ў 1802 годзе быў абраны ў члены Масачусецкага сената, у 1803 годзе — у члены Кангрэса.

Пасля заканчэння паўнамоцтваў Манро і выбараў, якія не прывялі да перамогі ніводнага кандыдата, Адамс, згодна з Канстытуцыяй, быў абраны Палатай Прадстаўнікоў на пост прэзідэнта Злучаных Штатаў (хоць атрымаў менш галасоў чым Эндру Джэксан). Гэта быў адзіны выпадак у гісторыі ЗША, калі будучага прэзідэнта вызначыў Кангрэс.




#Article 57: Адукацыйная камісія (149 words)


Адукацыйная камісія — скарочаная назва Камісіі народнай асветы () — установа па кіраўніцтву народнай асветай у Рэчы Паспалітай. Першая падобнага роду ўстанова ў Еўропе. 

Была заснаваная Соймам Рэчы Паспалітай (1773—1775). У яе стварэнні бралі ўдзел асветнікі Г.Калантай, І.Патоцкі, Р.Пірамовіч, Я.Снядэцкі, І.Храптовіч і інш. Першы старшыня (1773-1776) - І.Масальскі. Кіруючыся інтарэсамі патрыятычных колаў шляхты і гараджан, што спрабавалі вывесці краіну з эканамічнага і палітычнага крыхісу, Адукадыйная камісія ажыццявіла рэформу школ і ўніверсітэтаў у духу ідэй Асветніцтва. Правядзенню гэтых мерапремстваў спрыяла забарона папам рымскім Ордэна езуітаў. Усе былыя навучальныя установы і маёмасць Ордэна на тэрыторыі краіны перадавалася ў рукі камісіі.

У 1783 г. быў зацверджаны Статут, прадпісаны для  акадэмій і школ Рэчы Паспалітай. Камісіі непасрэдна падпарадкоўваліся Ягелонскі універсітэт у Кракаве і Галоўнай школе Вялікага княства Літоўскага (пазней Віленскі ўніверсітэт), якія сталі вышэйшай ступенню новай сістэмы адкацыі і галоўнымі навучальнымі цэнтрамі адпаведна ў Польшчы і ВКЛ. Сярэднюю ступень адукацыі складалі акруговыя і падакруговыя школы.




#Article 58: Ака (141 words)


Ака́ () — рака ў Еўрапейскай частцы Расіі, самы вялікі правы прыток Волгі. Даўжыня 1500 км. Вадазбор 245 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,3 тыс. м³/сек. Пачынаецца ў цэнтральнай частцы Сярэднярускага ўзвышша на вышыні 226 метраў на узроўнем мора і ўпадае ў Волгу каля горада Ніжні Ноўгарад. Рэчышча звілістае, пойма шырокая, шмат старыц. Галоўныя прытокі: Угра, Масква, Клязьма (злева), Мокша, Зуша, Проня (справа). Іншыя прытокі: Пара. Паводка з красавіка да мая ў верхнім цячэнні і да пачатку чэрвеня ў ніжнім. Летам і зімой межань, восенню дажджавыя паводкі. Пераважны гадавы сцяк вясной. Ледастаў з лістапада да красавіка. Рэгулярнае суднаходства ад г. Серпухаў да вусця (1200 км). На ўчастку ніжэй ракі Масква на працягу 100 км шлюзаваная (Белаомутаўскі і Кузьмінскі гідравузлы). На левым беразе ў сярэднім цячэнні Акі — Прыокска-тэрасны запаведнік. На Ацэ — гарады Арол, Калуга, Серпухаў, Кашыра, Каломна, Разань, Касімаў, Мурам, Паўлава, Дзяржынск, Ніжні Ноўгарад.




#Article 59: Акцябрскі раён (3904 words)


Акцябрскі раён — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе Гомельскай вобласці Беларусі. Працягласць з захаду на ўсход — 65 км, з поўначы на поўдзень — 43 км. Мяжуе з Петрыкаўскім, Калінкавіцкім і Светлагорскім раёнамі Гомельскай, Бабруйскім і Глускім раёнамі Магілёўскай абласцей, і Любанскім раёнам Мінскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак Акцябрскі.

Утвораны 28 чэрвеня 1939 года ў складзе Палескай вобласці з цэнтрам у вёсцы Карпілаўка. З 20 верасня 1944 года — у складзе Бабруйскай, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай абласцей. 25 снежня 1962 года скасаваны, тэрыторыя перададзеная ў Светлагорскі раён. 30 ліпеня 1966 года адноўлены ў якасці самастойнай адміністрацыйнай адзінкі.

У складзе раёна больш за 70 населеных пунктаў. Падзяляецца на 8 сельсаветаў — Акцябрскі, Валосавіцкі, Ламавіцкі, Любанскі, Ляскавіцкі, Парэцкі, Пратасаўскі (цэнтр — в. Рассвет), Чырвонаслабодскі.

Раён знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы Прыпяцкага Палесся. Паверхня — плоская раўніна, месцамі дзюнныя ўзгоркі. Пераважаюць вышыні 130—150 м над узроўнем мора. Найвышэйшы пункт — 176,4 м (урочышча Горы каля ст. Мошны, найменшая вышыня над узроўнем мора — 125 м (у месцы ўпадзення Арэсы ў Пціч).

Карысныя выкапні — нафта (поўнасцю ці часткова на тэрыторыі раёна размешчаны 7 радовішчаў), калійныя солі (2 участкі), будаўнічыя пяскі, жвір, мінеральныя воды і расолы, торф, сапрапелі .

Клімат — умерана-кантынентальны з цёплым летам і ўмерана-халоднай зімою. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,3 °C, ліпеня — 18,4 °C. Вегетацыйны перыяд — 190—195 дзён, безмарозны — 140—157 дзён, перыяд з сярэднесутачнымі тэмпературамі вышэй за 10 °C — 150—155, вышэй за 15 °C — 100—105 дзён. Колькасць дзён са снежным покрывам — да 90 (з 25-29 снежня па 10-15 сакавіка). Ападкаў — 612 мм за год. Часта назіраюцца вільготныя гады, калі колькасць ападкаў перавышае 650—700 мм, у асобныя ж сухія гады яна можа не дасягаць і 400 мм. Сярэдняя адносная вільготнасць паветра цягам года вагаецца ад 75 да 85 %, у маі-чэрвені яна падае ніжэй за 70 %, у лістападзе-снежні паднімаецца амаль да 90 %. Сярэдняя хуткасць ветру за год — 3,3-3,7 м/с, самая высокая яна зімой і вясною, самая нізкая — летам. У цёплую пару года пераважаюць вятры заходніх і паўночна-заходніх напрамкаў, зімою — усходніх і паўднёва-усходніх. Ясных дзён за год — 39, пахмурных — 142, з ападкамі — 162 .

Раён мае добра развітую рачную сетку. Буйнейшая рака — Пціч з прытокамі Арэса (правы) і Нератоўка; Слаўкавіцка-Ямінскі асушальны канал (левы прыток Арэсы). На паўночным усходзе раёна — вярхоўі ракі Трэмлі. Гушчыня натуральнай рачной сеткі — 0,5 км/км². З-за раўніннага рэльефу цячэнне рэк павольнае, даліны забалочаныя, рэчышчы звілістыя. Ледастаў на рэках звычайна адбываецца у канцы снежня, ускрыццё іх — у першай палове сакавіка. Вясенняе палаводдзе звычайна невысокае, агульная працягласць — каля 85 дзён. Спад вады адбываецца вельмі павольна і нярэдка зацягваецца і на лета. Сярэднія шматгадовыя тэмпературы вады за цёплы перыяд (май-кастрычнік) — 16,2 °C, у ліпені — 20,9 °C . Найбольшыя азёры — Овінскае (плошча 6 га) і Заазерскае (плошча 5 га).

Пераважаюць дзярнова-падзолістыя, у т.л. дзярнова-падзолістыя забалочаныя (каля 53 % тэрыторыі раёна) і тарфяна-балотныя (36 %) глебы. Тое ж датычыцца і сельскагаспадарчых земляў. 7,3 % тэрыторыі раёна займаюць алювіяльныя глебы, 3,4 % — дзярновыя, найбольш урадлівыя (размешчаны асобнымі невялікімі ўчасткамі ў асноўным у ўсходняй і цэнтральнай частках раёна). Па грануламетрычнаму складу сярод сельскагаспадарчых зямель пераважаюць пясчаныя (57,5 %), тарфяна-балотныя (27 %) і тарфяна-мінеральныя (13,2 %) глебы .

Дзякуючы шырокаму распаўсюджанню водналедавіковых пяскоў і супесяў, якія слаба падыходзяць для вядзення сельскай гаспадаркі, лясістасць раёна застаецца адной з самых высокіх у Беларусі і складае 58 %. Пераважаюць буйныя масівы плошчай 500—1000 га, буйнейшыя — 2500-4000 га (Доўгі Лог, Зімовішча, Буралом, Старына, Пажэры) . Асноўнай лесаўтваральнай пародай, як і на ўсім Палессі, з’яўляецца сасна (амаль 65 % усіх лесанасаджэнняў). Акрамя таго, буйныя ўчасткі займаюць пароды, якія добра растуць на пясках і пераносяць павышаны ўзровень грунтовых вод — бяроза (18,5 %) і вольха (10,5 %). Дубнякі займаюць 3,1 % плошчы ўсіх лесанасаджэнняў, ельнікі — 1,7 %. Сярэдні ўзрост лясоў складае 51 год; найбольшым узростам адзначаюцца цвёрдалістыя пароды (ясень, дуб) — 65-70 гадоў, найменшым — мяккалістыя — 35-40 гадоў .

На тэрыторыі раёна поўнасцю або часткова размешчана 51 балота агульнай плошчай 20 тыс. га (часткова асушаны). Буйнейшыя балотныя масівы — Няслаўка (часткова ў Петрыкаўскім раёне), Бяроза-Лосіцкае балота і Весніна, Шкава, Стаў, Брыкісін Мох-Галае .

Жывёльны свет даволі разнастайны. Большая частка відаў жывёл — прадстаўнікі шыракалістых лясоў. З відаў, якія знаходзяцца пад аховай, на тэрыторыі раёна адзначаны барсук, аўдотка, вялікі бугай, чорны бусел, зімародак, чырвоны каршун, стэпавы мышалоў (стэпавы лунь), звычайная пустальга, рэмез, шэры саракуш, балотная чарапаха. З прамысловых відаў адзначаюцца андатра, вавёрка звычайная, воўк, выдра, дзік, заяц-русак і заяц-бяляк, лясная куніца, еўрапейскі крот, звычайная лісіца, лось, рысь, чорны тхор, шэрая качка, шэрая курапатка, чырок-свістунок. У табліцы ніжэй прыведзены дадзеныя па дынаміцы і колькасці асноўных відаў сысуноў і птушак .

Буйнейшай прыродаахоўнай тэрыторыяй у раёне з’яўляецца біялагічны заказнік «Акцябрскі», створаны ў 2003 годзе на плошчы 4070,2 га «…у мэтах захавання ў натуральным стане каштоўных лясных фармацый з комплексам відаў раслін і жывёл, якія з’яўляюцца рэдкімі альбо знікаюць, занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь» . Акрамя таго, на тэрыторыі раёна размешчаныя біялагічны (журавінны) заказнік «Бабінец», створаны для захавання ў натуральным стане журавіннікаў на тарфяным балоце верхавога тыпу Параслішча ў 1979 годзе на плошчы 350 га (сучасная плошча — 830,7 га), і заказнік Тарфянае радовішча «Мёдухаў» (створаны ў 1979 годзе, плошча — 573 га). Таксама ў раёне знаходзяцца 1 помнік прыроды рэспубліканскага і 3 — мясцовага значэння.

Першыя даставерныя сляды існавання чалавека на сучаснай тэрыторыі раёна адносяцца да II тыс. да н. э. Да іх адносяцца помнікі археалогіі каля вёсак Парэчча, Валосавічы, Мікуль-Гарадок, Чырвоная Слабада, Чорныя Брады, Пратасы. Пра тое ж сведчаць і прылады працы, знойдзеныя каля вёскі Навасёлкі Петрыкаўскага раёна.

Засяленне басейна ракі Пціч адбылося ў асноўным у мезаліце (сярэднім перыядзе каменнага веку). Да гэтага часу адносяцца паселішчы, сляды якіх знойдзены ў басейне Арэсы ў суседнім Любанскім раёне (Азярное 2, 3), а таксама ў Петрыкаўскім раёне (Дарашэвічы, Майсеевічы і інш.).

У 1930 годзе даследчык А. Рынейскі знайшоў сляды паселішча неалітычнага тыпу (неаліт — пазнейшая стадыя каменнага веку) на паўднёвым усходзе ад вёскі Парэчча. Там ён назбіраў шматлікія крамянёвыя вырабы і абломкі посуду з керамікі з характэрным для неаліту арнаментам. Таксама раскопкі неалітычных паселішчаў праводзіліся ў сярэднім цячэнні р. Арэса (Азярное 1, 2, Старыя Юркавічы). Да археалагічных помнікаў часоў бронзавага веку адносяцца знойдзеныя каля в. Парэчча абломкі посуду тшцінецка-сосніцкай культуры.

Для жалезнага веку на тэрыторыі Беларусі характэрна асваенне спосабаў атрымання жалеза з балотных і азёрных руд. Рэшткі такіх печаў даволі часта сустракаюцца ў Петрыкаўскім раёне. Да гэтага ж часу адносяцца знойдзеныя каля вёсак Валосавічы і Ляскавічы ўмацаваныя гарадзішчы, якія, хутчэй за ўсё, былі ўзведзены ў I тыс. да н. э. прадстаўнікамі мілаградскай культуры .

Сучаснымі гісторыкамі лічыцца, што ў IX стагоддзі на поўнач ад Прыпяці рассяліліся славяне, дакладней дрыгавічы — адна са славянскіх груповак. Менавіта да дрыгвіцкай культуры адносіцца большасць курганных могільнікаў, знойдзеных на тэрыторыі раёна. Найбольшы з іх знойдзены ва ўрочышчы Ляскаўшчына каля вёскі Харомцы, дзе налічваецца каля 150 насыпаў. Акрамя курганоў, каля вёскі Парэчча было знойдзена паселішча дрыгавічоў.
Прыкладна ў X стагоддзі землі сучаснага раёна ўвайшлі ў Тураўскае княства, і на працягу X—XI стагоддзяў іх насельнікі прынялі хрысціянства. У сярэдзіне XII стагоддзя Акцябршчына пераходзіць пад уладу чарнігаўскіх князёў, у першай палове XIII стагоддзя — кіеўскіх. На пачатак XIV стагоддзя заходняя частка сучаснага раёна — у складзе ўдзельнага Тураўскага княства, усходняя — у складзе Кіеўскага княства.
Што тычыцца татара-мангольскага нашэсця, то асноўны шлях заваёўнікаў прайшоў на поўдзень ад Турава, таму можна лічыць, што яно жыхароў раёна не закранула.

На працягу XIV стагоддзя Турава-Пінскае і Кіеўскае княствы канчаткова ўвайшлі ў склад Вялікага княства Літоўскага. Заходняя частка раёна ўвайшла ў склад княства ў 1320-я гады, усходняя — прыкладна ў 1362 годзе. Да 1396 года адносяцца першыя пісьмовыя звесткі аб вёсках Іванішчавічы і Парэчча (ліст князя Гальшанскага). У XV стагоддзі большая частка тэрыторыі раёна ўваходзіла ў Бчыцкую (Пціцкую) воласць Мазырскага павета. Да сярэдзіны ж XV стагоддзя адносяцца і першыя звесткі аб сяле Рудабелка (Рудыя Белкі) — аснове цяперашняга гарадскога пасёлка Акцябрскі. Першыя пісьмовыя звесткі аб ім адносяцца да 1507 года. Да 1495 года адносяцца першыя пісьмовыя згадкі аб вёсцы Гаць (Літоўская метрыка).
У XVI стагоддзі упершыню згадваюцца ў пісьмовых крыніцах вёскі Валосавічы, Граб’ё, Жукавічы, Ляскавічы, Мушычы, Ніўнае, Нястанавічы, Харомцы, Шкава.

Пасля ўваходу ў 1569 годзе ў склад Рэчы Паспалітай тэрыторыя раёна знаходзілася ў складзе Мазырскага павета Мінскага ваяводства і Слонімскага павета Наваградскага ваяводства. На гэтых землях праходзілі падзеі Лівонскай вайны, вайны 1654—1667 гадоў, Паўночнай вайны. Мясцовыя жыхары прымалі ўдзел у паўстанні Налівайкі (1594—1596 гады) і казацкай вайне 1648—1651 гадоў.
Да XVII стагоддзя адносяцца першыя пісьмовыя згадкі аб вёсцы Любань, да XVIII стагоддзя — аб вёсках Андрэеўка, Бубнаўка, Гадуні, Забалацце, Залессе, Зарэчча, Зуб-Буда, Кавалі, Карпілаўка, Ламавічы, Лаўстыкі, Лескі, Майсееўка, Новая Дуброва, Новікі, Пратасы, Пружынішчы, Ратміравічы, Рудня, Слабодка, Смыковічы, Старая Дуброва.

У першай палове XVI стагоддзя і канцы XVII — першай палове XVIII стагоддзяў значная частка зямель сучаснага раёна належала Радзівілам. З сярэдзіны XVIII стагоддзя буйнейшымі мясцовымі землеўладальнікамі становяцца Лапы, а таксама Ваньковічы і Арэшка-Астрэйкі.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай землі раёна ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі.

Пасля ўваходжання ў склад Расіі тэрыторыя раёна была падзелена паміж Мазырскім і Бабруйскім паветамі Мінскай губерні. У першай палове XIX ст. па ініцыятыве Восіпа Дамініка Лапы праведзены значныя меліярацыйныя работы па асушэнню найбольш багністых местаў. У гэты ж час у памешчыцкіх маёнтках з’яўляюцца вінакурныя заводы, малацільныя машыны, вадзяныя млыны, сукнавальні.

У 1863 г. было адкрыта першае на тэрыторыі сучаснага раёна народнае вучылішча — у Рудабелцы, у канцы 60-х гг. — у Забалацці (пасля перайменаванае ў Земскую школу). Пазней школы былі адкрыты ў Харомцах (сярэдзіна 80-х гг.), Граб’і (1889 г.), Парэччы (1908 г.), Шкаве (1910 г.), Лесках (1913 г.).

За падтрымку паўстанцаў падчас паўстання 1863—1864 гг. у буйнейшага землеўладальніка воласці Аляксандра-Дыянісія Лапы быў канфіскаваны маёнтак Рудабелка. Пазней яго, відаць, вярнулі, бо ў 1867 г. Лапа прадаў Рудабелку барону А. Я. Урангелю.

У ходзе рэвалюцыі 1905—1907 гг. сялянамі была прадпрынята спроба спаліць маёнтак Рудабелка (згарэлі 2 гумны) і захапіць землі. Для навядзення парадку былі выкліканы дадатковыя сілы жандараў. Амаль тое ж адбылося і ў 1916 г., калі жыхары вёсак Карпілаўка, Рудня, Кавалі і Лаўстыкі захапілі і засеялі частку зямель, што належалі барону Урангелю.

У другой палове 1915 г. пачалося будаўніцтва чыгункі да Рудабелкі з Бабруйска, але ваеннае становішча дазволіла давесці яе да канца 1916 г. толькі да сучаснай станцыі Ратміравічы. Выкарыстоўвалася ветка ў асноўным для вывазу лесу.

Першыя бальшавікі на тэрыторыі воласці з’явіліся ў пачатку 1917 г. (у асноўным гэта былі адстаўныя салдаты), а ўжо 22 лістапада 1917 г. быў арганізаваны валасны рэвалюцыйны камітэт, які абвясціў Савецкую ўладу .

Усталяванне Савецкай улады. У канцы 1917 і першыя месяцы 1918 гг. рэўком актыўна займаўся падзелам памешчыцкай зямлі і падрыхтоўкай пасяўной. У гэты ж час пад кіраўніцтва Рудабельскага рэўкома былі перададзены суседнія воласці — Ляскавіцкая, Капаткевіцкая, Азарыцкая і Глуская. Але ў пачатку 1918 г. воласць занялі атрады польскага корпуса Доўбар-Мусніцкага, якія заставаліся тут да сярэдзіны вясны. Пасля пераходу савецкіх органаў улады на паўлегальнае становішча на тэрыторыі раёна пачынаецца фарміраванне ўзброеных атрадаў як прасавецкіх («чырвонагвардзейскіх»), так і антысавецкіх (г. зв. «кулацкіх банд»). Барацьба паміж імі закончылася амаль поўным знішчэннем апошніх. Пасля заняцця Рудабелкі нямецкімі войскамі (канец мая — пачатак чэрвеня 1918 г.) партызанскія дзеянні працягваюцца — партызаны адбіваюць у немцаў абозы, знішчаюць канвоі, праводзяць асобныя дыверсіі. Па меры нарастання рэвалюцыі ў Германіі і разлажэння нямецкіх войскаў сілы немцаў і партызан на тэрыторыі раёна становяцца амаль роўнымі. У гэтай сітуацыі рэўком на чале з А. Р. Салаўём прад’яўляе нямецкаму камандаванню ў Рудабелцы ультыматум з патрабаваннем неадкладнага вываду войск з тэрыторыі воласці і суседніх населеных пунктаў. Немцы вымушаны згадзіцца, і ў лістападзе 1918 г. у Рудабельскай і некалькіх суседніх валасцях Савецкая ўлада была адноўлена — утварылася «Рудабельская рэспубліка». Праз некалькі дзён два атрады з Рудабельскай воласці пры падтрымцы мясцовых жыхароў занялі Бабруйск і стварылі там савецкія органы ўлады. Пасля поўнага адыходу нямецкіх войскаў партызанскія атрады на тэрыторыі раёна былі распушчаныя.

Пасля пачатку польска-савецкай вайны і наступлення польскіх войскаў у верасні 1919 г. лінія фронта праходзіла прыкладна па лініі Парычы — Нератоўка — Рассвет — Вуглы — Шкава — Рудня — Кавалі — Ніўнае — Хвойня. У ходзе новага наступлення да канца лютага 1920 г. польскія войскі занялі амаль ўсю тэрыторыю сучаснага раёна. Першыя партызанскія атрады, сфарміраваныя для барацьбы з палякамі, з’явіліся на тэрыторыі раёна яшчэ ў жніўні 1919 г. Яны вялі актыўныя баявыя дзеянні, у значнай меры перашкаджаючы наступленню польскіх войскаў: вялі баі з польскімі рэгулярнымі часцямі, знішчалі гарнізоны, праводзілі рэйды ў тыл польскай арміі на сто і болей кіламетраў. Гэта паспрыяла таму, што на ўсёй тэрыторыі Рудабельскай воласці ў верасні-снежні не было войск Польшчы (за выключэннем асобных буйных атрадаў, накіраваных сюды менавіта з мэтаю барацьбы з партызанамі), і партызаны перанеслі сваі дзеянні на суседнія воласці. У час новага польскага наступлення ў студзені 1920 г. у воласць быў накіраваны карны атрад палякаў, які спаліў некалькі вёсак, у т. л. і Рудабелку, але ўжо к сярэдзіне мая партызаны зноў выбілі палякаў з тэрыторыі воласці. Дзейнасць рэўкома была адноўлена. Пад час наступлення Чырвонай арміі ў ліпені 1920 г. польскія войскі адступілі з усёй тэрыторыі раёна. Пасля гэтага значных баявых дзеянняў тут не вялося, за выключэннем сутыкненняў у 1920—1922 гг. атрадаў ЧОН (часткі асобага прызначэння па барацьбе з контррэвалюцыяй) з бандамі, што з’яўляліся на тэрыторыі раёна (атрады Булак-Балаховіча, Кісяля, Лукомскага, Караткевіча).

Інтэрбелум (1920—1941 гг.). У 1920 г. у Рудабельскай воласці налічваецца 15,2 тысячы жыхароў. Адкрыты 18 школ, 39 хат-чыталень для правядзення лікбезу (непісьменных — амаль 4 тысячы чалавек ва ўзросце ад 14 да 50 гадоў), у вёсцы Заверхлессе арганізавана бальніца.

У 1922 г. Рудабельская воласць перайменавана ў Акцябрскую, Карпілаўскі сельскі савет становіцца Акцябрскім.
У 1924 г. у ходзе адміністрацыйнай рэформы 1923—1929 гг. у СССР Акцябрская воласць расфарміравана, сельсаветы перададзены ў склад Глускага, Даманавіцкага і Капаткевіцкага раёнаў.

У канцы 20-х гадоў на сучаснай тэрыторыі раёна з’яўляюцца першыя саўгасы (першая камуна была арганізавана ў былым рудабельскім маёнтку яшчэ ў 1918 г.). У гэты ж час абвастраецца класавая барацьба — адбываюцца падпальванні калгаснай маёмасці, спробы забойстваў актывістаў. Гэта прывяло да таго, што ў канцы сакавіка 1930 г. пры дапамозе ваенных усё узброенае супраціўленне калектывізацыі было знішчана. Адначасова пачаўся і палітычны тэрор супраць «ворагаў народа». У выніку ў 1933 г. калектывізавана было ўжо больш за 50 % гаспадарак раёна, а ў 1938 г. у раёне налічвалася 55 калгасаў, у якіх было болей за 5 тысяч двароў.
У 1929 г. у раёне пачалі стварацца машынна-трактарныя станцыі (МТС); к 1937 г. яны абслугоўвалі 87 % пасяўных плошчаў калгасаў і саўгасаў. Да 30-х гадоў адносіцца і пачатак маштабных работ па меліярацыі зямель раёна, што дазволіла значна (у 2-3 разы) падняць ураджайнасць.

У 1931—1932 гг. чыгуначная ветка, што ішла з Бабруйска да Ратміравіч, была працягнута да станцыі Старушкі на чыгунцы Гомель — Брэст.

У 1929 г. у Карпілаўцы была зачынена царква. Спачатку яе выкарыстоўвалі як свіран, склад, клуб, а потым разабралі. Прыкладна ж у гэты час быў зачынены і разабраны каталіцкі касцёл у Харомцах. Былі зачынены, а часткова — спалены і іншыя культавыя аб’екты, разбурылі нават пахавальню Лапаў. Большасць святароў была рэпрэсіравана. Усяго ж на тэрыторыі раёна было рэпрэсіравана прыкладна 500 чалавек рознага полу, узросту і дабрабыту (так, маладзейшаму з «ворагаў народу» не было і года, а старэйшаму — 109).

Вялікая Айчынная вайна. Нягледзячы на тое, што ў пачатку вайны вялікіх баёў на тэрыторыі раёна не было — асноўныя сілы немцаў прасоўваліся на поўнач і на поўдзень ад Палесся, падрыхтоўка для адпору ворагу ў раёне пачалася літаральна з першых жа часоў вайны. Так, ужо 22 чэрвеня 1941 г. былі арганізаваны абарончы штаб і знішчальны батальён на чале з Ц. П. Бумажковым і Ф. І. Паўлоўскім, які 26 чэрвеня быў рэарганізаваны ў партызанскі атрад «Чырвоны Кастрычнік», адзін з першых на Беларусі. Спачатку асноўнымі яго функцыямі былі адлоў і знішчэнне нямецкіх парашутыстаў і дыверсантаў, падрыхтоўка абарончых пазіцый і сваіх дыверсійных груп, а ўжо з пачатку ліпеня, калі ў раён была накіравана механізаваная група падпалкоўніка Л. В. Курмышава, партызаны перайшлі да разведвальных і баявых аперацый. 8 ліпеня партызаны сумесна з савецкімі войскамі ўзарвалі мост цераз Пціч каля вёскі Бярозаўка Глускага раёна і сарвалі пераправу нямецкай мотакалоны, у сярэдзіне ліпеня знішчылі штабы нямецкіх часцей у пасёлку Глуша і каля Старых Дарог, а 16-18 ліпеня сумесна з рэгулярнымі войскамі і пры падтрымцы браняпоезда разграмілі штаб дывізіі ў Воземлі. Усю другую палову ліпеня шлі актыўныя баі ў раёне вёсак Раманішчы, Вуглы, Воземля, Чорныя Брады, па рацэ Пціч, 26 ліпеня партызаны тройчы адбівалі атакі немцаў у раёне Рудні. Усяго да канца ліпеня партызанскі атрад «Чырвоны Кастрычнік» пры дапамозе групы Курмышава знішчыў каля 300 гітлераўцаў, болей за 20 мастоў, каля 20 танкаў, 30 аўтамашын і нават нямецкі браняпоезд. Але ўжо ў пачатку жніўня на правым беразе Пцічы пачалі канцэнтравацца значныя сілы немцаў, асноўнай мэтай якіх было акружэнне і знішчэнне групоўкі савецкіх войскаў і партызан у Акцябрскім раёне. З 2 жніўня пры падтрымцы авіяцыі пачалося масіраванае наступленне нямецкіх войскаў на райцэнтр і пад націскам пераважаючых сіл праціўніка савецкія войскі, а разам з імі і партызаны, 8 жніўня былі вымушаныя пакінуць Карпілаўку. Акцябрскі раён быў поўнасцю акупіраваны.

У другой дэкадзе жніўня 1941 г. партызаны вярнуліся ў раён і, пасля арганізацыі базы і забеспячэння, працягнулі баявыя дзеянні супраць немцаў. Ужо да канца верасня яны знішчылі нямецкія і паліцэйскія гарнізоны ў многіх вёсках раёна. Да канца лістапада ад немцаў былі ачышчаныя ўсе вёскі раёна, а 29 лістапада ў самім райцэнтры была адноўлена Савецкая ўлада. Утварылася Акцябрская партызанская зона, якая крыху пазней ператварылася ў Акцябрска-Любанскую. Пачалі работу райвыканкам, аддзел адукацыі, электрастанцыя, млын, збройная майстэрня, якую немцы неаднаразова спрабавалі разбамбіць. У гэты ж час было створана аб’яднанне партызанскіх атрадаў — г. зв. «гарнізон Паўлоўскага», пачала выходзіць газета «Народны мсцівец». 17 студзеня 1942 г. атрады партызан знішчылі варожы гарнізон у райцэнтры Капаткевічы, 17 лютага — у Азарычах. У канцы сакавіка — пачатку красавіка 1942 г. немцы прадпрынялі адну з буйнейшых карных аперацый супраць партызан і насельніцтва партызанскай зоны — «Бамберг», у ходзе якой у раёне былі поўнасцю ці часткова знішчаныя прыкладна 80 вёсак і загінула каля 8 тысяч чалавек. Пасля гэтага немцы зноў пакінулі гарнізоны ў некаторых вёсках, на гэты раз значна большыя і лепш узброеныя. Але і яны за ліпень-лістапад 1942 г. былі ў асноўным знішчаны партызанамі. У маі 1942 г. пачало дзейнічаць партызанскае злучэнне Палескай і Мінскай абласцей, кіраўніцтва якога размяшчалася ў вёсцы Рэпін і ва ўрочышчы Дзвесніца. Там жа размяшчаліся Мінскі і Палескі падпольныя абкомы КП(б)Б.

Па меры росту сіл партызан яны маглі дазволіць сабе праводзіць усё больш значныя аперацыі супраць немцаў. Так, 27 красавіка 1943 г. быў разгромлены гарнізон у Пратасах, які налічваў больш за 200 салдат і паліцэйскіх, 29 мая — гарнізоны ў Граб’і і Нястанавічах. У асноўным у раёне дыслацыравалася 123-я партызанская брыгада колькасцю каля 600 партызан. У жніўні-кастрычніку яна прыняла актыўны ўдзел у «рэйкавай вайне», у ходзе якой партызаны сумесна з іншымі злучэннямі ў канцы верасня 1943 г. амаль паралізавалі рух на чыгунцы Брэст — Гомель.

У канцы лістапада 1943 г., калі лінія фронту наблізілася да межаў Акцябрскага раёна, сумесныя дзеянні партызан і савецкіх часцей прывялі да таго, што ў лініі фронту ў раёне вёсак Майсееўка — Гадуны — Любань утварыўся разрыў шырынёй каля 10 км — «Рудабельскія вароты», праз якія партызаны перапраўлялі ў савецкі тыл параненых, выводзілі мірнае насельніцтва, перадавалі разведданыя, а таксама атрымлівалі зброю, боепрыпасы, медыкаменты, што дазволіла ўзмацніць націск на ворага. Занепакоенае гэтым нямецкае камандаванне ў канцы снежня 1943 г. буйнымі сіламі правяло наступленне і здолела закрыць разрыў, а ў канцы студзеня — пачатку лютага і красавіку 1944 г. правяло маштабныя карныя аперацыі, у якіх было задзейнічана да 22 тысяч немцаў і якія змаглі на некаторы час блакіраваць 123-ю партызанскую брыгаду.

З набліжэннем вызвалення раёна ад немцаў дзеянні партызан значна актывізаваліся — яны разбураюць чыгунку Бабруйск-Старушкі, вядуць баі за пераправы цераз Пціч каля Ражанова і Халопеніч і зрываюць тым самым адыход нямецкіх войскаў, якія ў выніку былі поўнасцю разгромлены савецкімі войскамі. 27 чэрвеня 1944 г. пры дапамозе партызан райцэнтр Карпілаўка быў вызвалены байцамі Чырвонай Арміі.

Акцябрскі раён у час акупацыі з’яўляўся адным з буйнейшых цэнтраў партызанскай барацьбы на Беларусі. Тут базіраваліся Палескія абкомы КП(б)Б і ЛКСМБ, Мінскі падпольны абком КП(б)Б, штабы Мінскага і Палескага партызанскіх злучэнняў, Акцябрскія падпольныя райкомы КП(б)Б і ЛКСМБ, 123-я брыгада імя 25-годдзя БССР, размяшчаўся аэрадром Палескага злучэння, друкаваліся газеты «Звязда», «Чырвоная змена», «Бальшавік Палесся», «Народны мсцівец». З атрадаў, узнікшых на тэрыторыі раёна або створаных пры дапамозе акцябрскіх партызан, пазней былі сфарміраваны 125-я і 210-я Капаткевіцкія, 1-я Бабруйская, 37-я імя А. Я. Пархоменкі, 100-я Глуская, 150-я імя Ф. М. Языковіча, 101-я Даманавіцкая, 225-я, 99-я імя Дз. Ц. Гуляева, 130-я Петрыкаўская брыгады, тут пачыналі дзейнічаць Парыцкі атрад імя С. М. Кірава, атрады Р. І. Бар’яша, І. С. Губіна і А. Ф. Сарафанава, дзейнічала спецгрупа НКДБ «Мядзведзева». У выніку барацьбы супраць захопнікаў загінуў кожны трэці жыхар Акцябршчыны, спалена з жыхарамі або часткай насельніцтва 95 вёсак, 8 з якіх пасля вайны не аднавілася.

Пасляваенныя гады. Адразу пасля вызвалення ўлады накіравалі свае сілы на аднаўленне калгаснай сельскай гаспадаркі, нягледзячы на спадзяванні насельніцтва на роспуск калгасаў і дазвол на вядзенне індывідуальных гаспадарак. Ужо к восені 1944 г. усе калгасы раёна былі адноўлены і ўкамплектаваны кіруючымі кадрамі, аднавіла сваю працу і МТС «20 год Кастрычніка». Насення, кармоў, коней і тым больш тэхнікі часта не хапала, што прыводзіла да нізкіх ураджаеў і надоеў і адпаведна — да невыканання даведзеных паказчыкаў, за што неслі персанальную адказнасць старшыні калгасаў, якіх толькі за 1949 г. у раёне змянілася 29.
Адной з самых характэрных рыс першых пасляваенных дзесяцігоддзяў на вёсцы сталі працадні ці г. зв. «палачкі». Тых, хто не выконваў абавязковы мінімум працадзён, чакалі розныя непрыемнасці і пакаранні, аж да турмы. У той жа час нават мінімальную аплату за працадні ў другой палове 40-х гадоў атрымлівалі толькі 10 % калгаснікаў раёна, у большасці ж гаспадарак працаўнікі не атрымлівалі наогул нічога і маглі існаваць толькі за кошт падсобных гаспадарак, за якія, да таго ж, прыходзіліся плаціць значныя падаткі (за кожнае пладовае дрэва, кожны куст, галаву жывёлы). Гэта прыводзіла да таго, што мужчыны і падлеткі ў масавым парадку пераходзілі на працу ў іншыя галіны гаспадаркі, каб пракарміць свае сем’і. Цяжкі падаткавы прэс на сялян быў зменшаны толькі ў сярэдзіне 50-х гадоў. Толькі пасля правядзення пэўных рэформ у сельскай гаспадарцы ў другой палове 60-х гадоў (пашырэнне капітальнага будаўніцтва, паляпшэнне матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, спісанне запазычанасцей за ўзятую ў крэдыт тэхніку, частковае ці поўнае вызваленне калгасаў ад падаткаў, павышэнне закупачных цэн на сельгаспрадукцыю) становішча ў сельскай гаспадарцы раёна збольшага выправілася — засталося толькі толькі дзве нерэнтабельныя гаспадаркі, на 12 % вырасла прадукцыйнасць працы, амаль у два разы павялічылася пагалоўе буйной рагатай жывёлы.

Што тычыцца прамысловасці, то да 1950 г. у раёне пачалі дзейнічаць спіртзавод, маслапром, прамкамбінат, арцель інвалідаў, лесапільны цэх і гантарэзка. Быў праведзены мантаж электрастанцыі, што дазволіла асвятліць райцэнтр і бліжэйшыя калгасы.

Адразу пасля вайны ў раёне працавала толькі адна бальніца ў Ляскавіцкім сельсавеце. За два гады было адкрыта яшчэ 2 бальніцы, райамбулаторыя, 8 фельчарскіх і 3 урачэбныя ўчасткі, а ў 1946 г. было пачата будаўніцтва райбальніцы і амбулаторыі.

З 20 верасня 1944 года раён у складзе Бабруйскай вобласці, з 8 студзеня 1954 года ў Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Азямлянскі, Гацкі, Гарохавішчанскі, Новадуброўскі, Раманішчаўскі сельсаветы. 31 жніўня 1954 года цэнтрам раёна стаў гарадскі пасёлак Акцябрскі. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны Валосавіцкі сельсавет скасаванага Даманавіцкага раёна. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, яго тэрыторыя далучана да Светлагорскага раёна. 30 ліпеня 1966 года раён адноўлены, уключаў гарадскі пасёлак Акцябрскі, Акцябрскі, Валосавіцкі, Ламавіцкі, Любанскі, Ляскавіцкі, Парэцкі, Пратасаўскі, Чырвонаслабодскі сельсаветы. 25 сакавіка 2005 года Чырвонаслабодскі сельсавет перайменаваны ў Краснаслабодскі.

Колькасць насельніцтва раёна складае 15,8 тыс. чалавек (2010). У табліцы ніжэй прыведзена дынаміка колькасці насельніцтва па перапісах і асобных гадах.

Як добра бачна з табліцы, насельцтва ў раёне змяншаецца ўжо 40 гадоў. Асноўнай прычынай таму — слабаразвітая гаспадарка (адсутнасць колькі-небудзь значных прамысловых прадпрыемстваў, адносна нізкая ўрадлівасць сельскагаспадарчых земляў, вельмі слабае развіццё сферы паслуг), што вымушае працаздольнае насельніцтва шукаць заробак па-за межамі раёна, а ў апошнія дзесяцігоддзі — і краіны.

Табліца. Колькасць насельніцтва па трох апошніх перапісах 

Беларусы складаюць 95,1 % ад агульнай колькасці насельніцтва, рускія — 2,8 %, украінцы — 1,0 %.

Усяго ў раёне працуе 5309 чалавек (пры тым, што колькасць працаздольнага насельніцтва перавышае 9 тыс. чалавек), у тым ліку 1524 (28,7 %) у сельскай гаспадарцы, 902 (17,0 %) — у адукацыі, 513 (9,7 %) — гандлі і харчаванні, 339 (6,4 %) — прамысловасці, 447 (8,4 %) — ахове здароўя, фізічнай культуры і сацыяльным забеспячэнні, 325 (6,1 %) — сферы ЖКГ, 238 (4,5 %) — будаўніцтве, 204 (3,8 %) — культуры, 166 (3,1 %) — транспарце, 121 (2,3 %) — сувязі.

Галоўная роля ў эканоміцы раёна належыць сельскай гаспадарцы. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі займаюць 44,7 тыс. га, у тым ліку 27,0 тыс. га — пашня, 17,5 тыс. га — лугавыя землі. Асноўная сельскагаспадарчая галіна — жывёлагадоўля мяса-малочнага кірунку. Вырошчваюцца збожжавыя і зернебабовыя, кармавыя культуры, бульба; з тэхнічных — рапс, лён, цукровыя буракі. Характэрнай рысай сельскай гаспадаркі раёна, як і амаль усяго Палесся, з’яўляецца высокая доля асушаных земляў — 27,5 тыс. га (61,5 %), 12,9 тыс. га з якіх выкарыстоўваюцца пад пашню і 14,6 тыс. га — пад лугі.
Прамысловасць развіта слаба і прадстаўлена некалькімі невялікімі прадпрыемствамі харчовай (завод сухога абястлушчанага малака, хлебазавод), дрэваапрацоўчай (лясгас), будаўнічай (асфальтавы завод) атраслей. Акрамя таго, на тэрыторыі раёна вядзецца здабыча нафты (у асноўным Вішанскае радовішча).
Па тэрыторыі раёна праходзіць чыгуначная ветка Жлобін — Рабкор, аўтадарогі Глуск — Азарычы, Парычы — Капаткевічы.




#Article 60: Хуліа Алартыкаэчэа (142 words)


Хуліа Хорхэ Алартыкаэчэа (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

Значную частку кар’еры Алартыкаэчэа правёў у «Расінгу», аднак ён паспеў пагуляць і за два іншыя вялікія клубы аргенцінскага футбола — «Рывер Плэйт» (у якім ён усё ж выйграў свой адзіны чэмпіёнскі тытул на клубным узроўні) і «Бока Хуніярс». Таксама непрацяглы час выступаў у «Нанце» і «Аргенцінас Хуніярс», а завяршаў кар’еру ў «Дэпартыва Мандыю» (цяпер «Тэкстыль Мандыю»).

За перыяд з 1982 па 1990 год Алартыкаэчэа тройчы прымаў удзел у чэмпіянатах свету. У 1986 годзе ён стаў чэмпіёнам свету, згуляўшы ва ўсіх сямі матчах зборнай. У 1990 годзе дапамог камандзе дайсці да фіналу, у якім аргенцінцы саступілі зборнай ФРГ. На тым турніры Алартыкаэчэа згуляў у пяці матчах. Прапусціў фінальны матч з-за лішняй жоўтай карткі, атрыманай у паўфінальнай гульні з Італіяй.

У цяперашні момант кіруе ўласнай дзіцяча-юнацкай футбольнай школай.




#Article 61: Алжыр (2036 words)


Алжы́р (), Алжы́рская Наро́дная Дэмакраты́чная Рэспу́бліка (, ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ ) — дзяржава, размешчаная ў паўночна-заходняй частцы Афрыкі. Тэрыторыя — 2382 тыс. кв. км. Сталіца — Алжыр (парадку 3,7 млн жыхароў). Найбуйныя гарады — Аран (1,5 млн жыхароў), Канстанціна (каля 1 млн.), Анаба (600 тыс.). Афіцыйная мова — арабская, «нацыянальныя мовы» — арабская і амазігт (берберская); распаўсюджана французская. Грашовая адзінка — алжырскі дынар. Дзяржаўная рэлігія — іслам, 99 % насельніцтва — мусульмане-суніты. Нацыянальнае свята — Дзень рэвалюцыі (1 лістапада 1954 г.). Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел: 48 вілай (правінцый).

Клімат рэзка змяняецца з поўначы на поўдзень: на поўначы — міжземнаморскі (з спякотай, сухі ўлетку і цёплы дажджлівы ўзімку, на большай частцы тэрыторыі краіны — паўпустынны і пустынны, рэзка кантынентальны, характарызуецца моцнымі тэмпературнымі перападамі (да 35 градусаў днём, ночы прахалодныя) і вельмі беднымі ападкамі.

Тэрыторыя Алжыра размяшчаецца ў часавым поясе пад назвай Цэнтральнаеўрапейскі час (CET) (UTC+1). На летні час Алжыр не пераходзіць.
 

У 2016 годзе парламент Алжыра прыняў шэраг законаў у рамках рэформы канстытуцыі краіны, якія таксама даюць берберыйскай мове статус дзяржаўнай. Арабская мова па-ранейшаму выкарыстоўваецца ў якасці асноўнай у дзейнасці дзяржаўных органаў.

У старажытнасці на тэрыторыі сучаснага Алжыра пражывалі старажытналівійскія плямёны. У IX-II стст. да н.э. — на ўзбярэжжы знаходзіліся фінікійскія калоніі. У III-II стст. да н.э. — дзяржава Нумідыя. У I стагоддзі да н.э. заваявана Рымам і ў 46 да н.э. ператворана ў рымскую правінцыю. У 438 г. н.э. — прыбярэжная частка Паўночнай Афрыкі (уключаючы тэрыторыю сучаснага Алжыра) заваяваная вандаламі. У 534 г. н.э.  далучэнне часткі тэрыторыі сучаснага Алжыра да Візантыйскай імперыі.
VII стагоддзе — выгнанне візантыйцаў і далучэнне да халіфата. Сярод насельніцтва краіны імкліва распаўсюджваецца іслам.

У 1957 годзе Францыяй былі пачаты работы па будаўніцтве палігона для ядзерных выпрабаванняў у Алжыры. 3 лістапада 1959 года генерал Шарль дэ Голь выступіў з прамовай у Цэнтры вышэйшых ваенных даследаванняў. Ён заявіў, што галоўная мэта ядзернай праграмы Францыі заключаецца ў стварэнні нацыянальных ударных сіл на аснове ядзернай зброі, якая магла б быць выкарыстана ў любым пункце зямнога шара.
Распрацоўшчыкам французскага ядзернай зброі стаў Бертран Голдшміт (Bertrand Goldschmidt), які працаваў з Марыяй Кюры і ўдзельнічаў у манхэтэнскім праекце.

Спецыяліст алжырскага Цэнтра атамных даследаванняў Амар Мансур (Ammar Mansouri) лічыць, што пасля абвяшчэння 18 сакавіка 1962 года Алжырам незалежнасці, Францыя працягнула сакрэтныя выпрабаванні, у абмен на Эвіянскія пагадненні, паводле якіз генерал дэ Голь прызнаў незалежнасць Алжыра, і яшчэ да 40 ядзерных выбухаў былі выраблены да 1966 года, у дадатак да асноўных выпрабаванняў, але грыф сакрэтнасці з гэтых звестак дагэтуль не быў зняты.

У верасні 1959 года ўрад Францыі прызнаў права алжырцаў на самавызначэнне, аднак супраць гэта ходу выступілі французскія каланісты і «правыя». Двойчы ўладкоўваліся буйныя антыўрадавыя мецяжы з мэтай спыніць працэс перадачы палітычнай улады мясцоваму насельніцтву. ФНВ пачынае вайну за незалежнасць, якая прывяла да вялікіх ахвяр, колькасць якіх вагаецца, па розных ацэнках, ад 300 тыс. да 1 мільёна. Вялікую долю гэтага ліку складаюць мірныя жыхары. Перамоўны працэс завяршыўся падпісаннем 18 сакавіка 1962 года пагадненняў аб спыненні агню і самавызначэнні Алжыра шляхам рэферэндуму. Падчас рэферэндуму ў Алжыры яўка склала 91%, за самавызначэнне Алжыра прагаласавала 99,7%, а ў Францыі меркаванні падзяліліся прыкладна пароўну, разам атрымалася 64% «за». У адпаведнасці з раней дасягнутымі дамоўленасцямі ў 1964 годзе Францыя вывела свае войскі, да 1 ліпеня 1967 года эвакуіравала ваенныя базы ў Сахары, у лютым 1968 года эвакуіравала ваенна-марскую базу ў Мерс-эль-Кебіры. Эканамічныя актывы буйных французскіх кампаній у Алжыры, паводле Эвіянскіх пагадненняў, засталіся ў іх руках, хоць маёмасць каланістаў было нацыяналізавана. Алжыр выйшаў з НАТА.

Спробы створанай у 1961 годзе ваенна-фашысцкай арганізацыі ААС () сарваць выкананне дагавораў шляхам масавага тэрору ў гарадах поспеху не мелі. Падчас рэферэндуму 1 ліпеня 1962 года пераважная большасць алжырцаў выказалася за незалежнасць, якая была неадкладна прызнаная ўрадам Францыі. Звыш мільёна еўрапейцаў і іх прыхільнікі з ліку мясцовых жыхароў у спешным парадку пакінулі краіну. Паводле вынікаў кровапралітнай вайны супраць французскіх каланіяльных войскаў у 1962 годзе Алжыр становіцца незалежнай сацыялістычнай дзяржавай.

Першы ўрад незалежнага Алжыра ўзначальвае лідАр (ФНВ) Ахмед Бэн Бела. У 1965 годзе адбыўся ваенны пераварот, да ўлады прыходзіць Хуары Бумедзьен, міністр абароны і былы паплечнік Бэн Белы, які абвясціў курс на будаўніцтва сацыялістычнай па сутнасці, але прагматычнай па духу эканоміка-палітычнай сістэмы, з улікам алжырскай спецыфікі і без арыентацыі на якія-небудзь узоры. У краіне ўсталёўваецца аднапартыйная сістэма. У гэты перыяд адужэлі і пашырыліся сувязі паміж СССР і Алжырам, якія зарадзіліся яшчэ ў перыяд вайны за незалежнасць Алжыра, які цяпер лічыўся адным з саюзнікаў СССР, ідучым па «некапіталістычнымі шляху развіцця». Наступныя 25 гадоў становяцца для Алжыра перыядам параўнальнай стабільнасці.
 
Пасля смерці Бумедзьена разгарнулася нядоўгая барацьба паміж празаходняй і левай фракцыямі ў кіруючай партыі, і ў выніку краіну і ў 1979 годзе партыю ўзначаліў кампрамісны кандыдат, Шадлі Бенджэдзіда. У перыяд яго праўлення адбіліся ўсе эканамічныя недахопы папярэдняга прэзідэнта, і да канца 80-х краіна апынулася на мяжы эканамічнага калапсу. У 1986 і 1988 гадах мелі месца масавыя беспарадкі, выкліканыя пагаршэннем якасці жыцця, для ўтаймавання якіх прыйшлося прыцягваць войска.
У 1980-я гады адбыўся ідэалагічны паварот у рэлігійнай вобласці, алжырскае кіраўніцтва ў пошуках крыніц эканамічнай дапамогі ўзяло курс на супрацоўніцтва з кансерватыўнымі мусульманскімі краінамі, укладваючы значныя сродкі ў развіццё ісламскай інфраструктуры. Пры гэтым мясцовае духавенства ідэйна і фінансава пераарыентуецца на рэлігійныя цэнтры краін Персідскага заліва. У выніку адбываецца рэзкае ўзмацненне фундаменталісцкіх настрояў у асяроддзі духавенства і рэлігійных актывістаў. Фундаменталісты патрабавалі перабудовы грамадства па законах шарыяту, і паслядоўна выступалі супраць свецкіх уладаў, абвінавачваючы іх у адыходзе ад ісламу. Ва ўмовах нарастаючага эканамічнага і палітычнага крызісу ісламісты заявілі прэтэнзіі на ўладу з мэтай пабудовы тэакратычнай дзяржавы цалкам на аснове шарыяту і запаветаў Карана.

Да канца 80-х супярэчнасці паміж прыхільнікамі свецкай улады і ісламістамі перараслі ў грамадзянскую вайну, якая скончылася разгромам фундаменталістаў.
У снежні 1991 — пасля таго, як становіцца ясна, што ў выніку першага раўнда першых шматпартыйных выбараў у краіне перамогу пачынае атрымліваць Ісламскі фронт выратавання, алжырскія ваенныя адмянілі другі раўнд, прымусілі прэзідэнта краіны Шадлі Бенджэдзіда сысці ў адстаўку, усталявалі ваенны рэжым і забаранілі Ісламскі фронт выратавання. На гэта ісламісты адрэагавалі сыходам у падполле і тэрорам. Тактыка экстрэмістаў будавалася як на ўдарах па ваенна-паліцэйскіх сілах і прадстаўніках эліты, так і на запалохванні насельніцтва. Апафеозам яе стала забойства прэзідэнта краіны, Мухамеда Будзіяфа ў чэрвені 1992 года. Буйнамаштабная грамадзянская вайна доўжылася амаль дзесяцігоддзе, а асобныя інцыдэнты назіраюцца па цяперашні час. За мінулыя гады вайна забрала жыцці звыш 100 тыс. чалавек, у асноўным ахвярамі сталі паказальных масавых распраў і тэрарыстычных актаў ісламісцкіх груповак. Дзяржаве быў нанесены вялізны эканамічны ўрон.
Толькі жорсткая лінія ваеннага кіраўніцтва Алжыра ў 1992-1999 гадах дазволіла збіць хвалю тэрору і прымусіла экстрэмістаў пайсці на перамовы аб нацыянальным прымірэнні. Да барацьбе з экстрэмістамі шырока прыцягвалася мясцовае насельніцтва ў форме атрадаў самаабароны. Гэта абцяжарвала дзеянні экстрэмістаў на шматлікіх тэрыторыях, забяспечвала іх палітычную ізаляцыю ад грамадства і вызваляла значныя сілы войска і спецпадраздзяленняў для актыўных дзеянняў. Вялікае значэнне надавалася ўсталяванню кантролю над ісламскай інфраструктурай, паслядоўнаму выдаленні з мячэцяў радыкальных імамаў, а таксама спыненні каналаў вонкавага фінансавання, як узброенага крыла экстрэмістаў, так і іх палітычных структур.

З вясны 2001 палітычную сітуацыю ў краіне ўскладніў крызіс у Кабіліі — рэгіёне з пераважна берберскім насельніцтвам на ўсход ад сталіцы краіны. Масавыя выступы бербераў былі падушаны жандарскімі войскамі (унутраныя войскі), ужываючы зброю, паводле афіцыйных дадзеных загінулі 60 чал. і параненыя 2 тыс. чал. Жорсткія рэпрэсіі ўладаў выклікалі масавыя акцыі грамадзянскага непадпарадкавання і прывялі да стварэння нефармальнай органа самакіравання берберскіх раёнаў — Каардынацыйнага савета вясковых камітэтаў Кабіліі, адным з патрабаванняў якога стала наданне Берберскія мове тамазиг статусу другой (пасля арабскага) афіцыйнай мовы.

Хваляванні ў Алжыры пачаліся з пачатку снежня 2010 года, раней чым у Тунісе, выкліканыя беспрацоўем, дрэнным становішчам моладзі ў Алжыры, недахопам жылля. Важную ролю тут адыграла і рэзкае падаражанне прадуктаў харчавання, нанёсшее ўдар па бедным слаям насельніцтва. Узмацніліся пад уплывам перамогі рэвалюцыі ў Тунісе і набылі прыкметны размах пачынаючы з 1 студзеня 2011 года.

У 2016 годзе парламент Алжыра прыняў шэраг законаў у рамках рэформы канстытуцыі краіны, якія абмяжоўваюць знаходжанне прэзідэнта на пасадзе кіраўніка дзяржавы. Гэтыя рэформы былі ў ліку абяцаных прэзідэнтам Абдэль Азізам Бутэфліка ў 2011 годзе, калі ў краіне адбыліся хваляванні і грамадзянскія пратэсты двума тэрмінамі, а таксама даюць берберыйскай мове статус дзяржаўнай.

Прэзідэнт Абдэль Азіз Бутэфліка пасля перанесенага інсульту сур’ёзна хварэў, і краінай кіравалі людзі з яго атачэння і ваенныя. У лютым 2019 было абвешчана аб намеры алжырскага лідара балатавацца ў красавіку на пяты тэрмін. Гэта рашэнне выклікала маштабныя мітынгі пратэсту ў краіне. 2 красавіка 2019 года Прэзідэнт Алжыра Абдэль Азіз Бутэфліка падаў у адстаўку. У адпаведнасці з канстытуцыяй Алжыра абавязкі часовага лідара краіны прыняў на сябе спікер верхняй палаты парламента Абдэлькадэр Бенсалах.

Але ратэсты моладзі атрымалі працяг. Каб супакоіць насельніцтва, армія Алжыра пачала чыстку вышэйшых органаў улады і бізнэсу. Сярод арыштаваных па абвінавачванні ў карупцыі мільярдэраў — Ісад Рэбраб і чатыры браты з роду Кунінэф. Як паведаміла дзяржаўнае тэлебачанне Алжыра, у суд былі выкліканыя таксама былы прэм'ер Ахмед Уяхія і дзейны міністр фінансаў краіны — абодва набліжаныя да Бутэфліка.

Рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт. Абіраецца ўсеагульным прамым таемным галасаваннем на 5 гадоў. Паводле дзеючай канстытуцыі 1996 кіраўнік дзяржавы мае шырокія паўнамоцтвы — з'яўляецца вярхоўным галоўнакамандуючым узброенымі сіламі і міністрам абароны, прызначае Кіраўніка ўрада, губернатараў (валі), траціну членаў Савета нацыі (верхняй палаты парламента) і Канстытуцыйнага савета. З красавіка 1999 Прэзідэнтам АНДР з'яўляецца Абдэль Азіз Бутэфліка (перавыбраны ў красавіку 2004).

Урад (Савет міністраў) — орган выканаўчай улады. Кіраўнік Урада — Абдэль Азіз Бельхадэм (з мая 2006, ізноў прызначаны ў чэрвені 2007).

Парламент — двухпалатны орган заканадаўчай улады. Савет нацыі (верхняя палата) складаецца з 144 дэпутатаў, Нацыянальны народны сход (ніжняя палата) — з 389 дэпутатаў. Старшыня Савета нацыі — Абдэлькадэр Бенсалах (з ліпеня 2002). Старшыня Нацыянальнага народнага сходу — Абдэль Азіз Зіяры (з чэрвеня 2007).

Асноўныя палітычныя партыі: Фронт нацыянальнага вызвалення, Нацыянальнае дэмакратычнае аб'яднанне, Фронт сацыялістычных сіл, Аб'яднанне за культуру і дэмакратыю, Рух грамадства за мір, рух «Ан-Нахда» і інш. Забаронена фарміраванне партый на рэлігійнай, моўнай, расавай, палавой, карпаратыўнай або рэгіянальнай аснове.

Асноўныя грамадскія арганізацыі: Усеагульны саюз алжырскіх працаўнікоў, Нацыянальны саюз алжырскіх сялян, Нацыянальны саюз алжырскай моладзі, Нацыянальны саюз алжырскіх жанчын.

Алжыр — член ААН, ДН, ЛАГ, АС, АІК, АПЕК, «Групы 77+Кітай». У 2004—2005 — нясталы член Савета Бяспекі ААН. Удзельнічае ў Еўраміжземнаморскім працэсе, «Міжземнаморскай ініцыятыве» НАТА, працы «групы 15». Прадпрымае высілкі па ажыўленню дзейнасці Саюза Арабскага Магрыба.

Алжыр — індустрыяльна-аграрная краіна. Кіруючыя пазіцыі ў эканоміцы захоўвае дзяржсектар. Прыватны сектар пераважае ў лёгкай і харчовай прамысловасці (70-90 %), будаўніцтве (60 %), сферы паслуг, аптовага і рознічнага гандлю (да 80 %), сельскай гаспадарцы (80 %). Памер ВУП у 2007 склаў па афіцыйных дадзеных 135 млрд дол. ЗША (прырост — 6,5 %, 3970 дол. ЗША на душу насельніцтва). Вядучая галіна прамысловасці — нафтагазавая (45 % ВУП, 98 % валютных паступленняў). Дзяржаўная нафтагазавая кампанія «Санатрак» — 1-я ў Афрыцы і 11-я ў сусветным рэйтынгу. Даказаныя запасы нафты складаюць 1,5 млрд тон, прыроднага газу — 4,6 трлн куб. м. Значная частка вуглевадароднай сыравіны, якая здабываецца паступае на экспарт, у асноўным у Заходнюю Еўропу. Прыбыткі ад экспарту вуглевадародаў — 59 млрд дол. (2007). Алжыр займае другое месца ў свеце па экспарце звадкаванага газу, трэцяе — па экспарце прыроднага газу. Апроч газу і нафты, вядзецца здабыча жалезнай руды, фасфатаў, каляровых металаў. Апрацоўчая прамысловасць прадстаўлена прадпрыемствамі металургічнай, машынабудаўнічай, нафтаперапрацоўчай, хімічнай і электратэхнічнай галін, а таксама прадпрыемствамі па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны. Сельская гаспадарка толькі на траціну забяспечвай патрэбнасці краіны ў харчаванні. Яго доля ў ВУП складае каля 10 %.

Знешнегандлёвае абарачэнне Алжыра ў 2007 склала 87 млрд дол. ЗША (прырост у параўнанні з 2006 — 11 %) у т.л. экспарт — 60 млрд дол., імпарт — 27 млрд дол. На долю краін ЕС прыходзіцца каля 55 %, ЗША — парадку 15 %. Экспартуюцца нафта і звадкаваны газ, віно, цытрусавыя, пробка, будматэрыялы і інш. Імпартуюцца машыны і абсталяванне, харчаванне, сыравіна, спажывецкія тавары.

Фінансавае становішча Алжыра вызначаецца прыбыткамі ад экспарту нафты і газу. Да 2000 у сілу аб'ектыўных акалічнасцей яно пагаршалася, захоўвалася на высокім узроўні знешняя запазычанасць (парадку 29 млрд дол. па стане на канец 1999). Да канца 2007 аб'ём знешняй запазычанасці скараціўся да 5,6 млрд дол. (15,5 млрд дол. у 2005), а золатавалютныя рэзервы дасягнулі 98 млрд дол., з якіх 44,5 млрд дол. складаў «Фонд рэгулявання экспартных прыбыткаў». Інфляцыя, па афіцыйных дадзеных, у 2007 склала 4,2 %, па неафіцыйных адзнаках — 8 %.

Унутраныя перавозкі грузаў ажыццяўляюцца аўтамабільным і чыгуначным транспартам. Агульная працягласць аўтадарог 104 тыс. км, у тым ліку з цвёрдым пакрыццём 71,6 тыс. км. На яго прыпадае 85 % унутраных пасажырскіх і 73 % грузавых перавозак.

Працягласць чыгунак 4,8 тыс. км. З іх 1,1 тыс. км вузкакалейнага шляху, электрыфікавана 300 км (1998). Аб'ём чыгуначных перавозак: грузавых 2082 млн т/км, пасажырскіх — 2077 млн пас/км.

Марскі транспарт выконвае 70 % замежнагандлёвых грузавых перавозак (чыгуначны 20 %, аўтамабільны 10 %).

Галоўныя порты: Алжыр, Арзеў, Анаба, Беджая, Аран, Мастаганем, Скікда.

У краіне маецца 136 аэрапортаў, з іх 51 з бетоннай узлётна-пасадачнай паласой. Развіты верталётны транспарт. Авіятранспарт перавозіць у сярэднім 3,5 млн пасажыраў у год (2863 млн пас/км).

Галоўны міжнародны аэрапорт класа А — Дар-эль-Бейда. Міжнародныя рэйсы прымаюць яшчэ 6 аэрапортаў, у тым ліку ў Канстанціне і Аране.




#Article 62: Альгерд Абуховіч (2719 words)


Альгерд Абуховіч, Альгерд-Якуб Рышардавіч Абуховіч (25 ліпеня (6 жніўня) 1840, Калацічы Бабруйскі павет, цяпер у , Магілёўская вобласць — 10 (22) жніўня 1898, Слуцк; псеўданімы: Граф Бандынэлі; Olgerd gr. Bandinelli) — беларускі , .

Паходзіў са шляхецкага роду Абуховічаў. Нарадзіўся ў сям’і Рышарда (Рычарда-Юліяна-Ксаверыя-Вінцэнта) Юзафавіча Абуховіча (1815—?) і Караліны Эсткі. Імёны продкаў пісьменніка не раз згадваюцца ў гісторыі.

У XVII — пачатку XVIII ст. род Абуховічаў вылучыў некалькі відных дзяржаўных і ваенных дзеячаў Вялікага Княства Літоўскага, якія пакінулі таксама след у літаратуры, былі аўтарамі цікавых «Дыярыушаў» (аднаму з іх адрасаваны вядомы сатырычны «Ліст да Абуховіча»). Дзед Альгерда Юзаф Абуховіч быў шамбялянам (камергерам) польскага каралеўскага двара, удзельнічаў у паўстанні Касцюшкі, пасля чаго доўга хаваўся ва Украіне; прычыніўся ён і да паўстання 1831 года. Бацька меў тытул суддзі Мазырскага павета, яму належалі буйныя маёнткі Калацічы ў Бабруйскім і Грабава ў Мазырскім паветах. «… Тысяча „душ“ людзей мелі працаваць на хлеб для маладога Ольдзі…», — адзначалася ў мемуарах пісьменніка.
 
Яго прабабкай была Марыя Бандынэлі, якая паходзіла з італьянскага графскага роду Бандынэлі (Бандзінелі) і пайшла за Дамініка Вінцэнтавіча Абуховіча, што атрымаў 5 снежня 1738 пасаду мазырскага скарбніка. Італьянскі графскі род Бандынэлі даў свету нямала знакамітых асоб, у тым ліку скульптара (Бача Бандынэлі, які працаваў у XVI ст. у Фларэнцыі) і нават аднаго Папу Рымскага (Аляксандр III Бандынэлі, XII ст). Альгерд Абуховіч ганарыўся неардынарнасцю свайго роду (адсюль яго псеўданім). На схіле дзён, фактычна парваўшы са сваім класам і жывучы ў вялікай беднасці, ён усё ж адзначае ў сваіх мемуарах: «Я падпісваюся на маіх беларускіх творах „Граф Бандзінелі“; гэта прозвішча маёй бабкі, апошняй з гэтага роду… Пазываючыся ў подпісы на дзядоў сваіх, грудзі мае парушае пачуццё нечага вялікага, сільнага…»

Альгерд Рышардавіч Абуховіч нарадзіўся ў маёнтку Калацічы Бабруйскага павета (цяпер Глускі раён). Як было прынята ў заможных памешчыцкіх сем’ях, Альгерд атрымаў добрае хатняе выхаванне. У далейшым, паводле сведчанняў сучаснікаў, пісьменнік свабодна валодаў асноўнымі еўрапейскімі мовамі — французскай, італьянскай, англійскай, нямецкай, лёгка чытаў па-іспанску. Адным з яркіх уражанняў дзяцінства была паездка ў Кіеў у 1852, дзе хлопчыку зрабілі даволі складаную па тым часе аперацыю (ён меў ад нараджэння фізічную хібу — так званую «заечую губу»). Увосень таго самага 1852 Альгерд паступіў у Слуцкую кальвінскую гімназію. Школьнае навучанне супала з пярэдаднем вялікага грамадскага ўздыму ў краіне, які адыграў вырашальную ролю ў станаўленні дэмакратычнага светапогляду будучага пісьменніка. «Растучы, я развіваўся, а перада мною штораз харашэй рассцілаўся свет… насталі часы, аб каторых можна сказаць, што людзей нікчэмных яны не бачылі», — гаварыў ён пазней у сваіх мемуарах. Пэўная ідэалізацыя далёкага часу юнацтва толькі рэльефней падкрэслівае ўзнёслыя настроі тагачаснай перадавой моладзі, да якой належаў пісьменнік.

У гімназіі А. Абуховіч правучыўся ўсяго некалькі гадоў (да 1854) і поўнага гімназічнага курса не скончыў. Для багатага юнака гэта было неабавязкова. Затое ён шмат падарожнічаў, жыў у Жэневе і Парыжы, дзе сустракаўся з многімі выдатнымі людзьмі таго часу, у тым ліку з кіраўнікамі польскай эміграцыі А. Чартарыйскім і Л. Мераслаўскім. У Жэневе, як цяпер устаноўлена паводле звестак замежных архіваў (рупнасцю швейцарскай беларусісткі М. Банькоўскі-Цюліг), будучы пісьменнік пражыў 8 месяцаў з восені 1858 да вясны 1859, у якасці вольнага слухача наведваў прырода- і літаратуразнаўчы факультэты тамашняй кальвінскай акадэміі. Тут умацавалася цікавасць А. Абуховіча да кальвінізму.

У 1862 пісьменнік некалькі разоў прыязджаў у Вільню, ёсць няпэўныя дадзеныя пра яго сувязі з У. Сыракомлем. Па некаторых звестках, не пацверджаных пакуль архіўнымі крыніцамі, А. Абуховіч удзельнічаў у паўстанні 1863 года, быў сасланы (нібыта нават у Сібір, што не зусім стасуецца з храналогіяй яго жыцця, зрэшты, яшчэ недастаткова вывучанай).

Вядома, што ў другой палове 1860-х гадоў пісьменнік ажаніўся (жонка памерла ў 1873), у 1878 зноў наведаў Кіеў. У мемуарных крыніцах (успаміны Я. Дылы) гаворыцца пра рэзкі канфлікт А. Абуховіча са сваякамі і ўсім памешчыцкім асяроддзем: пісьменнік хацеў усю зямлю аддаць сялянам, у выніку чаго ўзнікла пагроза аб’яўлення яго вар’ятам. Менавіта тады ён і пакінуў родны дом, забраўшы з сабой толькі любімыя кнігі.

Спачатку А. Абуховіч жыў у прыяцеля — удзельніка паўстання 1863 года Расудоўскага (маёнтак Курганы на Случчыне), потым перабраўся ў Слуцк, дзе займаўся рэпетытарствам. Цікава, што па афіцыйных дакументах за Абуховічам яшчэ ў 1884 лічыліся немалыя маёнткі ў Бабруйскім павеце (звыш 1360 дзесяцін зямлі), якія ацэньваліся амаль на 25 тыс. рублёў. Але яны, як і бацькоўскі маёнтак Грабава, былі закладзены-перазакладзены ў зямельным банку. У газетах неаднаразова аб’яўляўся продаж маёнткаў за даўгі, але калі ён адбыўся — дакладна невядома. Ясна адно — сацыяльны статус А. Абуховіча пад канец жыцця карэнным чынам змяніўся, нішто, апрача прозвішча і звязаных з ім генеалагічна-гістарычных асацыяцый (хоць, гэта таксама важна), пра былы арыстакратызм не нагадвала.

Па ўспамінах Я. Дылы, Абуховіч туліўся ў Слуцку бедным кватарантам ва ўладальніцы невялікага мяшчанскага доміка Федаровічыхі па Іванаўскай вуліцы. Адзіным яго багаццем была вялікая шафа з кнігамі. Сяброўскія стасункі падтрымлівалі з ім згаданы Расудоўскі, а таксама іншы ўдзельнік паўстання 1863 года К. Аколаў. Гуртаваліся вакол і маладыя сябры, з асяроддзя якіх выйшла нямала дзеячаў вызваленчага руху, культуры, навукі: Я. Дыла, П. Карповіч, I. Чудоўскі, А. Ярэміч і інш. Пісьменнік імпанаваў моладзі, паводле сведчання Я. Дылы, «як абаронца мовы свайго народа, як вястун і чараўнік роднага слова».

Цесныя творчыя стасункі А. Абуховіча з Ф. Багушэвічам сведчаць пра блізкі абодвум дэмакратызм у поглядах на жыццё і перспектывы развіцця беларускай літаратурнай мовы. I па ладу жыцця, і па светапогляду А. Абуховіч быў сапраўды шчырым дэмакратам. У прыватнасці, лічыў, што няўдача паўстання 1863 года абумоўлена тым, што земляўласнікі баяліся ўзняць на паўстанне беларусаў-сялян, каб у выніку не аддаваць паўстанцам зямлю. Літаратурная крытыка савецкага часу падкрэслівала, што пісаў ён у рэчышчы крытычнага рэалізму, прытрымліваўся прынцыпу народнасці літаратуры

Пахаваны Альгерд Абуховіч у Слуцку. Яго магілу адшукаў краязнавец Рыгор Родчанка.

Пры жыцці творы А. Абуховіча не друкаваліся (прынамсі такіх публікацый не выяўлена). Яго творчая спадчына дайшла да нас толькі ў фрагментах. 3 арыгінальнай беларускай паэтычнай творчасці Абуховіча да нас дайшло пяць вершаў, калі не лічыць асобных вершаваных фрагментаў у тэксце яго мемуараў.

Магчымасці Абуховіча-паэта добра паказвае верш «Дума а Каралю XII». Гэты невялікі твор вылучаецца як своеасаблівым паэтычным майстэрствам, так і нетрывіяльнасцю поглядаў на гісторыю. У вершы сутыкаюцца, параўноўваюцца тры вядомыя гістарычныя асобы часоў Паўночнай вайны (пачатак XVIII ст.) — Мазепа, Пётр I і шведскі кароль Карл XII. Яны (апрача Карла XII) прама ў творы не называюцца, але лёгка ўгадваюцца, пазнаюцца, нягледзячы на арыгінальную абмалёўку іх аўтарам. Верш вытрыманы ў рамантычным ключы. Рэзкімі, суровымі фарбамі малюецца экспазіцыя, перадаецца трывожны настрой удзельнікаў драмы, які пераносіцца і на ўвесь твор, надаючы яму спецыфічны каларыт:

У якасці крытэрыю для ацэнкі гістарычных асоб паэт выкарыстоўвае (прынамсі імкнецца да гэтага) ідэалы дэмакратыі, агульначалавечыя каштоўнасці. Важны крытэрый для яго ў гэтых адносінах — памяць «патомных». Разам з тым у ацэнках А. Абуховіча нямала суб’ектыўнага, спрэчнага. Сімпатыі аўтара на баку Карла XII, які паўстае ў вершы як ідэальны рамантычны герой, у адпаведным паэтычным антуражы.

Аўтар спрабаваў знайсці свае падыходы ў асвятленні мінулага. Несумненна, гэта было звязана з яго роздумам пра гістарычны лёс роднай зямлі, пра месца Беларусі паміж Усходам і Захадам. Як заўважыў А. Лойка, гэта «спроба ўбачыць родны край на скрыжалях гісторыі».

Побач з Ф. Багушэвічам А. Абуховіч з’явіўся заснавальнікам жанру байкі ў беларускай паэзіі. Сёння вядомы чатыры яго творы гэтага жанру, калі не лічыць перакладаў дзвюх баек I. Крылова («Вяльможа», «Малпа і люстэрка») на польскую мову, якія захаваліся ў архіве. У «Беларускім календары на 1915» надрукаваны яго байкі «Ваўкалака» і «Старшына».

Зварот А. Абуховіча да аднаго з самых дэмакратычных жанраў літаратуры заканамерны. У байках рэалізаваўся яго талент як сатырыка, уважлівага назіральніка і крытыка сацыяльных парадкаў і грамадскіх нораваў. Паэт умеў, адштурхоўваючыся ад класічных узораў, надаць сюжэту новы рух, пры гэтым «у кожную байку, па словах М. Гарэцкага, аўтар унасіў беларускі дух і склад».

Байка «Старшына» сюжэтна нагадвае байку І. Крылова «Мирская сходка». Але гэта сатыра на парэформенную Расію, А. Абуховіч напаўняе свой твор адпаведнымі рэаліямі. Драпежны воўк праз хабары і сувязі становіцца войтам — наглядчыкам за безабароннымі авечкамі. Так вырашыў Леў-манарх на «вольным сходзе» ўсіх звяроў. Заключная афарыстычная сентэнцыя лёгка пераносіцца і на многія іншыя падобныя сітуацыі:

Па сутнасці, перад намі мастацкае выкрыццё дэмагогіі і ханжаства, крывадушнасці ўлад самых розных часоў.

У байцы «Ваўкалак», звязанай з пэўнымі нацыянальнымі фальклорнымі і літаратурнымі традыцыямі, ставіцца праблема ўнутранай свабоды чалавека. Панскі паслугач Лыска заклікае вольнага Ваўкалака пайсці на службу да пана. Ваўкалак жа больш за ўсё на свеце цэніць сваю свабоду. Яе перавагі рознабакова і пераканаўча аргументуюцца:

Некаторыя даследчыкі не без падстаў адзначаюць пэўную аўтабіяграфічнасць гэтага твора (прынамсі можна гаварыць пра адпаведнасць праблематыкі асабістаму жыццёваму вопыту аўтара). Парваўшы са сваім класам, А. Абуховіч зведаў шмат цяжкасцей рознага парадку (у тым ліку бытавых), але ўнутрана разняволіўся, скінуў ланцугі каставых умоўнасцей. 3 другога боку, гордага самотніка Ваўкалака, які цураецца не толькі панскай ласкі, але і «сяла», гэта значыць, людзей наогул, зноў жа можна разглядаць як рамантычнага героя, супрацыіастаўленага прыземленаму Лыску.

Як і большасць баек А. Абуховіча, «Ваўкалак» мае свае паралелі ў сусветнай літаратуры, але ўвядзенне спецыфічнага і неадназначнага вобраза Ваўкалака, узятага з беларускай дэманалогіі, замест традыцыйнага Ваўка істотна ўзбагачае сюжэт, карэнным чынам паварочвае яго ў бок беларускай народнай культуры.

Не абмінаў А. Абуховіч у сваіх байках і традыцыйныя агульначалавечыя заганы. У даволі дасканалай у мастацкіх адносінах мініяцюры «Воўк і лісіца» выкрываюцца хітрасць і сквапнасць, характэрныя для людзей. Неаднамернай уяўляецца і байка «Суд». Суддзя Глушэц разганяе брахлівых сабак-адвакатаў і прысуджае да штрафу абодвух удзельнікаў судовай спрэчкі:

Здаецца, мудра вырашыў суддзя, але ў самім яго імені хаваецца іронія.

Вядома, што А. Абуховіч шмат перакладаў, перастварыў па-беларуску многіх паэтаў свету. Ён перакладаў на беларускую мову творы польскай, рускай і заходнееўрапейскіх літаратур: І. Крылова, А. Пушкіна, М. Лермантава, А. Міцкевіча, М. Канапніцкай, У. Сыракомлі, Ё. Гётэ, Ф. Шылера, В. Гюго, Дж. Байрана, Дантэ. Аднак гэтыя пераклады не захаваліся.

Асаблівае месца ў творчасці Абуховіча займаюць мемуары — нязмушанае пісьменніцкае апавяданне пра сябе і сваю эпоху, напоўненае роздумамі пра час, літаратуру, вечныя праблемы чалавечага жыцця. Упершыню гэтыя мемуары з’явіліся ў друку ў газеце «Гоман» у 1916 годзе пад назвай «3 папераў Альгерда Абуховіча». Рукапіс не захаваўся, публікацыя не найлепшай якасці, і даследчыкі маюць сёння клопаты з прачытаннем некаторых дат і прозвішчаў. Дастаткова сказаць, што асобныя мясціны твора нявопытныя публікатары датавалі 1904 годам, тады як у 1898 годзе пісьменнік памёр. Для ўзнаўлення правільнага тэксту мемуараў, як і для вывучэння жыццяпісу А. Абуховіча, шмат зрабілі Р. Родчанка, А. Мальдзіс, У. Казбярук і інш.

Сёння лічыцца даказаным, што мемуары пісаліся ў 1894 годзе ў Слуцку і часткова ў Зарэччы на Глушчыне.

Гэта параўнальна невялікі, але надзвычай ёмісты твор. Мемуары А. Абуховіча прывабліваюць не толькі цікавым зместам, але і каларытнасцю замалёвак, свабоднай, раскаванай формай, жывой, сакавітай мовай, шчырасцю, спавядальнасцю. Кавалкі ўспамінаў лёгка і натуральна спалучаюцца з дзённікавымі запісамі, з роздумам, з вершаванымі радкамі і пасажамі публіцыстычнага характару.

Запісы вяліся фрагментарна, А. Абуховіч звяртаўся да свайго рукапісу перыядычна, час ад часу. Усяго ў «Паперах Абуховіча» 12 фрагментаў або раздзелаў, якія можна разглядаць як своеасаблівыя празаічныя мініяцюры. Усе яны маюць свае назвы, некаторыя датаваныя. Звязаны яны паміж сабой па асацыятыўна-храналагічным прынцыпе. Пісьменнік не ставіў задачы паслядоўна апісваць усё сваё жыццё. Ён выбраў пэўныя моманты, паслядоўнасць якіх прадыктавана як храналогіяй, так у не меншай ступені і іншымі фактарамі (асацыяцыі, важнасць для «гісторыі душы», для духоўнага станаўлення аўтара-героя).

Першы фрагмент-раздзел мае назву «Успаміны Кіева». А. Абуховіч пачынае са свайго нараджэння і адразу пераходзіць да аднаго з самых яркіх дзіцячых ці падлеткавых уражанняў — паездкі ў Кіеў да хірурга Караваева. Па тым часе гэта была неардынарна паездка. Дабіраліся на ўласных конях — цэлым абозам — з немалымі прыгодамі. Аўтару паездка запомнілася да дробязяў, хоць ён свядома многае апускае:

У адзінаццацігадовага Альгерда, хоць ён мужна вытрымаў нялёгкую аперацыю, вельмі ўражлівае, чулае сэрца, якое і зрабіла яго пісьменнікам, дэмакратам, абаронцам прыгнечанага народа. Мемуарыст адзначае:

Пакаранні розгамі дваровых былі настолькі звыклай будзённай з’явай, што нават асвечаныя людзі маглі не толькі з лёгкім сэрцам ужываць гэту меру ў сваіх маёнтках, але (як успамінае Абуховіч) з усмешкай, не саромячыся расказваць пра гэта ў суседскіх салонах.

Закрануўшы ў I раздзеле пытанне аб бяспраўным становішчы сялян у эпоху мікалаеўскага царавання, А. Абуховіч палічыў патрэбным прадоўжыць размову:

II раздзел носіць якраз назву «Палажэнне сялян». У ім расказваецца аб становішчы сялян у маёнтках Абуховічаў, гаворыцца аб пераменах у сувязі са смерцю Мікалая I і надыходам эпохі рэформ. 3 піетэтам характарызуецца тагачасная атмасфера грамадскага ўздыму, прызнаюцца заслугі ў гэтых адносінах «слаўнай памяці» Аляксандра II, які, што б там ні казалі, павярнуў Расію на шлях дэмакратызацыі. Іншая справа, што рэформы былі непаслядоўныя, неглыбокія і таілі ў сабе небяспеку новых грамадскіх канфліктаў.

Пасля разгляду гэтых айчынных спраў чарговы раздзел «Мая кніжка» пераносіць чытача ў Жэневу. А. Абуховіч закранае тут праблему асабістых маральна-духоўных пошукаў, з удзячнасцю ўспамінае англічанку пані Roberts, якая падаравала яму кніжку «Аб наследаванні Хрыста», што, паводле прызнання мемуарыста, на ўсё жыццё зрабілася яго любімай настольнай кнігай. Трэба думаць, глыбока засвоеныя хрысціянскія маральныя імператывы (у іх кальвінісцкім варыянце) аблегчылі яму шлях да свайго народа.

Не менш уплывалі сямейныя традыцыі. У раздзеле «Мой дзед» А. Абуховіч палічыў неабходным расказаць пра Юзафа Абуховіча. Фрагмент цікава арганізаваны: уводзіцца элемент дыялагічнасці. Спачатку Абуховіч прыводзіць уласнае чатырохрадкоўе:

А потым з гэтымі ж радкамі нібыта і спрачаецца:

Далей натуральны пераход да парыжскіх сустрэч 1860 года са стаўпом-лідарам польскай арыстакратычнай эміграцыі князем Адамам Чартарыйскім, які ведаў Юзафа Абуховіча.

Раздзел «Мая жонка», у адрозненне ад папярэдніх, мае дзённікавы характар: «Сягоння раніцай скончыўся 21 год ад смерці св. памяці маей жонкі». Пісьменнік нешматслоўна расказвае пра сваё нешчаслівае сямейнае жыццё і спрабуе аналізаваць прычыны гэтага. Віну ён цвяроза і мужна прызнае за сабой.

Расказвае А. Абуховіч у мемуарах і аб сваіх знакамітых італьянскіх суродзічах Бандынэлі, тым больш што яму неабходна было растлумачыць свой досыць экзатычны псеўданім. У канцы адпаведнага фрагмента прэтэнзіі А. Абуховіча, што яго род больш славуты, чым род А. Пушкіна.

Асобны фрагмент Альгерд Абуховіч вырашыў прысвяціць другому стаўпу тагачаснай польскай эміграцыі Людвіку Мераслаўскаму (у публікацыях напісанне прозвішча недакладнае — Міраслаўскі), з якім ён сустракаўся каля 1860 года ў Парыжы. Як вядома, Л. Мераслаўскі злучаў «чырвоныя», здавалася б, дэмакратычныя погляды са шляхецкім нацыяналізмам і шавінізмам, варожасцю да іншых народаў. Яго пазёрства («камедыянства») трапна адзначана А. Абуховічам, хоць мемуарыст заўважае і станоўчыя якасці, у прыватнасці, асабістую бескарыслівасць. Агульная ж ацэнка Л. Мераслаўскага як асобы і палітычнага дзеяча была не на яго карысць.

Наступны раздзел мемуараў зноў пачынаецца з дзённікавага запісу: «Зваліліся дзве навіны, як гром з яснага неба, аб дзвюх смерцях: пп. Адам Перасвет Солтан і Марка Узлоўскі ўчора развіталіся са светам». Далей з сімпатыяй расказваецца пра абодвух нябожчыкаў, якія былі жыхарамі слуцкіх ваколіц, паведамляецца, што Солтан пісаў у гімназіі беларускія сатырычныя вершы, праўда, у аўтарстве не прызнаваўся, выдаваў іх за чужыя. Размова пра блізкіх знаёмых, людзей неардынарных, па асацыяцыі працягваецца і ў IX раздзеле. Пра герояў сваіх аповедаў пісьменнік умее сказаць вобразна, метафарычна, у індывідуальным убачыць агульначалавечае, у побытавым — водбліскі вечнага: «Жыццё пана Адама можна прыраўняць да дня, ужо ж буднага, але каторы раніцай загарэўся чырвонай зоркай і да канца пагодна сышоў». У стылі адчуваюцца добра засвоеныя традыцыі заходнееўрапейскай, польскай мемуарыстыкі. «Успомніўшы дзеі мяча, пераходжу да кудзелі», — паважна пазначае аўтар пераход ад мужчынскай лініі да жаночай у радаводным экскурсе.

Важнейшае месца ў мемуарах займае невялікі X раздзел «Літаратурнае апраўданне», які сведчыць, што А. Абуховіч усведамляў сябе менавіта беларускім пісьменнікам, сур’ёзна ставіўся да літаратурнай працы, раздумваў аб шляхах развіцця беларускай літаратурнай мовы, суадносіў беларускі вопыт з вопытам іншых народаў. Пісьменнік спрачаецца з Ф. Багушэвічам, які, прагледзеўшы яго вершы, указаў на недастатковую чысціню яго мовы. А. Абуховіч адказаў чатырохрадкоўем, дзе адзначыў розную дыялектную арыентацыю іх «гаворак»:

Гэта значыць, Ф. Багушэвіч карыстаецца мовай Віленшчыны, а А. Абуховіч — мовай Цэнтральнай Беларусі. «У канцы невядома яшчэ, каторы дыялект беларускі пераможа», — сцвярджаў А. Абуховіч.

Блізкасць А. Абуховіча да народнай культуры найбольш яскрава выяўляюць апошнія раздзелы мемуараў — «Спас» і «Дзяды».

Абодва маюць дзённікавы характар (прынамсі адштурхоўваюцца ад дзённікавых запісаў) і набываюць асаблівую танальнасць, уключаючы этнаграфічныя назіранні. На Спаса аўтара ўпершыню ўшанавалі зваротам «Дзеду, дзедку!», што надзвычай яго расчуліла. Гэта здарылася ў Зарэччы пад Глускам. Па асацыяцыі аўтар расказвае некалькі цікавых гісторый, звязаных з Зарэччам, гісторый, якія сваёй незвычайнасцю і каларытнасцю сведчаць пра незасвоеныя яшчэ багацці роднай мінуўшчыны. У прыватнасці, расказваецца пра сялянскага заступніка Пяровіча (Пёровіча), якога можна назваць беларускім Кармалюком. Аднак у адрозненне ад Кармалюка постаць Пяровіча застаецца не даследаванай гісторыкамі. Тым каштоўнейшы запіс Абуховіча:

Свята Дзядоў дало Абуховічу падставу для патрыятычнага запісу, прасякнутага трывогай за лёс роднай зямлі:

Завяршаецца твор успамінамі, як у далёкай маладосці, напярэдадні паўстання 1863 года, аўтар адзначаў свята Дзядоў у Парыжы.

Мемуары А. Абуховіча — унікальны дакумент, каштоўны гістарычны помнік сваёй эпохі і адначасова самабытны літаратурны твор, дзе ў адну мастацка-дакументальную тканіну сплялося, сплавілася хуткаплыннае і вечнае, прыватнае і агульнае. У мемуарах назапашваўся плённы вопыт празаічнага маўлення, мастацкай прозы, заўсёды цяжкі для маладой літаратуры. Аўтар-герой гэтага твора паўстае перад чытачамі як шырокаадукаваны чалавек еўрапейскай культуры, гуманіст, патрыёт, надзвычай уважлівы да гісторыі і духоўных скарбаў свайго народа. Сам народ бачыцца са старонак мемуараў прыгожым, высокамаральным, духоўна багатым і здольным на барацьбу за лепшую будучыню.




#Article 63: Альгерд Ціханавіч Краўцоў (246 words)


Альгерд Ціханавіч Краўцоў (, в. Забалоцце, цяпер , Гомельская вобласць — , Растоў-на-Доне) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Герой Савецкага Саюза (1945).

Нарадзіўся ў беларускай сялянскай сям'і. Вучыўся ў Ленінградскім ветэрынарным інстытуце. У Чырвонай арміі з 1936 года ў Ленінградскім ваенна-інжынерным вучылішчы, якое скончыў у 1938 годзе. Удзельнік Другой Сусветнай вайны з 1941 г. У камуністычнай партыі з 1941 года. З 1942 года на Паўднёва-Заходнім, Сталінградскім, Данскім, Варонежскім і 1-м Украінскім франтах. У 1944 г. маёр — камандзір 15-га асобнага матарызаванага пантонна-маставога батальёна (6-я пантонна-маставая брыгада, 3-я гвардзейская, танкавая армія, 1-ы Украінскі фронт).

Званне героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Ўорка» (№ 6876) прысвоена 10 красавіка 1945 г. за адвагу і мужнасць, выяўленыя пры фарсіраванні Віслы.

Маёр Краўцоў у ноч на 31 ліпеня 1944 г. пад варожым агнём арганізаваў пераправу танкаў і артылерыі праз раку Вісла ў раёне горада Барануў-Сандамерскі (Польшча). Батальён на чале з Краўцовым адбіў контратакі праціўніка і, захапіўшы пануючыя вышыні, утрымаў плацдарм да падыходу падмацаванняў. Апроч таго, наводзіў пераправы для войскаў пад агнём праціўніка на рэках Дон, Северскі Данец, Дняпро, Паўднёвы Буг, Одэр, Шпрэе, Эльба.

Пасля вайны працягваў службу ў Савецкай арміі, палкоўнік. У 1950 годзе скончыў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ. Быў ваенным саветнікам у Венгрыі. З 1961 г. у адстаўцы. У перыяд з 1965 па 1967 год працаваў у Растоўскім Вышэйшым ваенным камандна-інжынерным вучылішчы. Памёр 12 снежня 1993 года. Пахаваны ў Растове-на-Доне.

Ганаровы грамадзянін гарадоў Чарнаўцы (Украіна) і Свішкаў (Балгарыя). 

На доме ў Растове-на-Доне, дзе ён жыў, усталяваная мемарыяльная дошка.




#Article 64: Альпы (1878 words)


Альпы (, , , , ) — найвышэйшая горная сістэма ў Еўропе.

Складаная сістэма горных масіваў і хрыбтоў працягнуліся дугой ад Міжземнага моря да Сярэднедунайскай раўніны. Даўжыня каля 1200 км, шырыня да 260 км, найбольшая вышыня г. Манблан (4807 м). Папярочная даліна між азёрамі Бодэнскім і Кома падзяляе больш вышынныя Заходнія Альпы і больш нізкія і шырокія Усходнія Альпы. Горная сістэма размяшчаецца на тэрыторыі 8 краін: Францыі, Манака, Італіі, Швейцарыі, Германіі, Аўстрыі, Ліхтэнштэйна і Славеніі.

Дзякуючы месцаванню ў цэнтры Заходняй Еўропы, Альпы з'яўляюцца адной з найболей вывучаных горных сістэм. З імі звязаны такія паняцці як альпійскі пояс, альпійская складкавасць, альпійскі рэльеф, альпійскія лугі, альпінізм.

Адзінай думкі аб паходжанні назвы Альпы няма. Словам Alpes кельты называлі ўсе высокія горы. Меркавана, да кельтаў яно трапіла з Рымскай імперыі.

Па адной з версій, лацінскае слова Alpes, якое ўтварылася ад Albus (Белы), выкарыстоўвалася яшчэ ў I стагоддзі да нашай эры для пазначэння гор, пакрытых снегам. Іншую здагадку кажа пра тое, што назву адбылося ад слоў Al ці Ar, што азначала высакагорную мясцовасць. Слова Alpe у сучасных французскай і італьянскай мовах азначае Горная вяршыня, роўна як і Alp у нямецкай.

Слова Alpeis, ці Alpes, выкарыстоўвалася для пазначэння высокіх гор і горных масіваў навукоўцамі Старажытнай Грэцыі і Старажытнай Візантыі. У прыватнасці, Пракопій Кесарыйскі, візантыйскі пісьменнік VI стагоддзя, заве ў сваіх складаннях Альпы і Пірэнеі адной назвай, Geminas Alpeis. Іншыя горы зваліся падобнымі назвамі (Карпацкія горы — Basternikae Alpes). У нязменным выглядзе гэта слова захавалася ў сучасным грэцкім мове — Άλπεις (Alpeis).

Еўрапейскія навукоўцы пачалі выяўляць цікавасць да вывучэння паходжання і будынка Альп у пачатку XVIII стагоддзя. Альпы былі першым горным ланцугом, якую пачалі сістэмна і падрабязна даследаваць. Як вынік, з'явілася трохі ключавых геалагічных канцэпцый у выніку прагрэсу ў вывучэнні Альп. У сярэдзіне XIX стагоддзя для тлумачэння наяўнасці «складання» горных ланцугоў была скарыстана тэорыя геасінкліналяў. У сярэдзіне 60-х гадоў XX стагоддзя ёй на змену прыйшла тэорыя тэктонікі пліт, якая нарадзілася разам з новымі адкрыццямі ў геалогіі акіянаў. Гэта тэорыя дала грунт бягучаму разуменню эвалюцыі Альп.

Працэс фармавання горнага ланцуга можна падзяліць на некалькі этапаў.

Аналіз найстарэйшых горных парод у глыбіні Альп, у прыватнасці, цырконію, паказвае, што яны пачалі фармавацца ў канцы пратэразойского — пачатку кембрыйского перыядаў (прыкладна 540 мільёнаў гадоў назад). Таксама на тэрыторыі Альп часам трапляюцца закамянеласці кембрыйскага перыяду. У гэты ж час пачалося збліжэнне мацерыкоў Гандвана і Лаўразія. Да пермскага перыяду ішло пераважна фармаванне складу горных парод, якія цяпер залягаюць глыбока пад Альпамі. У гэты перыяд пачалі з'яўляцца герцынскія складкаватасці.

Утварэнне суперкантынента Пангея завяршылася ў канцы каменнавугальнага перыяду пры сутыкненні мацерыкоў Гандвана і Лаўразія. Будучыя Альпы знаходзіліся ў месцы сутыкнення дзвюх тэктанічных пліт, пры гэтым іх усходняя частка апынулася пад вадой, на дне старажытнага акіяна Палеатэтыса. Раннепермскі перыяд характарызаваўся падвышанай вулканічнай актыўнасцю, што прывяло, супольна з уплывам вятроў і ападкаў, да разбурэння герцынскіх складчатасцей.

Да сярэдзіны трыясавага перыяду (каля 220 мільёнаў гадоў назад) кантынентальны рыфтагенез Афрыкі і Еўропы спарадзіў старажытны акіян Паратэтыс. У канцы юрскага перыяду (каля 150 мільёнаў гадоў назад), у выніку рэзкага зніжэння роўня вады ў сусветным акіяне, Паратетис адступіў з тэрыторыі сучасных Паўднёвых Альп, пакінуўшы вапняковыя адклады, характэрныя для гэтай вобласці. У гэты ж час убок Еўропы ад Афрыкі пачала рухацца Адрыятычная пліта, якая выклікала адукацыю акіянічных западзін ва Усходніх Альпах. У наш час пліта працягвае рухацца ўбок Еўропы, у прыватнасці, Перыядрыятычны разлом у Альпах ляжыць на мяжы пліт.

Каля 60 мільёнаў гадоў назад, у мелавым перыядзе, пачалося асноўнае фармаванне горнага ланцуга. Працэс пачаўся перш ва ўсходне-аўстрыйскім рэгіёне Альп, і паступова прасунуўся на захад. Гэты працэс атрымаў назву альпійскай складкаватасці. 

Вылучаюць тры асноўных рэгіёна Альп, адрозных па структуры і геалагічным складзе, якія з'явіліся ў выніку фармавання горнага масіву: Заходнія, Усходнія і Паўднёвыя Альпы.

Заходнія Альпы ўяўляюць сабою наймалодшую вобласць Альп з кайназойскімі адкладамі, якая характарызуецца высокімі вострымі пікамі, складзеных з крышталічных (гнейсы, слюдзяныя сланцы) і метамарфічных (кварцава-філітавыя сланцы) парод. Высокая вобласць Альп характарызуецца шырокім шыраннем горна-ледавіковага рэльефу і сучаснага зледзянення. Усходнія Альпы ніжэйшыя і пакатыя, з сустраканымі адкладамі мезазойскай эры. Асноўныя адклады ў Паўднёвых Альпах адносяцца да мелавога перыяду.

Фармальна, структура Альп складаецца з пластоў горных парод еўрапейскага, афрыканскага і акіянічнага паходжання. Некаторыя вяршыні, прыкладам, Матэрхорн, з'яўляюцца прыкладам сталага гораўтварэння. На гары можна асачыць розныя пласты парод, што адносяцца да вышэйапісаных перыядаў.

Альпы — важны кліматараздзел Еўропы. Да поўначы і захаду ад іх мясцуюцца тэрыторыі з умераным кліматам, да поўдня — субтрапічныя міжземнаморскія ландшафты. Ападкаў на наветраных заходніх і паўночна-заходніх схілах 1 500 — 2 000 мм, месцамі да 4 000 мм у год. У Альпах знаходзяцца вытокі буйных рэк (Рэйна, Роны, По, Адыджэ, правых прытокаў Дуная), а таксама шматлікія азёры ледавіковага і тэктоніка-ледавіковага паходжання (Бодэнскае, Жэнеўскае, Кома, Лага-Маджорэ і іншыя).

Добра выяўлена вышынная пояснасць ландшафтаў. Да вышыні 800 метраў клімат умерана цёплы, на паўднёвых схілах — міжземнаморскі, шмат вінаграднікаў, садоў, палёў, міжземнаморскія хмызнякі і шырокалісцевыя лясы. На вышыні 800 — 1 800 метраў клімат умераны, вільготны; шырокалісцевыя лясы з дуба і букаа дагары паступова замяшчаюцца хвойнымі. Да вышыні 2 200 — 2 300 метраў клімат халодны, з працяглым заляганнем снегу (так званы Субальпійскі пояс). Пераважаюць хмызнякі і высока-зёлкавыя лугі, летнія пашы. Вышэй, да мяжы вечных снягоў — так званы альпійскі пояс з халодным кліматам, перавагай нізка-зёлкавых зрэджаных альпійскіх лугоў, большую частку года пакрытых снегам. Яшчэ вышэй — нівальны пояс з ледавікамі, снежнікамі, камяністымі схіламі.

Альпы з'яўляюцца крыніцай мінералаў, якія здабываюцца чалавекам на працягу некалькіх тысяч гадоў. У эпоху культуры Hallstatt (VIII—VI стагоддзе да нашай эры) кельцкія плямёны здабывалі медзь, а пазней рымляне здабывалі золата для манет у Бад Гаштайнскай вобласці. Радовішча ў Штырыі з'яўляецца крыніцай высакаякаснай жалезнай руды для сталеліцейнай прамысловасці. Апроч таго, на тэрыторыі большай часткі альпійскага рэгіёна сустракаюцца крышталі, такіх мінералаў як кінавар, аметыст і кварц. Паклады кінавару ў Славеніі з'яўляюцца важнай крыніцай розных пігментаў кінавары.

Папярочнай далінай паміж Бодэнскім возерам і возерам Кома Альпы падзяляюцца на больш высокія Заходнія Альпы (вышыня да 4 808 м, гара Манблан) і ніжэйшыя і шырокія Усходнія Альпы (вышыня да 4 049 м, гара Берніна)

Варта адзначыць, што ў французскай традыцыі заміж адзіных Заходніх Альп прынята вылучаць Заходнія і Цэнтральныя. У такой мадэлі мяжы паміж трыма часткамі Альп практычна супадаюць з дзяржаўнымі: Заходнія Альпы апынаюцца галоўным чынам ва Францыі, Цэнтральныя — у Швейцарыі, і Усходнія — у Аўстрыі.

Ніжэй даецца спіс асноўных раёнаў Альп. Варта мець на ўвазе, што ён носіць шмат у чым умоўны характар, бо розныя крыніцы праводзяць адпаведныя межы па-рознаму.

У сваю чаргу існуе і больш дробавае дзяленне гэтых раёнаў. Так, прыкладам, паўночней Інсбрука вылучаюць Ветэрштайнгебірге і Карвендэльгебірге, а паўднёвей — Штубаеральпен і Туксеральпен.

На поўнач і захад ад Альп мясцуюцца тэрыторыі з умераным кліматам, да поўдня — субтрапічныя міжземнаморскія ландшафты. Клімат розных альпійскіх рэгіёнаў залежыць ад вышыні, становішча і кірунку ветру. Улетку ў Альпах бываюць гарачыя дні, якія змяняюцца халоднымі вечарамі. Раніцай у горах звычайна сонечна, пасля абеду набягаюць аблокі. Зіма прыносіць частыя снегапады і працяглыя перыяды нізкай тэмпературы. Клімат на паўночным боку Альп халаднейшы і вільготны, а на паўднёвай наадварот — цяплей і сушэй. Сярэдняя тэмпература ліпеня — ніжэй +14 °C, студзеня — да −15 °C. Выпадае 1 000 мм ападкаў у год. Снег трымаецца на раўнінах ад аднаго да шасці месяцаў у годзе. На працягу большай часткі зімы ў далінах трымаюцца туманы. Для Альп характэрныя мясцовыя вятры. Найважны з іх — цёплы і сухі фён, які ўтвараецца ў выніку спуску паветраных мас па горных схілах і іх сціскі, суправаджаецца адыябатычным нагрэвам. Гэта істотна павялічвае мясцовую тэмпературу, што прыводзіць да рэзкага раставання снягоў і частым лавінам, што ўяўляе пагрозу для жыцця людзей і можа адразаць ад навакольнага свету цэлыя горныя раёны. У той жа час фен стварае ўмовы для земляробства на значна большых абсалютных вышынях, чым у тых месцах, дзе яго не бывае.

Клімат і глебава-расліннае покрыва Альп маюць выразна выяўленую вертыкальную занальнасць. Альпы пабіты на пяць кліматычных паясоў, кожны з якіх адрозніваецца тыпам навакольнага асяроддзя. Клімат, раслінны і жывёльны свет маюць адрозненні ў розных кліматычных паясах Альп. Зона горнага масіву вышэй 3 000 метраў завецца нівальнай зонай. Гэта вобласць, якая мае халодны клімат, увесь час пакрыта шматгадовым снегам. Таму ў нівальнай зоне практычна адсутнічае расліннасць.

Альпійскія лугі ляжаць на вышыні ад 2 000 да 3 000 метраў. Гэта зона з’яўляецца менш лядоўняй, чым нівальная зона. Для альпійскіх лугоў характэрная спецыфічная, нізкарослая, расліннасць, а таксама расліннасць, якая ўтварае «травяныя падушкі». Гэта збліжае дадзены тып экасістэм з тундравымі, дзякуючы чаму альпійскія лугі таксама завуць «горнай тундрай».

Ледзь ніжэй альпійскай зоны мясцуецца субальпійскі пояс, на вышыні ад 1 500 да 2 000 метраў. У субальпійскай зоне растуць яловыя лясы, тэмпература навакольнага асяроддзя павольна павялічваецца. Тэмпература ў субальпійскім поясе падымаецца летам максімум да +24 °C у гарачыя сонечныя дні, а звычайна не дасягае 16 °C. Замаразкі магчымыя ў любую пару года.

На вышыні ад 1 000 да 1 500 метраў размешчана ўмераная зона. Мільёны дрэў дуба растуць у гэтай зоне. Таксама тут займаюцца сельскай гаспадаркай.

Ніжэй 1 000 метраў — нізіна, якое характарызуецца вялікай разнастайнасцю расліннасці. Сёлы таксама мясцуюцца ў нізіне, бо тэмпературны рэжым з’яўляецца прыдатным для жыццядзейнасці людзей і жывёл.

Для альпійскага пояса характэрна значнае шыранне горна-ледавіковых формаў рэльефу. У горах, на вышыні больш 3 000 метраў над роўнем мора, зімой вывальваецца больш снегу, чым можа растаць. У тых месцах, дзе снег ляжыць круглы год, з-за ціску снегу, раставання і замярзання яго верхняга пласта ўтвараецца грунт ледавіка. Паступова, па меры сцякання вады па паверхні ледавіка, лёдавыя пляцоўкі прасоўваюцца ў глыб даліны. Лёд спаўзае, па дарозе разбурае верхні пласт глебы, адрывае і выносіць з сабой частка камянёў, пяску ці грунту. Паверхня ледавіка пакрыта расколінамі рознай велічыні.

Лінія вечнага снегу ляжыць на поўначы на вышыні 2,5 км, а на поўдні — ад 3 да 3,2 км. Агульная плошча сучаснага зледзянення — 4 140 км². Ледавікоў у Альпах каля 1 200, найбольшы — Алечскі ў Бернскіх Альпах з плошчай 169 км². Ад ледавікоў бяруць пачатак ракі: Рона, Рэйн і іншыя.

На 2001 год агульная колькасць насельніцтва ў Альпах складала 12 мільёнаў 300 тысяч жыхароў, вялікая частка з якіх французы, немцы і італьянцы. Таксама істотнай абшчынай з'яўляюцца славенцы.

Самыя вялікія горада ў Альпах: Грэнобль (Францыя) з насельніцтвам 155 100 чалавек, Інсбрук (Аўстрыя) — 127 000 чалавек, Трэнта (Італія) — 116 893 чалавек і Бальцана (Італія) — 98 100 чалавек.

Штогод у горных раёнах высякаюцца вялікія плошчы лесу для будавання лыжных трас і баз адпачынку, што парушае натуральную раўнавагу ў горах. Дрэвы маюць вялікае значэнне для прадухілення эрозіі глебы, а іх ствалы змяншаюць лавіна-небяспеку. Высечка лясоў прыводзіць да лавін і селяў, ахвярамі якіх у 1987 годзе ў плынь 20 дзён стала больш 60 чалавек. Прычынай змяншэння плошчы лясоў, апроч высечкі, робяцца атрутныя выкіды фабрык і выкарыстанне ў горах цяжкай тэхнікі. Дрэвы слабеюць і лягчэй паддаюцца хваробам і ўраганам. Па ацэнках навукоўцаў, знішчана прыкладна 60-80 % альпійскіх лясоў. Пагаршэнне стану асяроддзя негатыўна ўплывае на жыццё жывёл і раслін. Ва ўсіх краінах, дзе ёсць Альпы, былі арганізаваны ахоўныя рэгіёны.

Альпы — раён міжнароднага альпінізму, гарналыжнага спорту і турызму. Альпы папулярныя як улетку так і ўзімку, як месца для турызму і спорту. Гарналыжны спорт, сноўборд, катанне на санках, шпацыры на снегаступах, лыжныя туры даступныя ў большасці рэгіёнаў са снежня па красавік. Улетку Альпы карыстаюцца папулярнасцю ў турыстаў, раварыстаў, парапланерыстаў, альпіністаў, тым часам як многія альпійскіх азёр прыцягваюць плывуноў, яхтсменаў і сёрфінгістаў. Нізінныя рэгіёны і буйныя гарады Альп добра злучаны аўтамагістралямі і хуткаснымі дарогамі, але вышэй, горныя перавалы і аўтамабільныя трасы могуць быць небяспечнымі нават улетку. Многія горныя перавалы зачынены ў зімовы перыяд. Развіццю турызму спрыяе вялікая колькасць аэрапортаў па ўсіх Альпах, а таксама добрае чыгуначнае паведамленне з усімі суседнімі краінамі. Альпы звычайна наведвае больш 50 мільёнаў турыстаў штогод.




#Article 65: Альтаміра (пячора) (5687 words)


Альтамі́ра() — пячора ў Іспаніі з паліхромным каменным жывапісам эпохі . Знаходзіцца на аднайменным лузе за 2 км ад цэнтра гарадка Сантыльяна-дэль-Мар у Кантабрыі, Іспанія, за 30 км на захад ад Сантандэра.

Альтаміра з'яўляецца натуральнай пячорай у пародзе, а малюнкі ў ёй — адзін з самых важных захаваных жывапісных і мастацкіх цыклаў першабытнага мастацтва.

З моманту свайго адкрыцця ў 1868 годзе пячора была даследавана ўсімі вядучымі спецыялістамі-палеантолагамі кожнага з перыядаў палеаліту.

Карціны і малюнкі пячоры ў асноўным належаць  і Салютрэйскай культурам, а таксама некаторым іншым, у тым ліку  і ранняй , як паказалі апошнія серыі . Такім чынам, ёсць сведчанні, што пячора выкарыстоўвалася на працягу розных перыядаў агульным часам каля 22 000 гадоў, прыкладна ад 35 600 гадоў таму да 13 000 гадоў таму, калі галоўны ўваход у пячору быў заблакаваны апоўзнем. Усё выкарыстанне прыйшлося на перыяд .

Стыль большай часткі малюнкаў належыць да так званай , якая характарызуецца рэалізмам прадстаўленых фігур. Паліхромны жывапіс і малюнкі чорнага, чырвонага і охравага колераў паказваюць выявы жывёл і антрапаморфаў, а таксама абстрактныя і беспрадметныя малюнкі.

Паліхромная столь атрымала такія ацэнкі, як «Сіксцінская капэла» першабытнага мастацтва; «… самая незвычайная праява палеалітычнага мастацтва…», «…дэкараваная пячора, якая знойдзена першай і застаецца найбольш цудоўнай дасюль» і «…калі першабытнае мастацтва з'яўляецца прыкладам вялікіх мастацкіх здольнасцяў, пячора Альтаміра ўяўляе сабой самую выдатную працу». Столь пячоры паказвае высокую якасць і прыгажосць працы мадленскага чалавека ў гэтай прасторы.

Пячора была абвешчана аб'ектам сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў 1985 годзе. У 2008 годзе аб'ект быў пашыраны 17 іншымі пячорамі Краіны баскаў, якія цяпер уключаны ў спіс сусветнай спадчыны ў комплексе .

Пячора Альтаміра была знойдзена ў 1868 годзе паляўнічым , які знайшоў уваход, калі спрабаваў вызваліць свайго сабаку, які засеў у расколах скал падчас пераследу здабычы. У той час, навіна пра адкрыццё пячоры не мела абсалютна ніякага значэння для людзей у гэтым раёне, бо мясцовасць мае карставы рэльеф і характарызуецца наяўнасцю тысяч пячор, адкрыццё яшчэ адной не давала нічога новага.

Марсэліна Санз дэ Саўтуола, які быў «проста аматарам-палеантолагам», даведаўся пра існаванне пячоры, мусіць, непасрэдна ад Кубільяса, які быў  на яго ферме; аднак, не наведваў яе, прынамсі да 1875, ці, верагодней, нават да 1876 года. Саўтуола агледзеў увесь аб'ём пячоры, разгледзеў некаторыя абстрактныя малюнкі, а чорныя палосы, якія паўтараліся, не палічыў чалавечай працай. Праз чатыры гады, летам 1879 года, Саўтуола вярнуўся ў Альтаміру.

З ім разам у пячору наведалася яго дачка Марыя Фаустына Санс Рыварола, якой было каля 8 гадоў. Саўтуола быў зацікаўлены  уваход у пячору, каб знайсці рэшткі костак і крэменяў, а таксама аб'екты, якія ён бачыў на Сусветнай выстаўцы ў Парыжы ў 1878 годзе.

Фактычна, сапраўднае адкрыццё пячоры было зроблена Марыяй у 1879 годзе. У той час, як бацька заставаўся каля ўваходу ў пячору, яна зайшла ўнутр, дзе ўбачыла на столі некалькі выяў і пабегла расказаць пра гэта бацьку. Саўтуола быў здзіўлены, калі ўбачыў вялікую калекцыю карцін дзіўных жывёл, якая ахоплівае практычна ўсю пячору.

У наступным, 1880, годзе, Саўтуола апублікаваў невялікую брашуру пад назвай Кароткія запіскі пра некаторыя дагістарычныя аб'екты ў правінцыі Сантандэр (). Ён падкрэсліваў дагістарычнае паходжанне карцін і змясціў некалькі малюнкаў-рэпрадукцый. Ён паказаў свае   геалогіі з  , які прыняў іх як свае ўласныя. Тым не менш, высновы Саўтуолы не былі прыняты французамі  і , навуковымі экспертамі ў дагістарычных і палеанталагічных даследаваннях Еўропы.

Карціны Альтаміры былі самым значным вядомым комплексам дагістарычнага жывапісу таго часу, а яе адкрыццё, вывучэнне і прызнанне выклікала вялікую палеміку вакол наяўных ведаў у навуках пра дагістарычныя часы. Новае адкрыццё было настолькі дзіўным, што выклікала лагічны недавер навукоўцаў. Выказваліся нават думкі, што малюнкі створаны самім Саўтуолам паміж двума наведваннямі пячоры, якія адмаўлялі іх палеалітычнае паходжанне, таксама працу над імі прыпісвалі французскаму мастаку, які спыняўся ў доме адкрывальніка пячоры, хоць большасцю французскіх экспертаў Саўтуола разглядаўся, як адзін з ашуканых.

Рэалізм сцэн на сценах пячоры быў прычынай першых дыскусій пра яе сапраўднасць. Эвалюцыя, перакладзеная на развіццё чалавечай культуры, прыводзіла да высновы, што старажытныя і дзікія плямёны не мелі мастацтва, а з тых часоў да гэтага часу не назіралася ўстойлівага прагрэсу. Паводле такой логіцы, калі мастацтва з'яўляецца сімвалам цывілізацыі, яно мусіла з'явіцца на апошніх стадыях развіцця чалавека, а не ў дзікіх людзей каменнага веку. Прызнанне пячоры мастацкім творам, зробленым людзьмі палеаліту было доўгім працэсам, для якога таксама мелі значэнне даследаванні першабытнага грамадства.

Ні гарачая абарона  на Міжнародным кангрэсе антрапалогіі і археалогіі, які адбыўся ў Лісабоне ў 1880 годзе, ні старанні Саўтуолы не давалі вынікаў. Але вядомы ліберальны гуманіст і палітык з Севільі  апублікаваў артыкул у прэстыжным часопісе «» (1880), гарантаваў сапраўднасць карцін і ўказаў на іх велізарную каштоўнасць. , дырэктар , ініцыяваў даследаванне географа  і геолага Францыска Кірога, якія выдалі неспрыяльную справаздачу, апублікаваную ў бюлетэні інстытута.

Апазіцыя навуковаму прызнанню пячоры шырылася. У Іспаніі, на пасяджэнні іспанскага  1 снежня 1886 года, дырэктар асацыяцыі іспанскіх гравіроўшчыкаў пастанавіў, што:

Саўтуола і некалькі яго паслядоўнікаў змагаліся супраць гэтага рашэння. Смерць Саўтуолы ў 1888 годзе і прафесара Вілановы, які набыў благую славу з-за гэтай гісторыі, у 1893 годзе, здавалася вызначала прызнанне малюнкаў Альтаміры сучасным махлярствам.

Аднак, сапраўднасць жывапісу Альтаміры была падтрымана частымі знаходкамі падобных выяў у многіх еўрапейскіх пячорах. У канцы XIX ст., наскальныя малюнкі, несумненна звязаныя з палеалітычнымі статуэткамі, рэльефамі і гравюрамі на костках, разам з рэшткамі вымерлых дзікіх жывёл Пірэнейскага паўвострава, такіх як маманты, алені, бізоны і іншых, былі выяўленыя ў розных месцах Еўропы, у асноўным у Францыі.

Зрушыць сітуацыю з прызнаннем Альтаміры ў станоўчы бок вельмі дапамог Анры Брэйль са сваёй працай на тэму гэтак званага «насценнага мастацтва» (), якую прадставіў на кангрэсе  ў 1902 годзе. Гэта праца справакавала значныя змены ў менталітэце даследчыкаў таго часу.

 быў адным з самых вялікіх праціўнікаў сапраўднасці Альтаміры, але адкрыццё пасля 1895 года гравюр і карцін у французскіх пячорах ,  і Фон-дэ-Гом прымусіла яго перагледзець сваю пазіцыю. Пасля наведвання пячоры, ён напісаў у часопіс L'Antropologie (1902) артыкул пад назвай «Пячора Альтаміры. Мая віна, як скептыка» (). Гэты артыкул прычыніўся да ўсеагульнага прызнання сапраўднасці палеалітычных малюнкаў Альтаміры.

Калі была пацверджана сапраўднасць выяў, пачаліся бурныя дэбаты пра сам жывапіс. Разыходжанне паміж даследчыкамі засяроджвалася вакол храналагічнай дакладнасці, іх таямнічай мэты, а таксама мастацкай і археалагічнай каштоўнасці. Гэтыя праблемы паўплывалі не толькі на пячору Альтаміру, але і на ўсе выяўленыя старажытныя наскальныя малюнкі.

Пячора змяшчаецца ў невялікім узгорку вапнавага паходжання часоў , з уваходам на вышыні 156 метраў над узроўнем мора і каля 120 метраў вышыні над ракой , якая працякае прыкладна ў дзвюх мілях далей. На момант стварэння карцін у Вялікай зале, пячора змяшчалася на 8 або 10 км далей углыб узбярэжжа, чым сёння, паколькі Біскайскі заліў меў больш нізкі ўзровень. Цяпер адлегласць ад уваходу да берага складае каля 5 км. Такое размяшчэнне павінна было быць зручным для паляўнічых, таму што гэта дазваляла ім ахопліваць шырокую тэрыторыю і адначасова мець прытулак.

Каля 13 000 гадоў таму, у канцы , уваход у пячору быў завалены, што дазволіла захавацца ўсім яе карцінам, гравюрам і археалагічным артэфактам.

Пячора Альтаміра з'яўляецца адносна невялікай, усяго 270 метраў у даўжыню. Яна мае простую структуру, якая складаецца з галерэі з некалькімі адгалінаваннямі, якая паступова пераходзіць у доўгую вузкую галерэю, па якой амаль немагчыма рухацца.

Тэмпература і вільготнасць у Вялікай зале пячоры застаюцца больш ці менш пастаяннымі на працягу ўсяго года, як паказалі замеры Брэйля і , дыяпазон значэнняў вагаецца ў межах 13,5–14,5 °C і 94–97 % адпаведна.

Вывучэнне складу пароды было зроблена дзякуючы іспанскім уладам пры ўмове, што кавалак столі пячоры, прааналізаваны ў 1960 доктарам , будзе дакладна вывучаны для стварэння рэплік, якія пасля планавалася размясціць у Нацыянальным археалагічным музеі ў Мадрыдзе і ў  ў Мюнхене.

Аналіз паказаў:

Пасля вывучэння іншых падрабязнасцяў пароды Пітч прыходзіць да высновы, што вапняк пячоры амаль ідэальна чысты, з невялікім дамешкам даламіту з мінімальнай колькасцю магнію, утрыманне якога не перавышае 1,3 %.

У сучасным плане пячоры цяжка праглядаеца выкарыстанне зоны жытла і вялікай залы з паліхромнымі малюнкамі, аднак падчас стварэння карцін яны былі амаль бесперапыннай прасторай. Раскопкі выявілі па меншай меры, пяць асноўных абвальванняў пячоры: адно ў дасалютрэйскі час, потым у перыядзе салютрэ, адно ў час  і яшчэ два абвалы, якія, хутчэй за ўсё, адбыліся да канца плейстацэну (каля 12 000 гадоў таму). Апоўзні працягваюцца і дасюль, так, пад адзін з іх амаль трапіў  падчас яго раскопак у 1920-х гадах.

У цяперашні час пячору ўмоўна падзяляюць на некалькі «пакояў» з уласнымі назвамі, сярод якіх «пярэдні пакой» (), «Вялікая паліхромная зала» (), «галерэя» (), «Зала чорнага бізона» (), «Зала ямы» (), зала «Хвост каня» () і «Вялікая тэктыморфная зала» — (). Або, у іншых выпадках, карыстаюцца нумарацыяй на аснове плану, які зрабілі Абермаер і Брэйль.

Гэта прасторная зала, якая асвятлялася натуральным святлом да абвалу ля ўвахода.
Памяшканне служыла для пастаяннага пражывання цягам некалькіх пакаленняў з пачатку , або, па крайняй меры, выкарыстоўвалася для працяглых стаянак, што пацвярджаецца рэчамі, знойдзенымі археолагамі ў бакавых , якія былі месцамі прытулку жыхароў пячоры. Былі выяўлены цікавыя знаходкі, якія дапамаглі зразумець час засялення і лад жыцця тых людзей.

Асноўныя археалагічныя раскопкі на працягу ўсёй гісторыі праводзіліся ў гэтым пакоі, як паказана ніжэй.

У дагістарычныя часы зала павінна была атрымліваць некаторую колькасць натуральнага святла з адтуліны, якая вяла з пярэдняга пакою, але яго было недастаткова, каб выканаць паліхромны роспіс.

Іншыя пакоі і калідоры, дзе таксама маюцца менш важныя мастацкія формы, знаходзяцца па-за дасяжнасцю сонечных прамянёў, так што ўся праца там была зроблена выключна са штучным асвятленнем, хоць і не знойдзены рэшткі прыкмет звычайных заняткаў, што паказвае толькі пра спарадычны доступ у гэтыя памяшканні.

Увогуле,  даследчыкі адносяць да верхняга палеаліту, пры гэтым яны адрозніваюць іберыйскі верхні палеаліт і кантабрыйскі верхні палеаліт, як паказана, напрыклад, Барандзіяранам Маэсту.

Не існуе згоды паводле датыроўкі розных археалагічных частак, пачынаючы ад карцін, якія па-рознаму датуюцца рознымі метадамі і навукоўцамі. Даты, якія паказаны ў літаратуры, змяняюцца ад самых розных фактараў: працягласці агульных і мясцовых мастацкіх перыядаў, датыровак перыядаў засялення пячоры і г. д.

У адным з даследаванняў, апублікаваных у 2012 годзе, вывучаліся датыроўкі 50 малюнкаў у 11 іспанскіх пячорах, у тым ліку цвікападобных знакаў у Вялікай Зале. Метадам уранавых серый быў вызначаны ўзрост мінеральных нацёкаў пад і над старажытнай фарбай. Такім чынам, былі атрыманы мінімальны і максімальны ўзрост малюнкаў. Новыя дадзеныя, атрыманыя з дапамогай , паказалі, што малюнкі Альтаміры больш старажытныя, чым меркавалі раней, і адносяцца да ранняй , паколькі былі створаны каля 35 600 да н. э. Гэта значыць, што малюнкі Альтаміры і іншых пячор паўночнай Іспаніі маглі быць зроблены , а не прамымі продкамі людзей, паколькі  яшчэ не прысутнічалі на гэтай тэрыторыі ў час стварэння роспісаў.

Датыроўка археалагічных аб'ектаў, знойдзеных у Альтаміры, ставіцца да мадленскай культуры ад 14 530 да 11 180 да н. э. і да культуры салютрэ каля 16 590 да н. э.. Але абсалютныя радыевугляродныя датыроўкі даюць толькі пункт у часе, так што , карціны і г. д., паказваюць на культуры, адсюль і разыходжанне паміж аўтарамі, якія спасылаюцца на такія тэрміны, як салютрэ і мадленская культура. Навукоўцы нават разглядаюць розныя стылі, якія існавалі адначасова, а некаторыя аўтары падтрымліваюць эвалюцыйную лінейнасць. Яны адзначаюць варыябельнасць датыровак адной культуры ў розных геаграфічных зонах, адрозніваючы кантабрыйскае салютрэ і іберыйскае салютрэ, распаўсюджанае на астатняй частцы пірэнейскага паўвострава. Акрамя таго даследчыкі лічаць, што на працягу пэўнага часу і вызначанай прасторы існавалі розныя «школы» і іх «настаўнікі» са сваімі асаблівасцямі, якія ўплывалі на іншых.  сцвярджаў, што «мела месца не толькі мастацтва, але і мастацкія школы».

Звычайныя метады датавання не з'яўляюцца эфектыўнымі для большасці выяў, паколькі з аднаго боку яны не знойдзены ў большасці выпадкаў у археалагічным кантэксце, таму да іх не магчыма ўжыць , як для фрагмента, знойдзенага падчас , а з другога боку немагчыма выкарыстоўваць такія метады, як  у неарганічных матэрыялах. У выпадку Альтаміры маюцца дзве акалічнасці, якія садзейнічалі збору дадзеных: па-першае, для чорнага колеру ў паліхромным жывапісе выкарыстоўваўся вугаль, а, па-другое, пячора перажыла апоўзень, які заваліў уваход у яе і перашкодзіў наступнай працы. Паколькі гэта адбылося прыкладна ў кантабрыйскім , ёсць падставы сцвярджаць, што ўсе гравюры і карціны зроблены раней.

Метад вызначэння ўзросту па  прывёў даследчыкаў  і  да меркавання, што карціны Вялікай Залы Альтаміры створаны ад 15 000 да 12 000 гадоў да н. э.

Паколькі Мадлен Пірэнэйскага паўвострава пачаўся ў 17 000 гадах да н. э. (каля 15 000 да н. э.) і праз 1–2 тысячагоддзі пазней не стаў аднародным па ўсёй тэрыторыі, карціны належаць перыяду Мадлен III, і пазначачаюцца асобнымі аўтарамі, як , а асобнымі — як . Леруа-Гуран уключае паліхромныя выявы Альтаміры ў перыяд IV па сваёй уласнай таксанаміі. Апошнія зробленыя датыроўкі абмежавалі кола і паказалі, што, хутчэй за ўсё, дата асноўнага мноства каля 13 540 да н. э., пачатак працы быў у Мадлене (паміж 15 000 і 10 000 да н. э.), ёсць выявы  і іншых прамежкавых часоў, а таксама Салютрэ (паміж 18 000 і 15 000 да н. э.).

Клімат арыньякскіх часоў імкнуўся да ледніковых умоў, з халоднымі «пікамі» вялікай кліматычнай калянасці, і даволі нестабільны (надвор'е паляпшаецца і пагаршаецца на працягу адносна кароткіх інтэрвалаў працягам менш чым сто гадоў).

У цэлым фаўна Арыньяку была больш разнастайнай, чым у пазнейшыя часы. Яна спалучала фаўну лясных асяроддзяў і фаўну адкрытых прастораў. Яна была абмежавана зменай клімату ў , пасля якой засталіся выключна адкрытыя ландшафты, якія добра падыходзяць для аленяў і коз.

Кантабрыйскае салютрэ суадносяць з канцом  і пачаткам  фаз Вюрмскага абляднення з паслядоўнасцю ўмеранага і вільготнага надвор'я з наступным прахалодным і сухім, і ў канцы прахалодным і сырым надвор'ем.

Клімат быў падобны на сучасныя ўмовы надвор'я ў  — Cfb паводле класіфікацыі кліматаў Кёпена. Напрыклад, былі знойдзены рэшткі марскіх сподачкаў  і малюскаў  унутры пячоры, якія выкарыстоўваліся ў якасці ежы і якія паказваюць на халодны клімат, вада Біскайскага заліву таксама была халадней, чым цяпер.

Мадлен, якія цягнуўся ў  Вюрм, меў пераменную паслядоўнасць халоднага і сухога надвор'я з халодным і вільготным. Змяненне клімату, якое адбылося каля 12 000 гадоў таму, паспрыяла змене паляўнічых і харчовых звычак, тым самым завяршыўшы мадленскі перыяд з пераходам да 

Усе звесткі пра флору тых часоў атрыманыя на аснове , паколькі няма ніякіх прамых прадстаўнікоў флоры і слядоў частак любых раслін у дадзены момант. Даследаванні паказваюць, што пейзаж быў адкрыты, сапраўды падобны на цяперашні, з хвоямі, бярозамі, ляшчынай, дубам, ясенем і травамі.

Адкрытае наваколле было спрыяльным для аленяў і коз, якія былі галоўнай здабычай для чалавека гэтага часу з ваколіц Альтаміры.

У сувязі са спрыяльным кліматам і геаграфічным становішчам на працягу ўсяго  захоўвалася аднастайнасць відаў з варыяцыямі папуляцый. Гэтая акалічнасць пагаршае датыроўку на аснове рэшткаў жывёл, у адрозненне ад іншых месцах, дзе надвор'е змянялася больш радыкальна.

Пасля даследавання рэшткаў, слядоў і малюнкаў былі знойдзены прамыя доказы пражывання тут , , , , , , , , , , , , а ў моманты найбольшага пахаладання —  і . Ёсць нават сляды . З гэтых рэшткаў вынікае, што алень быў жывёлай, якая была найлепшым выбарам для палявання.

Таксама людзі Альтаміры знаходзілі на бліжэйшых водмелях такія дадаткі для свайго рацыёну, як ,  і , ракавіны якіх былі знойдзены археолагамі. Што тычыцца рыбалкі, рыба была абмежаваная рачной або злоўленай у лімане, такая як ,  і, радзей, .

Лічыцца, што сучасныя людзі, , размалявалі пячору Альтаміры і выканалі ўсе карціны і гравюры, знойдзеныя ў . Іншымі насельнікамі Пірэнейскага паўвострава былі , якія вымерлі раней за 13 000 гадоў (каля 28 000 ).. Хоць дадзеныя, сабраныя па выніках 18 археалагічных раскопак у пячоры  вучонымі з Брыстальскага ўніверсітэта, прыводзяць да высновы, што ўзрост аднаго з малюнкаў там складае больш за 37 300 гадоў, і што частка насценнага жывапісу можа належаць не краманьёнцам, як лічылася раней, а неандэртальцам, а творы Эль-Кастыльё былі створаны за тысячы гадоў да з'яўлення першых карцін у пячоры Альтаміра.

Жыхарамі ваколіц Альтаміры былі групы качавых  у колькасці ад 20 да 30 асоб, якія выкарыстоўвалі натуральныя хованкі або пячорныя ўваходы ў якасці жылля, але не яе ўнутраныя часткі. Яны карысталіся агнём для гатавання ежы і асвятлення. Археалагічныя раскопкі паказалі, што месцы вогнішчаў часоў верхняга палеаліту былі часовымі і перыядычна абнаўляліся, у адрозненне ад сярэдняга палеаліту, дзе агмяні былі на пастаянных месцах. Акрамя таго, там павінна была існаваць іерархічная сацыяльная структура, якая дазволіла арганізаваць паляванне на буйных жывёл, паколькі ў іншым выпадку здабыча была б недасягальнай.

У салютрэ, каля 21 000 гадоў назад, з'явіўся новы метад выразання, «», што дазволіла свараць інструменты больш дэтальна, напрыклад, кідальныя наканечнікі. Гэтая тэхніка, па цалкам незразумелых прычынах, больш не выкарыстоўвалася ў пачатку наступнага перыяду, мадлену, і не аднаўлялася на працягу наступных 10 000 гадоў.

Сярод інструментаў, знойдзеных у мадленскім слоі палепшаныя , а , гарпуны і швейныя іголкі з'яўляюцца найбольш значнымі навінкамі мадлену, аднак варта адзначыць вытворчасць шматфункцыянальных інструментаў, напрыклад, з разцом на адным канцы, скрабком на другім і ўпрыгожанай ручкай, і кідальных дзід, вядомых на працягу тысячагоддзяў.

Першабытны чалавек у час палявання спажываў частку здабычы ў тым жа месцы, дзе яе атрымаў, у той час як больш мясістыя часткі, напрыклад, канечнасці, пераносіў. У мадленскім слоі часцей за ўсё сустракаліся часткі канечнасцей аленяў і дзікіх коз. Таксама знойдзены іншыя рэшткі жывёл, якія могуць быць ідэнтыфікаваныя ў якасці ўпрыгожанняў, напрыклад, зубы або перфараваныя ракавіны. Сацыяльная структура была арганізавана такім чынам, што магла забяспечыць вялікую і складаную працу, можна ўявіць залу ў пячоры Ласко ў рыштаваннях, асветленую дзясяткамі агнёў, дзе мастак ці мастакі, вызваленыя ад астатніх спраў разам плённа працуюць над упрыгажэннем свяцілішча. Пры даследаваннях жылой плошчы была зроблена выснова, што існавала структураванне па прызначэнні: майстэрня па апрацоўцы крэменю, пакоі для разбірання здабычы і перапрацоўкі шкур, кухня і г. д. Таксама ў вестыбюлі Альтаміры былі знойдзеныя паглыбленні, якія, хутчэй за ўсё, выкарыстоўваліся для гатавання мяса аленяў або іншых жывёл. Немагчыма сказаць, якім спосабам яно было прыгатавана: выпечана з косткамі ці яны трапілі ў вогнішча ўжо пасля таго, як мяса з'елі. Усё гэта, а таксама працоўныя месцы, якія пакінулі нам, прыводзіць да думак пра «высокі культурны ўзровень грамадства».

Пячора была заселеная на працягу 22 тысяч гадоў, на працягу 4 тысяч з іх у ёй былі намаляваныя асноўныя фігуры. Гэтыя дадзеныя былі атрыманыя з дапамогай даследаванняў і адкрыццяў, зробленых Брэйлем,  і іншымі ў пачатку ХХ стагоддзя.

У пячоры было некалькі перыядаў археалагічных раскопак пасля першых прац, зробленых Саўтуолам самастойна, іх узначальвалі вядучыя навукоўцы свайго часу, напрыклад, , , .

Важнымі датамі ў гісторыі археалагічнага вывучэння пячоры з'яўляюцца:

У час раскопак была знойдзена вялікая колькасць прадметаў : , наканечнікаў, дзідаў, скрабкоў, кавалкі ракавін малюскаў (розныя прылады з іх і рэшткі ежы), сляды  (рыбныя косткі), бісер, падвескі, рэшткі млекакормячых (некаторыя ўпрыгожаныя), іголкі, долаты, нажы, упрыгожаныя лапаткі жывёл, таксама здаралася шмат іншых выпадковых або спарадычных знаходак, напрыклад, упрыгожаны , знойдзены Сайнсам () у 1902 годзе. Гэтыя прадметы раскіданыя па дзяржаўных і прыватных калекцыях у Францыі і Іспаніі, а частка нават страчана.

Першабытны жывапіс ад гравюры часам аб'ядноўваюцца ў адной працы ці ў некалькіх у адной вобласці працоўнай прасторы. У выпадку Альтаміры назіраюцца карціны, гравюры і карціны з гравюрамі, розныя школы, стылі і эпохі, розныя тэхнічныя якасці. Памяшканні пячоры ўпрыгожваліся на працягу тысяч гадоў з рознымі перапынкамі, такім чынам, назапашваліся розныя стылі і адрозненні паміж імі.

Якасць работ у Альтаміры дае даследчыкам падставу меркаваць, што выкарыстаныя для гравюр, малюнкаў і выяў інструменты, былі супастаўныя з інструментамі іншых мастакоў той гістарычнай эпохі. Так, крэмніевыя зубілы давалі высокую якасць рэзкі; фарбы, напаўняльнікі і пігменты дазвалялі адаптаваць выкарыстаную для асновы паверхню і г. д.

Паколькі ў эвалюцыі мастацтва не назапашваюцца інавацыі, і  мае 20 тысяч гадоў развіцця, такім чынам яно не зведала эвалюцыю бесперапыннага ўдасканалення. Адметным фактам застаецца вялікая якасць старажытных фігурак паселішчаў  і  культур, якія нашмат старэйшыя за паліхромны жывапіс Альтаміры. Далейшыя прыклады нелінейнасці ўдасканалення даследчыкі знаходзяць у мармуровай , якая стваралася некалькі тысяч гадоў таму, але да гэтага часу з'яўляецца ўзорам для пераймання ў мастацтве.

Даследаванні паказалі, што ў палеалітычным наскальным жывапісе толькі каля 15 % выяў маюць выдатную якасць, у той час як астатнія — проста малюнкі і карціны без страты «мастацкай» якасці. Сярод карцін, якія перавышаюць гэты суб'ектыўны парог мастацтва, даследчыкі называюць столь у Вялікай паліхромнай зале Альтаміры, якая лічыцца   ці нават усяго палеаліту.

Працы маюць абагульненыя і простыя рысы, складаюцца з абрысу, што атачае падмурак з гравіроўкай, уключэнні чорнага, і нарэшце фарбу. Мяркуецца, што аўтар меў цвёрдую і рашучую манеру, выдатна ведаў анатомію жывёл, з прычыны чаго ў малюнках не знойдзена выпраўленняў.

Існуе меркаванне, што «майстры», якія стварылі вялікія творы ў пячорах, былі вядомымі мастакамі. Праца паліхромнай вялікай залы, на думку , якая зрабіла шмат яе рэпрадукцый, з'яўляецца творам аднаго аўтара. Магчыма, што з працамі майстра з Альтаміры былі знаёмыя мастакі, якія працавалі ў іншых пячорах, напрыклад, у пячоры .

Накладанні, якія лічылі ад Брэйля свайго роду стратыграфіяй, разам са стылем дазволілі датаваць розныя працы, малюнкі і гравюры, але пазнейшыя даследаванні паказалі, што многія з іх з'яўляюцца створанымі ў адзін кароткі перыяд. Дэталёвае вывучэнне некаторых мностваў з розных эпох, зробленых па тыпу палімпсестаў, прывялі да высновы, што адначасовыя накладанні памяньшаліся з ходам часу, стаўшы незвычайнымі ў канцы мадлену, сталі прычынай адсутнасці на малюнках канечнасцяў або частак цела, хоць аўтары таго часу не мелі ніякіх пярэчанняў супраць накладанняў, як і аўтары іншых эпох. У той жа час бізоны і коні ў працэнтных адносінах накладаліся радзей за іншых жывёл. Напрыклад, у Вялікай зале Альтаміры ў аднаго бізона адсутнічае галава, каб пазбегнуць накладання на аднаго з кабаноў, пры ўмове, што гэта не цалкам наўмысна, паколькі няма ніводнай вобласці папярэдняй апрацоўкі разцом, так што магчыма планавалася пакінуць бізона абезгалоўленым з самага пачатку.  разглядаў накладанні, як кампазіцыйны прыём.

Для выканання прац у Вялікай зале і іншых унутраных пакоях натуральнага святла было недастаткова, таму мастак быў вымушаны выкарыстоўваць штучнае святло, хутчэй за ўсё паходні, але, магчыма, каменныя сподкі, залітыя тлушчам ці касцявым мозгам жывёл. Пад многімі карцінамі знайшлі зламаныя косткі, што для некаторых экспертаў з'яўляецца доказам выкарыстання касцявога мозгу ў якасці паліва для лямпаў. Сучаснае тэставанне паказала, што гэтае рэчыва ў спалучэнні з расліннымі валокнамі вырабляла дастаткова моцнае, цёплае святло без дыму ці паху.

На выявах выкарыстаны мінеральныя пігменты вокісу жалеза для чырвонага колеру, охра — для жоўтага да чырвонага і , змяшаны з вадой або сухі. Некаторыя аўтары лічылі, што ў якасці злучнага рэчыва мог быць выкарыстаны тлушч. Чорныя лініі контуру былі выкананы драўняным вуглём, які таксама ўжываецца ў паліхромных фігурах Вялікай Залі і падобных.

Чырвоны колер у паліхраміі Альтаміры дасягаўся прымяненнем вільготнага гематыту з вадой ў якасці растваральніка, але пігмент мае тэндэнцыю да змены ў карычневы колер, калі высыхае, і ў гэтым выпадку высокая вільготнасць у пячоры прадухіляе гэтыя наступствы. У любым выпадку, з'яўленне чырвонага вар'іруецца ў залежнасці ад сезону і змены вільготнасці ў пячоры і на скалах. Некаторыя навукоўцы лічаць паліхрамізм Альтаміры біхрамізмам, маючы на ўвазе выкарыстанне чорнага і охры ў розных градацыях.

Нанясенне фарбы праводзілася некалькімі метадамі: такімі як нанясенне пальцамі непасрэдна ці з некаторымі прыладамі, напрыклад, кавалачкам шкуры жывёлы, ці тонкім кончыкам шкуры, які дазваляў кантраляваць націск і мог забяспечыць бесперапынную лінію, як бачна на большасці слядоў з палачкай, завостранай сякерай, а часам мастакі выдзьмухалі фарбу на паверхню, распыляючы са струменем паветра, ствараючы падабенства эфекту аэраграфіі. Гэты апошні спосаб амаль цалкам пацверджаны, паколькі ў час раскопак  былі знойдзены тры трубкі, зробленыя з птушынай косткі, і былі выяўленыя сляды охры ўнутры і звонку разам з кавалкамі руды, хоць і не высветлена, быў гэты фарбавальнік першапачаткова сухім ці раствораным у вадзе; на сённяшні дзень знаёмы не толькі гэтыя тры трубкі, але і чацвёрты асобнік, знойдзены падчас раскопак у 1981 годзе

Гравіроўка, якой нанесены контур, верагодна, была зроблена долатам ці аналагічнай каменнай прыладай, хоць і невядома ніякіх канкрэтных прыладаў для такой працы.

У залежнасці ад памяшкання і часу стварэння выявы былі выкарыстаныя розныя кропкі перспектывы. Так, у выпадку Вялікай залы большасць паліхромнага жывапісу прадстаўлена згодна Брэйлю як «скручаная (вітая) перспектыва» (), і якія Леруа-Гуран каталагізаваў у межах тыпу C або як «прамую біангулярную» (). Выява жывёлы цалкам паказана ў профіль, а галава з рогамі ў трохчацвяртным развароце, бо толькі ў такім ракурсе мастак змог паказаць рогі. Такім чынам, кожная частка жывёлы добра разглядаецца.

Такім чынам, мастакі карысталіся рэальным, а часам мадэляваным рэльефам прыроднай глыбы, каб даць ілюзію аб'ёму і руху. Праз яркія колеры (чырвоны, чорны, жоўты, карычневы), якімі запаўнялі ўнутраныя паверхні, і дадатковае выкарыстанне тэхнікі малюнка і гравюры, якой акрэслівалі контуры фігуры, удакладнялі некаторыя дэталі. Назіраецца выкарыстанне двух дамінуючых колераў, чырвонага і чорнага, якія забяспечваюць высокую мабільнасць і выразнасць малюнка і даюць большую аб'ёмнасць выявам.

Рух выяўляецца ў розных  ў адпаведнасці са стылем і эпохай. У Альтаміры можна бачыць поўны дыяпазон ад «нулявой анімацыі» ў выявах любога каня ўнутраных залаў да «сіметрычнай анімацыі» дзіка, які бяжыць «лятучым галопам» у Вялікай зале паводле каталагізацыі Леруа-Гурана.

Адзін ці некалькі мастакоў пячоры Альтаміры знайшлі рашэнне розных тэхнічных праблем, такіх як візуальнае прадстаўленне, анатамічны рэалізм, , рух і поліхрамія.

Для пазіцыянавання выяў выкарыстоўваецца наменклатура, выкарыстаная Брэйлем і Абермаерам у іх працы «La Cueva de Altamira en Santillana del Mar» (, 1935), але ў яе даданы малюнкі, якія былі знойдзены пазней. Падрабязнае апісанне ўсіх знойдзеных элементаў адсутнічае, з соцень існуючых першымі звярталі ўвагу на тыя, што былі больш прыкметнымі або значнымі для свайго часу, вызначыліся тэхнічнай якасцю, арыгінальнасцю і г. д. Варта памятаць, што з-за прыроды асяроддзя і тыпу выкананых работ (гравюры, карціны з гравіроўкай, афарбаваныя выявы і г. д.), яшчэ і ў першым дзесяцігоддзі XXI стагоддзя працягваюць знаходзіцца новыя малюнкі. Леруа-Гуран зрабіў каталагізацыю, у якой спрабаваў дыферэнцаваць малюнкі і гравюры паводле ўтрымання трох тыпаў элементаў: жывёл, ідэаморфаў і антрапаморфаў. У пячоры Альтаміра прадстаўлены ўсе тры.

Вялікая зала, пранумаравана як I. Брэйлем і Абермаерам, была апісана шмат разоў такімі вядомымі даследчыкамі, як Брэйль, Абермармаер і Гарсія Гвінея, якія падавалі яе жывапіс як разрозненыя наборы асобных фігур. Гэты факт прывёў да таго, што доўгія гады даследчыкі не лічылі малюнкі звязанымі паміж сабой. У сваю чаргу такія аўтары, як Мусквіс і Леруа-Гуран разглядалі выявы Вялікай залы ў якасці адзінай вялікай кампазіцыі, напрыклад, Леруа-Гуран паведамляў:

Даследчыкамі было паказана, што Вялікая зала была прызначана для праглядання звонку ад увахода, які быў звязаны з вестыбюлем. Успрыманне жывапісу на столі, як адной сцэны, адхіляецца некалькімі даследнікамі дагістарычных часоў, такімі як  і , якія сцвярджаюць глабальныя цяжкасці візуалізацыі асяроднага наваколля.

Столь памяшкання даследчыкі дзеляць на тры зоны:

Найбольш шырока прадстаўленымі жывёламі з'яўляюцца бізоны. Маецца 16 паліхромных выяў і адна намаляваная чорным, выкананыя ў розных памерах і позах з выкарыстаннем розных тэхнік. Адзінаццаць з іх стаяць, а іншыя ляжаць ці напаўляжаць, статычныя ці рухаюцца ў левы бок, памеры змяняюцца ад 1,4 да 1,80 метра. Некаторыя тэорыі пакідаюць магчымасць таго, што бізоны, намаляваныя ў спакоі на самай справе паказваюць пашкоджаных або мёртвых жывёл, але магчыма, што гэта толькі бізоны, якія качаюцца ў пылу.

У час вывучэння пячоры Мацільдай Мусквіс былі зробленыя копіі выяў столі Вялікай залы, якія паказалі існаванне дзясяткаў выяў коней, выкананых адным майстрам, што былі зробленыя да паліхромнай размалёўкі, паколькі яны накладваюцца адна на адну.

Побач з выявамі бізонаў і коней бачны алені, дзікі і тэктыморфныя знакі. Акрамя таго, у Вялікай зале намаляваныя шчытападобныя сімвалы, названыя так, паколькі нагадваюць шчыты, хутчэй за ўсё афарбаваныя адначасова з паліхромным жывапісам і з выкарыстаннем падобнай чырвонай охры.

Тры фігуры Вялікай залы найбольш падрабязна апісаны і вывучаны:

Бізон, які ляжыць лічыцца адной з самых выразных і захапляльных выяў у цэлым. Ён намаляваны на выпуклым скляпенні. Верагодна, мастак палічыў патрэбным паказаць постаць бізона ў скручанай позе, са скрыжаванымі нагамі і апушчанай галавой, пакідаючы вонкі толькі хвост і рогі. Магчыма, што стваральнік назіраў яго ў натуральных умовах, і дае вялізную выразную сілу кампазіцыі.

Вялікая лань, самая вялікая з прадстаўленых фігур, мае памер каля 2,25 метра. Яна выканана па-майстэрску і тэхнічна дасканалая. Вялікая лань — адна з самых лепшых фігур Вялікай столі. Стылізацыя канечнасцей, цвёрдасць ліній гравіроўкі і храматычнае мадэляванне робяць яе максімальна рэалістычнай. Аднак, адзначаецца некаторая дэфармацыя яе каржакаватай фактуры, верагодна, вызванай блізкасцю пункта гледжання мастака. Як і амаль ва ўсіх фігур залы, у Вялікай лані знойдзены гравіроўкі большасці дэталяў і контуру. Ніжэй шыі лані намаляваны невялікі бізон чорнага колеру, а ля яе ног разгортваецца статак бізонаў.

Вохравы конь, змешчаны ў адным з канцоў скляпення, якая апісвалася Брэйлем, як адна з самых старажытных фігур столі. Конь стаіць на месцы, а чорны колер прысутнічае толькі ў грыве і часткова на галаве. Унутры контуру конь намаляваны чырвоным. Гэта быў тып , які быў, верагодна, распаўсюджаны на , падобная выява знойдзена таксама ў пячоры , адкрытай у 1968 у мясцовасці .

Паверхні глінянай столі галерэі II і залы II аздоблены так званымі макаронамі, а таксама, магчыма, выявамі быкоў і тураў. Зала III, якая выступае ўбок, таксама вядомая як «Зала тэктыморфаў» з-за вялікай колькасці чырвоных тэктыморфаў, змешчаных на столі. У галерэі IV з выявамі аленяў і ланяў на перакрыццях вылучаецца адна выява лані з няскончанымі канечнасцямі, далей у вялікай галерэі V знаходзяцца выява бязногага чорнага бізона, гравюры быка і, магчыма, каня, афарбаванымі чорным. Злева у зале VI ёсць важны чорны бізон. Пашырэнне паміж заламі VII і VIII, апісанае Брэйлем і Абермаерам, змяшчае так званую зону C, якая знаходзіцца з левага боку пры руху ў глыб пячоры і мае элементарныя малюнкі чорнага колеру, знакі і лініі, а таксама зону D з правага боку, дзе таксама бачныя чорныя малюнкі і шмат знакаў і ліній.

Зала IX, вядомая як «Зала ямы» () — апошні пакой перад залай «Хвост каня» (). Злева, перад уваходам у апошні калідор, вядомы як зона E, знаходзяцца выявы чатырох жывёл. Злева направа: каза (магчыма, ), лань і яшчэ дзве казы, якія выкананыя чорным колерам і адносяцца да Ніжняга Мадлену. Акрамя таго, маецца малюнак чорнага колеру з невызначаным чатырохногім.

Галерэя X завецца «Хвост каня» (. Гэта вузкі калідор каля двух метраў у шырыню, дзе знаходзяцца да дзевятнаццаці карцін і гравюр: зуброў, аленіх галоў, коней і буйной рагатай жывёлы. Некаторыя з іх проста эскізы і іншыя з'яўляюцца поўнымі, з памерамі ад 30 да 50 см. Таксама тут знаходзяцца тэктыморфы.

Мяркуецца, што наскальныя малюнкі мелі ў дагістарычным грамадстве глыбокі сэнс, але нельга выключыць, што сучасныя людзі ніколі не даведаюцца аб іх сапраўдным значэнні. Выявы, прадстаўленыя ў пячоры Альтаміры, могуць мець рэлігійны ці рытуальна- сэнс, дапамагаць у паляванні, быць звязаны з , сексуальнай сімволікай і татэмізмам ці інтэрпрэтавацца, як бітва між двума , якія прадстаўлены ланню і бізонам, не кажучы ўжо пра , хоць апошняя магчымасць была адвергнутая некаторымі навукоўцамі, таму што большая частка выяў знаходзіцца ў недаступных месцах пячоры і, такім чынам, не вельмі добра бачны.

У наступнай табліцы прыведзены некаторыя з тлумачэнняў, якія былі дадзены ў наскальным мастацтве некаторымі з аўтараў найбольш уплывовых даследаванняў (асноўная крыніца — ):

Навукоўцы адзначаюць, што цяжка даведацца, што іменна заахвоціла палеалітычнага чалавека зрабіць гэтыя творы наскальнага мастацтва, і сцвярджаюць, што рэалізацыя карцін адлюстроўвае планаванне, якое ўключае пазнавальны працэс мыслення над выбарам тэмы малюнка, а таксама месца і формы яго стварэння. На думку даследчыкаў, магчыма, што сімвалічнасць выяў звязана з паляваннем і ўрадлівасцю і выяўляецца неабходнасць пэўнай грамадскай арганізацыі для правядзення працы такога маштабу:

Леруа-Гуран на падставе дадатковых даследаванняў і яго ўласных пошукаў, прыйшоў да высновы, што пячоры былі падобны храмам — «публічнымі прасторамі», якія былі прызначаныя толькі для пэўных людзей, і што толькі яны разумелі спалучэнні іканаграфіі асноўных відаў жывёл і іх пазіцыі на выявах (групавых фігурах) у пячоры.

Дагістарычны чалавек не ўвасабляў калекцыю тых жывёл, якіх еў і якія былі яго звычайнай здабычай, хутчэй гэта быў , аб чым сведчыць неадпаведнасць паміж малюнкамі і знойдзенымі рэшткамі харчовых адходаў. Што тычыцца Альтаміры, то свяцілішчам з'яўляецца Вялікая зала.

З моманту свайго адкрыцця і наступнага прызнання пячора была на розных узроўнях нацыянальнай і міжнароднай аховы. У сувязі з тым, што яна стала масавым турыстычным цэнтрам, забаранялася яе наведванне.

З 1910 года мэрыя горада  стварыла Савет па захаванні і абароне пячоры, дзейнасць якога прайшла праз розныя фазы: адкрыццё пячоры для публікі ў 1917 годзе, в тым ліку экскурсіі з гідам; у 1924 годзе Альтаміра была аб'яўлена , праз год быў прызначаны савет, каб палепшыць умовы захоўвання; 1940 стаў годам запуску Савета пячоры Альтаміра; у 1977 годзе яна была зачынена ўпершыню пасля вывучэння, але ў 1982 годзе наведванне было ўзноўлена на абмежаванай аснове, да 8500 наведвальнікаў у год; 1985 год стаў важным момантам міжнароднага прызнання, паколькі пячора была названа аб'ектам Сусветнай спадчыны; У 2001 годзе быў адкрыты Музей і створана рэпліка пячоры побач з арыгіналам, але дэбаты аб узнаўленні візітаў да арыгіналу гэта не прыпыніла і дасюль.

Пячора Альтаміра была аб'яўлена Сусветнай спадчынай ЮНЕСКА ў 1985 годзе. Пазней, у 2008 годзе, ахова была пашырана да яшчэ 17 пячор з парэшткамі (з, верагодна, самымі лепшымі і добра захаванымі ўзорамі таго, што вядома як ).

У 1917 годзе пячора была адкрыта для шырокай публікі, а ў 1924 годзе была аб'яўлена . З гэтага часу колькасць наведвальнікаў толькі павялічвалася, але ў 1960-я і 1970-я гады мноства візіцёраў стала пагражаць  пячоры і захаванню выяў, напрыклад, у 1973 гэты паказчык дасягнуў 174 000 наведвальнікаў. Такім чынам, дыскусія пра тое, каб закрыць грамадскасці доступ у пячору, вялася нават у абмеркаваннях . У 1977 годзе пячора была зачыненая для публікі, а ў 1982 годзе, нарэшце, доступ быў часткова адкрыты для абмежаванага ліку наведвальнікаў у дзень, які цяпер не перавышае 8500 у год.

З-за вялікай колькасці жадаючых ўбачыць пячору паўстала пытанне аб неабходнасці пабудовы рэплікі. Пачынаючы з 2001 года, разам з пячорай працуе , створаны па праекце архітэктара . У яго інтэр'еры, званым  Альтаміра, зроблена рэпрадукцыя, максімальна набліжаны да арыгіналу, які існаваў каля 15 000 гадоў таму. Тут можна ўбачыць копіі знакамітыя карцін столі Вялікай залы, зробленыя  і , адпаведна прафесарам фатаграфіі і прафесарам малявання  Мадрыдскага ўніверсітэта. Гэтая рэпрадукцыя выкарыстоўвае тэхнікі малявання, жывапісу і гравюры, падобныя тым, якімі карысталіся палеалітычныя мастакі, а копія была настолькі вялікай, што пры вывучэнні па іх арыгіналаў былі адкрыты новыя малюнкі і гравюры.

Існуюць яшчэ дзве рэплікі карцін, рэалізаваных адначасова праз супрацоўніцтва доктара  з Мадрыдскім універсітэтам у 1960-х. Адна знаходзіцца ў штучнай пячоры, зробленай у садзе Нацыянальнага археалагічнага музея ў Мадрыдзе, а другая — у  ў Мюнхене.

У  ў Японіі з 1993 года існуе экспазіцыя, якая паказвае частку скапіраваных карцін, зробленых М. Мусквіс і П. Саўрам з выяў Вялікай залы. У  ў Астурыі ёсць дакладная рэпліка часткі даху Вялікай залы тых жа аўтараў.

У 2002 годзе пячора была зачыненая для публікі ў чаканні даследаванняў, як на яе ўплывае эксплуатацыя. У першым дзесяцігоддзі 21 стагоддзя вялося шырокае абмеркаванне аб мэтазгоднасці адкрыцця пячоры для публікі.  замовіла даследаванне аб стане карцін і мэтазгоднасці стварэння плану наведванняў для шырокай грамадскасці ў 2010 годзе. У чэрвені таго ж года з'явіліся паведамленні, што Савет пячоры Альтаміра пацвердзіў яе адкрыццё, нават калі  зробіць адваротныя вывады. Аднак адкрыццё не адбылося, а ў жніўні 2012 года было абвешчана, што даследаванне аб уплыве візітаў будзе працягвацца, у той час як у тым жа даследаванні былі абмежаваныя і спецыяльныя дазволы.

Пячоры былі адкрыты.

Жывапіс пячоры паспрыяў стварэнню ў 1948 годзе праекта , накіраванага на каардынацыю дзеянняў мастакоў у галіне сучаснага мастацтва, а Пікаса пасля наведвання Пячоры сказаў: «Пасля Альтаміры ўсё здаецца ».

Іншыя мастакі з розных галін таксама разумелі важнасць пячоры.  напісаў верш, які апісвае пачуцці ад візіту.

У 1965 быў створаны персанаж , які даў назву коміксу з аднайменнай назвай, у якім распавядаецца пра прыгоды групы дагістарычных пячорных людзей, якія выглядаюць, як нашы сучаснікі, але апранутыя ў насцегнавыя павязкі.

Рок-гурт «» склаў песню The Caves of Altamira, якая ўвайшла ў альбом  (1976).

Некаторыя з паліхромных выяў пячоры шырока вядомыя ў якасці фатаграфій у Іспаніі. Лагатып, які выкарыстоўваецца аўтаномным урадам Кантабрыі, заснаваны на выяве аднаго з бізонаў Альтаміры ў якасці турыстычнага прасоўвання.

Бізон таксама выкарыстоўваецца маркай цыгарэт «Bisonte».

Пячора Альтаміра з 2007 года таксама ўключана ў пералік .

У 2016 годзе рэжысёр Х’ю Хадсан зняў фільм Альтаміра аб адкрыцці жывапісу ў пячоры.




#Article 66: Алянёк (рака) (141 words)


Алянё́к (, ) — рака ва Усходняй Сібіры, у Расіі, у Краснаярскім краі і Якуціі.

Даўжыня ракі 2270 (2292) км. Плошча вадазбору 219 000 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1210 (1290) м³/сек. Сярэдні аб’ём гадавога сцёку 40,714 км³/год. Рака выцякае з невялікага возера на паўночнай ускраіне Вілюйскага плато. Працякае ў паўночнай частцы Сярэднесібірскага пласкагор’я і па Паўночна-Сібірскай нізіне. Пры ўпадзенні ў Алянёцкі заліў мора Лапцевых каля пасёлка Усць-Алянёк, утварае дэльту плошчай 475 км². Жыўленне ракі мяшанае з перавагай снегавога. Замярзае ў канцы верасня — пачатку кастрычніка, вызваляецца ад лёду ў канцы мая — першай палове чэрвеня. Суднаходная на адлегласці 921 км ад вусця.

Прытокі: Сыа-Юрэгэ, Булунг-Юрэгэ, Чарчык, Хангаа-Юрэгэ, Сааскы-Суурт, Мэнгэ-Юрэгэ, Улахан-Таймыылыыр, Улахан-Юрэгэ, Таас-Юрэх, Туустаах, Балаганнаах, Кукюр, Табын, Кулумас, Хаардаах, Сылганнаах, Кэрэх-Юрэгэ, Чускууна, Таркукуй, Растаргуй, Кыран, Амыдай, Усуна, Ючугей, Арлоўка, Хаса-Юрэгэ, Ніжняя Томба, Верхняя Томба, Бакалакта і інш.

Каля ракі населеныя пункты Алянёк, Харыялах, Таймылыр, Усть-Алянёк.




#Article 67: Альда Аліўеры (105 words)


Альда Аліўеры (;  — ) — італьянскі футбаліст, брамнік. Чэмпіён свету 1938 у складзе нацыянальнай зборнай Італіі.

Аліўеры футбольную кар’еру ў «Вероне» (сезон 1929—1930), у 1934 перайшоў у «Падову», але згуляў толькі некалькі матчаў, атрымаўшы цяжкую траўму. Пасля выздараўлення гуляў у клубе «Лукезэ». У 1938 Аліўеры перайшоў у «Тарына». У «Тарына» Аліўеры згуляў 113 гульняў. У 1942 перайшоў у «Брэшыю», дзе ў Серыі В скончыў кар’еру, згуляўшы 32 гульні.

У зборнай дэбютаваў 15 лістапада 1936 года, згуляўшы матч са зборнай Германіі. Усяго за зборную правёў 24 гульні. Галоўным турнірам для футбаліста стаў чэмпіянат свету 1938, дзе Аліўеры правёў усе гульні. Па заканчэнні кар’еры стаў трэнерам.




#Article 68: Амазонка (2118 words)


Амазонка (, ) — рака ў Паўднёвай Амерыцы, найбуйнейшая ў свеце па памерах басейна, паўнаводнасці і даўжыні рачной сістэмы. Утвараецца зліццём рэк Мараньён і Укаялі.

Даўжыня ад галоўнага вытоку Мараньён 6992,06 км, ад адкрытага ў канцы XX стагоддзя вытоку Апачэта — каля 7000 км, ад вытоку Укаялі звыш 7000 км. Плошча басейна — 7180 тыс. км² (паводле іншых дадзеных 6915 тыс. км²). Гэта прыкметна перавышае басейн эстуарыя Ла-Плата (4140 тыс. км²) і Конга (каля 3700 тыс. км²) і амаль роўна плошчы Аўстраліі.  

Большая частка басейна Амазонкі належыць Бразіліі, паўднёва-заходнія і заходнія раёны — Балівіі, Перу, Эквадору і Калумбіі. Працякаючы большай часткай па Амазонскай нізіне у субшыротным кірунку блізу экватара, Амазонка ўпадае ў Атлантычны акіян, утвараючы адну з самых вялікіх ў свеце дэльт (плошчай звыш 100 тыс. км² і ўключае самы вялікі ў свеце рачны востраў Маражо), па плошчы параўнальны са Швейцарыяй.

Амазонку жывяць шматлікія прытокі; каля 20 з іх даўжынёй больш за 1500 км. Найбольш значныя прытокі: справа — Журуа, Пурус, Мадэйра, Тапажос, Шынгу, Такантынс; злева — Іса, Жапура, Жутаі, Рыу-Негру.

Сярэдні расход у ніжнім цячэнні каля  (вагаецца па сезонах ад 70 да  і больш). Сярэднегадавы сцёк каля 7000 км³ (каля 15 % агульнага гадавога сцёку ўсіх рэк зямнога шара). Уздым вады ў паўночных і паўднёвых прытоках Амазонкі бывае ў розны час года. Гэта сур'ёзна згладжвае ваганні ўзроўню Амазонкі, таму яна паўнаводная ўвесь год. Пры ўздыме вады рака затапляе шырокія прасторы, утвараючы непраходныя балоты. Цвёрды сцёк — больш за 1 млрд тон. Прылівы пранікаюць уверх па рацэ на 1400 км і ў вусцевай часткі суправаджаюцца борам (мясцовая назва — парарока).

Паводле дадзеных Дэпартамента геафізікі бразільскай Нацыянальнай абсерваторыі, у адным кірунку з Амазонкай, але на глыбіні 4 тыс. метраў, працякае падземная рака Хамза (Hamza), якая жывіцца грунтавымі водамі. Яе сцёк ацэньваецца ў .

Разам з прытокамі Амазонка ўтварае сістэму ўнутраных водных шляхоў агульнай даўжынёй больш за . Галоўнае рэчышча Амазонкі суднаходнае на 4300 км (да Анд). Да горада Манаус (1690 км ад вусця) падымаюцца акіянскія караблі. Галоўныя парты (знізу ўверх): Белен, Сантарэн, Обідус, Манаус (Бразілія), Ікітас (Перу).

У 2011 годзе паводле вынікаў сусветнага конкурсу Амазонка прызнана адным з сямі прыродных цудаў свету.

Першыя звесткі аб існаванні племя амазонак у Паўднёвай Амерыцы прыводзяцца ў дакладзе каралеўскіх чыноўнікаў Хуана дэ Сан Марціна і Антоніа дэ Лебрыхі, якія прынялі асабісты ўдзел у паходзе канкістадораў Гансала Хіменэса дэ Кесада па тэрыторыі Калумбіі (ліпень 1539 года):

Калі лагер знаходзіўся ў даліне Багаты, мы атрымалі весткі аб адным народзе жанчын, якія жывуць самі па сабе без пражывання ў іх індзейцаў [мужчын]; таму мы назвалі іх амазонкамі. Гэтыя, як кажуць тыя, хто нам пра іх паведаміў, ад некаторых рабоў, імі набытых, зачынаюць [дзяцей], і калі нараджаюць сына, то адпраўляюць яго да яго бацькі, а калі гэта дачка, то гадуюць яе для павелічэння гэтай іх рэспублікі. Кажуць, што яны выкарыстоўваюць рабоў толькі для зачацця ад іх, якіх адразу ж адпраўляюць назад, і таму ў зручны момант іх адсылаюць і сапраўды таксама яны ў іх маюцца.

Хімэнэс дэ Кесада дзякуючы скажоным звестках індзейцаў лічыў, што каралеву амазонак клікалі Хараціва, і нават адправіў у раён іх пражывання свайго брата Эрнана Перэса дэ Кесада.

Амазонку адкрыў канкістадор Франсіска дэ Арэльяна, які першым з еўрапейцаў перасек Паўднёвую Амерыку ў самай шырокай яе частцы. Улетку 1542 года яго атрад нібыта ўбачыў племя легендарных амазонак і ўступіў з імі ў бітву. Сёння лічыцца, што гэта былі альбо індзейскія жанчыны, якія змагаліся бок аб бок з мужчынамі, альбо проста доўгавалосыя індзейцы, якіх іспанцы прынялі за жанчын. Першапачаткова дэ Арэльяна хацеў назваць раку сваім імем, але пасля бою ён спыніўся на варыянце «Амазонка».

Ужо ў 1553 годзе назва рака [племя] Амазонак згадваецца ў кнізе «Хроніка Перу» Сьеса дэ Леона:

Першым з еўрапейцаў праплыў па ўсёй даўжыні ракі ад вусця да вытока ў 1639 годзе партугалец Педру Тэйшэйра. Адзін з яго спадарожнікаў, езуіт Крыстабаль дэ Акуна, надрукаваў першае апісанне падарожжа па Амазонцы.

Амазонка цячэ па тэрыторыі Перу, Бразіліі і часткова, як памежная рака праз Калумбію. Вытокі Амазонкі знаходзяцца ў Андах, потым рака цячэ на ўсход праз Амазонскую нізіну. Амазонка мае некалькі вытокавых рэк, у залежнасці ад прыняцця адной з іх за галоўную мяняецца і даўжыня. Часцей за галоўную раку прымаюць Укаялі, радзей Мараньён.

У сярэднім цячэнні, ад упадзення Явары да ўпадзення Рыу-Негру, Амазонка мае назву Solimões. Шырыня ракі ў сярэднім цячэнні даходзіць да 20 км, у ніжнім цячэнні да 100 км. Вусце Амазонкі мае выгляд вялікай дэльты з глеістымі, аддзеленымі адзін ад аднаго рукавамі. Найвялікшы рукаў мае пачатак за 350 км ад акіяна. У вусці рака мае шырыню каля 80 км.

Максімальны расход вады ў вусці даходзіць да 300 тыс. м³/с (сярэднегадавы каля 120 тыс. м³/с). Такая вялікая маса прэснай вады выклікае апрасненне акіянічнай вады на адлегласці да 400 км ад вусця.

Амазонія мае багатую фаўну і флору. Прастору насяляе больш за мільён самых розных відаў раслін і жывёл, і гэтую мясцовасць без перабольшання можна назваць сусветным генетычным фондам. Навукоўцы сцвярджаюць, што на 10 км² трапічнага лесу прыходзіцца 1,5 тыс. відаў кветкавых, 750 відаў дрэў, 125 відаў млекакормячых, 400 відаў птушак і незлічоная колькасць насякомых і бесхрыбетных. Шматлікія іх віды нават не апісаныя і не ідэнтыфікаваныя.

У басейне Амазонкі раскінуўся і самы вялікі ў свеце вільготны трапічны лес. Гэта выключнае расліннае прыроднае ўтварэнне апісаў Аляксандр фон Гумбальт падчас свайго падарожжа па Паўднёвай Амерыцы ў 1799—1804 гадах, назваўшы яго гілеяй (ад грэчаскага «гілестон» — лес). Клімат вечназялёнага экватарыяльнага лесу гарачы і вільготны; увесь год тэмпература вагаецца ў межах 25—28 °C, і нават ноччу не апускаецца ніжэй 20 °C. Дажджавыя ападкі тут незвычайна багатыя: іх гадавая сума складае 2000—4000 мм, але часам выпадае і больш. Унутры лесу бязветрана, толькі ў час буры калышуцца верхавіны дрэў. Скрозь густое лісце і перапляценні ліян пад кроны дрэў пранікае мала святла, а буйная расліннасць абцяжарвае рух, цалкам пазбаўляючы арыентацыі. Каб перамясціцца нават на невялікую адлегласць, часта трэба прасякаць дарогу.

Найбольш характэрна для гэтых месцаў багацце ліян — тонкіх, хуткарослых сцёблаў, даўжыня якіх даходзіць да 100 м. Гэтыя расліны абвівае ствалы і галіны дрэў, дасягаюць крон, дзе знаходзяць святло, неабходнае для жыцця; там жа яны разгаліноўваюцца, квітнеюць і пладаносяць. Узбірацца і ўтрымлівацца на дрэвах ім дапамагаюць разнастайныя прыстасаванні (вусы, калючкі, шыпы). Сапраўдным цудам расліннага свету з’яўляецца Victoria regia, велізарная водная лілея, настолькі трывалая, што можа вытрымаць вагу чалавека.

М. І. Вавілаў, які вандраваў па Амазонцы ў раёне Блёкат у 1933 годзе, адзначаў, што па берагах Амазонкі асабліва вялікая разнастайнасць пальмаў, іх там каля 800 відаў. Пальмы растуць як вялікімі групамі, так і асобна. Ён пісаў:

Паблізу рэк часта можна сустрэць капібару — самага буйнога ў свеце грызуна (маса цела каля 50 кг), які вонкава нагадвае марскіх свінак. Жывёл, якія прыходзяць на вадапой, ля берага каравуляць анаконды — гэтыя ўдавы, самыя вялікія з змей, палююць і ў вадзе, дзе могуць задушыць нават каймана. Багаты жывёльны свет Амазоніі прадстаўлены яшчэ прэснаводным рачным дэльфінам інія і нутрыя (у Еўропе гэтага звярка разводзяць на пушных фермах). Каля берагоў Амазонкі можна сустрэць тапіра — прыгожага плыўца, хоць вага яго цела дасягае 200 кг. Часцей за ўсё ён перасоўваецца дарогамі паблізу ракі ў адзіночку. Сілкуецца лісцем, галінкамі і пладамі, многімі відамі водных раслін. Адзін з небяспечных жыхароў джунгляў і найбольш вадалюбівы прадстаўнік сямейства каціных, які здольны нават ныраць — ягуар. Індзейцы племя гуарані называюць яго «d’iaguar» — як і мы.

У Амазонцы і яе прытоках жыве больш за 2 тысячы відаў рыб, якія валодаюць выключным разнастайнасцю. Адсюль родам шматлікія папулярныя акварыўмныя рыбы — напрыклад, гупі, мечаносцы, скаляры і браняковыя. Толькі тут водзяцца рыбы tambaqui, якія сілкуюцца падаючым у ваду насеннем і пладамі каўчукавы дрэў. Сустракаюцца і пратоптэры — адны з апошніх на Зямлі відаў падвойнадыхаючых рыб, а таксама аравана, якая дасягае метровай даўжыні, выскоквае з вады і хапае жукоў з навісаючых над вадой галінак. Аднымі з самых знакамітых насельнікаў Амазонкі з’яўляюцца піранні, невялікія рыбы даўжынёй ад 13 да 40 см, незвычайна пражэрлівыя. Вядуць драпежны лад жыцця. Могуць напасці нават на буйных жывёл (змей або млекакормячых), які перапраўляюцца праз раку. Небяспечныя яны і для людзей — прыцягнутыя пахам крыві, чароды гэтых рыб атакуюць здабычу, вырываючы зубамі кавалкі мяса і абгрызаючы ахвяру да костак.

Такія рыбы, як сом-пляскагаловік і харакі (апошняя з’яўляецца асноўнай прамысловай рыбай Амазонкі), выдаюць гучныя гукі, чутныя над ракой. Мабыць, багацце і разнастайнасць «спяваючых» рыб у Амазонцы тлумачыцца вялікай мутнасці вод ракі з-за прымешак вапнякоў і перегноя. У такіх умовах глядзельныя зносіны рыб немагчымыя, і таму яны выкарыстоўваюць гукі.

Найбольш значныя прытокі: справа — Журуа, Пурус, Мадэйра, Тапажос, Шынгу, Такантынс; злева — Іса, Жапура, Жутаі, Рыу-Негру.

Амазонская сельва — незаменная экасістэма, якой, аднак, пагражае масавая высечка дрэў. Найбольшаму спусташэнню падвергнуліся абодва берагі ракі паміж Манаўсам і вусцем. У 70-х гадах ΧΧ стагоддзя значныя лясныя прасторы былі ператвораныя ў пашы, што прывяло да эрозіі глебы. На гэтых тэрыторыях ужо няма некранутых джунгляў. І хоць высечаную або выпаленую расліннасць спрабуюць адрадзіць, але ў такім змененым лесе змяшчаецца толькі частка першапачатковай відавой разнастайнасці.

Ад эксплуатацыі лясоў гінуць многія віды раслін і жывёл. Выключна рэдка зараз сустракаецца выдра Ptesonura brasilensis. У пералік знікаючых відаў патрапілі чырвонае дрэва Rio Palenque і бразільскі палісандр з выдатнай драўнінай, з якой робяць дарагую мэблю.

У вусця Амазонкі на працягу некалькіх месяцаў у першай палове 1983 года працавала першая савецкая комплексная экспедыцыя, якой было падпарадкавана навуковае судна «Прафесар Штокман».

Вобласць вусця Амазонкі — выдатны аб’ект для вывучэння, так як па сваіх гіганцкіх памерах, вялікімі глыбінямі, выключнай разнастайнасцю расліннага і жывёльнага свету ўяўляе сабой нешта сярэдняе паміж ракой і морам. Па ўплыву на прыродныя працэсы, якія адбываюцца ў вадзе, над сушай і морам, яе можна параўнаць толькі з марскім цячэннем Гальфстрым.

Экспедыцыя была арганізавана Інстытутам акіяналогіі ім. П. П. Шыршова і Інстытутам Лацінскай Амерыкі Акадэміі навук СССР. У яе работах прынялі ўдзел некалькі спецыялістаў з Бразіліі.

Даследаванне ракі праводзіліся ў 67 пунктах, дзе браліся пробы вады і глебы, а таксама вяліся гідралагічныя, гідрахімічныя, гідрабіялагічныя і іншыя назіранні. Акрамя таго, даследаваннем былі ахоплены вобласці шлейфу і асобныя глыбакаводныя ўчасткі акіяна.

Група біягеахімікаў вывучала арганічныя рэчывы, якія выносяцца Амазонкай ў акіян з глыбіні Амазонскай нізіны і іх уплыў на навакольнае акіянскае асяроддзе. Адклады ў асноўным ўяўляюць сабой прадукты жыццядзейнасці амазонскіх джунгляў: бялкі, тлушчы, цукрападобныя рэчывы; збіраючыся на дне акіяна, яны спрыяюць утварэнні радовішчаў карысных выкапняў.

У Бразіліі на глыбіні каля 4000 метраў навукоўцы выявілі самую доўгую падземную раку ў свеце. Рака, якая бярэ пачатак у перадгор’ях Анд, даўжынёй 6 тысяч кіламетраў цягнецца з захаду на ўсход да ўзбярэжжа Атлантычнага акіяна практычна пад басейнам ракі Амазонкі. Дадзенае навуковае адкрыццё стала здабыткам грамадскасці ў жніўні 2011 года пасля паведамлення, зробленага на пасяджэнні бразільскага геафізічнага грамадства ў Рыа-дэ-Жанейра. Рака неафіцыйна названая Хамза (, ) у гонар навукоўца-першаадкрывальніка Валія Хамза (V. Hamza), які нарадзіўся ў Індыі, які больш за 45 гадоў займаўся даследаваннем ракі Амазонкі. Хамза, з’яўляючыся супрацоўнікам Нацыянальнай абсерваторыі ў Рыа-дэ-Жанейра, выявіў першы геалагічна незвычайны і ўнікальны асобнік рачной сістэмы-блізнюка, якая працякае ў Бразіліі на розных узроўнях зямной кары. Вучоны звярнуў увагу на запаволенне некаторых сейсмічных хваль, якое дапамагло выявіць вялікую колькасць вады пад зямлёй (першапачаткова прынятага за «падземны акіян»). Аднак даследаванне тэмпературы вады, праведзенае на глыбіні ў 241-й бяздзейнічаючай нафтавай свідравіне выявіла незвычайную (не характэрную для звычайных свідравін такога тыпу) змену тэмпературы вады, што дазволіла выявіць і вывучыць падземную раку. У ходзе даследавання высветлілася, што за выключэннем напрамкі плыні, р’кі Амазонка (наземная) і Хамза (падземная) валодаюць значна адрознымі характарыстыкамі, найбольш відавочнымі з якіх з’яўляюцца іх шырыня і хуткасць патоку. Тым не менш, хуткасць патоку ў Амазонцы складае пяць метраў у секунду, а хуткасць у падземнай рацэ не перавышае 1 міліметра ў секунду. Такім чынам, рака Хамза вельмі павольна цячэ на глыбіні каля 4 тысяч метраў пад зямлёй скрозь порыстыя грунты паралельна Амазонцы. Паводле папярэдніх падлікаў, шырыня Хамзы дасягае 400 км, а расход вады складае прыкладна 3900 м³/с — гэта каля 2 % ад дэбіту Амазонкі. Хуткасць плыні Хамзы складае ўсяго некалькі метраў у год. Гэта яшчэ больш павольна, чым рухаюцца ледавікі, так што ракой яе можна назваць даволі ўмоўна. Хамза ўпадае ў Атлантычны акіян на вялікай глыбіні. Вада ракі Хамза мае высокі ўзровень салёнасці.

У існаванні і фарміраванні падземных вадаёмаў такога роду гуляюць важную ролю і некаторыя геалагічныя фактары. Так, падземны акіян, выяўлены ў 2007 годзе, быў сфарміраваны ў выніку зацягвання (апускання) часткі дна Ціхага акіяна пад зямлю і абмежаваннем ўтварыўся прасторы кантынентальнай плітой. Як правіла, вада, якая апынулася на такой глыбіні, імкнецца і «цячэ» ўверх, але незвычайныя ўмовы, якія сфарміраваліся ўздоўж усходняга берага Ціхага акіяна, дазваляюць падземнаму акіяну знаходзіцца ў стане адноснага спакою. У выпадку з падземнай ракой Хамза порыстыя і прапушчальныя аcадкавыя пароды выконваюць ролю трубаправодаў, якія дазваляюць вадзе апускацца на вялікія глыбіні. Разлом, які пралягаў з захаду на ўсход, і карставыя формы рэльефу, якія працягнуліся ўздоўж паўночнай мяжы басейна ракі Амазонкі, гуляюць пэўную ролю ў забеспячэнні вадой падземнай ракі. У сувязі з тым, што непранікальныя для вады геалагічныя пароды практычна перашкаджаюць вертыкальнаму патоку, ухіл порыстых ападкавых парод з захаду на ўсход стварае так званы тапаграфічны градыент, накіроўвалы цячэнне Хамзы ў бок Атлантычнага акіяна. У адрозненне ад Хамзы, 153-кіламетровая падземная рака, размешчаная на паўвостраве Юкатан у Мексіцы, і 8,2-кіламетровая падземная рака Cabayugan ў Нацыянальным парку Puerto Princesa на Філіпінах сваім узнікненнем абавязаны карставаму рэльефу. Вада ў гэтых рэках змяніла кірунак сваёй плыні, знайшоўшы дарогу ўніз дзякуючы растварэнню карбанатных парод і фарміраванні шырокай падземнай рачной сістэмы.




#Article 69: Амон (858 words)


АМОН (егіп. imn - схаваны, таемны) - старажытнаегіпецкае боства.

Егіпцяне тлумачылі яго імя як патаемны, нябачны, ён атаясамліваўся з нябачным подыхам паветра. Іншае тлумачэнне выводзіць яго імя ад лівійска-берберыйскага слова аман (вада), верагодна таму Амон як старажытны бог тварэння ўшаноўваўся ў выяве гусака.

Ужо ў Тэкстах пірамід Амон разам са сваёй жонкай Амаўнэт узгадваецца як старажытны бог — прабог. Але толькі з часоў XI дынастыі яго пачынаюць лічыць богам Фіваў. Першапачаткова быў блізкі да бога вайны Монту, які пры фараонах XI дынастыі Сярэдняга царства (каля ХХІ ст. да н.э.) лічыўася адным з галоўных бостваў фіванскага пантэону. Калі ўзвышаецца XII дынастыя (ХХ-XVIII ст. да н.э.), Амона амоесамліваюць з Монту (Амон-Ра-Монту) і хутка выцясняе яго культ. У перыяд Сярэдняга царства з Амонам атоесамліваецца таксама бог урадлівасці Мін. 

У перыяд фіванскай XVIII дынастыі Новага царства (XVI-XIV стст да н.э.) галоўны фіванскі бог Амон робіцца богам усяго Егіпта, яго культ ператвараецца ў дзяржаўны. Ён атоесамліваецца з богам сонца Ра (Амон-Ра), ушаноўваецца як цар усіх багоў (грэч. Амон-Ра-Сонтэр, егіп. Амон-Ра-несут-нечер), лічыцца богам - стваральнікам усяго існага, узначальвае геліопальскую энеаду і гермопальскую агдааду багоў. Гімны Амону таго перыяду сцвярджаюць: Выйшлі людзі з вачэй яго, сталі багі з вуснаў яго, ты адзін валодаеш мноствам рук, ты распасціраеш іх да тых, хто любіць цябе, указваюць, што ён уладар свету, ён валодае ўсёй зямлёй, у яго руках спісы угоддзяў і вяроўка дзеля абмеру палёў. Нарэшце, Амона лічылі богам, які застаецца ва ўсіх рэчах, як і ба (душа) ва ўсіх з'явах. У Амоне нябачна існуюць усе багі, людзі, прадметы. З Амонам атоесамліваюцца Хапі (Амон-Хапі), Гор (Амон-Ра-Гарахуці), Птах, Себек, Нун, Херпі, Хнум і іншыя. У Фівах знаходзіўся буйнейшы ва ўсім Егіпце храм Амона - Карнакскі. У дзень Прыгожага свята даліны, прысвечанага Амону, із храма выносілі статую. Боства, якое яна ўвасабляла, вымаўляла ў гэты дзень сваю волю, вырашала спрэчныя справы.

Захоп Егіпта нубійцамі, а потым лівійцамі (XXV Кушыцкая і XXII Лівійская дынастыі), падпарадкаванне Егіпта асірыйцам (671-663 гг. да н.э.) і персам (525-332 гг. да н. э.) не разбурылі культ Амона, але цэнтр яго культу быў перанесены жрацамі ў горад Таніс, старажытную сталіцу Егіпта ў дэльце Нілу.

Паводле запісаў на сценах храма царыцы Хатшэпсут, афіцыйна абвяшчалася, што кожны фараон народжваецца ад шлюбу царыцы-маці і бога Амона, які наведвае яе ў выглядзе мужа. Фараоны (у тым ліку Рамзэс II) абвяшчаюцца ад імя Амона, богу кожны раз прыпісваюцца словы: Гэта сапраўдны сын плоці маёй, абаронца на пасадзе маім, уладар Егіпта. Амон прыносіць перамогі войску фараона. Прыводзіцца тэкст, які ўяўляе сабой зварот Амона да фараона-заваёўніка Тутмаса III: Я даю табе моц і перамогі над усімі чужынскімі краінамі... Я зрыньваю тваіх ворагаў пад твае сандалі. Таксама Амон нібыта зрыньвае да ног Аменхатэпа III (1388 — 1351 гг. да н. э.) усе краі свету, які ў міласці сваёй адорвае іх подыхам жыцця. Амон і фараон Егіпта - адзінае цэлае, уладары свету, яго руплівыя кіраўнікі. У аснове мыслення егіпцян ляжала ўзаемасувязь боскай і фараонскай улады: Амон забяспечваў існаванне цара, цар ахоўваў цыклічнасць бясконцага быцця бога.

Аднак Амон быў не толькі абаронцам фараона, але і апекуном усіх простага народу. Яго называлі вязір для бедных, малітвы змяшчалі тэкст: Вялікія заклікаюць да цябе, маленькія шукаюць цябе, Амон, звярні вуха твае таму, хто бедны ў судзе... Амон можа быць вязірам, каб вызваліць бедняка. Такому Амону, які слухае выпрашальнага  ўзводзіліся шматлікія стэлы, часта ўпрыгожаныя выявамі вушэй бога, якія ўслухваюцца ў малітвы нешчаслівага, адгукаюцца на заклік нешчаслівага, даюць подых жыцця нешчасліваму.

Храмы Амона знаходзіліся ў Герф Хусэйне, Салебе, Дэры, Каве, Саі, Гемпаатоне, Абу-Сімбеле, а таксма ў нібійскіх гарадах і сяленнях, такіх як Напата, Пнубс і інш у Вадзі Мія (Усходняя Пустыня), Пер-Рамсэсе і. нарэшце, у Танісе. У апошнім горадзе, у агароджы храма Амона экспедыцыя П. Мантэ знайшла ў 1938 г. магільні цароў XXI дынастыі, чыі скарбы маглі параўнацца толькі з багаццямі магільні Тутанхамона. 

Вярхоўны жрэц харама Амона ў Карнаке насіў тытул хем нечэр тэпі эн Амон, альбо першы раб бога Амона, ён меў шмат служак і зямлі. У час III Пераходнага перыяду кіраванне храмам было ўскладзена на вярхоўную жрыцу, супругу бога, якая давала аброк бясшлюбнасці і выбірала сабе пераемніцу з ліку дочак кіруючага фараона. Апошняя вядомая жонка бога, Анхнеснеферыба II узначальвала культ Амона да заходу Егіпта персамі ў 525 г. да н.э. 

У перыяд Новага царства вялікі ўплыў меў аракул Амона Карнакскага, з дапамогай якога вырашаліся галоўныя дзяржаўныя справы, а таксама абіраліся кандыдаты на пасаду вярхоўнага жраца Амона. Ва оазісе Сіва жыў іншы не меней уплывовы аракул, які абвясціў Аляксандра Македонскага сынам бога Амона.

Культ Амона распаўсюдзіўся таксама на Лівію і Нубію (царства Куш), дзе таксама набыў дзяржаўны характар. Галоўны храм нубійскага Амона знаходзіўся ў Напаце. У гэтым храме аракулы абіралі цара, які пасля каранацыі наведваў свяцілішчы Амона ў Гемпатоне і Пнубсе, дзе падцвярджалася яго абранне.

Часцей за ўсё Амона малявалі ў выглядзе чалавека ў кароне, с двума высокімі пер'ямі і сонечным дыскам, часам - з галавой барана з закручанымі рогамі - апошні лічыўся яго свяўчэннай жывёлай. Таксама яго малявалі ў выглядзе змяі, прычым у гэтым выпадку яго называлі Кематэф (той, які завяршае свой час). 

У Эліністычны перыяд, калі Егіпет узначальвала грэчаская дынастыя Пталемеяў, а антычныя культура распаўсюджвалася на многія раёна Міжземнамор'я, культ Амона зліўся з культам Зеўса, утварыўшы боства Зеўс-Амон. Ён стаў галоўным боствам афрыканскай Кірэны, яго культы назіраліся таксама ў Грэцыі.




#Article 70: Амур (228 words)


Аму́р — рака ва Усходняй Азіі, у Расійскай Федэрацыі (большая частка) і КНР. Па Амуры праходзіць частка граніцы Расіі і Кітая. Утвараецца ад зліцця рэк Шылка і Аргунь. Упадае ў Амурскі ліман Ахоцкага мора.

Даўжыня 4440 км. Плошча вадазбору 1855 тыс. км² (10-е месца ў свеце).

У верхнім цячэнні (да вусця Зеі) цячэ ў вузкай даліне. Справа да ракі падыходзяць адгор'і Вялікага Хінгана. У сярэднім цячэнні (ад вусця Зеі да Хабараўска) даліна шырокая, толькі ў месцы перасячэння хрыбта Малы Хінган ператвараецца ў цясніну. У нізоўях рака выходзіць на Ніжнеамурскую нізіну, мае шырокую даліну, рэчышча разгаліноўваецца на рукавы. 

Асноўныя прытокі: Зея, Бурэя, Амгунь (злева), Сунгары, Усуры (справа). Сярод прытокаў: Шылка, Япан, Урка, Алма, Ульмін, Тунгуска, Гуран, Хінган і інш.

У басейне Амура больш за 60 тыс. азёраў агульнай плошчай каля 9,7 тыс. км². Сярод іх азёры Чля, Арэль, Сіндзінскае, Эварон і інш.

Жыўленне пераважна (2/3 сцёку) ад летне-восеньскіх мусонных дажджоў. Разводдзе э ліпеня да верасня, утвараецца дажджавымі паводкамі. У суткі па Амуры прадодзідь 41 тыс. т наносаў. Замярзае ў лістападзе, крыгаход у красавіку—маі. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 10 900 м³/с (максімальны 40 000 м³/с). На ніжняе цячэнне ўплываюць прылівы і адлівы.

Вядзецца рыбалоўства. Асноўныя прамысловыя рыбы: кета, гарбуша, таўсталобік, калуга, амурскі сом і інш. Значныя гідраэнергетычныя рэсурсы. Суднаходны на ўсім працягу. На Амуры стаяць гарады Благавешчанск, Хабараўск, Айхой і інш. У сярэднім цячэнні Хінганскі, ніжэй — Камсамольскі запаведнік.




#Article 71: Аналітычная хімія (560 words)


Аналітычная хімія — раздзел хіміі, які разглядае прынцыпы і метады падзелу і вызначэння хімічнага саставу рэчываў. Узнікла разам з неарганічнай хіміяй раней за іншыя хімічныя навукі. Якасны аналіз вызначае хімічны састаў дадзенага рэчыва альбо сумесі; колькасны аналіз вызначае колькі там гэтага рэчыва.

Аналітычныя метады можна ўмоўна падзяліць на класічныя і інструментальныя. Класічныя метады выкарыстоўваюць для падзелу прэцыпітацыю, экстракцыю і дыстыляцыю і для колькаснага аналізу па колеру, паху альбо тэмпературы плаўлення. Колькасны аналіз праводзіцца ўзважваннем альбо вымярэннем аб'ёму. Інструментальныя метады выкарыстоўваюць пэўнае абсталяванне для вымярэння пэўных фізічных велічынь, напрыклад, адсорбцыі святла флюарэсцэнцыі альбо электраправоднасці. Падзел ажыцяўляецца з дапамогай храматаграфіі альбо электрафарэзу.

Аналітычная хімія зарадзілася разам з навукай хіміяй і заўсёды іграла ў ёй важную ролю, забяспечваючы методыку вызначэння хімічных элементаў і злучэнняў у рэчывах. Асновы якаснага аналізу хімічных рэчываў закладзены Робертам Бойлем у XVII ст. Колькасны аналіз заснаваў М. В. Ламаносаў.

Сістэматычную методыку элементнага аналізу распрацаваў Юстус фон Лібіх. У XIX стагоддзі была створана таксама методыка аналізу арганічных рэчываў, асновай якой былі спецыфічныя рэакцыі функцыянальных груп.

Першую методыку інструментальнага аналізу распрацавалі Роберт Бунзен і Густаў Кірхгоф, якія, вывучаючы спектры выпрамянення полымя, вынайшлі ў 1860 годзе рубідый і цэзій.

Большасць важнейшых метадаў аналітычнай хіміі была распрацавана пасля 1900 года. У XX стагоддзі ўсё большую ролю ў галіне сталі іграць інструментальныя метады, якія сталі асноўнымі. Асабліва хутка асноўныя спектраскапічныя і спектраметрычныя метады развіваліся ў пачатку стагоддзя, а пад канец стагоддзя інструментарый аналітыкаў быў істотна ўдасканалены.

Аналагічны шлях у сваім развіцці прайшлі метады сепарацыі, і тут таксама сталі дамінаваць высокапрадукцыйныя інструменты. У 1970-х метады аналізу і сепарацыі ўсё часцей пачалі выкарыстоўвацца ў комплексе, што дазваляе дасягнуць поўнай характэрызацыі ўзораў.

Калі раней аналітычная хімія была сканцэнтравана ў асноўным на малых малекулах, прыкладна з 1970-х гадоў аналітычная хімія ўсё больш пашырала вобласць сваіх даследаванняў у галіне біялогіі. Удасканаленне лазераў спрыяла таму, што яны сталі выкарыстоўвацца ў хіміі спачатку для аналізу, а затым і для ўплыву на ход рэакцый. У канцы XX стагоддзя вобласць практычнага прымянення аналітычнай хіміі пашырылася, ахапіўшы такія палі дзейнасці як хімічная прамысловасць, клінічная хімія, аналіз стану навакольнага асяроддзя, крыміналістыка.

Сучасныя метады хімічнага аналізу ў асноўным з’яўляюцца інструментальнымі. Большасць хімікаў спецыялізуецца на пэўным тыпе прылады. Акадэмічныя даследаванні сканцэнтраваны або на пошуку новых прыкладанняў або на распрацоўцы новых метадаў аналізу. Напрыклад, хімік-аналітык можа праводзіць даследаванні, звязаныя з адкрыццём у крыві хімічных злучэнняў, якія павялічваюць рызыку захварэць на рак. Распрацоўка новай тэхналогіі можа зводзіцца да выкарыстання лазера на фарбавальніках, з дапамогай якога ўзрастае адчувальнасць і спецыфічнасць спектраскапічнага метаду. Тыя метады і інструменты, якія ўжо распрацаваны, часта стандартызуюцца, каб можна было праводзіць параўнанне з іншымі даследаваннямі на працягу значнага перыяду. Асабліва гэта важна для прамысловага кантролю якасці, для крыміналістыкі і для даследаванняў у галіне кантролю навакольнага асяроддзя. Аналітычная хімія іграе ўсё большую ролю ў фармацэўтыцы, дзе акрамя аналізу якасці, яе метады выкарыстоўваюцца для распрацоўкі новых лекаў, асабліва там, дзе разуменне ўздзеяння лекаў на пацыента асабліва крытычнае.

Аналітычная хімія складаецца з двух вялікіх раздзелаў:

Класіфікацыя розных відаў аналізу можа грунтавацца таксама на прыродзе часціц, якія вызначаюцца. У такіх выпадках кажуць пра ізатопны, элементны (атамна-іонны), функцыянальны (структурна-групавы), малекулярны або фазавы аналіз.

Спектраскапічныя метады вымяраюць узаемадзеянне малекул з электрамагнітным полем. Спектраскапія наогул ахоплівае такія паняцці, як атамна-адсарбцыйная спектраскапія, атамна-эмісійная спектраскапія, ультрафіялетавая спектраскапія, рэнтгэнафлюарэсцэнтны аналіз, інфрачырвоная спектраскапія, Раман-спектраскапія, падвоеная-палярызацыйная інтэрфераметрыя, ЯМР-спектраскапія, фотаэлектронная спектраскапія, Мёсбаўэраўская спектраскапія і іншыя.

Мас-спектраметрыя вымярае адносіну масы да зараду малекулы выкарыстоўваючы электрычнае і магнітнае полі. Існуе некалькі метадаў іанізацыі ўзору для правядзення даследаванняў: хімічная іанізацыя, бамбардзіроўка пучком электронаў і іншыя.




#Article 72: Анархізм (886 words)


Анархізм — палітычная тэорыя, для каторай мэтай з'яўляецца ўсталяванне анархіі (грэч. αναρχία — безуладдзе), стварэнне грамадства, дзе індывіды вольна супрацоўнічаюць на роўных. Анархізм супрацьстаіць любым формам іерархічнага кантролю і дамінавання.

Тэрмін анархізм і яго вытворныя часам выкарыстоўваюцца уніжальна, як сацыяльныя беспарадкі сінонімаў ў агульным або звычайным значэнні. Для апошняга, анархія дакладна не грамадскія беспарадкі. Насупраць, абсалютны сацыяльны парадак, дзякуючы антыкапіталістычнаму калектывізму. Гэты калектывізм, супярэчыць ідэі прыватных уладанняў, мяркуючы, што асобныя рэчы не гарантуюць адсутнасць правоў уласнасці, асабліва тыя, якія закранаюць назапашванне маёмасці не выкарыстоўваецца.

У станоўчым сэнсе, сістэма, у якой людзі вызваляюцца ад любой улады. Такое паняцце даў у 1840 годзе ў сваіх працах тэарэтык, змагар за свабоду П'ер-Жозэф Прудон (1809-1865). Што ва ўласнасці, аўтар кажа, што анархія - формы праўлення без гаспадара ці кіраўніка.

Першыя анархісцкія ідэі ўзыходзяць да старажытнагрэцкім і старажытнакітайскай філасофскім школам (хоць парасткі протоанархизма знаходзяць у розных краінах свету, у тым ліку ў Егіпце і інш.). Да старажытнагрэцкім протоанархистам традыцыйна адносяць сафістаў (Анціфонт - каля 450/444 - каля 365/360 гг. да н. э.) і кінікаў (Дыяген Сінопскі - каля 330-320 г. да н. э.). Да старажытнакітайскай адносяць даоскія традыцыю Лаа-Цзы (VI-V стст. да н. э.) і Чжуан-цзы (каля 369-286 гг. да н. э.). Сучасны ж анархізм паўстаў з свецкага, роўна як і рэлігійнага напрамкаў думкі эпохі Асветы, у прыватнасці з аргументацыі Жан-Жака Русо, яго ідэй аб свабодзе і маралі.

Акрамя таго да папярэднікам сучаснага анархізму можна аднесці ранніх хрысціян, многія рэлігійныя хрысціянскія ерасі, такія як напрыклад рух анабаптыстаў.

Непасрэдна ж першым тэарэтыкам сучаснага анархізму стаў Уільям Годвін (1756-1836), развіваў ідэі, якія склалі пасля ў аснову сучаснай анархісцкай думкі (праўда, ён яшчэ не карыстаўся тэрмінам «анархізм»)

Тэорыя анархізму прадугледжвае наступныя прынцыпы:

Адсутнасць ўлады мае на ўвазе, што ў анархісцкім грамадстве адзін чалавек, альбо група асоб не будуць навязваць сваё меркаванне, жаданне і волю іншым асобам. Гэта ж мае на ўвазе адсутнасць іерархіі і прадстаўнічай дэмакратыі, роўна як і аўтарытарнага праўлення. Анархізм выключае любога роду заклікі да пабудовы грамадства таталітарнага тыпу, пры якім усе людзі будуць падвергнутыя татальнаму кантролю, а ўсе сферы чалавечага жыцця будуць стандартызаваны аж да поўнай аднастайнасці. Як раз наадварот, анархізм заклікае да максімальнага развіцця кожнай асобнай асобы і індывідуалізаваць падыход да вырашэння праблем і патрэбаў асобных людзей, калі на гэта існуюць магчымасці.

Свабода ад прымусу мяркуе адмова ад прымусу адных людзей іншымі да ўдзелу ў якой бы там ні было дзейнасці, будзь то ў інтарэсах асобнага чалавека ці нават усяго грамадзтва, супраць яго волі. Удзел у значных дзеяннях альбо праектах павінна ажыццяўляцца на думкі анархістаў не пад вонкавым ціскам, але пры ўмове праявы асабістай адказнасці перад грамадствам, часткай якога ён з'яўляецца.

Свабода асацыяцый мяркуе, што ў грамадстве, арганізаваным па анархісцкіх прынцыпах магчымыя любога роду асацыяцыі для задавальнення ўсіх грамадскіх патрэбаў, любыя грамадскія структуры павінны стварацца і свабодна аб'ядноўвацца людзьмі, якія валодаюць роўнымі правамі вызначаць будучыню грамадства.

Два наступных прынцыпу ўзаемазвязаныя:

Узаемадапамога - гэта сінонім супрацоўніцтва. Калі людзі працуюць разам, іх дзейнасць прыкметна больш эфектыўна, чым калі кожны працуе паасобку. Калектыўнае ўзаемадзеянне - гэта скарочаны шлях да дасягнення неабходнага выніку пры меншых намаганнях.

Разнастайнасць - залог найбольш паўнацэннага жыцця кожнага асобнага чалавека, з якіх складаецца грамадства. З іншага боку, тэндэнцыі развіцця цывілізацыі спрыяюць развіццю разнастайнасці рабочага працэсу, дэстандартызаыіи і дэмассіфікацыі (што робіць анархізм толькі больш актуальным напрамкам грамадскай думкі), а таму жахі канвеерызацыі чалавечага жыцця.

Роўнасць - азначае адсутнасць іерархіі, аднолькавыя для ўсіх магчымасці задавальнення сваіх асабістых патрэбаў у мастацтве, творчасці, прадуктах працы, а таксама роўны доступ да ўсіх грамадскім выгод, у тым ліку апошнім дасягненням навукі і тэхнікі.

Братэрства мае на ўвазе, што ўсе людзі з'яўляюцца роўнымі, што інтарэсы і патрэбы адных не могуць быць важней або каштоўней інтарэсаў і патрэбаў іншых людзей.

Нестар Іванавіч Махно (26 кастрычніка (7 лістапада па новым стылі) 1888, сяло Гуляйполе, Аляксандраўскі павет, Екацерынаслаўская губерня — 6 ліпеня 1934, Парыж, Францыя) — анарха-камуніст, у 1918-1921 гадах правадыр атрадаў сялян-паўстанцаў, якія дзейнічалі на паўднёвым тэатры Грамадзянскай вайны. Вядомы як бацька Махно (афіцыйна падпісваў так некаторыя загады). Аўтар мемуараў «Успаміны».

Пётр Аляксеевіч Крапоткін руск.: Пётр Алеексеевич Кропоткин (27 лістапада (9 снежня) 1842, Масква — 8 лютага 1921,Дзмітраў) — рускі рэвалюцыянер, тэарэтык анархізму, географ, гісторык, літаратар.

Нарадзіўся 27 лістапада (9 снежня) 1842. Яго бацька, генерал князь Аляксей Пятровіч Крапоткін (1805-1871), паходзіў, з малодшай галіны князёў Смаленска, з'яўляўся багатым абшарнікам. Яго маці, Кацярына Мікалаеўна, дачка генерала Мікалая Сямёнавіч Сулімы (1777-1840), героя напалеонаўскіх войнаў.

Сярэднюю адукацыю атрымаў у 1-й Маскоўскай гімназіі, скончыў з адзнакай Пажскі корпус (1862 год), быў пазначаны ў афіцэры. Пасля заканчэння Пажскага корпуса, добраахвотна выбраў ваенную службу ў Сібіры ў казачых частках, што з пункту гледжання прыдворных чыноў выглядала па-дурному. 8 кастрычніка 1862 г 19-гадовы Пётр быў прызначаны ў Чыту ў чыне есаула чыноўнікам па асобых даручэннях пры выконваючы абавязкі губернатара Забайкальскай вобласці генерал-маёры Баляславе Казіміравічы Кукеле.

Удзельнічаў у камісіях - па падрыхтоўцы праекта рэформаў турмаў і сістэм спасылкі, а таксама над складаннем праекта гарадскога самакіравання, аднак неўзабаве быў расчараваны існуючым кіраўніцкім апаратам і страціў цікавасць да ідэі рэфармісцкага пераўтварэння.

Міхаіл Аляксандравіч Бакунін (18 [30] мая 1814, сяло Прамухіна, Новаторжскі павет, Цвярская губерня, Расійская імперыя - 19 чэрвеня [1 ліпеня] 1876, Берн, Швейцарыя), расійскі рэвалюцыянер, тэарэтык анархізму, адзін з ідэолагаў рэвалюцыйнага народніцтва.

У 1830-х гадах член кружка Н.С. Станкевіча. З 1840 за мяжой, удзельнік Рэвалюцыі 1848—1849 (Парыж, Дрэздэн, Прага). У 1851 выдадзены аўстрыйскімі ўладамі Расіі, пасажаны ў Петрапаўлаўскую, затым у Шлісельюургскую крэпасць, з 1857 у сібірскай ссылцы. У 1861 збег за мяжу, супрацоўнічаў з А. І. Герцэнам і Н. П. Агаровым. Арганізатар тайнага рэвалюцыйнага грамадства «Інтэрнацыянальнае братэрства» (1864—1865) і «Альянсу сацыялістычнай дэмакратыі» (1868). З 1868 член 1-га Інтэрнацыяналу, выступаў супраць К. Маркса і яго прыхільнікаў, у 1872 выключаны рашэннем Гаагскага кангрэса. Праца Бакуніна «Дзяржаўнасць і анархія» (1873) аказала вялікі ўплыў на развіццё народніцкага руху ў Расіі.




#Article 73: Англа-амерыканская вайна (1812—1814) (655 words)


АНГЛА-АМЕРЫКАНСКАЯ ВАЙНА 1812—1814, у амерыканскай гістарыяграфіі вайна 1812, вайна між Вялікабрытаніяй і ЗША, якая вялася з 18 чэрвеня 1812 па снежань 1814. Таксама вядома як Вайна містэра Мэдзісана і Другая вайна за незалежнасць.

Асноўнымі прычынамі вайны былі ўзмацненне ў пач. 19 ст. канкурэнцыі брытанскаму марскому гандлю з боку амерыканскага і рэакцыя Вялікабрытаніі (захоп амерыканскіх караблёў, якія вялі гандаль з Францыяй; захоп да 1810 Вялікабрытаніяй каля 4 тыс. натуралізаваных у ЗША маракоў, на думку брытанцаў — дэзерціраў) і палітыка экспансіі ЗША ў тагачасную брытанскую Канаду і рэакцыя Вялікабрытаніі (узбройванне Вялікабрытаніяй індзейцаў, якія нападалі на тагач. заходнюю мяжу ЗША). ЗША спынялі марскі гандаль з Еўропай ў 1807 і 1809. У пач. 1811 ЗША спынілі гандаль з Вялікабрытаніяй, фармальна ў адказ на кантроль брытанскім флотам амерыканскага марскога транспарту і гандлю з Еўропай.

Не ведаючы, што брытанская блакада Францыі была знятая за 2 дні да таго, карыстаючыся абурэннем амерыканскага грамадства супраць брытанскай палітыкі на моры, а таксама не без разліку на лёгкую перамогу, Кангрэс ЗША абвясціў вайну Вялікабрытаніі 18.6.1812. Вялікабрытанія ў гэты час вяла вайну на іспанскім ТВД і на моры з Францыяй.

Гаспадарчыя вынікі пачатку вайны з ЗША для Вялікабрытаніі былі вельмі адчувальнымі. Ужо пасля спынення гандлю гадавы брытанскі экспарт у Паўночную Амерыку панізіўся з 11 да 2 млн. фунтаў стэрлінгаў, а тэкстыльная вытворчасць Брытаніі адчула вялікі недабор амерыканскай бавоўны; пасля пачатку вайны ў Манчэстэры працягвалі дзейнічаць толькі 6 тэкстыльных фабрык з 38, а заробкі ткачоў у Глазга панізіліся з 17 шыл. 6 пенсаў за тыдзень да 7 шыл. 6 пенсаў.

Вайна вялася з пераменным поспехам. Брытанскія войскі ўзялі Дэтройт 16 жніўня 1812. На працягу 1812 амерыканцам удалося дамагчыся пэўных поспехаў на моры: «Эсекс» захапіў «Алерта» 13 жніўня 1812, «Канстыт’юшн» патапіў «Гер’ера» 19 жніўня 1812, «Уосп» захапіў «Фроліка» 18 кастрычніка 1812, «Юнайтэд Стэйтс» перамог «Мацыдоніяна» каля Азорскіх а-воў 25 кастрычніка 1812, «Канстыт’юшн» перамог «Джаву» 29 снежня 1812.

Амерыканскі рачны флот перамог на возеры Эры 10 верасня 1813 (: О. Х. Перы). Амерыканскія войскі перамаглі пад Тэмс (Антарыё) 5 кастрычніка 1813, але не змаглі ўвайсці ў Канаду. Гарады Ёрк (Таронта) і Буфала былі спалены. У Верхняй Канадзе амерыканскія войскі перамаглі пад Чып’ювай 5.7.1814.

Пасля перамогі саюзнікаў над Напалеонам (1814) у Еўропе вызваліліся значныя сілы брытанскіх войскаў, якія да таго часу атрымалі вялікі ваенны досвед у іспанскіх кампаніях пад кам. Уэлінгтана, частку з іх з Бардо паслалі ў Амерыку.

У жніўні 1814 брытанскія войскі (ген. Роберт Рос) высадзіліся ў зал. Чэсапік (Мэрыленд), перамаглі амерыканскія войскі 24 жніўня 1814, узялі Вашынгтон, спалілі ўсе публічныя будынкі (найперш, Капітолій і Белы дом). Апаўчэнне Мэрыленду спыніла іх далейшы наступ 12 верасня 1814, была адбіта брытанская атака з мора на Балтымар 13-14 верасня 1814 (: Зорна-палосны сцяг). Амерыканскі флот перамог на возеры Шамплэйн 11 верасня 1814.

Паводле дамовы ў Генце (падпісана 24 снежня 1814) было адноўлена даваеннае тэрытарыяльнае становішча.

Вядомы англійскі пісьменнік сэр Вальтэр Скот лічыў, што ледзь не патрапіў у амерыканскі палон, калі ў ліпені 1814 года знаходзіўся ў складзе навуковай экспедыцыі на Шэтлендскі і Аркнейскі архіпелаг:

У асеннія і зімовыя месяцы 1812-13 гг. флот ЗША атрымаў шэраг перамог над магутным брытанскім флотам. Амерыканскі флот шырока карыстаўся тактыкай захопу брытанскіх караблёў у Атлантычным акіяне і ў азначаны час захапіў 500 караблёў і ваенных, і гандлёвых.

Калі ішлі мірныя перамовы паміж ЗША і Вялікабрытаніяй, некаторыя палітычныя дзеячы штатаў Масачусэтс, Род-Айленд, Канектыкут, Вермонт і Нью-Гэмпшыр сабраліся ў горадзе Гартфард (Канэктыкут) пратэставаць супраць працягу вайны з Брытаніяй. Дэлегацыя прадстаўнікоў Гартфардскага Сходу накіравалася ў Вашынгтон з патрабаваннямі ўнесці пэўныя папраўкі ў Канстытуцыю ЗША дзеля абмежавання ўлады прэзідэнта. Але калі дэлегаты прыехалі, вайна ўжо скончылася і прадстаўнікі Гартфардскага Сходу былі запляманы абвінавачваннем у непаслухмянасці законам краіны.

Падчас усёй вайны штат Новая Англія паспяхова гандляваў з ворагам.

Пасля вайны 1812-1814 (альбо 1815) гг. адносіны Вялікабрытаніі і ЗША паступова пачалі паляпшацца. ЗША адмовілася ад сваіх планаў па заваяванню Канады, а Вялікабрытанія - ад жадання вярнуць паўстаўшыя 13 калоній. Сучасныя саюзныя адносіны паміж гэтымі англамоўнымі дзяржавамі былі б, напэўна, немагчымымі, калі б у снежні 1814 г. мірнае пагадненне не расставіла ўсе кропкі над і.




#Article 74: Англасаксы (150 words)


Англасаксы — германскія плямёны саксаў, англаў, ютаў, фрэзаў і франкаў, якія пачалі перасяляцца на Брытанскія астравы (450?) пасля распаду Рымскай Імперыі. Англасаксы лічацца продкамі сучасных англічанаў. : Белы дракон.

Перасяленне саксаў і англаў з тэрыторый сучаснага Шлезвіга-Гальштэйна і ютаў з Ютландыі пачалося ў 5 ст. Частка саксаў засталася на сваіх ранейшых тэрыторыях і (гл. Герцагства Саксонія) пашырала сваі ўладанні на поўдні і паўднёвым захадзе, некаторая частка англаў перасялілася пазней у паўночныя раёны сучанай Саксоніі-Анхальта. Канчаткі «-leben» і «-legen» ў назвах паселішчаў сведчаць аб іх заснаванні англамі. Асноўнай мэтай перасялення англаў і саксаў у Брытанію гісторыкі лічаць пошукі раманізаваным брытанскім насельніцтвам, пасля вываду апошніх рымскіх легіёнаў з Брытаніі (калі 410), абароны ад нападаў піктаў і шкотаў. Англы і саксы спачатку служылі раманізаванаму брытанскаму насельніцтву колішніх рымскіх правінцый на дагаворнай аснове (foederati), час ад часу ўздымалі паўстанні, і, нарэшце, падпарадкавалі сабе колішнія рымскія тэрыторыі ў заваяваннях пад кіраўніцтвам легендарных военачальнікаў Хенгіста і Хорса.




#Article 75: Ангорскі кот (436 words)


Ангорскі кот, або ангорская котка, або турэцкая ангора — парода хатніх напаўдаўгапоўсных катоў. Атрымана ў Турцыі, а назву атрымала дзякуючы гораду Ангоры (зараз гэта Анкара).

Турэцкія ангоры — нашчадкі прыручанай дзікай афрыканскай кошкі (Felis silvestris lybica).

З Усходняй Анатоліі, якая была на тэрыторыі сучаснай Турцыі, прыручаныя караткашэрсныя коткі былі прывезены ў Егіпет, дзе адбылося далейшае адамашненне. У гэтым рэгіёне адбылася мутацыя гена, які адказвае за даўжыню воўны, пасля чаго з'явіліся першыя даўгашэрсныя коткі.

Даўгашэрсны коткі былі завезены ў Вялікабрытанію і Францыю з Візантыйскай Анкіры (сучасная Анкара), Сярэдняй Азіі, Персіі і Расіі ў канцы XVI стагоддзя. Ёсць звесткі, што яны з'явіліся ў Еўропе ўжо ў XIV стагоддзі ў перыяд Крыжовых паходаў. Турэцкая ангора была прызнана самастойнай пародай у Еўропе ў пачатку XVII-га стагоддзя.

У 1917 годзе ўрад Турцыі ў супрацоўніцтве з заапаркам Анкары распачаў праграму гадоўлі, каб захаваць нацыянальнае багацце — цалкам белую турэцкую ангору. Гэтая праграма дзейнічае і сёння. У заапарку асабліва цэняцца цалкам белыя ангорскія коткі з вачыма рознага колеру, у якіх адно вока блакітнае, а другое — жоўтае.

Турэцкія ангоры былі афіцыйна зарэгістраваныя ў 1973 годзе CFA. Аднак да 1978 года рэгістраваліся толькі цалкам белыя ангоры.

На сённяшні дзень ангорская котка прызнана міжнароднымі феліналагічнымі арганізацыямі, уключаючы міжнародную федэрацыю котак .

Поўсць напаўдоўгая, вакол галавы — даўжэйшая проці поўсці на целе і ўтварае каўнер. На хвасце гэтаксама поўсць доўгая, сам хвост — доўгі і шырокі, павужаецца ад пачатка да канца. Поўсць часцей за ўсё белая (гэткіх прыгажунь разводзяць у Еўропе). Аднак у Амерыцы эксперыментуюць з рознымі колерамі поўсці. Галава кароткая, шырокая, дадолу звужаецца і з-за гэтага нагадвае трохкутнік. Падбародак моцны, мыска сярэдняй даўжыні, дастаткова вузкая, плаўна акрэсленая.

Профіль з вельмі лёгкім пераходам, міндалепадобнымі, злёгку коса пастаўленымі вачыма. Вялікія адкрытыя вушу, якія завостраныя, высокія і даволі блізка адзін да аднаго. Вытанчаная шыя. 

Падоўжанае гнуткае цела. Высокія сухія канечнасці з невялікімі, амаль авальнымі лапкамі. Хвост доўгі, завастраецца, апушаны ў форме страусавага пяра. Могуць быць плямкі.

Коткам чорнага колеру характэрна рудаватае адценне і шэры падшэрстак ў вобласці жывата.

Ангорскія коткі моцна любяць сваіх гаспадароў, часта лашчуцца да іх. Нораў у іх крыху флегматычны. Коткі гэтай пароды інтэлектуальныя і вельмі дапытлівыя, звычайна вядуць актыўны лад жыцця. Яны заўсёды імкнуцца быць у цэнтры ўвагі, часта ўносяць свой ўклад у гутарку людзей. Лёгка могуць навучыцца адкрываць дзверы або ўключаць святло.

Турэцкія ангоры звычайна не любяць заставацца надоўга ў адзіноце, затое з чалавекам могуць гуляць гадзінамі. Вельмі прыхілістыя, аддаюць перавагу аднаму гаспадару, любяць прыносіць яму прадметы.

Маюць своеасаблівую манеру мовы, часта змяняюць звыклае чалавеку мяўканне на вантробныя гукі, падобныя да варкатання.

Дагляд за імі больш просты проці персідскай коткі.

Сярэдняя працягласць жыцця ангорскіх котак 12-15 гадоў, пры добрым дагляданні яны могуць дажыць да 20 гадоў.




#Article 76: Анды (2684 words)


А́нды, Андыйскія Кардыльеры, Кардыльера-дэ-лос-Андэс () — горная сістэма ў Паўднёвай Амерыцы. Даўжыня 9000 км. Найвышэйшы пункт — гара Аканкагуа.

Анды з'яўляюцца самым працяглым горным ланцугом Зямлі. Горы цягнуцца ўздоўж заходняга ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі ад Венесуэлы праз Калумбію, Эквадор, Перу, Балівію, Аргенціну і Чылі. Складаюцца з двух, у асобных частках — з некалькіх паралельных галоўных храбтоў. У сваёй сярэдняй частцы (Перу, Балівія, Паўночны Чылі і Паўночная Аргенціна) горныя храбты ляжаць на вялікай адлегласці адзін ад другога і ўтвараюць цэнтральнае нагор'е Альтыплана, да якога адносіцца таксама і возера Тытыкака. Цэнтр імперыі інкаў, Куска, знаходзіўся паўночней гэтага нагор'я.

Анды — буйны міжакіянскі вадападзел; на ўсходзе ад Андаў цякуць рэкі басейна Атлантычнага акіяна (у Андах бяруць пачатак сама Амазонка і многія яе вялікія прытокі, а таксама прытокі Арынока, Парагвая, Параны, рэкі Патагоніі), на захадзе — басейна Ціхага акіяна (пераважна кароткія).

Анды служаць важнейшым у Паўднёвай Амерыцы кліматычным бар'ерам, які ізалюе тэрыторыі на захад ад Галоўнай Кардыльеры ад уплыву Атлантычнага Акіяна, а тэрыторыі на ўсходзе — ад уплыву Ціхага акіяна. Горы ляжаць у шасці кліматычных паясах (экватарыяльным, паўночным і паўднёвым субэкватарыяльным, паўднёвым трапічным, субтрапічным і ўмераным) і адрозніваюцца рэзкімі кантрастамі ва ўвільгатненні ўсходніх (падветраных) і заходніх (надветраных) схілаў.

Анды складаюцца пераважна з субмерыдыянальных паралельных хрыбтоў — Усходняя Кардыльера Анд, Цэнтральная Кардыльера Анд (або Цэнтральная Кардыльера), Заходняя Кардыльера Анд (або Заходняя Кардыльера), Берагавая Кардыльера Анд (або прыбярэжны хрыбет), паміж якімі ляжаць унутраныя пласкагор'і і плато (усяго — Пуна, яе частку ў Балівіі і Перу носіць назву Альтыплана) і западзіны. З-за значнай працягласці Анд іх асобныя ландшафтныя часткі значна адрозніваюцца адна ад адной. Па характары рэльефу і іншымі прыроднымі адрозненнямі, звычайна вылучаюць тры асноўныя рэгіёны — Паўночныя, Цэнтральныя і Паўднёвыя Анды.

Анды — адроджаныя горы, створаныя найноўшымі падняццямі на месцы так званага Андскага (Кардыльерскага) складчатага геасінклінальнага пояса; Анды з'яўляюцца адной з найбуйнейшых на планеце сістэм альпійскай складчатасці (на палеазойскім і часткова байкальскім складчатым фундаменце). Буйныя масівы Галоўных Кардыльераў і ўзбярэжжа Чылі, як і прыбярэжных хрыбтоў Перу, з'яўляецца гранітнымі інтрузіямі мелавога перыяду. Міжгорныя і краявыя прагіны (Альтыплана, Маракайба і іншыя) утварыліся ў палеагенавым і неагенавым перыядах. Тэктанічныя рухі, якія суправаджаюцца сейсмічнай і вулканічнай актыўнасцю, працягваюцца і ў наш час.

Анды багатыя рудамі, галоўным чынам каляровых металаў (ванадыя, вальфраму, вісмута, волава, свінцу, цынку, мыш'яку, сурмы і іншых). Радовішчы прымеркаваны ў асноўным да палеазойскіх структур усходніх Анд і жаролаў старажытных вулканаў; на тэрыторыі Чылі — буйныя медныя радовішчы. У перадавых і перадгорных прагінах ёсць нафта і газ (у перадгор'ях Анд ў межах Венесуэлы, Перу, Балівіі, Аргенціны). У Андах таксама радовішча жалеза (у Балівіі), натрыевай салетры (у Чылі), золата, плаціны і ізумрудаў (у Калумбіі).

Галоўная сістэма Анд складаецца з паралельных хрыбтоў, якія працягнуліся ў мерыдыянальным кірунку, падзеленых унутранымі пласкагор'ямі або западзінамі. Толькі Карыбскія Анды, размешчаныя ў межах Венесуэлы, якія належаць да Паўночных Анд, працягнуліся субшыротна ўздоўж узбярэжжа Карыбскага мора. Гэта самы малады і адносна нізкі ўчастак Анд (да 2765 м). Да паўночных Анд адносяцца таксама эквадорскія Анды (у Эквадоры) і Паўночна-Заходнія Анды (на захадзе Венесуэлы і ў Калумбіі). Найбольш высокія грабяні Паўночных Анд маюць невялікія сучасныя ледавікі, на вулканічных конусах — вечны снег. Астравы Аруба, Банайрэ і Кюрасаа ў Карыбскім моры з'яўляюцца вяршынямі працягу Карыбскіх Анд, што апусціліся ў мора.

У Паўночна-Заходніх Андах, што веерападобна разыходзяцца на поўнач ад 1° з. ш., вылучаюць тры галоўныя Кардыльеры (горных хрыбта) — Усходні, Цэнтральны і Заходні. Усе яны высокія, схіле і маюць будынак глыбокіх зморшчын. Для іх характэрныя разломы, узняцці і апусканні найноўшага часу. Галоўныя Кардыльеры падзеленыя буйнымі западзінамі — далінамі рэк Магдалены і Каукі-Паціа.

Усходняя Кардыльера мае найбольшую вышыню ў сваёй паўночна-ўсходняй частцы (гара Рытакува, 5493 м.); у цэнтры Усходняй Кардыльеры — старажытнае азёрнае плато (пераважныя вышыні — 2,5 — 2,7 тыс. м); для Усходняй Кардыльеры наогул характэрныя буйныя паверхні выраўноўвання. У высакагор'ях знаходзяцца шматлікія ледавікі. На поўначы Усходняй Кардыльеры працягваюць хрыбты Кардыльера-дэ-Мерыда (вышэйшая кропка — гара Пік-Балівар, 5007 м) і Сьера-дэ-Перыха (дасягае вышыні 3540 м); паміж гэтымі хрыбтамі ў шырокай нізіннай западзіне ляжыць возера Маракайба. На крайнім поўначы — масіў Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта з вышынямі да 5800 м (гара Крыстабаль-Калон).

Даліна ракі Магдалены аддзяляе Усходнюю Кардыльеру ад Цэнтральнай, адносна вузкай і высокай; у Цэнтральнай Кардыльеры (асабліва ў яе паўднёвай частцы) — шмат вулканаў (Уіла, 5750 м; Руіс, 5321 м., і інш.), некаторыя з якіх дзейнічаюць (Кумбаль, 4890 м). Да поўначы Цэнтральная Кардыльера некалькі зніжаецца і ўтварае масіў Антыокія, моцна раздзелены рачнымі далінамі. Заходняя Кардыльера, аддзеленая ад Цэнтральнай далінай ракі Каука, мае меншыя вышыні (да 4200 м); на поўдні Заходняй Кардыльеры — усё яшчэ актыўны вулканізм. Далей на захад — невысокі (да 1810 м) хрыбет Серанія-дэ-Бауда, пераходзячы на поўначы ў горы Панамы. Да поўначы і захаду ад Паўночна-Заходніх Анд — Прыкарыбская і Ціхаакіянская алювіяльныя нізіны.

У складзе экватарыяльнах (эквадорскіх) Анд, якія даходзяць да 4° пд. ш., — дзве Кардыльеры (Заходняя і Усходняя), падзеленыя паніжэннямі вышынёй 2500-2700 м. Уздоўж разломаў, якія абмяжоўваюць гэтыя паніжэнні (западзіны), — адзін з самых высокіх у свеце вулканічных ланцугоў (найбольш высокія вулканы Чымбараса, 6267 м, Катапахі, 5897 м). Гэтыя вулканы, а таксама вулканы Калумбіі, утвараюць першую вулканічную вобласць Анд.

У Цэнтральных Андах (да 28° пд. ш.) вылучаюць Перуанскія Анды (якія цягнуцца на поўдзень да 14° 30' пд. ш.) і ўласна Цэнтральныя Анды. У перуанскіх Андах з прычыны нядаўніх падняццяў і інтэнсіўнага зразання рэк (найбуйнейшыя з якіх — Мараньён, Укаялі і Уальяга — адносяцца да сістэмы верхняй Амазонкі) утварыліся паралельныя хрыбты (Усходняя і Заходняя Кардыльеры) і сістэма глыбокіх падоўжных і папярочных каньёнаў, што расчляніла старажытную паверхню выраўноўвання. Вяршыні Кардыльераў перуанскіх Анд перавышаюць 6000 м (вышэйшы пункт — гара Уаскаран, 6768 м.). У перуанскіх Андах сучаснае абледзяненне існуе прыкладна на дзясятку горных груп, самая вялікая з якіх — Кардыльера-Бланка. Альпійскія формы рэльефу таксама развіты на хрыбтах Кардыльера-дэ-Вільканота, Кардыльера-дэ-Вількабамба і Кардыльера-дэ-Карабая.

На поўдзень ад знаходзіцца самая шырокая частка Анд — Цэнтральнаандыйскае нагор'е (шырыня да 750 км), дзе пераважаюць арыдныя геамарфалагічныя працэсы. Значную частку нагор'я займае пласкагор'е Пуна, якое часта атаясамліваецца з усім нагор'ем, з вышынямі 3,5 — 4,8 тыс. м. Для Пуны характэрныя бяссцёкавыя катлавіны («Бальсон»), занятыя азёрамі (Тытыкака, Паопа і іншымі) і саланчакі (Атакама, Кайпаса, Уюні і інш.). На ўсход ад Пуны — Кардыльера-Рэаль (пік Анкоума, 6550 м) з магутным сучасным зледзяненнем. Паміж плато Альтыплана (паўночнай часткай Пуны) і Кардыльера-Рэаль, на вышыні 3700 м, знаходзіцца горад Ла-Пас, адна са сталіц Балівіі, самая высакагорная сталіца ў свеце.

На ўсход ад Кардыльеры-Рэаль — субандыйскія складчатыя хрыбты Усходняй Кардыльеры, якія даходзяць да 23° пд. ш. Паўднёвым працягам Кардыльеры-Рэаль з'яўляецца Цэнтральная Кардыльера, а таксама некалькі масіваў скал (вышэйшы пункт — гара Эль-Лібертадор або Качэ, 6380 м). З захаду Пуну абрамляе Заходняя Кардыльера з інтрузіўнымі пікамі і шматлікімі вулканічнымі вяршынямі (Льюльяйльяка, 6739 м; Сан-Пэдра, 6145 м; Місці, 5821 м; і іншыя), якія ўваходзяць у другую вулканічную вобласць Анд. На поўдзень ад 19° пд. ш. заходнія схілы Заходняй Кардыльеры выходзяць да тэктанічнай западзіны падоўжнай даліны, поўдзень якой займае пустыня Атакама. Па падоўжнай далінай — невысокая (да 1500 м) інтрузіўная Берагавая Кардыльера, для якой характэрныя арыдныя скульптурныя формы рэльефу.

У Пуне і ў заходняй частцы Цэнтральных Анд — вельмі высокая снегавая лінія (месцамі вышэй 6500 м), таму снег адзначаны толькі на высокіх вулканічных конусах, а ледавікі ёсць толькі ў масіве Охас-дэль-Салада (вышынёй да 6880 м).

У Паўднёвых Андах, якія цягнуцца на поўдзень ад 28° пд. ш., вылучаюць дзве часткі — паўночную (чылійска-аргенцінскія або Субтрапічныя Анды) і паўднёвую (патагонскія Анды). У чылійскага-аргенцінскіх Андах, якія звужваюцца на поўдзень і даходзяць да 39° 41' пд.ш., ярка выяўленая трохчленная будова — Прыбярэжны хрыбет, Падоўжная даліна і Галоўная Кардыльера. У рамках апошняй, таксама вядомай як Кардыльера-фронт, знаходзіцца самая высокая вяршыня Анд, гара Аканкагуа (6962 м), а таксама значныя вяршыні Тупунгата (6570 м) і Мерседарыя (6720 м). Снегавая лінія тут вельмі высокая (пад 32° 40' пд. ш. — 6000 м). На ўсход ад Галоўнай Кардыльеры — старажытныя Прэкардыльеры. На поўдзень ад 33° пд. ш. (і да 52° пд. ш.) размяшчаецца трэцяя вулканічная вобласць Анд, дзе нямала дзеючых вулканаў (пераважна ў Галоўнай Кардыльеры і на захад ад яе) і патухлых (Тупунгата, Майпа і іншых).

Пры прасоўванні на поўдзень ад снежнай лініі паступова зніжаецца і ў 41° пд.ш. дасягае адзнакі 1460 м. Высокія хрыбты набываюць рысы альпійскага тыпу, павялічваецца плошча сучаснага зледзянення, з'яўляюцца шматлікія ледніковыя азёры. Да поўдня ад 40° пд.ш. пачынаюцца патагонскія Анды з больш нізкімі, чым у чылійскага-аргенцінскіх Андах, хрыбтамі (вышэйшы пункт — гара Сан-Валянцін — 4058 м) і актыўным вулканізмам на поўначы. У раёне заліва Рэланкаві ў 42° пд. ш. моцна раздзелены Прыбярэжны хрыбет апускаецца ў акіян, а яго вяршыні ўтвараюць ланцуг скалістых астравоў і архіпелагаў (найбуйнейшы — востраў Чылоэ). Падоўжная даліна ператвараецца ў сістэму параток, якія даходзяць да заходняй частцы Магеланавага праліва.

У раёне Магеланавага праліва Анды (якія носяць тут назву Анд Вогненнай Зямлі) рэзка адхіляюцца на ўсход. У Патагонскіх Андах вышыня снегавой лініі ледзь-ледзь перавышае 1500 м (на крайнім поўдні яна складае 500—700 м, а з 46° 30' пд. ш. ледавікі апускаюцца да ўзроўню акіяна), пераважаюць ледніковыя формы рэльефу. Да поўдня ад 47° пд.ш. існаваў магутны патагонскі ледніковы шчыт, які зараз раскалоўся на два, агульнай плошчай больш за 20 тыс. км, адкуль на захад і ўсход апускаюцца шматкіламетровыя ледніковыя языкі. Некаторыя з даліны леднікоў усходніх схілаў заканчваюцца ў буйных азёрах. Уздоўж берагоў, моцна парэзаных фіёрдамі, падымаюцца маладыя вулканічныя конусы (Каркавада і іншыя). Анды Вогненнай Зямлі параўнальна невысокія (да 2469 м).

Глебава-расліннае покрыва Анд вельмі разнастайнае. Гэта абумоўлена вялікімі вышынямі гор і значнай розніцай у ўвільгатненні заходніх і ўсходніх схілаў. Вышынная пояснасць у Андах ярка выяўленая. Вылучаюць тры вышынныя паясы — Цьеры кальентэ — (гарачая зямля), Цьеры фрыа (халодная зямля) і Цьеры еляда (лядовая зямля).

У Карыбскіх Андах, на тэрыторыі Венесуэлы, растуць лістападныя (на час зімовай засухі) лясы і хмызнякі на горных чырвоных глебах. Ніжнія часткі наветраных схілаў ад Паўночна-Заходніх Анд і Цэнтральных Анд пакрытыя горнымі вільготнымі экватарыяльнымі і трапічнымі лясамі на латэрытных глебах (горны дажджавы лес), а таксама змяшанымі лясамі з вечназялёных і лістападных парод. Знешні выгляд экватарыяльных лясоў мала адрозніваецца ад знешняга выгляду гэтых лясоў у раўніннай частцы мацерыка. Для гэтых лясоў характэрныя пальмы, фікусы, бананы, какава і іншыя віды. Вышэй (да вышынь 2500-3000 м) характар расліннасці мяняецца, тут тыповыя бамбукі, дрэвападобная папараць, хмызняк кока (што з'яўляецца крыніцай какаіну), хіннае дрэва. Паміж 3000 м і 3800 м — высакагорны дажджавы лес з нізкарослымі дрэвамі і хмызнякамі; распаўсюджаныя эпіфіты і ліяны, характэрныя бамбукі, дрэвападобная папараць, вечназялёныя дубы, міртавыя, верасовыя. Вышэй — пераважна ксерафітная расліннасць, парах, з шматлікімі астровых, на гэтых вышынях сустракаюцца і Мохавыя балота на плоскіх участках і безжыццёвыя камяністыя прасторы на стромкіх схілах. Вышэй 4500 м — пояс вечных снягоў і льдоў.

Паўднёвей, у субтрапічных чылійскіх Андах — вечназялёныя хмызнякі на карычневых глебах. У Падоўжнай даліне — глебы, па складзе нагадваюць чарназём. Расліннасць высакагорных плато: на поўначы — экватарыяльныя альпійскія лугі або парамас, у перуанскіх Андах і на ўсходзе Пуны — сухія высакагорна-трапічныя стэпы Халк, на захадзе Пуны і на ўсім ціхаакіянскім захадзе паміж 5-28 ° паўднёвай шыраты — пустынныя тыпы расліннасці (у пустыні Атакама — сукулентная расліннасць, уключаючы кактусы). Многія паверхні засоленыя, што перашкаджае развіццю расліннасці; на такіх участках сустракаюцца ў асноўным палын і эфедра.

Вышэй 3000 м (прыкладна да 4500 м) — паўпустыні расліннасць, называецца сухой пунай. Тут растуць карлікавыя хмызнякі, злакі (кавыль, вейнік), лішайнікі, кактусы. На ўсход ад Галоўнай Кардыльеры, дзе больш ападкаў, — стэпавая расліннасць (пуна і вільготная пуна) з шматлікімі танканогімі (ціпчак, кавыль, вейнік) і падушкападобнымі хмызнякамі. На вільготных схілах Усходняй Кардыльеры трапічныя лясы (пальмы, хіннае дрэва) падымаюцца да 1500 м, да 3000 м даходзяць нізкарослыя вечназялёныя лясы з перавагай бамбука, папараці, ліян; на вялікіх вышынях — высакагорныя лугі.

У сярэдняй частцы Чылі лясы ў значнай ступені зведзеныя, калі лясы падымаліся па Галоўнай Кардыльераў да вышынь 2500-3000 м (вышэй пачыналіся горныя лугі з альпійскімі травой і хмызнякамі, а таксама рэдкімі тарфянымі балотамі), але цяпер схілы гор практычна аголены. Зараз лясы сустракаюцца толькі ў выглядзе асобных гаяў (хвоі, чылійскай араўкарыі, эўкаліпта, бука і платана, у падлеску — жаўтазель і герань).

На схілах Патагоніі Анд на поўдзень ад 38° пд.ш. — субарктычныя шмат'ярусныя лясы з высакаствольных дрэў і кустоў, пераважна вечназялёных, на бурых лясных глебах; у лясах шмат імхоў, лішайнікаў і ліян. Да поўдня ад 42° пд.ш. — змяшаныя лясы (у раёне 42° пд.ш. з'яўляецца масіў араукарыявых лясоў). Тут растуць букі, магноліі, дрэвападобная папараць, высакаствольныя іглічныя, бамбукі. На ўсходніх схілах Патагоніі Анд — у асноўным букавыя лясы. На крайнім поўдні Патагоніі Анд — тундравая расліннасць.

У крайняй паўднёвай частцы Анд, на Вогненнай Зямлі, лясы (з лістападных і вечназялёных дрэў — напрыклад, паўднёвых букаў і канела) займаюць толькі вузкую прыбярэжную паласу на захадзе; вышэй мяжой леса амаль адразу пачынаецца снежны пояс. На ўсходзе і месцамі на захадзе распаўсюджаныя субантарктычныя горныя лугі і тарфянікі.

Анды — радзіма хіннага дрэва, кокі, бульбы і іншых каштоўных раслін.

Жывёльны свет паўночнай часткі Анд уваходзіць у бразільскую зоагеаграфічную падвобласць і падобны з фаўнай прылеглых раўнін. Жывёльны свет Анд на поўдзень ад 5° паўднёвай шыраты адносіцца да чылійска-патагонскай падвобласці. Фаўне Анд у цэлым уласціва багацце эндэмічных родаў і відаў. Для Анд характэрныя многія віды верблюдавых: ламы, альпака (прадстаўнікі гэтых двух відаў выкарыстоўваюцца мясцовым насельніцтвам для атрымання воўны і мяса, а таксама як клуначныя жывёлы), вікуньі, гуанака, акрамя таго, тут жывуць капуцынавыя, рэліктавы ачковы мядзведзь, алені пуду і гаемал (эндэмік Анд), азарава лісіца, ляніўцы, шыншылы, апосумы, мурашкаед, грызуны дэгу. На поўдні — Магеланаў сабака, эндэмічныя грызуны тука-тука, віскаша і іншыя. Таксама для Анд характэрна вялікая колькасць птушак, напрыклад, калібры, андыйскі кондар (эндэмік Анд), які ўздымаецца на вышыню да 7 тыс. м, некалькі відаў ястрабаў і іншыя. Некаторыя віды (напрыклад, шыншылы, што ў 19 — пачатку 20 стагоддзя інтэнсіўна нішчыліся дзеля атрымання скурак, бяскрылая паганкі і тытыкакскі свістун, якія сустракаюцца толькі каля возера Тытыкака, і іншыя) знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

Асаблівасцю Анд з'яўляецца вялікая краявідная разнастайнасць земнаводных (больш за 900 відаў). Таксама ў Андах налічваецца каля 600 відаў млекакормячых (13% з якіх — эндэмікі), больш за 1700 відаў птушак (з іх 33,6 % — эндэмікі) і каля 400 відаў прэснаводных рыб (34,5% эндэмікаў).

Адной з асноўных экалагічных праблем Анд з'яўляецца звядзенне лясоў, якія ўжо не аднаўляюцца; асабліва моцна пацярпелі вільготныя трапічныя лясы Калумбіі, якія інтэнсіўна зводзяцца пад плантацыі хіннага і кававага дрэва і каучуканосаў.

Маючы развітую сельскую гаспадарку, андыйскія краіны сутыкаюцца з праблемамі дэградацыі глеб, забруджванне глеб хімікатамі, эрозіі і апустыньвання зямель у выніку перевыпаса жывёлы (асабліва на тэрыторыі Аргенціны).

Экалагічныя праблемы прыбярэжных зон — забруджванне марской вады паблізу партоў і буйных гарадоў (выклікана не ў апошнюю чаргу выкідам ў акіян каналізацыйных адходаў і прамысловага смецця), некантралюемы празмерны вылаў рыбы.

Як і ва ўсім свеце, у Андах востра стаіць праблема выкідаў у атмасферу парніковых газаў (галоўным чынам пры выпрацоўцы электраэнергіі, а таксама на прадпрыемствах чорнай металургіі). Значны ўклад у забруджванне навакольнага асяроддзя ўносяць таксама нафтаперапрацоўчыя заводы, нафтавыя свідравіны і шахты (іх дзейнасць прыводзіць да эрозіі глеб, забруджванне падземных вод, дзейнасць шахтаў у Патагоніі згубна паўплывала на біёту гэтай мясцовасці).

З прычыны шэрагу экалагічных праблем многія віды жывёл і раслін у Андах знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

Адна з самых значных у Андах галін гаспадаркі — горназдабыўная прамысловасць, важная для ўсёй сусветнай эканомікі, асабліва развіта на поўдні горнай сістэмы. Тут распрацоўваюцца радовішча медзі (у Чылі і Перу), жалеза (у Балівіі), золата (у Калумбіі і іншых краінах), плаціны і ізумрудаў (у Калумбіі), вальфрама, волава і срэбра (у краявых прагінах і міжгорных западзінах Аргенціны, Балівіі, Венесуэлы, Перу). Некалькі радовішчаў нафты знаходзяцца ўздоўж усходняга краю Анд.

Сельская гаспадарка ў Андах даволі складаная, а ўраджаі невялікія. Збольшага гэта выклікаецца недахопам вады — значныя раёны вельмі сухія або атрымліваюць ападкі толькі на працягу кароткага сезону. На высакагор'і частыя замаразкі, памяншаючыя вегетацыйны перыяд. Тэрыторыя наогул вельмі няроўная, а глебы часта не мелі магчымасці сфармавацца, урадлівыя ж даліны звычайна вельмі вузкія і пакрываюць нязначную плошчу. Традыцыйна большая частка сельскагаспадарчай прадукцыі выраблялася на тэрасах, створаных на стромкіх горных схілах. Значных перспектыў павелічэння прыдатных для сельскай гаспадаркі зямель за кошт меліярацыі няма.

Такім чынам, значная колькасць прадукцыі сельскай гаспадаркі прызначана для мясцовага спажывання. Толькі нешматлікія культуры вырошчваюцца ў колькасцях, дастатковых для экспарту, імі з'яўляюцца перш за ўсё кава (асабліва ў Калумбіі, дзе вырошчваецца да 13% сусветнага збору), тытунь і бавоўна. Акрамя таго, з Калумбіі і ў меншай ступені з Балівіі экспартуюцца значныя колькасці кокі і атрыманага з яе какаіну, нягледзячы на намаганні ўрадаў спыніць наркагандаль.

Культурамі, якія ў значных колькасцях вырошчваюцца на гэтых тэрыторыях, з'яўляюцца бананы (у Калумбіі, Эквадоры), бульба, ячмень. У Карыбскіх Андах сканцэнтраваныя раёны вырошчвання бавоўніка, тытуню і сізалю. У экватарыяльным поясе на сярэдніх вышынях вырошчваюць тытунь, каву, кукурузу, на вялікіх вышынях (да 3800 м) вырошчваюць кукурузу, пшаніцу, бульбу, а таксама кіноа, што з'яўляецца найважнейшай часткай рацыёну мясцовага індзейскага насельніцтва. На добра ўвільгатнённых схілах Кардыльеры-Арыенталь (у межах Цэнтральных Анд) вырошчваюць цукровы трыснёг, какава, каву і трапічную садавіну. Шматлікія культуры, якія гадуюцца ў Чылі, завезеныя з Еўропы — гэта аліўкі, вінаград, цытрусавыя.

Асноўны напрамак жывёлагадоўлі — авечкагадоўля (у нагор'і Перу, Патагоніі, Вогненнай Зямлі). На пласкагор'ях цэнтральных Анд, Пуне, разводзяць лам, альпак і коз, радзей — скот. Так, Перу і Балівія прыкметныя экспарцёры воўны. На буйных азёрах (асабліва на возеры Тытыкака) развіта рыбалоўства.




#Article 77: Цьеры Анры (4710 words)


Цьеры́ Даніэ́ль Анры́ (; нар. ) — французскі футбаліст антыльскага паходжання, завяршыў прафесійную кар’еру ў 2014 годзе. Чэмпіён свету 1998 і Еўропы 2000, пераможца Лігі чэмпіёнаў і чэмпіянатаў Францыі, Англіі, Іспаніі, уладальнік Кубка канфедэрацый. Выступаў на пазіцыях нападніка і ўскрайняга паўабаронцы ў складзе такіх клубаў, як «Манака», «Ювентус», «Арсенал», «Барселона», «Нью-Ёрк Рэд Булз». У цяперашні час працуе галоўным трэнерам канадскага клуба «Манрэаль Імпэкт».

За сваю футбольную кар’еру Анры заваяваў шмат тытулаў і атрымаў мноства ўзнагарод, неаднаразова ўсталёўваў рэкорды клубаў і нацыянальных чэмпіянатаў. З’яўляецца найлепшым бамбардзірам у гісторыі зборнай Францыі і «Арсенала», трапляў у сімвалічныя зборныя свету і Еўропы, двойчы быў узнагароджаны «залатой буцай» і паводле версій розных устаноў некалькі разоў прызнаваўся іграком года ў Англіі. Уключаны ў спіс ФІФА 100, у 1998 годзе узнагароджаны тытулам ордэна Ганаровага легіёна. Шматлікія спецыялісты, трэнеры, спартсмены ў інтэрв’ю выказваліся аб ім як аб адным з найлепшых футбалістаў свету.

Акрамя футбола Анры актыўна займаецца дабрачыннасцю, рэгулярна ахвяруе сродкі ў розныя некамерцыйныя арганізацыі, накіраваныя на барацьбу з  і СНІДам. Кіруе праграмай супраць расізму ў футболе, пра які ведае не па чутках, за гэтую дзейнасць у 2007 годзе быў уключаны ў сотню самых уплывовых людзей свету па версіі часопіса Time. Дзякуючы сваёй вядомасці супрацоўнічае з многімі кампаніямі, здымаўся ў рэкламных роліках , , , Renault і . З жонкай разведзены, мае дачку.

Па паходжанні Анры антылец, яго бацька, Антуан, родам з Гвадэлупы (востраў ), а маці, Марыс, прыехала з Марцінікі. Цьеры нарадзіўся ў невялікім мястэчку , у 23-х кіламетрах ад Парыжа, рос у трушчобах і з дзяцінства быў аточаны жорсткімі падлеткамі з недабрабытных сем’яў, у іх навучыўся гуляць у футбол. Маці хацела, каб хлопчык атрымаў добрую адукацыю, бацька ж бачыў яго вылучна ў спорце. Антуан мроіў футбольнай кар’ерай Цьеры, лічыў, што ў таго ёсць талент. Ужо ва ўзросце сямі гадоў Анры паказваў нядрэнную гульню, дзякуючы чаму быў узяты ў мясцовую футбольную каманду «Лез-Юліс», якая выступала пад кіраўніцтвам Клода Шэзеле. Бацька літаральна сілай прымушаў яго трэнавацца, не адыходзіў ад сына, быў на кожным матчы, а аднойчы нават страціў працу з-за таго, што спазніўся пасля футбола. Празмерны клопат бацькі часам ішоў у шкоду, але праз шмат гадоў Анры адзначыў, што без яго ён бы не стаў тым, кім стаў. У дзяцінстве яго не гэтулькі захапляў футбол, колькі хацелася цешыць бацьку, «нішто не дастаўляла такога задавальнення, як бачыць пасля матча ўсмешку на яго твары». У 1989 годзе ігрок перайшоў у «Палезо», але праз год бацька пасварыўся з функцыянерамі клуба, пасля таго як падчас аднаго з матчаў выбег на поле і пачаў бойку з суддзёй, і Анры перавялі ў «Віры-Шатыён», прытым трэнер Жан-Мары Панза, будучы настаўнік футбаліста, перайшоў у гэту каманду разам з ім. Там Цьеры адыграў яшчэ два гады.

У 1990 годзе паглядзець на футбаліста прыехаў скаўт з «Манака», Арнольд Каталана. Ён наведаў адзін з матчаў, каманда перамагла з лікам 6:0, і ўсе шэсць галоў забіў Анры. Тады Каталана прапанаваў яму без любога папярэдняга прагляду далучыцца да свайго клуба, але настаяў, каб той папярэдне прайшоў курс у элітнай футбольнай акадэміі «Клерфантэн». Дырэктар навучальнай установы спачатку адмаўляўся прыняць Цьеры з-за нізкіх адзнак у школе, але ў выніку ўсё ж пагадзіўся — малады ігрок прайшоў увесь курс і трапіў у дублюючы склад «Манака». Пазней падпісаў прафесійны кантракт, а ў 1994 годзе правёў у Лізе 1 свой першы матч. Арсен Венгер, галоўны трэнер каманды, выкарыстоўваў Анры на левым флангу паўабароны, бо лічыў, што яго хуткасць, добры кантроль мяча і тэхніка будуць больш эфектыўнымі супраць крайніх абаронцаў, чым цэнтральных. У першым сезоне футбаліст узяў удзел у 18 матчах клуба і адзначыўся трыма галамі.

Венгер працягнуў шукаць для Анры прыдатнае месца на полі і прыйшоў да высновы, што ён усё ж павінен быць у нападзе, аднак, перш чым прыняць такое рашэнне, доўгі час сумняваўся і выпускаў футбаліста ў розных амплуа. Знаходзячыся пад чулым кіраўніцтвам трэнера, Анры паказваў стабільную гульню, у сезоне 1996/97 дапамог клубу заваяваць чэмпіёнскае званне і стаў лепшым маладым іграком Францыі. Талент футбаліста заўважыў мадрыдскі «Рэал» і 13 студзеня 1997 года падпісаў з ім шасцігадовы кантракт. Пазней угода была абвешчана незаконнай, бо правы на француза належалі «Манака» — па сканчэнні інцыдэнту ФІФА аштрафавала Анры на 100 тысяч швейцарскіх франкаў. У наступным сезоне ён працягнуў выступаць на высокім роўні, дэбютаваў у  — дзякуючы сямі яго галам клуб дайшоў да паўфіналу, упершыню быў запрошаны ў склад нацыянальнай каманды і ўзяў удзел у трыумфальным для Францыі чэмпіянаце свету 1998. З гэтага моманту да футбаліста прыйшла слава, яго персонай зацікавіліся многія еўрапейскія клубы, і ў студзені 1999 года за 10,5 млн фунтаў стэрлінгаў Анры перайшоў у турынскі «Ювентус», за год да аналагічнага пераходу свайго таварыша і аднаклубніка Давіда Трэзегэ. У агульнай складанасці нападнік правёў за «Манака» пяць сезонаў, згуляў у французскай лізе 105 матчаў і забіў 20 мячоў.

Першы і адзіны сезон у Серыі А апынуўся для футбаліста вельмі няўдалым, выступаючы ў нязручнай для сябе пазіцыі флангавага паўабаронцы і сутыкнуўшыся з добра арганізаванай абаронай італьянскага чэмпіянату, за 16 выхадаў на поле Анры змог забіць толькі тры галы. У выніку гэтага правалу іграка выставілі на трансфер і ў жніўні 1999 года за 10 млн фунтаў стэрлінгаў аддалі ў лонданскі «Арсенал», дзе той уз’яднаўся са сваім былым трэнерам, Арсенам Венгерам.

Анры быў заўзятарам «Арсенала» яшчэ з 1991 года, і менавіта ў лонданскім клубе ён дарос да ўзроўню зоркі сусветнага футбола. Нягледзячы на сумневы спецыялістаў у мэтазгоднасці трансферу, Венгер быў перакананы, што пераход іграка каштаваў выдаткаваных сродкаў. Футбаліста адразу ж паставілі ў напад, на пазіцыю Нікаля Анелька, які пайшоў у «Рэал Мадрыд» — праз некалькі гадоў гэта рашэнне трэнера прынесла клубу вялікія дывідэнды. Першы час Анры расчароўваў заўзятараў, за восем поўных матчаў у яго не атрымалася забіць ніводнага гола, журналісты выказвалі думку, што ігрок не зможа прыстасавацца да сілавой і хуткай гульні англійскай Прэм’ер-лігі. Пасля некалькіх няўдалых месяцаў Анры адзначыў, што «яму даводзіцца наноў асвойваць усе прамудрасці мастацтва забіваць галы». Першы мяч правёў у браму саперніка толькі 18 верасня ў матчы з «Саўтгемптанам», больш чым праз месяц пасля свайго пераходу. Па сканчэнні сезону сумневы ўсё ж развеяліся, у «Арсенале» форвард паказаў уражальную статыстыку — 26 мячоў. Каманда, саступіўшы «Манчэстэр Юнайтэд», заняла ў чэмпіянаце другое месца, дайшла да фіналу , але ў апошнім матчы па пенальці прайграла турэцкаму «Галатасараю».

Вярнуўшыся пераможцам з чэмпіянату Еўропы 2000 года, Анры знаходзіўся ў выдатнай форме і быў гатоў пачаць сезон 2000/2001. Нягледзячы на меншую колькасць галоў і галявых перадач, футбаліст стаў лепшым бамбардзірам «Арсенала» і пацвердзіў сваё месца ў асноўным складзе. Апынуўшыся сярод лепшых нападнікаў лігі, ён дапамог «кананірам» падабрацца да «Манчэстэр Юнайтэд», але паводле вынікаў чэмпіянату зноў застаўся без чэмпіёнскага тытула. У інтэрв’ю ігрок выказаў незадаволенасць тым фактам, што яму даводзіцца цягнуць за сабой усю каманду, а таксама заявіў пра намер зрабіць «Арсенал» галоўнай сілай у Прэм’ер-лізе. І сапраўды, сезон 2001/2002 выйшаў вельмі паспяховым, каманда з запасам у сем ачкоў выбілася ў чэмпіёны, у фінале Кубка Англіі з лікам 2:0 перамагла «Чэлсі». Анры стаў лепшым бамбардзірам лігі, ва ўсіх матчах, што прывялі «Арсенал» да , ён адпраўляў мяч у браму 32 разы, а 12 лютага ў рэгулярным чэмпіянаце забіў за клуб свой соты гол. Футбаліста выклікалі ў склад нацыянальнай каманды на чэмпіянат свету 2002 года, усё чакалі ад яго паўтора поспеху, але Францыя, на здзіўленне грамадскасці, не змагла прайсці далей групавой стадыі.

Сезон 2002/2003 Анры правёў на добрым узроўні, забіў 32 мячы і аддаў 23 галявыя пасы. «Арсенал» страціў званне чэмпіёна, але зноў выйграў Кубак Англіі. На працягу ўсяго сезону форвард займаў першае месца ў спісе бамбардзіраў лігі, у канцоўцы ўсяго толькі на адзін гол саступіў галандцу . Нягледзячы на гэта, ён быў названы іграком года паводле версій  і , у галасаванні на званне іграка года  заняў другое месца, прайграўшы безагаворачна суайчынніку Зінедзіну Зідану. У сезоне 2003/2004 «Арсенал» выглядаў як ніколі добра і вярнуў сабе чэмпіёнскі тытул. Анры быў адным з лідараў каманды, разам з такімі ігракамі як Дэніс Бергкамп, Патрык Віейра і Рабер Пірэс, ён дамогся фенаменальнага дасягнення — у рэгулярным чэмпіянаце клуб аніразу не пацярпеў паражэння, чаго нікому не атрымоўвалася ўжо больш за сто гадоў. Футбаліста зноў намінавалі на іграка года паводле версіі ФІФА, але паводле вынікаў галасавання ён ізноў апынуўся на другой пазіцыі — на гэты раз яго абыйшоў бразілец Раналдынью. З 39-ю галамі французскі спартсмен заняў першае месца ў гонцы бамбардзіраў лігі і атрымаў «Залатую буцу». На чэмпіянат Еўропы 2004 года Анры прыехаў у статусе зоркі, але Францыя саступіла ў чвэрцьфінале Грэцыі.

Шэраг удалых выступаў «Арсенала» абарваўся ў сезоне 2004/2005, саступіўшы чэмпіёнскі тытул «Чэлсі», клуб з адставаннем у дванаццаць ачкоў заняў другое месца. Нягледзячы на гэта, клуб выйграў Кубак Англіі, хоць Анры быў траўмаваны і прапусціў фінальную гульню турніру. Да таго часу футбаліст ужо меў рэпутацыю аднаго з самых грозных галеадораў Еўропы, ён ізноў стаў лепшым бамбардзірам лігі, забіўшы ва ўсіх спаборніцтвах сезону 31 гол. Апроч таго, разам з  Анры яшчэ раз атрымаў «Залатую буцу» — ён стаў першым футбалістам, які атрымаў гэту ўзнагароду два разы запар (двойчы запар прыза мог быць ганараваны шатландзец , але яго вынікі не з’яўляюцца афіцыйнымі, бо часопіс  не ўручаў узнагароду ў 1992—1996 гадах). У сярэдзіне 2005 года каманду нечакана пакінуў Віейра, і новым капітанам быў прызначаны Анры. Паводле думкі журналістаў, ігрок не вельмі добра падыходзіў на ролю капітана, ён увесь час знаходзіўся ў атацы і часцяком не бачыў шмат таго, што адбывалася на полі. Заданні нападніка крыху змяніліся, зараз ён павінен быў не толькі забіваць галы, але і кіраваць партнёрамі, дапамагаць адаптавацца маладым ігракам, якія пераважалі ў асноўным складзе «Арсенала» тых гадоў.

Сезон 2005/2006 у плане персанальных дасягненняў выдаўся для Анры адным з самых удалых. 17 кастрычніка 2005 года ён стаў лепшым бамбардзірам за ўсю гісторыю клуба — у матчы Лігі чэмпіёнаў супраць пражскай «Спарты» нападнік правёў у браму два мячы і пабіў тым самым рэкорд  ў 185 галоў. 1 лютага 2006 года футбаліст забіў гол у браму «Вест Хэма», што дазволіла яму падняць колькасць сваіх галоў у лізе да 151 і пераадолець дасягненне, якое да гэтага належала легендзе «Арсенала» . Анры таксама забіў соты гол лігі на стадыёне  — тым самым стаў першым, хто здолеў паказаць на хатняй арэне такую выніковасць. Нападнік ізноў стаў лепшым бамбардзірам першынства і ў трэці раз за сваю кар’еру быў прызнаны іграком года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў. «Арсенал» ізноў застаўся без чэмпіёнскага тытула, аднак вялікія надзеі ўскладаліся на  — Анры адыграў у матчы ўсё 90 хвілін, але з лікам 1:2 «кананіры» ўсё адно саступілі «Барселоне». Няшчасці спарадзілі чуткі пра тое, што футбаліст хуткім часам можа пакінуць клуб, хоць у інтэрв’ю ён прызнаўся ў любові да каманды і паабяцаў застацца тут да канца жыцця, а пазней падоўжыў кантракт яшчэ на чатыры гады. Дэвід Дэйн, тагачасны віцэ-прэзідэнт «Арсенала», пасля адзначыў, што да падпісання пагаднення два іспанскія клубы прапанавалі за іграка па 50 млн фунтаў стэрлінгаў — калі б адна з гэтых угод адбылася, быў бы пабіты трансферны рэкорд у 47 млн па трансферы Зідана.

Практычна на працягу ўсяго сезону 2006/2007 выступы футбаліста суправаджаліся рознымі траўмамі. Паказаўшы больш за задавальняльны вынік, 10 галоў у 17 хатніх матчах, у лютым Анры быў змушаны адмовіцца ад далейшага ўдзелу ў гульнях сваёй каманды. Нягледзячы на пашкоджанне падкаленнага сухажылля, боль у ступні і праблемы са спіной, ён усё адно хацеў гуляць і выйшаў на матч Лігі чэмпіёнаў супраць ПСВ, аднак праз некаторы час пачаў кульгаць і неўзабаве быў заменены. Праведзенае на наступны дзень абследаванне выявіла яшчэ некалькі хранічных хвароб, і лекары вызначылі, што на аднаўленне пойдзе не менш за тры месяцы, то бок нападнік павінен будзе пакінуць склад каманды аж да канца сезону. Венгер растлумачыў вялікую колькасць траўм тым фактам, што футбаліст атрымаў многія з пашкоджанняў яшчэ ў мінулым годзе, але з тых часоў увесь час адкладаў лячэнне. Таксама ён выказаў надзею пра вяртанне французскага спартсмена ў шэрагі кананіраў перад пачаткам сезону 2007/2008.

У «Барселоне» Анры атрымаў футболку з нумарам 14, такі ж нумар быў у яго і ў «Арсенале». Першы гол за новы клуб нападнік забіў 19 верасня 2007 года ў выйграным з лікам 3:0 матчы Лігі чэмпіёнаў супраць «Ліёна», праз дзесяць дзён зрабіў у складзе «Барсы» першы хет-трык, у гульні чэмпіянату супраць «Левантэ». Футбаліст выступаў параўнальна нядрэнна, але замест звыклай пазіцыі форварда ўсё часцей выходзіў на пазіцыю крайняга паўабаронцы, таму не мог паказваць такія ж выбітныя вынікі, як у «Арсенале». У прэсе Анры не раз выяўляў незадаволенасць сваім становішчам і нават агучваў думкі пра намер вярнуцца ў Англію. Нягледзячы на гэта, у дэбютным сезоне ён стаў першым у камандзе па забітых мячах (19) і другім па галявых перадачах (9), саступіўшы па гэтым паказчыку толькі Ліянелю Месі.

У сезоне 2008/2009 Анры палепшыў персанальную статыстыку і выйграў разам з каталонцамі свой першы трафей, 13 мая 2009 года ў фінале  адолеўшы «Атлетык Більбаа». У гэтым жа годзе «Барселона» выйграла чэмпіянат краіны і Лігу чэмпіёнаў, прытым атакоўная тройка, у якой апроч француза былі Ліянель Месі і Самюэль Это'о, за ўсе матчы сезону забіла сто галоў, абнавіўшы папярэдні рэкорд у 95 мячоў, усталяваны ў сезоне 1959/1960 футбалістамі «Рэал Мадрыд» Ферэнцам Пушкашам, Альфрэда Ды Стэфана і Пепілья (гэта новае дасягненне было, у сваю чаргу, перакрыта ў сезоне 2011/2012 тройкай нападу «Рэала» Раналду—Бензема—Ігуаін). Сканчаючы сезон, Анры стаў уладальнікам , Суперкубка УЕФА і Кубка клубнага чэмпіянату свету. Такім чынам, за адзін сезон «Барселона» ўзяла ўсе шэсць магчымых трафеяў. У наступным сезоне Анры давялося канкураваць з маладым нападнікам Педра Радрыгесам, таму ў Ла Лізе ён правёў усяго толькі 15 матчаў. Пад канец чэмпіянату, за год да сканчэння кантракта, прэзідэнт клуба  заявіў, што падчас летняга  Анры, калі хоча, можа перайсці ў любую іншую каманду. Сустаршыня «Вест Хэма» Дэвід Саліван прапанаваў французу двухгадовы кантракт на суму 7,5 млн фунтаў стэрлінгаў, але той адмовіўся. Пасля таго як спартсмен вярнуўся з чэмпіянату свету, «Барселона» паведаміла, што яны дамовіліся пра продаж нападніка ў нейкі клуб, і яму засталося толькі абгаварыць з імі дэталі пагаднення.

У ліпені 2010 года Анры падпісаў доўгатэрміновае пагадненне (на 4,5 гады — да 31 снежня 2014 года) з клубам амерыканскай лігі  «Нью-Ёрк Рэд Булз» і перайшоў туды разам з аднаклубнікам па «Барселоне» мексіканцам Рафаэлем Маркесам. «Магу вас запэўніць, што прыехаў сюды выйграваць, — заявіў футбаліст у інтэрв’ю пасля падпісання кантракта. — Можна сказаць, што ажыццявілася мая мара — некаторы час назад мне захацелася паспрабаваць свае сілы ў гэтай лізе, і вось я тут». Першы матч за новую каманду адбыўся 31 ліпеня — у нічыйным супрацьстаянні з х’юстанскім  нападнік двойчы асіставаў , двойчы прабіў у створ брамы і адзін раз трапіў у перакладзіну. Першы гол забіў 28 жніўня, у матчы супраць , выйграным з лікам 2:0. 16 верасня падчас матчу з , святкуючы забіты гол, Анры траўмаваў брамніка , за што дысцыплінарны камітэт лігі адштрафаваў яго на дзве тысячы долараў. У сакавіку 2011 года, калі ў МЛС наступіла міжсезонне, футбаліст ездзіў у Лондан трэніравацца з асноўным складам «Арсенала». Падчас міжсезонняў 2012 і 2013 гадоў француз гэтак жа далучаўся да сваёй былой англійскай каманды, але ігрок штораз вяртаўся ў амерыканскі клуб і рэгулярна забіваў за каманду, у тым ліку прамым ударам з вуглавога. Анры з’яўляўся капітанам «Рэд Булз», дапамог камандзе заняць першае месца ва Усходняй канферэнцыі MLS паводле вынікаў 2013 года, таксама стаў іграком года ў МЛС паводле версіі  у 2013 годзе. 1 снежня 2014 года Цьеры Анры абвясціў пра завяршэнне выступаў за «Нью-Ёрк Рэд Булз». 16 снежня 2014 года Анры завяршыў кар’еру футбаліста і стаў журналістам брытанскага тэлеканала «Sky Sports».

У канцы 2012 года, як і ў канцы 2013 года (пакуль у MLS міжсезонне), Анры зноў далучаўся да «Арсенала» для падтрымання формы, але, нягледзячы на тое, што Арсен Венгер дапушчаў, што паўстане патрэба ў паўторнай арэндзе Цьеры, ігрок так і не правёў ніводнага афіцыйнага матча за «кананіраў».

Анры выступаў за зборныя Францыі розных узростаў з 1992 года. У 1996 годзе ён быў капітанам зборнай да 18 гадоў, якая выйграла тытул  ў сваёй узроставай катэгорыі. Кар’ера ў першай зборнай Францыі пачалася для Анры ў чэрвені 1997 года, калі яго годную гульню ў «Манака» заўважылі трэнеры моладзевай зборнай Францыі і заклікалі на матчы , разам з будучымі аднаклубнікамі Вільямам Галасам і Давідам Трэзегэ. Праз чатыры месяцы футбаліста запрасіў у сваю каманду Эмэ Жаке, галоўны трэнер нацыянальнай зборнай. Дэбютны выступ на высокім міжнародным роўні адбыўся для нападніка ў дваццацігадовым узросце 11 кастрычніка 1997 года, у выйграным з лікам 2:1 матчы супраць .

Жаке быў гэтак уражаны дзеяннямі маладога іграка, што вырашыў узяць яго на чэмпіянат свету 1998 года. Анры заставаўся малавядомым футбалістам, але, нягледзячы на гэта, з трыма галамі яму атрымалася стаць лепшым бамбардзірам ад Францыі на гэтым турніры. Усе тры галы забіў на групавой стадыі, адзін у браму зборнай ПАР і два — Саудаўскай Аравіі. Ён павінен быў з’явіцца і ў фінальным матчы супраць Бразіліі, выйграным з лікам 3:0, але не зрабіў гэтага, бо з-за выдалення Марселя Дэсаі замест атакі трэнеру давялося ўмацоўваць абарону. Па завяршэнні спаборніцтва ўсе ігракі зборнай, у тым ліку і Анры, былі ўзнагароджаны вышэйшым знакам адрознення Францыі, ордэнам Ганаровага легіёна.

Наступным міжнародным турнірам для іграка аказаўся чэмпіянат Еўропы 2000 года, ён ізноў адзначыўся трыма мячамі і стаў лепшым бамбардзірам каманды, прытым адным з галоў зраўняў лік у паўфінальным матчы з Партугаліяй. Францыя перавяла гульню ў авертайм і выйграла пасля дакладнага выканання пенальці Зінедзінам Зіданам. Перамога ў фінальным матчы над Італіяй таксама была здабыта ў дадатковы час — разам з галоўнай зборнай краіны па футболе Анры атрымаў другі медаль залатой вартасці. Падчас турніру футбаліст тройчы прызнаваўся іграком матча, у тым ліку і ў апошняй гульні з італьянцамі.

Чэмпіянат свету 2002 года выйшаў для Францыі правальным — баронячы тытул чэмпіёна свету, каманда ва ўсіх трох матчах не здолела забіць ніводнага мяча і пакінула турнір ужо пасля групавой стадыі. У матчы-адкрыцці французы з мінімальным лікам саступілі Сенегалу, у другой гульні разышліся нулявой нічыёй з Уругваем, прытым Анры за небяспечны падкат атрымаў чырвоную картку і змушаны быў прапусціць трэці матч з Даніяй, які скончыўся паражэннем з лікам 0:2.

Праз год нападнік бараніў гонар краіны на матчах . Каб рэабілітавацца за нядаўні правал, Францыя павінна была перамагаць, і, нягледзячы на адсутнасць лідараў Зідана і Патрыка Віейра, яна гэта зрабіла, шмат у чым дзякуючы высілкам Анры, які ў пяці гульнях тройчы прызнаваўся іграком матчу. У дадатковы час фінальнай гульні ён забіў залаты гол у браму Камеруна і прынёс тым самым перамогу з лікам 1:0. Кампанія Adidas узнагародзіла нападніка «Залатым мячом» як выбітнага іграка турніру і «Залатой буцай» як лепшага бамбардзіра — у яго актыве былі чатыры мячы.

На чэмпіянаце Еўропы 2004 года Анры ўзяў удзел ва ўсіх матчах нацыянальнай зборнай і адзначыўся двума галамі. На групавой стадыі Францыя адолела Англію, але ў чвэрцьфінале нечакана была выбіта Грэцыяй — матч скончыўся з лікам 0:1. Падчас чэмпіянату свету 2006 года футбаліст гуляў адзінага форварда сваёй каманды, усяго ён забіў тры галы, у тым ліку пераможны гол пасля выкананага Зіданам свабоднага ўдару ў матчы супраць дзейных чэмпіёнаў бразільцаў. Аднак у фінале Францыя па пенальці саступіла Італіі (5:3). Анры не прымаў удзелу ў серыі пасляматчавых удараў, бо пасля знясільваючага авертайма цягліцы яго ног звяло курчай. Нападнік быў у ліку дзесяці намінантаў на «Залаты мяч», што ўручаецца лепшаму іграку турніру, але ў выніку ўзнагароды ганараваўся Зідан. Тым не менш у 2006 годзе Анры быў улучаны ў склад сімвалічнай зборнай свету World XI, складзенай функцыянерамі FIFPro. 13 кастрычніка 2007 года ў матчы супраць Фарэрскіх астравоў Анры забіў за зборную свой 41-ы гол, паўтарыўшы дасягненне Мішэля Плаціні, лепшага бамбардзіра Францыі ўсіх часоў. Праз чатыры дні на стадыёне  ён зрабіў дубль у матчы з Літвой, усталяваўшы тым самым новы рэкорд нацыянальнай каманды. 3 чэрвеня 2008 года Францыя правяла сустрэчу з Калумбіяй, і для Анры гэта быў соты матч у складзе зборнай, ён стаў шостым футбалістам, які дабраўся да гэтай адзнакі.

На чэмпіянаце Еўропы 2008 года французы трапілі ў адну групу з Італіяй, Нідэрдандамі і Румыніяй. Анры прапусціў першы матч, а адзіны гол забіў у прайграным з лікам 1:4 супрацьстаянні з Нідэрландамі. Францыя зноў не прайшла ў плэй-оф.

У трэцім матчы супраць гаспадароў турніру зборнай ПАР Анры, атрымаўшы капітанскую павязку, выйшаў на замену толькі ў сярэдзіне другога тайма. Выратаваць правалены матч не атрымалася, і Францыя пацярпела паражэнне з лікам 1:2, у выніку чаго набрала ў групе ўсяго толькі адно ачко і засталася на апошнім месцы. Адразу пасля гэтага ігрок абвясціў пра завяршэнне кар’еры ў зборнай, усяго за «трохкаляровых» ён правёў 123 матчы і забіў 51 гол.

Пазней Анры ўсё ж прызнаў сваё парушэнне і нават далучыўся да просьбаў Федэрацыі футбола Ірландыі перайграць матч. Адзін з лідараў ірландцаў, Дэм'ен Даф, з аднаго боку абурыўся судзейскім рашэннем у тым эпізодзе, а з іншага заявіў, што калі б ён у такой сітуацыі апынуўся на месцы Анры, найхутчэй, паступіў бы дакладна гэтак жа: «Не варта вінаваціць Анры. Ён усё зрабіў правільна для сваёй зборнай». Прэзідэнт Францыі Нікаля Сарказі прынёс прабачэнні прэм’ер-міністру Ірландыі  за тое, якім чынам французская нацыянальная каманда прабілася ў фінальную частку чэмпіянату свету 2010. Трэнер Арсен Венгер, якія доўгія гады працаваў з Анры ў «Манака» і «Арсенале», выказаў шкадаванне аб тым, што зборная Францыі такім чынам прайшла на мундыяль, але ў той жа час пашкадаваў нападніка, на якога неабгрунтавана абрынуўся шквал крытыкі, паколькі насамрэч ва ўсім вінаваты суддзя, і Анры не абавязаны быў казаць пра сваю гульню рукой рэферы. Венгер заявіў, што ведае Анры як сапраўднага джэнтльмена. У студзені 2010 года ФІФА разглядала пытанне пра адхіленне Анры ад некалькіх матчаў чэмпіянату свету, але ў выніку прыйшла да высновы, што ніякіх законных падстаў у дыскваліфікацыі няма — у адпаведнасці з рэгламентуючымі дакументамі федэрацыі гульня рукой не лічыцца сур’ёзнай правінай, а таму дадзены прэцэдэнт не трапляе пад дысцыплінарны кодэкс.

Характэрна, што падчас фінальнай часткі турніру, у першым матчы супраць Уругвая Анры выкрыў у гульні рукой уругвайскага абаронцу і патрабаваў у суддзі прызначэння 11-мятровага ўдару. Арбітр не прызначыў пенальці, і паўтор моманту паказаў адсутнасць якога-небудзь парушэння з процілеглага боку. Пасля гэтага інцыдэнту сродкі масавай інфармацыі зноў абрынуліся на футбаліста з крытыкай, узгадваючы яму нядаўні інцыдэнт з Ірландыяй.

У снежні 2014 года Анры завяршыў кар’еру іграка і стаў футбольным экспертам на англійскім канале  і пачаў навучэнне для атрымання трэнерскай ліцэнзіі УЕФА катэгорый А і В. У лютым 2015 года «Арсенал» прапанаваў Анры пасаду трэнера адной з юнацкіх каманд.

У жніўні 2016 года ўвайшоў у трэнерскі штаб нацыянальнай зборнай Бельгіі, дзе стаў дапамагаць Раберта Марцінесу. У якасці асістэнта галоўнага трэнера прымаў удзел у чэмпіянаце свету 2018, на якім бельгійцы занялі трэцяе месца.

У кастрычніку 2018 года быў прызначаны галоўным трэнерам «Манака». Пад яго кіраўніцтвам «Манака» згуляў агулам 20 матчаў, сярод якіх 4 перамогі, 5 нічыіх і 11 паражэнняў. За гэты час клуб выбыў з Лігі чэмпіёнаў і Кубка Францыі, аднак выйшаў у паўфінал Кубка лігі; у Лізе 1 каманда знаходзілася ў зоне вылету на 19 радку з 20. 24 студзеня 2019 года з-за канфлікту з шэрагам іграком Анры быў адхілены ад кіраўніцтва камандай, а на наступны дзень звольнены.

У лістападзе 2019 года стаў галоўным трэнерам клуба паўночнаамерыканскай MLS «Манрэаль Імпэкт».

У дзяцінстве Анры выступаў вылучна ў ролі нападніка, але ў «Манака» і «Ювентусе» яго часцей выпускалі на пазіцыю крайняга паўабаронцы. Пасля далучэння ў 1999 годзе да «Арсенала» Арсен Венгер вярнуў яго ў звыклае амплуа, большую частку часу футбаліст знаходзіўся ў атацы, гуляў у пары з дасведчаным галандцам Дэнісам Бергкампам. Падчас сезону 2004/2005 Венгер змяніў тактычную пабудову каманды на , што зрабіла Анры галоўным і аднаасобным страйкерам кананіраў — у гэтай ролі ён правёў мноства матчаў і не раз станавіўся лепшым бамбардзірам чэмпіянату. Ігрок стаў асноўнай ударнай сілай «Арсенала» і за прыгожыя, тэатралізаваныя галы адразу ж палюбіўся заўзятарам. Трэнер ахарактарызаваў свайго суайчынніка наступным чынам: «Ён можа атрымаць мяч у цэнтры поля і забіць такі гол, які не змог бы правесці ніводны іншы футбаліст у свеце».

Спецыялісты злучаюць поспехі Анры з уменнем спакойна абыгрываць сапернікаў адзін-у-адзін — у сукупнасці з яго высокай скорасцю гэта часта прыводзіць да таго, што нападнік апынаецца за спінамі абаронцаў, адкуль без перашкод наносіць удар па непрыкрытай браме. З’яўляючыся ўніверсалам, адначасова форвардам і левым вінгерам, футбаліст увесь час накіраваны на гол, але, нягледзячы на гэта, ніколі не скнарнічае і з задавальненнем забяспечвае пасамі партнёраў, якія далучаюцца да атакі. Так, за тры сезоны 2002/2003 — 2004/2005 ён выканаў 50 галявых перадач. Анры рэгулярна рабіў падманны манеўр на грані становішча, спачатку забягае далёка за лінію абароны, чым змушае сапернікаў наладзіцца на выкананне штучнага афсайду, а потым рэзка вяртаецца назад і па правілах прымае мяч, пакідаючы абаронцаў процілеглага боку па-за эпізодам. У «Арсенале» француз звычайна выконваў усе стандарты, як пенальці, так і  — многія са сваіх мячоў ён забіў менавіта ў выніку такіх розыгрышаў. Аднолькава добра валодае абедзвюма нагамі, але пры стандартах аддаваў перавагу правай. Гульнёй на «другім паверсе» не славіўся, хоць часам забіваў галы і галавой.

За сваю спартыўную кар’еру Анры атрымаў мноства ўзнагарод і званняў, неаднаразова ўсталёўваў рэкорды. У 2003 і 2004 гадах намінаваўся на іграка года ФІФА, але ў абодвух выпадках заняў другое месца, у гэтых жа сезонах прызнаваўся лепшым іграком паводле версіі ПФА. На дадзены момант нападнік застаецца адзіным футбалістам, тройчы ўзнагароджаным прэміяй Асацыяцыі футбольных журналістаў (2003, 2004, 2006), а таксама адзіным іграком, якому атрымалася заваяваць гэту ўзнагароду два разы запар. Паводле вынікаў галасавання 2003 года Анры быў улучаны ў сімвалічную зборную легіянераў дзесяцігоддзя Прэм’ер-лігі, у 2004 годзе легендарны бразілец Пеле адабраў яго ў спіс 125 найвялікшых футбалістаў усіх часоў. У 2004 і 2005 гадах французскі спартсмен ганараваўся еўрапейскай «Залатой буцы», прытым ніводнаму іншаму футбалісту не атрымоўвалася атрымаць яе двойчы запар. Рэкордную колькасць разоў Анры ставаў лепшым бамбардзірам англійскай Прэм’ер-лігі — чатырохразова (2002, 2004, 2005, 2006). У перыяд з 2002 года па 2006-ы нападнік у кожным з пяці сезонаў забіваў больш 20 галоў — для Англіі ўнікальнае дасягненне. У наш час Анры займае трэцяе месца ў споры лепшых галеадораў лігі, саступаючы такім ветэранам як Алан Шырэр і Эндзі Коўл. У лістападзе 2007 года Асацыяцыяй футбольных статыстыкаў быў памешчаны на 33-ю пазіцыю ў спісе найвялікшых ігракоў усіх часоў. У адпаведнасці з галасаваннем 2008 гады, заўзятары «Арсенала» назвалі француза лепшым іграком за ўсю гісторыю існавання клуба, па папулярнасці сярод фанатаў ён абыйшоў нават Дэніса Бергкампа і . Апроч таго, у афіцыйнай справаздачы лігі за 2008 год, які складаўся на глебе апытання заўзятараў, футбаліст быў прызнаны самым любімым іграком Прэм’ер-лігі ўсіх часоў. Многія эксперты, трэнеры і футбалісты, адзначаючы заслугі форварда, не раз звалі Цьеры Анры адным з лепшых футбалістаў свету.

Анры быў членам каманды ЮНІСЕФ-ФІФА, у рамках якой разам з іншымі прафесійнымі футбалістамі зняўся ў некалькіх роліках сацыяльнай рэкламы, паказаных падчас трансляцыі чэмпіянатаў свету 2002 і 2006 гадоў. Спартсмен з’яўляецца актыўным змаганцам з расізмам у футболе, бо сам стыкаўся з гэтым цягам сваёй кар’еры. Найболей вядомы выпадак адбыўся ў 2004 годзе пасля таварыскага матча са зборнай Іспаніі — іспанскія тэлевізійнікі паказалі ролік, у якім трэнер  заве Анры «чорным лайном». Запіс выклікаў вялікі грамадскі рэзананс, брытанскія СМІ заклікалі звольніць Арагонеса, але ў выніку ніякія санкцыі апроч штрафу ў 3 тысячы еўра не прымяняліся. Пасля скандальнага інцыдэнту нападнік супольна з Nike пачаў кампанію пад назвай «Устань і скажы» (), скіраваную на змаганне з расізмам у футболе. Гэту яго дзейнасць пазней ацаніў часопіс Time, які ў сваім спісе ста самых уплывовых людзей свету назваў іграка «героем і першапраходнікам». Сярод іншай дабрачыннай працы, Анры паўдзельнічаў у стварэнні музычнага альбома Fever Pitch, выпушчанага пад эгідай ФІФА да чэмпіянату свету 2002 года. Усе сродкі, выручаныя з продажаў дыска, пайшлі на даследаванне метадаў лячэння СНІДу. Апроч гэтага Анры неаднаразова фінансаваў фонды па барацьбе з мукавісцыдозам.

Манера гульні і яркая асоба зрабілі Анры адным з самых прывабных футбалістаў з камерцыйнага пункту погляду. Паводле дадзеных агенцтва Reuters, сярод самых камерцыялизаваных футбалістаў свету ў 2007 годзе ён займаў дзявятае месца, са статкам у 21 млн фунтаў стэрлінгаў у прэсе яго назвалі восьмым найбагацейшым іграком Прэм’ер-лігі. Спартсмен здымаўся ў рэкламе Renault Clio, дзе ўпершыню прагучала слова va-va-voom, якое азначае «жыццё» ці «захапленне». Слова апынулася гэтак папулярным, што было дададзена ў Оксфардскі слоўнік англійскай мовы. У 2004 годзе футбаліст падпісаў кантракт са спартыўным гігантам Nike. У адным з рэкламных ролікаў ён, знаходзячыся ў розных памяшканнях кватэры накшталт ванны ці гасцінай, жартуе наконт іншых футбольных зорак — , Эдгара Давідса і Фрэдзі Юнгберга. Ідэя была навеяная самім Анры, які прызнаўся, што думае пра футбол увесь час — не толькі на полі, але і дома. Ігрок таксама ўзяў удзел у так званым «Сакрэтным чэмпіянаце» Nike, знакамітым рэкламным фільме , у якім прысутнічаюць 25 суперзорак футбола. Перад чэмпіянатам свету 2006 года спартсмен зняўся ў серыі ролікаў Jogo Bonito, якія закліквалі «гуляць хораша». Пасля мундыяля падпісаў пагадненне з Reebok, з’явіўся ў іх рэкламе ў пары з іспанскай актрысай . У лютым 2007 года быў улучаны ў «Чэмпіёнскую праграму» Gillette, названы імі «адным з самых вядомых і паспяховых спартсменаў сучаснасці», зняўся ў серыі рэкламных ролікаў, у якіх апроч яго з’явіліся Роджэр Федэрэр і Тайгер Вудс. Пачынаючы з 2005 года актыўна супрацоўнічае з кампаніяй PepsiCo.

З 2006 года Анры вызнае іслам, у інтэрв’ю каналу «Аль-Джазіра» ён заявіў, што прыняў гэту рэлігію з навучання калег па зборнай: «Цікавіцца ісламам я пачаткаў пад уплывам сваіх сяброў па камандзе — Абідаля і Рыберы. Гаворачы з імі, я пачуваўся блізкім да ісламу і ўсім сэрцам паверыў у гэту рэлігію. Іслам стаў для мяне галоўней усяго». З тых часоў футбаліст святкуе некаторыя забітыя галы здзяйсненнем зямнога паклону, сажда.

Усяго: 123 матчы (73 перамогі, 33 нічыі, 17 паражэнняў) / 51 гол.




#Article 78: Антарктыда (2253 words)


Антарктыда ( — супрацьлегласць Арктыцы) — мацярык у паўднёвым паўшар’і, у межах Паўднёвага палярнага круга, займае цэнтральную частку Антарктыкі. Цэнтр Антарктыды прыкладна супадае з паўднёвым геаграфічным полюсам. Плошча 12,4 млн км² (13,9 млн км² разам з астравамі і шэльфавымі ледавікамі, што ў 68 разоў больш за плошчу Беларусі). Берагі Антарктыды (больш за 30 тыс. км) зрэзаны слаба. Пераважаюць ледавіковыя абрывы вышынёй 20—100 м. Абмываецца Паўднёвым акіянам (моры Уэдэла, Лазарава, Рысер-Ларсена, Касманаўтаў, Садружнасці, Дэйвіса, Моўсана, Дзюрвіля, Роса, Амундсена, Белінсгаўзена). У напрамку да Паўднёвай Амерыкі цягнецца вузкі Антарктычны паўвостраў. На востраве Роса ў моры Роса ўзвышаецца дзеючы вулкан Эрэбус (3794 м).

Антарктыда — самы высокі кантынент на Зямлі. Сярэдняя вышыня з улікам ледавіковага покрыва 2040 м (для параўнання, Азія — 950 м, Аўстралія — 350 м). Сярэдняя вышыня карэннай падлёднай паверхні 410 м (значная частка ляжыць ніжэй за ўзровень мора). Большая частка Антарктыды — пласкагор'е.

Трансантарктычныя горы ўздоўж разломаў ад мора Уэдэла да мора Роса перасякаюць амаль увесь мацярык і падзяляюць Антарктыду на дзве часткі — Усходнюю і Заходнюю, — якія маюць рознае паходжанне і геалагічную будову.

Цэнтральную частку Усходняй Антарктыды займае плато Савецкае (вышыня да 4000 м), на поўначы паверхня зніжаецца і ўтварае нізіну Міжнароднага геафізічнага года. Уздоўж узбярэжжа горныя хрыбты Зямлі Вікторыі, Зямлі Каралевы Мод, горы Прынс-Чарлз і іншыя.

Паверхня Заходняй Антарктыды значна ніжэйшая, больш расчлянёная, без ледавіковага покрыва гэта — група астравоў, злучаных паміж сабой лёдам. Хрыбты размешчаны ў глыбіні мацерыка і на ўзбярэжжы. Самы высокі масіў Вінсан (5140 м, у гарах Элсуэрт). Рэльеф карэннай скальнай паверхні Антарктыды — чаргаванне горных падняццяў (падлёдавыя горы Гамбурцава і Вярнадскага) і глыбокіх нізін. Тут знаходзіцца найглыбейшая дэпрэсія мацерыка — упадзіна Бентлі, верагодна, рыфтавага паходжання (каля 2555 м ніжэй за ўзровень мора).

Антарктыда ўкрытая магутным шчытом мацерыковага лёду, не занятая ледавікамі тэрыторыя (каля 0,2—0,3 %) — асобныя горныя вяршыні (нунатакі), хрыбты, невялікія ўчасткі сушы — антарктычныя аазісы. Агульная плошча зледзянення (пачалося 30 млн гадоў назад, пасля разрыву перамычкі, якая злучала Паўднёвую Амерыку і Антарктычны паўвостраў, што прывяло да фарміравання антарктычнага цыркумпалярнага цячэння і ізаляцыі прыантарктычных водаў — вядомых сёння як Паўднёвы акіян — ад Сусветнага акіяна) 12 044 тыс. км², аб’ём лёду 25 млн км³ (да 90 % сусветнага лёду сушы). Сярэдняя тоўшча ледавіковага покрыва 1720 м, найбольшая — 4500 м. Калі растане ўвесь антарктычны лёд, узровень Сусветнага акіяна падымецца на 60 м.

Антарктычны ледавіковы шчыт з’яўляецца буйнейшым на планеце і пераўзыходзіць бліжэйшы па памерах Грэнландскі ледавіковы шчыт ў 10 разоў. Ледавіковы шчыт мае форму купала з павелічэннем стромкасці яго паверхні ў кірунку ўзбярэжжа, дзе ён пераходзіць у ледавіковыя абрывы і шэльфавыя ледавікі. Накапленне лёду на ледавіковым шчыце прыводзіць да «цячэння» лёду ў зону абляцыі (разбурэння), якой з’яўляецца ўзбярэжжа мацерыка; лёд адколваецца ў выглядзе айсбергаў. Гадавы аб’ём абляцыі ацэньваецца ў 2500 км³.

Асаблівасць Антарктыды — вялікая плошча шэльфавых ледавікоў (да 10 % плошчы, што ўзвышаецца над узроўнем мора). Гэтыя ледавікі з’яўляюцца крыніцай айсбергаў рэкордных памераў. У летні перыяд (зіма ў паўднёвым паўшар’і) плошча ледавіковага покрыва Антарктыды павялічваецца на 3—4 млн км² у выніку разрастання шэльфавых ледавікоў, перш за ўсё вакол Антарктычнага паўвострава і ў моры Роса.

Большая частка Антарктыды — Антарктычная платформа, астатняя належыць да антарктычнага складкавага пояса, які з’яўляецца працягласцю Андаў. Карысныя выкапні: каменны вугаль, жалезныя, медныя і свінцовыя руды; знойдзены мінералы з утрыманнем брому, волава, марганцу, малібдэну, радовішчы графіту і інш.

Кантынентальны (за выключэннем узбярэжжа) антарктычны, халодны і суровы. Пануюць антарктычныя паветраныя масы, фарміруецца антарктычны антыцыклон. Сярэднія тэмпературы зімой ад −20 да −30 °C на ўзбярэжжы і ад −60 да −70 °C ва ўнутраных раёнах; летам адпаведна ад −10 да −30 °C, −40 °C.

Абсалютны мінімум тэмпературы −89,2 °C зафіксаваны ў цэнтральнай частцы на станцыі Усход (Полюс холаду Зямлі) беларускім палярнікам В. Л. Карпюком.

Радыяцыйны баланс адмоўны: да 90 % сонечнай цеплыні адлюстроўваецца снежнай паверхняй і толькі 10 % ідзе на абаграванне мацерыка. Хоць ў Цэнтральнай Антарктыдзе зімой на працягу некалькіх месяцаў працягваецца палярная ноч, гадавая сумарная радыцыя набліжаецца да гадавой сумарнай радыяцыі экватарыяльнай зоны.

Ападкі толькі ў выглядзе снегу: 30—50 мм у цэнтральнай частцы Антарктыды, 700—1000 мм на ўзбярэжжы за год.

Моцныя штармавыя цыкланічныя і сцёкавыя (абумоўленыя купалападобным рэльефам мацерыка) вятры ў прыбярэжных раёнах дасягаюць хуткасці 50—60, часам 80 м/с. Самы хуткі вецер на планеце зафіксаваў беларускі палярнік А. А. Гайдашоў на станцыі Ленінградская: 88 м/сек. Таўшчыня слоя сцёку паветра складае звычайна 200—300 м, з-за вялікай колькасці ледзянога пылу гарызантальная бачнасць пры такіх вятрах вельмі нізкая. Максімальнай моцы сцёкавыя вятры дасягаюць антарктычнай зімой — з красавіка па лістапад яны дзьмуюць амаль без перапынку цэлыя суткі, з лістапада па сакавік — у начны час ці калі Сонца знаходзіцца нізка над гарызонтам. Летам у дзённы час дзякуючы прагрэву прыпаверхнаснага слоя паветра сцёкавыя вятры на ўзбярэжжы спыняюцца.

Нягледзячы на сусветнае пацяпленне, за апошнія 35 гадоў тэмпература ў Антарктыдзе істотна панізілася. Тэмпература паветра каля паверхні зніжаецца на 0,7 °C кожныя дзесяць гадоў. Гэтая тэндэнцыя ставіць у тупік вучоных, паколькі большасць сцэнарыяў кліматычных змяненняў зыходзяць з таго, што палярныя вобласці планеты павінны хутчэй і інтэнсіўней падвяргацца ўздзеянню глабальнага пацяплення. Нават частковае раставанне Антарктыды ў XXI стагоддзі лічыцца малаверагодным.

У 1990-х расійскімі вучонымі было выяўлена падлёднае назамярзаючае возера Усход.

У студзені 2006 супрацоўнікі амерыканскай геафізічнай абсерваторыі Ламант-Догерці, грунтуючыся на інфармацыі савецкай антарктычнай экспедыцыі 1958—1959, выявілі другое і трэяе па памерах падлёдныя азёры, плошчай 2000 км² и 1600 км² адпаведна, якія знаходзяцца на глыбіні каля 3 км ад паверхні кантынента.

Усяго на 2006 год у Антарктыдзе выяўлена крыху больш за сто разнастайных азёраў (ад прэсных да горка-салёных).

Для аазісаў характэрны ўмовы тыповых палярных пустыняў. Свабодныя ад лёду ўчасткі ўзбярэжжа і скалы ўкрыты лішайнікамі, імхамі, водарасцямі (на Антарктычным паўвостраве — папарацепадобныя, каля 10 відаў кветкавых раслін) і самкнутага покрыва не ўтварае (антарктычныя імхова-лішайнікавыя пустыні). Фаўна своеасаблівая і бедная: з птушак — пінгвіны, буравеснікі, паморнікі, знойдзена каля 70 відаў членістаногіх (кляшчы, нагахвосткі, ціхаходы і інш.).

Антарктычныя жывёлы цалкам залежаць ад прыбярэжнай экасістэмы Паўднёвага акіяна: з-за скуднасці расліннасці ўсе хоць колькі значныя харчовыя ланцугі прыбярэжных экасістэм пачынаюцца ў водах, якія амываюць Антарктыду. Антарктычныя воды багатыя зоапланктонам, які з’яўляецца асновай ланцуга харчавання многіх відаў рыб, кітовых, цюленяў, пінгвінаў. Цалкам сухапутныя жывёлы ў Антарктыдзе адсутнічаюць.

У прэснаводных азёрах мацерыковых прыбрэжных аазісаў існуюць алігатрофныя экасістэмы, населеныя сіне-зялёнымі водарасцямі, круглымі чарвямі, весланогімі рачкамі і дафніямі. Птушкі залятаюць сюды эпізадычна.

Для нунатакаў характэрны толькі бактэрыі, лішайнікі, імхі. На ледавіковы шчыт зрэдку залятаюць паморнікі, якія следуюць за людзьмі.

Існуе меркаванне аб наяўнасці ў падлёдных азёрах Антарктыды крайне алігатрофных экасістэм, практычна ізаліраваных ад знешняга свету.

У 1994 вучоныя перадалі паведамленне аб хуткім павелічэнні колькасці раслін у Антарктыдзе, што выглядае пацвярджэннем гіпотэзы аб глабальным пацяпленні клімату на планеце.

Пошукі еўрапейскімі мараплаўцамі невядомай паўднёвай зямлі пачаліся ў XVII ст. Аднак адкрыццё Антарктыды адбылося толькі ў 1820 г., калі 16 (28) студзеня расійская экспедыцыя Ф.Белінсгаўзена і М.Лазарава заўважылі пакрытую лёдам сушу. Зрэшты, на права быць першаадкрывальнікамі шостага кантыненту прэтэндуюць англічане і амерыканцы: 18 (30) студзеня брытанская экспедыцыя на чале Э. Брансфілда і 17 лістапада амерыканскі кітабой Натаніэль Палмер таксама дасягнулі Антарктыды. У 1820-х-1840-х найбольшы ўнёсак у вывучэнне Антарктыды зрабілі француз Дзюмон-Дзюрвіль, брытанцы Джэймс Уэдэл і Джэймс Рос. Нягледзячы на іх экспедыцыі, да 1890-х звесткі аб Антаркыдзе былі вельмі няпоўнымі. Што казаць, калі знакаміты французскі пісьменнік Жуль Верн у кнізе «20 тычяч лье пад вадой» правёў сваіх герояў да Паўднёвага полюса па моры.

У канцы ХІХ стагоддзя ўзрастае цікавасць да Антарктыды, звязаная са змяншэннем колькасці кітоў у Арктыцы. У 1890-х пачаўся сапраўдны антарктычны даследчы бум. У пачатку ХХ стагоддзя з геаграфіяй Антарктыды змагаліся такія легендарныя палярнікі як Роберт Скот, Эрнест Шэклтан, Руаль Амундсен, Дуглас Моўсан, Эрых фон Дрыгальскі і іншыя. У 1911 экспедыцыя Амундсена і ў 1912 Скота дасягнулі Паўднёвага полюса.

Пасля Другой сусветнай вайны актывізуецца метэаралагічнае, гляцыялагічнае і геалагічнае вывучэнне Антарктыды. Адзначэнне Міжнароднага геафізічнага года у 1957—1958 падштурхнула самыя развітыя краіны свету да адкрыцця цэлай сеткі палярных станцый (у тым ліку і ўнутры мацерыка) і вядзення ўзгодненых сістэматычных даследаванняў. У канцы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя найбольшы вопыт і дасягненні ў даследваннях антарктыкі маюць ЗША, Расія, Францыя, Вялікабрытанія, Новая Зеландыя. Далучаюцца і навыя гульцы: Кітай, Японія, ПАР і інш.

Антарктыда як частка Антарктыкі, з’яўляецца міжнароднай тэрыторыяй, статус якой рэгулюецца Дагаворам аб Антарктыцы. Устаноўлена, што ўсе тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў Антарктыцы «замарожваюцца», і што Антарктыка выкарыстоўваецца толькі ў мірных мэтах.

Насённяшні дзень некаторыя дзяржавы працягваюць прэтэндаваць на тэрыторыі ў Антарктыдзе. Так, Нарвегія прэтэндуе на тэрыторыю, якая большаю за тэрыторыю самой Нарвегіі ў дзесяць разоў. Аўстралія лічыць сваёй амаль палову Антарктыды і спрачаецца з Францыяй за Зямлю Адэлі. Чылі з Аргенцінай прэтэндуюць практычна на адну і тую ж тэрыторыю — на Антарктычны паўвостраў, які яны нават па-рознаму называюць. На вялізарныя тэрыторыі претэндуюць Вялікабрытанія і Новая Зеландыя.

Асаблівую пазіцыю займаюць ЗША і Расія (раней — СССР), якія заявілі, што могуць выставіць свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі, хаця пакуль гэтага не рабілі.

Ваенная дзейнасць у Антарктыдзе забаронена. Ваенны персанал дзяржаў-удзельніц дагавора можа выкарыстоўвацца толькі ў мэтах правядзення навуковых даследаванняў. Антарктыда — цалкам нейтралізаваная і дэмілітарызаваная тэрыторыя свету. У насельніцтва станцый і ўдзельнікаў экспедыцый няма зброі (акрамя ракетніц) з прычыны поўнай адсутнасці драпежных звяроў.

З-за суровасці клімату ў Антарктыдзе няма пастаяннага насельніцтва. Часовае насельніцтва, якое базуецца на навуковых станцыях, складае ад 5000 чалавек летам да 1000 чалавек зімой. На сёняшні дзень больш за 40 краін маюць у Антарктыдзе навуковыя станцыі. Да ліку пастаянных антарктычных аператараў належыць большасць вялікіх і высокаразвітых краін. Чвэрць жыхароў Антарктыкі прапісаны на амерыканскай станцыі Мак-Мёрда. Раўнютка на Паўднёвым полюсе дзейнічае яшчэ адна амерыканская станцыя Амундсен-Скот. У адным з самых суровых месцаў Усходняй Антарктыды кідае выклі прыродзе знакамітая расійская станцыя Усход.

А ўвогуле ў канцы 2010-х існуе больш за 100 антарктычных станцый (пастаянна дзеючыя і сезонныя). Да ліку апоншіх адносіцца і Беларуская антарктычная станцыя (Гара Вячэрняя)

З мэтай мець карэнных антарктыдцаў на выпадак дзяльбы кантынента некаторыя краіны арганізуюць на сваіх станцыях роды. Першае немаўля з’явілася на свет у Антарктыдзе 7 студзеня 1978 на аргенцінскай станцыі. З таго часу ў Антарктыдзе нарадзілася каля дзесятка дзяцей. Некалькі памерлых палярнікаў былі тут і пахаваны.

Антарктыдзе прысвоены інтэрнэт-дамен верхняга ўзроўню.aq і тэлефонны прэфікс +672. У Аннарктыцы дзейнічаюць два банкаматы.

У Антарктыдзе праводзяцца назіранні за кліматычнымі і метэаралагічнымі працэсамі, якія з’яўляюцца кліматаўтваральнымі фактарамі для ўсёй Зямлі. Вывучаюцца ўздзеянні космасу і працэсы, што адбываюцца ў зямной кары. Існуе не менш дзясятка кірункаў фундаментальных навуковых даследаванняў, цалкам завязаных на Антарктыду.

Гляцыялогія ўжо сёння прыносіць сур’ёзныя навуковыя вынікі аб тым, якой была Зямля сто, тысячу, сотні тысяч гадоў назад. У лядовым покрыве Антарктыды аказаліся запісанымі звесткі аб клімаце і складзе атмасферы за апошнія сто тысяч гадоў. Па хімічным саставе розных слаёў лёду вызначаецца ўзровень сонечнай актыўнасці на працягу апошніх стагоддзяў. Падлёдныя азёры Антарктыды даюць унікальны шанц даследаваць мікраарганізмы, якія жылі мільёны гадоў назад.

Антарктычныя станцыі, размешчаныя па ўсяму перыметру мацерыка, ствараюць ідэальныя магчымасці для маніторынгу сейсмічнай актыўнасці па ўсёй планеце. У Анатарктыцы праходзяць тэсціраванне тэхналогіі, якія ў бліжэйшай будучыні планіруецца выкарыстоўваць для даследавання, асваення і каланізацыі Месяца і Марса.

Антарктыда — апошні рэсурсны рэзерв чалавецтва, апошняе месца, дзе можна будзе здабываць мінеральную сыравіну пасля яе вычарпання на пяці абжытых мацерыках. Гэта таксама амаль 90 % сусветных запасаў прэснай вады. У выпадку падзелу Антарктыды, дзяржава-гаспадар антарктычнага сектара атрымае пад свой кантроль суднаходныя фарватары, рыбныя рэсурсы і багатыя карыснымі выкапнямі шэльфы Сусветнага акіяна. Гаспадарчая дзейнасць ажыццяўляецца ў галіне палярнага, у тым ліку экстрэмальнага, турызму.

Высокую рынкавую цану мае генетычная інфармацыя, што ўтрымліваецца ў антарктычнай флоры і фаўне. Сярод краін, якія здабываюць мікраарганізмы ў Антарктыцы разгарнулася мікрабіялагічная і фармакалагічная гонка. У ЗША пададзена заяўка на патэнт антыфрыза, створанага на аснове антарктычных мікраарганізмаў. Іспанскай кампаніяй атрыманы патэнт на выкарыстаннеў медыцыне глікапратэіна з антарктычных бактэрый, які валодае моцнымі зажыўляльнымі ўласцівасцямі. У Германіі запатэнтаваны экстракт з зялёных водарасцей, які актыўна прымяняецца ў касметалогіі.

Антарктыда — выдатная стратэгічная база для акустычнай тамаграфіі акіяна, адсочвання падводных лодак, фіксіравання ядзерных выпрабаванняў, вывучэння параметраў руху касмічных спадарожнікаў. Згодна з некаторымі крыніцамі, антарктычныя станцыі выкарыстоўваліся для ўдакладнення разлікаў траекторый міжкантынентальных балістычных ракет СССР і ЗША.

Рэспубліка Беларусь мае багатыя традыцыі вывучэння і асваення Антарктыкі. Беларусы прымалі актыўны ўдзел у даследваннях у складзе савецкіх антарктычных экспедыцый. Пачынаючы з 1957, у розныя гады ў палярных экспедыцыях удзельнічала звыш 100 беларусаў. У асноўным гэта былі навукоўцы: эколагі, метэаролагі, гідролагі.

Першым палярнікам Беларусі быў В. К. Шымановіч, удзельнік другой комплекснай антарктычнай экспедыцыі (1957). Бадай што, самай легендарнай асобай стаў берасцеец Ф. Ф. Кабот., удзельнік дзвюх савецкіх антарктычных экспедыцый. Гэта аб ім пісалі газеты ўсяго свету, калі ён, не будучы ўрачом, выдаліў апендыцыт ўрачу станцыі Леаніду Рогазаву. Аперацыя праходзіла без наркозу паслядоўна па ўказаннях самога ўрача і прайшла паспяхова.

Вялікі ўклад палярнікаў Беларусі ў даследаванні Антарктыды адлюстраваны ў многіх навуковых працах. Супрацоўнікі Рэспубліканскага гідраметцэнтра, удзельнікі савецкай антарктычнай экспедыцыі, зафіксавалі ў 1983 на станцыі Усход самую нізкую тэмпературу на планеце: — 89,2 °C (Карпюк В. Л.); у 1989 на станцыі Ленінградская самы моцны вецер на планеце: 78 м/сек. (Гайдашоў А. А.)

Пасля набыцця незалежнасці Рэспубліка Беларусь страціла цікавасць да ледзянога кантыненту, але ў 2006 паўднёвыя палярныя даследванні былі адроджаны. Да іх былі прыцягнуты і старыя савецкія палярнікі (Аляксей Гайдашоў, Юрый Гігіняк), і пляяда маладых. Перадавая група беларускіх вучоных была накіраваная на станцыю ў лістападзе 2006. Такім чынам, пачатак самастойнай прысутнасці Беларусі ў Антарктыдзе супаў з Міжнародным палярным годам, якім аб’яўлены 2007-ы. Для вядзення пастаяннай навуковай работы і круглагадовага пражывання неабходна было мадэрнізаваць электраабсталяванне станцыі, а таксама ўстанавіць новае ацяпляльнае і навуковае абсталяванне. З моманту перадачы ў эфір першай зводкі назіранняў, перш за ўсё метэаралагічных назіранняў Беларусь стала паўнавартасным удзельнікам Дагавора аб Антарктыцы.

У 2007 годзе на ўрачыстым паседжанні беларускіх палярнікаў, прывечаным 50-годдзю пачатку даследаванняў Антарктыды, пад эгідай Беларускага геаграфічнага таварыства быў створаны аддзел палярных даследаванняў. Аб’яднанне беларускіх палярнікаў дазволіць прафесіянальна ажыццяўляць грамадскую каардынацыю як на этапе падрыхтоўкі, так і рэалізацыі нацыянальных антарктычных даследаванняў.

У 2007—2010 праведзеныя тры беларускія антарктычныя экспедыцыі. За гэты час у Антарктыдзе пабывалі 12 беларускіх спецыялістаў.

Расія мае ў Антарктыдзе 5 дзеючых станцый («Мірны», «Усход», «Новалазараўская», «Прагрэс», «Белінсгаўзен»), 1 дзеючую базу («Дружная-4») і 3 закансервіраваныя станцыі («Маладзёжная», «Руская», «Ленінградская»). Па іншых даных: 10 станцый: 7 зімовачных (3 з іх закансервіраваны) і 3 сезонныя станцыі.

Перасталі існаваць былыя савецкія станцыі «Піянерская», «Камсамольская», «Савецкая», «Усход-1», «Лазараў», «Полюс недасягальнасці», «Аазіс» (апошняя перададзена ПНР у 1959).

З 1992 паўнавартасным удзельнікам кансультацый па Дагавору аб Антарктыцы стала Украіна, якая атрымала ад Вялікабрытаніі станцыю Фарадэй (цяпер: ).




#Article 79: Геалогія Антарктыды (281 words)


Асноўны артыкул: Антарктыда

Большая частка Антарктыды — Антарктычная платформа, астатняя належыць да антарктычнага складкавага пояса, які з’яўляецца працягам Андаў. Антарктыда — тэктанічна спакойны мацярык з малой сейсмічнай актыўнасцю. 

Трансантарктычныя горы ўздоўж разломаў ад мора Уэдэла да мора Роса перасякаюць амаль увесь мацярык і падзяляюць Антарктыду на дзве часткі — Усходнюю і Заходнюю, — якія маюць рознае паходжанне і геалагічную будову.

Карысныя выкапні: каменны вугаль, жалезныя, медныя і свінцовыя руды; знойдзены мінералы з утрыманнем брому, волава, марганцу, малібдэну, радовішчы графіту і інш. Ёсць сляды нафты, алмазаў і інш.

Усходняя Антарктыда прадстаўляе сабой старажытную дакембрыйскую кантынентальную платформу (кратон), падобную на платформы Індыі, Бразіліі, Афрыкі і Аўстраліі, якія ўтварыліся пры распадзе суперкантынента Гандваны. Узрост парод крысталічнага фундамента складае 2,5—2,8 млрд гадоў, самыя старажытныя пароды Зямлі Эндэрбі — звыш 3 млрд гадоў.

Фундамент пакрыты больш маладым асадачным чахлом, які сфарміраваўся 350—190 млн гадоў назад, у асноўным марскога паходжання. У слаях з узростам 320—280 млн гадоў прысутнічаюць ледавіковыя адклады, аднак больш маладыя гарызонты ўтрымліваюць рэшткі раслін і жывёл, у тым ліку іхтыязаўраў і дыназаўраў, што сведчыць аб моцным адрозненні клімату таго часу ад сучаснага. Знаходкі цеплалюбівых паўзуноў і папаратнікавай флоры былі зроблены яшчэ першымі даследчыкамі Антарктыды, і паслужылі адным з доказаў маштабных гарызантальных рухаў пліт, што пацвердзіла канцэпцыю тэктонікі пліт.

Заходняя Антарктыда з’яўляецца больш маладой і расчлененай вобласцю, якая ўтварылася на працягу апошніх 500 млн гадоў дадаваннем да Антарктычнай пліты дробных кантынентальных фрагментаў-мікрапліт. Найбольшыя з іх — горы Элсуэрта і Антарктычны паўвостраў. Сутыкненне гэтых мікрапліт з Антарктычнай плітой і прывяло да ўтварэння гор заходняй Антарктыкі.

Праяўленні вулканізму сканцэнтраваны ў заходняй Антарктыцы і звязаны з Антарктычным паўвостравам, які ўзнік у ходзе Андскага перыяду гораўтварэння. некаторыя з вулканаў, асабліва астраўныя, вывяргаліся ў апошнія 200 гадоў. Самы актыўны вулкан Антарктыды — Эрэбус. Яго называюць «вулкан, які пільнуе шлях да Паўднёвага полюса».




#Article 80: Антарктыка (481 words)


Антарктыка  (супрацьлеглая Арктыцы, ад  (anti) — супраць,  (arktikos) — паўночны,  (arctos) — мядзведзь, па сузор'ю В. Мядзведзіца) — паўднёвая палярная вобласць Зямлі, якая ўключае мацярык Антарктыду (разам з астравамі і шэльфавым ледавіком) і прылеглыя да яе воды Паўднёвага акіяна.

Мяжа Антарктыкі — паўночнае размяшчэнне антарктычнага палярнага фронту, які праходзіць паміж 48° і 60° паўднёвай шыраты. Плошча каля 52,5 млн. км2. Мацярык акружае шэльфавая паласа з глыбінямі да 500—600 м. Круты мацерыковы схіл на глыбіні каля 3000 м зменьваецца шырокай паласой акіянскіх катлавін: Афрыканска-Антарктычнай, Аўстрала-Антарктычнай, Белінсгаўзена і Паўднёва-Антыльскай з глыбінямі 5000—7000 м. Найглыбейшая частка — Паўднёва-Сандвічаў жолаб (да 8428 м) з вялікай сейсмічнасцю.

На поўначы ад катлавін знаходзяцца Паўднёва-Антыльскі і Афрыканска-Антарктычны хрыбты, Аўстрала-Антарктычнае і Паўднёва-Ціхаакіянскае ўзвышша з тэтктанічнымі разломамі і вулканічнымі масівамі.

Антарктыка — найбольш суровая вобласць Зямлі з нізкімі тэмпературамі паветра, снежнымі завірухамі, моцнымі вятрамі і туманамі.

Мацярык — вобласць пастаяннага марозу. У субантарктычных раёнах сярэднія тэмпературы паветра самага цёплага месяца 10 °C, самага халоднага ад 0 да -10 °C. Ападкаў 300—500 мм каля ўзбярэжжа Усходняй Антарктыды і да 1000 мм за год на паўночна-заходнім узбярэжжы Антарктычнага паўвострава і субантарктычных астравах.

Тэмпература антарктычных водаў ад -1,8 да 2 °C зімой і ад -1,2 да 3,5 °C летам. Салёнасць каля 34‰.

На паўночнай перыферыі Антарктыкі магутнае антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне (пераносіць ваду на усход), у 60-х шыротах сістэма стацыянарных цыкланічных кругаабаротаў антарктычнага цячэння (пераносіць ваду на захад, уздоўж узбярэжжа Антарктыды).

Плошча, занятая марскімі льдамі, у канцы зімы 18-19 млн. км², летам 2-3 млн. км². Характэрны сталовыя айсбергі.

Арганічны свет антарктычнай сушы вельмі бедны, у акіянах — багаты. На астравах тундравая расліннасць (імхі, лішайнікі, парасонавыя, некаторыя злакі і інш.).

Шмат марскіх птушак — пінгвіны, буравеснікі, паморнікі, альбатросы, белы сявец, конік антарктычны і інш.

У марской фауне кіты (фінвал, гарбач, сіні кіт, сейвал), ластаногія (марскі слон, марскі леапард, цюлені Уэдэла, Роса, крабаед, маржы), донныя арганізмы (ігласкурыя губкі, імшанкі і інш.).

Рыбы сямейства нататэніевых, ёсць анчоўсы, камбала і інш.

У водах Антарктыкі шмат рыбы і антарктычнага крыля, якія з'яўляюцца каштоўнымі біялагічнымі марскімі рэсурсамі.

Ва Усходняй Антарктыдзе былі адкрыты раёны, перспектыўныя для пошуку буйных радовішчаў жалезнай руды і каменнага вуглю, знойдзеныя праявы такіх цвёрдых карысных выкапняў, як вальфрам, марганец, медзь, поліметалы, тытан, рэдказямельныя металы, апатыт, лазурыт, слюды, бор, золата, срэбра, алмазы, плаціна. На кантынентальным шэльфе Антарктыды і ў прылеглых да яго раёнах былі адкрыты шырокія асадкавыя басейны, утрыманне ў якіх вуглевадароднай сыравіны можа дасягнуць 70 млрд тон паліва. Аднак у адпаведнасці з Пратаколам па ахове навакольнага асяроддзя да Дагавора пра Антарктыку любая дзейнасць у Антарктыцы ў дачыненні да мінеральных рэсурсаў, акрамя навуковай, забароненая.

У міжнародным праве Антарктыка — міжнародная тэрыторыя, прававы рэжым якой рэгуліруецца Дагаворам аб Антарктыцы. Выкарыстанне марскіх жывых рэсурсаў Антарктыкі рэгуліруецца асобнымі пагадненнямі паміж удзельнікамі Дагавора 1959: Міжнароднай канвенцыяй па рэгуліраванню кітабойнага промыслу (2 снежня 1946), Канвенцыяй аб захаванні цюленяў Антарктыкі (1972), Канвенцыяй аб захаванні марскіх жывых рэсурсаў Антарктыкі (1980). Выкарыстанне мінеральных рэсурсаў не дапускаецца Пратаколам 1991 да Дагавора аб Антарктыцы. Існуе ідэя абвясціць Антарктыку агульнай спадчынай чалавецтва.




#Article 81: Апалачы (362 words)


Апалачы () — горная сістэма на ўсходзе Паўночнай Амерыкі, у ЗША і Канадзе.

Утварыліся Апалачы ў перыяд каледонскай складкавасці і герцынскага арагенезу, амалоджаны неатэктанічнымі падняццямі.

Апалачская складкавая вобласць сфарміравалася ўздоўж паўднёва-ўсходняй ускраіны Паўночна-Амерыканскай платформы ў выніку праяўлення таконскай (сярэдні ардовік — сілур), акадскай (ранні — сярэдні дэвон) і алеганскай (карбон — ранняя перм) фазаў складкавасці. 3 канца палеазою і ў мезазоі падвяргалася моцнай эрозіі, у позняй юры перакрывалася морам, на працягу мелавога перыяду і кайназойскай эры паўторна спадзіста прыўзнята. Складзена з магутных тоўшчаў вапнякоў, кварцавых пяскоў, гліністых сланцаў, граўвакаў, з вулканічных і вывергнутых парод.

Паўночная і паўднёва-ўсходняя частка Апалачаў складзена з крышталічных парод, заходняя і паўднёва-заходняя — пераважна з асадкавых (пясчанікі, даламіты, вапнякі). Уздоўж паўднёвых схілаў Апалачаў, у перадгорным прагіне ляжыць Апалачскі вугальны басейн — адзін з найбуйнейшых у свеце. Ёсць радовішчы нафты і газу, жалезных руд, тытану, азбесту.

Апалачы працягнуліся з паўднёвага захаду на паўночны ўсход на 2600 км. Асноўныя хрыбты: Блу-Рыдж, Уайт-Маўнтынс, масіў Адырондак, Грын-Маўнтынс. Сярэдневышынныя горы. Пераважаюць вышыні 1300—1600 м, найбольшая вышыня да 2037 м (гара Мітчэл, Блу-Рыдж).

Апалачы падзяляюцца на Паўночныя і Паўднёвыя (мяжа па рэках Мохак і Гудзон). Паўночныя Апалачы — хвалістае пласкагор'е вышынёй 400—600 м, над якім узвышаюцца асобныя масівы і хрыбты вышынёй да 1916 м (гара Вашынгтон). Вяршыні згладжаны, ператвораны старажытным ледавіком у трогі. Паўднёвыя Апалачы ў восевай зоне складаюцца з паралельных хрыбтоў і масіваў, падзеленых шырокімі далінамі. Да восевай зоны з хрыбтом Блу-Рыдж прылягаюць з усходу плато Підмант, з захаду — Апалачскае плато.

Рэкі цякуць у глыбокіх далінах, найбольшыя — Канектыкут, Гудзон, Саскуэхана і Тэнесі.

Клімат на поўначы ўмераны, на поўдні субтрапічны, фарміруецца пад уплывам Атлантычнага акіяна і асабліва Мексіканскага заліва. Сярэднія тэмпературы студзеня вагаюцца ад −12 на поўначы да 8 °C на поўдні, ліпеня адпаведна ад 18 да 26 °C. Ападкаў 1000—1300 мм за год.

Расліннасць паўночнай часткі — хвойныя і мяшаныя лясы (елка, піхта, туя, гемлока, клён, вяз, гікоры), на поўдзень ад 41° пн. ш. ў ніжнім поясе горныя шыракалістыя лясы (каштан, дуб, клён і эндэмікі — цюльпаннае дрэва, платан, магноліі), вышэй за 1000 м — мяшаныя і хвойныя лясы, затым субальпійскія лугі.

Жывёльны свет — пераважна эндэмікі: віргінскі алень і віргінскі апосум, дрэвавы дзікабраз, мядзведзь барыбал, рысь, янот, скунс, выдра.

Апалачы — раён турызму, лыжнага і воднага спорту, палявання. Створаны нацыянальныя паркі Грэйт-Смокі-Маўнтынс (Тэнесі), Шэнандоа (Віргінія), Апалачская дарога ўздоўж хрыбта Блу-Рыдж.




#Article 82: Аперацыйная сістэма (2870 words)


Аперацы́йная сістэ́ма (АС) — комплекс камп’ютарных праграм, які кіруе апаратнымі і праграмнымі рэсурсамі камп’ютара. Галоўны складнік сістэмнага праграмнага забеспячэння. Выконвае найпрасцейшыя заданні, напрыклад, кіруе размеркаваннем памяці, выконвае праграмныя інструкцыі згодна з пэўнай сістэмай прыярытэтаў, кіруе прыстасаваннямі ўводу/вываду, забяспечвае праграмы карыстальніка магчымасцю выкарыстання сеткавых пратаколаў, дае прыкладным праграмам просты інтэрфейс работы з файламі і іншае.

Microsoft Windows – сямейства прыватнаўласнісцкіх аперацыйных сістэм. Гэта найбольш распаўсюджаная аперацыйная сістэма для персанальных камп'ютараў. Яна зарадзілася ў 1981 годзе ў якасці дапаўнення да аперацыйнай сістэмы MS-DOS для IBM-сумяшчальных персанальных камп'ютараў. Упершыню апублікавана ў 1985 годзе.

Пачынаючы з Windows 2000, усе сучасныя версіі зроблены на аснове ядра Windows NT.

Windows таксама выкарыстоўваецца на серверах, якія падтрымліваюць такія прыкладанні, як вэб-серверы і серверы баз даных.

Кен Томпсан напісаў мову праграмавання B, галоўным чынам, на аснове BCPL, якую ён выкарыстаў, каб напісаць Unix, на аснове яго досведу працы ў праекце MULTICS. Мова B была заменена на C, і з цягам часу Unix пераўтварылася ў вялікае, складанае сямейства ўзаемазвязаных аперацыйных сістэм, якое паўплывала на ўсе сучасныя АС.

Назва UNIX з'яўляецца гандлёвай маркай The Open Group. Для абазначэння доўгага шэрагу аперацыйных сістэм, якія падобныя на арыгінальны Unix, але не маюць ліцэнзіі The Open Group, ужываецца назва Unix-падобныя.

Некаторыя варыянты Unix, такія як HP-UX ад Hewlett-Packard і AIX ад IBM, прызначаны для выкарыстання толькі на абсталяванні вытворцы. Іншыя, такія як Solaris ад Sun Microsystems, могуць працаваць на розных тыпах апаратных платформ, уключаючы x86 серверы і ПК. Сучасная АС Mac OS X ад Apple мае гібрыднае ядро на аснове варыянта BSD, атрыманае ад NeXTSTEP, Mach, і FreeBSD.

Сумяшчальнасць Unix дасягаецца шляхам падтрымкі стандартаў POSIX. Стандарты POSIX можна прымяняць да любой аперацыйнай сістэмы, хаця пачаткова яны былі створаны для розных варыянтаў Unix.

Падгрупу сям'і Unix утварае сямейства Berkeley Software Distribution, якое ўключае FreeBSD, NetBSD і OpenBSD. Гэтыя аперацыйныя сістэмы найбольш часта сустракаюцца на вэб-серверах, хоць яны могуць таксама працаваць у якасці аперацыйнай сістэмы персанальнага камп'ютара.

Сеціва шмат у чым абавязана сваім існаваннем АС BSD, таму што многія з пратаколаў, якія ў цяперашні час шырока выкарыстоўваюцца для падключэння камп'ютараў, перадачы і атрымання інфармацыі па сетцы, былі ў значнай ступені распрацаваны і ўдасканалены менавіта ў BSD. World Wide Web быў упершыню прадэманстраваны на некалькіх камп'ютарах пад кіраваннем NextStep, АС на аснове BSD.

Карані сістэмы BSD ідуць у Unix. У 1974 годзе Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі ўстанавіў свае першыя сістэмы Unix. З цягам часу, студэнты і выкладчыкі ўніверсітэта пачалі дадаваць новыя праграмы, такія як тэкставыя рэдактары, каб палегчыць сваю працу. Калі ўніверсітэт Берклі атрымаў новы камп'ютар VAX у 1978 годзе з устаноўленым Unix,  студэнты змянілі Unix нават больш, для таго, каб выкарыстоўваць апаратныя магчымасці камп'ютара. Агенцтва перспектыўных абаронных даследаванняў (DARPA) Міністэрства абароны ЗША праявіла цікавасць, і прыняло рашэнне аб фінансаванні праекта. Многія школы, карпарацыі і ўрадавыя арганізацыі звярнулі ўвагу і сталі выкарыстоўваць версію Unix ад Берклі, замест той, якую афіцыйна распаўсюджвала ATT. Стыў Джобс, пасля  выхаду з карпарацыі Apple у 1985 годзе, заснаваў NeXT Inc, кампанію, якая вырабляла камп'ютары, якія працуюць на змененым BSD пад назвай NeXTSTEP. Адна з гэтых машын была выкарыстана Цімам Бернерс-Лі як першы вэб-сервер для стварэння World Wide Web.

Mac OS X – гэта лінейка часткова прыватнаўласніцкіх графічных аперацыйных сістэм, якія распрацоўвае, прасоўвае і прадае карпарацыя Apple. Апошнюю версію гэтай АС устанаўліваюць на ўсе камп'ютары Macintosh. Mac OS X з'яўляецца пераемнікам арыгінальнай Mac OS, якая была асноўнай аперацыйнай сістэмай камп'ютараў Apple, пачынаючы з 1984 г. У адрозненне ад свайго папярэдніка, Mac OS X – гэта UNIX, пабудаваная па тэхналогіі, якая была распрацавана ў NeXT цягам другой паловы 1980-х гадоў і да пачатку 1997 года, калі кампанію набыла карпарацыя Apple.

Упершыню аперацыйная сістэма была выпушчана ў 1999 годзе як Mac OS X Server 1.0, затым з'явілася арыентаваная на персанальны камп'ютар версія (Mac OS X 10.0) у сакавіку 2001 года.

У свой час Кен Томпсан, Дэніс Рычы і Дуглас Макілрой у Bell Labs распрацавалі мову праграмавання C  для стварэння аперацыйнай сістэмы Unix. Наступныя распрацоўкі праграмістаў Bell Labs уключаюць Plan 9 і Inferno, аперацыйныя сістэмы для сучасных размеркаваных вылічальных асяроддзяў. Plan 9 зараз выпушчана пад Lucent Public License. Inferno была прададзена Vita Nuova Holdings і выпушчана пад GPL і MIT ліцэнзіямі.

Linux – агульная  назва UNIX-падобных аперацыйных сістэм, якія можна выкарыстоўваць на самых разнастайных устройствах ад суперкамп'ютараў да наручных гадзіннікаў. Ядро Linux выпускаецца пад ліцэнзіяй GNU GPL, таму кожны можа чытаць і змяняць яго зыходны код.

Праект GNU – гэта масавае супрацоўніцтва праграмістаў, якія імкнуцца стварыць абсалютна свабодную і адкрытую аперацыйную сістэму, якая была б падобная на Unix, але мела цалкам незалежны (ад Unix) зыходны код. Праект быў распачат у 1983 годзе Рычардам Столманам. У рамках гэтага праекта распрацоўваюцца значная частка складнікаў для большасці варыянтаў Linux. Па гэтай прычыне, Linux часта называюць GNU/Linux.

Тысячы праграм практычна для любой аперацыйнай сістэмы распаўсюджваюцца на ўмовах GNU General Public License – ліцэнзіі, створанай Рычардам Столманам для праекта GNU.

Chrome – аперацыйная  сістэма, створаная кампаніяй Google на аснове  ядра Linux. Мэтавая аўдыторыя Chrome – камп'ютарныя карыстальнікі, якія трацяць большую частку свайго часу на сеціва. З тэхнічнага боку гэта адзіны вэб-браўзер, у якім выкарыстоўваюцца сеціўныя прыкладанні для выканання такіх задач, як апрацоўка тэкстаў і прагляд мультымедыя.

Старыя аперацыйныя сістэмы, якія да гэтага часу займаюць пэўныя невялікія нішы рынку, ўключаюць OS/2 ад IBM і Microsoft; Mac OS, папярэднік сучаснай Mac OS X; BeOS; XTS-300. Некаторыя з іх, перш за ўсё RISC OS, MorphOS і AmigaOS 4 працягваюць развівацца як вузкія платформы для суполак энтузіястаў, або ў адмысловых мэтах. OpenVMS, першапачаткова ад DEC, да гэтага часу ў стадыі актыўнай распрацоўкі ў Hewlett-Packard.

Некаторая колькасць іншых аперацыйных сістэм выкарыстоўваюцца амаль выключна ў акадэмічным асяроддзі, пры выкладанні аперацыйных сістэм, і ў даследаваннях магчымасцей развіцця аперацыйных сістэм. Тыповым прыкладам сістэмы, якая выконвае абедзве ролі, з'яўляецца MINIX, у той час як, напрыклад, Singularity выкарыстоўваецца выключна для навуковых даследаванняў.

Усе кампаненты аперацыйнай сістэмы існуюць для таго, каб розныя часткі камп'ютара маглі працаваць разам. Усе праграмнае забеспячэнне, ад фінансавых баз даных да рэдактараў фільмаў, павінна звяртацца да аперацыйнай сістэмы для таго, каб выкарыстаць любыя апаратныя сродкі, ці то простыя, як мыш або клавіятура, ці складаныя, як падключэнне да Сеціва.

Кожны камп'ютар, які атрымлівае нейкія запыты ад чалавека, павінен мець інтэрфейс карыстальніка, які дазваляе чалавеку ўзаемадзейнічаць з камп'ютарам. У той час як прылады, падобныя да клавіятуры, мышы і сэнсарнага экрана, складаюць апаратную частку гэтай задачы, карыстальніцкі інтэрфейс складае праграмную яго частку.

Дзвюма самымі распаўсюджанымі формамі інтэрфейсу карыстальніка гістарычна з'яўляюцца інтэрфейс каманднага радка, дзе каманды камп'ютару трэба набіраць радок за радком, і графічны інтэрфейс карыстальніка, дзе прысутнічае візуальнае асяроддзе (часцей за ўсё з выглядзе акон, кнопак і значкоў).

Большасць сучасных камп'ютарных сістэм падтрымлівае графічны інтэрфэйс карыстальніка (, ад Graphical User Interface), і звычайна ўключае яго ў сябе. У некаторых аперацыйных сістэмах, такіх як Microsoft Windows і Mac OS, GUI ўбудован ў ядро. Іншыя аперацыйныя сістэмы маюць модульную канструкцыю, аддзяляючы графічную падсістэму ад ядра АС. GNU/Linux, BSD і Mac OS X пабудаваны менавіта такім чынам.

Многія аперацыйныя сістэмы дазваляюць карыстальніку ўсталёўваць або ствараць любы карыстальніцкі інтэрфейс у адпаведнасці з іх пажаданнямі. X Window System у спалучэнні з GNOME ці KDE звычайна сустракаюцца на большасці Unix і Unix-падобных (BSD, GNU/Linux, Solaris) сістэм. Шэраг замен абалонкі Windows, якія прапануюць альтэрнатывы ўбудаванай абалонцы, былі выпушчаны, але ўбудаваная абалонка не можа быць аддзелена ад Windows. Існуюць шматлікія варыянты графічнага інтэрфейсу для Unix і Unix-падобных АС, большасць іх – вытворныя ад X11 (X Window System).

Графічныя інтэрфейсы карыстальніка змяняюцца з цягам часу. Напрыклад, Windows змяняла свой карыстальніцкі інтэрфейс амаль кожны раз, калі выходзіла новая версія АС, а графічны інтэрфейс Mac OS рэзка змяніўся са з'яўленнем Mac OS X у 1999 годзе.

Ядро злучае прыкладное праграмнае забеспячэнне і абсталяванне камп'ютара.

З дапамогай мікрапраграм у пастаяннай памяці прыстасаванняў () і драйвераў прылад (), аперацыйная сістэма забяспечвае базавы ўзровень кантролю над апаратнай часткай камп'ютара. Функцыі аперацыйнай сістэмы звычайна ўключаюць: выдзяленне памяці для праграм, кіраванне доступам праграм да апаратных рэсурсаў, упарадкаванне даных (сродкамі файлавай сістэмы) для іх доўгатэрміновага захоўвання, і да т.п.

Аперацыйная сістэма забяспечвае набор паслуг, якія спрашчаюць распрацоўку прыкладанняў. Выкананне праграмы прадугледжвае стварэнне аперацыйнай сістэмай працэсу. Ядро стварае працэс, выдзяляе яму памяць і іншыя рэсурсы, задае прыярытэт (у шматзадачных сістэмах), загружае праграмны код у памяць, і запускае выкананне праграмы.

Перарыванні маюць для аперацыйнай сістэмы вырашальнае значэнне, бо яны дазваляюць аперацыйнай сістэме дзейсна адказваць на падзеі ў  асяроддзі і ўзаемадзейнічаць з ім. Альтэрнатыўны падыход, калі АС сочыць за рознымі крыніцамі, якія патрабуюць рэакцыі (апытанне), сустракаецца ў сістэмах з вельмі малым стэкам.

Большасць сучасных працэсараў прадастаўляе сродкі падтрымкі праграмавання з выкарыстаннем перарыванняў. Па ўзнікненні перарывання апаратная частка камп'ютара аўтаматычна прыпыняе ўсе праграмы, якія ў гэты момант працуюць, захоўвае свой статус, і запускае код, раней звязаны з перарываннем. У сучасных аперацыйных сістэмах перарыванні апрацоўвае ядро аперацыйнай сістэмы. Перарыванні могуць паступаць як ад апаратнай часткі камп'ютара, так і ад запушчаных праграм.

Калі камп'ютарная прылада выклікае перарыванне, ядро аперацыйнай сістэмы вырашае, што рабіць з гэтай падзеяй, як правіла, выконваючы нейкі код апрацоўкі перарывання. Аб'ём кода, які будзе выканан, залежыць ад прыярытэту перарывання. Задачу апрацоўкі апаратнага перарывання звычайна накіроўваюць праграме пад назвай драйвер прылады, які можа быць часткай ядра аперацыйнай сістэмы, часткай іншай праграмы, ці абодвух. Драйверы прылад могуць потым перадаць інфармацыю запушчаным праграмам.

Праграма таксама можа стаць прычынай перарывання. Калі праграма хоча атрымаць, напрыклад, доступ да абсталявання, яна можа выклікаць перарыванне, што прывядзе да перадачы кіравання назад у ядро. Далей ядро будзе апрацоўваць запыт. Калі праграме патрэбны дадатковыя рэсурсы (ці трэба вызваліць рэсурсы), напрыклад памяць, яна выкліча перарыванне, каб прыцягнуць увагу ядра.

Сучасныя працэсары падтрымліваюць некалькі рэжымаў працы. Працэсар у такім выпадку рэалізуе як мінімум два рэжымы: абаронены рэжым і прывілеяваны рэжым. Прывілеяваны рэжым выкарыстоўвае ядро аперацыйнай сістэмы для задач з нізкім узроўнем, для якіх неабходны неабмежаваны доступ да абсталявання, такіх як кантроль над запісам і сціраннем памяці, і зносіны з прыладамі, такімі як відэакарткі. Абаронены рэжым, наадварот, ужываецца амаль для ўсіх астатніх задач. Прыкладанні працуюць у абароненым рэжыме, і могуць выкарыстоўваць апаратныя сродкі толькі праз узаемадзеянне з ядром, якое кантралюе ўсё ў прывілеяваным рэжыме.

Працэсар можа таксама рэалізоўваць іншыя, падобныя на абаронены, рэжымы, напрыклад, віртуальны рэжым, каб эмуляваць стары тып працэсара, напрыклад, 16-разрадны працэсар у 32-разрадным, ці 32-бітны працэсар у 64-бітным.

Пры пачатковым запуску камп'ютара ён аўтаматычна працуе ў прывілеяваным рэжыме. Першыя некалькі праграм, неабходныя для працы камп'ютара – BIOS, загрузчык і аперацыйная сістэма – маюць неабмежаваны доступ да абсталявання, і гэта натуральна, бо ініцыялізацыя абароненага асяроддзя можа быць зроблена толькі па-за яго межамі.

У абароненым рэжыме, праграмы могуць мець доступ да абмежаванага набору інструкцый працэсара. Карыстальніцкая праграма можа выйсці з абароненага рэжыму толькі выклікам перарывання, у выніку чаго кіраванне будзе перададзена ядру. Такім чынам аперацыйная сістэма захоўвае поўны кантроль над такімі рэчамі, як доступ да памяці і абсталявання.

Сярод іншага, ядро шматзадачнай і шматкарыстальніцкай аперацыйнай сістэмы павінна несці адказнасць за кіраванне ўсёй сістэмнай памяццю, якую выкарыстоўваюць бягучыя праграмы. Гэта гарантуе, што праграма не ўмешваецца ў памяць, якую ўжо выкарыстоўвае другая праграма.

Кааператыўная мадэль кіравання памяццю, якую можна было сустрэць у многіх ранніх аперацыйных сістэмах, мяркуе, што ўсе праграмы добраахвотна выкарыстоўваюць сістэмны размеркавальнік памяці, і не перавышаюць выдзелены ім абсяг памяці. Гэту сістэму кіравання памяццю сёння амаль немагчыма сустрэць. У рэальнасці праграмы часта ўтрымліваюць памылкі, якія могуць прывесці да перавышэння выдзеленай памяці. Калі праграма робіць памылку, гэта можа прывесці да таго, што будзе закранута або перапісана памяць іншых праграм. Шкоднасныя праграмы, ці вірусы, могуць мэтанакіравана змяняць памяць другіх праграм, ці могуць паўплываць на працу самой аперацыйнай сістэмы. Пры кааператыўным кіраванні памяццю дастаткова толькі адной няспраўнай праграмы, каб парушыць працу ўсёй сістэмы.

Абарона памяці дазваляе ядру абмежаваць доступ працэсаў к памяці камп'ютара. Існуюць розныя метады абароны памяці, у тым ліку сегментацыя памяці і падзел на старонкі. Усе метады патрабуюць пэўнага ўзроўню апаратнай падтрымкі (напрыклад, 80286 MMU), які забяспечваюць не ўсе камп'ютары.

І пры сегментацыі і пры падзеле на старонкі, пэўныя рэгістры абароненага рэжыму паказваюць працэсару, які адрас памяці ён можа дазволіць бягучай праграме для доступу. Спробы атрымаць доступ па іншых адрасах выклічуць перарыванне, якое прымусіць працэсар перайсці ў прывілеяваны рэжым і перадаць кіраванне ядру. Такі выпадак называюць парушэннем сегментацыі, і, паколькі, з аднаго боку, цяжка прызначыць асенсаваны вынік для такой аперацыі, а з другога, такія дзеянні звычайна з'яўляюцца прыкметай памылкі ў праграме, ядро тыпова прымае рашэнне завершыць  праграму, і паведаміць пра памылку.

Многія аперацыйныя сістэмы могуць падмануць праграмы, выкарыстоўваючы памяць на жорсткім дыску і аператыўную памяць быццам адзін непарыўны кавалак памяці, які называюць віртуальнай памяццю. Выкарыстанне віртуальнай адрасацыі памяці (такой як старонкавая або сегментная) азначае, што ядро можа вырашаць, якую памяць кожная праграма можа выкарыстоўваць у любы момант часу, і дазваляе аперацыйнай сістэме выкарыстоўваць адзін участак памяці для некалькіх задач.

У сучасных аперацыйных сістэмах, участак памяці, доступ к якому адбываецца радзей, можа быць часова запісан на цвёрды дыск ці іншы носьбіт, каб зрабіць гэту прастору даступнай для выкарыстання ў іншых праграмах. Гэта дзеянне называюць падменай (), таму што пры выкарыстанні нейкай вобласці памяці некалькімі праграмамі, змест гэтай вобласці можна замяніць ці вернуць па патрабаванні.

Шматзадачнасць азначае выкананне некалькіх незалежных камп'ютарных праграм на адным камп'ютары, ствараючы ўражанне, што камп'ютар выконвае задачы адначасова. Большасць камп'ютараў можа рабіць не больш за адну ці дзве рэчы ў дадзены момант часу, таму шматзадачнасць звычайна дасягаюць з дапамогай падзелу часу, гэта азначае, што кожная праграма выкарыстоўвае частку часу камп'ютара для выканання.

Ядро аперацыйнай сістэмы змяшчае частку праграмнага коду, так званы планіроўшчык (), які вызначае, колькі часу кожная праграма будзе займаць рэсурсы, і ў якім парадку кіраванне будзе перададзена праграмам. Ядро перадае кіраванне працэсу, яно ж дазваляе праграме доступ да працэсара і памяці. Потым кіраванне вяртаецца ядру праз нейкі механізм, каб яно магло перадаць кіраванне наступнай праграме. Гэты пераход кантролю паміж ядром і праграмамі называюць пераключэннем кантэксту.

Ранняя мадэль рэгулявання выдзялення часу для праграм – так званая кааператыўная шматзадачнасць. У гэтай мадэлі, калі ядро перадае кіраванне праграме, яна можа выконвацца столькі часу, колькі пажадае, пакуль яўна не верне кіраванне ядру. Гэта азначае, што шкоднасная праграмы або няспраўнасць можа не толькі забараніць іншым праграмам выкарыстанне працэсара, але і павесіць усю сістэму, калі ўвойдзе ў бясконцы цыкл.

Філасофія выцясняльнай шматзадачнасці заснавана на вылучэнні пэўнага адрэзка часу на цэнтральным працэсары для ўсіх праграм. Гэта азначае, што ўсе праграмы павінны быць абмежаваныя ў тым, колькі часу яны могуць займаць працэсар да таго, як адбудзецца перарыванне. Каб дасягнуць гэтага, ядры сучасных аперацыйных сістэм выкарыстоўваюць прымеркаваныя перарыванні. Ядро ўстанаўлівае таймер абароненага рэжыму, які выклікае вяртанне ў прывілеяваны рэжым па заканчэнні вызначанага прамежку часу.

Сучасныя аперацыйныя сістэмы пашыраюць задумку выцясняльнай шматзадачнасці на драйверы прылад і код ядра, такім чынам аперацыйная сістэма мае папераджальны кантроль таксама і над унутраным кодам.

Доступ к даным, якія захоўваюцца на дысках, з'яўляецца цэнтральным элементам усіх аперацыйных сістэм. Камп'ютары захоўваюць даныя на дысках з выкарыстаннем файлаў, якія маюць спецыфічную структуру ў мэтах забеспячэння хуткага доступу, павышэння надзейнасці, а таксама эфектыўнага выкарыстання даступнай дыскавай прасторы. Файлавая сістэма – гэта спецыфічны спосаб захоўвання файлаў на дыску, яна дазваляе задаваць для файлаў назвы і атрыбуты (напр., правы доступу, памер, даты стварэння і змянення, і г.д.). Яна таксама дазваляе захоўваць файлы ў іерархіі каталогаў (папак).

Драйвер прылады () – спецыфічны тып камп'ютарнага праграмнага забеспячэння, распрацаваны для ўзаемадзеяння з прыладамі. Як правіла, ўяўляе сабой інтэрфейс для сувязі з прыладай, праз канкрэтныя шыны камп'ютара ці падсістэмы сувязі з апаратнай часткай даючы каманды прыладзе, а на другім канцы прадастаўляючы неабходныя інтэрфейсы для аперацыйнай сістэмы і прыкладанняў. Гэта спецыялізаваны праграмны код, які залежыць ад абсталявання, а таксама спецыфічны для аперацыйнай сістэмы, дазваляе іншай праграме, звычайна аперацыйнай сістэме альбо пакету прыкладнога праграмнага забеспячэння, празрыста ўзаемадзейнічаць з прыладай, і як правіла, прадстаўляе неабходную апрацоўку перарыванняў.

У цяперашні час большасць аперацыйных сістэм падтрымлівае шэраг сеткавых пратаколаў, апаратных сродкаў і прыкладаняў для іх выкарыстання. Гэта азначае, што камп'ютары пад кіраваннем разнастайных аперацыйных сістэм могуць далучацца да агульнай сеткі для сумеснага выкарыстання вылічальных рэсурсаў, файлаў, прынтараў і сканераў з выкарыстаннем праваднога альбо бесправаднога злучэння. Істотна тое, што сетка дазваляе аперацыйнай сістэме камп'ютара мець доступ к рэсурсам на іншым камп'ютары, даючы тыя ж магчымасці, якія можна атрымаць пры падключэнні гэтых рэсурсаў непасрэдна к лакальнаму камп'ютару. Сюды ўваходзяць усе неабходныя функцыі: ад простых зносін да выкарыстання сеткавых файлавых сістэм ці нават графікі ці гукавога абсталявання іншага камп'ютара.

АС рэальнага часу () – гэта шматзадачная аперацыйная сістэма, прызначаная для прыкладанняў з вызначаным тэрмінам (вылічэнняў у рэжыме рэальнага часу). Такія прыкладанні ўключаюць невялікія ўбудаваныя сістэмы, кантролеры аўтамабільных рухавікоў, прамысловых робатаў, касмічных караблёў, прамысловага кантролю і шэрагу буйнамаштабных вылічальных сістэм. Адным з першых прыкладаў маштабных АС рэальнага часу была сістэма апрацоўкі транзакцый, распрацаваная American Airlines і IBM для сістэмы браніравання авіякампаніі Sabre.

Убудаваныя сістэмы, якія маюць вызначаныя тэрміны, выкарыстоўваюць АС рэальнага часу, такія як VxWorks, PikeOS,  eCos, QNX, Linux MontaVista і RTLinux.

Стварэнне ўласнай аперацыйнай сістэмы – адно  з самых тэхнічна складаных хобі тых, хто захапляецца камп'ютарамі.

Пад аматарскай аперацыйнай сістэмай звычайна разумеюць сістэму, якая была напісана з нуля (не грунтуецца на іншай сістэме), і мае мала распрацоўшчыкаў, якія працуюць у свой вольны час. Прыклады аматарскіх аперацыйных сістэм уключаюць Syllable і ReactOS.

Прыкладное праграмнае забеспячэння, як правіла, пішуць для выкарыстання на пэўнай аперацыйнай сістэме, а часам нават для пэўнага абсталявання. Пры пераносе праграмы на іншую аперацыйную сістэму, функцыі, неабходныя гэтай праграме, можна рэалізаваць у гэтай АС іначай (імёны функцый, значэнні аргументаў і г.д.), і гэта патрабуе прыстасоўваць, змяняць ці іншым чынам падтрымліваць праграму. Гэтых выдаткаў па падтрымцы разнастайнасці аперацыйных сістэм можна пазбегнуць, калі замест гэтага пісаць прыкладанні пад праграмную платформу, такую як Java або Qt, ці для вэб-аглядальнікаў. Пры гэтым асноўны цяжар па прыстасаванні да пэўнай аперацыйнай сістэмы і сістэмных бібліятэк пераносіцца на адпаведныя ўзроўні абагульнення. Іншы падыход заключаецца ў тым, каб пастаўшчыкам аперацыйных сістэм прыняць стандарты. Напрыклад, POSIX і ўзроўні абстракцыі АС () забяспечваюць абагульненні, якія памяншаюць выдаткі на перанос.




#Article 83: Аповесць мінулых часоў (763 words)


Аповесць мінулых часоў, Аповесць мінулых гадоў, Першапачатковы летапіс, Нестараў летапіс — найбольш  ранні з захаваных летапісных збораў Русі.

Традыцыйна лічыцца складзеным манахам Нестарам у Кіеве ў XII ст.(каля 1113 г.) Апісвае гісторыю Русі з IX па XIII стагоддзе. Збор гэты вядомы ў складзе шэрагу іншых летапісных збораў, якія захаваліся ў спісах, з якіх лепшымі і найбольш старымі з'яўляюцца Лаўрэнцеўскі 1377 (2-я рэдакцыя АМЧ) і Іпацьеўскі 1420-х (3-я рэдакцыя АМЧ). Летапіс увабраў у сябе вялікую колькасць аповесцяў, легенд, вусных паэтычных паданняў аб розных гістарычных асобах і падзеях пачатковай гісторыі Русі. Даследчыкі XVIII - XIX стст. лічылі Нестара першым летапісцам, а АМЧ - першым летапісам на Русі, але больш дасканалае вывучэнне паказала, што існавалі летапісныя зборы, якія папярэднічалі АМЧ, а сама аповесць не з'яўляецца адзіным творам.

Нестар цікавіцца лёсам славянскіх народаў у далёкім мінулым — у  V—VІ стагоддзях, гаворыць пра рассяленне ўсходніх славянскіх плямёнаў у басейне вялікіх рэк. На самай справе гаворка ідзе не пра асобныя плямёны, а пра даволі вялікія саюзы, якія ўключалі ў сябе па 120—150 розных родаў і плямёнаў. Нестар тлумачыць некаторыя іх назвы, напрыклад, тыя, што «селі» ў лясах, называюцца драўлянамі, а тыя, што па рацэ Дзвіне — палачанамі — ад рэчкі Палаты, якая ўпадае ў Дзвіну. Ад іх жа паходзяць і крывічы, што «селі» па Волзе, у вярхоўях Дзвіны і ў вярхоўях Дняпра. Расповед пра рассяленне славянскіх плямёнаў у асноўным супадае з сучаснымі археалагічнымі дадзенымі.

Падкрэсліваючы роднасць славянскіх плямёнаў, Нестар адзначае і адрозненні між імі як у паходжанні, так і ў культуры. Радзімічы і вяцічы, падкрэслівае ён, з роду ляхаў, у якіх было два браты Радзім і Вятка. Радзім са сваім родам «сеў» па рацэ Сож, а Вятка — па рацэ Ака.

Другая частка летапіснага зводу — храналагічная. Выкладанне матэрыялу вядзецца ўжо пагадова. У выніку складваецца ўражанне пра гісторыю як пра непарыўны, паслядоўны  ланцуг  падзей. Летапіс афіцыйна пачынае гісторыю Старажытнай Русі з 862 года — ад канкрэтнай падзеі: запрашэння жыхарамі Ноўгарада на княжанне ўнука іх памерлага князя Гастамысла — Рурыка, бацька якога быў князем  палабскіх славян. Гісторыя ж Беларусі пачынаецца ад моманту заснавання першага горада на яе тэрыторыі — Полацка.

Гісторыі Кіеўскага і Полацкага княстваў паказваюцца звязанымі непарыўна, хоць вельмі часта — драматычна. Праўнук Рурыка Уладзімір Святаславіч у барацьбе за ўладу забіў полацкага князя Рагвалода, сілаю ўзяў шлюб з яго дачкой Рагнедай і авалодаў прастолам бацькі ў Кіеве. А ў 988 годзе ён жа хрысціў Русь. У Рагнеды і Уладзіміра было чатыры сыны і дзве дачкі. Рагнеда пакутавала ў палацы Уладзіміра, бо не магла дараваць яму жорсткага абыходжання з ёю і смерці блізкіх. Калі ў 988 годзе Уладзімір хрысціў Русь, ён запатрабаваў ад візантыйскага імператара Васіля ІІ яго сястру Ганну сабе ў жонкі. Таму Рагнеду са старэйшым сынам Ізяславам  ён  адправіў у горад Ізяслаўль, спецыяльна для іх пабудаваны ў водападзеле паміж басейнамі Дняпра і Нёмана.

Тут Рагнеда заснавала ці не першы ва Усходняй Еўропе жаночы манастыр і стала ігуменняй у ім. Адсюль і пачало пашырацца па Полацкай зямлі хрысціянства. А Уладзімір аддаў сыну Ізяславу ў княжанне горад Полацк, вотчыну дзеда Рагвалода і маці Рагнеды. У 992 годзе Ізяслаў хрысціў палачан. Рагнеда памерла ў 1000 годзе, а ў 1001 — Ізяслаў. У летапісе ён характарызуецца як кніжнік і асветнік, першы па-еўрапейску адукаваны ўладар з усіх усходнеславянскіх князёў.

Адзін з самых яскравых вобразаў у летапісным зводзе — полацкі князь Усяслаў Чарадзей, найбольш упарты супраціўнік Кіева. Яго жыццё перапоўнена ўдачамі і няўдачамі, падзеямі радаснымі і драматычнымі. Як сведчыць летапіс, Усяслаў — самая велічная асоба за ўвесь час існавання Полацкай зямлі. Летапіс апавядае пра адносіны кіеўскіх князёў і іх родзіча полацкага князя Усяслава.

Праўнук Рагнеды князь Усяслаў быў народжаны ад чараўніцтва і меў нейкі своеасаблівы знак на галаве. Волхвы папярэджвалі, як згадвае Нестар, пра незвычайны лёс будучага князя. Пакуль быў жывы Яраслаў Мудры, брат яго дзеда Ізяслава, Усяслаў паводзіў сябе спакойна, ды і пазней таксама, але з 1066 года пачаў вайну з Яраславічамі — сынамі Яраслава Мудрага. У 1067 годзе войскі Яраславічаў і Усяслава сышліся ў баі на рацэ Нямізе, у выніку полацкі князь страціў шмат людзей. Быў заключаны мір, князі цалавалі крыж, кляліся, што не парушаць згоду, але Ізяслаў Яраславіч вераломна захапіў Усяслава з сынамі, адвёз у Кіеў і пасадзіў там у склеп.

У 1068 годзе качавыя плямёны, што з'явіліся на паўднёвых межах Кіеўскай дзяржавы, — полаўцы — нанеслі паражэнне Яраславічам.  Кіяўляне запатрабавалі ў Ізяслава зброю, каб ісці супраць ворагаў, але Ізяслаў адмовіўся і збег з Кіева да палякаў. Жыхары горада вызвалілі Усяслава, і ён княжыў тут сем месяцаў, але ўсё ж вымушаны быў пакінуць Кіеў, калі да яго падступіў Ізяслаў з польскім войскам. У далейшым Усяслаў працягваў барацьбу з Яраславічамі з пераменным поспехам.

У летапісе выклад даволі лаканічны і амаль без каментарыяў.

 




#Article 84: Аргенціна (1418 words)


Аргенці́на (), поўная афіцыяльная форма — Аргенці́нская Рэспу́бліка ( ) — другая (пасля Бразіліі) па тэрыторыі і трэцяя (пасля Бразіліі і Калумбіі) па насельніцтву дзяржава Паўднёвай Амерыкі.

На поўначы мяжуе з Парагваем і Балівіяй на паўночным усходзе — з Бразіліяй і Уругваем, на захадзе — з Чылі. З поўдня краіна абмываецца пралівам Дрэйка. Аргенціна лічыць сваёй тэрыторыяй Фалклендскія астравы, а таксама прэтэндуе на частку Антарктыкі.  

Дэмакратычная прэзідэнцкая рэспубліка. Першая краіна свету, дзе пост прэзідэнта заняла жанчына. Федэратыўная дзяржава, якая складаецца з 24 адміністрацыйных адзінак — 23 правінцый і федэральнай сталічнай акругі Буэнас-Айрэс. 

Насельніцтва Аргенціны было сфарміравана хвалямі міграцыі з Еўропы на іспанскім падмурку. Індзейскі субстрат тут меў меншае значэнне, чым для большасці краін Лацінскай Амерыкі. Для Аргенціны характэрная даволі слабая заселенасць тэрыторыі. Сталічная агламерацыя — Вялікі Буэнас-Айрэс — адносіцца да ліку найбуйнейшых гарадоў Амерыкі. 

Аргенціна адносіцца да ліку найбольш эканамічна развітых дзяржаў Паўднёвай Амерыкі. Новая індустрыяльная краіна, Аргенціна мае сучасны прамысловы сектар з развітымі машынабудаваннем, атамнай энергетыкай, харчовай прамысловасцю. Уваходзіць у G20. Сельская гаспадарка з дамінуючай роляй жывёлагадоўлі мае экспартную накіраванасць. Аргенціна з'яўляецца членам гаспадарчай арганізацыі Меркасур.

Назва паходзіць ад лацінскага argentum (серабро). Згодна гістарычным крыніцам, пра краіну срэбра індзейцы паведамілі пакінутаму на беразе мараку экспедыцыі Хуана Дыяса дэ Саліса, які быў падабраны Себасцьянам Каботам. З таго часу за землямі паўночнай Аргенціны замацавалася назва Ла-Плата (таксама серабро), назва ж «Аргенціна» спярша мела паэтычнае адценне, аднак пасля набыцця краінай незалежнасці стала ўжывацца ўсё часцей, пакуль не стала афіцыйнай.

Аргенціна займае паўднёва-ўсходнюю частку Паўднёвай Амерыкі, ўсходнюю частку вострава Вогненная Зямля і бліжэйшыя астравы: Эстадас і інш. Аргенціна з поўначы на поўдзень мае 3700 км, з усходу на захад — 1400 км у найшырэйшым месцы. 
Агульная працягласць мяжы 14 644 км. З іх узбярэжжа — 4989 км. Даўжыня межаў з суседнімі краінамі:

Прырода Аргенціны разнастайная з прычыны вялікай працягласці з поўначы на поўдзень і неаднастайнасці рэльефу. 

Цэнтральную і паўночна-ўсходнюю частку Аргенціны займае плоская алювіяльная Ла-Плацкая нізіна. На паўночны захад ад яе прасціраюцца раўніны Гран-Чака, таксама алювіяльныя. На паўночным усходзе, паміж рэкамі Парана і Уругвай, ляжыць гэтаксама створанае рэкамі Аргенцінскае Міжрэчча, на поўнач ад якога ўзыходзяць лававыя прыступкі Бразільскага пласкагор’я. На поўдні  Ла-Плацкая нізіна мяжуе з пласкагор’ем Патагонія, якое цягнецца на поўдзень да вострава Вогненная Зямля.  Уздоўж усёй заходняй мяжы Аргенціны прасціраюцца Анды — найбуйнейшая горная сістэма Заходняга паўшар’я, якая склалася ў асноўным падчас альпійскага гораўтварэння. Яны адрозніваюцца складанасцю і разнастайнасцю геалагічнай будовы. У паўночнай частцы Андаў на вышыні 3000-4000 м ляжыць шырокае замкнёнае вулканічнае плато Пуна. Горы, якія атачаюць Пуну з усходу, уздымаюцца да 6500 м. заснежанымі вяршынямі невадас. Цэнтральная частка Андаў — гэта сугор’е Куё з найвышэйшым пунктам Паўднёвай Амерыкі пікам Аканкагуа, 6962 м над узроўнем мора. Мяжу з Чылі ахоўвае яшчэ адзін каменны гігант — гара Тупунгата. Усходні ланцуг цэнральных Андаў мае назву Пампінскія Сіеры.

Краіна вылучаецца запасамі ўранавай (уваходзіць у сусветную дзясятку), марганцавай, меднай руды, берылію; ёсць свінцова-цынкавыя, вальфрамавыя і жалезныя руды. Разведаныя запаы нафты мізэрныя, газу — даволі значныя (300 млрд кубаметраў на 2015 год).. 

У пачатку 2010-х Аргенціну ускалыхнула чарговая чарада крызісаў. Маўрысіа Макры і яго ліберальна-кансерватыўная партыя «Рэспубліканскае рашэнне» ў складзе кааліцыі «Давайце зменім» прыйшлі да ўлады ў 2015 годзе на фоне грамадскай незадаволенасці палітыкай Кіршнер. Макры абяцаў зрабіць Аргенціну адкрытай эканомікай, каб цэны рэгуляваліся попытам і прапановай на рынку, а не дзяржавай. Пры ім зноў узмацнілася залежнасць краіны ад замежных інвестыцый і крэдытаў, у асноўным у доларах. На гэтым фоне інвестары пачалі сумнявацца ў здольнасці ўрада пакрыць дзяржвыдаткі да канца наступнага года. У 2016 годзе Сусветны банк выключыў Аргенціну са спісу краін з высокім узроўнем даходаў.

 Сёння Аргенціна — індустрыяльна-аграрная краіна з сучаснай шматгаліновай гаспадаркай. Важнымі складнікамі аргенцінскага эканамічнага поспеху з'яўляюцца даволі багатая рэсурсная база, (у тым ліку, агракліматычныя рэсурсы) і адукаванае насельніцтва. Нягледзячы на невялікія запасы нафты, Аргенціна у XXI стагоддзі выйшла на самазабеспячэнне па яе здабычы. Вялікія запасы ўрану падштурхнулі краіну да даследванняў у галіне ядзернай энергетыкі і ўранавай прамысловасці (INVAP, Nucleoeléctrica Argentina).

Для размяшчэння прамысловасці характэрная высокая тэрытарыяльная канцэнтрацыя: значная частка прадпрыемстваў цяжкай прамысловасці сканцэнтравана ў нізоўях Параны, у прамысловым поясе паміж Буэнас-Айрэсам і Расарыё; больш за палову прамысловай прадукцыі вырабляецца ў Вялікім Буэнас-Айрэсе.Чорная металургія краіны — найстарэйшая на кантыненце, але па сабекошце аргенцінская сталь прайграе бразільскай: большасць сыравіны прыходзіцца імпартаваць. З галін каляровай металургіі развіты вытворчасць свінцу, цынку, медзі на ўласнай сыравіне. Машынабудаванне займае вядучае месца ў прамысловасці па кошце прадукцыі. Найбольш развітыя транспартнае машынабудаванне (свае заводы ў Аргенціне маюць аўтаканцэрты Ford, Chrysler, Toyota, Peugeot і інш., верталёты вырабляюць кампаніі Cicaré, AeroDreams, самалёты — FAdeA, Aero Boero, Laviasa), агламерацыі Буэнас-Айрэс, Кордава; суднабудаванне і суднарамонт (Буэнас-Айрэс, Энсенада); электратэхніка (заводы IBM, Siemens); сельскагаспадарчае машынабудаванне, вытворчасць абсталявання для харчовай прамысловасці. Сярод экспартных галін асаблівае месца займае мясахладабойная — традыцыйная і спецыфічная для краіны галіна. Аргенціна належыць да ліку самых значных вытворцаў мяса, у асноўным ялавічыны, і яго экспарцёраў. З іншых галін харчовай прамысловасці экспартнае значэнне маюць вытворчасць алеяў, у апошнія гады — соевага, а таксама мукамольная галіна і вінаробства.

Прадукцыя сельскай гаспадаркі і жывёлагадоўлі дае звыш 50 % экспартных даходаў. Па пагалоўю буйной рагатай жывёлы Аргенціна займае шостае месца ў свеце, па вытворчасці мяса на душу насельніцтва — пятае, а па яго спажыванню — першае. Мяса — нацыянальная ежа аргенцінцаў. У раслінаводстве галоўнае месца традыцыйна займаюць збожжавыя, алейныя і тытунёвыя культуры, што маюць экспарнае значэнне. Па зборы пшаніцы, соі і тытуню Аргенціна — адна з вядучых краін свету. Па дадзеных Сусветнага банка ў 2012 годзе краіна займала шостае месца ў свеце па экспарце пшаніцы (8,4 млн тон). Адметнай рысай сельскай гаспадаркі Аргенціны ў параўнанні з іншымі краінамі Лацінскай Амерыкі з'яўляецца той факт, што яна не толькі цалкам забяспечвае сябе харчаваннем, але і экспартуе яго (пры гэтым у сельскай гаспадарцы занята толькі 5,3 % працоўных. У якасці члена Савета кіраўнікоў МАГАТЭ Аргенціна выступае за нераспаўсюджванне ядзернай зброі і падтрымлівае забеспячэнне глабальнай ядзернай бяспекі.

Харвацкі эмігрант Хуан Вучэціч лічыцца заснавальнікам сучаснай дактыласкапіі . Рауль Патэрас Пескара ўпершыню ў свеце ажыццявіў палёт на верталёце. Аргенцінец венгерскага паходжання Ласла Біра ўпершыню арганізаваў масавую вытворчасць сучаснай шарыкавай ручкі. Эдуарда Таўрозі вынайшаў маятнікавы рухавік унутранага згарання. Хуан Малдасена з'яўляецца адным з лідараў у распрацоўцы тэорыі струн. Аргентынцы вывелі на арбіту шэраг штучных спадарожнікаў Зямлі, уключаючы LUSAT-1 (1990 год), Víctor-1 (1996 год), PEHUENSAT-1 (2007 год), а таксама спадарожнікі серыі SAC Аргентынскага касмічнага агенцтва CONAE. Абсерваторыя П'ера Ажэ паблізу горада Маларгуэ ў правінцыі Мендоса з'яўляецца найбольш перадавой абсерваторыяй касмічных прамянёў. Аргенціна стала першай краінай у Лацінскай Амерыцы, якая падняла ў паветра рэактыўны самалёт (FMA I.Ae. 27 Pulqui). У гонар Аргенціны названы астэроід (469) Аргенціна, адкрыты ў 1901 годзе.

Індустрыя друкаваных выданняў высока развіта і незалежная ад дзяржавы. Выдаецца больш за 200 газет. Асноўныя нацыянальныя газеты выдаюцца ў Буэнас-Айрэсе. Цэнтрысцкая Clarín з'яўляецца самым масавым выданнем у Лацінскай Амерыцы і другім у іспанамоўным свеце. Іншыя агульнанацыянальныя газеты: La Nación (права-цэнтрысцкая, выдаецца з 1870 года), Página / 12 (левая), Ámbito Financiero (дзелавая кансерватыўная), Olé (спартыўная), Crónica (папулісцкая).

Адносна вялікім накладам выдаюцца дзве газеты на замежных мовах: Argentinisches Tageblatt на нямецкай і Buenos Aires Herald на англійскай (выдаецца з 1876). Да асноўных рэгіянальным выданням адносяцца: La Voz del Interior (Кордова), Rio Negro (Хенераль-Рока), Los Andes (Мендоса), La Capital (Расарыё), El Tribuno (Сальта), La Gaceta (Тукуман). Сярод часопісаў найбольшым накладам выдаецца Noticias. Аргентынскія выдавецтва, уключаючы Atlántida, Eudeba, Emecé і мноства іншых, лічацца, нароўні з іспанскімі і мексіканскімі выдавецтвамі, у іспанамоўным свеце. El Ateneo з'яўляецца найбуйнейшай сеткай кнігарняў ў Лацінскай Амерыцы.

Аргенціна з'яўляецца піянерам ў галіне радыёвяшчання. А 21:00 27 жніўня 1920 года радыёстанцыя Sociedad Radio Argentina абвясціла: «Цяпер мы перадаем у вашы дамы прамую трансляцыю оперы Рыхарда Вагнера Парсіфаль з тэатра Калізея ў Буэнас-Айрэсе». Толькі каля 20 дамоў у горадзе мелі прымачы для праслухоўвання. Першая ў свеце радыёстанцыя заставалася адзінай у краіне да 1922 года, калі пачало вяшчанне Radio Cultura. Да 1925 ужо налічвалася 12 радыёстанцый у Буэнас-Айрэсе і 10 у іншых гарадах. У 1930-я гады наступіў залаты век радыё ў Аргенціне з трансляцыямі вар'етэ, навін, «мыльных» опер і спартыўных падзей.

У цяперашні час у Аргенціне функцыянуюць 260 радыёстанцый AM дыяпазону і 1150 FM дыяпазону. Музыка і моладзевыя праграмы дамінуюць у FM фармаце. Навіны, дэбаты і спартыўныя перадачы складаюць аснову AM вяшчання. У краіне шырока распаўсюджаная аматарская радыёсувязь.

Тэлевізійная індустрыя Аргенціны шырокая і разнастайная. Каналы шырока трансліруюцца на Лацінскую Амерыку і прымаюцца па ўсім свеце. Многія мясцовыя праграмы транслююцца тэлебачаннем іншых краін. Замежныя прадзюсары таксама купляюць правы на адаптацыю праграм да сваіх рынках. У Аргенціне функцыянуюць пяць агульнанацыянальных тэлеканалаў. Усе сталіцы правінцый і буйныя гарады маюць як мінімум адну мясцовую станцыю. Наяўнасць каналаў кабельнага і спадарожнікавага тэлебачання ў Аргенціне аналагічна Паўночнай Амерыцы. Многія кабельныя сеткі абслугоўваюць з Аргентыны ўвесь іспанамоўны свет: Utilísima Satelital, TyC Sports, Fox Sports en Español (сумесна з ЗША і Мексікай), MTV Argentina, Cosmopolitan TV, а таксама навінавую сетку Todo Noticias.




#Article 85: Аргунь (101 words)


Аргу́нь (у верхнім цячэнні — Хайлар; , , , , ) — рака ў Расіі і Кітаі, правы складнік ракі Амур. Па Аргуні праходзіць частка мяжы Расіі і Кітая.

Даўжыня ракі 1620 км, з іх 951 км — памежны ўчастак. Плошча вадазбору 164 тыс. км². Пачынаецца ў гарах Вялікага Хінгана. Цячэ пераважна ў шырокай даліне, бліжэй да вусця даліна звужаецца. Жыўленне пераважна дажджавое. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 340 м³/сек, за 425 км ад вусця — 192 м³/с (аб’ём сцёку — 6,06 км³/год). Замярзае ў канцы лістапада, вызваляецца ад лёду ў пачатку мая.

Прытокі: Газімур, Гэньхэ, Урулюнгуй, Карабон, Серабранка, Мулачы, Запісіна, Джэін, Калтарма, Лубія, Будзюмкан, Джэлір, Лугакан і іншыя.




#Article 86: Арлан-белахвост (660 words)


Арлан-белахвост (Haliaeetus albicilla) — драпежная птушка з атраду сокалападобных (Falconiformes), сямейства ястрабіных (Accipitridae).

Даўжыня цела арлана-белахвоста — ад 70 да 90 сантыметраў, размах крылаў — ад 200 да 240 сантыметраў, маса — ад 4 да 7 кілаграм. Хвост кароткі, клінавіднай формы. Пер'е дарослай птушкі бурага колеру, галава і шыя з жаўтаватым, колеру ахры асвятленнем, хвост белы. Дзюба ў параўнанні да іншых драпежных птушак вельмі вялікі і моцны, светла-жоўтага колеру, таксама як і васкавая скура. Ірыс вока таксама светла-жоўты. У адрозненні ад беркута (Aquila chrysaetos) лапы арлана-белахвоста не пакрыты пер'ем да самых пальцаў. Маладыя птушкі цёмна-бурага колеру, дзюб і васкавая скура цёмна-шэрыя. З кожнай лінькай маладыя арланы-белахвосты станавяцца ўсё больш падобнымі на дарослых жывёл, а ў пяцігадовым узросце птушка носіць цалкам дарослую вопратку. Самкі арлана-белахвоста значна большыя па памерах і маюць большую масу за самцоў. У планірумым палёце птушка трымае шырокія, дошкападобныя крылы гарызантальна. Пасля чорнага грыфа (Aegypius monachus), барадача (Gypaetus barbatus) і белагаловага сіпа (Gyps fulvus) арлан-белахвост з'яўляецца чацвёртай па велічыні птушкай Еўропы.

Падвіды арлана-белахвоста на сённяшні час невядомы. Раней арланаў-белахвостаў Грэнландыі адрознівалі ад намінатнай формы як асобны падвід, але сёння гэты падзел не вытрымлівае крытыкі. Па свайму знешняму выгляду, паводзінам і экалогіі арлан-белахвост вельмі падобны на амерыканскага белагаловага арла (Haliaeetus leucocephalus), што для некаторых аўтараў стала падставай дзеля аб'яднання двух відаў у супервід.

Такавальная «песня» арлана-белахвоста мае аднасна высокія і крыху хрыплаватыя ноткі, якія напрыканцы становяцца ўсё вышэй, пераважна дуэтам і нагадваючы «клю, клю, клю, клю, клю»; пры гэтым птушка закідвае галаву ўверх. З адносна вялікай адлегласці крык арлана-белахвоста чымсці нагадвае голас чорнага дзятла (Dryocopus martius). Птушка падае голас амаль што выключна каля непасрэднай блізасці гнязда, пераважна на досвітку альбо з надыходам цемнаты. Калі нешта здараецца з гняздом, дарослыя птушкі несупынна выкрыкваюць хрыплае і абрубленае «ак, ак, ак, ак, ак», такі ж голас падаюць маладыя арланы-белахвосты ў гняздзе пры набліжэнні.

Жыццёвы арэал арлана-белахвоста цягнецца доўгай паласой па памераных, таёжных і арктычных зонах Еўропы і Азіі ад Ісландыі да Камчаткі. Распаўсюджаны таксама і ў Грэнландыі. У Еўропе тэрыторыі гнездавання арлана-белахвоста прасціраюцца з поўначы на поўдзень ад крайняга поўдня Нарвегіі да поўдня Грэцыі. У Сярэдняй Азіі паўдневая мяжа гнездавання праходзіць прыкладна па паўднёвай мяжы тайгі, на поўначы мяжа жыццёвага арэалу праходзіць па Ізраілі, Турцыі, Іране, Іраку і Казахстане. Селіцца арлан-белахвост каля вялікіх водных масіваў — на ўзбярэжжах, непадалёку ад вялікіх азёр і рэк. У Цэнтральнай Еўропе арлан-белахвост засяляе ў першую чаргу «леса-азёрныя ландшафты». У Германіі, напрыклад, самыя высокая шчыльнасць засялення тэрыторый арланам-белахвостам у асяроддзі Мюрытца на зямлі Мекленбург-Фарпомерн, а таксама ў рэгіёне Оберлаузіц у Саксоніі.

Лічыцца, што выява на гербе Польшчы стылізаваны арлан-белахвост.

У час вывядзення птушанят арлан-белахвост корміцца пераважна рыбай і вадаплаўнымі птушкамі, млекакормячыя маюць у яго рацыёне адносна невялікую ролю. Рыбу арлан-белахвост звычайна здабывае сам, але не брыдзіцца таксама мёртвай і напалову стухленай рыбай. Віды, якія насяляюць жыццёвы арэал арлана-белахвоста, дамінуюць пераважна таксама і ў харчавальным спектруме птушкі.

У зямлі Шлезвіг-Гольштайн, напрыклад, працэнтныя суадносіны рыбы і вадаплаўных птушак у рацыёне арлана-белахвоста складаюць адпаведна 73 % і 24 %. Астатнія 3 % прыходзяцца на млекакормячых, у першую чаргу на трусоў і палявых зайцаў.

Гняздуецца на адлегласці ад 300 м да 3 км ад асноўных кармавых вадаёмаў. Гняздо звычайна на высокiх дрэвах у верхняй частцы кроны блiжэй да ствала, на тоўстым суку; высцiлка з тонкiх галiнак, ядлоўцу, травы, моху, лішайнікаў (часам з дадаткам кары альбо пуху). Гняздзіцца таксама на скалістых узбярэжжах, астравах, парослых лесам, па краях яроў і абрываў (у стэпах); на невялікіх дрэвах, кустах, скалах або зямлі. Гняздо выкарыстоўваюць шмат гадоў (найстарэйшае вядомае — больш за 150 гадоў) i звычайна размяшчаюць непадалёк ад краю лесу, часам і глыбока ў лесе — нават да 80 км ад тэрыторый палявання. Дыяметр гняза 1-2 м, вышыня 0,5-1,5 м.

Адкладвае 2-3 яйкі (часам 1-4), уздутыя з тупым вузейшым канцом, матава-белыя. Сярэднія памеры: 58х73 мм.

Паўднёвыя папуляцыi аселыя, паўночныя — пералётныя. Дарослы арлан-белахвост — асёдлая птушка на тэрыторыі амаль што ўсёй Еўропы і застаецца ў сваіх рэўерах круглы год.

Месца зiмовак у межах гнездавога арэала, а таксама паблiзу заходніх i паўднёвых межаў арэала. Акрамя таго — Вялікабрытанiя, дэльта р. Нiл, Паўднёвая i Усходняя Азiя.




#Article 87: Арланду Песанья ды Карвалью (102 words)


Арла́нду Песа́нья ды Карва́лью (;  — ) — бразільскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1958 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

Гуляў за «Васка да Гама» (1954—60, 1969), «Бока Хуніярс» (1961—65), «Сантус» (1965—69). Чэмпіён Бразіліі 1966, чэмпіён штата Рыа-дэ-Жанэйра 1956 і 1958, чэмпіён штата Сан-Паўла 1965 і 1967, чэмпіён Аргенціны 1962 і 1964. За зборную Бразіліі (1958—66) правёў 30 гульняў. Чэмпіён свету 1958 (6 гульняў), удзельнік чэмпіянату свету 1966 (1 гульня), сярэбраны прызёр Кубка Амерыкі 1959-І (5 гульняў). Пасля сканчэння кар’еры іграка стаў вядомым у Бразіліі трэнерам: узначальваў клубы «Васка да Гама», «Флуніненсі ды Фейра», «Амерыка» Санта Прэтэ, «Віторыя» Эштарыл, «Козма» (Кувейт) і іншыя клубы.




#Article 88: Чэстэр Алан Артур (170 words)


Чэстэр Алан Артур (; , Фэрфілд, штат Вермонт — , Нью-Ёрк) — 21-ы прэзідэнт ЗША, з 1881 па 1885, рэспубліканец.

Нарадзіўся ў сям’і баптысцкага прапаведніка. Вучыўся ў «Union College» у Скенектэдзі, у штаце Нью-Ёрк. Артур з адзнакай скончыў каледж, стаў настаўнікам, а потым і дырэктарам школы, але пасля гэтага вырашыў стаць адвакатам. Прысвяціўшы сябе адвакатуры, пасяліўся ў 1851 годзе ў Нью-Ёрку, дзе неўзабаве пачаў граць палітычную ролю і ў 1856 садзейнічаў утварэнню рэспубліканскай партыі. Падчас Грамадзянскай вайны ў ЗША 1861—1865 ён у якасці першага генерал-інспектара, а пазней генерал-кватэрмайстара Нью-Ёрка працаваў над узбраеннем войскаў штата і дастаўкай узбраення на тэатр ваенных дзеянняў.

Будучы віцэ-прэзідэнтам Злучаных Штатаў, заняў прэзідэнцкую пасаду 19 верасня 1881, пасля забойства Джэймса Гарфілда. Галоўнай справай яго адміністрацыі было прыняцце «Закона аб рэформе грамадзянскай службы Пэндлтана», каб ліквідаваць разгул карупцыі. Кіраваў рэарганізацыяй Ваенна-марскіх сіл ЗША, але быў падвергнуты крытыцы за змяншэнне прафіцыту федэральнага бюджэту, які назапашваўся з канца грамадзянскай вайны. На выбарах 1884 года кандыдатуру Артура не падтрымала Рэспубліканская партыя, у выніку чаго ён пайшоў у адстаўку з 4 сакавіка 1885.




#Article 89: Архонтапулы (228 words)


Архонтапулы ( — сыны архонтаў) — вайскавое элітнае фарміраванне  падчас праўлення , у 11-12 стагоддзях. Архонтапулы былі заснаваныя імператарам Аляксеям I у 1081—1118, як частка яго ваеннай рэформы і былі набраныя сярод сіротаў візантыйскіх афіцэраў, якія былі забітыя ў баі.

Падчас  сельджукскага ўварвання ў візантыйскую Малую Азію пасля бітвы пад Манцыкертам (1071) павялічылася колькасць дзяцей-сірот, у лёсе якіх імператар Аляксей I Камнін вырашыў прыняць удзелыратавальныя працы. Некаторых з іх, набраных сярод дзяцей-сірот візантыйскіх афіцэраў, якія загінулі ў баі, былі набраныя, навучаны і ўзброены, каб сфармаваць элітны кавалерыйскі атрад колькасцю ў 2000 чалавек, вядомы як архонтапулы, што значыла «сыны архонтаў».

Архонтапулы лічацца выключна візантыйскім інстытутам уладкавання сіротаў, створаным пад уплывам старажытнагрэчаскіх парадкаў. Хоць дачка і біёграф Аляксея I Ганна Камніна параўноўвае бацькоўскія архонтапулы са спартанскімі інстытутамі, хутчэй за ўсё крыніцай натхнення для Аляксея былі больш задакументаваныя звесткі пра дапамогу дзецям памерлых воінаў у Афінах.

Згадванні архонтапулаў знікаюць з візантыйскіх крыніц са смерцю Аляксея I у 1118 годзе. Тым не менш, людзі, званыя архонтапуламі, па-ранейшаму рэгіструецца ніжэй у візантыйскай гісторыі. Пазней архонтапулы, здаецца, належалі да двух, магчыма, роднасных груп. Першая група складалася з маладых , прымацаваных да візантыйскага імператарскага двара, дзе яны, магчыма, мелі ваенную функцыю, а другая група з'яўляецца тыпам правінцыйнай  і складаецца з элітных салдат, якія атрымалі імперскі зямельны грант у абмен на ваенную службу. Апошняя група, магчыма, былі набраныя з адстаўнікоў першай групы пасля іх службы ў імператарскім двары.




#Article 90: Архітэктура фон Нэймана (349 words)


Архітэктура фон Нэймана — шырока вядомы прынцып агульнага захоўвання праграм і даных у памяці камп'ютара. Вылічальныя сістэмы гэтага тыпу часта называюць «Машынамі фон Нэймана», але раўназначнасць гэтых тэрмінаў не заўсёды выконваецца. Звычайна, калі кажуць пра архітэктуру фон Нэймана (па-англійску: von Neumann), то маюыць на ўвазе фізічную адасобленасць працэсарнага модуля ад прыстасавання захоўвання праграм і даных.

Наяўнасць жорстка вызначанага набору камандаў і праграм была характэрнай рысаю першых камп'ютарных сістэм. Сёння такі дызайн выкарыстоўваюць для спрашчэння канструкцыі вылічальнага прыстасавання. Напрыклад, настольныя калькулятары з'яўляюцца прыстасаваннямі з незменным наборам выканальных праграм. Іх можна выкарыстоўваць для матэматычных падлікаў, але немагчыма ўжыць для апрацоўкі тэксту і камп'ютарных гульняў, для прагляду графічных відарысаў ці Відэа. Каб змяніць унутраную праграму для такога прыстасавання, трэба цалкам перарабіць яго канструкцыю. Зрэшты, перапраграміраванне даўніх камп'ютарных сістэм выконвалася, але такія дзеянні марнавалі шмат часу і ручной працы для падрыхтоўкі новай дакументацыі, перпкамутацыі і перабудовы блокаў і прыстасаванняў і г.д.

Але пасля з'явілася ідэя захоўвання праграм у агульнай памяці. Калі такая ідэя матэрыялізавалася, выкарыстанне архітэктур, заснаваных на наборах інструкцый для выканання і прадстаўленне вылічальнага працэсу як працэсу выканання інструкцый, запісаных у праграме, надзвычайна павялічыла гнуткасць вылічальных сістэм у плане апрацоўкі даных. Уніфікаваны падыход да рагляду даных і інструкцый аблегчыў задачу змены саміх праграм.

У сярэдзіне 1940-ых гг. праект камп'ютара, які захоўвае свае праграмы ў агульнай памяці, быў распрацаваны ў Мураўскай школе электрычных распрацовак (па-англійску: The Moore School of Electrical Engineering) ва Універсітэце штата Пенсільванія (па-англійску: The University of Pennsylvania). Прынцыпы, апісаныя ў дакументацыі да гэтай архітэктуры, цяпер вядомыя пад назвай «Архітэктура фон Нэймана», па імені аднаго з аўтараў праекта Джона фон Нэймана, хоць на самой справе аўтарства праекта было калектыўным. Архітэктура фон Нэймана вырашыла праблемы, уласцівыя камп'ютару «Эніак», які ствараўся ў той жа час. Інфармацыя аб праекце стала даступнай і іншым даследчыкам адразу пасля абвяшчэння аб стварэнні новай машыны «Эніак» (у 1946). Планавалася выкарыстаць напрацоўкі з праекта новай архітэктуры ў машыне «EDVAC», але да 1953 года «EDVAC» не быў створаны з-за тэхнічных праблем. Іншыя ж навукова-даследчыя інстытуты змаглі рэалізаваць ідэі праекта фон Нэймана хутчэй за калектыў навукоўцаў з Мураўскай школы.

Першымі камп'ютарнымі сістэмамі, у якіх былі рэалізаваныя ідэі архітэктуры фон Нэймана, сталі:




#Article 91: Аршанскі раён (435 words)


Арша́нскі раён — адміністрацыйная адзінка на паўднёвым усходзе Віцебскай вобласці ў вярхоўях Дняпра. Мяжуе на поўначы з Сенненскім і Лёзненскім, на захадзе — з Талачынскім, на ўсходзе — з Дубровенскім раёнам Віцебскай вобласці, на паўднёвым усходзе — з Горацкім, на поўдні — са Шклоўскім раёнамі Магілёўскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Орша.

Утвораны 17 ліпеня 1924 года. Да 1935 г. — у Аршанскай акрузе.

Аршанскі раён знаходзіцца на паўднёвым усходзе Віцебскай вобласці. У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да Аршанскай упадзіны. Зверху залягаюць пароды антрапагенавага ўзросту магутнасцю 20—160 м. На тэрыторыі раёна праходзіць мяжа марэнных адкладаў апошняга, паазерскага зледзянення. Пад антрапагенавымі адкладамі залягаюць дэвонскія магутнасцю 310—490 м, верхнепратэразойскія (460—950 м). Агульная магутнасць платформавага чахла 870—1450 м. Пад ім на глыбіні 1100—1500 м ніжэй узроўня мора пароды крышт. фундамента.

Раён размешчаны ў межах Аршанскага ўзвышша і Аршанска-Магілёўскай раўніны, паўночную частку займае Лучоская нізіна. Пераважаюць вышыні ў 180—220 метраў. Найвышэйшая кропка (237,5 м) знаходзіцца на паўднёвы захад ад вёскі Стайкі.

Большую частку раёна займае Аршанскае ўзвышша. Паверхня яго плоскахвалістая, вельмі маляўнічая: прыгожыя пагоркі, невялікія ўзвышшы параслі разнастайным лесам і мяжуюць з палямі. Пад ворывам амаль палова тэрыторыі ўзвышша. На Аршанскім узвышшы знаходзіцца і самая высокая кропка раёна. Аршанскае ўзвышша з’яўляецца водападзелам басейнаў Чорнага і Балтыйскага мораў. На поўначы ўзвышша паступова пераходзіць у Лучоскую нізіну, а на поўдні — у Аршанска-Магілёўскую раўніну.

Паверхня Лучоскай нізіны плоская, рэльеф амаль аднастайны. Сустракаюцца тут вузкія ланцугі ўзгоркаў, якія называюцца озамі. Часам можна ўбачыць і дзюны — пясчаныя ўзгоркі, часцей за ўсё замацаваныя каранямі раслін. Дзюны размяшчаюцца ля берагоў рэк і азёр.

Аршанска-Магілёўская раўніна мае роўную, месцамі хвалістую паверхню. Сустракаюцца невялікія паніжэнні, глыбокія рачныя даліны. Тут, каля Копысі, знаходзіцца і самая нізкая кропка раёна — 146 метраў над узроўнем мора. Лясоў няшмат, раўніна разарана амаль напалову.

Асноўныя рэкі: Дняпро, Аршыца, Адроў, Крапівенка, Лешча, Выдрыца, Скуп’я. Гушчыня рачной сеткі (без уліку штучных каналаў) складае 0,49 км/км².Буйнейшыя азёры: Вялікае Арэхаўскае, Дзевінскае, Перавалачна, Кузьміно, Карэсіна.

На тэрыторыі раёна пераважаюць хваёвыя і яловыя лясы, трапляюцца асінавыя, бярозавыя і альховыя (пад лесам каля 23 %). Плошча балот складае 42 тыс. га. Глебы дзярнова-падзолістыя (у тым ліку, забалочаныя), дзярновыя, тарфяна-балотныя і поймавыя. Паводле механічнага складу асноўную частку глебаў складаюць суглінкі (84,9 %).

Карысныя выкапні: торф, даламіт, будаўнічы пясок, легкаплаўкія гліны, пясчана-жвіравы матэрыял.

У 1865—1914 у маёнтку Барысценева Высоцкай воласці працаваў Барысценеўскі косцеабпальны і клеяварны купецкі завод.

Прадпрыемствы раёна:

Адукацыйная сетка Аршанскага раёна па стане на 1 лютага 2017 года прадстаўлена 107 установамі адукацыі. З іх 40 — установы агульнай сярэдняй адукацыі, ў тым ліку 3 гімназіі, 53 установы дашкольнай адукацыі, сацыяльна-педагагічныя ўстановы: сацыяльна-педагагічны цэнтр, які ўключае дзіцячы сацыяльны прытулак, дзіцячы дом, установы спецыяльнай адукацыі: цэнтр карэкцыйнага развіцця і адукацыі, дапаможная школа, 4 установы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі. 78 устаноў функцыянуюць у горадзе, 29 — у раёне.




#Article 92: Арынока (103 words)


Арынóка — рака ў Паўднёвай Амерыцы. Даўжыня 2730 км. Вадазбор 1086 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 29 тыс. м³/сек.

Бярэ свой пачатак на Гвіянскім нагор'і ў Венесуэле ля мяжы з Бразіліяй, адкуль пачынае апісваць грандыёзную дугу: спачатку цячэ на паўднёвы захад потым на захад, поўнач і на паўночны ўсход, дзе нарэшце ўпадае ў заліў Парыя Атлантычнага акіяна. Адзін з прытокаў ракі утварае самы высокі вадаспад у свеце — Анхель, вышынёй 979 м.

У вярхоўі Арынока прадстаўлены класічны прыклад біфуркацыі рэк. Рака Касік'ярэ, якая пачынаецца як рукаў Арынока, становіцца яе адгалінаваннем і ўпадае ў Рыу-Негру — прыток Амазонкі, ствараючы натуральны канал паміж Арынока і Амазонкай.




#Article 93: Арэнал (124 words)


Арэнал — вулкан у Коста Рыцы, з'яўляецца адным з самых актыўных вулканаў планеты. Лава вулкана рэгулярна сцякае па склонах у даліну, і Арэнал час ад часу выкідвае ў неба распаленыя каменныя глыбы дыяметрам да 7,5 метраў на вышыню 300 метраў.

Да першага пакарэння ў 1937 годзе ніхто нават і не здагадваўся пра вулканічнае паходжанне гары вышынёй у 1633 метра, апроч таго, тады вулкан быў амаль цалкам пакрыты расліннасцю. Лічыцца, што Арэнал праяўляў сваю актыўнасць і раней, але не выказваў актыўнай вулканічнай дзейнасці на працягу апошніх 400 год. Кожны год вышыня вулкана павялічваецца на некалькі метраў у выніку выхаду лавы на паверх кратэра.

Назіраць за лавай вулкана найлепш ноччу з назіральных плашчадак і дыстанцыі каля двух кіламетраў. Туры з гідам можна заказаць у Ля Фартуне.




#Article 94: Арэса (237 words)


Арэса, Раса — рака ў Мінскай і Гомельскай абласцях, правы прыток ракі Пціч (басейн Прыпяці). Даўжыня 128 км. Вадазбор 3620 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 16,7 м³/с. Агульнае падзенне ракі 32,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,26 ‰.

Справа: Асвіца, канава Дабрынка, Таліца, Шыпілавіцкі канал. Злева: Солан, Нешчанка, магістральны канал Чабускі, магістральны Слаўкавіцка-Ямінскі канал, Парк.

Пачынаецца за 2 км на паўднёвы захад ад вёскі Ляўкі Старадарожскага раёна, цячэ ў Любанскім і Акцябрскім раёнах па Цэнтральнабярэзінскай раўніне, ніжняе цячэнне ў Прыпяцкім Палессі. Рака атрымала шырокую вядомасць пасля апублікавання паэмы Я. Купалы «Над ракой Арэсай».

Жыўленне ракі мяшанае, пераважна снегавое. Рэльеф вадазбору у паўночнай частцы слабаўзгорысты ў спалучэнні з раўнінным, на поўдні — плоскі. Веснавое разводдзе пачынаецца ў 2-й дэкадзе сакавіка і доўжыцца 40—80 сутак, затапляе вялікія прасторы, у т.л. асушаных балот. Максімальны расход вады каля в. Андрэеўка (за 12 км ад вусця) адзначаны ў 1931—301 м³/с, найменшы — у 1927 каля в. Андрэеўка (2,14 м³/с). Летне-асенняя межань доўжыцца каля 5 месяцаў. Рака замярзае ў 2-й палове снежня, крыгалом — у 2-й дэкадзе сакавіка. У верхнім цячэнні, за 7 км на поўнач ад г. Любань, створана Любанскае вадасховішча, якое ўваходзіць у Арэскую меліярацыйную сістэму і аказвае істотны ўплыў на гідралагічны рэжым Арэсы, бо затрымлівае веснавыя воды (65 млн м³). 

Даліна на вялікім працягу невыразная, месцамі шырынёй 0,3—1 км. Пойма пераважна двухбаковая, ніжэй вёскі Падарэссе яе шырыня 0,1—1 км.

Рэчышча амаль на ўсім працягу каналізаванае, шырыня яго ад 5—10 м у вярхоўі да 30—35 м у ніжнім цячэнні. У басейне Арэсы возера Вячэра.




#Article 95: Астравецкі раён (768 words)


Астравецкі раён — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гродзенскай вобласці. Раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Вілейскай, з 1944 года — Маладзечанскай, а з 1960 года — Гродзенскай вобласці.

Раён з’яўляецца самым паўночным з рэгіёнаў Гродзенскай вобласці, па плошчы — чацвёрты на Гродзеншчыне. Агульная плошча Астравеччыны — 1569 км².

Раён на захадзе і поўначы мяжуе з Літоўскай Рэспублікай (памежныя пераходы «Катлоўка», «Лоша»), чыгуначная станцыя Гудагай. На паўночным усходзе мяжуе з Пастаўскім раёнам Віцебскай вобласці, на ўсходзе — з Мядзельскім раёнам Мінскай вобласці, на поўдні — са Смаргонскім і Ашмянскім раёнамі Гродзенскай вобласці.

На тэрыторыі раёна знаходзіцца некалькі старажытных паселішчаў. Вёска Варняны ўпершыню згадваецца ў 1391 г. як уладанне вялікага князя літоўскага Ягайлы. У 15 ст. Варняны былі ўладаннямі Сангайлаў, а ў першай палавіне 16 ст. — Пронскіх, Чыжоў, Свірскіх, з 1581 г. — Абрамовічаў. Сёння ў вёсцы Варняны захаваліся помнікі архітэктуры 18 ст.: Георгіеўскі касцёл, дом ксяндза, дом аптэкара, жылыя дамы.

Вёска Быстрыца — адно са старажытных паселішчаў на Астравеччыне. У хроніках Стрыйкоўскага і Каяловіча сцвярджаецца, што ў вёсцы Быстрыца знаходзілася першая сталіца ВКЛ. Па прывілеі Жыгімонта І у 1542 г. тут была мытная кантора. Захаваўся касцёл Ушэсця Святога Крыжа (1760).

У пісьмовых крыніцах Астравец згадваецца ў 1468 годзе, калі кіеўскі ваявода Марцін Гаштольд заснаваў тут касцёл і манастыр дамініканцаў. Астравец уваходзіў у Віленскае ваяводства ВКЛ. Пасля смерці Гаштольда ў 1542 годзе Астравец перайшоў да караля Жыгімонта І, які перадаў яго сыну Жыгімонту Аўгусту. Апошні падараваў Астравец у 1546 г. Ераніму Карыцкаму. У 1618 г. уладальнікам быў Ян Корсак, а ў 19 ст. — Кастравіцкія, Сыцянкі, Жылінскія.

Астравецкі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Вілейскай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Астравец. 12 кастрычніка 1940 года раён падзелены на 15 сельсаветаў: Астравецкі, Балканскі, Быстрыцкі, Валейкішкаўскі, Варнянскі, Варонскі, Гервяцкі, Гудагайскі, Дзягенеўскі, Дравяніцкі, Міхалішкаўскі, Рымдзюнскі, Швяйлянскі, Шульніцкі, Якентанскі. З 20 верасня 1944 года раён у складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Балканскі, Валяйкішкаўскі і Якентанскі сельсаветы, Дзягенеўскі сельсавет перайменаваны ў Слабодкаўскі, Швяйлянскі сельсавет — у Чэхскі, Шульніцкі сельсавет — у Гозскі. 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус гарадскога пасёлка, Астравецкі сельсавет скасаваны. 27 сакавіка 1959 года скасаваны Варонскі і Гозскі сельсаветы. 31 жніўня 1959 года да раёна далучаны Некрашунскі і Спондаўскі сельсаветы скасаванага Свірскага раёна. 2 снежня 1959 года Некрашунскі сельсавет перайменаваны ў Падольскі. З 20 студзеня 1960 года раён у складзе Гродзенскай вобласці. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Астравец, Быстрыцкі, Варнянскі, Гудагайскі, Дравяніцкі, Падольскі, Слабодкаўскі сельсаветы перададзены Ашмянскаму раёну, Гервяцкі, Міхалішкаўскі, Рындзюнскі, Спондаўскі сельсаветы — Смаргонскаму раёну, Чэхскі сельсавет скасаваны.

У 398 населеных пунктах пражывае 27,3 тыс. чалавек, у тым ліку ў горадзе Астравец — 8,6 тыс., у сельскай мясцовасці — 18,7 тыс. Шчыльнасць насельніцтва — 17,4 чал./1 км².

Насельніцтва раёна: беларусы — 86,87 %, палякі — 5,73 %, рускія — 3,47 %, літоўцы — 2,65 % і інш.

Раён падзяляецца на 5 сельсаветаў: Варнянскі, Гервяцкі, Гудагайскі, Міхалішкаўскі, Рытанскі.

Прамысловасць раёна прадстаўлена пяццю прадпрыемствамі: ААТ Кардонная фабрыка «Альхоўка», ДЛГУ «Астравецкі лясгас», ВКУП «Камбінат будаўнічых матэрыялаў Астравецкага раёна», РУП Астравецкі завод «Радыёдэталь», філіял «Камбінат кааператыўнай прамысловасці» Астравецкага райпо. На тэрыторыі раёна дзейнічаюць 8 недзяржаўных прадпрыемстваў: ПФ «Верас», ЗАТ «НПЛІМ-Веста», ПФ «Крок», ЗП «Тэхнапласт», ІПГВУП «Лес-Мет», ІПУВГП «Экса Карпарэйшн», УП «Фірма ГЛТ», фермерская гаспадарка «Астравецкае».

Эканамічнае і сацыяльнае развіццё раёна ў асноўным базіруецца на сельскагаспадарчай вытворчасці. Аграрны сектар эканомікі прадстаўлены 10 сельскагаспадарчымі вытворчымі кааператывамі.

Чыгунка Мінск-Вільня праходзіць па паўднёвай ускраіне раёна. З усхода на захад тэрыторыю раёна перасякае адзіная аўтадарога рэспубліканскага падпарадкавання: Полацк — Глыбокае — граніца Літоўскай Рэспублікі (Катлоўка) .

У раёне суіснуюць 3 рэлігійных канфесіі, агульная колькасць рэлігійных суполак — 16:

У раёне знаходзіцца рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Сарачанскія азёры» плошчай 13 тыс. га, у склад якога ўваходзяць 12 азёр, сярод іх найбольш буйныя Тумскае, Ёдзі, Белае, Вераб’і, Каймін, Туравейскае і інш. Ёсць 2 заказнікі мясцовага значэння (ландшафтны заказнік «Возера Бык» — 113 га, ландшафтны заказнік «Сяржанты» — 1015 га), 5 помнікаў рэспубліканскага і 16 помнікаў прыроды раённага значэння. Помнік прыроды рэспубліканскага значэння — геалагічнае агаленне міжледавіковых стужачных глін Камарышкі. У рэках раёна водзяцца 5 відаў рыб, занесеных у Чырвоную кнігу — харыус, ласось атлантычны, стронга, кумжа, звычайная марона.

На тэрыторыі раёна 23 архітэктурныя помнікі. У іх ліку: архітэктурны ансамбль у в. Варняны, Георгіеўскі касцёл, дом аптэкара і плябанія (пабудаваны ў 1770 г.), Троіцкі касцёл у в. Гервяты, касцёлы ў в. Гудагай, Міхалішкі, Быстрыца, Клюшчаны і інш.

На Астравеччыне нарадзіліся браты Канстанцін і Альбін Стаповічы — паэт і музыкант, у в. Міхалішкі — літаратар Менке Кац, у в. Лакцяны — паэт, драматург і свяшчэннік Янка Быліна. У Трокеніках вырас сусветна вядомы мастак Мар’ян Богуш-Шышка. Прыгажосць прыроды краю, дружалюбнасць жыхароў прываблівалі паэтаў, мастакоў і многіх вядомых людзей. Так, у маёнтку Дубнікі падоўгу гасціў, выношваў задумы сваёй гістарычнай трылогіі польскі пісьменнік Генрык Сянкевіч. У Малях правёў апошнія гады свайго жыцця расійскі консул у Японіі, выдатны вучоны Іосіф Гашкевіч. У капліцы ў вёсцы Лоша ў 1938 г. пахаваны беларускі і польскі мастак Л. Дабжынскі.




#Article 96: Астраномія (665 words)


Астраномія () — фундаментальная навука, якая займаецца даследваннем нябесных целаў (такіх напрыклад, як астэроіды, каметы, планеты і іх спадарожнікі, зоркі, туманнасці, галактыкі), іх фізічнага і хімічнага склада, эвалюцыі іх развіцця, а таксама працэсаў, якія з імі адбываюцца (напрыклад, выбухі звышновых, гама-воплескі і рэліктавае выпраменьванне). Звязаная з ёй, але асобная навука – фізічная касмалогія, займаецца вывучэннем Сусвету ў цэлым.

Аб'екты астраноміі вельмі разнастайныя, і спіс іх няспынна расце. Традыцыйнымі аб'ектамі з'яўляюцца Сонца, зоркі, планеты і іх спадарожнікі, метэорныя целы, туманнасці, зорныя скопішчы, зорныя сістэмы і Сусвет наогул. З рухам навукі наперад з'явіліся новыя аб'екты — пульсары, квазары, касмічныя прамяні, мікрахвалевае фонавае (рэліктавае) выпрамяненне, тэарэтычна прадказаныя чорныя дзіркі і гравітацыйныя хвалі.

З пазіцый тэорыі будовы Сусвету ў цэлым астраномія вывучае таксама структуру прасторы-часу Сусвету. З астраноміяй звязаныя праблемы пошуку пазазямных цывілізацый і наладжвання кантакту з імі.

Астраномія - адна з самых старажытных навук. Дагістарычныя культуры і найстаражытнейшыя цывілізацыі пакінулі пасля сябе шматлікія астранамічныя артэфакты, якія сведчаць аб веданні імі заканамернасцей руху нябесных цел. У якасці прыкладаў можна прывесці  і Стоўнхендж. Першыя цывілізацыі , грэкаў, , індыйцаў і мая ўжо праводзілі метадычныя назірання начнога небасхілу. Але толькі вынаходніцтва тэлескопа дазволіла астраноміі развіцца ў сучасную навуку. Гістарычна астраномія ўключала ў сябе астраметрыю, навігацыю па зорках, , стварэнне календароў і нават астралогію. У нашы дні прафесійная астраномія часта разглядаецца як сінонім астрафізікі.

У XX ст. астраномія падзялілася на дзве галоўныя галіны:  і тэарэтычную. Назіральная астраномія - гэта атрыманне назіральных дадзеных аб нябесных целах і наступны іх аналіз. Тэарэтычная астраномія арыентавана на распрацоўку камп'ютэрных, матэматычных або аналітычных мадэлей для апісання астранамічных аб'ектаў і з'яў. Гэтыя дзве галіны дапаўняюць адна адну: тэарэтычная астраномія шукае тлумачэнні вынікам назіранняў, а назіральная астраномія дае матэрыял для тэарэтычных вывадаў і гіпотэз і магчымасць іх праверкі.

Асноўныя раздзелы астраноміі: астраметрыя, астрафізіка, зорная астраномія, касмагонія, касмалогія, нябесная механіка, пазагалактычная астраномія, радыёастраномія.

Касмічнымі даследваннямі займаецца не толькі астраномія, але і касманаўтыка, касмічная біялогія, касмічная медыцына, спадарожнікавая геадэзія і інш.

Астраномія ўзнікла ў глыбокай старажытнасці з практычных патрэб чалавецтва. Рух Месяца, планет і сузор'яў дапамагаў вызначаць прамежкі часу і змены пор года, весці каляндар, арыентавацца на мясцовасці. Практычны характар астранамічных ведаў адлюстраваўся ў народных назвах касмічных аб'ектаў (напрыклад, Млечны Шлях — «Птушыны Шлях», планета Венера — «Вечарніца» і інш.) і ў стварэнні найпрасцейшых аграрна-астранамічных «абсерваторый». Адно з такіх збудаванняў дахрысціянскіх часоў з арыентаваных валуноў выяўлена і на Беларусі каля возера Янова ў Полацкім раёне.

Астраномія паспяхова развівалася ў Вавілоне, Егіпце, Старажытнай Грэцыі, Індыі і Кітаі. Старажытнагрэчаскі вучоны Пталамей распрацаваў у 2 стагоддзі геацэнтрычную сістэму свету, якая была агульнапрынятай амаль 1,5 тыс. гадоў.

У сярэднія вякі астраномія дасягнула значнага развіцця ў дзяржавах Усходу. У 15 стагоддзі Улугбек пабудаваў паблізу Самарканда астранамічную абсерваторыю з дастаткова дакладнымі на той час вугламернымі інструментамі.

Узнікненне сучаснай астраноміі звязана са стварэннем геліяцэнтрычнай сістэмы свету (М. Капернік, 16 ст.), вынаходствам тэлескопа (Г. Галілей, пач. 17 ст.), адкрыццём законаў руху планет (І. Кеплер, пач. 17 ст.) і закону сусветнага прыцягнення (І. Ньютан, канец 17 ст.).

У 18—пач. 20 ст. назіральная астраномія атрымала шматлікія звесткі пра Сонечную сістэму, фізічную прыроду зорак і іншых касмічных аб'ектаў, што спрыяла стварэнню навуковай карціны свету. Выкарыстанне ў астранамічных даследаваннях метадаў спектраскапіі, фатаграфіі і фотаметрыі прывяло да ўзнікнення астрафізікі. Вялікае значэнне мела заснаванне многіх астранамічных абсерваторый, удасканаленне астранамічных інструментаў і прылад, складанне зорных каталогаў з указаннем дакладных каардынат зорк. Гэтыя дасягненні астраноміі звязаны з працамі У. Гершэля (Вялікабрытанія), Ж. Лагранжа, П. Лапласа, У. Левер'е (Францыя), М. В. Ламаносава, В. Я. Струвэ, Ф. А. Брадзіхіна (Расія), К. Доплера (Аўстрыя) і інш.

Значны ўклад у назіральную астраномію і астрафізічныя метады даследавання зрабілі астраномы Віленскай астранамічнай абсерваторыі і астраномы — выхадцы з Беларусі: С. М. Блажко, Дз. І. Дубяга, Г. А. Ціхаў, В. К. Цэраскі.

Сярэдзіна 20 стагоддзя характарызавалася з'яўленнем новых сродкаў назірання і выкарыстаннем касмічнай тэхнікі, што значна расшрыла магчымасці астранамічных даследаванняў. Стварэнне аптычных і радыётэлескопаў з высокай раздзяляльнай здольнасцю, выкарыстанне штучных спадарожнікаў Зямлі, ракет, а таксама аптычных і электронных сістэм, у стварэнні якіх бралі ўздел вучоныя Беларусі, дало магчымасць у 1960—1980 гады выявіць і даследаваць новыя касмічныя аб'екты: радыёгалактыкі, квазары, пульсары, крыніцы рэнтгенаўскага і нейтрыннага выпрамяненняў.

Астраномія стала эксперыментальнай навукай, здольнай непасрэдна даследаваць касмічную прастору, вывучаць Месяц і бліжэйшыя планеты.




#Article 97: Асіповіцкі раён (212 words)


Асіповіцкі раён — раён у складзе Магілёўскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Асіповічы. Раён падзелены на 10 сельскіх саветаў.

Асіповіцкі раён размешчаны ў цэнтральнай частцы Рэспублікі Беларусь (у суседнім Пухавіцкім раёне знаходзіцца геаграфічны цэнтр краіны), на захадзе Магілёўскай вобласці. На поўначы і захадзе ён мяжуе з Бярэзінскім, Чэрвеньскім, Пухавіцкім і Старадарожскім раёнамі Мінскай вобласці, на паўднёвым захадзе і поўдні з Бабруйскім і Глускім, на ўсходзе — з Клічаўскім раёнамі Магілёўскай вобласці. Асіповіцкі раён займае плошчу 1,95 тыс. км². Раён з’яўляецца часткай Цэнтральнабярэзінскай раўніны з абсалютнай вышынёй 150 м над узроўнем мора. Працякаюць рэкі Свіслач, Ботча, Ваўчанка. Іншыя рэкі: Грава, Капчанка, Красная, Млынка. Балота Ясень.

Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года. На тэрыторыі раёна ў гады Вялікай Айчыннай вайны дзейнічаў 210-ы партызанскі атрад імя І. В. Сталіна.

Насельніцтва раёна на 1 студзеня 2008 года складала 51600 чалавек, у тым ліку горада Асіповічы 33600 чалавек.

У раёне размешчаны 154 сельскіх населеных пункта. На тэрыторыі маюцца таксама 2 рабочых пасёлка — (Ялізава і Татарка), і горад Асіповічы.

У 6 км ад г. Асіповічы, ніжэй Асіповіцкага вадасховішча, размяшчаецца рыбгас «Свіслач», які пастаўляе жывую рыбу па ўсёй Магілёўскай вобласці.

На скідзе вадасховішча працуе малая Асіповіцкая ГЭС, найбуйнейшая ГЭС у краіне, што выпрацоўваецца каля 10 млн кВт·г у год.

Праз раён праходзяць чыгункі Мінск-Бабруйск (з адгалінаваннем на Градзянку) і Магілёў-Баранавічы, а таксама аўтатраса Мінск — Гомель.




#Article 98: Атам (782 words)


А́там — электранейтральная часціца, якая складаецца з дадатна зараджанага ядра і адмоўна зараджаных электронаў, якія рухаюцца вакол яго.

Атам складаецца з масіўнага ядра, якое нясе дадатны электрычны зарад, і некалькіх лягчэйшых электронаў, якія маюць адмоўны электрычны зарад і ўтвараюць вакол ядра электронныя абалонкі. Памеры атама нашмат большыя за памер ядра і вызначаюцца памерамі электронных абалонак. Парадак лінейных памераў атама — 0,1 нм.

Ядро складаецца з пратонаў і нейтронаў.

Атамы класіфікуюцца па колькасці пратонаў і нейтронаў у ядры: лік пратонаў Z адпавядае парадкаваму нумару атама ў перыядычнай сістэме Мендзялеева і вызначае яго прыналежнасць да некаторага хімічнага элементу, а лік нейтронаў N – вызначанага ізатопу гэтага элемента. Адзіны стабільны атам, не які змяшчае нейтронаў у ядры – лёгкі вадарод. Лік Z таксама вызначае сумарны станоўчы электрычны зарад (Ze) атамнага ядра і лік электронаў у нейтральным атаме, якое задае яго памер.

Фізічныя і хімічныя ўласцівасці атама вызначаюцца яго будовай, якая апісваецца квантавымі законамі.

У залежнасці ад кантэксту, гаворачы пра атам, маюць на ўвазе як электранейтральныя атамы, так і іоны згаданага хімічнага элемента, або гавораць пра атам, каб адрозніць нейтральную часціцу рэчыва ад іона, які мае электрычны зарад.

Слова «атам» было прыдумана ў Старажытнай Грэцыі, гэта слова значыць «недзялімасць». Даўней многія навукоўцы адідвалі тэорыю аб атаме. Толькі ў XIX стагоддзі тэорыя атама была прынята.

Сучасная мадэль атама з'яўляецца развіццём планетарнай мадэлі Бора-Рэзерфорда. Згодна з сучаснай мадэлі, ядро атама складаецца з станоўча зараджаных пратонаў, якія не маюць зарада нейтронаў і акружана адмоўна зараджанымі электронамі. Аднак прадстаўлення квантавай механікі не дазваляюць лічыць, што электроны рухаюцца вакол ядра па колькі-небудзь вызначаным траекторыям (нявызначанасць каардынаты электрона ў атаме можа быць параўнальная з памерамі самога атама).

Хімічныя ўласцівасці атамаў вызначаюцца канфігурацыяй электроннай абалонкі і апісваюцца квантавай механікай. Становішча атама ў табліцы Мендзялеева вызначаецца электрычным зарадам яго ядра (гэта значыць колькасцю пратонаў), у той час як колькасць нейтронаў прынцыпова не ўплывае на хімічныя ўласцівасці; пры гэтым нейтронаў ў ядры, як правіла, больш, чым пратонаў (гл.: атамнае ядро). Калі атам знаходзіцца ў нейтральным стане, то колькасць электронаў у ім роўна колькасці пратонаў. Асноўная маса атама сканцэнтравана ў ядры, а масавая доля электронаў у агульнай масе атама нязначная (некалькі сотых адсотка масы ядра).

Масу атама прынята вымяраць ў атамных адзінках масы, роўных 1⁄12 ад масы атама стабільнага ізатопа вугляроду 12C.

Хоць слова «атам» у першапачатковым значэнні азначала часціцу, якая не дзеліцца на некалькі меншых, паводле навуковых уяўленняў ён складаецца з больш дробных часціц, названых субатамнымі часціцамі. Атам складаецца з электронаў, пратонаў, усе атамы, акрамя вадароду-1, маюць таксама нейтроны.

Электрон з’яўляецца самай лёгкай з часціц, якія складаюць атам, з масай  кг, адмоўным зарадам і памерам, занадта малым для вымярэння сучаснымі метадамі. Эксперыменты па звышдакладным вызначэнні магнітнага моманту электрона (Нобелеўская прэмія 1989 года) паказваюць, што памеры электрона не больш за  сантыметра.

Пратоны валодаюць дадатным зарадам і ў 1836 разоў цяжэйшыя за электрон ( кг). Нейтроны не валодаюць электрычным зарадам і ў 1839 разоў цяжэйшыя за электрон ( кг).

Пры гэтым маса ядра менш сумы мас складаючых яго пратонаў і нейтронаў з-за дэфекту масы. Нейтроны і пратоны маюць параўнальны памер, каля  м, хоць памеры гэтых часціц вызначаны недастаткова дакладна.

У стандартнай мадэлі элементарных часціц як пратоны, так і нейтроны складаюцца з элементарных часціц, названых кваркамі. Супольна з лептонамі, кваркі з’яўляюцца адным з асноўных складнікаў матэрыі. І першыя, і другія з’яўляюцца ферміёнамі. Існуе шэсць тыпаў кваркаў, кожны з якіх мае дробны электрычны зарад, роўны  або элементарнага. Пратоны складаюцца з двух u-кваркаў і аднаго d-кварка, а нейтрон — з аднаго u-кварка і двух d-кваркаў. Гэтае адрозненне тлумачыць розніцу ў масах і зарадах пратона і нейтрона. Кваркі звязаныя паміж сабой моцнымі ядзернымі ўзаемадзеяннямі, якія перадаюцца глюонамі

Пры апісанні электронаў у атаме ў рамках квантавай механікі звычайна разглядаюць размеркаванне  імавернасцей у 3n-мернай прасторы для сістэмы n электронаў.

Электроны ў атаме прыцягваюцца да ядра, паміж электронамі таксама дзейнічае кулонаўскае ўзаемадзеянне. Гэтыя ж сілы ўтрымліваюць электроны ўнутры патэнцыйнага бар’ера, якое акружае ядро. Для таго каб электрон змог пераадолець прыцягненне ядра, яму неабходна атрымаць энергію ад вонкавай крыніцы. Чым бліжэй электрон знаходзіцца да ядра, тым больш энергіі для гэтага неабходна.

Электронам, як і іншым часціцам, уласцівы карпускулярна-хвалевы дуалізм. Часам кажуць, што электрон рухаецца па арбіталі, што няправільна. Стан электронаў апісваецца хвалевай функцыяй, квадрат модуля якой характарызуе шчыльнасць верагоднасці знаходжання часціц у дадзеным пункце прасторы ў дадзены момант часу, або, у агульным выпадку, аператарам шчыльнасці. Існуе дыскрэтны набор атамных арбіталей, якім адпавядаюць стацыянарныя чыстыя станы электронаў у атаме.

Кожнай арбіталі адпавядае свой узровень энергіі. Электрон у атаме можа перайсці на ўзровень з большай энергіяй пры сутыкненні дадзенага атама з іншым атамам, электронам, іонам, ці ж паглынуўшы фатон адпаведнай энергіі. Пры пераходзе на больш нізкі ўзровень электрон аддае энергію шляхам выпраменьвання фатона, альбо шляхам перадачы энергіі іншаму электрону. Як і ў выпадку паглынання, пры выпраменьвальным пераходзе энергія фатона роўна рознасці энергій электрона на гэтых узроўнях (гл .: пастулаты Бора).




#Article 99: Атлантычны акіян (1607 words)


Атлантычны акіян — другі па велічыні (пасля Ціхага) акіян, аддзяляе Паўночную і Паўднёвую Амерыкі ад Еўропы і Афрыкі.

Плошча (з мара́мі) 91,6 млн км², працягласць з поўначы на поўдзень каля 15 тыс. км, аб’ём вады 329,7 мян. м³, сярэдняя глыбіня каля 3600 м, найбольшая — 8742 м (жолаб Пуэрта-Рыка).

Берагавая лінія моцна расчлянёная ў Паўночным паўшар’і, дзе размешчаны амаль усе моры і вялікія залівы (Балтыйскае мора, Паўночнае мора, Міжземнае мора, Карыбскае мора, Біскайскі заліў, Гвінейскі заліў), і слаба парэзана ў Паўднёвым паўшар’і (мора Уэдэла, мора Скоша, мора Лазарава — каля Антарктыды). Важная асаблівасць Атлантычнага акіяна — наяўнасць міжземных мораў (Мексіканскі заліў і Карыбскае мора на захадзе і Міжземнаморскі басейн на ўсходзе).

Агульная плошча астравоў 1070 тыс. км². Асноўныя група мацерыковага паходжання: Брытанскія астравы, Канарскія астравы, астравы Зялёнага Мыса, Фалклендскія (Мальвінскія) астравы, Вялікія Антыльскія астравы, Ньюфаўндленд і часткова Малыя Антыльскія астравы. Ёсць вулканічныя (Азорскія астравы, востраў Святой Алены, Трыстан-да-Кунья і інш.) і каралавыя (Багамскія астравы і інш.).

У будове дна вылучаюцца падводная ўскраіна мацерыкоў (шэльф), мацерыковы схіл і ложа акіяна. Шэльф займае каля 10,3 % плошчы дна, мае слабы нахіл у бок адкрытага акіяна. Каля берагоў в-ва Грэнландыя, п-ва Лабрадор шырыня шэльфа дасягае 300—400 км. Параўнальна вузкая шэльфавая зона акаймоўвае Заходнюю Еўропу і берагі Заходняй Афрыкі. Уздоўж аргенцінскага берага шырыня шэльфа 400 км і глыбіня 140—150 м; каля вусця Амазонкі 300 км; уздоўж гвіянскага ўзбярэжжа 90 км. Шэльфавая зона ў паўднёвай частцы Карыбскага мора і ў раёне Антыльскіх а-воў развітая слаба. Мацерыковы схіл стромкі, парэзаны падводнымі каньёнамі, самы вялікі з іх — Гудзон. Рэльеф ложа — спалучэнне падводных хрыбтоў, падняццяў і катлавін.

У цэнтральнай частцы акіяна ад в-ва Ісландыя да в-ва Буве на 18 тыс. км цягнецца S-падобны мерыдыянальны Сярэдзінна-Атлантычны хрыбет, які падзяляе Атлантычны акіян на ўсходнюю і заходнюю часткі (з глыбінёй над ім каля 3000 м; на ўсход і захад ад яго — 5000—6000 м), а пасля экватара пераходзіцб у Паўднёва-Атлантычны хрыбет. На поўначы (каля Ісландыі) хрыбет мае назву Рэйк'янес, на поўдні каля в-ва Буве хрыбет паварочвае на ўсход і пераходзіць у Афрыканска-Антарктычны хрыбет. Там, дзе хрыбет уздымаецца на ўзровень мора, — астравы вулканічнага паходжання (Ісландыя, Азорскія астравы, Сан-Паўлу і інш.). Важнейшая рыса будовы Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта — папярочныя разломы (Чарлі Гібса, Атлантыс, Кейн, Віма, Романш, Сан-Паўлу, Св. Алены і інш.), якія разбіваюць асноўны хрыбет на асобныя блокі з шыротным зрушэннем іх адносна восі. На захад і ўсход ад Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта размешчаны падводныя ўзвышшы (Рыу-Гранды, Бермудскае), плато (Хатан, Зялёнага Мыса), хрыбты (Кітовы хрыбет, Паўднёва-Антыльскі хрыбет) і ўзвышшы, якія раздзяляюць катлавіны Паўночна-Амерыканскую, Бразільскую, Аргенцінскую, Заходне-Еўрапейскую, Канарскую, Ангольскую, Капскую і інш. з глыбінямі больш за 3000 м.

Найбольш пашыраны арганагенныя адклады (фарамініферавыя ці глабігерынавыя глеі), якія займаюць 67,5 % плошчы дна ад Ісландыі да 57—58° пд. ш. Чырвоныя гліны (каля 25 % плошчы) высцілаюць днішчы амаль усіх глыбакаводных катлавін. Тэрыгенныя адклады (жвірова-галечны матэрыял, гліны) пашыраны на шэльфе, мацерыковым схіле і шырокай паласой акаймоўваюць ложа акіяна каля ўзбярэжжаў ЗША, Бразіліі, Аргенціны, Антарктыды. Карысныя выкапні: золата і алмазы (у рачных вынасах паўднёва-ўсходняй часткі), фасфарыты (на шэльфе), нафта і газ (Венесуэльскі заліў, Мексіканскі заліў, Паўночнае мора), жалезная руда (каля Ньюфаўндленда і інш.), алавяныя руды (каля берагоў Вялікабрытаніі), жалеза-марганцавыя канкрэцыі (каля Фларыды, Паўднёвай Афрыкі) і інш.

Атлантычны акіян размешчаны з поўначы на поўдзень амаль ва ўсіх кліматычных паясах — ад экватарыяльнага ў цэнтры да субарктычнага на поўначы і антарктычнага на поўдні. Над ім развіваюцца 4 асноўныя цэнтры дзеяння атмасферы — Ісландскі і Антарктычны мінімумы, Паўночна-Атлантычны (Азорскі) і Паўднёва-Атлантычны максімумы, якія ў раёне экватара падзелены зонай паніжанага ціску. Гэтыя цэнтры пры ўзаемадзеянні з ініішмі абласцямі атмасфернага ціску абумоўліваюць панаванне моцных заходніх вятроў ва ўмераных шыротах і паўночна-ўсходніх і паўднёва-ўсходніх вятроў (пасатаў) у субтрапічных і трапічных шыротах, адпаведна Паўночнага і Паўднёвага паўшар’яў. Найбольш моцныя вятры ва ўмераных шыротах Паўднёвага паўшар’я («равучыя саракавыя»). Для паўночных трапічных шырот характэрны т.зв. вест-індскія ураганы, якія пануюць з чэрвеня да лістапада і перасякаюць акіян з усходу на захад.

Паверхневыя цячэнні пад уплывам цыркуляцыі атмасферы ўтвараюць у субтрапічных і трапічных шыротах антыцыкланальны, а ў паўночных умераных і паўднёвых высокіх — цыкланальны кругавароты. Характэрная рыса Атлантычнага акіяна — магутная сістэма Гальфстрыма. Гальфстрым і яго працяг — Паўночна-Атлантычнае цячэнне — утвараюць адпаведна заходнюю і паўночную перыферыі паўночнага антыцыкланальнага кругавароту, у якім усходняя перыферыя — халоднае Канарскае цячэнне, паўднёвая — цёплае Паўночнае Пасатнае цячэнне. Паўночны цыкланальны кругаварот складаецца цячэннямі — цёплымі Паўночна-Атлантычным і Ірмінгера і халодным Лабрадорскім, якое паступае з мора Бафіна. У паўднёвай частцы акіяна антыцыкланальны кругаварот утвараецца на поўначы з захаду цёплымі Паўднёвым Пасатным і Бразільскім. Цыкланальны кругаварот развіваецца каля 50° пд.ш. з цэнтрам у моры Уэдэла. Атлантычныя цыркуляцыі паўночнай і паўднёвай частак Атлантычнага акіяна падзяляюцца летам на поўнач ад экватара Міжпасатным (Экватарыяльным) проціцячэннем, якое зімой змяняецца агульным заходнім пераносам паверхневых водаў. Больш пастаяннай мяжой з’яўляецца на экватары падпаверхневае проціцячэнне Ламаносава.

Тэмпература вады на паверхні Атлантычнага акіяна зімой (у лютым у паўночнай, у жніўні ў паўднёвай частцы) ад +28 °C на экватары да +6 °C на 60° пн.ш. і −1 °C на 60° пд.ш., летам (у жніўні ў паўночнай, у лютым у паўднёвай частцы) адпаведна ад +26 °C да +10 °C і каля 0 °C. Салёнасць 34—37 ‰. Самая вялікая шчыльнасць вады больш за 1027 кг/м³ на паўночны ўсход і поўдзень ад экватара змяншаецца да 1022,5 кг/м³.

Прылівы пераважаюць паўсутачныя (да 18 м у заліве Фандзі). У асобных раёнах прылівы мяшаныя і суткавыя (ад 0,5 да 2,2 м).

Ільды ў паўночнай частцы акіяна ўтвараюцца толькі ва ўнутраных морах умераных шырот (Балтыйскім, Паўночным, Азоўскім і інш.). Вялікая колькасць ільдоў і айсбергаў выносіцца ў адкрыты акіян з Паўночнага Ледавітага акіяна (да 30° пн.ш.), утвараецца каля Антарктыды і ў моры Уэдэла, дасягаючы 35° пд.ш.

Атлантычны акіян насяляюць каля 2000 тыс. відаў раслін і жывёл. Да глыбіні 100—200 м донная расліннасць (ламінарыі, зялёныя водарасці, чырвоныя водарасці). У трапічным поясе сіне-зялёныя водарасці, у палярным — дыятомавыя водарасці, у Саргасавым моры вялікая колькасць саргасавых водарасцей. Значную масу планктону складаюць ракападобныя — амфіподы і эраўзііды, крыль. Кітоў і ластаногіх каля 100 відаў. Агульная колькасць відаў рыб перавышае 15 тысяч. Фаўна трапічных шырот — радыялярыі, сіфанафоры, медузы, крабы, лятучыя рыбы, акулы, марскія чарапахі і кашалоты; умераных і палярных — весланогія ракападобныя і крыланогія малюскі, селядзец, трасковыя і камбалавыя рыбы, кіты, ластаногія і інш. Глыбакаводная фаўна — ігласкурыя рыбы, губкі, гідроідныя. Марскіх птушак мала.

Атлантычны акіян з’яўляецца з спрадвечных часоў месцам інтэнсіўнага марской рыбнай і зверабойнай здабычы. Рэзкае ўзрастанне магутнасцей і рэвалюцыя ў тэхніцы рыбнай лоўлі прывялі да пагрозлівых маштабаў. З вынаходствам гарпуннай гарматы ў паўночнай Атлантыцы кіты былі ў асноўным знішчаны яшчэ ў канцы XIX стагоддзя. У сувязі з масавым развіццём пелагічаскай кітабойнай здабычы ў антарктычных водах ў сярэдзіне XX стагоддзя кіты тут таксама былі блізкія да поўнага вынішчэння. З сезона 1985—1986 гадоў Міжнароднай камісіяй па здабычы кітоў быў уведзены поўны мараторый на камерцыйны кітабойны промысел любых відаў. У чэрвені 2010 года на 62-м пасяджэнні Міжнароднай кітабойнай Камісіі пад ціскам Японіі, Ісландыі і Даніі мараторый быў прыпынены.

Выбух на нафтавай платформе Deepwater Horizon, якая належыць брытанскай кампаніі BP, які адбыўся 20 красавіка 2010 года, лічыцца самай буйной экалагічнай катастрофай, якая калі-небудзь адбывалася на моры. У выніку аварыі ў воды Мексіканскага заліва вылілася каля 5 мільёнаў барэляў сырой нафты, забруджана 1100 міль ўзбярэжжа. Уладамі уведзеная забарона на рыбную лоўлю, для промыслу зачыненая больш за траціна ўсёй акваторыі Мексіканскага заліва. Станам на 2 лістапада 2010 года было сабрана 6814 мёртвых жывёл, у тым ліку 6104 птушкі, 609 марскіх чарапах, 100 дэльфінаў і іншых млекакормячых, і 1 іншая рэптылія. Паводле дадзеных Упраўлення асабліва ахоўных рэсурсаў Нацыянальнага ўпраўлення акіянічных і атмасферных упраўленняў у 2010—2011 гады зафіксавана павышэнне смяротнасці кітападобных на поўначы Мексіканскага заліва ў некалькі разоў у параўнанні з папярэднімі гадамі (2002—2009 гады).

У Саргасавым моры ўтварылася вялікая смеццевая пляма з пластыка і іншых адходаў, сфарміраваная акіянічнымі плынямі, якая паступова канцэнтруецца ў адной вобласці.

У некаторых раёнах Атлантычнага акіяна назіраецца радыёактыўнае забруджванне. Адходы атамных электрастанцый і даследчых цэнтраў скідаюцца ў рэкі і прыбярэжныя вады мораў, а часам у глыбакаводныя частцы акіяна. Да ліку моцна забруджаных радыеактыўнымі адходамі акваторый Атлантычнага акіяна ставяцца Паўночнае, Ірландскае, Міжземнае мора, Мексіканскі, Біскайскі залівы і Атлантычнае ўзбярэжжа ЗША. Толькі ў 1977 годзе ў Атлантыку было скінута 7180 кантэйнераў з 5650 тонамі радыеактыўных адходаў. Агенцтва па абароне навакольнага асяроддзя ЗША паведаміла аб заражэнні марскога дна ў 120 мілях на ўсход ад мяжы паміж штатамі Мэрыленд і Дэлавэр. Там на працягу 30 гадоў пахаваныя 14300 зацэментаваных кантэйнера, якія ўтрымлівалі плутоній і цэзій, радыёактыўнае забруджванне перавысіла «чаканае» у 3-70 разоў. У 1970 году ЗША затапілі ў 500 км ад узбярэжжа Фларыды судна «Расэл-Брыг», на борце якога знаходзілася 68 т нервова-паралітычнага газу (зарына), змешчанага ў 418 бетонных кантэйнерах. У 1972 годзе ў водах акіяна на поўнач ад Азорскіх выспаў Германія затапіла 2500 металічных бочак з прамысловымі адходамі, якія змяшчаюць моцнадзейныя цыяністым яды. Вядомыя выпадкі хуткага разбурэння кантэйнераў у параўнальна неглыбокіх водах Паўночнага і Ірландскага мораў і праліва Ла-Манш з самымі згубныя наступствы для фауны і флоры акваторый. У водах паўночнай Атлантыкі загінулі 4 атамныя падводныя лодкі: 2 савецкія (у Біскайскім заліве і адкрытай частцы акіяна) і 2 амерыканскія (ля берагоў ЗША і ў адкрытай частцы акіяна).

Атлантычны акіян дае каля 35 % сусветнага ўлову рыбы. Галоўныя прамысловыя віды: траска, мойва, селядзец, стаўрыда, марскі акунь, скумбрыя, тунец; значнае месца належыць беспазваночным (крэветкі, вустрыцы, мідыі, кальмары). Прамысловьм раёны: Паўночна-Усходні, Цэнтральна-Усходні і Паўднёва-Заходні.

Вядзецца здабыча нафты і газу (Венесуэльскі, Мексіканскі, Гвінейскі залівы, Паўночнае мора, Міжземнае мора), серы (Мексіканскі заліў), жалезнай руды (каля п-ва Ньюфаўндленд, Фінляндыі і інш.), каменнага вугалю (прыбярэжныя раёны Канады і Вялікабрытаніі) і інш. Прыліўная электрастанцыя ў вусці р. Ранс (Францыя).

На долю Атлантычнага акіяна прыпадае прыблізна 1/3 аб’ёму сусветнага марскога гандлю. Самая шчыльная сетка акіянскіх шляхоў паміж 35—40° і 55—60° пн.ш. (маршруты паміж партамі Еўропы і Паўночнай Амерыкі). Над паўднёвай часткай акіяна пралягаюць асноўныя трансатлантычныя авіялініі, па дне пракладзены тэлеграфныя кабелі (агульная даўжыня каля 200 тыс. км). Развіты прыморская рэкрэацыя і марскі турызм. Важнейшыя парты: Ротэрдам (Нідэрланды), Антверпен (Бельгія), Марсель, Гаўр (Францыя), Гамбург (Германія), Лондан (Вялікабрытанія), Генуя (Італія), Новарасійск, Санкт-Пецярбург (Расія), Ільічоўск, Адэса (Украіна), Рыга (Латвія), Дакар (Сенегал), Кейптаўн (ПАР), Буэнас-Айрэс (Аргенціна), Нью-Ёрк, Х'юстан, Новы Арлеан, Філадэльфія (ЗША).

Навукоўцамі выдзяляюцца шэсць эканоміка-геаграфічных правінцый Атлантычнага акіяна: Паўночна-Заходняя, Паўночна-Усходняя, Цэнтральна-Заходняя, Цэнтральна-Усходняя, Паўднёва-Заходняя, Паўднёва-Усходняя.




#Article 100: Атлас (горы) (172 words)


Атла́с, Атла́скія го́ры (; назва паходзіць ад  — імя грэчаскага атланта Атласа) — вялікая горная сістэма на паўночным захадзе Афрыкі, якая працягваецца ад атлантычнага ўзбярэжжа Марока праз Алжыр да берагоў Туніса; пазней уся горная сістэма ад мыса Катэй (сучасны мыс Спартэль каля Танжэра) да Сіртаў (Малы Сірт). Даўжыня хрыбтоў 2 400 км. Найвышэйшы пункт — гара Тубкаль (4 167 м), знаходзіцца на паўднёвым захадзе Марока.

Першапачаткова Атласам звалася толькі частка горнай сістэмы ў межах старажытнай Маўрытаніі, гэта значыць захад і цэнтр сучаснага Атласа.

Горы Атлас аддзяляюць міжземнаморскае і атлантычнае ўзбярэжжа ад пустыні Сахара. Населены галоўным чынам арабамі і берберамі (Марока), у тым ліку кабіламі (Алжыр). Атласкія горы складаюцца з хрыбтоў Тэль-Атлас, Высокі Атлас, Сярэдні Атлас, Сахарскі Атлас, унутраных плато (Высокія плато, Мараканская Месета) і раўнін.

Упершыню антычны свет пазнаў пра існаванне гор Атласа з вандраванняў фінікійцаў, а затым з перыпла Ганона і плавання Палібія, прадпрынятага ім каля 146 да н.э. Першым з рымлян, якія перасеклі горы Атласа, быў Гай Святоній Паулін (42 н.э.). Падрабязнае апісанне Атласа ўтрымліваецца ў працах Максіма з Ціра (II ст. н. э.).




#Article 101: Атлас гарадоў зямнога свету (244 words)


Атлас гарадоў зямнога свету () — атлас выяваў і планаў гарадоў свету, які быў складзены Георгам Браўнам з дапамогаю Абрагама Артэлія.

Атлас выйшаў у свет у Кёльне, у 6 тамах (I — 1572, II — 1575, III — 1581, IV — 1588, V — 1598, VI — 1617) і ўтрымліваў 546 відаў, відаў з птушынага палёту і схематычных картаў гарадоў вядомага свету. Бальшыню гравюр падрыхтаваў Ф. Хогенберг, і не выключана, што менавіта Хогенберг пачаў складанне гэтага атласу. Да выяваў дадаваліся друкаваныя тлумачэнні Браўна пра гісторыю, геаграфію і эканоміку адпаведных гарадоў.

У атлас увайшоў матэрыял аўтарства больш за 100 гравёраў і мастакоў, сярод якіх былі мастак Георг (Йорыс) Хафнагель (1542―1600) з Антверпену (большасць арыгінальнага матэрыялу па іспанскіх і італьянскіх гарадах, апрацоўка іншага матэрыялу) і ягоны сын Якаб, вялікая колькасць непублікаваных прац і карт нідэрландскіх гарадоў Якаба ван Дэвентара (Рулафзофа) (1505—1575), дрэварыты Штумпфа з «Швейцарскай хронікі» (1548), віды германскіх гарадоў з «Касмаграфіі» Мюнстэра выданняў 1550 і 1572. Важным унёскам былі карты датскага картографа Хайнрыха ван Ранцау (лац. Ранцовіюс) [1526—1599] (Паўночная Еўропа, асабліва датскія гарады) і карты Себасцьяна Мюнстэра (каля 1550).

Адметным дадаткам Браўна было змяшчэнне на выявах людскіх постацяў у мясцовых строях. Як ён сам тлумачыў у прадмове да 1-га тому, гэта было зроблена не толькі дзеля прадстаўлення культурных ведаў, але, быццам, і дзеля таго, каб туркі не маглі б выкарыстаць яго атласу ў ваенных мэтах (Браўн меў на ўвазе забарону ісламу глядзець на выявы жывых істот).

Беларускія гарады ўваходзілі ў тамы II (Горадна) і III (Вільня), украінскія — у V (Львоў) том атласу.




#Article 102: Афганістан (1872 words)


Афганіста́н (, ) — дзяржава на Сярэднім Усходзе, у паўночна-заходняй частцы Цэнтральнай Азіі. Мяжуе з Туркменістанам, Узбекістанам і Таджыкістанам на поўначы, з Іранам на захадзе, з Кітаем на паўночным усходзе, з Пакістанам на поўдні і паўднёвым усходзе. Выхаду да мора не мае. Персідскі заліў находзіцца на адлегласці 500 км ад яго паўднёва-заходняй мяжы. Працягласць меж складае 5421 км. Плошча тэрыторыі 652,2 тысяч кв.км. Сталіца — г. Кабул, буйныя гарады: Кандагар, Мазары-Шарыф, Герат, Джэлалабад. Грашовая адзінка: афгані, афіцыйны курс трымаецца ў межах 50 афгані за 1 долар ЗША (май 2008). Адміністрацыйна Афганістан дзеліцца на 34 правінцыі і 366 павета. Афіцыйныя мовы: пушту і дары. Нацыянальнае свята адзначаецца 19 жніўня — Дзень аднаўленні незалежнасці (з 1919). Новы год у Афганістане пачынаецца 21 сакавіка. Выходны дзень — пятніца.

Афганістан — гэта горная краіна без выхаду да мора. Каля 4/5 плошчы займаюць горы. З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад цягнуцца горы Гіндукуш, з самым высокім пунктам краіны, гарой Нусзаак (7 455 м), якія паступова пераходзяць у Іранскае нагор'е, і далей у паўпустыні Рэгістану, паміж якімі знаходзіцца гара Арарат. Клімат складаны, у гарах тэмпература студзеня складае −15 °C, а ў ліпені рэдка ўзнімаецца вышэй за 0 °C. Лета цяплейшае ў пустынных абшарах на поўдні (вышэй +22 °C). Ападкі ў гарах большыя за 1 500 мм, у астатняй частцы краіны 400—600 мм, у пустынях 200 мм. Сельскагаспадарчыя землі займаюць каля 12 % плошчы, лясы (у асноўным на паўночным усходзе) толькі каля 3 %.

Мяжа 5 529 км:

Розніца ў часе: паміж Мінскам і Кабулам складае 2:30 у зімовы час і 1:30 хвілін у летні час (напрыклад, калі ў Мінску 12.00, у Кабуле 14:30 у зімовы час).

Першая частка назвы — «афган», гэта пэрсыдзкае слова, перакладаецца як «маўчанне» ці «бязмоўе» з цюркскіх моў слова — Ауган (Афган) перакладаецца як «які пайшоў, які схаваўся». Гэта так званая вонкавая назва народа, у адрозненне ад саманазвы. Так зваліся ўсе замежныя жыхары. Гэта таксама альтэрнатыўная назва пуштунаў — найбуйнейшай этнічнай групы ў краіне. Сапраўды тэрыторыя Афганістана цяжкадаступная і зручная для плямёнаў, якія па тых ці іншых прычынах сышлі ці перасяліліся ў горы і захоўвалі сваю незалежнасць ад рознага роду заваёўнікаў Цэнтральнай Азіі. Апошняя частка назвы, суфікс «-істан», узыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*stā-» («стаяць») і на персідскай мове азначае «месца, краіна». У сучасным персідскай мове суфікс «-істан» () ужываецца для ўтварэння тапонімаў — геаграфічных назваў месцаў пражывання плямёнаў, народаў і розных этнічных груп.

Тэрмін «афганцы» у якасці назвы народа, выкарыстоўваецца, па меншай меры, пачынаючы з ісламскага перыяду. На думку шэрагу навукоўцаў, слова «афганскі» з’яўляецца ўпершыню ў гісторыі ў 982 годзе; тады пад ім разумеліся афганцы розных плямёнаў, якія жылі на заходняй мяжы гор ўздоўж ракі Інд.

Мараканскі падарожнік Ібн Батута, які наведаў Кабул ў 1333 годзе піша:

У «Энцыклапедыі іраніке» сказана:

З этналагічнага пункту гледжання, «афганскі» — тэрмін, якім на персідскай мове Афганістана называюцца пуштунаў. Гэты тэрмін распаўсюджваюцца ўсё больш і за межамі Афганістана, паколькі пуштунский племянны саюз на сённяшні дзень з’яўляецца найбольш значным у гэтай краіне, колькасна і палітычна

Акрамя таго, яна тлумачыць:

Пад назвай «Avagānā», гэтая этнічная група ўпершыню згадваецца індыйскім астраномам Varāha Mihira ў пачатку VI-га стагоддзя нашай эры ў яго працы «Brihat-samhita».

Гэтая інфармацыя падмацоўваецца і традыцыйнай пуштунскай літаратурай, напрыклад, у працах паэта XVII-га стагоддзя Хушаль-хана Хатака, які пісаў па-пуштунску:

Тэрмін «Афганістан» згадаў у сваіх успамінах імператар Бабур ў XVI стагоддзі: у той час гэта слова азначала зямлі на поўдзень ад Кабула, дзе ў асноўным і пражываюць пуштуныref by Zāhir ud-Dīn Mohammad Bābur in Bāburnāma, translated by John Leyden, Oxford University Press: 1921..

Таксама сэр Монсцюарт Элфінстан, які ўзначаліў брытанскую дыпламатычную місію ў Афганістане ў 1808 годзе, у сваёй кнізе «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» пісаў, што самі афганцы вераць у тое, што яны з’яўляюцца нашчадкамі яўрэйскага роду, які бярэ свой пачатак ад трэцяга сына Язэпа Афгана. Зрэшты, там жа Элфінстан піша аб непацверджанасці.

Да XIX стагоддзя назва выкарыстоўвалася толькі для традыцыйных зямель пуштунаў, у той час як усё дзяржава ў цэлым, была вядома як Кабульскае каралеўства. У іншых частках краіны ў пэўныя перыяды гісторыі існавалі незалежныя дзяржавы, такія, як Каралеўства Балхе ў канцы васемнаццатага і ў пачатку дзевятнаццатага стагоддзя.

Нарэшце, з пашырэннем і цэнтралізацыяй улады ў краіне, афганскія кіраўнікі прынялі назву «Афганістан» для ўсяго каралеўства. «Афганістан» у якасці назвы ўсяго царства было згадана ў 1857 годзе Фрыдрыхам Энгельсам], яно стала афіцыйнай назвай, калі краіна была прызнана сусветнай супольнасцю ў 1919 годзе, пасля атрымання поўнай незалежнасці ад Вялікабрытаніі, і была зацверджана ў якасці такога ў Канстытуцыі Афганістана 1923 года.

Першая цэнтралізаваная дзяржава на тэрыторыі сучаснага Афганістана была створана ў 1747 годзе палкаводцам іранскай арміі пуштуном Ахмад-ханам. Далейшае развіццё падзей адбывалася на фоне разгорнутай у XIX стагоддзі барацьбы Англіі і Францыі за ўплыў у зоне Персідскага заліва, руху Расіі на поўдзень, захопу сікхамі Панджаба і Сінда. У 1919 годзе ў выніку перавароту да ўлады ў Кабуле прыйшоў эмір Аманула-хан, які аб’яднаў канфліктуючыя групоўкі і ўзяў курс на сацыяльна-палітычныя і эканамічныя рэформы, каб ліквідаваць феадалізм.

З 1964 па 1973 гады Афганістан з’яўляўся канстытуцыйнай манархіяй. 17 ліпеня 1973 года ў выніку перавароту, які ўзначальваў Мухамед Дауд, быў звергнуты кароль Махамад Захір Шах і абвешчана Рэспубліка Афганістан. У красавіку 1978 года, пасля так званай «красавіцкай рэвалюцыі», да ўлады прыйшла Народна-дэмакратычная партыя Афганістана (НДПА). Краіна была абвешчана Дэмакратычнай Рэспублікай Афганістан (ДРА). Вышэйшым органам улады стаў Рэвалюцыйны савет, які ўзначаліў Нур Мухамед Таракі. Дзеючая на той момант Канстытуцыя ад 14 лютага 1977 года была адменена. 16 верасня 1979 года Таракі быў адхілены ад улады яго найбліжэйшым паплечнікам Хафізулой Амінам, які перад гэтым займаў пасаду Прэм’ер-міністра і Міністра Абароны Афганістана. Нягледзячы на просьбы кіраўніцтва СССР і асабіста Генеральнага сакратара ЦК КПСС Леаніда Брэжнева, 9 кастрычніка 1979 года таракі быў забіты па загадзе Аміна (задушылі падушкамі).

Юрыдычныя асновы палітычнага працэсу, які праходзіць ў краіне былі закладзеныя ў рашэннях Бонскай і Лонданскай міжнародных канферэнцый па Афганістане (снежань 2001 і студзень 2006 адпаведна) і шэрагу рэзалюцый СБ ААН, прынятых пасля звяржэння радыкальна—фундаменталісцкага рэжыму талібаў у выніку ваеннай аперацыі антытэрарыстычнай кааліцыі на чале з ЗША. У кастрычніку 2004 года адбыліся прэзідэнцкія выбары, па выніках якіх прэзідэнтам Афганістана стаў Хамід Карзай. У студзені 2004 быў прыняты Асноўны закон Афганістана, у верасні 2005 года прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — двухпалатную Нацыянальную Асамблею (парламент). У 2006 годзе парламент зацвердзіў міністраў у склад дзеючага ўрада, сфарміраванага Хамідам Карзаем пасля яго ўступлення на пасаду кіраўніка ІРА. Чарговыя прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў Афганістане пройдуць у 2009 і 2010 адпаведна.

У адпаведнасці з Канстытуцыяй Афганістана судовая ўлада ў краіне прадстаўленая Вярхоўным судом, апеляцыйнымі судамі і судамі першай інстанцыі. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт Ісламскай Рэспублікі Афганістан — Хамід Карзай (з 2004).

Афганістан адміністрацыйна дзеліцца на 34 правінцыі. Яны дзеляцца на 398 раёнаў.

Колькасць прыблізна — 25 мільёнаў чалавек. Пражывае больш 20 народнасцяў (пуштуны, таджыкі, узбекі, хазарэйцы, туркмены, кызылбашы і інш). Самая шматлікая этнічная група — пуштуны (прыблізна 44 % насельніцтва).

Хуткасць росту насельніцтва адна з самых высокіх у свеце: 2,97 % у 2002 годзе. Асноўныя гарады: Кабул, Герат, Кандагар, Мазары-Шарыф. Сярэдняя працягласць жыцця: 42,46 гады. 23 % насельніцтва жыве ніжэй узроўня беднаты.

Нацыянальны склад насельніцтва (1996):

Афганістан мае буйныя запасы медзі, прыроднага газу, золата, берылію, змарагдаў, каменнага вугля і солі.

Асноўны від транспарта — аўтамабільны.

Традыцыйныя тавары экспарту: сухафрукты, бавоўна, дываны, каракуль. Асноўны імпарт: прамысловае абсталяванне, бытавая тэхніка, транспартныя сродкі, нафтапрадукты, харчаванне.

Адметная рыса эканомікі апошніх гадоў — павелічэнне ценявога сектара (вытворчасць наркатычных сродкаў). Галоўнай крыніцай прыбыткаў для значнай часткі насельніцтва (не залучанай у наркавытворчасць) краіны застаецца сельская гаспадарка.

Нацыянальная эканоміка Афганістана практычна поўнасцю залежыць ад замежнай дапамогі, таму галоўным напрамкам знешнеэканамічнай дзейнасці Кабульскай адміністрацыі з’яўляецца прыцягненне ў эканоміку краіны міжнародных інвестыцый, фінансавай і эканамічнай дапамогі, якая здзяйсняецца па каналах ААН, прамымі фінансавымі ўнёскамі ў бюджэт, а таксама вялікім лікам замежных няўрадавых арганізацый. Найбуйнейшымі донарамі з’яўляюцца ЗША, Японія, Еўрасаюз, Германія, Сусветны Банк, Азіяцкі банк развіцця, іншыя краіны і міжнародныя арганізацыі.

Афганскім кіраўніцтвам гарантуецца бяспека прадпрымальніцтва, заахвочванне, абарона і гарантыя прыватных інвестыцый, а таксама недатыкальнасць уласнасці.

У канцы жніўня 2008 года Упраўленне ААН па наркотыках і злачыннасці (UNODC) апублікавала свой штогадовы даклад аб вытворчасці опіумнага маку ў Афганістане, у якім сцвярджаецца: «Яшчэ ні адна краіна ў свеце, акрамя Кітая сярэдзіны XIX стагоддзя, не рабіла столькі наркотыкаў, колькі сучасны Афганістан».
Пасля ўварвання войскаў ЗША і НАТА вытворчасць наркотыкаў павялічылася ў некалькі разоў, (цытата — вытворчасць наркотыкаў падвойваецца практычна кожны год). У прыватнасці — вытворчасць наркотыкаў павялічылася ў ходзе афганскай вайны пад эгідай НАТА ў 40 раз (з 2001 па 2014), паводле іншых дадзеных з 2001 па 2008 год вытворчасць апіятаў і гераіну ў Афганістане вырасла ў 2-2,5 раза. Сёння Расія і краіны ЕС з’яўляюцца галоўнымі ахвярамі гераіну, які паступае з Афганістана. Адзначаюць, што бурны рост спажывання наркотыкаў у Расіі ў апошнія дзесяць гадоў адбыўся менавіта за кошт наркатрафіку з Афганістана

Паводле дадзеных UNODC, у Афганістане вырабляецца ўжо больш за 90 % опіума, які паступае на сусветны рынак. Плошча опіумных плантацый складае 193 тыс. га. Даходы афганскіх «наркабаронаў» ў 2007 годзе перавысілі 3 млрд долараў, што, паводле розных ацэнках, складае ад 10 % да 15 % афіцыйнага ВУП Афганістана. Плошча пасеваў опіумнага маку ў Афганістане зараз пераўзыходзіць плантацыі кокі ў Калумбіі, Перу і Балівіі, разам узятых. У 2006 годзе ў краіне было выраблена 6100 тон опіуму, а ў 2007 — рэкордны ўраджай у 8000 тон.

Пры гэтым, на поўначы і ў цэнтры, якія кантралююцца ўрадам Хаміда Карзая, вырабляецца толькі 20 % афганскага опіуюмнага маку, а астатняя доля — у паўднёвых правінцыях на мяжы з Пакістанам — зоне дзеянняў войскаў НАТА і талібаў. Галоўны цэнтр вытворчасці наркотыкаў — правінцыя Гільменд, аплот руху Талібан, дзе плошча пасадак склала 103 тыс. га
.

Афганістан афіцыйна знаходзіцца пад патранатам Міжнародных сіл садзейнічання бяспекі ў Афганістане (ISAF) (якому ЗША перадалі гэтую адказнасць пасля афіцыйнага завяршэння ваенных аперацый), але міжнародныя сілы так і не змаглі ўзяць пад кантроль усю тэрыторыю Афганістана, абмяжоўваючы свой рэальны ўплыў у асноўным Кабулам і наваколлем.
Паводле дадзеных ААН, каля 90 % наркотыкаў, якія паступаюць у Еўропу, маюць афганскае паходжанне. ISAF, са свайго боку, на словах заяўляе, што яго войскі праводзяць у Афганістане аперацыю па падтрыманні міру і гатовыя дапамагаць афганскаму ўраду ў вырашэнні наркапраблемы, але гэта перш за ўсё і ў асноўным яго ўласная задача.

Вырошчванне маку часцяком з’яўляецца адзінай крыніцай даходаў для афганскіх сялян.

Афганістан — самы буйны ў свеце вытворца опіума; вырошчванне маку скарацілася на 22 % і 157000 гектараў ў 2008 годзе, але застаецца на гістарычна высокім узроўні; неспрыяльныя ўмовы для вырошчвання ў 2008 годзе знізілі колькасць сабранага ўраджаю да 5500 тон, на 31 % у параўнанні з 2007 годам. Калі б увесь ураджай быў перапрацаваны, атрымалася б каля 648 тон чыстага гераіну. Талібан і іншыя антыўрадавыя групоўкі ўдзельнічаюць непасрэдна ў вытворчасці опіуму і атрымліваюць прыбытак ад гандлю ім. Опіум з’яўляецца ключавой крыніцай даходаў Талібану ў Афганістане. У 2008 годзе даход Талібану ад продажу наркотыкаў склаў 470 мiльёнаў долараў. Паўсюдная карупцыя і нестабільнасць у дзяржаве перашкаджаюць мерам па барацьбе з наркотыкамі. Большая частка гераіну, які рэалізуецца ў Еўропе і Усходняй Азіі, праведзена з афганскага опіуму.

Дырэктар казахстанскай кансалтынгавай арганізацыі «Група ацэнкі рызык» Дасым Сатпаеў сцвярджае, што наркотыкі вырабляюць афганскія групы, апазіцыйныя руху Талібан. Падтрымліваючы іх, НАТА заплюшчвае вочы на іх наркатычную дзейнасць. Майкл Бернстам, прафесар Стэнфардскага ўніверсітэта, мае меркаванне што Талібан «забараняў наркотыкі і жорстка караў», ажыццяўляючы рэпрэсіі супраць вытворцаў наркотыкаў. Ён абвінаваціў НАТА ў «гуманітарным плане» да насельніцтва, якое вырабляе наркотыкі.

Кіраўнік ФСКН Расіі Віктар Іваноў на канферэнцыі ў Маскве заявіў аб катастрафічным росце вытворчасці гераіну, павелічэнні пасяўных плошчаў опіумнага маку ў 30 разоў, што сведчыць аб неплацежаздольнасці бягучай палітыкі міжнароднай супольнасці ў дадзеным рэгіёне.

Узброеныя сілы находзяцца ў стадыі фарміравання, уключаюць у сябе Афганскую Нацыянальную Армію (АНА) і Афганскую Нацыянальную Паліцыю (АНП). Лікавы склад АНА — 50 тыс. чалавек, АПН — 62 тыс. чалавек.




#Article 103: Афрыка (2293 words)


А́фрыка — другі па велічыні пасля Еўразіі мацярык, частка свету, адзіны кантынент, які знаходзіцца ва ўсіх чатырох паўшар'ях Зямлі. Плошча 29,2 млн. км², з астравамі 30,3 млн км², займае 20,3 % сушы ці 5,9 % ад агульнай паверхні планеты. Крайнія пункты: на поўначы мыс Эль-Аб'яд, на поўдні мыс Ігольны (Агульяс), на захадзе мыс Альмады, на ўсходзе мыс Хафун. Злучана з Азіяй вузкім (112 км) Суэцкім перашыйкам, ад Еўропы аддзяляецца Міжземным морам і Гібралтарскім пралівам. На захадзе абмываецца Атлантычным акіянам, на ўсходзе — Індыйскім акіянам і Чырвоным морам. Берагі пераважна прамалінейныя, абразійныя, стромкія, з вузкай палоскай прыбярэжных нізін, у трапічных шыротах месцамі з каралавымі рыфамі.

Паўночныя берагі Афрыкі былі досыць добра вядомыя народам Старажытнай Грэцыі і Фінікіі. Звесткі аб прыродзе і насельніцтве кантынента назапашваліся і пераходзілі ад егіпцян і фінікійцаў да грэкаў і рымлян, ад арабаў да еўрапейцаў.

Для еўрапейскай геаграфіі сапраўдныя даследаванні Афрыкі звязаныя з эпохай Вялікіх геаграфічных адкрыццяў. У пачатку XV ст. партугальскімі мараплаўцамі, якія шукалі марскі шлях у Індыю, быў пракладзены шлях уздоўж заходніх берагоў мацерыка і знойдзены выхад у Індыйскі акіян. У 1497—1498 гг. караван суднаў пад кіраўніцтвам Васка да Гамы на шляху ў Індыю абмінуў кантынент і выйшаў з Атлантычнага акіяна ў Індыйскі. Такім чынам быў завершаны пошук марскога шляху з Еўропы ў Індыю. З XVI ст. еўрапейскія гандляры пачалі вывозіць рабоў у Амерыку.

У канцы XVIII і пачатку XIX ст. узмоцненую цікавасць да даследавання Афрыкі сталі праяўляць еўрапейскія краіны. Розныя мэты вялі вандроўнікаў у дарогу — ваенна-стратэгічныя, навуковыя і каланіяльныя. Сярод даследчыкаў Афрыкі найбольш вядомыя брытанскі падарожнік Д. Лівінгстан (1813—1873), шатландзец М. Парк (1771—1806), немец Г. Барт (1821—1865), амерыканец Г. Стэнлі (1841—1904) і інш. Яны вывучалі ўнутраныя вобласці мацерыка, пранікаючы туды па рэках, шукалі іх вытокі, апісвалі азёры, прыроду і насельніцтва кантынента.

Экватар перасякае Афрыку амаль пасярэдзіне, таму амаль увесь мацярык ляжыць паміж тропікамі. Вялікая частка Афрыкі размешчаная ў экватарыяльным, субэкватарыяльных і трапічных кліматычных паясах, толькі паўночныя і паўднёвыя яго ўскраіны заходзяць у субтрапічны пояс. Пачатковы мерыдыян праходзіць праз заходнюю частку Афрыкі. Асаблівасцю канфігурацыі мацерыка з'яўляецца пашыраная яго паўночная частка (працягласцю з захаду на ўсход на 7500 км) і звужаная амаль у 2 разы паўднёвая частка. Кантынент абмываецца водамі Атлантычнага і Індыйскага акіянаў і іх морамі, ад Еўропы аддзелены Гібралтарскім пралівам. Сухапутная сувязь Афрыкі з Еўразіяй была парушаная пабудаваным у 1869 Суэцкім каналам. Берагавая лінія парэзаная слаба. Даўжыня берагавой лініі — 24 000 км. Вылучаюцца буйны паўвостраў Самалі і вялікі Гвінейскі заліў. Блізу Афрыкі размешчаны востраў Мадагаскар і мноства архіпелагаў — Канарскі, Зялёнага Мыса і інш.

Будова паверхні мацерыка даволі аднастайная. Пераважаюць раўніны і пласкагор'і вышынёй ад 200 да 1000 м, нізін мала. Найболей шырокія пласкагор'і — Усходне-Афрыканскае і Паўднёва-Афрыканскае. Прыпаднятыя ўчасткі чаргуюцца з катлавінамі, найбольш шырокія з якіх — катлавіна Калахары, ўпадзіна Конга і інш. Найвышэйшы пункт — вулкан Кіліманджара (5895 м), самы нізкі — возера Асаль (-150 м). Сярэдняя вышыня — 600 м над узроўнем мора.

Асаблівасці рэльефу звязаныя з гісторыяй развіцця мацерыка. У аснове кантынента ляжыць старажытная Афрыкана-Аравійская платформа — частка расколатай Гандваны. Платформа сфарміравалася ў археі і пратэразоі і за 2—3 млрд гадоў набыла вялікую ўстойлівасць. Толькі Атласкія горы на поўначы і Капскія на поўдні былі створаныя пазнейшымі рухамі зямной кары. Велізарная Афрыканская груда была ўзнімалася і апускалася, пры гэтым паўночная частка мацерыка часцей апускалася, чым падымалася, залівалася морамі. Крышталічны падмурак платформы перакрыты асадкавымі пародамі і толькі ў цэнтры Сахары і на ўзбярэжжы Гвінейскага заліва выходзіць на паверхню. Рэльеф Усходняй і Паўднёвай Афрыкі фарміраваўся інакш — пераважалі ўзняцці зямной кары, утвараліся гіганцкія разломы, горсты і грабены. Актыўна развівалася вулканічная дзейнасць. Тут шмат лававых раўнін, грабены занятыя азёрамі. Вывяржэнні вулканаў, землетрасенні адбываюцца і ў нашы дні. У паласе рыфтаў размяшчаюцца вулканы, у тым ліку вулкан Кіліманджара.

Нетры Афрыкі багатыя мінеральнымі рэсурсамі. Размяшчэнне радовішчаў цесна звязана з геалагічнай гісторыяй і тэктанічнай будовай. Усходняя і Паўднёвая («высокая») Афрыка, дзе на паверхні пераважаюць магматычныя крышталічныя і метамарфічныя пароды, вядомая рудамі чорных і каляровых, высакародных і рэдкіх металаў. Радовішчы дыяментаў прымеркаваныя да кімберлітавых вулканічных трубак у нетрах платформы. У тоўшчах асадкавых парод Паўночнай і Заходняй Афрыкі назапасіліся запасы фасфарытаў, нафты і прыроднага газу (вобласць Сахарскай пліты), кухоннай солі, каменнага вугалю (Нігерыя). Нафту і газ здабываюць не толькі на сушы, але і на шэльфе Атлантычнага акіяна. У Паўднёвай Афрыцы значныя запасы каменнага вугалю, медных, уранавых руд.

Афрыка — самы гарачы мацярык планеты. На большай яе частцы сярэдняя тэмпература любога месяца вышэй +20 °С, што тлумачыцца размяшчэннем большай часткі мацерыка паміж тропікамі, дзе сонца на працягу года стаіць высока над гарызонтам, а два разы ў год бывае ў зеніце. Сезоны года больш адрозніваюцца паміж сабой па ўмовах увільгатнення. Асаблівасці клімату вызначаюцца цыркуляцыяй паветраных мас, ад якой шмат у чым залежыць колькасць ападкаў і рэжым іх выпадзення. Над экватарыяльнай часткай мацерыка фарміруецца пояс нізкага ціску, а ў трапічных шыротах — паясы высокага ціску. Гэтыя паясы перамяшчаюцца ўслед за зенітным становішчам Сонца і абумоўліваюць рух над мацерыком экватарыяльных, трапічных і ўмераных паветраных мас. Амаль увесь кантынент знаходзіцца пад дзеяннем пастаянных вятроў — пасатаў. Паўночна-ўсходнія пасаты, што прыходзяць з сушы, амаль не прыносяць вільгаці, а паўднёва-ўсходнія нясуць яе з Індыйскага акіяна. У субтрапічных шыротах у зімнія месяцы ападкі выпадаюць з умераных паветраных мас, у якіх пануе заходні перанос паветра з Атлантычнага акіяна. На размеркаванне ападкаў уплывае і рэльеф. Стромкія і высокія берагі кантынента замінаюць пранікненню вільготных вятроў з акіяна ў глыб мацярыка. На наветраных схілах гор ападкаў выпадае больш. На Эфіопскім нагор'і, на схілах гары Камерун іх колькасць дасягае 10 000 мм у год. Самыя сухія вобласці размешчаныя не толькі ўсярэдзіне мацерыка, але і ў яго прыакіянскіх частках. Так, заходняе ўзбярэжжа мацерыка ў трапічных шыротах абмываецца халоднымі цячэннямі. Паветра над імі робіцца халаднейшае, чым у верхніх слаях, таму яго канвекцыя ўскладняецца. Акрамя расы і туманаў ападкаў тут амаль няма. На мацерыку вылучаюць экватарыяльны, два субэкватарыальныя, два трапічныя і два субтрапічныя кліматычныя паясы. Усярэдзіне некаторых з іх існуюць адрозненні, якія вызначаюцца колькасцю ападкаў і іх рэжымам.

Размеркаванне ўнутраных вод цесна звязана з рэльефам і кліматам. Прыкладна 1/3 частка кантынента адносіцца да абласцей унутранага сцёку, бо велізарныя тэрыторыі мацерыка атрымліваюць мала ападкаў.

Там, дзе ападкаў выпадае шмат, рачная сетка густая. Іншымі словамі, рачная сетка размеркаваная на мацерыку нераўнамерна. Усходне-Афрыканскае пласкагор'е з'яўляецца водападзелам, таму вялікая частка рэк сцякае ў Атлантычны акіян. На рэках Афрыкі мноства парогаў і вадаспадаў, і яны малапрыдатныя для суднаходства, аднак валодаюць велізарнымі запасамі гідраэнергіі. Амаль усе рэкі маюць у асноўным дажджавое жыўленне. У абласцях з экватарыяльным кліматам яны паўнаводныя круглы год і ўтвараюць густую рачную сетку. У субэкватарыяльных паясах рэкі паўнаводныя толькі ў сезон дажджоў. Тэрыторыі з сухім трапічным кліматам амаль пазбаўленыя паверхневых вод, аднак там ёсць артэзіянскія басейны. Часта сустракаюцца сухія рэчышчы — вадзі, якія напаўняюцца вадой ад выпадковых дажджоў. На рэках у субтрапічным поясе ўзровень вады паднімаецца толькі ў перыяд дажджоў, на ўзбярэжжы Міжземнага мора гэта адбываецца зімой.

У Афрыцы працякаюць самая доўгая рака мацерыка — Ніл (6671 км) і самая паўнаводная рака Усходняга паўшар'я — Конга (Заір) (4320 км), якая выносіць у акіян вады ў 15 раз больш, чым Ніл. Рака Нігер (4160 км) — трэцяя па даўжыні і плошчы басейна рака Афрыкі. Іншыя буйныя рэкі — Замбезі (2660 км) і Аранжавая (1860 км). Рака Замбезі знакамітая адным з найбуйных у свеце вадаспадаў — Вікторыя (вышыня 120 м, шырыня 1800 м), які адкрыў Д. Лівінгстан у 1855 г.

Большасць буйных азёр ляжыць на ўсходзе мацерыка. Яны займаюць вузкія выцягнутыя катлавіны ў паласе разломаў зямной кары, маюць стромкія берагі і вялікія глыбіні. Найвялікшыя азёры — Танганьіка (найглыбейшае з афрыканскіх) і Ньяса. Возера Вікторыя (самае вялікае па плошчы) размешчана ў прагіне зямной кары. Возера Чад ляжыць у плоскай катлавіне. Яно мелкаводнае і мяняе свае абрысы ў залежнасці ад прытоку вод.

Унутраныя воды Афрыкі маюць вялікае значэнне для забеспячэння насельніцтва вадой, для арашэння палёў, атрымання таннай электраэнергіі.

У размяшчэнні прыродных зон выразна прасочваецца шыротная занальнасць, што звязана з раўнінным рэльефам, размяшчэннем мацерыка паміж тропікамі, нераўнамерным размеркаваннем ападкаў. У басейне Конга і ўздоўж узбярэжжа Гвінейскага заліва растуць вільготныя вечназялёныя экватарыяльныя лясы. Ва ўмовах гарачага і раўнамерна вільготнага клімату ў верхнім пласце горных парод адбываюцца хімічныя працэсы, якія ўтвараюць злучэнні, багатыя жалезам і алюмініем. Пры гэтым глебы набываюць чырвоную і жоўтую афарбоўку, за што іх называюць чырвона-жоўтымі фералітнымі. Яны не адрозніваюцца ўрадлівасцю, бо арганічныя рэчывы раскладаюцца хутка, назапашвацца не паспяваюць, а паглынаюцца раслінамі або вымываюцца багатымі ападкамі. Раслінны полаг утвараўся ва ўмовах высокай вільготнасці, багатых ападкаў, аднак расліны добра прыстасаваліся да гэтых умоў: утвараюць шмат ярусаў, маюць цвёрдыя, шчыльныя, часта бліскучыя лісты, карані-падпоркі і г. д. Разнастайнасць відаў раслін велізарная, шмат парод дрэў з каштоўнай драўнінай і ядомымі пладамі. У лясах сустракаюцца некалькі відаў пальмаў, у тым ліку алейная. Растуць фікусы, дрэвападобная папараць, кававае дрэва, банан, шматлікія ліяны. Жывёльны свет лясоў таксама надзвычай разнастайны. У лясным подсціле і друзлай глебе мноства мікраарганізмаў і бесхрыбтовых, пад полагам лясы насяляюць лясныя свінні, дробныя капытныя (алянёк), лясныя сланы, блізкія да жырафаў акапі, ля вадаёмаў — карлікавыя бегемоты, сустракаюцца гарылы. Шматлікія жывёлы жывуць на дрэвах: малпы (макакі, шымпанзэ і інш.), птушкі, грызуны, казуркі. Самы буйны драпежнік — леапард. Шырока распаўсюджаныя мурашкі і тэрміты. Экватарыяльныя лясы змяняюць пераменна-вільготныя лясы, а затым пачынаюцца саванны.

Саванны займаюць каля 40 % плошчы кантынента. Саваны характарызуюцца спалучэннем травянога полага з асобнымі дрэвамі або іх групамі, зараснікамі хмызнякоў. Змена сухога і вільготнага сезонаў года ў саванах звязаная з рухам паветраных мас. Глебы тут урадлівейшыя, чым у вільготных экватарыяльных лясах. Перагной назапашваецца ў сухі сезон, фарміруюцца чырвона-бурыя глебы. Дрэвавая расліннасць прадстаўленая баабабамі, акацыямі з парасонавымі кронамі, мімозамі, пальмамі. У сухіх саванах растуць дрэвападобныя багаткі, альяс з мясістым калючым лісцем. Уздоўж рэк цягнуцца гадэрэйныя лясы. Багацце травяністай расліннасці — умова існавання шматлікіх відаў капытных жывёл: антылоп, буйвалаў, зебр, насарогаў. У саванах жывуць сланы, жырафы, бегемоты; шмат драпежнікаў — львы, гепарды, леапарды, гіены, шакалы; з птушак сустракаюцца страусы, марабу, птушка-сакратар і інш. Шмат тэрмітаў, якія робяць трывалыя высокія пабудовы.

Трапічныя пустыні і паўпустыні займаюць на мацерыку таксама велізарныя абшары (каля 30 %). Клімат тут засушлівы, дажджы нерэгулярныя і здараюцца эпізадычна. Паветра сухое, тэмпература высокая днём, рэзка зніжаецца ўначы; частыя пыльныя і пясчаныя буры. Расліннасць сустракаецца рэдка, а месцамі адсутнічае зусім. На поўначы кантынента ляжыць найвялікшая пустыня Землі — Сахара, на паўднёвым захадзе мацерыка — бясплодная пустыня Наміб. Глебы ў пустынях не ўтвараюць суцэльнага покрыва, утрымліваюць мала арганічных рэчываў, але шмат мінеральных солей. У тых месцах, дзе грунтавыя воды блізка падыходзяць да паверхні, развіваецца багатая расліннасць. Гэта аазісы. У пустынях расліннасць бедная, суцэльнага полага не ўтварае, добра прыстасавалася да жыцця ў сухіх умовах. Растуць пучкі травы, калючыя хмызнякі, на камянях — лішайнікі. У аазісах Сахары распаўсюджаная фінікавая пальма. У паўпустынях Паўднёвай Афрыкі расце своеасаблівая расліна — вельвічыя. Яна мае кароткі ствол (50 см) і вельмі доўгія лісты (ад 3 да 8 м), якія растуць на працягу ўсяго жыцця, што доўжыцца некалькі стагоддзяў, а ў некаторых каліваў 2000 гадоў і больш. Своеасаблівы і жывёльны свет гэтай зоны. Адны жывёлы могуць падоўгу абыходзіцца без вады, іншыя здольныя пераадольваць велізарныя адлегласці ў яе пошуках. Для пустынь характэрныя дробныя антылопы, змеі, яшчаркі; у Сахары водзяцца гіены, шакалы, львы, страусы.

Зона субтрапічных жорсткалістных вечназялёных лясоў і хмызнякоў займае крайнюю поўнач і поўдзень мацярыка. Колькасць ападкаў змяняецца па сезонах, лета гарачае, а зіма цёплая і вільготная. У гэтых умовах сфарміраваліся ўрадлівыя карычневыя глебы.

Па ацэнках 2009 года ў Афрыцы пражывае 1 млрд. чалавек, што складае каля 14,8 % насельніцтва Зямлі. Рост афрыканскага насельніцтва імкліва паскорыўся ў апошнія 40 год, таму ва ўзроставай структуры адносна пераважае моладзь. У асобных афрыканскіх краінах больш за палавіну насельніцтва маладзей за 25 год.

Па большасці ацэнак, у Афрыцы гавораць больш чым на тысячы моў (па ацэнках ЮНЕСКА каля двух тысяч). Большасць з іх афрыканскага паходжання, хоць некаторыя паходзяць з Еўропы ці Азіі. Афрыка з'яўляецца найбольш шматмоўным кантынентам у свеце, і тут не рэдкасць, калі людзі свабодна гавораць не толькі на некалькіх афрыканскіх мовах, але і на адной ці некалькіх еўрапейскіх. Існуюць чатыры асноўныя моўныя сям'і, карэнныя для Афрыкі.

Пасля заканчэння каланіялізму, амаль усе афрыканскія краіны прынялі афіцыйныя мовы, якія ўзніклі за межамі кантынента, хоць некаторыя краіны таксама надалі афіцыйны статус мовам карэнных народаў (напрыклад, суахілі, ёруба, ігба і хаўса). У многіх краінах, англійская і французская (гл. афрыканская французская мова) выкарыстоўваюцца для зносін у такіх грамадскіх сферах, як кіраванне, камерцыя, адукацыя і сродкі масавай інфармацыі. Арабская, партугальская, афрыкаанс і іспанская мовы з'яўляюцца прыкладамі моў неафрыканскага паходжання, якія выкарыстоўваюцца мільёнамі афрыканцаў сёння, як у дзяржаўным, так і ў прыватным сектарах. Італьянская мова ўжываецца ў былых італьянскіх калоніях у Афрыцы. Нямецкая ўжываецца ў Намібіі, якая некалі была германскім пратэктаратам.

Нягледзячы на вялікія прыродныя багацці, Афрыка застаецца самым бедным і найменш развітым кантынентам сучаснага свету. Паводле справаздачы ПРААН аб чалавечым развіцці 2003 года, 25 апошніх па ўзроўню развіцця краін (са 151-й па 175-ю) знаходзяцца ў Афрыцы.

У розныя гістарычныя эпохі народы афрыканскіх дзяржаў (імперый, каралеўстваў) стваралі самабытныя культурныя творы, шмат у чым непадобныя на культурныя здабыткі заходняй і ўсходняй цывілізацый. Для афрыканскай культуры заўсёды былі ўласцівы даволі высокая ўстойлівасць, стабільнасць, кансерватыўнасць культурных традыцый, а таксама адносна нізкія, невысокія тэмпы культурнага развіцця. У стварэнні разнастайных культурных каштоўнасцей надзвычай важную ролю адыгрывалі не столькі рацыянальныя, колькі эмацыянальна-інтуітыўныя ўяўленні, погляды і схільнасці. Таму афрыканцы (у адрозненне ад больш рацыянальных еўрапейцаў) не змаглі дасягнуць прыкметных поспехаў у навуцы, філасофіі, стварыць арыгінальныя тэорыі, зрабіць вялікія адкрыцці. У афрыканскіх культурах звычайна вельмі значную ролю адыгрывалі рэлігійныя погляды, што праяўлялася ў пашыранасці політэізму (шматбожжа), абагаўленні розных прыродных з'яў і стыхій, трываласці культу продкаў. Адметнай рысай культурнага развіцця афрыканскіх народаў было тое, што практычна ўсе яны не стварылі сваёй уласнай пісьменнасці і распрацаванай сістэмы лічэння. Аднак гэтыя непісьменныя (ці, дакладней, беспісьменныя) народы з'яўляліся стваральнікамі такіх культурных каштоўнасцей (напр., скульптурных, архітэктурных твораў), некаторыя з якіх па свайму мастацкаму ўзроўню і майстэрству выканання не саступалі найлепшым узорам мастацтва цывілізаваных краін свету. Значную ролю ў духоўна-культурным жыцці афрыканцаў ва ўсе часы займалі рытуальныя танцы і песні, дзякуючы чаму многія мясцовыя жыхары маюць прыроджаныя музычныя здольнасці (аб чым сведчыць вялікая колькасць знакамітых музыкантаў, спевакоў з афрыканскімі каранямі). Традыцыйная афрыканская музыка стала адным з вытокаў джазу, моцна паўплывала на такія музычныя стылі, як соўл, рэп і інш.




#Article 104: Ашмянскі раён (657 words)


Ашмянскі раён — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гродзенскай вобласці. Мяжуе на захадзе з Літвой, на поўначы — з Астравецкім раёнам, на ўсходзе і поўдні — адпаведна са Смаргонскім і Іўеўскім раёнамі Гродзенскай вобласці і на паўднёвым усходзе — з Валожынскім раёнам Мінскай вобласці. Утвораны 15 студзеня 1940 года. Плошча раёна — 1,2 тыс. км². Падзелены на 10 сельсаветаў. Цэнтр раёна — горад Ашмяны.

Тэрыторыя раёна знаходзіцца ў межах Ашмянскага ўзвышша.

Карысныя выкапні: торф, гліны, пясчана-жвіровы матэрыял. Працякаюць рэкі Ашмянка, Гальшанка, Клява, Загорнікі. Лясы пераважна хваёвыя, трапляюцца драбналістыя (бяроза, асіна, вольха). Лясы займаюць 34,5 % тэрыторыі раёна.

Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня складае -6,6 °C, ліпеня — 17,1 °C. Сярэдняя колькасць ападкаў — 605 мм. Працягласць вегетацыйнага перыяду — 190 дзён.

Лясы пераважаюць іглічныя, сустракаюцца драбналістыя (бяроза, асіна, алешына). Лясы займаюць 34,5 % тэрыторыі раёна. Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя, дзярнова-падзолістыя забалочаныя. Агульная плошча балотаў — 7,3 тыс. га.

Ашмянскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Вілейскай вобласці БССР. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 20 сельсаветаў: Анжадаўскі, Анкудскі, Ашмянскі, Гальшанскі, Граўжышкоўскі, Доргішкаўскі, Жупранскі, Каецяняцкі, Кальчунскі, Каменскі, Крайванцаўскі, Куцавіцкі, Лудскі, Маствілішкаўскі, Мураванаашмянкоўскі, Палянскі, Семярніцкі, Стульгінскі, Цудзенішкаўскі, Янканцаўскі. З 20 верасня 1944 года раён у складзе Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Анкудскі, Ашмянскі, Каменскі, Маствілішкаўскі, Стульгінскі, Цудзенішкаўскі і Янканцаўскі сельсаветы, утвораны Каменналогскі і Павяжынскі сельсаветы, Анжадаўскі сельсавет перайменаваны ў Гардзіеўцаўскі, Каецяняцкі — у Барунскі. 27 сакавіка 1959 года скасаваны Лудскі сельсавет. З 20 студзеня 1960 года раён у складзе Гродзенскай вобласці. 13 лютага 1960 года да раёна далучаны Багданаўскі сельсавет Іўеўскага раёна. 2 снежня 1961 года скасаваны Барунскі і Павяжынскі сельсаветы. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак Астравец, Быстрыцкі, Варнянскі, Гудагайскі, Дравяніцкі, Падольскі, Слабодкаўскі сельсаветы скасаванага Астравецкага раёна, Багданаўскі сельсавет перададзены ў склад Іўеўскага раёна. 23 сакавіка 1964 года скасаваны Доргішкаўскі сельсавет. 6 студзеня 1965 года гарадскі пасёлак Астравец, Быстрыцкі, Варнянскі, Гудагайскі, Дравяніцкі, Падольскі, Слабодкаўскі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Астравецкаму раёну. 17 студзеня 1969 года ўтвораны Барунскі сельсавет. 11 лютага 1972 года скасаваны Гардзіеўцаўскі сельсавет. 12 лістапада 1973 года Куцавіцкі сельсавет перайменаваны ў Навасёлкаўскі. 20 чэрвеня 1988 года скасаваны Палянскі сельсавет, утвораны Гродзінскі сельсавет. 20 кастрычніка 1995 года Ашмянскі раён і горад Ашмяны аб’яднаны ў адзіную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку. 15 снежня 1997 года скасаваны Семярніцкі сельсавет.

Насельніцтва раёна налічвае 32,3 тыс. чалавек (2009), гарадское насельніцтва складае 41,3 %. Раён мае 364 сельскіх населеных пунктаў (2011).

Агульная плошча сельгасугоддзяў складае 65,7 тыс. га, з іх асушаных 8,4 тыс. га. Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі: мяса-малочная жывёлагадоўля, свінагадоўля, ільнаводства, вырошчваюць збожжавыя, кармавыя культуры, бульбу, рапс, агародніну.

Прадпрыемствы: харчовая (сыраробная, крухмальная, мясная, малочная — вытворчасць сухога абястлушчанага малака) прамысловасць, металаапрацоўка (дакладнае ліццё, інструментальная вытворчасць), прыборабудаванне (радыётэхніка), лёгкая (ільновалакно, абутковая), камбікормавая і дражджавая, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, торфапрадпрыемствы.

Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгуначная лінія Мінск — Вільнюс, магістраль Мінск — Ашмяны — граніца Літоўскай Рэспублікі (Каменны Лог) . На паўднёвы захад ад Ашмян адыходзіць рэспубліканская аўтадарога Ашмяны — Клявіца — граніца Літоўскай Рэспублікі (Клявіца) .

З поўдня на поўнач праз тэрыторыю раёна праходзіць рэспубліканская аўтадарога Іўе — Юрацішкі — Ашмяны — Варняны / пад'езд да граніцы Літоўскай Рэспублікі (Лоша) . З усхода да Ашмян вядзе рэспубліканская аўтадарога Барысаў — Вілейка — Ашмяны .

Праз паўднёва-усходнюю частку раёна праходзіць рэспубліканская аўтадарога Лынтупы — Свір — Смаргонь — Крэва — Гальшаны .

У раёне 14 сярэдніх, 13 базавых, 11 пачатковых, 19 дашкольных устаноў, 6 бальнічных устаноў, 1 спецшкола, дзіцячая спартыўная школа, сельгастэхнікум, ПТВ. На тэрыторыі знаходзяцца санаторый «Ашмяны», дзіцячы аздараўленчы лагер «Дружба», Ашмянскі краязнаўчы музей імя Францішка Багушэвіча і філіял Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі ў вёсцы Гальшаны.

У 2001 і 2010 гадах раён (Ашмяны) быў месцам правядзення фестывалю «Адна зямля» , .

Архітэктурныя помнікі: манастыр базыльянаў (XVIII ст.) у вёсцы Баруны, кляштар францысканцаў (XVII ст.) і руіны замка (канец XVI — пачатак XVII ст.) у вёсцы Гальшаны, царква (XIX ст.) у вёсцы Гароднікі, Георгіеўскі касцёл (канец XVIII — пачатак XIX ст.) у в. Граўжышкі, касцёл Св. Пятра і Паўла (XIX ст.) у вёсцы Жупраны, сядзіба (XIX ст.) у вёсцы Мікалаеўшчына, будынак друкарні (канец XVIII — пачатак XIX ст.) і касцёл Дзевы Марыі (канец XVI ст.) у вёсцы Мураваная Ашмянка.

У вёсцы Цюпішкі знаходзіцца пункт Дугі Струвэ, якая ўваходзіць у спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА як частка аб'екту № 1187.




#Article 105: Аўстралія (3717 words)


Аўстра́лія (), Аўстралі́йскі Саю́з () — дзяржава ў Паўднёвым паўшар'і, якая займае мацярык Аўстралія, востраў Тасманія і некалькі іншых астравоў Індыйскага і Ціхага акіянаў; з'яўляецца шостай па плошчы дзяржавай у свеце. На поўначы ад Аўстралійскага Саюза размешчаны Усходні Тымор, Інданезія і Папуа — Новая Гвінея, на паўночным усходзе — Вануату, Новая Каледонія і Саламонавы Астравы, на паўднёвым усходзе — Новая Зеландыя. Найкарацейшая адлегласць паміж галоўным востравам Папуа — Новай Гвінеі і мацерыковай часткай Аўстралійскага Саюза складае ўсяго 145 км, а адлегласць ад аўстралійскага вострава Боігу да Папуа — Новай Гвінеі — усяго 5 кіламетраў.

Аўстралія (Аўстралійскі Саюз) — федэратыўная, парламенцкая канстытуцыйная манархія. Глава дзяржавы — каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая генерал-губернатарам. Фактычная ўлада належыць парламенту і ўраду на чале з прэм'ер-міністрам. Адміністрацыйна падзяляецца на шэсць штатаў і дзве тэрыторыі, якія маюць свае парламенты і ўрады і карыстаюцца значнай самастойнасцю.

Насельніцтва на    складае , большасць з якіх пражывае ў гарадах на ўсходнім узбярэжжы. Для Аўстраліі характэрны адзін з самых нізкіх у свеце паказчыкаў шчыльнасці насельнітва (3,3 чал/кв.км.)

Аўстралія з'яўляецца адной з развітых краін, з'яўляючыся трынаццатай па памеры эканомікай у свеце, і мае шостае месца ў свеце паводле ВУП у разліку на душу насельніцтва. З другім па велічыні індэксам развіцця чалавечага патэнцыялу Аўстралія займае высокае месца ў шматлікіх сферах, такіх як якасць жыцця, здароўе, адукацыя, эканамічная свабода, абарона грамадзянскіх свабод і палітычных правоў. У Аўстраліі вельмі нізкі паказчык беднасці, а па ўзроўню сярэдняга даходу у 2013-2018 Аўстралія саступала толькі Швейцарыі.

Аўстралія з'яўляецца членам G20, АЭСР, СГА, АЦЭС, ААН, Садружнасці нацый, АНЗЮСа і Форума ціхаакіянскіх астравоў.

Назва ”Аўстралія” (,  у аўстралійскай англійскай мове паходзіць ад  (”паўднёвы”). У гутарковым стылі дзеля пазначэння Аўстраліі ўжываецца слова Oz. Дзеля пазначэння прыметніка ”аўстралійскі” аўстралійцы ўжываюць слова Aussie (). 

Легенды пра Невядомую Паўднёвую зямлю () - ”невядомай зямлі на поўдні” - усходзяць да часоў рымскай імперыі і былі звычайнай з’явай у сярэднявечнай геаграфіі, нягледзячы на тое, што не базаваліся на якіх-небудзь ведах аб самім кантыненце.

Самыя першыя задакументаваныя звесткі аб выкарыстанні ў англійскай мове слова «Australia» былі створаныя ў 1625 годзе ”Звесткі аб Аўстраліа-дэль-Эспірыту-Санту, якія запісаў майтар Халклайт” (). Іспанская назва Аўстраліа-дэль-Эспірыту-Санту (), якое атрымаў не сам кантынент, а востраў у архіпелазе Новыя Гебрыды, было перакручана англічанінам да «Australia».

Прыметнік «Australische» таксама выкарыстоўваўся галандскімі чыноўнікамі Батавіі (сучасная Джакарта) дзеля пазначэння ўсіх новаадкрытых паўднёвых земляў з 1638 года. Слова «Australia» было выкарыстана ў перакладзенай на англійскую мову кнізе французскага пісьменніка Габрыеля Фуаньі ”Прыгоды Жака Садэра, яго падарожжа і адкрыццё Астральнай Зямлі”(; 1676). У дачыненні да ўсёй паўднёвай часткі Ціхага Акіяна гэтае паняцце выкарыстоўвае Аляксандр Далрымпл, шатландскі географ, у сваёй кнізе ”Гістарычная калекцыя падарожжаў і адкрыццяў у паўднёвай частцы Ціхага Акіяна” (; 1771). У канцы 18 стагоддзя паняцце выкарыстоўваецца батанікамі Джорджам Шоў і Джэймсам Эдвардам Смітам дзеля пазначэння аўстралійскага кантынента ў іх кнізе ”Заалогія і батаніка Новай Галандыі” (; 1793), а таксама на мапе 1799 года, якая належыла Джэймсу Уілсану.

Назва «Australia» стала папулярнай пасля публікацыі ў 1814 годзе ”Падарожжа ў Terra Australis” капітана Мэцью Фліндэрса, які з’яўляецца першым чалавекам, які абплыў вакол Аўстралійскага кантынта. Пры яе падрыхтоўцы Фліндэрса пераканаў свайго патрона, Джозэфа Бэнкса, выкарыстоўваць паняцце Terra Australis, як найболей вядомае публіцы. Пры гэтым Фліндэрс пазначыў:

Калі б я дазволіў бы сабе замяніць існуючы тэрмін, то гэта было б пераўтварэнне назвы кантынента ў «Australia», бо яно і болей прыемнае дзеля вуха, і спалучаецца з імёнамі іншых вялікіх частак свету.

Гэта адзінае ўжыванне слова «Australia» ў тэксце. Але ў Дадатку ІІІ кнігі Роберта Броўна ”Агульныя звесткі, геаграфічныя і сістэматычныя, аб батаніцы Тэра Аўстраліс” (; 1814) паўсюдна ўжываецца прыметнік «Australian», і гэтая кнігі з’яўляецца першым задакументаваным выкарыстаннем дадзенага слова. Нягледзячы на распаўсюджаную памылку, кніга не выканала вялікай ролі ў прыняцці слова «Australia» дзеля назвы кантынента - гэтая назва была прынята цягам наступных дзесяцігоддзяў пасля публікацыі кнігі. Лаклан Макуоры выкарыстоўваў гэтае слова ў афіцыйных лістах у Англію, а 12 снежня 1817 года рэкамендаваў Міністэрству па справах калоній Брытанскай імперыі афіцыйна прыняць яго. У 1824 годзе Брытанскае адміралцейства канчаткова зацвердзіла гэтую назву кантынента.

Аб прыродзе гл.: Мацярык Аўстралія

На Аўстралію прыпадае 5% сусветнага зямельнага фонду. Склад:

Ралля і лугі з пашамі складаюць сельскагаспадарчыя ўгоддзі Аўстраліі, агулам гэта 60,3%, што ў 1,5 разы вышэй за сярэднеміравы паказчык (37%). Які відаць, большую частку гэтай лічбы складаюць лугі і пашы (439 млн га), ралля складае 49 млн га. Такім чынам, на аднаго жыхара ў сярэднім прыпадае 1,74 га раллі (сярэднеміравы паказчык складае 0,25 га).

Фактары, што абмяжоўваюць земляробства:

Такім чынам, найбольш прыдатнымі землямі, дзе земляробства не мае лімітуючых фактараў, з'яўляюцца 15% зямельнага фонду Аўстраліі. 

Пра рэкі і вадаёмы Аўстраліі гл.: Рака Мурэй, Рака Дарлінг, Возера Эйр

Аўстралія багатая на глыбінныя міжпластавыя воды, якія ўтвараюць артэзіянскія басейны. Апошнія займаюць каля 1/3 мацерыка, ці 2,5 млн км². Як правіла, яны займаюць прагіны старажытнага фундаменту, па ўскрайказх Заходняга плато і ў Цэнтральнай нізіне, і залягаюць на розных глыбінях: ад 100 м на перфыерыі да 2100 м у Цэнтральным басейне. Галоўныя з іх:

Большасць артэзіянскіх басейнаў адносяцца да неўзнаўляльных крыніц, бо ўяўляюць сабою рэшткі воднага басейна мелавога перыяду. Вычарпанне калодзежаў пацвярджае гэта: штогод расход вады свідравін у Аўстраліі падае на 2-3%, таму артэзіянскае водазабеспяяэнне пашыраецца толькі ў Квінслендзе і Новым Паўднёвым Уэльсе, пераважна для абваднення пашаў. Усяго ў Аўстраліі больш за 200 тыс. артэзіянскіх свілдравін і калодзежаў глыбінёй ад некалькіх метраў да 2 кіламетраў.

Аўстралія — самая гарачая частка ўсёй сушы паўднёвага паўшар'я. На поўначы клімат субэкватарыяльны, мусонны, гарачы, у цэнтральнай частцы — трапічны пустынны, на паўднёвым захадзе — субтрапічны з перавагай зімовых ападкаў. На ўсходнім узбярэжжы — трапічны, марскі, гарачы з летнім максімумам ападкаў. На востраве Тасманія — умераны марскі тып клімату. Сярэднія тэмпературы студзеня — ад +20 да +30 (+35, +37 °C сярэдняя дзённая тэмпература ў перыяд са снежня па сакавік, максімальна штогод рэгіструемая тэмпература — +42, +45), ліпеня — ад +12 да +20 °C (мінімальная штогод рэгіструемая тэмпература вагаецца ад +3 да +5 °C). Колькасць ападкаў памяншаецца з усходу на захад ад 1500 мм да 250—300 мм ў год.

Клімат Аўстраліі знаходзіцца пад значным уздзеяннем акіянічных плыняў, у тым ліку, Эль-Ніньё з-за якога назіраюцца перыядычныя засухі, і сезоннае паніжэння ціску, якое прыводзіць да фарміравання цыклонаў у паўночнай частцы Аўстраліі.

У пояс умеранага клімату ўваходзяць толькі цэнтральная і паўднёвая часткі вострава Тасманія. Гэты востраў у значнай ступені адчувае ўплыў навакольных водных прастораў, і клімат яго адрозніваецца ўмерана цёплай зімой і халаднаватым летам. Сярэдняя тэмпература студзеня тут 14-17 градусаў, чэрвеня — 8 градусаў. Пераважны напрамак вятроў — заходні. Сярэднегадавая колькасць ападкаў у заходняй частцы вострава — 2500 мм, а колькасць дажджлівых дзён — 259. Ва ўсходняй частцы клімат некалькі менш вільготны. У зімовы час часам выпадае снег, але ён доўга не захоўваецца. Багатыя ападкі спрыяюць развіццю расліннасці, і асабліва траў, якія вегетуюць круглы год. На вечназялёных сакавітых натуральных і палепшаных падсяваннем кармавых траў лугах круглы год пасуцца статкі буйной рагатай жывёлы і авечак.

Каля 61% тэрыторый Аўстраліі - слабапарушаныя. Але гэта ў асноўным малаабжытыя і малапрыдатныя для гаспадарчай дзейнасці цэнтральныя раёны. Часткова парушанымі з'яўляюцца 27% (у асноўным усход і крайні паўднёвы захад), парушанымі - 12%. Апошняя група зямель, закранутых дэградацыяй праз атнрапагенныя працэсы, 101 млн га: 83 млн га церпяць ад празмернага выпасу скаціны, 12 млн га - ад абезлясення, 8 млн га - з-за празмернай разаранасці. У працэнтных адносінах гэта 19% лугоў і пашаў, 8% лясоў і 16% раллі Аўстраліі.

Хаця пераважную частку Аўстраліі займаюць паўпустыні і пустыні, тут ёсць разнастайныя ландшафты ад аналагічных альпійскім лугам да трапічным лясоў. З-за вялікага ўзросту кантынента, вялікай разнастайнасці надвор’я ў розных раёнах і доўгай геаграфічнай ізаляцыт, біятопа Аўстраліі вельмі багатая і ўнікальная. Флора і фаўна Аўстраліі сумарна ўключае каля 12 тысяч відаў, з іх каля 9 тысяч - эндэмікі. Сярод кветкавых раслін эндэмікаў 85%, з млекакормячых - 84%, з птушак - 45%, з прыбярэжных рыб - 89%. Многім экалагічным рэгіёнам Аўстраліі і іх флоры і фаўне пагражае чалавечая дзейнасць і інтрадукцыя відаў раслін і жывёл.

Продкі аўстралійскіх абарыгенаў з’явіліся ў Аўстраліі каля 40-60 тысяч гадоў назад (паводле іншых звестак, каля 70 тыс. гадоў назад). Людзі прыбывалі ў Аўстралію з Паўднёва-Усходняй Азіі сухапутным мастом, што ўзнік у ледавіковую эпоху, ў той час, калі Новая Гвінея і Тасманія былі часткай аўстралійскага кантынета. На гэтым шляху яны перасякалі нешырокія пралівы, што рабіла іх, бадай, першымі ў гісторыі марскімі падарожнікамі.
 
Абарыгены займаліся паляваннем і збіральніцвам, рабілі каменныя прылады, мелі анімістычную веру. Найболей раннія чалавечыя рэшткі, знойдзеныя на беразе колішняга возера Мунга на паўднёвым усходзе штата Паўднёвы Уэльс, з’яўляюцца аднымі з найболей старажытных прыкладаў крэмацыі, якія толькі знойдзены на Зямлі. Гэта сведчыць на ранняе існаванне рэлігійных рытуалаў сярод аўстралійскіх абарыгенаў.

Мастацтва абарыгенаў лічыцца адным з найстарэйшых традыцыйных мастацтваў у свеце. Яго ўзрост ацэньваюць у 30 000 гадоў, і яго можна сустрэць амаль па ўсёй тэрыторыі Аўстраліі (у прыватнасць, на Улуру і ў Нацыянальным парку Какаду). З пункту гледжання ўзросту і колькасці малюнкаў, наскальны жывапіс Аўстраліі супастаўляльны з пячорамі Ласка і Альтаміра ў Еўропе.

Некаторыя аўтары спрабавалі даказаць, што еўрапейцы наведалі Аўстралію яшчэ ў 16 стагоддзі. І хоць тэорыі візіту еўрапейцаў да 17 стагоддзя працягваюць выклікаць шмат, яны, як правіла, лічацца спрэчнымі і недастаткова абгрунтаванымі. 

Першымі з еўрапейцаў пабывалі ў Аўстраліі галандскія мараплаўцы Вілем Янсзан (1606) і Абель Тасман (1642). Для вывучэння новага кантынента — Новай Галандыі — Англія арганізавала шэраг экспедыцый (Уільяма Дампіра 1699, і Дж. Кука, 1770). Патрэба англійскай буржуазіі ў новых рынках, а таксама страта паўночнаамерыканскіх калоній вымусілі англійскі ўрад звярнуць увагу на Аўстралію. У 1788 англійскі капітан Артур Філіп, які прыбыў ў раён сіднэйскай бухты на чале 11 караблёў са зняволенымі на борце, заснаваў першае паселішча.  Тэрыторыя была абвешчаная англійскай. Такім чынам распачалося ўзмоцненае засяленне Аўстраліі высланымі. Адміністрацыя калоніі і ваенныя чыны захоплівалі лепшыя землі Паўднёва-Усходняй Аўстраліі, а тубыльцы, якія па ўзроўню свайго развіцця не маглі быць выкарыстаны ў якасці аб'екта эксплуатацыі, выцясняліся ў пустыні і фізічна нішчыліся. У пачатку ХІХ стагоддзя працэс вывучэння і асваення Аўстраліі ажывіўся. Англійскі мараплавец Мэцью Фліндэрс ў 1801 - 1803 гадах працягу дзвюх экспедыцый абышоў Аўстралію з усіх бакоў. Ён прапанаваў новую назву гэтай зямлі - Аўстралія.

Адкрыццё велізарных паш і развіццё авечкагадоўлі выклікалі прыток англійскага капіталу. Землі раздаваліся пераважна тым, хто меў значны капітал, г.зн. ўкаранялася буйное землеўладанне. Развіццё авечкагадоўлі выклікала вялікую патрэбу ў працоўнай сіле і ажывіла іміграцыю ў Аўстралію. Адкрыццё залатых радовішчаў у 1851 годзе справакавала сапраўдны іміграцыйны бум: калі ў 1851 г. у Аўстраліі было 438 тыс. чал., то 1861 ў выніку залатой ліхаманкі — ўжо 1168 тыс. У 1-й палове ХІХ ст. Аўстралія пастаўляла на сусветны рынак толькі воўну і скуру. З з'яўленнем рэфрыжэратарнага транспарту ў 2-й палове ХІХ ст. Аўстралія пачала вывозіць шмат мяса і масла, што стымулявала развіццё жывёлагадоўлі.

У канцы ХІХ стагоддзя пасяленцы аўстралійскіх калоній запатрабавалі ўтварэння з асобных частак, якія карысталіся аўтаноміяй, адзінай федэрацыі. Англія падтрымала гэтую ідэю, спадзеючыся выкарыстоўваць яе ў сваіх імперыялістычных інтарэсах у раёне Ціхага акіяна. 1 студзеня 1901 г. уступіў у сілу акт англійскага парламента аб стварэнні Аўстралійскага Саюза. Федэрацыя ў складзе 6 штатаў, былых калоній, атрымала статус дамініёна. Быў створаны федэральны ўрад на чале з генерал-губернатарам. Аўстралійскі Саюз становіцца партнёрам Англіі па эксплуатацыі калоній. У 1906 калоніяй Аўстралійскага Саюза стала паўднёва-ўсходняя частка Новай Гвінеі, а пасля першай сусветнай вайны Аўстралія атрымлівае ад Лігі Нацый мандат на кіраванне былой нямецкай калоніяй у паўночна-ўсходняй частцы Новай Гвінеі. Новая Гвінея заставалася аўстралійскай калоніяй да 1975.

Працоўны рух зарадзіўся ў Аўстралійскім Саюзе ў 2-й палове ХІХ ст. У 1890-х гг паўстала лейбарысцкая партыя, якая карысталася значным уплывам і ў 1904 сфармавала ўрад. У 1911-12, у процівагу умераным лейбарыстам, ствараюцца рэвалюцыйныя рабочыя арганізацыі. Адным з іх арганізатараў быў рускі рэвалюцыянер Арцём. У 1920 была заснавана Кампартыя Аўстраліі. Вялікія забастоўкі адбыліся ў 1919-21, 1927, а таксама ў гады Сусветнага эканамічнага крызісу 1929-33.

У 1931 паводле Вестмінстэрскага Статута Аўстралія атрымала самастойнасць ад метраполіі.

Падчас Другой сусветнай вайны Аўстралія уваходзіла у антыфашысцкую кааліцыю дзяржаў.  Аўстралія атрымала аўтаномію ад Вялікабрытаніі ва ўнутраных справах і знешніх адносінах у 1942. Урад Аўстралійскага Саюза выступіў у ролі актыўнага саюзніка Англіі і ЗША ў іх дзеяннях у Азіі. Войскі Аўстралійскага Саюза прынялі ўдзел у вайне ў Малаі, у карэйскай вайне 1950-53 гг.. У 1951 Аўстралія разам з Новай Зеландыяй заключыла дамову з ЗША аб ўзаемнай дапамозе (АНЗЮС). Урад Аўстралійскага Саюза пагадзіўся на выпрабаванне брытанскай атамнай і вадароднай зброі на тэрыторыі краіны.

У 1967 тубыльцам былі прадастаўлены ўсе грамадзянскія правы. У 1986 Аўстралійскі Акт, ратыфікаваны аўстралійскім і брытанскім парламентам, пазбавіў Велікабрытанію апошніх магчымасцяў умяшальнітва ў заканатворчасць і справы Аўстраліі. Пасля перамогі на выбарах у 1993 прэм'ер-міністр Пол Кітынг пацвердзіў сваё жаданне бачыць Аўстралію рэспублікай да 2000 года. У 1999 на рэферэндуме была падтрымана ідэя пераходу ад канстытуцыйнай манархіі да рэспублікі. Аднак прайшло ўжо 20 гадоў, а форма праўлення ў Аўстраліі дагэтуль не змянілася: гэта звялана з асабістай папулярнасцю каралевы Лізаветы ІІ сярод аўстралійцаў.

Аўстралія (Аўстралійскі Саюз) — федэратыўная, парламенцкая канстытуцыйная манархія. Глава дзяржавы — каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая генерал-губернатарам (з 28 сакавіка 2014 г. — Пітэр Косгроўв). Акрамя генерал-губернатара, каралева прызначае губернатараў для кожнага штата і адміністратараў для тэрыторый. Усе гэтыя чыноўнікі практычна не ўплываюць на мясцовую палітыку.

Вышэйшы заканадаўчы орган — Парламент Аўстраліі, які складаецца з Сената і Палаты прадстаўнікоў. Галоўную ролю ў ажыццяўленні заканадаўчых функцый мае Палата прадстаўнікоў, 150 дэпутатаў якой абіраюцца ўсеагульным таемным галасаваннем тэрмінам на 3 гады.

У сучаснай палітычнай сістэме Аўстраліі за ўладу змагаюцца дзве сілы: левацэнтрысцкая Аўстралійская лейбарысцкая партыя і так званая Кааліцыя, што складаецца з Ліберальнай партыі і  Нацыянальнай партыі, паводле аўстралійскіх мерак, правацэнтрысцкіх. На апошніх парламенцкіх выбарах у ліпені 2016 г. перамогу атрымала Кааліцыя, якая сфармавала ўрад. 

Выканаўчую ўладу здзяйсняе ўрад, прызначаны з ліку парламентарыяў, на чале з прэм'ер-міністрам, лідарам партыі, якая перамагла на выбарах. Цікава, што аўстралійскія прэм'еры нярэдка змяняюцца на працягу аднаго парламенцкага цыклу — так бягучы прэм'ер Скот Морысан у жніўні 2018 змяніў на пасадзе Малкальма Тэрнбула. 

Найважнейшыя судовыя рашэнні прымае Высокі суд Аўстраліі. Свой федэральны суд маецца ў кожным штаце.

Цягам апошніх дзесяцігоддзяў вернымі сябрамі і партнёрамі Аўстраліі застаюцца ЗША і Новая Зеландыя, з якімі Аўстралія звязана дамовай АНЗЮС. У пачатку ХХІ стагоддзя важнасць набыў і азіяцкі дыпламатычны вектар: Аўстралія ладзіць стасункі з краінамі Паўднёва-Усходняй Азіі (АСЕАН) і Усходняй Азіі, што сталі яе найважнейшымі эканамічнымі партнёрамі. Таксама Аўстралія будуе адносіны з геаграфічнымі суседзямі па частцы свету, Акіяніі, — праз Форум ціхаакіянскіх астравоў. Аўстралія аказвае істотную дапамогу краінам, якія развіваюцца, у тым ліку, дзяржавам паўднёвай часткі Ціхага акіяна (каля 700 млн. аўстр. дол. у год).

Адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Аўстраліяй ўстаноўлены ў 1992 годзе (Нота ад 9 студзеня 1992 г. «[Пагадненне аб усталяванні дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Аўстраліяй]»).

Тэрыторыя – каля 7,7 млн. км2. Адміністрацыйна падзяляецца на шэсць штатаў – Новы Паўднёвы Уэльс, Вікторыя, Квінслэнд, Паўднёвая Аўстралія, Заходняя Аўстралія, Тасманія і дзве тэрыторыі – Паўночная і Аўстралійская сталічная, якія маюць свае парламенты (аднапалатны ў тэрыторыях і Квінслэндзе, двухпалатны ў астатніх штатах) і ўрады і карыстаюцца значнай самастойнасцю. Кожны штат мае свайго прэм'ера, кожная тэрыторыя — галоўнага міністра ( У прынцыпе, тэрыторыі карыстаюцца тымі ж самастойнасцямі, што і штаты, за выняткам таго, што Федэральны парламент можа перайначыць ці адмяніць законы, прыянятыя парламентамі тэрыторый. 

У 1915 урад Аўстраліі выкупіў у штата Новы Паўднёвы Уэльс тэрыторыю Джэрвіс-Бэй, дзе былі размешчаны сталічны гандлёвы порт і ваенна-марская база. Джэрвіс Бэй — трэцяя тэрыторыя мацерыковай Аўстраліі. Таксама Аўстраліі належыць мноства астравоў і архіпелагаў у Ціхім і Індыйскім акіянах, аб'яднаных у сем заморскіх тэрыторый: Востраў Херд і Астравы Мак-Доналд, Астравы Ашмор і Карцье, астравы Каралавага мора, Востраў Раства, Какосавыя астравы, Востраў Норфалк. Тры першыя адзінкі не маюць сталага насельніцтва. Раней Востраў Нарфолк карыстаўся большай аўтаноміяй, аднак у 2015 ён быў ураўнаны ў правах з іншымі тэрыторыямі. Дыскусійным застаецца статус сёмай, Антарктычнай тэрыторыі — Аўстралія мае найзайздроснейшы антарктычны апетыт, прэтэндуючы на 40 % плошчы ледзянога мацерыка.

Летам 2018 года інфармацыйнае агенства АВС паведаміла, што насельніцтва Аўстраліі дасягнула 25 млн.чал. У адрозненні ад большасці развітых краін свету, для Аўстраліі характэрны дадатны натуральны прырост, які ў 2018 склаў 4,7 на 1000 чалавек. Прыкладна такое ж значэнне і міграцыйнага прыросту дае агульны тэмп росту насельніцтва ў 1 % штогод. Тым не менш, і ў Аўстраліі назіраецца старэнне насельніцтва: доля дзяцей і падлеткаў да 15 гадоў складае 17,75 %, ўзрост сярэдняга  аўстралійца — 38,8 гадоў. Для Аўстраліі характэрны адзін з найвышэйшых у свеце паказчыкаў працягласці жыцця (82,2 гады).

Гісторыя абумовіла перавагу імігрантаў і іх нашчадкаў над карэнным насельніцтвам — у асноўным гаворка ідзе аб перасяленцах з Вялікабрытаніі і Ірландыі, а таксама імігрантах з іншых еўрапейскіх краін. У канцы ХХ - пач. ХХІ стагоддзя ў патоку мігрантаў асаблівую магутнасць набыла азіяцкая плынь, большая часка мігрантаў цяпер прыязджае з Кітая, Філіпін, Індыі. Па-за межамі Аўстраліі нарадзілася 26 % яе сённяшніх жыхароў, прычым у Вялікабрытаніі — усяго 3,9 %. Паводле перапісу 2016 года 5,6 % жыхароў Аўстраліі маюць кітайскае паходжанне, 2,8 % — індыйскае.Таксама ў Аўстраліі пражывае каля 80 тыс. рускіх, больш за 40 тыс. украінцаў, больш за 20 тыс. армян, больш за 40 тыс. латышоў, літоўцаў і эстонцаў.

Абарыгены з'явіліся ў Аўстраліі 60 тыс. гадоў таму і напярэдадні прыбыцця Джэймса Кука стракатай групай плямёнаў — каля 250 моваў! — засялялі ўвесь кантынент. У наш час абарыгены захавалі традыцыйны лад жыцця ў Паўночнай тэрыторыі, аднак усё большая іх колькасць жыве ў гарадах. Перапіс 2016 налічыў каля 650 тыс. карэнных жыхароў, або 2,8 %, і гэта амаль удвая больш, чым на пачатку ХХІ ст.. Справа ў тым, што раней абарыгены падвяргаліся дыскрымінацыі і адносіцца да карэннай супольнасці часта было невыгадна ў плане пошуку працы або магчымасцяў адукацыі. 

Па дадзеных перапісу 2016 года, англійская мова з'яўляецца адзінай гутарковай мовай для амаль 72,7% насельніцтва. Наступнымі найбольш распаўсюджанымі мовамі, на якіх размаўляюць дома, з'яўляюцца дзве формы кітайскай: мандарын (2,5 %) і кантонская (1,2%), арабская (1,4 %), в'етнамская (1,2%) і італьянская (1,2%). Значная частка мігрантаў першага і другога пакалення двухмоўная.

Аўстралія — секулярызаваная краіна, аднак рэлігія ў грамадстве тут мае немалое значэнне, падчас перапісу 2016 толькі 30 % аўстралійцаў заявілі аб сваёй абыякавасці да рэлігіі. 55 % жыхароў краіны — хрысціяне (дзве пятых — каталікі, тры пятых — пратэстанты, у тым ліку англікане); па 2,5 % складаюць мусульмане і будысты, яшчэ 2 % — індуісты.

Аўстралія адносіцца да ліку найбольш слабазаселеных краін свету, па паказчыку шчыльнасці насельніцтва (3,3 чал/кв.км.) апярэджваючы толькі Манголію і Намібію. У адпаведнасці з картай выпадзення ападкаў найгусцей заселеныя ўсходняе ўзбярэжжа, а таксама паўднёва-ўсходні і паўднёва-заходні куткі кантынента. Аўстралія — вельмі ўрбанізаваная нацыя — удзельная вага гарадскога насельніцтва тут дасягае 86 %. Найбуйныя гарады: Сідней (5,1 млн. чал.), Мельбурн (4,9 млн. чал.), Брысбен (2,4 млн. чал.), Перт (2 млн. чал.), Адэлаіда (1,33 млн. чал.), Канбера (410 тыс. чал.).Для ўсіх вялікіх гарадоў характэрны рост насельніцтва ў асноўным за кошт міграцыйнага складніка. А хутчэй за ўсіх растуць Мельбурн і Брысбен.

Аўстралія – высокаразвітая індустрыяльна-аграрная краіна з рынкавай эканомікай. Эканамічнае развіццё характарызуецца стабільнасцю і ўстойлівасцю. Ключавая роля ў эканоміцы належыць горназдабыўной і сельскагаспадарчай галінам, у значнай ступені арыентаваным на знешнія рынкі: пры долі 3,6 і 5 % у ВУП на іх прыпадае большая палова экспарту. На працягу першых двух дзесяцігоддзяў ХХІ ст. Аўстралія дэманстравала няўхільны эканамічны рост (каля 3,3 % у год) і нават адзначылася як адзіная развітая краіна, што не пацярпела ад Сусветнага крызісу 2008-2009. Аднак у 2018 год Аўстралія ўступіла з рызыкай атрымаць адмоўныя паказчыкі, выкліканай рэзкім падзеннем сусветных коштаў на асноўныя экспартныя тавары. 

Грашовая адзінка – аўстралійскі долар (1 аўстр. дол. = 0,71 дол.ЗША.)ВУП складае каля 2000 млрд. аўстр. дал. (1500 млрд дол. ЗША), узровень інфляцыі – каля 1-2 %, беспрацоўе – каля 5,6 %.Аўстралійская Фондавая біржа — дзявятая ў свеце. 

Горназдабыўная прамысловасць абапіраецца на запасы разнастайных карысных выкапняў: вугаль, прыродны газ, уранавыя, жалезныя, поліметалічныя руды, баксіты, свінец, медзь, каштоўныя металы, алмазы і т.п.; і мае вядучую ролю ў фарміраванні экспарту краіны. Па здабычы баксітаў і алмазаў Аўстралія першая ў свеце. Апрацоўчая прамысловасць скіравана на ўнутраны рынак. Галоўныя галіны апрацоўчай прамысловасці: машынабудаванне і металаапрацоўка, харчовая, хімічная і нафтаперапрацоўчая, чорная і каляровая металургія, выдавецка-паліграфічная. Машынабудаўнічы сектар моцна пацярпеў у 2010-х: у 2016-2017 былі закрыты аўстралійскія заводы Форда, Таёты і мясцовай маркі Холдэн.У энергетыцы асноўная роля належыць вугалю, на якім працуюць цеплавыя электрастанцыі. Хутка развіваецца сонечная і ветравая энергетыка. Аўстралія — адзіны населены мацярык, дзе няма АЭС. 

Сельская гаспадарка з'яўляецца адной з ключавых галін эканомікі Аўстраліі. Няглездячы на постіндустрыяльны характар эканомікі, у аграрным сектары з сумежнымі галінамі ствараецца 12 % ВУПу Аўстраліі, а іх прадукцыя займае другое месца ў экспарце краіны (пасля прадукцыі здабыўной прамысловасці). Вядучае месца ў сельскай гаспадарцы займае жывёлагадоўля. Аўстралія – найбуйнейшы ў свеце вытворца і пастаўшчык высакаякаснай воўны, а таксама адзін з асноўных экспарцёраў мясамалочных прадуктаў, пшаніцы, цукру. 

Развіваецца турызм, у 2015 Аўстралію наведала 7,4 млн замежнікаў. Аднак яшчэ больш падарожнічаць па Зялёным кантыненце любяць самі аўстралійцы — 73 % турысцкіх паслуг прыходзіцца на ўнутраны рынак. У транспартных перавозках найважнейшая роля належыць аўтамабільнаму транспарту. Аўстралія мае сетку сучасных аўтадарог, гусцейшую ва ўсходніх раёнах. Практычна кожная сям'я мае некалькі аўтамабіляў. Вываз карысных выкапняў да экспартных партоў ажыццяўляецца чыгункамі. Таксама грузавымі і пасажырскімі чыгуначнымі перавозкамі злучаныя паміж сабой найбуйнейшыя гарады. У Аўстраліі каля 300 аэрапортаў. Знешнія пасажырскія сувязі — праца выключна паветранага транспарту, а вось марскі транспарт адказны за вываз экспартнай прадукцыі. 

У 2016 Аўстралія экспартавала прадукцыі на чвэрць трыльёна долараў і мела дадатны гандлёвы баланс (+ 10 млрд). Больш за палову аўстралійскага экспарту тавараў прыходзіцца на прадукцыю здабыўной прамысловасці (асноўныя артыкулы: вугаль, жалезная руда, звадкаваны газ і золата). Яшчэ каля 20 % экспарту — справа аграрнага сектара (пшаніца, віно, ялавічына, ячмень). Варта адзначыць, што сумарная доля ў экспарце традыцыйных урана, баксітаў і воўны сёння не перавышае 5 %. Асноўныя пакупнікі аўстралійскай прадукцыі: Кітай (32 %), Японія, Паўднёвая Карэя.У імпарце пераважаюць машыны, абсталяванне і транспартныя сродкі, нафтапрадукты, тавары шырокага спажывання, хімічныя тавары, медыкаменты. Асноўныя пастаўшчыкі: Кітай, ЗША, Японія.
Аб'ёмы двухбаковага гандлю паміж Беларуссю і Аўстраліяй ў апошнія 5 гадоў вагаліся ад 10 да 35 мільёнаў даляраў ЗША. Пік гандлю прыходзіўся на 2011 - 2012 гг. Аснову беларускага экспарту ў Аўстралію складаюць калійныя угнаенні (83 %), шкловалакно, мэблю; аўстралійскага ў Беларусь — медыцынскія тавары, віно і садавіна, воўна.

Аўстралійскія абарыгены вядомыя самымі старажытнымі ў свеце ўзорамі наскальнага мастацтва, найдаўнейшым з якіх больш за 60 000 гадоў, распаўсюджанымі па ўсім кантыненце. 

Нацыянальнае свята – Дзень Аўстраліі (26 студзеня). У гэты дзень у 1788 было заснавана першае еўрапейскае паселішча. Пачынаючы з гэтага года аўстралійская культура знаходзіцца пад моцным уплывам англа-кельцкай заходняй культуры. Асаблівасць аўстралійскай культуры сярод іншых вестэрнізаваных культур надаюць прырода кантынента і абарыгенныя культуры. З сярэдзіны 20 стагоддзя на аўстралійскую культуру ўзмацніўся ўплыў амерыканскай поп-культуры, у прыватнасці праз кіно і тэлебачанне. Іншыя культурныя запазычанні ідуць з суседніх азіяцкіх краін і ў выніку маштабнай іміграцыі з не-англамоўных краін.

Шырока развітыя сродкі масавай інфармацыі. Аўстралія займае адно з вядучых месцаў у свеце па колькасці перыядычных выданняў на душу насельніцтва.

У краіне існуе абавязковая адукацыя для дзяцей ад 6 да 15 гадоў. Дзейнічаюць 39 універсітэтаў, 35 каледжаў, а таксама 4 інстытуты. Агульная колькасць студэнтаў ВНУ – звыш 700 тыс.чал. (з іх замежных студэнтаў – 174 тыс. чал.).

Ваенныя расходы Аўстраліі з'яўляюцца дванаццатымі па памеры ў свеце. Узброеныя сілы – каля 65 тыс.чал., уключаючы рэзервістаў. Фармуюцца на кантрактнай аснове.




#Article 106: Аўстрыя (1999 words)


А́ўстрыя ( ), Рэспу́бліка А́ўстрыя () — дзяржава ў цэнтры Еўропы. Назва краіны паходзіць ад старажытнанямецкага Ostarrichi — «ўсходняя краіна». На поўначы мяжуе з Чэхіяй, на паўночным усходзе — са Славакіяй, на ўсходзе — з Венгрыяй, на поўдні — са Славеніяй і Італіяй, на захадзе — з Ліхтэнштэйнам, Швейцарыяй і Германіяй.

Назва краіны паходзіць ад старажытнанямецкага Ostarrichi — «усходняя краіна». Назва «Аўстрыя» ўпершыню згадваецца ў дакуменце ад 1 лістапада 996 года.

Чырвоны колер дзвюх палос на сцягу сімвалізуе кроў патрыётаў, пралітую ў барацьбе за свабоду і незалежнасць Аўстрыйскай Рэспублікі. Белы колер — сімвал ракі Дунай, бягучай з захаду на ўсход.

Аўстрыйскі сцяг з’яўляецца адным з самых старажытных дзяржаўных знакаў у свеце. Паводле падання, у 1191 годзе, падчас адной з бітваў трэцяга крыжовага паходу, бялюткая кашуля Леапольда V цалкам была ўся запырскана крывёю. Калі ж герцаг зняў з сябе шырокі пояс, на кашулі ўтварылася белая паласа. Спалучэнне гэтых колераў стала яго сцягам, а ў будучыні сцягам Аўстрыі.

У гонар Аўстрыі названы астэроід (136) Аўстрыя, адкрыты 18 сакавіка 1874 года аўстрыйскім астраномам Іаганам Палізай ў Аўстра-Венгерскай марской абсерваторыі ў Пуле.

Аўстрыя — федэратыўная дзяржава, аб’ядноўвае дзевяць самастойных земляў. Дзеючая канстытуцыя была прынята ў 1920 годзе і ў другі раз уведзена ў 1945 годзе.

Кіраўніком дзяржавы з’яўляецца Федэральны прэзідэнт, абіраецца на 6 гадоў. Урад узначальвае Федэральны канцлер. Члены ўрада прызначаюцца прэзідэнтам.

Парламент Аўстрыі — двухпалатны Федэральны сход (Bundesversammlung), які складаецца з Федэральнага савета і Нацыянальнага савета.

Федэральны савет — Бундэсрат (64 месцы). Дэпутаты выбіраюцца ландтагамі — парламентамі зямель. Землі прадстаўлены рознай колькасцю дэпутатаў (ад 3 да 12) у залежнасці ад колькасці насельніцтва. Тэрмін паўнамоцтваў дэпутата бундэсраце — 4 ці 6 гадоў у залежнасці ад тэрміну паўнамоцтваў абраў іх ландтага.

Нацыянальны савет — Нацыянальрат (183 месцы). Дэпутаты абіраюцца па прапарцыйна-спісачнай сістэме. Тэрмін паўнамоцтваў — 5 гадоў.

Канстытуцыйны суд Аўстрыі — першы ў свеце асобны канстытуцыйны суд (1920). Фарміруецца прэзідэнтам па прадстаўленні ўрада і абедзвюх палат. Мае таксама паўнамоцтвы вырашаць спрэчку паміж землямі (або землямі і федэральным цэнтрам), а таксама выносіць імпічмент вышэйшым службовым асобам.

Землі сучаснай Аўстрыі былі адваяваны рымлянамі ў кельтаў у 15 годзе да н.э.

У 788 годзе тэрыторыя была ўключана ў імперыю Карла Вялікага.

Назву «Аўстрыя» ўпершыню згадваецца ў дакуменце ад 1 лістапада 996.

Дом Габсбургаў, з праўленнем якога звязаны росквіт Аўстрыйскага дзяржавы, прыйшоў да ўлады ў XIV стагоддзі, а з 1438 па 1806 гады эрцгерцагі аўстрыйскія насілі тытул імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі.

З 1156 года Аўстрыя — герцагства, з 1453 — эрцгерцагства, з 1804 — імперыя Габсбургаў, у 1867—1918 гг. — Аўстра-Венгрыя (дуалістычная — двуадзіная манархія).

Аўстрыйская Рэспубліка ўтварылася ў лістападзе 1918 года пасля распаду Аўстра-Венгерскай манархіі.

У 1938 адбылося яе гвалтоўнае, але разам з тым мірнае далучэнне да нацысцкай Германіі (аншлюс).

Пасля Другой сусветнай вайны Аўстрыя часова страціла незалежнасць, будучы падзеленай на чатыры акупацыйныя зоны паміж Францыяй, ЗША, Вялікабрытаніяй і СССР.

Перамовы аб аднаўленні незалежнасці пачаліся ў 1947, але толькі ў 1955 Аўстрыя зноў стала цалкам незалежнай дзяржавай па Дзяржаўнай дамове ад 15 мая 1955. У кастрычніку таго ж года прыняты закон аб пастаянным нейтралітэце Аўстрыі.

Аўстрыя складаецца з 9 федэральных земляў: (Бургенланд, Карынтыя, Ніжняя Аўстрыя, Верхняя Аўстрыя, Зальцбург, Штырыя, Ціроль, Форарльберг) і горад Вена. Землі падзяляюцца на 80 раёнаў, якія складаюцца з 2100 абшчын.

Дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе. Плошча краіны 83 871 км². Аўстрыя — пераважна горная краіна (на 70 %): сярэдняя вышыня над узроўнем мора складае каля 900 м. Большую частку Аўстрыі занімаюць усходнія Альпы, якія ў сваю чаргу падзяляюцца на Альпы Паўночнага Ціроля і Зальцбургскія Альпы на поўначы; Цылертальскія і Карнійскія Альпы на поўдні. Вышэйшы пункт — гара Гросглокнер (3797 метраў), на ёй знаходзіцца і адзін з найбуйнейшых у Еўропе ледавікоў — Пастэрцэ. Азёры: Нойзідлер, Мільштэтэр-Зэ.

Насельніцтва — 8,151 млн чалавек. Згодна з перапісам 2006 г., найбуйнейшая этнічная група — нямецкамоўныя аўстрыйцы — складаюць 88,6 % насельніцтва краіны. Асноўная афіцыйны мова — нямецкая. Размоўная і афіцыйная мова аўстрыйцаў істотна адрозніваецца ад афіцыйнай нямецкай мовы Германіі (Гл. Нямецкая мова ў Аўстрыі). Гутарковыя аўстрыйскія дыялекты блізкія да баварскга дыялекту Германіі і да нямецкай мовы Швейцарыі.

Згодна з перапісам 2001 г., 73,6 % аўстрыйцаў — каталікі, 4,7 % — лютэране, 6,5 % насельніцтва ставіцца да іншых рэлігійных канфесій (іслам — 4,2 %, праваслаўная царква — 2,2 %, іўдаізм — 0, 1 %; усяго зарэгістравана 12 канфесій, у тым ліку 3 тыс. сікхаў (2009) [6]), 12 % насельніцтва не адносяць сябе ні да адной з канфесій (у 1991 такіх было толькі 8,6 %).

Найбуйнейшая рэлігійная арганізацыя Аўстрыі — Рымска-каталіцкая Царква. Дзяржава падтрымлівае царкву, у краіне існуе 1 % царкоўны падатак, які абавязаны плаціць усе грамадзяне краіны (грамадзянін вызваляецца ад выплаты падатку па пісьмовай заяве аб адмове ад каталіцтва). Рымска-каталіцкая Царква ў 2000 годзе мела 5651479 прыхільнікаў (72,1 % насельніцтва).

Другой па колькасці з’яўляецца Евангелічная Царква Аўгсбургскага і Гельвецінскага вызнання (ЕЦАіГВ), якая аб’ядноўвае дзве аўтаномныя адна ад адной Царквы лютэран і рэфарматаў. Лютэране і рэфарматары канчаткова атрымалі права свабоднага вызнання сваіх веравучэнняў толькі ў 1781 г., а цалкам зраўняныя ў правах з каталікамі яшчэ праз стагоддзе.

Каля паловы пяцідзесятнікаў Аўстрыі (17 тыс.) не з’я ўляюцца грамадзянамі гэтай краіны і наведваюць эмігранцкія суполкі (у першую чаргу — румынскія, а таксама філіпінскія, бразільскія, нігерыйскія, карэйскія і інш.).

Па ўласных дадзеных адпаведных арганізацый у Аўстрыі маюцца 299 суполак Сведак Іеговы з 33099 вернікамі, якія наведалі іх сходы ў 1999 г. (з іх ахрышчаны паводле абраду Сведак Іеговы 20577), 5000 грэка-каталікоў (2000 г.), 3889 мармонаў (2000 г.), 47 суполак адвентыстаў сёмага дня з 3596 вернікамі, 19 суполак баптыстаў з 1130 актыўнымі прыхільнікамі (2000 г.; агульная колькасць баптыстаў у 1,5-2 разы больш), 8 суполак менанітаў з 360 вернікамі.

Аўстрыя падарыла свету вялікую колькасць знакамітых вучоных, сярод якіх такія вядомыя розумы 19 стагоддзя, як Людвіг Больцман, Эрнст Мах, Віктар Франц Гес і Крысціян Доплер. У 1920-30-х уклад такіх вучоных як Лізэ Майтнер, Эрвін Шродзінгер і Вольфганг Паўлі стаў ключавым у развіцці атамнай фізікі і квантавай механікі.

Акрамя фізікаў у Аўстрыі таксама нарадзіліся два найвялікшых філосафа 20 стагоддзя — Людвіг Вітгенштэйн і Карл Попер. Біёлагі Грэгар Іаган Мендэль і Конрад Лорэнц, а таксама матэматык Курт Гёдэль і канструктар Фердынанд Паршэ таксама былі аўстрыйцамі.

Пачынаючы з вядомага сярэднявечнага вучонага Парацэльса, асноўнымі напрамкамі даследаванняў аўстрыйскіх вучоных заўсёды былі медыцына і псіхалогія. Такія выдатныя ўрачы як Тэадор Більрат, Клеменс фон Піркет і Антон Эйсельсберг былі прадстаўнікамі Венскай медыцынскай школы ў 19 стагоддзі. Таксама шырока вядомыя аўстрыйскія псіхолагі Зігмунд Фрэйд, Альфрэд Адлер, Паўль Вацлавік, Ганс Аспергер і псіхіятр Віктар Франкл.

У развіццё Аўстрыйскай школы эканомікі, якая з’яўляецца адным з канкуруючых напрамкаў сучаснай эканамічнай тэорыі, зрабілі ўклад такія эканамісты як Іозеф Шумпетэр, Эйген фон Бём-Баверк, Людвіг фон Мізес, Фрыдрых фон Хаек.

У цяперашні час фундаментальнымі даследваннямі займаецца Аўстрыйская акадэмія навук, заснаваная ў 1847. У яе склад уваходзяць Інстытут параўнальнага даследвання паводзінаў імя К. Лорэнца, Міжнародны інстытут прыкладнога сістэмнага аналізу і іншыя. Усяго ў Аўстрыі каля 2200 навуковых устаноў, у якіх працуе прыкладна 25 тыс. чалавек. Аўстрыя актыўна ўдзельнічае ў міжнароднай навуковай кааперацыі: на яе рахунку больш за 1000 даследчых праектаў рамачнай праграмы ЕС.

Перавагі:

Слабыя бакі:

Аўстрыя — развітая індустрыяльна-аграрная краіна. Яна адносіцца да ліку найбольш развітых дзяржаў Еўропы. ВУП на душу насельніцтва ў 2002 годзе склаў 24,7 тыс. еўра (у цэнах 1995 года). Гэты паказчык пастаянна расце (у 1990 годзе ён быў роўны 20,1 тыс., у 1995 — 21,4 тыс. еўра), а па бягучых цэнах і па парытэту пакупніцкай здольнасці ў 2001 годзе — 28,2 тыс. долараў ЗША (пры сярэднім па ЕС 25,5 тыс.). Тым самым Аўстрыя апярэджвала Швецыю, Вялікабрытанію, Італію, Францыю, Германію, а саступала толькі Даніі, Нідэрландам, Ірландыі і Люксембургу.

Аб’ём ВУП у бягучых цэнах у 2010 годзе склаў 284 млрд еўра. ВУП на душу насельніцтва склаў у 2010 годзе 33,85 тыс. еўра. Вытворчасць ВУП на 1 занятага ў 2010 годзе (прадукцыйнасць працы) — 77,6 тыс. Еўра.

Аўстрыйская эканоміка адрозніваецца параўнальна нізкім узроўнем інфляцыі (у 2002 годзе — 1,8 %) і беспрацоўя (у 2000 годзе — 3,7 % ад колькасці працаздольнага насельніцтва, у 2002 годзе — 4,3 %). Індэкс спажывецкіх цэн у 2002 годзе да 1996 годзе склаў 108,8, тады як у ЕС у цэлым — 110,8.

Прыкладна 2,2 % ВУП вырабляецца ў сельскай і лясной гаспадарцы, 32,3 % — у прамысловасці, энергетычнай гаспадарцы і будаўніцтве, 65,5 % — у сферы паслуг, гандлі, на транспарце і ў сувязі, у банкаўскай і страхавой сістэме. Адна трэцяя частка аб’ёму прамысловай вытворчасці прыпадае на дзяржаўны сектар эканомікі.

Тым не менш, у аўстрыйскай эканоміцы існуе шэраг праблем, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй. Асаблівы непакой выклікае аграпрамысловы сектар у сувязі з новымі ўмовамі канкурэнтнай барацьбы, якая дыктуецца краінамі адзінай Еўропы. Палітыка цэн і кватавання ЕС спрыяе балючай трансфармацыі сельскай гаспадаркі, што выклікае ўсё больш жорсткае супрацьдзеянне з боку аўстрыйскіх фермераў. У выніку курсу Аўстрыі ў рамках адзінай сельскагаспадарчай палітыкі ЕС нерэнтабельнымі апынуліся 69 % усіх сельскагаспадарчых угоддзяў.

Агульны аб’ём назапашаных прамых замежных інвестыцый у Аўстрыі па стане на канец 2001 года ацэньваўся ў 23-24 млрд еўра. З іх каля 45 % прыпадае на ФРГ, 28 % — на іншыя краіны ЕС, 12 % — на Швейцарыю і Ліхтэнштэйн, 7 % — на ЗША і Канаду і 8 % — на іншыя краіны.

Прыцягваючы замежныя інвестыцыі і супрацоўнічаючы з замежнымі партнёрамі, аўстрыйскія кампаніі фармуюць важнейшыя тэхналагічныя галіны, якія практычна адсутнічалі ў эканоміцы краіны (тэлекамунікацыйнае абсталяванне).

Транспартная сістэма Аўстрыі выдатна развіта і эфектыўная.

Аўстрыя з’яўляецца адной з найбольш развітых чыгуначных дзяржаў Еўропы. Працягласць чыгунак складае звыш 6000 км. Аўстрыйская федэральная чыгунка па праве ганарыцца бездакорнай выразнасцю і дакладнасцю руху цягнікоў.

Сетка Bundesbus (сетка дзяржаўных аўтобусаў) нічым не горш чыгуначнай сеткі і часта выкарыстоўваецца для здзяйснення невялікіх паездак паміж населенымі пунктамі і выездаў на прыроду. Да некаторых лыжных курортаў у Ціролі і Форарльбергу можна дабрацца толькі на аўтобусе ці машыне.

Кампаніі па арэндзе машын маюць філіялы ва ўсіх буйных гарадах краіны. Мясцовыя дарогі знаходзяцца ў выдатным стане, але на горных дарогах неабходна выконваць асцярожнасць. Рух у Аўстрыі правабаковы.

У некалькіх буйных аўстрыйскіх гарадах існуе трамвайны транспарт: у Вене, Гмундзене, Граце, Інсбруку, Лінцы. Трамвайная сістэма, якая існавала ў Зальцбургу, зачынена.

На 160-ці чыгуначных станцыях можна ўзяць напракат ровар і вярнуць яго ў офіс пракату на іншай станцыі. У Аўстрыі шмат веласіпедных маршрутаў, у прыватнасці, многія з іх ідуць уздоўж ракі Дунай і з Шварцвальда ў Германіі да Вены.

Горнымі відамі транспарту з’яўляюцца: фунікулёры, лыжныя ліфты, лінныя дарогі і лінныя пад’ёмнікі.

Аўстрыю адносяць да Альпійскага турысцкага раёна заходнееўрапейскай зоны Еўрапейскага рэгіёну. Аўстрыя — краіна традыцыйнага зімовага турызму. Сёння для Аўстрыі турызм з’яўляецца асноўнай крыніцай прыбытку, пакрывае традыцыйна адмоўнае гандлёвае сальда. У гэтай галіне працуюць 70 тыс. сярэдніх і дробных турысцкіх прадпрыемстваў (гасцініцы, рэстараны, курортна-лячэбныя ўстановы, басейны і пляжы) занята 350 тыс. чал. Па ўдзельнай вазе валавых паступленняў ад турызму ў ВУП (больш за 6 %) Аўстрыя займае адно з вядучых месцаў у свеце, а па даходах ад турысцкага сектара эканомік малых краін Еўропы трывала ўтрымлівае лідзіруючыя пазіцыі.

У Аўстрыі даўно сфарміравана і наладжана сістэма абслугоўвання турыстаў. Многія мястэчкі і вёскі, такія як Бад-Гастайн, Мілштат, Ішгль, Санкт-Антон-ам-Арльберг і Майрхофен ператварыліся ў найбуйнейшыя еўрапейскія курорты, а былыя сельскія жыхары займаюцца гатэльным бізнесам.

Узброеныя сілы Аўстрыі — Аўстрыйскае федэральнае войска (Österreichisches Bundesheer), складаецца з сухапутных сіл (уласна Аўстрыйскае федэральнае войска) і Аўстрыйскіх паветраных сіл (Östereichische Luftstreitkräfte). Агульная колькасць узброеных сіл каля 49 тыс. чалавек (2004), складаюцца з сухапутных войскаў і ВПС. Узброеныя сілы ўзначальвае генеральны інспектар, які падпарадкоўваецца міністру нацыянальнай абароны (грамадзянская асоба, прадстаўнік кіруючай партыі). У ваенны час прэзідэнт становіцца вярхоўным галоўнакамандуючым. У краіне 9 ваенных акругаў, тэрытарыяльна супадальных з адміністрацыйным дзяленнем. Камплектаванне ўзброеных сіл ажыццяўляецца на аснове закона аб усеагульнай вайсковай павіннасці і па найму. Прызыўны ўзрост — 18 гадоў, па найму — 16. Працягласць тэрміновай службы з 2007 года — 6 месяцаў, пасля якой ваеннаабавязаныя да 50-гадовага ўзросту прыцягваюцца для ўдзелу ў ваенных вучэннях па плане Міністэрства абароны (не больш за 60 сутак). Агульная колькасць ваеннаабавязаных, прыдатных да ваеннай службы — 1,9 млн чалавек (2004).

На ўзбраенні: танкі Leopard 2, транспартная авіяцыя — C-130 Hercules, шрубалёты UH-60 Black Hawk, шматмэтавыя знішчальнікі Eurofighter Typhoon.

Выдаткі на абарону каля (2005) 1,5 млрд USD (0,9 % ад ВУП).

Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Аўстрыйскай Рэспублікай устаноўлены ў лютым 1992 года. З 1993 года ў Аўстрыі функцыянуе Пасольства Беларусі.

У рамках двухбаковага палітычнага дыялогу праводзяцца кансультацыі на розных узроўнях паміж знешнепалітычнымі ведамствамі Рэспублікі Беларусь і Аўстрыйскай Рэспублікі. Створана Беларуска-Аўстрыйская камісія па гандлёва-эканамічным супрацоўніцтве.

З 2006 года ў Аўстрыі дзейнічае грамадская арганізацыя «Аўстрыйска-Беларускае таварыства», якое з’яўляецца членам Аўстрыйскага аб’яднання таварыстваў дружбы з замежнымі краінамі.

Бакамі сфарміравана дагаворна-прававая база беларуска-аўстрыйскіх адносін, якая ўключае 13 дагавароў. У рамках развіцця рэгіянальных сувязяў падпісана пагадненне аб супрацоўніцтве паміж Мінскай вобласцю і федэральнай зямлёй Карынція. Актыўна ўзаемадзейнічаюць Гомельская вобласць і федэральная зямля Форарльберг. Аўстрыйскі горад Штокераў з’яўляецца пабрацімам Баранавічаў.

У 2013 годзе аб’ём тавараабароту паміж Беларуссю і Аўстрыяй ўпершыню ў гісторыі двухбаковых адносін дасягнуў 374,5 млн долараў ЗША (128,6 % да 2012 года), аб’ём беларускага экспарту склаў 28,8 млн долараў (142,6 %), імпарту — 345,7 млн.долараў (127,5 %).




#Article 107: Бабровыя войны (2096 words)


Бабровыя войны, Французска-Іракезскія войны, няспынная чарада канфліктаў, якія адбываліся паміж 1640 і 1701 гадамі ў заходняй частцы Паўночнай Амерыкі паміж канфедэрацыяй іракезаў і саюзнымі з Францыяй суседнімі плямёнамі. Іракезы спрабавалі пашырыць свае тэрыторыі захопам земляў суседзяў, у першую чаргу індзейцаў алгонкін, каб выступаць у якасці пасрэдніка ў гандлі пушнінай паміж французамі і прымітыўнымі заходнімі плямёнамі.

Войны мелі жорсткі характар з абодвух бакоў і адносяцца да самых крывавых канфліктаў у гісторыі Паўночнай Амерыкі. Экспансія іракезаў пад кіраўніцтвам племені магаўкаў і гвалтоўнае выцісканне слабейшых плямён з іх тэрыторый значна змяніла геаграфію плямён ва ўсёй Паўночнай Амерыцы.

Канфлікты пачаліся каля 1640 г. і скончыліся «Вялікім Мірам» у 1701 г.

У ліку плямён, закранутых канфліктам, былі шаўні, дэлавар, дакота.

Пасля страты сваіх нідэрландскіх саюзнікаў рашучасць працягваць экспансію ў іракезаў знікла.
Дата Умоўныя храналагічныя рамкі 1640—1701
Месца Рэгіён баявых дзеянняў Паўночная Амерыка
Вынік Мірная дамова 1701 гады, іракезы пакінулі ўсе захопленыя тэрыторыі (акрамя даліны Агая).

Сапернікі
Францыя
А таксама іншыя алгонкінскія і іракезскія плямёны Іракезы
А таксама іншыя алгонкінскія і іракезскіе плямёны

Бабровыя войны — прынятае ў савецкай (расійскай) і ў некаторых замежных гістарыяграфіях назва войн, асноўнымі ўдзельнікамі якіх былі іракезы, французскія асаднікі і рэгулярныя войскі, а таксама індзейцы з іншых навакольных плямёнаў і насельніцтва еўрапейскіх калоній. Назва, аднак, не адлюстроўвае ўсю сутнасць гэтых войн, а з'яўляецца толькі традыцыйным пазначэннем. Бабровыя войны вяліся пераважна ў раёне Вялікіх Азёр і ў Паўночным Вудленде ў другой палове XVII стагоддзі і з'яўляюцца адным з самых крывавых эпізодаў гісторыі Паўночнай Амерыкі. Асноўнымі прычынамі гэтай серыі канфліктаў з'яўляліся перадзел паляўнічых угоддзяў і барацьба за правы на гандаль у гэтым рэгіёне.

Пачатак іракезскай экспансіі быў пакладзены яшчэ ў XVI веку. Пасля стварэння канфедэрацыі ирокезские плямёны змаглі хутка аднавіць пазіцыі, страчаныя пасля іх выгнання алгонкинами з басейна ракі Св. Лаўрына[1]. У сілу якая склалася гаспадарчай прылады, калі асноўны пражытак здабывалі жанчыны і, адпаведна, мужчынскія рукі былі вызвалены, а таксама дзякуючы ўдалай абароне ад знешніх ворагаў, з наступным зніжэннем інтэнсіўнасці іх націску, былі створаны перадумовы для актыўнай вонкавай экспансіі. У кароткі час іракезы змаглі назапасіць баявы досвед, абвыкнуць да сталых баявых дзеянняў (якія ў сілу агракліматычных асаблівасцей мелі пераважна наступальны характар), былі сфарміраваны ваенныя традыцыі — усё гэта спрыяла пераходу ад абароны да наступу. Таксама вялікае значэнне мела тое, што галоўным спосабам падвышэння статуту чалавека сталі ваенныя заслугі. Яшчэ адной, але меней значнай прычынай, можна лічыць культурную ізаляванасць іракезаў у асяроддзі даволі моцна адрозных ад іх алгонкинских плямёнаў, што абцяжарвала вядзенне мірнага дыялогу паміж імі. У позні час знішчэнне баброў, чый мех быў асноўным прадметам абмену, на сталыя неабходнымі еўрапейскія тавары таксама спрыяла экспансіі.

Важную ролю ў паспяховай заваявальнай палітыцы іракезаў даследчыкі адводзяць стратэгічна выгоднаму геаграфічнаму становішчу[2] іх тэрыторыі. Размяшчаючыся ў далінах паміж водораздельными горнымі хрыбтамі і на ўзбярэжжа возера Антарыа, яны валодалі зручнымі воднымі шляхамі, якія дазваляюць без працы дасягаць усіх важных раёнаў Паўночнага ўсходу Паўночнай Амерыкі. Другая прычына — ізноў жа ў гаспадарчым укладзе, калі жанчыны займаліся здабычай асноўнага пражытка, займалі дамінантнае становішча ў грамадстве (гл. матрыярхат) — і першапачаткова мужчынам-іракезам адводзілася роля паляўнічых і ваяроў. Адпаведна, з нараджэння іх рыхтавалі менавіта да гэтага. Трэцяй прычынай з'яўляецца досыць хуткае замяшчэнне традыцыйнай зброі агнястрэльнай, якая ў вялікай колькасці пастаўлялася еўрапейцамі, якія канкуравалі паміж сабой за манапольны гандаль з іракезамі.

Нетыповым было вядзенне баявых дзеянняў іракезаў і іх стаўленне з пераможанымі плямёнамі. Практыка падвышэння сацыяльнага статуту праз ваенныя заслугі рабіла непажаданым падначаленне зрынутых плямёнаў ці іх васалізацыю для ваенных правадыроў. Адпаведна, з людзьмі з гэтых плямёнаў можна было не лічыцца і ўжываць адмысловую жорсткасць, якая моцна падрывала баявы дух якія падвергліся нападу. Паказальна таксама іх стаўленне да падпарадкаваных плямёнаў, якія не былі ні ўліты ў склад Лігі іракезаў, ні знішчаны.[3] З іншага боку, такая бязлітасная тактыка спрыяла адчужэнню «ўсыноўленых» іракезамі ад сваіх былых супляменнікаў і рабіла немагчымым іх здрада ўжо ў стаўленні саміх іракезаў. Зрынутыя іракезамі плямёны або выганяліся са сваіх земляў, або цалкам уключаліся ў склад плямёнаў — членаў Лігі і асіміляваліся, або заставаліся ў якасці плямёнаў для падвышэння статуту ваяроў ці водкупу ад іх (часам гэта набывала форму даніны). Часам накіроўваліся адмысловыя наглядчыкі ці нават — пазней — прызначаліся «амаль-каралі» і іх прадстаўніцтвы для кантролю над плямёнамі. Прыродна-кліматычныя ўмовы часта патрабавалі выкарыстання невялікіх мабільных атрадаў, што замінала арганізацыі ваеннага ўзаемадзеяння паміж чальцамі Лігі і прывяло да паразы ў аджыбвэ-іракезскай вайне. Французы, аднак, хутка перанялі гэту тактыку і буйныя экспедыцыі Карыньян-Сальерскага палка ў 1665—1666 гадах сталі ўнікальным, хоць і не занадта ўдалым досведам.

Пра вядзенне войн членамі Лігі супраць суседзяў да прыбыцця еўрапейцаў у Паўночную Амерыку вядома мала. Аднак ужо тое, што французы, зусім нядаўна якія ўгрунтаваліся ў Квебеку, у 1609 годзе ўвязаліся ў вайну махокаў за даліну Сент Лоренс на баку гуронаў і алгонкінаў ужо кажа пра тое, што войны іракезы вялі, і вялі іх даволі паспяхова — раз ужо напачатку XVII стагоддзі сіламі аднаго толькі чальца саюза былі гатовыя выступаць адразу супраць некалькіх моцных звязаў. У легендзе пра падставу Лігі таксама згадваецца пра шматлікія войны. Сама падстава канфедэрацыі па легендзе праходзіла ў сітуацыі ваеннага канфлікту мохок і онейда з магіканамі. Прамаруджанне іракезаў з нападам на эры, іх нерашучасць кажуць пра тое, што гэта племя да прыбыцця еўрапейцаў на кантынент паспела зарэкамендаваць сябе грозным сапернікам у войнах з іракезамі. Дадзеныя факты дазваляюць экстрапаляваць прычыны войн на больш ранні перыяд гісторыі іракезаў.

З'яўленне на кантыненце еўрапейскіх асаднікаў стала каталізатарам у вонкавай экспансіі іракезаў і якасна змяніла характар вядзення войн. Каштоўнасць пушніны таксама павялічылася, бо яна стала практычна адзіным таварам для абмену на прадукцыю еўрапейскай вытворчасці, хутка якая ўвайшла ў побыт іракезаў. Суседства іх краіны з тэрыторыяй калоній адразу некалькіх краін (швецкіх, галандскіх, англійскіх) дазволіла пазбегнуць эканамічнага ціску каланіяльнай адміністрацыі. Гэта таксама змушала асаднікаў парушаць правілы пра продаж агнястрэльнай зброі, бо ў выпадку нязгодлівасці аднаго боку іракезы маглі звярнуцца да канкурэнтаў. У той жа час цеснае партнёрства з белымі гандлярамі зрабіла Лігу наймоцнай адукацыяй на паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі, што, у сваю чаргу, іракезы выкарыстоўвалі для ўхілення ўжо сваіх канкурэнтаў. Залежнасць ад еўрапейскіх тавараў, знясіленне ўласных паляўнічых угоддзяў, а таксама імкненне атрымаць манапольнае права збыту еўрапейцам пушніны (чым яны ўжо паспелі нацешыцца ў стаўленні галандцаў) абумовілі іх ваенную экспансію ў рэгіёне.

 
Іракезскі ваяр. Старадаўні малюнак

Пасля таго, як іракезы выцеснілі магікан з іх тэрыторыі ў выніку іракеза-могиканской войны, яны сталі фактычна адзінай сілай, з якой асаднікі ўсходняга ўзбярэжжа маглі весці стабільны гандаль. Аднак землі Лігі былі не багатыя пушнінай, што змушала іх шукаць новыя паляўнічыя ўгоддзі. Ліга пачала наступ на поўнач і захад, на мясцовасці, у якіх у багацці вадзіліся бабры — асноўная крыніца каштоўнай пушніны. У перспектыве гэта таксама абяцала выгоднае пасродніцтва ў гандлі з французамі, чым дагэтуль карысталіся гуроны і алгонкінскія плямёны.

Аднак, з'яўленне іракезаў напачатку 1630-ых на французскіх гандлёвых маршрутах стала перашкодай для ўласна французскіх пасяленцаў, якія займаліся гэтай здабычай. У выніку французы пачалі актыўна ўзбройваць ворагаў іракезаў: гуронов, монтанье, атава і іншых, ствараючы такім чынам буфер. Яны ў сваю чаргу накіравалі гэту зброю супраць плямёнаў на поўдні, адваёўваючы ў іх паляўнічыя ўгоддзі і гуляючы, такім чынам, галоўную ролю ў распачатых Бабровых войнах. У 1638-ом і 1640-ом адбылося яшчэ два сур'ёзных вітка ўзбраенняў, злучаных са з'яўленнем шведаў, якія распачалі ўзбраенне саскуаханнок, і спробай англійцаў перавабіць у галандцаў мохок, у адказ на што галандцы пачалі ўзбройваць іракезаў яшчэ мацней. Следствам чаго стала ўсё якая расце моц Лігі, якая паступова пачала пераарыентоўвацца ў сваёй экспансіі з усходу на захад.

Так і не дамовіўшыся дыпламатычным шляхам пра частку тэрыторыі з гуронами, іракезы пачалі зацяжную вайну з імі, якая доўжылася да 1649 гады, калі гуроны былі разгромлены і змушаны бегчы на захад. У выніку серыі ваенных канфліктаў з іракезамі і іх саюзнікамі змушаны былі сысці са сваіх земляў: фокс, шауни, саук, маямі, магікане і шматлікія іншыя, частка якіх папоўніла шэрагі французскіх саюзнікаў. У 1650-ом былі пабіты нейтралы, у 1656-ом эри (вайна працягвалася тры з лішнім гады), да 1675-га супрацівілася канфедэрацыя саскуаханнок на паўднёвым усходзе ад Лігі — ирокезоязычные плямёны, нярэдка якія выступалі на боку Лігі ў канфліктах з іншымі індзейцамі. У 1651-ом пачатку вайну кааліцыя, узброеная французамі, у якую ўваходзілі абенаки, магікане, сококи і іншыя — што, аднак, экспансію іракезаў стрымала не моцна: нават змушаныя ваяваць на некалькі франтоў, яны па хуткім часе кааліцыю разбілі. Іракезы таксама пасылалі атрады ў далёкія землі для пакарання ўцекачоў з родных месцаў ворагаў, нападалі на плямёны якія прытулілі іх. У выніку раён баявых дзеянняў пашырэў практычна на ўвесь паўночны ўсход Паўночнай Амерыкі.

Нягледзячы на поспехі іракезаў і парушэнне французскага гандлю пушнінай у сувязі з сыходам гуронов, французы працягвалі арыентавацца на традыцыйных партнёраў (да якіх дадаліся яшчэ некаторыя індзейскія плямёны, якія падвергліся нападу іракезаў), не завязваючы афіцыйных гандлёвых адносін з іракезамі. Былі неаднаразовыя спробы дамовіцца пра размежаванне гандлёвых і прамысловых сфер паміж іракезамі і саюзнікамі французаў, аднак складзеныя дамоўленасці не выконваліся французамі, што прыводзіла да аднаўлення баявых дзеянняў.

Пасля 1653 гады, ацаніўшы бесперспектыўнасць спроб пазбавіць французаў традыцыйных пастаўшчыкоў пушніны — монтанье, атава, кри і інш., супраць якіх было прадпрынята некалькі ваенных паходаў, іракезы зноў вырашылі пачаць мірныя перамовы. Увесну 1654-га адбыліся перамовы з удзелам правадыра-метыса Канакеса, які прывёз даручальныя лісты ад галандцаў. Аднак складаныя перамовы, якія доўжыліся больш гады, да рашэння праблем стаялых перад Лігай не прывялі. Не змяніла сітуацыю і серыя наступных перамоў.

У 1665-ом года французамі была арганізавана экспедыцыя супраць іракезаў, якая адзначыла сабой паваротны этап у Бабровых войнах. З гэтага часу паходы французаў у землі іракезаў сталі здзяйсняцца рэгулярна. У 1667-ом іракезы былі змушаны скласці мірны дагавор, які распаўсюджваўся і на саюзныя плямёны. У выніку 13-летняй прадышкі французскі гандаль пушнінай пачала аднаўляцца, аднавіліся прамысловыя і місіянерскія паездкі на Вялікія Азёры, былі арганізаваны місіі ў Мічыгане, становішча французаў умацавалася, была створана кантынентальная міліцыя. Аднак адбылося зніжэнне кошту пушніны, што выклікала незадаволенасць французскіх саюзнікаў, чым у сваю чаргу не приминули скарыстацца іракезы, перавабліваючы іх для гандлю з англійцамі праз сваю тэрыторыю, транзіт праз якую тым часам стаў бяспечным. Гэта ў выніку прывяло да зніжэння гандлёвага звароту рынкаў у Квебеку. У той жа час (1677 год) была створана Дамоўны ланцуг з пераможаных народаў, што ўмацавала становішча іракезаў у рэгіёне. Акрамя таго, і ўласна французскія трапперы аддавалі перавагу збываць пушніну не на поўначы, а на ўсходзе — галандцам, а затым і англійцам. Злучана гэта было, па-першае, з тым, што шлях па рацэ Гудзон быў карацей, па-другое, з тым, што кошту на тавары ў галандскіх і англійскіх асадах былі ніжэй. У той жа час іракезы таксама неслі страты, магчымасць пашырэння паляўнічых угоддзяў была абмежавана дагаворамі, што іх моцна абцяжарвала. Шматлікія ирокезские ваяры бралі ўдзел у вайне караля Піліпа. Такое становішча спраў было невыгодна абодвум бакам, і аднаўленне вайны не прымусіла сябе чакаць.

Падпарадкаваўшы ў 1675 годзе саскуаханнок, іракезы пачалі поўнамаштабны наступ на заходнім кірунку. Пад удары патрапіла канфедэрацыя иллиной, з тэрыторыі якіх беглі таксама і якія знаходзіліся там французы. Серыя лютых набегаў на алгонкинские плямёны некалькі пахіснула альянс. На некаторы час, баючыся расправы, саюз змушаны былі пакінуць нават індзейцы-атава, што не магло не адбіцца на гандлі пушнінай. Адкрыты ўзброены канфлікт аднавіўся. Французы сталі пераўзбройваць створаную незадоўга да гэтага міліцыю, умацоўвалі фарты. Аднак поспех спачатку спадарожнічала іракезам, якія спыніліся толькі ў 1684 годзе, калі правалілася іх спроба ўзяць форт Сент-Луіс. У тым жа года французы ўзнавілі альянс, у які ўвайшлі оджибва, атава, фокс, саук, гуроны, маямі, иллиной, рознапляменныя жыхары з падкантрольнага французам Вісконсіна, уцекачы ў свой час ад іракезаў, і шматлікія іншыя. Першыя дзеянні альянсу былі тым не менш няўдалымі, так што губернатар Канады змушаны быў нават скласці з іракезамі свет. Аднак, неўзабаве пасля змены губернатара баявыя дзеянні аднавіліся, а з часам альянс і французы сталі адціскаць іракезаў, і ўжо да 1696 года тыя апынуліся загнаны ў межы сваіх спрадвечных валадарстваў, за выключэннем часткі Пенсільваніі і ўсходняга Агая. Якая ішла паралельна вайна паміж Англіяй і Францыяй завяршылася ў 1697 годзе, але сутыкненні паміж саюзнікамі французаў, асаднікамі і іракезамі працягваліся да 1701 гады.

Па свеце, зняволенаму ў 1701 годзе ў Манрэалі паміж іракезамі і французамі з альянс (усяго ўдзельнічала 39 індзейскіх правадыроў) і які згуляў вельмі вялікую ролю ў гісторыі Паўночнай Амерыкі (гл. таксама Вялікі Монреальский Свет), Лізе забаранялася ўдзельнічаць у канфліктах паміж Англіяй і Францыяй, а канфлікты паміж іракезамі і алгонкинами павінны былі дазваляцца пры пасродніцтве французаў; часці плямёнаў дазвалялася вярнуцца на адваяваныя землі, хоць значная частка па-ранейшаму засталася сканцэнтравана ў раёне Вісконсіна.

Па канчатку войн з-за перанасычэнні еўрапейскіх рынкаў стаў валіцца кошт на пушніну. Французы былі змушаны згарнуць афіцыйны гандаль на Вялікіх Азёрах, што зноў прывяло да разладу ў звязе і збыту мяхоў англійцам. англійцы падлілі маслы ў агонь, адкрыўшы гандлёвы пост у Дэтройце, падагрэў супярэчнасці сярод алгонкинов, якія распачалі варагаваць паміж сабой за найблізкія землі. Не сталі іракезы і буферам паміж англійскімі і французскімі асадамі, як спачатку меркавалася, бо, адмовіўшы ім у бoльшей дзелі ў пасродніцтве, французы прадвызначылі іх арыентацыю на англійскія асады. Акрамя таго, у выніку інтрыг, якія плялі іракезы, пераконваючы англійцаў у інтрыгах французаў, іх Дамоўны Ланцуг папоўніўся плямёнамі, раней падкантрольнымі англійцам, а гэтак жа перацягнутымі на свой бок былымі саюзнікамі французаў з альянсу, у якім зараз панаваў хаос.




#Article 108: Бабруйскі раён (199 words)


Бабру́йскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Магілёўскай вобласці. Утвораны 4 жніўня 1927. Бабруйскі раён размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы Магілёўскай вобласці. Плошча раёна — 1,6 тыс. км².

Большая частка раёна размешчана ў межах Цэнтральнабярэзінскай раўніны. Пераважаюць вышыні 150—170 м над узроўнем мора. Найвышэйшы пункт 183,5 м (каля п. Глуша), самая нізкая адзнака — 131,2 м у даліне р. Бярэзіна каля в. Палянкі.

Раён прымеркаваны да ўсходняй часткі Беларускай антэклізы, у межах Бабруйскага пахаванага выступу. Зверху залягаюць пароды антрапагенавага ўзросту магутнасцю ад 40-60 да 100—150 м. У іх складзе найбольшае значэнне маюць водна-ледавіковыя і ледавіковыя ўтварэнні бярэзінскага, дняпроўскага і сожскага ледавікоў. Бабруйскі пахаваны выступ мае даўжыню 130 км, шырыню — 20-50 км. Найбольш узнятая ўсходняя частка ў раёне Бабруйска, дзе фундамент залягае на глыбіні каля 0,2 — 0,25 км. Складзены пераважна з біятытавых, амфібалітавых гранітаў-гнейсаў.

Ландшафты Бабруйскага раёна — спадзістахвалістая, пласкахвалістая марэнная раўніна з узгоркамі, лагчынамі, катлаванамі, ярамі, западзінамі. Глебы дзярнова-падзолістыя, дзярнова-падзолістыя забалочаныя, супясчана-сугліністыя, тарфяна-балотныя. Ворныя землі, участкі шыракаліста-яловых, хваёвых, бярозавых лясоў, пазапоймавых лугоў.

Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгункі Мінск — Бабруйск — Гомель, Бабруйск — Рабкор; аўтамабільныя дарогі Мінск — Бабруйск — Гомель, Слуцк — Бабруйск — Рагачоў, Крычаў — Бабруйск — Івацэвічы, Магілёў — Бабруйск — Рагачоў, Магілёў — Бабруйск — Мазыр. Па р. Бярэзіне ажыццяуляецца суднаходства, рачны порт — Бабруйск.




#Article 109: Ален Багасян (170 words)


Ален Багасян (; нар. , , Праванс, Францыя) — французскі футбаліст армянскага паходжання, паўабаронца. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.

Багасян пачаў сваю кар’еру ў марсельскім «Алімпіку», дзе ён гуляў у складзе дубля. У 1992 годзе з мэтай атрымання гульнявой практыкі ён перайшоў у футбольны клуб «Істр», які гуляў на той момант у другой французскай лізе. Пасля сезону ў «Істры» ён вярнуўся ў «Алімпік». У 1994 годзе Алена Багасяна купіў італьянскі клуб з Серыі A «Напалі». Пасля трох гадоў гульні ў неапальскім клубе ён перайшоў у склад «Сампдорыі». За генуэзскі клуб футбаліст гуляў адзін сезон, пасля перайшоў у «Парму», у складзе якой у фінале Кубка УЕФА 1998/99 абыграў сваю былую каманду «Алімпік» з лікам 3:0.

У 2002 годзе Багасян падпісаў кантракт з клубам іспанскага прэм’ер-дывізіёна «Эспаньёл». Пасля сезону гульні ў іспанскім клубе Ален завяршыў кар’еру прафесійнага футбаліста.

Багасян адхіліў прапанову выступаць за Арменію, сваю гістарычную радзіму, быў іграком асновы зборнай Францыі з 1997 па 2002 год. Удзельнічаў у чэмпіянатах свету 1998 і 2002. Стаў чэмпіёнам свету ў 1998 годзе.




#Article 110: Энрыке Бальестэрас (123 words)


Энрыке Бальестэрас (; , Калонія-дэль-Сакрамента — , ) — футбаліст зборнай каманды Уругвая. Брамнік. Чэмпіён свету 1930.

Бальестэрас быў асноўным брамнікам уругвайскай зборнай, якая стала ў 1930 годзе першым чэмпіёнам свету. Ён правёў усе матчы, уключаючы фінальны супраць зборнай Аргенціны. Да пачатку першынства першы нумар аддаваўся Андрэсу Масалі, але валявым рашэннем трэнерскага штаба Масалі быў адлічаны за недысцыплінаваныя паводзіны са складу зборнай незадоўга да пачатку чэмпіянату, што дало шанц Бальестэрасу. Таксама Энрыке быў асноўным брамнікам на пераможным для зборнай чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1935 года.

Большую частку сваёй клубнай кар’еры Бальестэрас правёў за сталічны «Рампла Хуніярс», з якім выйграў адзіны для клуба па гэтай дзень чэмпіёнскі тытул. Апошнія 3 сезоны ў кар’еры выступаў у складзе «Пеньяроля» і ўсе тры разы дапамагаў сваёй камандзе выйграць чэмпіянат краіны.




#Article 111: Балівія (684 words)


Балі́вія (, , , ), Шматнацыяна́льная Дзяржа́ва Балі́вія ( , , , ) — дзяржава ў цэнтральнай частцы Паўднёвай Амерыкі. Названа ў гонар Сімона Балівара. Унутрыкантынентальная дзяржава, мяжуе з Бразіліяй на поўначы і ўсходзе, Парагваем і Аргенцінай на поўдні, з Чылі і Перу на захадзе.

Балівія падзяляецца на дзевяць дэпартаментаў (departamentos).

Ла-Пас (La Paz)
Патосі (Potosi)
Качабамба (Cochabamba)
Санта-Крус (Santa Cruz)
Чукісака (Chuquisaca)
Арура (Oruro)
Тарыха (Tarija)
Бені (Beni)
Панда (Pando)
 
Кожны дэпартамент падзяляецца на правінцыі (provincias), далей на кантоны (cantones) і муніцыпалітэты (municipalidades).

Балівія — рэспубліка. Дзейнічае Канстытуцыя 1967 са змяненнямі і дапаўненнямі 1994. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на пяць гадоў, узначальвае ўрад, адказвае за знешнюю палітыку і абарону краіны.

Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму Нацыянальнаму кангрэсу (Congreso Nacional), які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на пяць гадоў. Палата дэпутатаў (Cámara de Diputados) налічвае 130 членаў (70 — па аднамандатных акругах, 60 — па прапарцыянальным прадстаўніцтве), Палата сенатараў (Cámara de Senadores) — 27 (па тры ад дэпартамента).

Згодна Закону аб адміністрацыйнай дэцэнтралізацыі 1995, дэпартаменты атрымалі больш аўтаноміі. Рух за перадачу большай улады рэгіёнам узначальваў дэпартамент Санта-Крус. Балівійскія гарады кіруюцца мэрамі і саветамі, якія выбіраюцца насельніцтвам адміністрацыйнай адзінкі непасрэдна.

Балівія займае ўсходнюю частку Цэнтральных Андаў на захадзе і вялікія алювіяльныя раўніны на ўсходзе. Паміж хрыбтамі Андаў — пласкагор’е Пуна, якое абмяжоўваюць Заходняя Кардыльера на захадзе, Кардыльера-Рэаль і Цэнтральная Кардыльера на ўсходзе. Клімат Пуны і Заходняй Кардыльеры высакагорны, паўпустынны (менш засушлівы пры змяшчэнні на ўсход). Клімат усходніх раўнін — субэкватарыяльны, трапічныя лясы, саванны. Высокагорнае возера Ціцікака на мяжы з Перу. На захадзе, у дэпартаменце Патасі, — буйнейшыя ў свеце саланчакі Кайпаса і Уюні. У паўднёва-заходняй частцы знаходзіцца пустыня Сальвадора Далі. Жывёльны свет найбольш багаты ў трапічных лясах на поўначы.

У старажытнасці тэрыторыю Балівіі насялялі індзейскія плямёны. У 14 стагоддзі іх заваявалі інкі, у 1532—1538 — іспанцы, якія далі краіне назву Верхняе Перу і далучылі ў 1542 да віцэ-каралеўства Перу, з 1776 — віцэ-каралеўства Рыо-дэ-ла-Плата.

З 1545 — звышдаходная здабыча серабра з выкарыстаннем рабскай працы індзейцаў. Самае вялікае паўстанне супраць жорсткай эксплуатацыі — у 1780—81 пад кіраўніцтвам Тупак-Амару II.

Незалежнасць абвешчана ў 1809, пасля чаго спатрэбілася яшчэ шаснаццаць год барацьбы за ўсталяванне рэспублікі. У ходзе вайны 1810—1826 краіна вызвалена ад каланіяльнага прыгнёту войскамі Сімона Балівара, у гонар якога атрымала назву. Паўторна абвешчана незалежнай у 1825. У 1836—1839 — у складзе канфедэрацыі Перу і Балівіі.

Балівія страціла выхад да Ціхага акіяна і амаль 2/3 першапачатковай тэрыторыі (багатай волавам, салетрай, нафтай) ў выніку войнаў з Чылі (1879-83) і Парагваем (1932-35). На сённяшні дзень можа дасягаць Атлантычнага акіяна па рацэ Парагвай.

У 1952 адбылася буржуазная рэвалюцыя, праведзена аграрная рэформа і нацыяналізаваны алавяныя руднікі.

У 1964 адбыўся ваенны пераварот, у краіне разгарнуўся партызанскі рух (лідар Эрнэста Гевара), які быў разгромлены ў 1967 з дапамогай ЗША. Усю далейшую гісторыю характарызуе палітычная нестабільнасць, барацьба розных ваенна-эканамічных групіровак. У 1980-я пачынаецца пераход краіны ад ваеннага да грамадзянскага праўлення.

У 2003 пачынаецца народнае паўстанне пад лозунгамі адстаўкі прэзідэнта і ўрада, нацыяналізацыі газавай і нафтавай прамысловасці.

Балівія — член ААН, Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў, Лацінаамерыканскай асацыяцыі інтэграцыі, Паўднёваамерыканскай супольнасці нацый, Руху недалучэння, асацыіраваны член Меркасур.

Аснова гаспадаркі — гарнарудная прамысловасць экспартнага кірунку (каляровыя металы, прыродны газ). Апрацоўчая прамысловасць развіта слаба і складаецца з тэкстыльнай, харчасмакавай, метала- і нафтаперапрацоўчай галін. Асноўныя прамысловыя цэнтры — Ла-Пас, Санта-Крус, Сукрэ, Качабамба.

Сельская гаспадарка не забяспечвае патрэб краіны, хоць у ёй занята палавіна працаздольнага насельніцтва.

Галоўныя гандлёвыя партнёры — ЗША і Аргенціна.

Адна з найбяднейшых краін Паўднёвай Амерыкі.

Каля 60 % — індзейцы, пераважна кечуа (30 %) і аймара (25 %) (у горнай частцы краіны). Каля 1/3 — іспанамоўныя метысы і крэолы (жывуць пераважна ў гарадах). Белыя — ў асноўным нашчадкі іспанцаў (мясцовая арыстакратыя), другая вялікая іх група — немцы (сярод якіх — заснавальнікі нацыянальнай авіякампаніі Lloyd Aereo Boliviano). Афра-балівійцаў — менш за 0,5 % (нашчадкі беглых рабоў з Бразіліі). Паводле веравызнання 95 % католікі. Да 90 % насельніцтва сканцэнтравана ў Пуне. У гарадах — крыху больш за 50 % насельніцтва. Буйнейшыя гарады — Ла-Пас, Санта-Крус, Качабамба.

Першыя балівійскія літаратурныя творы з'явіліся ў канцы XIX стагоддзя, а ў пачатку ХХ стагоддзя вылучаліся такія аўтары, як Натаніэль Агірэ, Рыкарда Хаймес Фрэйрэ, Альсідэс Аргедас, Франц Тамая, Грыгорыя Рэйналдс, Хаймэ Мендоса і Арманда Чыверчэс.

Дыпламатычныя адносіны ўстаноўлены 11 красавіка 1994. Дагаворна-прававая база дзвюх краін толькі пачынае фарміравацца. Ажыўленне двухбаковых адносін пачалося з прыходам да ўлады Эва Маралеса.

У Беларусі акрэдытаваны па сумяшчальніцтву пасол Балівіі.




#Article 112: Бангладэш (1645 words)


Бангладэ́ш (), Наро́дная Рэспу́бліка Бангладэ́ш () — дзяржава на паўночным усходзе Паўднёвай Азіі. Мяжуе на захадзе, поўначы і паўночным усходзе з Індыяй, на паўднёвым усходзе з М'янмай. На поўдні абмываецца цёплымі водамі Бенгальскага заліва.

Краіна займае ўсходнюю ўскраіну Інда-Ганскай нізіны , нізоўі і  дэльту рэк Ганг і Брахмапутра — найвялікшую дэльту ў свеце. Тэрыторыя ўяўляе сабой плоскую алювіяльную раўніну, рассечаную густой сеткай рэк. На паўднёва-ўсходнім узбярэжжы знаходзіцца найвялікшы ў свеце мангравы лес Сундарбан. Нягледзячы на татальнае ператварэнне прыродных ландшафтаў, Бангладэш здолела захаваць відавае багацце жывёл. Нацыянальны сімвал краіны — бенгальскі тыгр.

Уваходзіць у першую дзясятку краін па колькасці насельніцтва. Самая густанаселеная (больш за 1100 чал/кв.км.) краіна свету, без уліку карлікаў. Такая вялікая маса пераважна сельскага насельніцва з'яўляецца для Бангладэш адначасова і вялікай праблемай і вялікім патэнцыялам. Супольнасць бангладэшцы ўключае ў сябе шмат народаў, пры гэтым 98 % жыхароў краіны — бенгальцы, а адзіная дзяржаўная мова — бенгальская. Большасць бангладэшцаў вызнаюць іслам, які з'яўляецца дзяржаўнай рэлігіяй. Па колькасці мусульман Бангладэш саступае толькі Пакістану і Інданезіі.

У мінулым — частка Брытанскай Індыі, што пасля сыходу еўрапейцаў стала ўсходняй правінцыяй Пакістана. Незалежны Бангладэш з'явіўся на карце ў 26 сакавіка 1971, гэтая дата была абвешчана Днём незалежнасці. Бангладэш — адзін з заснавальнікаў і сябра такіх рэгіянальных арганізацый як СААРК (паўднёваазіяцкае супрацоўніцтва), Ініцыятыва Бенгальскага заліва па шматгаліновай тэхнічна-эканамічнай кааперацыі, Форум Бангладэш-Індыя-Кітай-М'янма і інш. Бангладэш з'яўляецца сябрам Садружнасці нацый, Руху недалучэння, СГА, да таго ж робіць вялікі чалавечы ўнёсак у Міратворчыя сілы ААН.

Бангладэш — краіна з нізкім узроўнем даходу нацыянальнай эканомікі і слаба развітым рынкам. Аднак у ХХІ стагоддзі прыцягненне замежнага капіталу з выкарыстаннем таннай працоўнай сілы дазволіла стварыць магутную швейную і тэкстыльную прамысловасць, а Бангладэш увайшла у лік буйнейшых у свеце экспарцёраў тэкстылю і адзення. Аснову сельскай гаспадаркі, у якой занята амаль палова насельніцтва, складае вырошванне рысу і джуту. Прызнаючы вялікі патэнцыял краіны, эканамісты адносяць Бангладэш да групы N-11 (Наступныя 11 эканомік).

У перакладзе з бенгальскай мовы Бангладэш азначае краіна бенгальцаў. Гэты этнонім быў уведзены ва ўжытак бенгальскімі патрыётамі на пачатку ХХ стагоддзя, яго можна знайсці ў песнях Namo Namo Bangladesh Momo Казі Назрул Іслама і Aaji Bangladesher Hridoy Рабіндраната Тагора. У першай палове ХХ стагоддзя назва часта пісалася ў два словы: Бангла Дэш. 

Корань Бангла, што азначае зямлю і мову бенгальцаў, куды старэйшы: яго першае ўжыванне датуецца 805 годам н.э. 

Знаходзіцца на поўначы ад Бенгальскага заліву ва ўсходняй частцы старажытнай Бенгаліі. Цераз краіну праходзіць Паўночны тропік. Практычна па ўсім сваім перыметры ў 4000 км абкружаны Індыяй, на паўднёвым усходзе праходзіць невялічкая мяжа з М'янмай (193 км). Бенгальскае ўзбярэжа цягнецца на 580 км. Да поўдня ад Чытагонга раскінуўся самы доўгі пляж у свеце - Кокс-Базар , які распасціраецца на сто дваццаць кіламетраў. Густа засеяная астраўкамі і каралавымі рыфамі акваторыя Бенгальскага заліва, што належыць Бангладэш, прыблізна роўная яго сухапутнай тэрыторыі..

Большая частка краіны ўяўляе сабой алювіяльную нізіну, створаную адкладамі рэк (іх каля 700). Алювіяльныя адклады ствараюць у дэльце найбольш угноеныя плантацыі ў свеце.  Большая частка краіны размешчана ніжэй за дванаццаць метраў над ўзроўнем мора і паводле разлікаў 10% краіны будзе затоплена пры павышэнні ўзроўню мора на адзін метр . Паўночны захад і цэнтр краіны зайнятыя плато Мадхупар і Барынд. Найвышэйшым пунктам Бангладэш з'яўляецца гара Маўдок вышынёй 1052 метры над узроўнем мора на паўднёвым усходзе краіны ў горным ланцугу на мяжы з М'янмай.. Бангладэш знаходзіцца ў сейсманебяспечнай зоне. У нетрах Бенгаліі выяўленыя даволі вялікія запасы прыроднага газу (385 млрд куб м., 37 месца ў свеце ў 2016).. Шырока ўжываным «птушыным» нацыянальным сімвалам краіны з'яўляецца дрозд, які выкарыстоўваецца на банкнотах і ў гонар якой названая адна з славутасцяў ў Дацы - Doyel Chatwar. Нацыянальным «кветкавым» сімвалам краіны з'яўляецца водная лілея, вядомая як Шапла (Shapla), а «пладовым» сімвалам з'яўляецца джэкфрут - усходнеіндыйскае хлебнае дрэва, вядомае як Катхал (Kathal) у бенгальскай мове. У 2010 ўрад краіны выбраў мангавыя дрэвы ў якасці драўнянага сімвала .

Краіна пастаянна падвяргаецца ўздзеянню стыхійных бедстваў, такіх як паводкі, трапічныя цыклоны, тарнада і бары, якія ўзмацняюцца эфектам абезлясення (высечка лясоў), размывам глебаў і эрозіяй . У 1991 годзе ад наступстваў цыклона загінула парадку 140 000 чалавек . У верасні 1998 года Бангладэш падвергнулася самай разбуральнай паводцы ў найноўшай гісторыі. Падчас разліву рэк Ганга, Брахмапутры і Мегхны было затоплена 300 000 дамоў, 9700 кіламетраў дарог і 2700 кіламетраў набярэжных, 50 км² было цалкам разбурана, а 11 000 кіламетраў дарог часткова пашкоджана або разбурана. У выніку паводкі загінула каля 1000 чалавек, каля 30 мільёнаў (!) засталіся без жылля. Загінула парадку 137000 галоў буйной рагатай жывёлы. Дзве траціны краіны апынуліся пад вадой..

У цяперашні час Бангладэш лічыцца найбольш уразлівай да змены клімату краінай у свеце.. Ёсць меркаванне, што ў будучым дзесяцігоддзі павелічэнне ўзроўню мора прывядзе да з'яўлення 20 млн    

Водныя рэсурсы Бангладэш часта падвяргаюцца атручванню мыш'яком з-за яго высокага ўтрымання ў глебе. Да 77 млн чалавек падвяргаюцца атручванню мыш'яком праз ужыванне забруджанай вады .

Археалагічныя даследаванні ў Бангладэш выявілі некалькі старажытных гарадоў, якія мелі міжнародныя гандлёвыя сувязі на працягу тысячагоддзяў. Першая пісьмовая згадка пра існаванне дзяржавы на тэрыторыі цяперашняй Бангладэш адносіцца да 5-4 ст. да н.э.  У антычных гісторыкаў усходнеіндыйскі субкантынет быў вядомы пад назвай Гангарыдай. У той час гэта была тэрыторыя  імперый Маур'яў і Гупта. 

У наступныя стагоддзі Усходняя Бенгалія з'яўлялася цэнтрам імперыі Палаў і дзяржавы Сенаў, уваходзіла ў склад Дэлійскага султанату і імперыі Вялікіх Маголаў. У ХІV-XVIII ст шматлікія княствы Бенгаліі аб'ядналася пад сцягам ісламскай дзяржавы Бенгальскі султанат. Яе гарады былі важным цэнтрамі гандлю муслінам і шоўкам. З 1757 да 1947 Усходняя Бенгалія знаходзілася ў складзе Брытанскай Індыі. У канцы ХІХ- пачатку ХХ стагоддзя Бангладэш стаў адным з цэнтраў бенгальскага адраджэння і антыкаланіяльнага руху. 

У выніку падзелу Індыі па рэлігійным прынцыпе (1947) Усходняя Бенгалія адышла да Пакістана, і на яе тэрыторыі была створаная правінцыя Усходні Пакістан. Бенгальцы не жадалі жыць у чарговай каланіяльнай залежнасці. У 1952 годзе быў створаны Рух за наданне бенгальскай мове статусу дзяржаўнай. У снежні 1970 на ўсеагульных выбарах, якія адбыліся ў адзіным Пакістане, перамагла Народная ліга (НЛ), што выступала з праграмай надання Усходняму Пакістану рэгіянальнай аўтаноміі. Спроба пакістанскіх улад сілай не дапусціць прыходу НЛ да ўлады прывяла да абвяшчэння незалежнасці Бангладэш (26 сакавіка 1971) і да пачатку ўзброенай барацьбы, у якой фарміраванні прыхільнікаў незалежнасці атрымалі ваенную падтрымку з боку Індыі. Вызваленчая вайна завяршылася 16 снежня 1971 капітуляцыяй усходне—бенгальскай групоўкі ўзброеных сіл Пакістана. 

Нованароджаная дзяржава стала парламенцкай рэспублікай, аднак ужо ў 1975 годзе Бангладэш абірае прэзідэнцкую форму кіравання. У 1990 краіна зноў вярнулася да парламенцкай дэмакратыі. За гады незалежнасці адбылося 4 дзяржаўных перавароты, змянілася 18 прэзідэнтаў, двое з якіх былі забіты. Звыш 8 гадоў краіна жыла ва ўмовах ваеннага рэжыму, уплыў ваенных па-ранейшаму надзвычай высокі.

Бангладэш — унітарная рэспубліка з парламенцкай формай кіравання. Афіцыйная мова — бенгальская, выкарыстоўваецца таксама англійская мова. Дзейнічае Канстытуцыя 1972 (з наступнымі зменамі). Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт (з 22 красавіка 2013 — Абдул Хамід), які абіраецца парламентам на тэрмін 5 гадоў.

Парламент — аднапалатная Нацыянальная Асамблея (Джацья Шангшад), якая складаецца з 345 дэпутатаў (300 дэпутатаў абіраюцца на аснове мажарытарнай сістэмы па аднамандатных акругах, а 45 месцаў рэзервуюцца для жанчын—парламентарыяў па адмысловай квоце). Тэрмін паўнамоцтваў парламента — 5 гадоў.

У краіне дзейнічае звыш 100 палітычных партый — ад фундаменталісцкіх да ультралевых. Найбольш уплывовымі з'яўляюцца Нацыяналістычная партыя Бангладэш (НПБ) і Народная Ліга (НЛ). НПБ заснаваная ў 1978 (у 1978—1982, 1991—1996 і 2001—2006 знаходзілася ва ўладзе). Кіруецца ідэямі «бангладэшскага нацыяналізму». У цяперашні час фактычна падзеленая на дзве фракцыі. НЛ, узначаленая Шэйх Хасінай, была заснавана ў 1949 (у 1972—1975 і 1996—2001 знаходзілася пры ўладзе). Выступае, у цэлым, з секулярысцкіх, шмат у чым — цэнтрысцкіх пазіцый.

Бангладэш — унітарная дзяржава, адміністрацыйна падзеленая на 7 адмістрацыйных раёнаў (дывізіёнаў), кожны з якіх носіць назву ягонага буйнейшага горада:

Бангладэш — член ААН з 1974, была ініцыятарам стварэння ў 1985 Асацыяцыі рэгіянальнага супрацоўніцтва краін Паўднёвай Азіі (СААРК), а ў 2006—2007 старшынствавала ў Асацыяцыі. З'яўляецца таксама членам Садружнасці, узначаленай Вялікабрытаніяй, Руху недалучэння, Арганізацыі Ісламская Канферэнцыя, Групы 77-і, арганізацыі «Ісламская васьмёрка», паўднёва—азіяцкага «чатырохкутніка росту», групы эканамічнага супрацоўніцтва БІМСТЭК (краіны, што атачаюць Бенгальскі заліў: Бангладэш, Індыя, М'янма, Шры-Ланка, Тайланд, Непал, Бутан) і Дыялогу па супрацоўніцтве ў Азіі. У 2005 стала ўдзельнікам Азіяцкага рэгіянальнага форума (АРФ).

Знешнепалітычны курс сфакусаваны на задачы забеспячэння спрыяльных міжнародных умоў для пераадолення сацыяльна-эканамічнай адсталасці краіны шляхам максімальнага прыцягнення інвестыцый, замежнай дапамогі (каля 1,2 млрд дол. штогод), захаванні і набыцці гандлёвых палёгак. Асноўны прынцып знешняй палітыкі — «сяброўства са ўсімі, варожасць ні з кім». Бангладэш выступае за захаванне ролі ААН як галоўнага гаранта падтрымання міру і бяспекі. З 1988 бангладэшскія ваенныя прымаюць удзел у аперацыях ААН па падтрыманні міру. Бангладэш актыўна працуе ў фармаце Канферэнцыі па раззбраенні.

Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і народнай Рэспублікай Бангладэш усталяваны 21 лютага 1992 г. Пасол Бангладэш у Расійскай Федэрацыі Сайфул Хок акрэдытаваны ў Беларусі па сумяшчальніцтве з чэрвеня 2010 г. Пасол Рэспублікі Беларусь у Індыі Прыма В.А. акрэдытаваны ў Бангладэш у 2013 годзе. У верасні 2014 г. «на палях» Саміту ААН па пытаннях змяненняў клімату адбылася сустрэча беларускага Прэм'ера Мясніковіча М.В. з бангладэшскім калегаю. У 2017 у Дацы было ўрачыста адкрыта сумеснае прадпрыесмтва «Амкадор-Палаш»., аднак вялікай папулярнасцю ў насельніцтва карыстаюцца таксама і фільмы суседняй Індыі. Агульная колькасць перыядычных выданняў складае звыш 1,5 тыс., у т.л. больш 200 штодзённых газет на бенгальскай і англійскай мовах. Найбуйнейшыя бенгаламоўныя штодзённыя газеты — «Ітэфак», «Джанаконтха»; «Інкілаб»; англамоўныя — «Бангладэш абзэрвер», «Індэпендэнт». На перыяд надзвычайнага становішча ўведзеныя абмежаванні на крытыку дзейнасці кіраўніцтва краіны.
Маюцца тры дзеючых інфармацыйных агенцтва: дзяржаўнае Бі-Эс-Эс, а таксама прыватныя Ю-Эн-Бі і «Бі-Дзі-Ньюс 24».

Дзяржаўнае тэлебачанне і радыёвяшчанне маюць па адным канале, якія вяшчаюць на бенгальскай і часткова на англійскай мовах. Існуе 10 прыватных кабельных тэлеканалаў і 6 радыёстанцый.

З прычыны масавай непісьменнасці насельніцтва Бангладэш дзяржава прымае меры па яе скарэйшай ліквідацыі. Створана асобнае міністэрства ўсеагульнай пачатковай адукацыі, дадзены дазвол на дзейнасць у краіне шматлікіх бангладэшскіх і замежных няўрадавых грамадскіх арганізацый у сферы адукацыі.

Адмысловае месца займаюць духоўныя ісламскія навучальныя ўстановы, афіцыйная колькасць якіх перавышае 12 тысяч. У краіне налічваецца некалькі дзесяткаў дзяржаўных і прыватных (больш 60 тысяч) ВНУ. Вялікая частка з іх размешчаная ў сталіцы краіны Дацы. Празмерна актыўны ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у палітычнай дзейнасці адмоўна адбіваецца на навучальным працэсе. Недахоп навучальнай і навуковай базы і невысокі прэстыж бангладэшскіх дыпломаў у іншых краінах змушае студэнтаў працягваць сваю адукацыю за мяжой.




#Article 113: Баранавіцкі раён (322 words)


Бара́навіцкі раё́н — раён у складзе Брэсцкай вобласці. Утвораны 15 студзеня 1940 года як Навамышскі, у 1957 годзе быў перайменаваны ў Баранавіцкі раён. У сучасных межах існуе з 1962. Плошча 2,2 тыс. км². Працягласць з захаду на ўсход — 71 км, з поўначы на поўдзень — 100 км. Адміністрацыйны цэнтр — горад Баранавічы.

Раён уключае г. п. Гарадзішча, 240 населеных пунктаў, 14 сельскіх саветаў: Велікалуцкі, Вольнаўскі, Гарадзішчанскі, Жамчужненскі, Крошынскі, Ляснянскі, Малахавецкі, Маўчадскі, Мілавідскі, Навамышскі, Падгорнаўскі, Палонкаўскі, Пачапаўскі і Сталовіцкі.

Большая частка раёна размешчана на Баранавіцкай раўніне, паўночная частка — на схіле Навагрудскага ўзвышша. Паверхня ўзгорыста-раўнінная, пераважаюць вышыні 180—240 м. Самы высокі пункт раёна 267 м знаходзіцца каля в. Зялёная.

Найбольшая рака — Шчара з прытокамі Мышанка, Лахазва, Іса, на поўначы — р. Сэрвач, на паўночным захадзе — Моўчадзь. Створана вадасховішча Гаць. Ёсць азёры Калдычэўскае, Дамашэўскае, Грэнкі.

Лясы займаюць 33 % тэрыторыі. Пад балотамі 18,7 тыс. га, амаль усе нізінныя, часткова асушаныя.

На тэрыторыі раёна знаходзяцца частка біялагічнага заказніка Баранавіцкі, Моўчадскае насаджэнне еўрапейскай лістоўніцы. Ахоўваецца помнік прыроды Карчоўскія дубы-блізняты.

Агульная плошча сельска-гаспадарчых угоддзяў 117 тыс. га, з іх асушаных 18,6 тыс. га.

Пашыраны дзярнова-падзолістыя, дзярнова-падзолістыя забалочаныя і тарфяна-балотныя глебы.

Карысныя выкапні: торф, будаўнічыя пяскі, гліны, пясчана-жвіровы матэрыял.

Сярэдняя тэмпература студзеня -6,1 °С, ліпеня 18 °С. Ападкаў 630 мм за год. Вегетацыйны перыяд 193 дні.

Колькасць насельніцтва:

На працягу 1990-х гг. колькасць насельніцтва скарачалася.

Нацыянальны склад насельніцтва (1999): беларусы — 83,1 %, палякі — 9,0 %, рускія — 6,0 %, іншыя — 1,9 %.

Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі — мяса-малочная жывёлагадоўля (буйная рагатая жывёла, свінагадоўля, авечкагадоўля), птушкагадоўля, бульбаводства. Вырошчваюць цукровыя буракі, збожжавыя культуры, лён, агародніну.

Прамысловасць раёна прадстаўлена прадпрыемствамі паліўнай (брыкет), дрэваапрацоўчай (піламатэрыялы, зрубы садовых домікаў), харчовай галіны.

У сістэме адукацыі раёна 19 дашкольных устаноў, 20 сярэднеагульнаадукацыйных школ, 10 базавых школ, дзіцячая спартыўная школа. Дзейнічаюць тэхналагічны тэхнмкум і тэхнікум лёгкай прамысловасці, медыцынскае, педагагічнае і музычнае вучылішчы, ПТВ.

Працуюць 67 бібліятэк, 5 бальніц.

Зоны адпачынку:

Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгункі Масква — Мінск — Брэст, Вільнюс — Лунінец, Магілёў — Ваўкавыск — Асіповічы, аўтамабільныя дарогі Масква — Брэст, Кобрын — Івацэвічы — Стоўбцы, Баранавічы — Слонім — Гродна, Баранавічы — Палонка — Слонім, з Баранавічаў на Навагрудак, Ляхавічы, Нясвіж.




#Article 114: Барысаўскі раён (463 words)


Бары́саўскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Мінскай вобласці. Утвораны 17 ліпеня 1924. Падзелены на 17 сельскіх саветаў. Знаходзіцца на паўночным усходзе Мінскай вобласці, цэнтр — Барысаў. На ўсходзе мяжуе з Крупскім раёнам, на поўдні — з Бярэзінскім і Чэрвеньскім раёнамі, на паўднёвым захадзе — са Смалявіцкім раёнам, на захадзе — з Лагойскім раёнам Мінскай вобласці, на поўначы — з Віцебскай вобласцю.

Рэльеф раўнінна-ўзгорысты. Вялікая частка раёна размешчана ў межах Цэнтральнабярэзінскай раўніны і Верхнебярэзінскай нізіны, паміж імі з захаду на ўсход працягнулася паласа Мінскага ўзвышша. Пераважаюць вышыні 180—220 м, максімальная — 285,3 м. Найвышэйшая кропка Барысаўскага раёна не мае асабістай назвы, знаходзіцца на мяжы з Докшыцкім раёнам, у кіламетры на поўдзень ад Дамашкаўскага возера.

Галоўныя рэкі — Бярэзіна, Пліса, 
Бобр, Гайна, Сха, Цна, Мужанка, Нача, Рова, Бродня. На тэрыторыі раёна знаходзіцца возера Палік.
Іншыя рэкі: Рака Гурба, Рака Жартайка, Рака Мрай.

Вядомыя 173 радовішчы торфу, 2 радовішчы пяску і вытворных, 2 радовішчы легкаплаўкіх глін.

Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,9 °C, ліпеня 18,2 °C. Сярэднегадовая колькасць ападкаў складае 647 мм. Вегетацыйны перыяд — 187 дзён.

Лясы (51 % тэрыторыі) хваёвыя, яловыя, бярозавыя, вялікія масівы ў паўночнай і заходняй частках раёна. Пад балотамі знаходзіцца 13 % тэрыторыі. У межах раёна размяшчаецца частка Бярэзінскага біясфернага запаведніка.

Агульная колькасць насельніцтва Барысаўскага раёна, па дадзеных на 1 студзеня 2010 года, складае 187 600 чалавек, з іх:

Колькасць населеных пунктаў — 300.

Найбуйнешымі населенымі пунктамі раёна, паводле звестак на 1.01.2008 г., з’яўляюцца:

За 2009 год насельніцтва раёна скарацілася амаль на 5 тыс. чалавек.

Астатнія населеныя пункты:

Тэрыторыя Барысаўшчыны была заселеная яшчэ ў эпоху мезаліту (IX—V тысячагоддзе да н.э.). Стаянкі гэтага перыяду былі на тэрыторыі цяперашніх вёсак Вялікае Стахава, Глівін, Чарневічы.

У месцах, адпаведных сучаснай Барысаўшчыне, археолагамі знойдзены прадметы, якія сведчаць аб жыццядзейнасці чалавека эпохі неаліту (IV-ІІ тысячагоддзе да н.э.). Гэта тэрыторыя вёсак Аздяцічы, Слабодка, Чэрнеўка.

У VII-IХ стагоддзях нашай эры на землях раёна жылі крывічы — знакамітае славянскае племя. З тых часоў захаваліся вёскі Вяляцічы і Ратуцічы.

З X стагоддзя Барысаўшчына ўваходзіла ў склад Полацкага княства.

Гісторыя горада Барысава ўзыходзіць да пачатку XII стагоддзя. У 1102 полацкі князь Барыс Усяслававіч, вяртаючыся з паходу на яцвяг, заснаваў на левым беразе Бярэзіны горад і назваў яго сваім імем. У «Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай» гаворыцца, што Барысаў быў заснаваны, каб «нак вечной граници умоцнити межи Литвою и князством Полоцким». У канцы XIII стагоддзя ён становіцца горадам — крэпасцю Полацкага княства.

Падчас руска-французскай вайны 1812 года, ў 15 км на паўночны захад ад Барысава, на рацэ Бярэзіна ля вёскі Студзёнка, войскі Расійскай імперыі разбілі армію Напалеона (Бітва на Бярэзіне). Аб гэтым сведчаць устляваныя на месцы пераправы, на правым і левым берагах Бярэзіны, помнікі рускім і французскім воінам.

Сельская гаспадарка спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, птушкагадоўлі, вырошчванні льну. Пасевы зерневых і кармавых культур, бульбы. Распаўсюджана агародніцтва. Прадпрыемствы па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў, паліўнай і харчовай прамысловасці.

Раён перасякаюць чыгунка і рэспубліканская аўтамагістраль Мінск — Масква , аўтадарогі на Бягомль, Беразіно, Плешчаніцы.

Мясцовая прэса прадстаўлена праз выданні:




#Article 115: Батаніка (225 words)


Батаніка (ад  — трава, зеляніна) — комплекс навук пра расліны. Вывучае іх вонкавую і ўнутраную будову, рост і развіццё, размнажэнне, жыцядзейнасць, адносіны да навакольнага асяроддзя, пашырэнне, паходжанне, эвалюцыйнае развіццё, пытанні класіфікацыі.

Развіццё батанікі як навукі ішло адначасова з ростам практычных патрэбнасцяў чалавека і непасрэдна звязана з агульнай гісторыяй чалавецтва. Шмат звестак пра расліны было вядома людзям з глыбокай старажытнасці. Бацькам батанікі лічаць старажытнагрэчаскага прыродазнаўца і філосафа Тэафраста.

Як стройная сістэма навуковых ведаў батаніка аформілася ў 18 стагоддзі дзякуючы ў асноўным працам шведскага прыродазнаўца К. Лінея. Французскія вучоныя А. Адансан, Ж. Б. Ламарк, А. Жульё і іншыя распрацавалі натуральную класіфікацыю раслін, паводле якой расліны аб'ядноўваліся па сукупнасці галоўных прыкмет (кветка, плод, семя) у парадкі, якія ўпершыню размешчаны ў адзіны рад — ад водарасцяў да кветкавых. У 19 — 20 стагоддзях батаніка, як і іншыя біялагічныя навукі, інтэнсіўна развівалася пад уплывам эвалюцыйнай тэорыі Ч. Дарвіна.

У Расіі першыя батанічныя даследаванні звязаны са стварэннем АН (1927) і арганізацыяй шэрагу экспедыцый для вывучэння расліннасці краіны (І. Г. Гмелін, П. С. Палас, С. П. Крашаніннікаў). У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзя рускія батанікі І. Н. Гаражанкін, М. С. Варонін, У. І. Паладзін, С. Г. Навашын, К. А. Ціміразеў і іншыя зрабілі буйныя адкрыцці (двайное апладненне ў кветкавых раслін, раскрыцццё энергетычных заканамернасцяў фотасінтэзу і інш.), якія паўплывалі на развіццё батанічнай навукі ў свеце.

Падзяляецца на многія самастойныя дысцыпліны:

Вывучэнне асобных груп раслін вядуць раздзелы:

На аснове батанікі развіліся фітапаталогія, фармакалогія, астрабатаніка, археабатаніка. З развіццём сумежных навук метады даследавання ўдасканальваюцца і часта перакрываюцца.




#Article 116: Бацькаўшчына (газета, 1947) (166 words)


У «Бацькаўшчыне» змяшчаліся публікацыі па гісторыі Беларусі. Шмат увагі адводзілася праблемам нацыянальна-дзяржаўнага і культурнага адраджэння Беларусі ў 20-я гады XX ст., крытыцы кірунку нацыянальнай палітыкі ў БССР. Шматлікія матэрыялы прысвячаліся гісторыі рэлігіі, рэлігійных адносін, супярэчнасцям у нацыянальна-канфесійным развіцці Беларусі. Таксама на старонках газеты прыводзілася ідэя абароны беларускай мовы. «Бацькаўшчына» паслядоўна публікавала на сваіх старонках артыкулы пра рэфармаванне беларускага правапісу, русіфікацыю беларускай мовы, прыгадвала час яе росквіту.

Як дадатак да газеты ў 1952—61 выдаваўся часопіс для дзяцей «Каласкі».

Цытата з артыкула З гісторыі русыфікацыі Беларусі:

Таксама Станіслаў Станкевіч на старонках гэтай газеты пісаў пра русіфікацыю беларускай мовы і абмеркаваў прычыны, з якіх была зроблена рэформа беларускага правапісу 1933 года:

Газета стаяла на тым, што ўсе беларусы замежжа павінны размаўляць па-беларуску, каб не распусціцца ў чужым моры, каб горда і годна рэпрэзентаваць Беларусь перад чужымі народамі. На яе старонках з'яўляліся заклікі да беларусаў, што жылі ў лягеры Віндышбергердорф, каб тыя не пераставалі размаўляць на беларускай мове. У выніку у Віндышбергердорфе былі адкрытыя беларускія школы, утвораны саюз беларускіх скаўтаў.




#Article 117: Бела-чырвона-белы сцяг (2874 words)


Бе́ла-чырво́на-бе́лы сцяг — дзяржаўны сцяг Беларусі з 19 верасня 1991 па 14 мая 1995 года, адзін з нацыянальных сімвалаў беларусаў.

Датай стварэння эскіза сцяга лічыцца 1917 год, а яго аўтарам — Клаўдзій Дуж-Душэўскі. Пры тым выкарыстанне бела-чырвона-белага сцяга беларусамі вядома і з ранейшых гадоў. Успрыняцце сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — чырвоныя элементы на белай аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім арнаменце.

Сцягі як апазнавальныя знакі вядомы са старажытнасці, але ўяўленні, што дзяржава павінна мець сцяг, павольна складаліся на працягу XVI—XVIII ст. У Еўропе таго часу даволі звыклым было ўжыванне для сцягоў гербавых колераў валадарных дынастый, бо дзяржавы атаясняліся найперш з імі. Так, сцягі Нідэрландаў з канца XVI ст. былі гербавых колераў прынца Аранскага — аранжавага, белага і сіняга; сцягі Аўстрыйскага эрцгерцагства — колераў Бабенбергаў, чырвона-бела-чырвоныя, Прусіі — Гогенцолернаў, белага і чорнага. У Швецыі пры дынастыі Вазаў з XVI ст. пачалі ўжываць сцяг колераў не дынастычнага, а дзяржаўнага гербу — залатога (жоўтага) і блакітнага. З канца XVI ст. Вазы былі каралямі польскімі і вялікімі князямі літоўскімі, тады і ў Рэчы Паспалітай пачалі ўжываць сцягі гербавых колераў — сярэбранага (белага) і чырвонага. Праз аднолькавую колеравую схему гербаў Кароны («Белага Арла») і Княства («Пагоні») немагчыма пэўна падзяліць паміж імі гэтую традыцыю. Пры каралю Жыгімонту Вазе ўжываўся трохпалосны чырвона-бела-чырвоны сцяг, пры яго сыне, каралю Уладзіславу Вазе — чатырохпалосны чырвона-бела-чырвона-белы. Наконт апошняга выказвалі думку, што ён адлюстроўвае колеры менавіта двух гербаў — польскага і вялікалітоўскага, хоць яны і тоесныя. Аднак, да згасання дынастыі Вазаў сцяг з чаргаваннем палос не стаў дзяржаўным ні ў Кароне, ні ў Княстве.

Ранейшае ўжыванне сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос не вядома з крыніц. Звесткі пра выкарыстанне белага сцяга з простым чырвоным крыжам вялікім князем Вітаўтам, калі слушныя, тычацца сцяга з крыжам Святога Юрыя, вельмі папулярнага ў Еўропе. Такі сцяг стаў дзяржаўным у Англіі, а інвертаваны — у Даніі. Часта пад ім выступалі атрады наёмнікаў, у бітве пад Грунвальдам (1410) харугвы пад георгіеўскімі сцягамі былі з абодвух бакоў — чэшскіх наёмнікаў у арміі саюзнікаў і «гасцёў» у ордэнскай арміі. Да гэтай агульнаеўрапейскай традыцыі, напэўна, належаць сцяжкі на дзідах саюзных войскаў у бітве пад Оршай (1514), паказаныя на карціне «Бітва пад Оршай» (1520). Вядома, што ў бітве брала ўдзел польская наёмная цяжкая кавалерыя, роўна яна выяўлена на карціне з георгіеўскімі сцяжкамі і выступае пад вялікай чырвонай харугвай, побач з такімі ж сцяжкамі атрад гусарыі выступае пад чырвонай харугвай з белым арлом. Такім чынам, нягледзячы на колеры, няма падстаў далучаць ужыванне белых сцягоў з простым чырвоным крыжам да традыцыі сцягоў са спалучэннем белых і чырвоных палос.

За вазаўскі час, напэўна, склалася традыцыя бела-чырвоных апазнавальных сцягоў, з палосамі як гарызантальнымі, так вертыкальнымі і клеткай. У XVI—XVIII ст. пад бела-чырвона-белым сцягам з паўмесяцам і зоркай выступала харугва літоўскіх татар, напэўна, таму ў пазнейшым кітабе мог сцвярджацца, паводле Івана і Антона Луцкевіча, іх удзел пад такім сцягам у бітве пад Грунвальдам (1410), але іншыя даследчыкі гэты кітаб не выявілі. Сцяжкі бела-чырвоных колераў ужывала гусарыя ў XVII—XVIII ст. і іншыя падраздзяленні войскаў Кароны і Княства. Пазней белыя і чырвоныя палосы ўжываліся ў расійскай вексілалогіі і геральдыцы датычна «літоўскіх» губерняў.

Масавае стварэнне дзяржаўных сцягоў пачалося з канца XVIII ст. праз змены грамадскай свядомасці пасля Вялікай французскай рэвалюцыі, калі дзяржавы пачалі атаясняцца не з валадарнымі дынастыямі, а з насельніцтвам — тады з’явіліся французскі, бельгійскі, ламбардскі (цяперашні італьянскі), іспанскі, нарвежскі, амерыканскі сцягі. Тады ж склалася і ідэя сцяга ў цяперашнім разуменні, як увасаблення дзяржаўнай незалежнасці. У XIX ст. сцяг быў сярод атрыбутаў кожнага нацыянальна-вызваленчага руху — як антыасманскага паўстання ў Грэцыі (1821) ці антырасійскага паўстання ў Польшчы, Літве і Беларусі (1831). Менавіта ў паўстанне 1831 года на аснове гербавых колераў склаліся ўяўленні пра польскі сцяг. Многія еўрапейскія нацыі ў ХІХ ст. не мелі ўласнай дзяржаўнасці, таму ў гэты час узнікае і паняцце нацыянальнага сцяга, як сцяга нацыі, якая прэтэндуе на ўласную дзяржаўнасць. Такім быў і польскі бела-чырвоны сцяг, і эстонскі сіне-чорна-белы (вядомы з 1881). Ёсць думка, што разам са сцягам з «Пагоняй» падчас паўстання 1863—1864 гадоў пад кіраўніцтвам К. Каліноўскага ўжываўся і бела-чырвона-белы сцяг, асобнік захоўваецца ў Віленскім гістарычна-этнаграфічным музеі, аднак пэўных пацверджанняў гэтаму няма.

Напэўна, вытокі бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага беларускага знаходзяцца ў часе складання беларускай нацыянальнай ідэі. У сярэдзіне ХІХ ст. да яе прыходзілі асобныя прадстаўнікі інтэлігенцыі, а перыяд складання прыпадае на канец XIX — пачатак XX ст. На час пасля Першай сусветнай вайны, калі з’явіўся шэраг новых незалежных дзяржаў, прыпадае і наступная хваля з’яўлення сцягоў, менавіта тады як дзяржаўныя былі зацверджаны польскі, эстонскі, цяперашні германскі (вядомы з 1832), літоўскі, югаслаўскі і іншыя сцягі. Пры гэтым можна прасачыць пераемнасць некаторых традыцыйных для пэўнага этнасу геральдычных выяў, колераў і спалучэнняў. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года многія народы Расійскай імперыі абвясцілі свае правы на самавызначэнне, беларусы таксама заявілі пра самастойнасць — 25-27 сакавіка 1917 года ў Мінску адбыўся з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, які сфарміраваў Беларускі нацыянальны камітэт і даручыў яму ў кантакце з Часовым урадам распрацаваць пытанні аўтаноміі Беларусі. Тады быў бы натуральным і сцяг як увасабленне ідэі беларускай дзяржаўнасці, што і адбылося, але само стварэнне і час дакументамі не зафіксаваны, пра іх сведчаць успаміны ўдзельнікаў, запісаныя праз дзесяцігоддзі.

Часта ў літаратуры датай стварэння сцяга даецца 25 сакавіка 1917 года, што пэўна не правамерна. Згадкі ўжывання бела-чырвона-белага сцяга беларусамі як нацыянальнай сімволікі вядомы з 1905, 1909 і 1912 гадоў. Аўтарам эскіза сучаснага сцяга, зацверджанага ў 1917 годзе, лічыцца інжынер Клаўдзій Дуж-Душэўскі, інфармацыя паходзіць з яго ўспамінаў і патрабуе праверкі іншымі крыніцамі, але цяпер агульнапрынятая. Няма пэўнасці ці ведаў Дуж-Душэўскі ранейшую вексілалагічную традыцыю і папярэдняе ўжыванне сцяга нацыянальным рухам, але ва ўспамінах 1934 года ён адсылае яго колеры проста да «Пагоні»:

Хуткае ўспрыняцце бела-чырвона-белага сцяга як нацыянальнага, напэўна, таксама можна тлумачыць яго адпаведнасцю сімволіцы колераў, колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце. Белы і чырвоны характэрны беларускай традыцыйнай культуры, чырвоныя элементы на белай аснове лічацца самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім арнаменце. Вытокі гэтых традыцый некаторыя даследчыкі бачаць у племянных часах славянскіх народаў і нават у светаўяўленнях старажытных індаеўрапейцаў, але крыніцы падобных сцвярджэнняў застаюцца невядомымі.

Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў Санкт-Пецярбургу. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі» пад кіраўніцтвам Вацлава Ластоўскага.

Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў Мінску. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917). 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі ў Мінску адкрыўся Першы Усебеларускі з’езд, 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. У часе адкрыцця з’езда бальшавік Людвіг Рэзаўскі запатрабаваў зняць бела-чырвона-белы сцяг і замяніць на сцяг чырвонага інтэрнацыяналу, у адказ на што дэлегаты абурыліся, два матросы пад рукі вывелі Рэзаўскага з залы, а сябра складу старэйшын з’езда генерал-лейтэнант Канстанцін Аляксееўскі падышоў да трыбуны і пацалаваў сцяг. Напэўна з часу з’езда бела-чырвона-белы сцяг успрымаўся ў масавай свядомасці як нацыянальны сцяг беларусаў.

Бела-чырвона-белы сцяг да канца студзеня 1918 года вісеў на будынку Цэнтральнай беларускай вайсковай рады ў Менску на вуліцы Паліцэйскай. На фотаздымку з Беларускай канферэнцыі 1918 года ў Вільні відаць бела-чырвона-белыя сцягі з вузкімі чорнымі палосамі абапал чырвонай паласы. Выказвалася думка, што палосы могуць быць цёмна-чырвонымі, але на чорна-белым фотаздымку ў такім выпадку не было рэзкага кантрасту паміж колерамі. Бела-чырвона-белым сцягам карыстаўся Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда ў Мінску да прыходу германскіх войскаў (18—25 лютага 1918). 19 лютага 1918 года, па выгнанні бальшавікоў з Менску, бела-чырвона-белы сцяг быў змешчаны на будынку Народнага Сакратарыята Беларусі. Урад Беларускай Народнай Рэспублікі карыстаўся сцягам як дзяржаўным, хоць фармальна зацверджаны ён быў толькі 5 жніўня 1918 года, а абвешчаны ў верасні 1918 года. Былі і іншыя праекты дзяржаўнага сцяга, а таксама варыяцыі на аснове бела-чырвона-белага.

У 1920 годзе сцягам як нацыянальным і дзяржаўным карысталіся кіраўніцтва Слуцкага паўстання і вайсковыя фарміраванні Булак-Балаховіча. У 1920 годзе ён стаў сцягам Беларускага асобнага батальёна ў складзе арміі Літвы (пасля далучэння Літвы да СССР сцяг канфіскаваны НКУС). У 1920—1922 гадах факт існавання беларускага бела-чырвона-белага сцяга перашкодзіў праекту , які прапаноўваў падобны сцяг як дзяржаўны для незалежнай Латвіі.

У 1924—1928 гадах БССР фактычна не мела дзяржаўнага сцяга. Паводле ўспамінаў удзельнікаў канферэнцыі па рэформе беларускай мовы ў 1926 годзе, памяшканне ў Менску, дзе яна праводзілася, упрыгожвала бела-чырвона-белае сонца з пяццю бела-чырвона-белымі прамянямі. У 1927 годзе абмяркоўваўся праект герба БССР, які агулам паўтараў герб СССР, але меў бела-чырвона-белую стужку замест чырвонай. Праект прайшоў некалькі інстанцый, аднак Прэзідыум ЦВК урэшце пастанавіў зрабіць стужку чырвонай. Пры гэтым узорам для афіцыйна прынятай сімволікі БССР стала савецкая сімволіка Расіі.

У 1921—1939 гадах бела-чырвона-белы сцяг актыўна ўжываўся нацыянальна-вызваленчым рухам у акупаванай Польшчай Заходняй Беларусі, як палітычнымі партыямі — Беларуская хрысціянская дэмакратыя, БСРГ, КПЗБ (напэўна, з палітычных меркаванняў), так і непалітычнымі арганізацыямі — Таварыства беларускай школы. Беларуская нацыянальная сімволіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах рабочых, беларускім студэнцтвам. Швадрон уланаў арміі міжваеннай Польскай Рэспублікі, у якім служылі беларуска-літоўскія татары, меў двузубы белы вымпел з гарызантальнай чырвонай паласой, на якой размяшчаліся зялёная зорка і паўмесяц.

Малады заходнебеларускі паэт, будучы класік беларускай літаратуры, перакананы камуніст Максім Танк згадвае бела-чырвона-белы сцяг у сваім вершы «Ты чуеш, брат» у 1930 годзе.

Бела-чырвона-белы сцяг працягваў выкарыстоўвацца беларускай супольнасцю ў Чэхаславаччыне, куды таксама пераехала Рада БНР. Сцяг выкарыстоўвала Беларуская грамада ў Празе (1920—1925), беларускае студэнцтва ў Празе.

Бела-чырвона-белымі сцягамі карысталіся беларускія культурніцкія і грамадска-палітычныя арганізацыі міжваеннай Латвіі. Беларусы Латвіі з нацыянальнымі сцягамі ўдзельнічалі ў маніфестацыі ў часе пахавання паэта Яна Райніса ў Рызе 15 верасня 1929 года.

Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў беларускія нацыянальныя колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі, карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях ад 14 чэрвеня 1944 года. Вядомае распараджэнне, быццам падпісанае гаўляйтарам Кубэ, пра дазвол карыстацца бела-чырвона-белым сцягам побач з германскай сімволікай «пры святкаваннях або для абазначэння беларускай нацыянальнасці», надрукаванае ў газеце «Раніца» (27 чэрвеня 1942), паводле вынікаў пазнейшых даследаванняў аказалася тагачаснай дэзінфармацыяй, вінаватых у якой акупацыйныя ўлады не знайшлі.

Бела-чырвона-белыя павязкі насілі члены Саюза беларускай моладзі. Паводле фотаматэрыялаў, часам такія апазнавальныя знакі ўжывалі ўдзельнікі аддзела Беларускай народнай самапомачы — Корпуса беларускай самааховы, створанага немцамі з мясцовых жыхароў для барацьбы з партызанскім рухам. Немцы самаахоўцам не давяралі і не ўзбройвалі, бо пасля атрымання зброі тыя часта пераходзілі на бок партызан, урэшце корпус быў расфарміраваны. У апошні год перад вызваленнем Беларусі бела-чырвона-белыя сцягі выкарыстоўваліся на публічных мерапрыемствах, каб схіліць мясцовае насельніцтва на свой бок пасля паражэння на Курскай дузе і пералому ў вайне.

Бела-чырвона-белым сцягам карысталася беларуская эміграцыя. У некаторых гарадах з актыўнымі беларускімі асяродкамі ў Дзень Незалежнасці Беларусі (25 сакавіка, цяпер вядомы як «Дзень Волі») на адміністрацыйных будынках афіцыйна вывешваліся бела-чырвона-белыя сцягі. Рэгулярна ўздымаўся бела-чырвона-белы сцяг на будынку гарадской ратушы ў Брэдфардзе (Англія, Вялікабрытанія), на быдынку ратушы горада Ошава (Канада). Да сёння ў Дзень Волі вывешваецца бела-чырвона-белы сцяг на будынку гістарычнага музея ў Саўт-Рыверы (Нью-Джэрсі, ЗША).

У Беларусі пад бела-чырвона-белымі сцягамі выступалі ўдзельнікі пасляваеннага антысавецкага партызанскага руху і падполля — да іх ліквідацыі савецкімі ўладамі ў 1950-я гады. У 1960—1970-я гады беларускую нацыянальную сімволіку выкарыстоўвалі інтэлектуалы-гуманітарыі Акадэмічнага асяродку, разгромленага КДБ у 1974—1975 гадах, і мастакі-дысідэнты з творчага кола «На Паддашку». У 1985 годзе на будынку Мінскага мастацкага вучылішча два навучэнцы, Міхаіл Мірошнікаў і Юрый Макееў, вывесілі бела-чырвона-белыя сцягі. У выніку КДБ распачаў пераслед 6 чалавек, а Макееў мусіў спыніць навучанне.

У 1980-я гады, пасля пачатку дэмакратызацыі ў СССР, бела-чырвона-белы сцяг як нацыянальны быў ізноў уведзены ва ўжытак. Гэтаму спрыялі моладзевыя нефармальныя гістарычна-культурныя аб’яднанні і клубы («Талака», «Паходня», «Узгор’е» і інш.),  Беларускі народны фронт «Адраджэньне». 30 кастрычніка 1988 года бела-чырвона-белыя сцягі ўзнялі ўдзельнікі першай масавай акцыі на «Дзяды», якая была жорстка разагнаная савецкімі ўладамі. 19 лютага 1989 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі на стадыёне «Дынама» ў Мінску адбыўся першы дазволены ўладамі БССР апазіцыйны палітычны мітынг. Разам з тым савецкія ўлады працягвалі пераслед беларусаў (асабліва ў правінцыі) за выкарыстанне нацыянальнага сцяга.

Вяртанне ў масавую свядомасць жыхароў Беларусі бела-чырвона-белага сцяга з гербам «Пагоня» як нацыянальных сімвалаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняццем Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце. Пад гэтай сімволікай прайшлі красавіцкія і травеньскія стачкі рабочых Беларусі 1991 года. 24 жніўня 1991 года дэпутатка Галіна Сямдзянава ўнесла бела-чырвона-белы сцяг у Вярхоўны Савет Беларусі. На наступны дзень, 25 жніўня, дэпутаты надалі Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце статус канстытуцыйнага закона.

Пад гэтым сцягам прысягаў у 1994 годзе першы Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка. Але пасля ініцыяванага ім рэферэндуму (14 траўня 1995) выкарыстанне бела-чырвона-белага сцяга як дзяржаўнага было спынена. Сцягам, як нацыянальным, працягнулі карыстацца некаторыя апазіцыйныя беларускія арганізацыі і нацыянальна-арыентаваная частка грамадства. На Віцебшчыне пасля рэферэндуму чалавек або група асоб пад імем «Мірон» пачалі вывешваць бела-чырвона-белыя сцягі ў цяжкадаступных месцах. Такія ж акцыі праводзіліся ў многіх рэгіёнах Беларусі.

Увосень 2016 года актывісты сабралі больш за 10 тысяч подпісаў за наданне бела-чырвона-беламу сцягу статусу нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці і перадалі іх у Міністэрства культуры. У Мінкультуры адказалі, што ў прадстаўленай прапанове «не ўтрымліваецца дакументальнага абгрунтавання і поўнай, дакладнай і якаснай фіксацыі графічнымі сродкамі элемента, якому прапануецца надаць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці», а таксама неабходна правесці грунтоўнае навуковае даследаванне з мэтай выяўлення арыгінальных архіўных дакументаў і матэрыялаў. У сакавіку 2018 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі прайшло маштабнае святкаванне 100-годдзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі. У траўні гэтага ж года пад бела-чырвона-белымі сцягамі адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка Тадэвушу Касцюшку ў Косаве, а ў верасні 2019 года — урачыстае адкрыццё помніка вялікаму князю Гедыміну ў Лідзе.

Бела-чырвона-белыя сцягі шырока ўжываюцца ў часе пратэстаў у Беларусі ў 2020—2021 гадах. Як адзначыў палітолаг Арцём Шрайбман, бела-чырвона-белы сцяг стаў агульным сімвалам пратэсту, напоўніўся зусім іншым сэнсам, чым ён меў раней. Раней ён меў сэнс нацыянальны, цяпер — агульнадэмакратычны, антыаўтарытарны.

Праціўнікі нацыянальнага адраджэння карысталіся фактам ужывання сцяга беларускімі арганізацыямі ў часы акупацыі для дыскрэдытацыі апанентаў, звінавачваючы іх у фашызме. Распаўсюджвалася інфармацыя, што бела-чырвона-белыя нарукаўныя павязкі насіла акупацыйная паліцыя. Тое ж адбывалася ў часы Другой сусветнай вайны з нацыянальнай сімволікай іншых акупаваных краін, цяперашнія сцягі ўжывалі арганізацыі і фарміраванні калабарацыяністаў Бельгіі, Латвіі, Літвы, Нарвегіі, Нідэрландаў, Расіі, Украіны, Францыі, Эстоніі, іншых краін Еўропы і Азіі. Сучасным італьянскім сцягам карыстаўся фашысцкі рэжым Мусаліні, побач або ў спалучэнні з уласнай сімволікай.

Прапагандысты рэжыму Аляксандра Лукашэнкі карыстаюцца напрацоўкамі савецкай прапаганды. Узмацнілася прапаганда з пачаткам пратэстаў у 2020 годзе, асабліва пасля выбараў і падзей 9—11 жніўня, калі бела-чырвона-белы сцяг сталі масава ўжываць удзельнікі пратэсту. Дырэктар Інстытута гісторыі НАНБ Вячаслаў Даніловіч заявіў, што ў гады Вялікай Айчыннай вайны гэты сцяг быў процістаяннем з Савецкім Саюзам, савецкімі партызанамі. Ён звязвае сцяг з пазіцыяй беларускіх нацыянальных калабарацыяністаў, якія хацелі стварыць нейкую беларускую дзяржаву, але пад нямецкім пратэктаратам. Яго выказванне было негатыўна характаразавана беларускай гістарычнай супольнасцю. Сам Лукашэнка называў бела-чырвона-белы сцяг калабарацыянісцкім і прафашысцкім.

Бела-чырвона-белы сцяг згадваецца літаратурнымі і музычнымі творамі, у выяўленчым мастацтве.

Сцяг згадваецца ў вершах «Ваяцкі марш» (1919) Макара Краўцова (пакладзены на музыку Уладзімірам Тэраўскім, гімн Беларускай Народнай Рэспублікі пад назвай «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»), «Покліч» (1920) Уладзіміра Жылкі, «Ты чуеш, брат…» (1930) Максіма Танка, «Беларускі сцяг» Пятра Сакола, «Моладзі» Алеся Мілюця, шэрагу вершаў 1943—1944 гадоў Алеся Змагара, «25 сакавіка» Рыгора Барадуліна, праекце гімна Беларусі «Жыві, Беларусь!» (словы Уладзіміра Някляева, музыка Васіля Раінчыка), «Сцяг» Уладзіміра Някляева (пакладзены на музыку Змітром Вайцюшкевічам), «Родны сцяг» Сяргея Панізніка (пакладзены на музыку хорам «Унія»), «Я люблю, калі сьвеціць сонца…» Міхала Анемпадыстава (пакладзены на музыку ў 1996 годзе гуртом «Новае Неба»).

Бела-чырвона-белая стужка — абавязковы элемент манаграм, або вензеляў, іерархаў некаторых Памесных Цэркваў (у т.л. БПЦ, РПЦ, УПЦ) пачынаючы ад епіскапа. За аснову вензеляў узята традыцыйная архірэйская мантыя, праз якую ідзе тры бела-чырвона-белыя стужкі, яны называюцца «струменямі» або «крыніцамі» ( або источники) і сімвалізуюць святло Старога і Новага Запаветаў, якое павінен прапаведаваць архірэй. Форма мантый архірэяў у свой час была перанята ад урачыстага адзення візантыйскіх імператараў, якое было аздоблена залатымі і сярэбранымі нашыўкамі. Пачаткова і «струмені» на мантыях былі з залатых і сярэбраных нітак, у паслядоўнасці срэбра-золата-срэбра, на мантыях канстанцінопальскіх патрыярхаў так было да XVI стагоддзя. Такая аздоба была задарагой нават для Візантыі, даволі рана там пачалі ўжываць таннейшыя матэрыялы, замест золата пурпурны, а замест срэбра — белы ядваб.

Для Русі і ядваб быў задарагі, епіскапы Кіеўскай мітраполіі пачалі ўжываць іншыя тканіны белага і чырвонага (радзей сіняга) колераў. Сіні ўжываўся, бо пурпур — сумесь чырвонага і сіняга. Першае пэўна зафіксаванае сведчанне ўжыванне «струменяў» на мантыях архірэяў Кіеўскай мітраполіі вядома з XII стагоддзя, яно захавалася да XX стагоддзя на мошчах наўгародскага архіепіскапа Іаана, памерлага ў 1185 годзе і было знішчана ў першыя гады савецкай улады. Такая мантыя на Іаане зафіксавана захаванай да цяперашняга часу яго драўлянай разьбяной фігурай, вырабленай у 1559 годзе. Да канца XVI стагоддзя захавалася дужа мала выяўленчых крыніц, каб прасачыць развіццё элементаў архірэйскага аддзення, але можна думаць, што традыцыя «струменяў» не перапынялася і такія мантыі былі ў сучаснікаў Іаана, полацкіх і тураўскіх архірэяў.

З XVII стагоддзя, дзякуючы папулярнаму ў Рэчы Паспалітай партрэтнаму жанру, дайшло шмат выяў тагачасных царкоўных іерархаў, часта на іх мантыях бачны традыцыйныя бела-чырвона-белыя «струмені», былі яны не толькі на мантыях праваслаўных, але і грэка-каталіцкіх іерархаў, бо візантыйская традыцыя — падмурак абедзвюх гэтых цэркваў, а таксама іерархаў-старавераў. У XVIII—XIX стагоддзях «струмені» усё часцей з’яўляюцца на іконах з выявамі святых-епіскапаў, вядомы такія іконы са Святым Мікалаем, епіскапам мірлікійскім, Святымі Мітрафанам і Ціханам, епіскапамі варонежскімі, Святым Георгіем, архіепіскапам магілёўскім.

Такім чынам, спалучэнне белага і чырвонага ў адпаведнай паслядоўнасці добра вядома здаўна, аднак, на думку Д. Лісейчыкава, было б «наіўным і няправільным» звязваць колеры аздаблення архірэйскага адзення з колерамі беларускага нацыянальнага сцяга.




#Article 118: Беларускае жыццё (часопіс) (339 words)


Рэдактар-выдавец Ф. Аляхновіч, з 1920 літаратурны кіраўнік З. Бядуля.

Часопіс выступаў за стварэнне самастойнай беларускай дзяржавы буржуазна-дэмакратычнага тыпу або алтэрнатыўнай федэрацыі народаў былога ВКЛ, якая, на думку рэдакцыі, магла б процістаяць Польшчы, Расіі і Германіі. Ва ўмовах польскай акупацыі рэдакцыя іншла на кампраміс, спадзеючыся на шчырасць абяцанняў «начальніка Польскай Дзяржавы» Ю. Пілсудскага, змясціла Мемарыял Віленскай беларускай рады да Пілсудскага з просьбай дапамагчы аб’яднаць усю Беларусь «у незлежную дзяржаву, суседнюю і дружную з Польшчай» (5 верасня 1919). Аднак відавочна несумяшчальнасць паміж праграмай часопіса, аб’яўленай у артыкуле «Нашы мэты» (5 верасня 1919), дзе выдаўцы абвясцілі сваёй мэтай «уласную дзяржаўнасць», з планамі Пілсудскага, які ў звароце да жыхароў былога ВКЛ меў на ўвазе толькі культурна-нацыянальную аўтаномію і права на «вольную, нічым не звязаную гутарку аб сваіх патрэбах». У шэрагу праграмных артыкулаў часопіс выступаў супраць палітыкі бальшавікоў і адначасова супраць белагвардзейскай і нямецкай палітыкі зняволення Беларусі. Крытыкавалася палітыка Польшчы за няўвагу да нацыянальнага самавызначэння народаў, зямельнай рэформы і дэмакратызацыі. Часопіс падтрымаў выбранне старшынёй Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны Б. Тарашкевіча і яго перагаворы з польскім урадам (30 ліпеня і 4 жніўня 1919). Для светапогляду большасці аўтараў характэрна традыцыйная канцэпцыя беларускага народніцтва, арыентацыя на вёску і ідэалы вольнай кааперацыі як спецыфічна беларускага гістарычнага шляху.

Літаратурна-мастацкі аддзел часопіса вызначаўся жанравай разнастайнасцю, шырокім ахопам гісторыі беларускай мастацкай культуры і яе прпаблем, асабліва літаратуры і нацыянальнага тэатра: артыкулы З. Бядулі «Чаму яшчэ няма беларускага раману?» і «Хараство ў беларускай народнай творчасці», ю нарысы пра творчасць Ф. Скарыны, С. Буднага, В. Цяпінскага, В. Дуніна-Марцінкевіча, К. Каганца, К. Каліноўскага, С. Манюшкі, У. Галубка, цыкл артыкулаў А. Навіны «Нашыя песняры», даследаванне І. Луцкевіча пра кітабы.

Часопіс друкаваў інфармацыю пра жыццёвы лёс і творчасць беларускіх пісьменнікаў, дзеячаў мастацтва, змяшчаў вершы Я. Купалы, Я. Коласа, вершы, апавяданні і нарысы З. Бядулі, Ц. Гартнага, А. Гаруна, М. Гарэцкага, А. Гурло, М. Кудзелькі (М. Чарота), М. Краўцова, Г. Леўчыка, А. Зязюлі, урыўкі з «Гісторыі беларускае літаратуры» М. Гарэцкага, п’есы Ф. Аляхновіча, хроніку літаратурна-мастацкага жыцця, у т.л. паведамлялася пра выданне на рускай мове твораў Я. Купалы «Выбраныя вершы ў перакладах рускіх паэтаў» (М., 1919).




#Article 119: Беларуская Народная Рэспубліка (4295 words)


Белару́ская Наро́дная Рэспу́бліка (скарочана БНР) — дзяржава, абвешчаная на тэрыторыі Беларусі ў пачатку XX стагоддзя. Галоўным кіраўнічым органам з’яўлялася Рада. Незалежнасць БНР абвешчана Радай ноччу на 25 сакавіка 1918.

Дзяржаўная мова: беларуская (з 28.4.1918).

Атрыбуты дзяржаўнасці: Часовая канстытуцыя БНР (11.10.1918), пячатка БНР (з 28.4.1918), сцяг і герб (з чэрвеня 1918). Былі выпушчаны пашпарты грамадзян БНР (лета 1918).

Выканаўчым органам быў Народны Сакратарыят, з 11 кастрычніка 1918 перайменаваны ў Раду Народных Міністраў БНР. Месца пасяджэнняў урада: Мінск, Гродна (са снежня 1918).

У выніку недастатковага ўзроўню арганізаванасці, недахопу грошай, узброеных фарміраванняў і міжнароднай падтрымкі і прызнання дзяржаўныя органы БНР былі ліквідаваны, самараспушчаны альбо эмігравалі за мяжу.

Дзень абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі святкуецца часткай беларусаў як Дзень Волі.

Лозунг БНР упершыню прагучаў у 1917, у прыватнасці на Усебеларускім з’ездзе (кангрэсе) у Мінску. Незалежніцкія настроі ў беларускім руху ў значнай ступені былі выкліканы палітыкай Часовага ўрада Расіі, які не хацеў лічыцца з патрабаваннямі беларускіх арганізацый аб наданні Беларусі статуса аўтаноміі ў складзе Расійскай дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікі, а таксама палітыкай Савета Народных Камісараў Расіі, які вёў перагаворы з Германіяй аб лёсе Беларусі без удзелу ў іх прадстаўнікоў беларускага народу. Незалежніцкія тэндэнцыі ўзмацніліся пасля разгону Усебеларускага з’езду і пасля таго, як З-і Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918) ухваліў гэты разгон.

Ва ўмовах, калі бальшавікі паводле Брэсцкага міру перадавалі беларускія землі Германіі, часткай дзеячаў беларускага нацыянальнага руху было прапанавана абвясціць поўную незалежнасць Беларусі.

Калі ў ходзе І сусветнай вайны, пасля падпісання Брэсцкага міру, Чырвоная Армія пакінула Мінск, а германскія войскі яшчэ не ўступілі, група дзеячаў беларускага нацыянальнага руху зрабіла спробу ўзяць на сябе ўладу. Познім вечарам 19 лютага Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з'езда скончыў сваё апошняе нелегальнае пасяджэнне, апрацаваўшы Першую Устаўную грамату да народаў Беларусі. Крыху раней адбылося надзвычайнае пасяджэнне Выканкома ЦБВР, на якім было прынята рашэнне:

Выканкам Рады Усебеларускага кангрэса 21 лютага 1918 звярнуўся да народа Беларусі з 1-ай Устаўной граматай, у якой аб’явіў сябе ўладай у Беларусі. Часовым выканаўча-распарадчым органам стаў створаны ім Народны сакратарыят на чале з Я. Варонкам. У яго склад увайшлі: П. Крачэўскі, А. Смоліч, П. Бадунова, А. Карач, Т. Грыб, К. Езавітаў, І. Серада, С. Крывец і інш. Разлік быў на тое, што германскаму камандаванню прыйдзецца прыняць як дадзенае беларускае нацыянальнае ўтварэнне.

Сацыяльна склад Рады БНР быў неаднародны. Галоўную ролю ў ёй ажыццяўлялі сярэднія слаі нацыянальнай інтэлігенцыі, у партыйных адносінах Рада складалася з прадстаўнікоў розных нацыянальных сацыялістычных партый (БСГ, ЕС і СС, Паалей-Цыён, Бунд), а таксама рускіх эсэраў і меншавікоў. Усе гэтыя партыі адхілялі Кастрычніцкую рэвалюцыю, але не ўсе падтрымлівалі аддзяленне Беларусі ад Расіі і ўтварэнне беларускай нацыянальнай дзяржавы. Рускія эсэры, меншавікі і яўрэйскія сацыялістычныя партыі выказаліся за знаходжанне Беларусі ў складзе Расіі. Яўрэйскія партыі асцерагаліся, што ў беларускай нацыянальнай дзяржаве на першы план выйдзе беларуская буржуазія. Рускія эсэры стаялі на пазіцыі «адзінай і непадзельнай» Расіі. Толькі БСГ паслядоўна патрабавала самавызначэння Беларусі.

Рада БНР на пасяджэнні ў ноч з 24 на 25 сакавіка 1918 пасля дзесяцігадзінных спрэчак нязначнай большасцю галасоў прыняла пастанову Трэцюю Устаўную грамату, у якой абвясціла незалежнасць Беларусі — на тэрыторыі, дзе жыве і мае колькасную перавагу беларускі народ: «Магілёўшчыну, беларускія часьці Меншчыны, Гродзеншчыны (з Гроднай, Беластокам і інш.), Віленшчыны, Віцебшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежныя часьці суседніх губерняў, заселеныя беларусамі». У пратаколе адзначалася, што атмасфера ў час пасяджэння была «наэлектрызавана». Супраць аддзялення Беларусі ад Савецкай Расіі галасавалі дэпутаты гарадской, земскай і бундаўскай фракцый. Ад галасавання ўстрымаліся прадстаўнікі Аб’яднанай яўрэйскай сацыялістычнай партыі, Паалей-Цыёна і сацыялістаў-рэвалюцыянераў. Земская фракцыя выйшла з Рады БНР і адазвала сваіх прадстаўнікоў з Народнага сакратарыята. Трэцяй Устаўнай граматай ад 25 сакавіка 1918 БНР абвяшчалася «незалежнай і вольнай дзяржавай».

У пачатку свайго ўтварэння БНР не знайшла падтрымкі шырокіх народных мас. Прычын таму многа. Яна была створана ў вельмі неспрыяльных умовах і існавала пад акупацыяй. Акупацыйны рэжым быў супраць нацыянальных імкненняў, нацыянальных органаў улады абвешчанай дзяржавы. І народам ён успрымаўся як варожы. Але Рада вымушана была калі не супрацоўнічаць з ім, то быць для яго лаяльнай. У працэсе стварэння БНР шырокія народныя масы ўдзелу не прымалі. Вядома, што I Усебеларускі з’езд даверыў абранаму ім Савету з’езда падрыхтаваць і склікаць Беларускі Устаноўчы сход, а затым II Усебеларускі з’езд, на якім абвясціць будучую беларускую дзяржаву. Фактычна выйшла, што БНР абвясціў нават не Савет з’езда, а створаны ім орган — Выканаўчы камітэт Рады Кангрэса, які потым кааптаваў у свой склад 28 прадстаўнікоў нацыянальных груп.

Народны сакратарыят дамагаўся міжнароднага прызнання БНР. З гэтай мэтай у чэрвені 1918 дэлегацыя на чале з Р. Скірмунтам наведала Кіеў. Урад Украінскай Народнай Рэспублікі прызнаў БНР. 18 красавіка 1918 з Кіева дэлегацыя БНР адправіла радыётэлеграмы ўрадам усіх краін і Савецкай Расіі з пераказам сутнасці падзей, якія адбыліся ў Беларусі, і паведамленні аб тым, што з моманту абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці беларускі народ не прызнае тых пунктаў Брэсцкага дагавора ад 3 сакавіка 1918, якія датычылі яго тэрытарыяльных інтарэсаў.

Летам 1918 дэлегацыя БНР выязджала ў Маскву, але не была прынята народным камісарам РСФСР. Дыпламатычныя місіі былі таксама накіраваны ў Варшаву, Берлін, Берн, Капенгаген. Консульства БНР было адчынена ў Літве.

Мэтай ураду БНР было таксама прызнанне беларускай дзяржавы Германіяй і стварэнне з яе дазволу ўласных узброеных сіл і паліцыі. Але дэмарш урада БНР да Германіі быў без вынікаў. Улада Варонкі, паводле яго прызнання, пачала змяншацца і была абмежавана толькі нацыянальным прадстаўніцтвам пры нямецкай акупацыйнай адміністрацыі і некаторымі другараднымі функцыямі. На пасланыя ў Берлін тры граматы БНР рэйхсканцлер паведаміў Народнаму сакратарыяту, што Берлін разглядае Беларусь як частку Савецкай Расіі, што, згодна Брэсцкаму дагавору, Германія не магла без урада Леніна прызнаць зноў беларускую дзяржаву.

Нягледзячы на адмову кайзераўскага ўрада прызнаць БНР, кансерватыўныя сілы Рады БНР працягвалі дамагацца арыентацыі на Германію. Іх падтрымлівалі буйныя землеўладальнікі. У лісце ўраду Германіі яны пісалі: калі б нямецкія войскі не акупавалі наш край, мы рассталіся б з маёнткамі і жыццём. «Жывём надзеяй, што міжнародны трактат адарве нас ад Расіі і злучыць з Літвой пад абаронай Германіі». У процівагу Радзе БНР, якую германскае камандаванне лічыла сацыялістычнай, у Мінску ўтварылася Беларускае народнае прадстаўніцтва на чале з Р. Скірмунтам, П. Алексюком, В. Гадлеўскім, Т. Вернікоўскім і інш. Узаемаразумення з БНП шукала правае крыло БСГ, зацікаўленае ў паляпшэнні адносін з германскім камандаваннем. Неўзабаве Рада БНР прыняла ў свой склад БНП.

Значных поспехаў БНР дасягнула ў развіцці асветы і культуры. Паводле розных падлікаў, працавалі ад 150 да 350 школ. Падрыхтоўка настаўнікаў вялася ў Свіслацкай семінарыі і Мінскім педінстытуце. У красавіку 1918 была заснавана Мінская вышэйшая музычная школа, якая неўзабаве пераўтварылася ў Беларускую кансерваторыю. У красавіку 1918 створана падрыхтоўчая камісія для адкрыцця Беларускага ўніверсітэта ў Мінску, у якую ўвайшлі А. Смоліч, М. Доўнар-Запольскі, Я. Карскі і інш. Па ініцыятыве І. Луцкевіча ў 1918 была створана першая беларуская навуковая ўстанова — Беларускае навуковае таварыства ў Вільні. Выдаваліся беларускія кнігі, часопісы і газеты.

Германскія акупацыйныя ўлады, з аднаго боку, не перашкаджалі культурна-асветніцкай дзейнасці БНР, а з другога — ухіляліся ад афіцыйнага прызнання яе. Шэраг членаў Рады і Народнага сакратарыяту БНР, якія спрабавалі дамагчыся падтрымкі ўрада Германіі, звярнуліся да германскага імператара з тэлеграмай, у якой дзякавалі за вызваленне Беларусі, прасілі дапамагчы ў стварэнні яе дзяржаўнай незалежнасці ў саюзе з Германскай імперыяй.

Выданне 3-яй Устаўнай граматы і пасылка тэлеграмы імператару Германіі выклікалі ў БНР палітычны крызіс. Са складу Рады выйшлі гарадская група, прадстаўнікі Бунда, Аб’яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя. БСГ раскалолася. Утварыліся новыя партыі: Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (БСДП), Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў (БПСФ), Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПСР).

Лідарамі БСДП былі А. Смоліч, Б. Тарашкевіч, Я. Лёсік, А. Прушынскі, С. Рак-Міхайлоўскі, А. Луцкевіч, І. Луцкевіч. Яе праграма прадугледжвала рэфармісцкае пераўтварэнне капіталістычнага ладу грамадства ў сацыялістычны. Задача нацыяналізацыі прамысловасці не ставілася. Зямлю меркавалася перадаць сялянам для арганізацыі на ёй дробных працоўных гаспадарак. Памешчыкам мелася на ўвазе захаваць разумную норму карыстання зямлёй. Высоўвалася патрабаванне аб’яднання ўсёй этнічнай тэрыторыі беларусаў у незалежнай БНР.

Кіруючае ядро БПСФ склалі Я. Варонка, А. Цвікевіч, К. Езавітаў, В. Захарка, А. Аўсянік, П. Крачэўскі, І. Серада. З заявы партыі выцякала, што ў аснову яе светапогляду і тактыкі былі пакладзены інтарэсы і імкненні працоўнага люду. Партыя патрабавала канфіскацыі буйных землеўладанняў і стварэння на гэтай падставе «беларускага нацыянальнага зямельнага фонду», росту прамысловай вытворчасці і паступовай перадачы яе ў рукі народа. Працягваючы лінію БСГ, яна ставіла сваёй задачай вызваленне беларускага народа ад нацыянальнага прыгнёту шляхам стварэння сусветнай федэрацыі, у якой беларуская дэмакратычная рэспубліка павінна стаць састаўной адзінкай.

БСДП і БПСФ на першае месца ставілі нацыянальнае пытанне і толькі пасля яго рашэння разлічвалі прыступіць да сацыяльных пераўтварэнняў. Абедзве партыі былі нешматлікімі, іх сацыяльнай базай была беларуская інтэлігенцыя.

Арганізатарамі БПСР былі Т. Грыб, П. Бадунова, Я. Трафімаў, Я. Мамонька, А. Маркевіч, В. Русак, М. Шыла, Н. Козіч і інш. Яе сацыяльнай базай з’яўлялася беларуская інтэлігенцыя і сялянства. БПСР прэтэндавала на авангардную ролю ў беларускім руху. Патрабаванні яе зводзіліся да ўстанаўлення «дыктатуры працоўных», сацыялізацыі зямлі, кааперыравання сялянства, незалежнай беларускай рэспублікі ў этнаграфічных межах. Пры станоўчых адносінах да акта 25 сакавіка 1918 аб абвяшчэнні незалежнасці БНР яна настойвала на яе «юрыдычным прызнанні» Усебеларускім Устаноўчым з’ездам. Члены БПСР Т. Грыб, П. Бадунова, А. Карач выйшлі са складу Народнага Сакратарыята, але разам з членамі Рады БНР М. Пашковічам, Н. Козічам, М. Шыла, Я. Мамонькам і інш. заставаліся ў Радзе, як непрымірымая апазіцыя. Пасля адстаўкі І. Серады і А. Смоліча члены Народнага Сакратарыята, якія засталіся, склалі свае паўнамоцтвы.

У Радзе БНР месцы гарадской групы занялі прадстаўнікі культурных, прафесіянальных і навуковых беларускіх арганізацый, ад Бунда, СС і ЕС — Мінскай яўрэйскай абшчыны. У выніку Рада стала кааліцыйным органам з перавагай кансерватыўных сіл. Фарміраванне новага складу Народнага сакратарыята было даручана Р. Скірмунту. У сваёй заяве на пасяджэнні Рады 9 ліпеня 1918 апошні паведаміў, што будзе працаваць «у цесным кантакце з акупантамі. Ярмо акупацыі хоць і цяжкае, але з ім неабходна мірыцца, як з непазбежным злом». Яго перагаворы з прадстаўнікамі партый, якія працягваліся амаль 2 месяцы, не прывялі да станоўчага выніку. Палітычны крызіс паглыбляўся. Не знайшоў з яго выйсця і І. Серада, які пасля правалу місіі Скірмунта спрабаваў сфарміраваць урад. Левае крыло Рады, якое раней выступала супраць Варонкі, змяніла сваю пазіцыю і аб’ядналася з цэнтрам, які называлі «фракцыяй былых міністраў». Новай фракцыі належала большасць месцаў у Радзе. Яна ўзняла пытанне аб накіраванні дэлегацый у Маскву і Берлін.

Пасля падпісання Савецкай Расіяй і Германіяй 27 жніўня 1918 дадатковага дагавора, згодна якому германская армія вызваляла тэрыторыю Беларусі да р. Бярэзіны, надзеі БНР на ўмацаванне сваёй улады з дапамогай Германіі пачалі згасаць. Радзе БНР трэба было думаць, як абараніцца ад савецкай улады.

Рада БНР накіравала шэраг дэлегацый у Германію, Швейцарыю, ЗША, на Міжсаюзніцкую нараду ў Ясах. Аднак яна не знайшла падтрымкі. Англія, Францыя і ЗША палічылі за лепшае не прызнаваць БНР, каб мець вароты для ўварвання ў Савецкую Расію.

У мэтах умацавання свайго становішча Рада БНР 9 кастрычніка 1918 прыняла пастанову аб павелічэнні свайго складу да больш як 100 дэлегатаў за кошт прыцягнення прадстаўнікоў праваслаўнага і каталіцкага духавенства, а некалькі пазней Народны сакратарыят быў пераўтвораны ў Раду народных міністраў.

Рэвалюцыя ў Германіі змяніла адносіны немцаў да БНР. Іх погляды былі накіраваны да падзей унутры Германіі. У Еўропе з-за германскай рэвалюцыі складалася новая палітычная сітуацыя.

Тым часам У. Ленін шукаў магчымасці скарыстаць дадзеныя абставіны ў інтарэсах Савецкай Расіі. Ён меркаваў, што сярод сацыял-дэмакратаў можна будзе знайсці саюзнікаў. А. Луцкевіч, які ўзначальваў Раду народных міністраў БНР, быў запрошаны ў Маскву для перагавораў аб удзеле сацыял-дэмакратаў у Беларускім савецкім урадзе, які меркавалася стварыць пасля вызвалення Беларусі ад нямецкай акупацыі.

Ведаючы аб нежаданні Германіі вырашаць беларускае пытанне без удзелу Савецкага ўрада і ўлічваючы нетрываласць пазіцыі БНР, А. Луцкевіч прыйшоў да высновы аб неабходнасці паездкі ў Маскву. У лістападзе 1918 ён прыбыў для перагавораў. У гэты ж час у Маскву прыязджаў і Т. Грыб каб наладзіць кантакт з камуністычным цэнтрам. Для наладжвання сувязей з Белнацкомам у Маскву ў розны час прыязджалі А. Карач, Я. Мамонька і інш.

Маскоўскія перагаворы А. Луцкевіча з урадам РСФСР не былі завершаны. Было ўмоўлена, што яго бліжэйшыя саратнікі па партыі — члены Прэзідыума Рады БНР і міністры — пасля адыходу нямецкіх акупантаў з Мінска застануцца ў горадзе, каб завяршыць пачатыя ў Маскве перагаворы. Аднак калі 10 снежня 1918 Чырвоная Армія ўступіла ў Мінск, у горадзе ўжо не было членаў Рады БНР, за выключэннем прадстаўнікоў сацыял-дэмакратаў: старшыні Рады Я. Лёсіка, членаў Рады А. Уласава, А. Смоліча, В. Іваноўскага, А. Прушынскага і інш. У Мінску не застаўся і А. Луцкевіч, які ў апошні час выехаў у Вільню.

У абставінах адыходу германскіх войск Рада народных міністраў БНР у 4-ай Грамаце ад 29 лістапада 1918 заклікала беларускі народ да захавання парадку, які ўстанавіла Рада БНР. Была зроблена спроба стварэння палітычнага цэнтра без Рады, на базе земстваў, сацыялістычных партый, прафесійных арганізацый і фарміравання на гэтай падставе органаў краявой улады. Але кіраўнікі гэтых арганізацый не змаглі вырашыць пытанне аб уладзе. Прадстаўнікі левых арганізацый тым часам схіліліся да сумеснай работы з савецкай уладай.

У далейшым большасць беларускіх дзеячаў вярнуліся ў БССР. Аднак надзеі іх не апраўдаліся. Яны сталі аднымі з першых ахвяр сталінскіх рэпрэсій. Некаторыя: А. Луцкевіч, С. Рак-Міхайлоускі і інш., знаходзячыся ў Заходняй Беларусі, актыўна змагаліся за яе ўз’яднанне з БССР. А такія, як Я. Варонка, П. Крачэўскі, Я. Мамонька, Т. Грыб і інш., засталіся на ранейшых пазіцыях і працягвалі дзейнасць на эміграцыі.

У снежні 1918 года Рада і ўрад БНР пераехалі ў Вільню, а затым (у выніку наступлення Чырвонай Арміі і дзейнасці польскіх ваенізаваных фарміраванняў) у Гродна. Гэты горад у той час быў уключаны ў склад новастворанай Літоўскай Дзяржавы, а сталіцай БНР лічыўся да верасня 1919. Пад эгідаю ўрада БНР знаходзіліся некаторыя мясцовыя арганізацыі, быў наладжаны выпуск 5 беларускіх газет. Урад БНР у гэты час вёў барацьбу супраць прэтэнзій Польскай дзяржавы на беларускія тэрыторыі, дамагаўся права на ўдзел у Парыжскай мірнай канферэнцыі, паспяхова прайшлі перагаворы з урадам УНР аб пазыцы для ўрада А. Луцкевіча.

У сувязі з дзеяннямі польскіх легіянераў 20 сакавіка 1919 года ўрад БНР выехаў у Берлін. Тут была дэзавуіравана рэзалюцыя «Усебеларускага з’езда», які нібыты адбыўся ў Навагрудку, аб далучэнні Беларусі да Польшчы. У маі 1919 ад старшыні мірнай канферэнцыі быў атрыманы дазвол на прыезд беларускай дэлегацыі ў Парыж.

На пачатку чэрвеня 1919 ўрадавая дэлегацыя БНР прыбыла ў Парыж. Дэлегацыя разам з прадстаўнікамі Літвы, Латвіі, Эстоніі, Украіны і інш. дабівалася прызнання іх дзяржаў поўнапраўнымі суб’ектамі міжнародных адносін.

Тым часам у красавіку 1919 Войска Польскае заняло Вільню і Гродна, на пачатку жніўня быў заняты Мінск. 19 верасня А. Смоліч і Я. Лёсік накіравалі ліст кіраўніку Польскай дзяржавы Ю. Пілсудскаму, у якім прасілі аднавіць дзейнасць структур БНР. Увосень 1919 доўгі час у Варшаве знаходзіўся А. Луцкевіч, які дабіваўся прызнання Польскай дзяржавай самастойнасці Беларусі.

У сакавіку 1920 кіраўніцтва Польшчы пачало перагаворы з Найвышэйшаю Радаю БНР, польская камісія адхіліла большасць прапаноў Найвышэйшай Рады, аднак выдзеліла пэўныя сродкі на патрэбы беларускай школы і культуры. Ва ўмовах савецка-польскай вайны дзеячы БНР шукалі падтрымку як з польскага, так і з савкецкага боку. Аднак, калі ў ліпені савецкія войскі ўступілі ў Мінск, а ўрад РСФСР заключыў дагавор з Літвою, паводле якога значная частка беларускіх зямель перадавалася ў яе склад, гэта выклікала пратэст і Найвышэйшай і Народнай Рады. Надзея на тое, што БНР будзе прызнана Савецкай Расіяй знікла.

У той час калі савецкі і польскі бакі абмяркоўвалі ў Рызе без удзелу прадстаўнікоў беларускага народу ўмовы мірнага дагавору, у Рызе адбылася палітычная канферэнцыя, на якой было вырашана стварыць вакол урада В. Ластоўскага адзіны нацыянальны блок. Народная Рада БНР прызнавалася адзіным прадстаўніком беларускага народа і стала называцца Радаю БНР. Тым часам урад Латвіі на падставе дагавора з РСФСР ад 11 жніўня 1920 прапанаваў Радзе і ўраду Ластоўскага пакінуць тэрыторыю дзяржавы. 11 лістапада быў заключаны дагавор паміж БНР і Літоўскай Рэспублікай аб узаемным прызнанні, аб супрацоўніцтве і супольнай барацьбе за вызваленне беларускіх і літоўскіх зямель з-пад польскай акупацыі. Рада БНР і ўрад Ластоўскага пераехалі ў сталіцу Літвы Каўнас. У гэты час урад БНР спрабаваў сарваць савецка-польскія перагаворы ў Рызе, шукаючы падтрымкі ў розных еўрапейскіх краінах. Адзінае, што далі гэтыя намаганні, тое, што Парыжская мірная канферэнцыя паставіла Польшчы ў абавязак паважаць правы нацыянальных меншасцей. 18 сакавіка 1921 быў падпісаны Рыжскі мірны дагавор.

У канцы сакавіка 1921 ў Празе прайшла нацыянальна-палітычная нарада, удзел у якой прынялі 37 прадстаўнікоў беларускіх партый і арганізацый з Заходняй Беларусі, Літвы, Чэхаславакіі, Германіі — Першая Усебеларуская канферэнцыя. Канферэнцыя пацвердзіла акт 25 сакавіка 1918, прызнала Раду БНР як адзіны законны орган улады на Беларусі.

Урад БНР не спыняў дзейнасці на міжнароднай арэне. 27 красавіка 1922 на Генуэзскую міжнародную канферэнцыю па эканамічных і фінансавых пытаннях прыбылі В. Ластоўскі і міністр замежных спраў А. Цвікевіч. Старшыні канферэнцыі была ўручана нота аб прызнанні ўрадам БНР Вільні як сталіцы Літвы і згодзе на ўключэнне Сярэдняй Літвы ў склад Літоўскай дзяржавы ў якасці аўтаноміі. Мемарандум з просьбаю паставіць пытанне аб прызнанні БНР быў заслуханы на паяседжанні палітычнай камісіі канферэнцыі, аднак пасля дэмаршу дэлегацыі РСФСР беларускае пытанне ў парадак дня канферэнцыі пастаўлена не было.

Нота Ластоўскага і Цвікевіча 20 мая 1922 была асуджана ўрадам БНР. В. Ластоўскі падаў у адстаўку, але яна не была прынята. Затым Ластоўскі хацеў склікаць у Дзвінску нацыянальную нараду, аднак Старшыня Рады БНР П. Крачэўскі выступіў супраць. Пачаўся ўрадавы крызіс. 11 кастрычніка 1922 была створана Дзяржаўная калегія з членаў Прэзідыума Рады БНР і некаторых міністраў. 20 красавіка 1923 В. Ластоўскі і дзяржаўны пісар Дуж-Душэўскі заявілі аб выхадзе з Дзяржаўнай калегіі.

У снежні 1923 сябры замежнага бюро ЦК БПС-Р П. Бадунова, Я. Мамонька (яны з’яўляліся таксама сябрамі Прэзідыума Рады БНР і Т. Грыб выказаліся супраць прызначэння А. Цвікевіча на пасаду Старшыні Рады Міністраў БНР. У адносінах да ўрада Прэзідыум Рады БНР раскалоўся на дзве часткі.

Тым часам палітыка беларусізацыі, якая праводзілася ў БССР і абвешчаная амністыя праціўнікам савецкай улады ў гады грамадзянскай вайны спрыяла таму, што сярод дзеячаў БНР раслі прасавецкія настроі, якія ўзмацніліся пасля ўзбуйнення БССР.

А. Цвікевіч не хаваў свайго намеру пераехаць у Мінск. Праз савецкіх агентаў было дамоўлена, што перад вяртаннем ён збярэ канферэнцыю, якая прызнае Мінск адзіным цэнтрам адраджэння Беларусі. 12-16 студзеня 1925 года Другая Усебеларуская канферэнцыя адбылася ў Берліне. Патрэбная Мінску рэзалюцыя была прынята. А. Цвікевіч і сябры яго ўрада пераехалі ў Мінск.

Прэзідыум Рады БНР не прызнаў рашэння канферэнцыі і застаўся верны акту 25 сакавіка 1918. Хоць пасля члены Прэзідыума П. Бадунова і Я. Мамонька таксама пераехалі ў БССР, Старшыня Рады БНР П. Крачэўскі і яго намеснік В. Захарка не прызналі Савецкую Беларусь. Дзяржаўная пячатка і дзяржаўны архіў БНР засталіся ў іх.

Пасля смерці П. Крачэўскага (8 сакавіка 1928) яго функцыі выконваў В. Захарка. Пасля акупацыі Чэхіі нацысцкай Германіяй з ініцыятывы германскага боку ў 1939 адбыліся перамовы прадстаўнікоў Міністэрства замежных спраў Рэйху з В. Захаркам. Апошні адхіліў прапанову нацыстаў аб супрацоўніцтве. Перад смерцю Захарка перадаў пячатку і дзяржаўны архіў М. Абрамчыку, які выконваў функцыі Старшыні Рады БНР да 1970. У 1970 эміграцыйная Рада БНР абрала на яго месца В. Жук-Грышкевіча, а ў 1982 — Я. Сажыча. З 1997 Раду БНР у эміграцыі ўзначальвае І. Сурвіла.

БНР была абвешчана «на землях, дзе жыве і мае лічэбную перавагу беларускі народ». У склад БНР уключаліся: Магілёўшчына, беларуская частка Міншчыны, Гродзеншчына (з гарадамі Гродна і Беласток), Віленшчына, Смаленшчына, Чарнігаўшчына і сумежныя часткі суседніх губерняў, заселеных беларусамі (меліся на ўвазе Сувалкаўская і Ковенская губерні).

Планавалася падзяліць тэрыторыю БНР на ваяводствы — Навагрудскае, Берасцейскае, Гродзенскае, Менскае, Віленскае, Полацкае, Віцебскае, Смаленскае і Мсціслаўскае, якія ў сваю чаргу дзяліліся б на паветы.

Беларускі гісторык Анатоль Сідарэвіч сцвярджае, што дэ-юрэ БНР у 1918—1920 гг. прызналі Літва, Латвія, Эстонія, Чэхаславакія і Фінляндыя.

БНР мела консульствы у Кіеве (ген.) і Адэсе з 1918 г., аднак не атрымала афiцыйнага прызнання нi ад Рады УНР, нi ад Украінскай дзяржавы гетмана Скарападскага. Фактычныя адносіны падтрымліваліся з Германіяй, Балгарыяй, Турцыяй і Польшчай. Дзейнічала Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі.

Польскі гісторык Дарота Міхалюк указвае, што дэ-факта (фактычна) толькі Фінляндыя прызнала БНР, а афіцыйна дэ-юрэ (юрыдычна) ніводная дзяржава не прызнала БНР, у тым ліку дзяржавы-пераможцы ў Першай сусветнай вайне (Вялікабрытанія, Францыя, ЗША), менавіта якія вызначалі новы расклад сіл у Еўропе.

Беларускі гісторык Алесь Смалянчук указвае, што дэ-юрэ (юрыдычна, афіцыйна) ніводная дзяржава не прызнала БНР як дзяржаву, а толькі проста завязвалі адносіны з прадстаўнікамі БНР.

Нямецкі даследчык Е. Энгельгарт адзначае, што Германія па розных прычынах не прызнала беларускага ўрада, і таму ён быў вымушаны абмежавацца прадстаўніцтвам беларускага народа ў нацыянальных і культурных пытаннях. Рычард Пайпс робіць выснову, што немцы не збіраліся падтрымаць абвешчаную Радай БНР незалежнасць, таму што разглядалі Беларусь як крыніцу таннай сыравіны і рабочай сілы.

Гісторыкі Уладзімір Ладысеў і Пётр Брыгадзін характарызуюць БНР так: «Разглядаць БНР як сфарміраваўшуюся беларускую нацыянальную дзяржаву няма аб’ектыўнай навуковай высновы. Але нельга таксама пагадзіцца з тымі навукоўцамі, якія не лічаць БНР рэальным фактам. Беларуская Народная Рэспубліка была дзяржаўным утварэннем у стадыі фарміравання. Яна функцыяніравала ў спецыфічных умовах акупацыі. Да дзяржаўнасці беларускія нацыянальныя дзеячы не дайшлі, аднак ад самой ідэі да яе ажыццяўлення прайшлі значны шлях.  Неаспрэчным з’яўляецца тое, што самім фактам утварэння БНР пытанне беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці было пастаўлена ў плоскасць практычнай рэалізацыі».

Гісторык Дарота Міхалюк, ацэньваючы БНР як праект дзяржаўнасці Беларусі, адзначыла: «У 1918—1919 гг., калі адбываліся змены на палітычнай карце Усходняй Еўропы, перамагла канцэпцыя левага крыла беларускіх сацыялістаў.  У дзяржаўнай палітыцы беларускія лідары левага крыла адкінулі дэмакратызацыю жыцця і не здолелі выбудаваць настолькі шырокай сацыяльнай платформы, каб ідэя беларускай дзяржаўнасці ахапіла ўсе грамадскія пласты. У выніку ідэя БНР адрасавалася ніжэйшым пластам з сацыялістычнымі настроямі, вышэйшыя ж пласты і прадстаўнікі іншага светапогляду былі выключаныя, з-за чаго яны не бачылі неабходнасці падтрымліваць дзяржаву такога характару». І дадае, што абвяшчэнне БНР і пагроза, што яна ўвойдзе ў сферу ўплыву Польшчы, схіліла бальшавікоў да стварэння буфернай дзяржавы — БССР.

Уладзімір Ляхоўскі выказваецца, што БНР — гэта палітычныя структуры, генетычна звязаныя з Усебеларускім з’ездам 1917 года, якія паставілі сабе мэтай абвяшчэнне і замацаванне незалежнасці Беларусі — на шляху суверэнізацыі ў 1917—1918 гг. народаў Беларусі. Ляхоўскі лічыць, што абвяшчэнне пад уплывам братоў Івана і Антона Луцкевічаў незалежнасці БНР менавіта 25 сакавіка 1918 г. было стратэгічнай памылкай, бо (у адрозненне ад абвяшчэння незалежнасці Літвы актам 26 лютага 1918 г., які кансалідаваў літоўскі нацыянальны рух — усе літоўскія палітычныя партыі і суполкі) акт 25 сакавіка прывёў не да кансалідацыі беларускіх палітычных груповак, а да расколу. Ляхоўскі сцвярджае, што сярод дзеячоў БНР не было дасведчаных палітыкаў (многім з якіх не было і 30 гадоў узросту), што маглі б аналізаваць новую геапалітычную рэальнасць. На думку Ляхоўскага, калі б абвяшчэнне незалежнасці БНР адбылося ў жніўні 1918 г. (калі была падпісана дадатковая дамова паміж Германіяй і савецкай Расіяй і стала тады зразумела, што тэрыторыя Беларусі ў канцы 1918 г. адыдзе да савецкай Расіі), то ясна, што прыхільнікаў незалежнасці Беларусі было б значна болей сярод прадстаўнікоў мясцовых самаўрадаў, нацыянальных меншасцяў, мінскай гарадской думы, мінскай земскай управы і не было б такога палітычнага расколу. У той жа час Ляхоўскі ўхваляе тагачасную пазіцыю Мітрафана Доўнар-Запольскага, які лічыў, што акт 25 сакавіка абвешчаны і з гэтага трэба зыходзіць, а не займацца яго крытыкаваннем. Ляхоўскі таксама дадае, што такія працэсы і з’явы як беларуская выдавецкая справа, беларуская школьная справа, беларускія кааператывы і тэатральныя гурткі, хоры, мінскія беларускамоўныя газеты не фінансаваліся ў тыя часы ўрадам БНР, які на тое не меў грошай. Ляхоўскі заўважае, што трэба разумець, што беларускі нацыянальны рух у тыя часы быў шырэйшы за БНР, бо беларускія культурныя праекты ў тыя часы падтрымліваліся прыватнымі асобамі, грамадскімі суполкамі і фондамі (напрыклад, у снежні 1917 г. першыя дзесяць мінскіх беларускамоўных школ атрымлівалі грошы ад мінскай гарадской думы).

На думку Захара Шыбекі, толькі пад аховай 10-й нямецкай арміі, якую прывялі ў Мінск і Мінскую губерню мясцовыя кансерватыўныя каталіцкія і польскамоўныя маянткоўцы, удалося разгарнуць стварэнне рэальных элементаў уладных структур БНР — Рады, мясцовых рад у паветах (выбарных органаў БНР) — і выдаваць пашпарты БНР, займацца міжнароднай дзейнасцю, адкрываць беларускамоўныя школы і выдаваць газеты, аднавіць дзейнасць царквы і касцёла, акрамя стварэння ўласнага войска і паліцыі БНР, што не дазвалялі немцы. Шыбека лічыць, што без нямецкіх гарантый ва ўмовах незацікаўленнасці і захопніцкіх намераў бліжэйшых суседзяў (Расіі, Украіны, Польшчы і Літвы) наўрад ці ўдалося зрабіць такі феномен як БНР — важны досвед стварэння беларускай дзяржаўнасці ў XX ст., што стала ўзорным і сімвалічным на наступныя гады.

Гісторык і палітолаг Андрэй Казакевіч лічыць, што не след крытыкаваць дзеячоў беларускага Адраджэння пачатку XX ст. за сацыялістычны ўхіл і не след лічыць гэта за памылку, бо некаторыя рэчы ў тыя часы проста па-іншаму нельга было рабіць: беларусы былі сялянскім народам і вызначаліся паводле беларускай мовы і этнічнай (народнай) культуры, а для ліберальна-кансерватыўнай праграмы (якая была ў краёўцаў) не было сацыяльнай базы. Казакевіч адхіляе варыянт мабілізацыі беларусаў у пачатку XX ст. без негамагеннасці ў моўных і культурных адносінах, а ў той жа час сам адзначае: «Беларускае нацыятварэнне — гэта не тое, што рабіла адна партыя ці рух.  А на ўзроўні культуры ды грамадства ўсё было яшчэ складаней. Засяроджванне ўвагі на нейкім вузкім сегменце, высоўванне яго менавіта як адзінага выразніка працэсу — гэта проста няправільна.  Не варта перабольшваць уніфікаванасць і кансалідаванасць сучасных нацый увогуле».

Гісторык Алег Латышонак ацэньвае праект дзяржаўнасці і шанцы БНР так: «Думаю, што калі б былі іншыя людзі, не сацыялісты, то было б больш шанцаў на тое, каб стварыць дзяржаву. Для мяне было ясна, што гэтыя людзі не нацыяналісты і не дзяржаўнікі, калі яны вышэй ставілі сацыяльную рэвалюцыю, прычым невядома, ад імя каго яны гаварылі, таму што народ быў большасцю кансерватыўны і манархічны.  Усе гэтыя ідэі Беларускай Сацыялістычнай Грамады яшчэ да Першай сусветнай вайны — гэта жах! Забраць у людзей зямлю, пасля даваць яе ў арэнду, ніякай прыватнай маёмасці — гэта кашмар, да ніякага беларускага селяніна з такой праграмай не можна было ісці…».

Паводле Аляксандра Кавалені, факт абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі і дзейнасць яе Рады — гэта была першая спроба не толькі прадэклараваць, але і ажыццявіць практычныя захады ўтварэння беларускай дзяржаўнасці, што мае вялікае гістарычнае значэнне. Абвяшчэнне БНР аказала значны ўплыў на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці беларускага народа, стала важным крокам далейшага дзяржаватворчага працэсу.

Ігар Марзалюк мяркуе: «Нельга толькi стваральнiкаў БНР лiчыць правапераемнiкамi iдэй 1-га Усебеларускага з’езда. Яшчэ больш, дэмакратычнага мандата i легiтымнай правапераемнасцi з Усебеларускiм з’ездам Рада БНР на самай справе не мела, бо Усебеларускi з’езд нiколi патрабаванняў незалежнасцi не агучваў. Легiтымным пераемнiкам i прадаўжальнiкам iдэй Усебеларускага з’езда быў Белнацкам. Ад пачатку 1918 года ў беларускiм руху iснавалi i сапернiчалi дзве плынi — „белнацкамаўцы“ i „бэнээраўцы“». Ігар Марзалюк таксама дадае: «Кожная з гэтых плыняў адмаўляла іншую, абвінавачваючы ў здрадзе беларускай справе і беларускаму народу. Аб’ектыўна ж — і тыя, і другія працавалі на карысць Беларусі, імкнуліся да стварэння беларускай дзяржаўнасці. Дарэчы, і тыя, і другія былі прадстаўнікамі розных партый сацыялістычнага кірунку».

Алесь Белы ацэньвае, што нельга лічыць Беларускую Народную Рэспубліку (БНР) гістарычнай альтэрнатывый беларускаму савецкаму праекту (БССР): факт таго, што пасля 1926 года большасць з айцоў-заснавальнікаў БНР улілася ў БССР-аўскі праект, сведчыць пра тое, што рэальнай альтэрнатывы паміж імі не было. Алесь Белы таксама не лічыць, што былі нейкія ідэалы БНР, да якіх цяпер можна было б вярнуцца.




#Article 120: Беларуская газета (1933) (249 words)


Прапагандавала сацыялізм, уз'яднанне Заходняй Беларусі з БССР, выступала супраць фашызацыі грамадскага жыцця ў Польшчы, нацыянальнага ўціску, крытыкавала палітыку і дзейнасць беларускай санацыі, Беларускай хрысціянскай дэмакратыі і іншых партый і груповак. Актыўна абараняла інтарэсы працоўных Заходняй Беларусі, пісала пра бяспраўе ў Вільні, забастоўкі беластоцкіх тэкстыльшчыкаў, работу Таварыства беларускай школы і інш.

Вялікую ўвагу аддавала пытанням міжнароднага жыцця, выкрывала нацызм (арт. «У краіне свастыкі», «Гітлер — Еўропа — Мы»), шырока асвятляла судовы працэс над Г. Дзімітровым. У нумарах 8 і 10 мела літаратурныя старонкі. Друкавала творы М. Васілька, П. Граніта, Ф. Грышкевіча, А. Дубровіча, М. Засіма, А. Іверса, В. Канцавога, П. Пестрака, П. Радзюка, М. Танка, В. Таўлая, Я. Чабора, М. Явара і інш. Па ініцыятыве рэдакцыі газета 10 снежня 1932 у Вільні быў скліканы нелегальны з'езд заходнебеларускіх пісьменнікаў, на якім створаны Літаратурны фронт сялянска-рабочых пісьменнікаў Заходняй Беларусі. Разам з тым, у асобных матэрыялах (арт. «Адкрытымі вачыма», 19 студзеня 1934, і інш.), слепа верачы інструкцыям з-за савецкага кардону, апалагетычна ўслаўляючы «шчаслівае» жыццё беларусаў у БССР, «пільную» рэвалюцыйную дзейнасць камуністычнай партыі, «Беларуская газета» скочвалася на артадаксальна-бальшавіцкія пазіцыі, займалася па сутнасці паклёпам на грамадска-палітычных і культурных дзеячаў Заходняй Беларусі I. Дварчаніна, Р. Шырму, С. Рак-Міхайлоўскага, П. Мятлу, А. Гаўрылюка, П. Валошына, М. Бурсевіча, М. Кахановіча і інш., на некаторыя грамадскія арганізацыі, напрыклад, ТБШ, якое быццам бы пэўныя сілы спрабавалі «ўцягнуць... на шлях супрацоўніцтва з паланізатарскімі арганізацыямі».

Асобныя нумары і артыкулы газеты канфіскоўваліся ўладамі Польшчы. На 17-м нумары забаронена. Найбольш актыўныя супрацоўнікі газеты Дубровіч, Карповіч, Міско, Таўлай, Чабор арыштаваны і пасля 2-гадовага следства засуджаны.




#Article 121: Беларуская газета (1941) (253 words)


Распаўсюджвалася на тэрыторыі Генеральнай акругі Беларусь. «Беларуская газэта» мела на мэце кансалідацыю беларускага народа на антысавецкай платформе, барацьбу з бальшавізмам, ідэалагічную падтрымку акупацыйнага рэжыму. Вызначалася нацыяналізмам і шавінізмам, нянавісцю да рускіх, палякаў і яўрэяў, імкненнем да стварэння беларускай нацыянальнай ідэалогіі «ўзвышэнства», пошукамі «арыйскіх каранёў» беларускага народа, спробай даказаць яго нібыта гістарычна абумоўленую цягу да Германіі, атаясамліваннем марксізму і сіянізму і інш.

Друкавала прамовы і артыкулы кіраўнікоў нацысцкай Германіі, распараджэнні, звароты і аб'явы акупацыйных улад, агляды нацысцкай прэсы, асвятляла і каменціравала падзеі на франтах Другой сусветнай вайны, міжнароднага становішча, прапагандавала эканамічныя і палітычныя мерапрыемствы акупацыйнай адміністрацыі, усхваляла Трэці Рэйх як ідэальную дзяржаву. Інфармавала пра дзейнасць Беларускай народнай самапомачы, Беларускай краёвай абароны, Беларускай цэнтральнай рады, Саюза беларускай моладзі, ролю і значэнне якіх значна перабольшвала, а любыя іх акцыі з захапленнем каменціравала. Шмат увагі аддавала праблемам моўнай палітыкі, выкладання ў пачатковай школе, падрыхтоўкі настаўніцкіх кадраў, выхавання нацыянальнай самасвядомасці, арганізацыі культурнага жыцця на месцах.

Друкавала папулярныя нарысы па гісторыі і культуры Беларусі, многія з якіх яўна палітызаваныя і блізкія да публіцыстыкі, матэрыялы па гісторыі беларускай эміграцыі, пра беларускія традыцыі і абрады, паходжанне беларускай сімволікі і інш. На старонках газеты змешчаны ўспаміны ўдзельнікаў грамадзянскай вайны, матэрыялы пра сталінскія злачынствы (артыкулы пра Катынскі расстрэл, лагеры НКУС, успаміны Ф. Аляхновіча «У кіпцюрах ГПУ», сведчанні былых вязняў і інш.), творы Н. Арсенневай, Л. Геніюш, М. Зарэцкага, М. Багдановіча, М. Загорскага, літаратурна-крытычныя артыкулы, рэцэнзіі і інш. Шэраг публікацый газеты канца 1943 — пачатку 1944 прасякнуты песімізмам, асуджанасцю, расчараваннем у выбраным шляху. Аднак гэтыя настроі не паўплывалі на антысавецкі кірунак выдання.

Выйшла 272 нумары.




#Article 122: Беларуская доля (1925) (297 words)


Асвятляла палітычныя падзеі ў Польшчы і свеце. Вялікую ўвагу аддавала пытанням нацыянальна-вызваленчаму руху ў Заходняй Беларусі, садзейнічала яго росту і пашырэнню, развіццю палітычнай свядомасці народа. Узнімала актуальнае для Заходняй Беларусі аграрнае пытанне (арт. «Праект урада аб парцэляцыі і асадніцтве» і «Сельскі пралетарыят», «На што ідуць нашы падаткі», «Асадніцтва і абшарнікі» і інш.). Друкавала выступленні ў сейме беларускіх дэпутатаў П. Валошына, Б. Тарашкевіча, Ф. Ярэміча і інш., прысвечаныя надзённым палітычным і сацыяльным праблемам заходнебеларускага жыцця, іх інтэрпеляцыі (запыты) пра факты самаўпраўства мясцовай польскай адміністрацыі, арышты, праследаванне беларускай школы, друку, адлюстроўвала ідэйнае размежаванне дэпутатаў Беларускага пасольскага клуба. Крытычна ставілася да дзейнасці польскага сейма (арт. «Сонная сесія», «У сойме»), выкрывала дзейнасць на заходнебеларускіх землях дробнабуржуазнай згодніцкай партыі «Вызволене». У артыкуле «Свята працоўных» разгледжана гісторыя Перша-мая ў кантэксце грамадска-палітычных праблем Польшчы і Заходняй Беларусі. Асаблівую ўвагу аддавала барацьбе за школу на роднай мове. У пастаяннай рубрыцы «Змаганне за школу» надрукаваны «Зварот Цэнтральнай беларускай школьнай рады да грамадзянства», інструкцыя «Як дамагацца беларускай урадавай школы», выступленні дзеячаў асветы.

У газеце змяшчаліся творы Я. Купалы (перадрук з савецкай прэсы), У. Жылкі, Л. Родзевіча, У. Курбскага, артыкулы пра 15-годдзе беларускага тэатра ў Вільні, А. Навіны пра В. Дуніна-Марцінкевіча, навукова-папулярны нарыс А. Станкевіча «Доктар Ф. Скарына — першы друкар беларускі», інфармацыя пра падрыхтоўку
Беларускім навуковым таварыствам юбілею Ф. Скарыны і яго святкаванне 28 сакавіка 1925 у Вільні з удзелам прадстаўнікоў польскай, рускай, украінскай, яўрэйскай і літоўскай культурнай грамадскасці і інш. У матэрыялах пра міжнароднае становішча выкрывала італьянскі фашызм, разглядала контррэвалюцыйны пераварот у Балгарыі, эвалюцыю канцэпцыі вызваленчага руху ў Індыі, палітычныя праблемы Францыі і цяжкае жыццё эмігрантаў у гэтай краіне, апублікавала нарысы пра кітайскага рэвалюцыянера-дэмакрата Сунь Ятсена, пра першага прэзідэнта Чэхаславацкай рэспублікі Т. Масарыка, пісала пра грамадска-культурны рух беларусаў у Латвіі.

Выйшла 36 нумароў, з іх 3 канфіскаваны. Рэдактар-выдавец арыштаваны, пазней эмігрыраваў у СССР. Закрыта ўладамі Польшчы.




#Article 123: Беларуская доля (1927) (119 words)


Выступала за дзяржаўную дапамогу бяздомным беларускім сем'ям у Заходняй Беларусі, адкрыццё школ на роднай мове, у якія маглі б уладкавацца беспрацоўныя настаўнікі-беларусы, за прыём беларускай інтэлігенцыі на дзяржаўныя пасады, аблягчэнне становішча беларускай вёскі, стварэнне культурных цэнтраў, эканамічных кааператываў і інш. Паведамляла пра 9-ыя ўгодкі з дня абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі і арганізацыю яе Рады, дзейнасць Беларускага сельскагаспадарчага таварыства і таварыства «Аб'яднанне», сход Беларускага дабрачыннага таварыства, закрыццё Гродзенскага павятовага сакратарыята Беларускай сялянска-работніцкай грамады, дазвол царкоўных улад весці пропаведзі на беларускай мове, выхад 2 нумароў газеты «Беларускі дзень», інфармавала пра падзеі ў свеце і Польшчы, дзейнасць польскіх сейма і сената, ўмовы эміграцыі ў ЗША, Канаду, Перу, грашовы курс і праекты падатковай сістэмы, вяла карэспандэнцыю з чытачамі пра жыццё сялян-беларусаў і інш.




#Article 124: Беларуская думка (газета) (253 words)


У газеце супрацоўнічалі прадстаўнікі радыкальнай інтэлігенцыі пераважна сацыялістычнай арыентацыі. Мела рубрыкі «Беларусь» (з месцаў), «Апошнія навіны», «3 газет», «У Вільні» і інш. Паслядоўна выступала за цэласнасць і непадзельнасць Беларусі, выкрывала анексійныя планы правых сіл Польшчы, польскіх нацыянал-дэмакратаў, заклікала да аб'яднання ўсе дэмакратычныя элементы краю без розніцы веравызнання і нацыянальнасці, узнімала надзённыя пытанні жыцця розных пластоў і груп насельніцтва (інтэлігенцыі, служачых, бежанцаў і інш.).

Шырока асвятляла падзеі на Беларусі, у т. л. работу Беларускага з'езда Віленшчыны і Гродзеншчыны, канферэнцыі Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў Гродзеншчыны, настаўніцкага з'езда, праблемы беларускай школы, пытанні арганізацыі войска для абароны рэспублікі, апублікавала мемарандум урада Беларускай Народнай Рэспублікі да старшыні мірнай канферэнцыі ў Парыжы. Друкавала матэрыялы па гісторыі Беларусі і яе грамадскай думкі (аўтары Я. Лёсік, Т. Грыб пад псеўд. Т. Глеба), актуальных праблемах палітыкі (арт. «Перад новай вайной», «Палітычныя перспектывы і Беларусь», «Што нам дасць мір з Нямеччынай?»); на канкрэтных фактах акупацыйнай рэчаіснасці аналізавала польска-беларускія адносіны (Р. Зямкевіч пад псеўд. Юры Алелькавіч, Раман Суніца), радыкальна ставілася да зямельнага пытання («Зямельная рэформа ў Польшчы», «У справе зямельнай рэформы»).

Газета змяшчала на сваіх старонках творы Я. Купалы, Я. Коласа, М. Гарэцкага, Старога Уласа, М. Арла, I. Нялепкі, 3. Вехаця, 3. Бядулі, нататкі А. Гурло, К. Лукашэвіча, пераклады на беларускую мову твораў Э. Ажэшкі, Пружанскага, публікацыі на навукова-папулярныя, агульнаасветныя, кааператыўныя тэмы. Шэраг матэрыялаў падпісаны псеўд. Саўка Баравой, Тройнат, Свой, Янучонак, крыптанімамі «Е. Б.», «К.», «Л. Б.», «А. С-ва» і інш., якія не расшыфраваны. Газета дае яскравае ўяўленне пра сацыяльнае, палітычнае і грамадскае становішча на Беларусі вясной—летам 1919.

Выйшла 56 нумароў. Закрыта польскай акупацыйнай адміністрацыяй.




#Article 125: Беларуская думка (часопіс, Заходняя Беларусь) (112 words)


У праграме часопіса абвешчана пра яго незалежнасць, імкненне ўсебакова інфармаваць чытача, бараніць інтарэсы беларускага сялянства. Асвятляў беларускі грамадскі рух на Гродзеншчыне, жыццё вёскі, заклікаў беларускую інтэлігенцыю арганізоўваць культурна-асветную работу. Апублікаваў даклад Р. Астроўскага «Беларуская справа высоўваецца на парадак дзённы польскім грамадзянствам» (1931, № 9) пра змену адносін польскага ўрада да беларускага пытання. Пісаў пра падзеі ў Польшчы і за мяжой, пра жыццё ў СССР і БССР, у т. л. і пра сталінскія рэпрэсіі; друкаваў матэрыялы па рэлігіі,
праве, сельскай гаспадарцы. На старонках газеты змешчаны артыкулы да 10-годдзя з дня смерці А. Гаруна, Ядвігіна Ш., літаратурныя творы Ф. Аляхновіча, А. Бартуля, Г. Леўчыка, М. Журбы, М. Крапіўніцкага, Я. Коласа, Я. Купалы ды інш.




#Article 126: Беларуская зарніца (190 words)


Ставіў сабе за мэту пераадолець пашыранае за 2 апошнія стагоддзі адчужэнне праваслаўнай царквы на Беларусі ад нацыянальна-вызваленчых імкненняў беларускага народа, яго адраджэння. Праблемы праваслаўнай царквы, хрысціянскага веравучэння асэнсоўваў у грамадскім, гістарычным і агульна-хрысціянскім аспектах (арт. «Беларусізацыя праваслаўнай царквы» Вукалы, «Нацыянальны элемент у хрысціянстве» Латоцкага, «Прычыны падзелу царквы і варункі магчымага злучэння» пад псеўд. Алі, «Царства божае і царства кесарава» М. Бярдзяева, «Сусветная ахвяра» пад крыптанімам «А. К.», «Палажэнне і абавязак вучыцеля веры», «Задачы царквы» і інш.).

Шмат увагі аддаваў тагачаснаму стану хрысціянства, адносінам паміж царквой і дзяржавай, духавенствам і прыхаджанамі (арт. «Царква і дзяржава» і «Думкі проціў нябеснага бязвер'я» пад псеўд, Алі, «Аб «крызісе» хрысціянства» Чарняўскага,

фамадства»), беларускай асветы (публікацыі пра Віленскую беларускую гімназію, Таварыства беларускай школы), інфармаваў пра суд над беларускімі палітычнымі партыямі і арганізацыямі, у т. л. над Беларускай сялянска-работніцкай грамадой, і інш. На старонках часопіса змешчаны «Беларускі рэлігійны гімн», эцюд «3 гісторыі беларускай культуры», звесткі пра беларусаў і інш. народы-насельнікі Беларусі, творы Я. Купалы, Я. Коласа, М. Багдановіча, М. Гарэцкага, К. Буйло. Рабіў агляды прэсы, вёў палеміку з рускім эмігранцкім, польскім перыядычным і беларускім хадэцкім друкам. Меў пастаянныя рубрыкі «Хроніка», «Школьныя справы», «Гаспадарчыя парады».

Выйшла 13 нумароў.




#Article 127: Беларуская культура (1927) (165 words)


Ідэйныя пазіцыі часопіса былі абумоўлены памяркоўнымі поглядамі рэдактара, яго палітычнай арыентацыяй на тэрытарыяльную аўтаномію Заходняй Беларусі з паслядоўнай эвалюцыяй да незалежнасці. Асвятляў пытанні гісторыі Беларусі («Аб уніі на беларускіх землях» Я. Зенюка, «Шлях да незалежнасці Беларусі» пад псеўд. Незалежнік, «Кара» Саўліча), беларускай асветы на заходнебеларускіх землях («Школьная справа ў Польшчы» М. Краўцова), пісаў пра неабходнасць культурнай і краязнаўчай руплівасці ў Заходняй Беларусі, краязнаўчую работу ў БССР. Апублікаваў арт. «Трымаймася родных назваў» Краўцова (пад псеўд. Звончык), дае паказана, як польская адміністрацыя тэндэнцыйна скажае этнічную аснову беларускіх тапонімаў.

На старонках часопіса надрукаваны творы М. Багдановіча, А. Бартуля, М. Васілька, Я. Доліна, Б. Друцкага-Падбярэзскага (пад крыптанімам «Б.»), Я. Палешука і інш., пераклады на беларускую мову актуальных для заходнебеларускага жыцця філасофскіх твораў С. Белайца, М. Горкага, А. Міцкевіча, Р. Ралана, Ю. Славацкага, Р. Тагора, агляд творчасці Я. Коласа. У раздзеле «Бібліяграфія» пад крыптанімам «В.» змешчаны спіс выдадзеных на беларускай мове ў Вільні кніг і агляд беларускага друку за 1906—1927. Меў грунтоўны раздзел «Хроніка».

Выйшлі 3 нумары ў 2 кнігах.




#Article 128: Беларуская мова (1352 words)


Белару́ская мо́ва — нацыянальная мова беларусаў, уваходзіць у індаеўрапейскую моўную сям'ю, славянскую групу, усходнеславянскую падгрупу. Пашырана ў асноўным у Беларусі. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у Польшчы, Украіне, Расіі, Літве, Латвіі. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі.

Сучасная беларуская мова існуе ў літаратурнай і дыялектнай формах.  Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных сярэднебеларускіх гаворак. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках цэнтральнай Беларусі.

Алфавіт літаратурнай мовы створаны на аснове кірыліцы. Часам выкарыстоўваецца беларуская лацінка (гл. беларускі лацінскі алфавіт).

У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася існаванне дзвюх беларускіх моўных норм: нормы беларускай мовы, распрацаванай у 1933 годзе і рэфармаванай у 1953 і 2008 гадах, і нормы, распрацаванай Браніславам Тарашкевічам у 1918 годзе, т. зв. «тарашкевіцы».

Беларуская мова з'яўляецца старажытнапісьменнай, бо гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за 10 стагоддзяў. Мова беларускага народа пачала складацца ў XIV—XVI стагоддзях у Вялікім Княстве Літоўскім, і была канчаткова сфармулявана ў канцы XIX—XX стагоддзяў.
Згодна з этнаграфічнымі даследваннямі на Меншчыне яшчэ ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай.

Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы:

Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гг. на аснове гаворак у шырокім наваколлі горада Мінска.

Паводле перапісу 1989 года беларускую мову лічылі роднай 77,7 % жыхароў Беларускай ССР, у т.л. 80,2 % беларусаў.

Паводле дадзеных перапісу насельніцтва Беларусі 2009 года, роднай беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных палякаў) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных рускіх), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску.

У Расіі Беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку). Ва Украіне Беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку). У Польшчы Беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў.

Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з рускай) дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: літаратурнай і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з рускай) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова школы, друку, радыё, тэлебачання, мастацкай літаратуры, гуманітарнай навукі і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем.

Нягледзячы на тое, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі аб свабодным валоданні беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных беларусаў і 153 271 чал. у іншых этнасаў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных палякаў), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. у яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома» 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх, 3 370 тыс. (41.3 %) беларусаў, 257 тыс. іншых галоўных нац. груп (палякі, рускія, украінцы, татары).

Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул.

У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. Справаводства ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). Прэзідэнт рэспублікі Аляксандр Лукашэнка пры выкананні сваіх абавязкаў выкарыстоўвае амаль толькі рускую мову.

Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца, у асноўным, на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды.

На працягу дзесяцігоддзя ў Беларусі штогод ідзе ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/11 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/02 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны.

На тэрыторыі Польшчы паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 беларуская мова ўведзена ў якасці дапаможнай у зносінах паміж чыноўнікамі магістрата і насельніцтвам, як у вусным, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях:

Беларуская мова ўжываецца ў сёлах Ракітнаўскага раёна Ровеншчыны. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю.

Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках цэнтральнай Беларусі (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка сярэднебеларускай групы дыялектаў беларускай мовы), але ў працэсе свайго станаўлення сінтэзавала характэрныя для большасці беларускіх гаворак граматычныя і лексічныя рысы і ў сучасны момант не суадносіцца з пэўным тэрытарыяльным дыялектам.

Беларускі алфавіт складзены на аснове кірыліцы, развіты з алфавіта стараславянскай мовы. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар.

Гістарычна ўжывалася таксама глагалічнае пісьмо (рэдка — да 11-12 ст.). Гістарычна існавалі традыцыі запісу беларускага тэксту беларускім лацінскім і беларускім арабскім пісьмом.

Існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм раманізацыі беларускага тэксту (: Раманізацыя беларускай мовы). Таксама існуе неафіцыйны варыянт запісу лацінскім алфавітам.

Арфаграфія беларускай мовы грунтуецца на фанетычным прынцыпе ў спалучэнні з марфалагічным. У цесным узаемадзеянні з ёй ішло фарміраванне беларускай арфаэпіі. У беларускай фанетычнай сістэме 5 галосных гукаў і 32 зычныя гукі. Марфалогія беларускай сінтэтычная з рысамі аналітызму. Усе словы размяркоўваюцца па 10 часцінах мовы, якія падзяляюцца на знамянальныя (апрача прыслоўя маюць формы словазмянення) і службовыя. Спецыфіку сінтаксісу надаюць галоўным чынам адметнасці ў дзеяслоўным і прыназоўнікавым кіраванні. У аснове беларускай графікі — рускі грамадзянскі шрыфт, утвораны ў выніку рэформы кірыліцы. Беларускі алфавіт налічвае 32 літары.

Беларуская лексіка сілкуецца з двух асноўных крыніц: сваей асабістай прыроджанай беларускай і замежнай. Усе лексічныя адзінкі падзяляюцца на спрадвечна беларускія і запазычаныя. Спрадвечна беларускія словы не з’яўляюцца аднароднымі. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і прыдатны або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх усходніх славян. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах.

Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння. Беларуская пісьменнасць усталёўваецца у XIII—XIV ст., або ўсяго каля сямісот гадоў таму. Індаеўрапейскі пласт лексікі адзначаецца ў індыйскіх, іранскіх, германскіх, раманскіх, балтыйскіх, славянскіх і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што адзначаецца ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова.

Фанетычная сістэма сучаснай Беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48) зычных.

Беларуская мова флектыўная, г. зн. словы ў беларускай мове змяняюцца па граматычных катэгорыях з дапамогаю адмысловых марфем.

Выдзяляюцца часціны мовы:

Іменныя часціны маюць катэгорыі склону, роду і ліку.

Дзеяслоў мае катэгорыі часу, асобы і ліку, а ў асобных формах — стану, роду і склону.

Гістарычна навукоўцы пядзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-заходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі.

Дыялектная беларуская мова захоўваецца пераважна сярод сельскага насельніцтва. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. палескую (заходне-палескую) групу гаворак. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або сярэднебеларускіх гаворак (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход).

Тэлеканал «Белсат» быў адзіным цалкам беларускамоўным тэлеканалам, які дзейнічае ў Польшчы і транслюе свае перадачы на Беларусь праз спадарожнік Astra 4A, Eutelsat 33B і праз Інтэрнэт. У 2017 годзе перастаў быць цалкам беларускамоўным каналам, запушчаная перадача на рускай мове.

Беларуская мова прызнаная ЮНЕСКА другой у свеце па мілагучнасці пасля італьянскай.




#Article 129: Беларуская моладзь (часопіс) (298 words)


У 1972—1980 у склад рэдкалегіі ўваходзілі Ю. Азарка, Л. Вініцкая, В. Дунец, Н. Запруднік, Э. Пашкевіч, А. Пляскач, Р. Станкевіч, Г. Тумаш. На старонках часопіса друкаваліся гістарычныя і літаратурна-мастацкія матэрыялы, хроніка культурнага жыцця беларускай эміграцыі, у т. л. моладзі і студэнцтва ў розных краінах свету, творы беларускіх эмігранцкіх пісьменнікаў і дзеячаў культуры А. Адамовіча, Н. Арсенневай, Хв. Ільяшэвіча, В. Селях-Качанскага, С. Станкевіча, Я. Станкевіча, М. Сяднёва, К. Юхневіча, а таксама Я. Купалы, Я. Коласа, Цёткі, Р. Барадуліна, С. Панізніка і інш. Некаторыя творы — у перакладзе на англійскую мову.

Змешчаны ўспаміны: А. Адамовіча «Лірнік краіны ветлай» пра М. Равенскага (1961. № 12; 1962. № 13, 16; 1963. № 17); Я. Кіпеля «Беларуская хатка» (1960. № 5), «Студэнцтва Беларускага дзяржаўнага універсітэта ў Менску (пачатак 20-х гадоў)» (1961. № 9), «Апошнія дні Уладзіміра Жылкі» (1962. № 13), «Сорак гадоў часопісу «Полымя» (1963. № 17); Ф. Кушаля «Няздзейсненыя спадзяванні» (1964. № 21) і «Падрэзаныя крылы» (1964. № 22); Я. Станкевіча «Саматужныя школы» (1963. № 17); Селях-Качанскага «Трыумф беларускага тэатра» (1964. № 21); A. С. «На Лысай Гары» (1961. № II) пра Я. Купалу; О. Залізняк пра А. Пашкевіч (1962. № 15); А. Уласава «Якуб Колас і «Наша ніва» (1963. № 17); В. Д. пра беларускую афіцэрскую школу ў Мінску (1964. № 20) і інш.

С'ярод найбольш значных — публікацыі Юстыча «Смаленшчына — частка Беларусі» (1959. № 1, 3, 4), «Наша моладзь у Мантрэалі» (1961. № 11, без аўтара), М. Віленскага «Беларускія школы на эміграцыі» (1962. № 16). На англійскай мове змешчаны публікацыі Ліцвіна «Беларусь паміж дзвюма сусветнымі войнамі» (1961. № 10—12; 1962. № 13), «Беларусь падчас другой сусветнай вайны» (1962. № 14) і «Беларусь пасля 1945» (1962. № 15); Р. Станкевіч «Згуртаванню беларуска-амерыкан-скай моладзі — 30 гадоў» (1980. № 1, 2), творы В. Запруднік, П. Нэдуэл і інш.

Выйшла 52 нумары.




#Article 130: Беларуская ніва (1925) (414 words)


У склад рэдакцыі ўваходзілі П. В. Мятла, С. А. Рак-Міхайлоўскі, Б. А. Тарашкевіч. Мела аддзелы ўнутранай і міжнароднай палітыкі, нацыянальнай культуры і школьнай справы, аператыўнай інфармацыі, хронікі, друкавала лісты ў рэдакцыю, адказы чытачам, паведамленні з БССР. Гуртавала беларускую апазіцыю да польскага ўрада, змяшчала выступленні і парламенцкія інтэрпеляцыі (запыты) беларускіх дэпутатаў сейма і сенатараў, выступала за стварэнне адзінага фронту нацыячнальных меншасцей Польшчы. Шмат увагі аддавала крытыцы каланіяльнай палітыкі ўрада, польскага варыянта «сталыпіншчыны» (асадніцтва на беларускіх землях), асвятленню фінансава-эканамічнага крызісу ў краіне, залежнасці Польшчы ад замежнага капіталу, росту беспрацоўя, выкрыццю спробы ўрада выйсці з цяжкага становішча за кошт бедных і сярэдніх слаёў насельніцтва. Выхад з крызісу газета бачыла ў радыкальных рэформах, перадачы ўсёй зямлі сялянству, індустрыялізацыі краіны, гарантыі права беларусаў на самавызначэнне, нацыянальнае раўнапраўе.

Паведамляла пра сялянскі і рабочы pyx у Заходняй Беларусі, у шэрагу матэрыялаў (21—25 лістапада і 5 снежня 1925) выкрывала імкненні Ю. Пілсудскага захапіць уладу. У сувязі з 20-годдзем Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ) на старонках газеты надрукаваны арт. «3 гісторыі БСГ» А. Луцкевіча (пад крыптанімам «Г. Б.»), а таксама рэдакцыйны арт. «Пад сцягам сацыялізму» (абодва 5 снежня 1925), дзе падкрэслівалася, што БСГ прытрымлівалася беларускага шляху ў пераходзе да сацыялізму на аснове адзінства ідэалаў і грамадскіх інтарэсаў працоўнага сялянства і гарадскіх работнікаў. У рэдакцыйных матэрыялах (арт. «Адзіная ідэалогія», 20 лютага 1926, і інш.) і палемічных выступленнях Тарашкевіча крытычна ставілася да газеты «Сялянская ніва», дэпутатаў сейма В. Рагулі і Ф. Ярэміча, якія разладжвалі адзіны фронт беларускага нацыянальнага адраджэння, супрацьпастаўлялі сялянства рабочаму класу і інш. слаям працоўных. Выкрывала згодніцкую палітыку Паўлюкевіча і газеты «Беларускае слова», што выступалі супраць БССР, рабочага і сацыялістычнага руху, ішлі на змову з польскім нацыяналізмам. У 1926 газета набыла больш радыкальны кірунак, крытыкавала слабыя бакі парламенцкай дэмакратыі, выступала за непасрэднае прадстаўніцтва народа ў форме саветаў сялянскіх і рабочых дэпутатаў (арт. «Банкруцтва	парламентарызму», 9 студзеня 1926). Сацыяльна-эканамічны і палітычны крызіс капіталізму, на думку аўтараў і выдаўцоў газеты, парадзіў у Еўропе фашызм (арт. «Сімвал смерці», 16 студзеня 1926).

Друкавала юрыдычныя парады Таварыства беларускай школы па арганізацыі беларускіх школ і іншых культурна-асветных устаноў у Заходняй Беларусі, садзейнічала развіццю мастацкай самадзейнасці на вёсцы, падтрымлівала беларускія гімназіі. На старонках газеты змешчаны нататкі пра барацьбу сялян за беларускую школу (арт. «3 жыцця Горадні: в. Чамяры Слонімсісага пав.», 25 снежня 1925), рэцэнзіі на пастаноўку п'есы В. Дуніна-Марцінкевіча «Залёты» ў в. Канюхі Ляхавіцкай гміны, публіцыстычныя і літаратурныя творы У. Жылкі, X. Ільяшэвіча, Я. Маланкі, Я. Міско, П. Мятлы, А. Салагуба (Я. Чачоткі), Б. Тарашкевіча і інш. агляды тэатральнага і выяўленчага мастацтва ў БССР.

Выйшла 35 нумароў, з іх 4 канфіскаваны.




#Article 131: Беларуская тэрміналогія (339 words)


Беларуская тэрміналогія — тэрміналогія ў беларускай мове.

Развіццё беларускай тэрміналогіі пачалося ў 1920-я, калі ў Інбелкульце былі падрыхтаваныя 24 выпускі навуковай тэрміналогіі. У далейшым праца над беларуская тэрміналогіяй працягвалася і працягваецца ў Інстытуце мовазнаўства і ў Тэрміналагічных камісіях БелСЭ, АН БССР/Беларусі, з 1990-х таксама ў ТБМ і шэрагу ініцыятыўных груп і часовых творчых калектываў.

У тэрмінатворчасці выдзяляюцца, з аднаго боку, працэс натуральнага складвання тэрміналагічнай лексікі і ўласна тэрміналагічная работа па ўпарадкаванні тэрміналогіі, з іншага боку, сферы функцыянавання тэрміналагічнай лексікі (у разнастайных навуковых тэкстах) і сферу фіксацыі спецыяльнай лексікі (у тэрміналагічных слоўніках розных тыпаў). Тэрмінатворчая дзейнасць пры гэтым умоўна падзяляецца на 4 этапы.

Першы этап тэрмінатворчай дзейнасці ў кожнай галіне ведаў звязаны са сферай функцыянавання (навуковыя тэксты) і працэсам натуральнага складвання тэрміналагічнай лексікі, у якім галоўную ролю адыгрываюць спецыялісты кожнай канкрэтнай галіны ведаў.

Распачаты на першым этапе працэс натуральнага складвання тэрміналагічнай лексікі на другім этапе такой дзейнасці пераходзіць у сферу фіксацыі. Інакш кажучы, на другім этапе ўзнікае неабходнасць растлумачыць створаныя тэрміны, падагульніць назапашаныя тэрміналагічныя багацці шляхам складання ўсялякіх паказальнікаў, індэксаў, невялікіх тлумачальных слоўнікаў выкарыстаных тэрмінаў у выглядзе дадаткаў да навуковых манаграфій, дысертацый, падручнікаў і іншых спецыяльных прац.

Першыя два этапы тэрмінатворчай дзейнасці характарызуюцца шэрагам агульных момантаў:

Апошнія два этапы тэрмінатворчай дзейнасці характарызуюцца зусім іншымі агульнымі момантамі:

Так, трэці этап тэрмінатворчай дзейнасці перш за ўсё звязаны са сферай фіксацыі і працэсам упарадкавання тэрміналогіі. Інакш кажучы, калі ў межах той або іншай галіны ведаў назапашваецца дастаткова вялікая колькасць тэрмінаў, то раптам высвятляецца, што а) розныя спецыялісты дадзенай галіны ведаў нярэдка адзін і той жа тэрмін разумеюць і тлумачаць у сваіх «рабочых» тэрміналагічных слоўніках і паказальніках па-рознаму, б) моўнае афармленне новых тэрмінаў, створаных спецыялістамі дадзенай галіны ведаў, часта не адпавядае фанетычным, марфалагічным, словаўтваральным, лексіка-семантычным і іншым нормам беларускай мовы, У выніку гэтага ўзнікае відавочная неабходнасць лінгвістычнага ўпарадкавання створанай натуральным шляхам тэрміналогіі. Адбываецца гэтае ўпарадкаванне, як правіла, шляхам суцэльнай распіскі навуковых тэкстаў, складання адпаведных тэрміналагічных картатэк і стварэння на іх аснове галіновых тэрміналагічных слоўнікаў нарматыўнага характару. Галоўнымі суб'ектамі такога ўпарадкавання тэрміналагічнай лексікі звычайна з'яўляюцца лінгвісты-тэрмінолагі.

Апошнім, чацвёртым этапам лічыцца нарматыўнае выкарыстанне тэрміна ў сферы функцыянавання.




#Article 132: Беларуская фанетыка (573 words)


Фанетычная сістэма беларускай мовы,  «беларуская фанетыка»: гукавы лад беларускай літаратурнай мовы.

Улучае 6 галосных і 39 зычных гукаў. Часам да іх далічваюцца 9 падоўжаных адмен зычных гукаў, якія могуць выконваць фаналагічную функцыю. Некаторыя аўтары залічваюць у асноўны гукавы склад толькі 32 зычныя гукі, а 7 зычных азначаюць як рэдкія.

Галосныя: [а], [о], [у], [ы], [е], [і].

Зычныя: [б], [б’], [в], [в’], [г], [г’], [г´], [г´’], [з], [з’], [д], [дз], [дз’], [ж], [дж], [й], [к], [к’], [л], [л’], [м], [м’], [н], [н’], [п], [п’], [р], [с], [с’], [т], [ў], [ф], [ф’], [х], [х’], [ц], [ц’], [ч], [ш].

Падоўжаныя адмены зычных: [ж̅] [з̅’̅] [д̅з̅’̅] [л̅’̅] [н̅’̅] [с̅’̅] [ц̅’̅] [ч̅] [ш̅]

У цэлым, галосныя гукі беларускай мовы падобныя да аналагічных гукаў іншых усходнеславянскіх моваў. Але, напрыклад, адсутнічаюць аналагі рускіх [ъ] і [ь]. У складзе зычных гукаў:

Агульныя рысы артыкуляцыйнай базы беларускай мовы — агульная ненапружанасць пры гукаўтварэнні, моцнае памякчэнне (палаталізацыя) адных зычных і цвёрдасць (велярызацыя) іншых.

З агульнай ненапружанасці вынікаюць: замена губна-губнога [в] у пэўных месцах на губна-губны [ў] і цвёрдае вымаўленне губных у канцы словаў і перад зычнымі (сем, дроб, сям'я [с'амйа]). Ненапружанасць кончыка языка пры памякчэнні зубных [д], [т] ператварае іх у мяккія змычна-шчылінныя [дз'] і [ц'], адпаведна.

Пераважная колькасць гукаў утвараюцца ў цэнтры ротавай поласці пры высокім агульным пад'ёме языка, самая актыўная частка яго — сярэдняя. У задняй частцы ротавай поласці ўтвараецца нязначная колькасць гукаў.

Ад многіх моваў беларуская адрозніваецца вялікай колькасцю мяккіх зычных. Пры ўтварэнні  большасці мяккіх зычных кончык языка падымаецца да паднябення, што стварае ўражанне іх асаблівай мяккасці (палатальныя [з'] і інш.)

Характэрная і досыць яркая рыса — схільнасць да моцнага памякчэння зычных (мяккасць) і  велярызацыя ўсіх цвёрдых зычных.

Частка беларускіх зычных можа быць цвёрдымі і мяккімі, утвараючы пары.

Заўсёды цвёрдыя, без мяккіх адпаведнікаў: [ж], [ш], [дз], [дж], [ч], [ц], [р].

Заўсёды мяккія: [й].

Калі гэтыя гукі утвараюцца, паветра праходзіць праз поласць рота і поласць носа: [м], [н], [в], [л], [р], [м’], [н’], [в’], [л’], [ў] , [й].

Паводле акустычнага ўражання вылучаюцца свісцячыя зычныя: [с], [з], [ц], [дз], [с’], [з’], [ц’], [дз’], і шыпячыя зычныя: [ш], [ж], [ч], [дж].

У беларускай мове зычныя могуць адрознівацца даўжынёй гучання, якая паказвае на стык марфем: [ад̅ац’] аддаць, [ат̅ул’] адтуль.

Таксама даўжыня гучання зычных можа служыць дзеля адрознення словаў, набываючы, т.ч., фаналагічнае значэнне: насенне—на сене, мяккі ж— мякіш. Да такіх належаць: [з’], [с’], [дз’], [ц’], [ж], [ч], [л’], [н’].

Вымаўленне [о], [а], [э] як [а] (графічна — а, я) у ненаціскных складах.

Пераход гукаў [д] і [т] у, адпаведна, гукі [дз’] і [ц’] пры змякчэнні.

Наяўнасць прыстаўных і ўстаўных галосных перад збегам зычных і зычных перад націскнымі галоснымі. Таксама, наяўнасць устаўнога гуку [й] у некаторых іншамоўных словах.

Пераход гуку [у] ў гук [ў] пасля галосных.

З'яўленне, у выніку фанетычных працэсаў, чаргавання складоў ро, ло, ле са складамі, адпаведна, ры лы лі.

У параўнанні, напр., з рускай мовай, цалкам падобныя губныя і зубныя, але значна адрозніваюцца паднябенныя, іншае месца артыкуляцыі [с’] [з’].

Наогул, пярэдне-сярэдне-паднябенныя гукі [с’] [з’] [ц’] [дз’] гэта найбольш характэрныя гукі беларускай мовы.

У параўнанні, напр., з рускай мовай, іншы характар памякчэння некаторых гукаў.

Пры памякчэнні наступных гукаў мяняюцца і спосаб, і месца ўтварэння: [д]—[дз’], [т]—[ц’].

Пры памякчэнні наступных гукаў мяняецца месца ўтварэння: [с], [з], [г], [к], [х].

Таксама, у асобную групу зацвярдзелых вылучаюцца: [ш], [ж], [ч], [дж], [р], [ц].

Артыкуляцыйна-фізіялагічная класіфікацыя зычных:

Артыкуляцыйна-фізіялагічная класіфікацыя галосных:

У залежнасці ад пазіцыі, у беларускай мове галосныя могуць мяняць свой характар без змянення асноўных акустычных якасцяў, напр., пасля мяккіх зычных галосныя бываюць больш пярэднімі чым пасля цвёрдых.




#Article 133: Беларуская царква (1956) (209 words)


Выдаваўся ў 1956—1965 гг. у Чыкага (ЗША) ратапрынтным спосабам на беларускай мове з выкарыстаннем лацінкі і кірыліцы адначасова. Выйшла 29 нумароў. Тыраж 200—250 экз. Заснавальнік — Беларускі культурна-рэлігійны цэнтр, які ў сярэдзіне 1950-х гадоў аб'яднаў беларускую эміграцыю вакол царквы Хрыста Спаса (Збаўцы). Дэвіз — «Змагайся за еднасць народа!». Мэта дзейнасці — палітычная незалежнасць беларускай дзяржавы, стварэнне незалежнай грэка-каталіцкай царквы (уніяцкай), барацьбы супраць камуністычнай ідэалогіі. У часопісе пераважалі артыкулы гістарычнага і рэлігійнага зместу. Аўтарам большасці з іх быў вядомы на эміграцыі гісторык В. Пануцэвіч, якому належаць матэрыялы «Беларускай нацыянальная рэвалюцыя і БНР» (№ 8), «Аб нашым нацыянальным імені» (№ 11), «Літоўская метраполія пры Альгердзе і заўзятаяцаркоўная барацьба з Маскоўшчынай за тытулмітрапаліта» і «Хто займаў духоўнае становішча ў Літве…» (№ 16), «Калядкі як этнічны паказальнік усходняй мяжы Беларусі» (№ 6), «Пагоня і крыж Пагоні» (№ 18), «Жаніцьба Ягайлы» (№ 19), «Канстанцін Астрожскі» (№ 23), «Лірнік вясковы» (№ 25, пра У.Сыракомлю) і іншыя. Друкаваліся таксама артыкулы па мовазнаўстве: «Некаторыя заўвагі да мовы Пранцыся Скарыны» (№ 23) Пануцэвіча, «Гаворкі паўднёвага Палесся» М.Волаціча і іншыя; артыкулы гісторыкаў Беларусі, у тым ліку «Пранцысь Багушэвіч і Ян Карловіч» (№ 22 — 23), «Гімназіяльныя гады Пранцыся Багушэвіча» (№ 24), «Дунін-Марцінкевіч і паўстанне 1863 года» (№ 25) Г.Кісялёва. Надрукаваны абразок «Прыйдзі, Хрыстос!» Зоські Верас, казанні святароў царквы Хрыста Спаса «Аб Усяленскіх саборах», Аб арганізацыі царквы А.Рэшаця, «Беларусы ў святле праўды Божай» Я. Тарасевіча і іншае.




#Article 134: Беларуская школа ў Латвіі (часопіс) (323 words)


Узнімаў актуальныя грамадска-палітычныя і асветніцкія пытанні жыцця беларускай меншасці, шырока асвятляў работу і становішча беларускіх гімназій і школ у Латвіі, арганізацыю ў іх навучальнага працэсу, пытанні асветы, дзейнасць «Таварыства беларускіх вучыцялёў у Латвіі» і «Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі», апублікаваў іх статуты, зварот-заклік і праграму па збіранню беларускага фальклору. Пісаў пра гістарычныя падзеі 1917—1919 на Беларусі, у т.л. пра Усебеларускі з’езд, узнікненне Беларускай Народнай Рэспублікі і дзейнасць яе лідэраў, паведамляў пра нацыянальна-вызваленчы рух у Заходняй Беларусі.

Змясціў нарысы «Беларусь у мінулым м сучасным» Езавітава, «Літоўская метрыка і яе каштоўнасць для вывучэння мінуўшчыны Беларусі» З. Даўгялы, «Люцынскі замак у канцы XVI ст.» В. Ластоўскага (пад псеўд. Власт), «Ахова помнікаў старажытнасці на Віцебшчыне» Б. Брэжгі, «Як вучыць у новай школе» А. Луцкевіча, «да гісторыі збірання і германізацыі беларускай народнай песні» і інш. Значную ўвагу аддаваў культурнаму жыццю ў Савецкай Беларусі, пісаў пра пастаноўкі Беларускага дзяржаўнага тэатра, яго кіраўніка Е. Міровіча, Беларускі дзяржаўны музей, Акадэмічную канферэнцыю 1926, Усебеларускую нараду архівістаў. На старонках часопіса змешчаны артыкулы пра дырэктара Дзвінскай беларускай гімназіі С. П. Сахарава і іншых педагогаў, грамадскага дзеяча і мовазнаўца Б. А. Тарашкевіча, з нагоды 50-годдзю Я. Купалы, Я. Коласа, У. Галубка, матэрыялы ў сувязі са смерцю Я. Райніса і пра яго ролю ў грамадскім жыцці беларускай меншасці, творы В. Вальтара, П. Масальскага (пад псеўд. П. Сакол), В. Нікановіч-Сахаравай (пад псеўд. В. Лепельчанка), Я. Воркуля, С. Слядзеўскага, А. Наваміра, пераклады на беларускую мову твораў Райніса, А. Упіта, рэцэнзіі і анатацыі на выдадзеныя ў Латвіі зборнікі беларускіх пісьменнікаў, «Славенскі зборнік» (выд. ў Югаславіі) і інш. Інфармаваў пра дзейнасць беларускага народнага тэатра ў Рызе, Дні беларускай культуры ў Латвіі, рабіў агляды культурнага жыцця беларусаў у Літве, Заходняй Беларусі, Чэхаславакіі.

Выйшла 24 нумары. Закрыты пасля ўстанаўлення дыктатуры К. Ульманіса.

Ліс, А. С., Панізнік, С. С. «Беларуская школа ў Латвіі» / А. С. Ліс, С. С. Панізнік // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 1: А—Беліца. — Мн.: БелЭн, 1993. — 495 с. — С. 422—423. — ISBN 5-85700-074-2.




#Article 135: Беларускі алфавіт (234 words)


Беларускі алфавіт, беларуская азбука — алфавіт беларускай мовы, заснаваны на кірылічным пісьме, паходзіць ад алфавіта стараславянскай мовы. Існуе ў сучасным выглядзе з 1922 г. (фармальна, прапанаваны ў 1918 г., гл. гісторыю развіцця).

Гл. таксама: Беларускі лацінскі алфавіт, Беларускі арабскі алфавіт.

Заўвагі

Алфавіт сярэдневяковай кірыліцы (11 ст.) складаўся з 43 літар. У час развіцця беларускай мовы і алфавіта 15 літар былі вынятыя. Яшчэ 4 новыя літары былі дабаўлены, даючы, такім чынам, сучасны набор з 32 літар.

Новымі літарамі былі:

У сучаснай форме, беларускі алфавіт фармальна існуе з моманту афіцыйнага прыняцця граматыкі Браніслава Тарашкевіча для выкарыстання ў савецкай школьнай сістэме (1922 г., то бок з моманту выдання самой граматыкі (1918 г.)). Перад гэтым выкарыстоўвалася некалькі неафіцыйных варыянтаў алфавіта на аснове тагачаснага рускага, з дробнымі ўзаемнымі адрозненнямі.

У 1920-х, асабліва на Беларускай Акадэмічнай канферэнцыі (1926 г.), прапаноўваліся разнастайныя змяненні ў алфавіце. Найбольш абмяркоўваліся замена «й» на «ј» ((CYRILLIC) JE), і/або замена «е», «ё», «ю», «я» на «је» (або «јє»), «јо», «ју», «ја» (на ўзор сербскага правапісу), адпаведна, і/або замена «ы» на «и» (на ўзор украінскага правапісу), і/або ўвядзенне літары «ґ» і/або ўвядзенне спецыяльных графем ці лігатур для афрыкатных «дж», «дз» і інш. Час ад часу пэўную ўвагу атрымлівалі прапановы ўвядзення лацінскага пісьма (напрыклад, прапанова Жылуновіча на Беларускай Акадэмічнай канферэнцыі (1926 г.)). Аднак, нішто з гэтага не было ажыццёўлена.

Вядомы беларускі лінгвіст Ян Станкевіч у сваіх пазнейшых працах прапанаваў цалкам іншы парадак алфавіта (гл. таксама: Беларускі лацінскі алфавіт):




#Article 136: Беларускі арабскі алфавіт (144 words)


Беларускі арабскі алфавіт — алфавіт на аснове арабскага пісьма, створаны ў 16 ст. з-за патрэбы запісу беларускай мовы арабскімі літарамі. Складаўся з 28 графем, з наступнымі асаблівасцямі прыстасавання да беларускай фанетыкі:

ࢯ ࢮ 

Гэтымі графемамі паслядоўна карысталіся яшчэ ў 18-20 ст.

پ چ ژ 

Беларускім арабскім алфавітам карысталіся беларускія татары. У свой час яны былі запрошаны для пасялення на беларускіх землях, і паступова, на працягу 14-16 ст., перасталі карыстацца ўласнай мовай і пачалі карыстацца старабеларускай, але запісанай арабскімі літарамі. Вядомая спадчына гэтай традыцыі пісьменнасці — гэта беларускія кнігі-кітабы. Існавалі і польскія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом. Мяркуецца, яны з’явіліся не раней за 17 ст.

Галосныя, як і ў класычнай арабіцы, перадаюць агаласоўкамі над і пад зычнымі. На пачатку слова галосны пісаўся над ці под аліфам. Часам пасля галоснага пісалі адпаведны яму паўзычны (пасля А, Е, Э — аліф, пасля І, Ы — аліф максура, пасля У та О — уаў).




#Article 137: Беларускі голас (117 words)


Газета друкавала прамовы кіраўнікоў нацысцкай Германіі, асвятляла становішча на франтах Другой сусветнай вайны, міжнародныя адносіны. У рубрыках «3 усіх куткоў Беларусі», «3 беларускага жыцця ў Вільні», «Беларускае жыццё ў Латвіі», «Беларусы на чужыне» і інш. шырока інфармавала пра беларускае нацыянальна-культурнае жыццё. На старонках газеты змешчаны папулярныя нарысы Я. Станкевіча, В. Будзіловіча, М. Шчаглова і інш. па гісторыі і культуры Беларусі, матэрыялы пра сталінскія злачынствы (успаміны Р. Краўчанкі, артыкулы пра Катынскі расстрэл, масавыя рэпрэсіі ў Эстоніі і інш.), агляды беларускай прэсы, эканомікі, антысавецкая публіцыстыка.

Сярод іншага «Bielaruski holas» змяшчаў спісы беларусаў, забітых польскімі падпольшчыкамі на Лідчыне. З помстай з боку польскага АК-аўскага падполля некаторыя даследчыкі (Я. Станкевіч, Ю. Туронак) звязваюць забойства рэдактара газеты Ф. Аляхновіча.

Выйшла 122 нумары.




#Article 138: Беларускі лацінскі алфавіт (1625 words)


Белару́скі лаці́нскі алфаві́т (таксама «Белару́ская лаці́нка» ці ва ўласным запісе — «Biełaruskaja łacinka») — варыянт лацінскага алфавіта, прыстасаванага для запісу беларускай мовы.

На сённяшні дзень у сучаснай форме ўжываецца некаторымі пісьменнікамі, вытворцамі ў аздабленні прадукцыі, карыстальнікамі інтэрнэту. Інструкцыя па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь, створаная на аснове беларускай лацінкі, афіцыйна выкарыстоўваецца для транслітарацыі геаграфічных назваў Беларусі.

За час існавання лацінкі яе алфавіт неаднаразова змяняўся. Сучасны алфавіт беларускай лацінкі, які ўжываецца з першай паловы 1940-х гадоў, выглядае наступным чынам:

У Сярэднявеччы (XVI ст.) з’явіліся першыя вядомыя запісы беларускага тэксту лацінскім пісьмом з патрэбы ўключаць старабеларускія цытаты ў польскія і лацінскія тэксты. Гэта былі некадыфікаваныя запісы, і, відавочна, яны рабіліся з выкарыстаннем правілаў польскай арфаграфіі над старабеларускімі гукамі. Ужо на ранняй стадыі развіцця старабеларуская пісьмовасць лацінскім алфавітам не была абмежаваная толькі дакументамі на паперы або пергаменце, але выкарыстоўвалася таксама для шырокага спектру іншых афіцыйных і публічных функцый. Так, звон з Моладава (Іванаўскі раён, Брэсцкая вобласць), адліты ў 1583 годзе, аздоблены надпісам старабеларускай лацінкай.

У XVII ст. паступова пашырылася выкарыстанне лацінскага пісьма, паралельна з кірылічным, беларускімі рыма-католікамі.

У XVIII ст. лацінскім пісьмом, паралельна з кірылічным, карысталіся ў некаторых літаратурных творах, напісаных тагачаснай беларускай мовай. У канцы 2013 года ў Горацкім раёне быў знойдзены курганны могільнік і надмагільны камень, датаваны сярэдзінай XVIII ст., з надпісам зробленым беларускай лацінкай: «Памажы, Госпадзе, Васілю року 1750».

У XIX ст. некаторыя польскія пісьменнікі і беларускія пісьменнікі з польскага культурнага асяроддзя карысталіся лацінскім пісьмом, выключна ці часткова, у сваіх працах, напісаных па-беларуску. Асабліва Ян Чачот, Паўлюк Багрым, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Адам Гурыновіч. Рэвалюцыйны дэмакрат Кастусь Каліноўскі друкаваў лацінскім пісьмом беларускамоўную газету «Мужыцкая праўда» (у арыгінале: «Mużyckaja prauda»; 7 нумароў у 1862—1863 гадах). Нелегальнае вершаванае беларускае выданне «Гутарка двух суседаў» — папярэдніца «Мужыцкай праўды» — таксама друкавалася лацінкай і разыходзілася пераважна па Беласточчыне і Гарадзеншчыне. Вядома 6 нумароў «Гутаркі», першы з якіх выйшаў у 1861 годзе.

Дунін-Марцінкевіч спасылаўся на той факт, што бальшыня пісьменных людзей сярод простага люду Беларусі былі пісьменныя менавіта ў сэнсе лацінскага алфавіту.

Звычай лацінскага запісу беларускага тэксту паступова знікаў з ужытку на працягу XX ст., хоць яшчэ ў пачатку XX ст. назіралася суіснаванне двух шрыфтоў. Шматлікія беларускія выданні друкаваліся лацінкай ці часткова лацінкай. Лацінкай выдавалася газета «Наша доля» (1906). «Наша Ніва» (нумары з перыяду 10 лістапада 1906 — 31 кастрычніка 1912) выходзіла асобна і кірыліцай, і лацінкай.

У 1907 годзе выдавецтва «Загляне сонца і ў наша аконца» апублікавала ў Санкт-Пецярбурзе новую «абэцэду» лацінкай, у якім аўтары здзейснілі мадэрнізацыю беларускай лацінскай графікі. Так, аўтары ўвялі літару č замест ранейшай cz, а таксама літары š і ž замест sz і ż. Захаваліся літары ł і w. Іншыя беларускія выдавецтвы ў Вільні, Менску і Санкт-Пецярбурзе таксама пайшлі ўслед за гэтай рэформай. Неўзабаве гэтая форма стала практычна агульнапрынятым стандартам друку, вядомым як «Нашаніўская лацінка».

Зборнікі вершаў Цёткі «Скрыпка беларуская» і «Хрэст на свабоду» былі надрукаваныя ўжо абноўленай лацінкай. Таксама Цётка зрабіла спробу стварыць пачатковую дзіцячую чытанку па-беларуску лацінкай — «Першае чытанне для дзетак-беларусаў». Першы зборнік вершаў Янкі Купалы «Жалейка» выйшаў у 1908 годзе і быў надрукаваны кірыліцай, а другі ягоны зборнік «Гусляр» (у арыгінале — Huślar) з’явіўся ў 1910 годзе і быў надрукаваны лацінкай.

У 1914 годзе ў Вільні быў выдадзены зборнік вершаў Максіма Багдановіча «Вянок», на вокладках якога былі змешчаныя спісы кніг, якія магчыма заказаць у выдавецтве. Сярод 80 выданняў 44 былі даступныя кірыліцай, 20 — лацінкай, а 16 былі выдадзеныя і даступныя абедзвюма графікамі, і таму пры іх замаўленні таксама трэба было пазначаць, якімі літарамі мусіла быць надрукаванае выданне — «рускімі» ці «лацінскімі».

На аснове лацінскага алфавіта Баляслаў Пачопка стварыў «Беларускую граматыку» (1915, надрукаваная ў 1918 годзе), але пэўнымі беларускімі мовазнаўцамі (у прыватнасці — Сцяпанам Некрашэвічам) яна лічылася ненавуковай з парушэннямі законаў беларускай мовы.

Газета «Гоман», якая выходзіла ў Вільні з лютага 1916 да канца 1918 года, напачатку друкавалася кірыліцай, а пазней — кірыліцай і лацінкай.

Пасля заняцця ў часе Першай сусветнай вайны Віленшчыны і Заходняй Беларусі нямецкімі войскамі, за беларускай мовай быў прызнаны афіцыйны статус у пісьмовай форме тагачаснай беларускай лацінкі. У 1917 годзе нямецкімі ўладамі выдаваліся пашпарты на нямецкай і беларускай мовах (лацінкай).

У 1917 годзе ў Вільні лацінкай выйшла кніга Антона Луцкевіча «Як правільна пісаць па беларуску» («Jak prawilna pisać pa biełarusku»). У 1918 годзе ў Брэславе (Уроцлаў) выйшла выданне «Просты спосаб стацца ў кароткім часе граматным» («Prosty sposab stacca ŭ karotkim čase hramatnym») Яна Станкевіча і Рудольфа Абікта. У ім была распрацаваная і выкарыстоўвалася сістэма лацінкі, не падобная да іншых: былі ўведзеныя дадатковыя дыякрытычныя знакі для пазначэння мяккасці і дадатковыя літары для замены дыграфаў dz, dž і ch.

У 1920-я — 1939 гады, пасля падзелу Беларусі (1921) паміж Польшчай і СССР, лацінскі алфавіт далей ужываўся ў беларускім друку Заходняй Беларусі, каля 35 % заходнебеларускіх выданняў выходзіла лацінкай. Браніслаў Тарашкевіч упершыню ўвёў меркаваны выклад беларускага лацінскага алфавіта і колькі звязаных граматычных правіл у 5-е (неафіцыйнае) выданне сваёй граматыкі (Вільня, 1929). У 1929 годзе выйшаў «Падручны беларуска-польскі слоўнік» складзены Баляславам Друцкім-Падбярэскім, беларуская частка якога была выкананая адначасова кірыліцай і лацінкай.

У канцы 1930-х адбылася апошняя графічная трансфармацыя ў беларускай лацінцы, звязаная з тым, што некаторыя выдаўцы, верагодна, імкнучыся пазбегчы даволі ненавісных у тыя часы для некаторых беларусаў прыкметаў «польскасці», пачалі адмаўляцца ад гістарычнага w на карысць v, што стала пераважнай практыкай у другой палове 1930-х гадоў.

Лацінскі алфавіт у беларускай мове выкарыстоўваўся на акупаваных нямецкімі войскамі землях Беларусі (1941—1944), і ў Празе, беларускай дыяспарай (1920-я — каля 1945 гады). У 1937—1941 гадах Ян Станкевіч прапанаваў варыянт лацінкі, у выглядзе якога яна і дайшла да нашых дзён. У снежні 1941 Альфрэд Розенберг, галоўны ідэолаг Нацыянал-Сацыялістычнай Нямецкай Работніцкай Партыі (NSDAP), рэйхсміністр па справах усходніх земляў ад 1941, выступіў з ініцыятывай аб пераводзе беларускіх школ і друку на «лацінку». Неўзабаве ініцыятыва стала загадам (25 чэрвеня 1942) аб паступовым увядзенні «лацінкі» ў народныя школы Беларусі: у 1942/1943 яна ўводзілася ў першыя і часткова другія класы, апроч таго, яе вывучэнне рэкамендавалася і ў астатніх класах пачатковых школ. Юры Туронак адзначае, што выданні, надрукаваныя лацінкай, разыходзіліся слаба, іх зразумеласць, асабліва ў цэнтральных і ўсходніх абласцях, была малой, а друкаваць іх не было тэхнічна магчыма бліжэй за Вільню. Тым самым часам нямецкае кіраўніцтва прапаноўвала, апроч увядзення «лацінкі», яе бліжэй невядомае рэфармаванне, супраць якога выказваліся некаторыя беларускія дзеячы (напрыклад, Ян Станкевіч).

Пасля гэтага часу ў Беларусі лацінка амаль не ўжывалася, але працягвала развівацца ў эміграцыі. Адным з вядомых пазнейшых надпісаў з’яўляецца надпіс беларускай лацінкай на надгробку ў вёсцы Клюшчаны Астравецкага раёна, зроблены ў сярэдзіне 1970-х.

Янка Запруднік у сваёй публікацыі «Транскрыпцыя беларускіх назоваў і прозьвішчаў» (Бацькаўшчына, № 8, Мюнхен, 1956) даводзіць, што для таго, каб пазбегнуць скажэнняў у вымаўленні беларускіх прозвішчаў, трэба беларускія назовы пісаць беларускай лацінкай. Фанетычны прынцып перадачы прозвішчаў, які цяпер пераважна выкарыстоўваецца ў сучаснай Беларусі, добры тым, што прынамсі часткова перадае гукавы бок прозвішча, але ў сваю чаргу вядзе да хаосу ў ягоным напісанні ў розных мовах з прычыны адсутнасці адзінага міжнароднага алфавіта і дыякрытычных знакаў. У публікацыі прыводзіцца прыклад таго, што іншыя народы, якія карыстаюцца лацінскім алфавітам, перадаюць свае прозвішчы і геаграфічныя назвы ў іншыя мовы (таксама з лацінскім алфавітам) за рэдкімі выняткамі без ніякіх зменаў.

Пасля Другой сусветнай вайны беларуская лацінка выкарыстоўвалася беларускай дыяспарай у не-савецкай Еўропе (асабліва ў Заходняй Германіі, таксама пэўныя прыклады ў Польшчы) і ў Амерыцы (пераважна ў ЗША). У 1947—1950 гадах у Лондане выходзіў беларускі грамадска-палітычны двухтыднёвік «Беларус на чужыне». Часопіс выдаваўся на беларускай мове кірыліцай і лацінкай на рататары — машыне трафарэтнага друку. Значнае беларускае кнігавыданне было разгорнутае ў Рыме ў 1940—1970-х гадах, галоўным чынам намаганнямі ксяндза і доктара тэалогіі Пятра Татарыновіча, які з 1950 па 1975 год выдаў 120 нумароў рэлігійнага часопіса Źnič. Сярод яго выданняў лацінкай акрамя некалькіх перакладаў Святога Пісання, літургічных і багаслоўскіх публікацыяў былі таксама, прыкладам, беларускі пераклад «Quo Vadis?» Генрыка Сянкевіча (1956) і паэма «Kałychanka» Рыгора Крушыны (1963). Часопіс беларускіх скаўтаў на чужыне «Rada Kruhu», першы нумар якога выйшаў у 1951 годзе, друкаваўся ў Чыкага лацінкай. Лацінкай выдаваўся навуковы часопіс «Łitva» (Чыкага, 1967 — каля 1973, рэдактар Вацлаў Пануцэвіч), а ў 1972 годзе таксама ў Чыкага выйшла кніга Вацлава Пануцэвіча «Bieraściejskaja vunija».

У 1962 годзе Ян Станкевіч прапанаваў цалкам іншы вы́клад беларускага лацінскага алфавіта.

У 1964 годзе ў выдавецтве «Заранка» ў Нью-Ёрку выйшаў беларускі лемантар. Прыкладна на дзве траціны ён быў напісаны лацінкай, рэшта — кірыліцай. У лемантары выкарыстоўваецца варыянт лацінкі, вельмі моцна набліжаны да сучаснага, розніца толькі ў перадачы спалучэння гукаў [ji], які ў лемантары перададзены ў адпаведнасці з вымаўленнем спалучэннем літараў «ji», што характэрна бальшыні заакіянскіх выданняў па-беларуску лацінкай, а не проста «i», як гэта было на тэрыторыі Беларусі.

У 1990-х гадах, пасля атрымання Беларуссю незалежнасці, павялічылася цікавасць да беларускай лацінкі. Лацінкай друкаваліся некаторыя артыкулы ў прэсе (Наша Ніва, Arche, Arche-Скарына, Спадчына). У 1993 годзе адзін нумар газеты Наша Ніва быў выдадзены цалкам лацінкай.

У XXI стагоддзі пашырылася выкарыстанне лацінкі ў інтэрнэце. З’яўляюцца прапановы па адмове ад літары ł (для цвёрдага л ужываць літару l, а мяккасць гуку перадаваць як і для астатніх зычных: ль абазначаць літарай ĺ паводле аналогіі з ć, ń, ś і ź), на ўзор Інструкцыі па транслітарацыі геаграфічных назваў.

У 2000 годзе была зацверджаная Інструкцыя па транслітарацыі геаграфічных назваў Рэспублікі Беларусь літарамі лацінскага алфавіта — метад запісу лацінскім пісьмом (раманізацыі) беларускага кірылічнага тэксту (у геаграфічных назвах), ухвалены пастановай Дзяржаўнага камітэта па зямельных рэсурсах, геадэзіі і картаграфіі Рэспублікі Беларусь (№ 15 ад 23 лістапада 2000 года). Апошнія змены ўносіліся 11 чэрвеня 2007 года. Галоўны спецыяліст сектара картаграфіі Беларускага дзяржаўнага камітэта маёмасці Наталля Аўраменка паведаміла, што інструкцыя па транслітарацыі стваралася на падставе беларускай лацінкі, якая была распрацаваная Браніславам Тарашкевічам.

У 2013 годзе Інструкцыя была зацверджаная Працоўнай групай ААН па геаграфічных назвах (United Nations Group of Experts on Geographical Names) у якасці сістэмы транслітарацыі геаграфічных назваў Беларусі.

Пасля ўвядзення Інструкцыі былі выпушчаны карты і ўсталяваныя некалькі лацінкавых шыльдаў у цэнтры Мінска. Пашырэнне выкарыстання Інструкцыі адбылося перад Чэмпіянатам свету па хакеі з шайбай 2014 у Мінску. Пасля чэмпіянату свету пашырэнне ўжывання лацінкі ў навігацыі працягнулася. Лацінкай прадубляванае напісанне назваў станцый на схемах Мінскага метрапалітэна, турыстычныя вулічныя карты, указальнікі, шыльды з назвамі вуліц на дамах. Інструкцыя па транслітарацыі выкарыстоўваецца для навігацыі ў населеных пунктах па ўсёй Беларусі.

Заўвагі




#Article 139: Беларускі шлях (газета, 1918) (533 words)


Выдавалася з 8.3 да 23.8.1918 ў Мінску ва ўмовах нямецкай акупацыі. Рэдактар-выдавец №1 П. Аляксюк; з №2 да канца выдання рэдактар А. Прушынскі (А. Гарун), выдавец — таварыства «Заранка» (старшыня П. Аляксюк, пісар А. Уласаў). Супрацоўнічала з газетай «Вольная Беларусь» (мела агульных аўтараў, абменьвалася матэрыяламі). Мэта выдання — сацыяльна-эканамічнае і культурнае адраджэнне Беларусі, яе дзяржаўная самастойнасць і суверэнітэт. Падтрымлівала палітыку Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) і яе выканаўчага органа — Народнага Сакратарыята Беларусі.

Грунтоўна асвятляла нацыянальны грамадска-палітычны і культурны рух, змяшчала інфармацыю пра беларускі асветніцкі рух у гарадах, мястэчках і вёсках, пра дзейнасць Рады БНР, палітычных партый і груповак, рэгулярна друкавала перадавіцы, мела аддзелы і рубрыкі «Міжнароднае жыццё», «Весткі з краю», «Менскае жыццё», «Весткі з Расіі», «Харчовая справа», «Маленькі фельетон», друкавала кароткія тэатральныя рэцэнзіі, вершы, афіцыйную інфармацыю германскіх штабоў пра ход ваенных дзеянняў.

У перадавіцах і іншых матэрыялах асвятляла сацыяльна-эканамічнае і палітычае становішча Беларусі пасля Брэсцкага міру. Галоўным вынікам І сусветнай вайны і рэвалюцыі лічыла распад Расійскай імперыі і барацьбу народдў за нацыянальнае самавызначэнне. Крытыкавала палітыку бальшавікоў і Савецкай Расіі, антыбеларускую пазіцыю Л. Троцкага, змагалася супраць русіфікацыі і паланізацыі беларускага народа, выкрывала ігнараванне нацыянальных інтарэсаў Беларусі, імкненне імперыялістычных сіл падзяліць яе тэрыторыю і такім чынам «вырашыць» беларускую праблему. Заклікала народ не дапусціць панавання панскай Польшчы на Беларусі (арт. «Доля беларусаў», 27—28 сакавіка; «Польшча і яе суседзі», 15 чэрвеня). Рэдакцыя газеты схілялася да кампраміснай пазіцыі ў дачыненні да суседніх дзяржаў (Расіі, Польшчы, Літвы, Украіны і інш.), аднак пры ўмове прызнання імі палітычнай, гістарычнай і культурнай самастойнасці Беларусі. Выступала за пасляваенны саюз былых народаў Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, спадзявалася на падтрымку Германіяй Беларусі ў яе імкненні да эканамічнага і палітычнага супрацоўніцтва з еўрапейскімі дзяржавамі. Адначасова выступала за добрасуседскія адносіны з Расіяй пры ўмове прызнання ёю палітычнай незалежнасці Беларусі.

Газета падтрымлівала шматпартыйную палітычную сістэму, дэмакратычныя выбары на ўсіх узроўнях улады, абараняла інтарэсы беларускага сялянства, выступала за развіццё эканамічнай і культурнай ініцыятывы гарадоў, мястэчак і вёсак краю. Асноўнай сілай гістарычнага руху супрацоўнікі газеты лічылі свядомую інтэлігенцыю, якая арганізуе і вядзе за сабой працоўныя класы насельніцтва. Народ, на іх думку, спрадвеку быў гарантам эканамічнай і палітычнай сілы грамадства, захавальнікам нацыянальнай культуры, мовы, традыцыйнага ладу жыцця, а гарады і мястэчкі — рэгіянальнымі цэйтрамі асветы, культуры, эканамічнай ініцыятывы і кааператыўнага руху.

Апублікавала Трэцюю Устаўную грамату Рады БНР, паводле якой Беларусь абвяшчалася незалежнай, непадзельнай і дэмакратычнай рэспублікай (29 сакавіка). Друкавала артыкулы пра стан сельскай гаспадаркі, перспектывы пасляваеннага аднаўлення эканомікі. Крытычна, але станоўча ацаніла дзейнасць Белнацкома і газеты «Дзянніца» (23 мая). Садзейнічала арганізацыі беларускіх школ, асветніцкіх гурткоў, прапагандзе беларускай культуры, развівала ідэю пераемнасці ў развіцці агульначалавечай і нацыянальнай культуры. Інфармавала пра дзейнасць Першага таварыства беларускай драмы і камедыі (п'есы Я. Купалы, Ф. Аляхновіча, творчасць Ф. Ждановіча, П. Мядзёлкі і інш.), арганізацыю беларускага дзіцячага тэатра ў Вільні (тэатр С. Корф). Паведамляла аб планах стварэння Беларускага ўніверсітэта.

У газеце выступалі з артыкуламі і нарысамі А. Прушынскі (псеўд. А. Гарун, I. Жывіца, Сальвесь, А. П.), З. Бядуля (псеўд. 3. Б., П-ік і інш.), А. Уласаў. На яе старонках друкаваліся вершы, нарысы і артыкулы З. Бядулі («Сучасная вайна і адраджэнне пад'ярэмных народаў», «Адносіны беларусаў да суседніх народаў», «Краёвая інтэлігенцыя» і інш.), вершы на актуальныя тэмы і фельетоны К. Ралюса (3. Вехаця), нарысы У. Галубка і іншых аўтараў (падпісаны псеўданімамі), некралогі («К. Кастравіцкі», «А. Петрашкевіч»).




#Article 140: Беларускія ведамасці (газета) (333 words)


Выдавалася ў Вільні (14.9.1921 — 15.1.1922). Рэдактар-выдавец М. Гарэцкі.

Асвятляла эканамічнае і палітычнае жыццё ў Сярэдняй Літве і Заходняй Беларусі на першым этапе іх інкарпарацыі ў склад Рэспублікі Польшча, вяла работу па выхаванні палітычнай і нацыянальнай самасвядомасці беларускага народа, па згуртаванні яго дэмакратычных сіл, выкрывала паўсюднае парушэнне польскай адміністрацыяй правоў чалавека, фальсіфікацыю перапісу насельніцтва, паведамляла пра гаротнае становішча былых бежанцаў — ахвяр І сусветнай вайны, масава рэпатрыіраваных з Савецкай Расіі, і абыякавасць улад да іх праблем. Друкавала матэрыялы па гісторыі Беларусі, якія садзейнічалі абуджэнню гістарычнай памяці беларусаў (аўтары У. Ігнатоўскі, П. Станіч, М. Кахановіч, А. Смоліч), Пісала пра аўтакефалію царквы ў славян і праблемы аўтакефаліі беларускай праваслаўнай царквы (Т. Вароніч), будучы лёс Віленшчыны (М. Краўцоў), кааператыўны рух у краі (I. Мялешка, С. Чыжэўскі і інш.). Шмат увагі аддавала барацьбе за нацыянальную асвету і школу на роднай мове, інфармавала пра станаўленне беларускага школьніцтва, апублікавала статут Таварыства беларускай школы, мемарыял Цэнтральнай беларускай школьнай рады да міністра асветы Польшчы, артыкулы пра школьную палітыку ўлад, самаахвярнасць энтузіястаў беларускай школьнай справы (М. Гарэцкі, пад крыптанімам «А. В.»). На старонках газеты змешчаны матэрыялы пра Беларускую нацыянальна-палітычную нараду ў Празе, на якой прысутнічалі прадстаўнікі розных частак падзеленай Беларусі і ўсіх беларускіх асяродкаў (допісы Кастусёнка), рашэнне Беларускага нацыянальнага камітэта адносна выбараў у Віленскі сейм і матывіроўка іх байкоту, артыкулы на актуальныя палітычныя тэмы М. Гарэцкага (пад псеўд. А. Мсціслаўскі, Дзед Кузьма), інфармацыя пра культурна-грамадскі рух беларусаў у Латвіі, палітычныя і культурныя падзеі ў Літве, Украіне, Савецкай Беларусі, свеце і краі.

Друкавала этнаграфічныя матэрыялы пра Беларусь, фальклорныя запісы, раздзелы з «Хрэстаматыі беларускае літаратуры. XI век — 1905 г.» М. Гарэцкага і творы з «Беларускага дэкламатара», вершы і апавяданні Г. Леўчыка, Л. Родзевіча, Н. Арсенневай, А. Маленца, Ф. Умястоўскага, Я. Пачопкі, М. Гарэцкага і інш., змясціла рэцэнзію У. Жылкі на паэзію Н. Арсенневай. 3 літаратурных і гістарычных матэрыялаў, апублікаваных у газеце, выдадзены «Беларускі дэкламатар» і 3 зборнікі (1921).

Выйшла 19 нумароў. Напярэдадні выбараў у Віленскі сейм газета закрыта ўладамі Сярэдняй Літвы. Яе рэдактар М. Гарэцкі быў зняволены ў Лукішскую турму, потым дэпартаваны з Вільні.




#Article 141: Беларусь (газета, Мінск) (215 words)


Рэдактар-выдавец у 1919 Ядвіга Луцэвіч, з 1920 рэдактар Язэп Лёсік, выдавец — Часовы беларускі нацыянальны камітэт, з 12.3.1920 прадстаўнік БНК Кузьма Цярэшчанка (Тарэшчанка). Газета лічылася пераемніцай газеты «Звон» (27 нумароў улучаны ў суцэльную нумарацыю). Неаднаразова канфіскоўвалася польскімі ўладамі, выходзіла з «белымі плямамі» цэнзуры. Развівала традыцыі газеты «Наша ніва», аб'ядноўвала нацыянальныя палітычныя партыі і групоўкі, якія адстойвалі ідэю суверэннай, непадзельнай і незалежнай Беларускай Рэспублікі ў этнаграфічных межах беларускага народа.

Разнастайныя матэрыялы газеты — ад рэдакцыйных артыкулаў і літаратурных твораў да карэспандэнцый з гарадоў, мястэчак і вёсак — знітоўвала ідэя адраджэння Беларусі, яе дзяржаўнасці і культуры, народнай гаспадаркі, самабытнага духоўнага аблічча нацыі. Гістарычную ролю Беларусі газета бачыла ў сінтэзе лепшых бакоў «усходняга» і «заходняга» тыпаў культуры, прымірэнні аднабокіх сацыяльна-палітычных тэндэнцый. Выкрывала грабежніцкую палітыку польскіх улад на Беларусі. Разнастайныя матэрыялы былі прысвечаны арганізацыі беларускай арміі. Шмат месца газета адводзіла барацьбе за стварэнне беларускіх школ. У артыкулах на эканамічныя тэмы шукала шляхі да аднаўлення сельскай гаспадаркі, прамысловасці і рамяства ў краіне. Асаблівае значэнне надавалася працоўнай кааперацыі, якая, на думку сацыялістычнага крыла аўтарскага калекгыву газеты, прывядзе Беларусь да дэмакратычнага сацыялізму. Газета апублікавала шэраг даследаванняў Я. Карскага па гісторыі беларускай літаратуры і культуры. Значнае месца займаў літаратурны аддзел. Друкаваліся творы Я. Купалы, З. Бядулі, М. Гарэцкага, К. Каганца, Я. Коласа, М. Чарота, У. Галубка і інш. Рэгулярна асвятляла тэатральнае жыццё ў Мінску.




#Article 142: Жуліяну Белеці (218 words)


Жулія́ну Хаус Белеці (; ) — футбаліст зборнай каманды Бразіліі. Абаронца. Чэмпіён свету 2002.

Прафесійную кар’еру пачаў у «Крузейру» ў 1993 годзе. За два сезоны ён правёў 22 матчы ў чэмпіянаце краіны, а затым перайшоў у «Сан-Паўлу», дзе яму ўдалося замацавацца ў асноўным складзе каманды. Сезон 1999 абаронца правёў у арэндзе ў «Атлетыку Мінейру», стаўшы віцэ-чэмпіёнам Бразіліі. Ён забіў самы хуткі гол у гісторыі фіналаў бразільскай лігі. У 2001 годзе хадзілі чуткі аб яго пераходзе ў іспанскі клуб «Валенсія», аднак у самую апошнюю хвіліну яго адмянілі.

У 2002 годзе пасля трыумфу на чэмпіянаце свету Белеці перабраўся ў Еўропу, заключыўшы пагадненне з «Вільярэалам», якому абыйшоўся ў чатыры мільёны еўра. Ён хутка асвоіўся ў Іспаніі і стаў незаменным у камандзе, правёў 31 матч у «прыкладзе» і яшчэ шэсць паядынкаў у Кубку Інтэртота. У сезоне 2003/04 Белеці не апускаўся ніжэй высока паднятай планкі і дапамог свайму клуба атрымаць перамогу ў Кубку Інтэртота, а затым дабрацца да паўфіналу Кубка УЕФА, дзе «Вільярэал» саступіў будучаму трыумфатару «Валенсіі». Добра адыграўшы сезон, ён прыцягнуў увагу скаўтаў «Барселоны», з якой і падпісаў чатырохгадовы кантракт.

У жніўні 2007 года Жуліяна Белеці перайшоў з «Барселоны» у лонданскі «Чэлсі». Сума трансферу, па інфармацыі прэсы, склала ад 5 да 5,5 млн еўра.

У 2010 годзе Белеці па ўзаемнай згодзе скасаваў кантракт з лонданцамі і праз некалькі месяцаў перабраўся на радзіму ва «Флуміненсі».




#Article 143: Белорусская рада (235 words)


Белору́сская ра́да — вайскова-грамадская і літаратурная газета, орган Выканаўчага камітэта Цэнтральнай Беларускай Вайсковай рады. Выдавалася ў Мінску з 25 лістапада (8 снежня) 1917 года да 5 лютага 1918 года на рускай мове, змяшчала таксама матэрыялы на беларускай мове. Галоўны рэдактар Я. А. Ярушэвіч.

Газета адлюстроўвала нацыянальна-кансалідацыйныя працэсы ў беларускім грамадстве на Беларусі і за яе межамі, у прыватнасці сярод беларусаў у вайсковых фармаваннях былой Расійскай імперыі, імкненне беларусаў да нацыянальнага і дзяржаўнага самавызначэння з уласным войскам, прапагандавала свабодныя, раўнапраўныя адносіны на падставе федэратыўнага саюза з іншымі народамі савецкай Расіі.

Публікавала артыкулы Ярушэвіча, Кастуся Езавітава, Івана Краскоўскага, Фабіяна Шантыра, аўтараў пад крыптанімам Л.Б. (Аркадзь Смоліч?), Х., а найбольш матэрыялы Усебеларускага з’езда (снежань 1917). На старонках газеты была змешчаная рэзалюцыя з’езда пра ўтварэнне «краёвай улады ў асобе Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў» як «часовага органа народнай улады» з мэтай абароны «цэласнасці, непадзельнасці Беларусі і неадрывання яе ад Расійскай Федэрацыі». (13 (26) студзеня 1918, № 1). Шэраг публікацый звязаны з пратэстам супраць разгону Усебеларускага з’езда і арышту яго прэзідыума з боку СНК Заходняй вобласці і фронту. Гэтую акцыю газета расцаніла як антыдэмакратычную, бо яна супярэчыла праву народа на самавызначэнне, якое было пракламаванае савецкай уладай.

У газеце таксама друкаваліся артыкулы па гісторыі і эканоміцы Беларусі (Ярушэвіч, Аляксандр Уласаў), творы Максіма Багдановіча, Янкі Купалы, Алеся Гаруна, Ігната Дварачаніна, Леапольда Родзевіча, Зоські Верас, Змітрака Бядулі, Палуты Бадуновай; пашыраліся ідэі дзяржаўнасці беларускай мовы, адкрыцця дзяржаўнага ўніверсітэта ў Мінску, асветніцка-ададжэнскай ролі нацыянальнай інтэлігенцыі.




#Article 144: Белорусское эхо (358 words)


Мела карэспандэнтаў у буйных гарадах Украіны і Беларусі, Маскве і Петраградзе. Асноўнай задачай ставіла гуртаванне беларусаў, якія жылі на Украіне, забеспячэнне іх сувязі з радзімай. Праводзіла ідэю нацыянальнага аб’яднання беларускіх сіл на Украіне і Беларусі ў цэлым (арт. «Аб’ядноўвайцеся» М. Доўнар-Запольскага, «Неадкладная справа» і «Нашы задачы» I. Краскоўскага пад псеўд. Кій і крыптанімам «I. К.», «Асновы еднасці» А. Навіны). Выступала за адбудову, умацаванне і незалежнасць беларускай дзяржавы, яе свабоднае нацыянальнае і эканамічнае развіццё, нацыянальнае адраджэнне, аб’яднанне ўсіх грамадскіх сіл беларускага народа дзеля рэалізацыі нацыянальных інтарэсаў, прызнанне суверэннасці Беларусі з боку суседніх дзяржаў, найперш РСФСР (паведамленне пра абвяшчэнне незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі, перадавіца ад 3 чэрвеня 1918 года, тэкст ноты дэлегацыі БНР на чале з А. Цвікевічам, М. Доўнар-Запольскім да расійскага ўрада аб непрызнанні пунктаў Брэсцкага міру 1918 года, якія закраналі інтарэсы Беларусі, тэкст размовы Я. Хлябцэвіча са старшынёй Віленскай беларускай рады А. Луцкевічам, арт. «Прамы доўг» А. Цвікевіча пад псеўд. А. Гвоздзь і інш.].

У публікацыях «Беларускі рух у Гомельскім павеце» і «Украінскія культтрэгеры» (абодва пад крыптанімам «Іксэн»), «Братняя ліцытацыя Беларусі» Я. Юзюковіча, «Голас грамадзян» выступала супраць прэтэнзій гетманаўскай Украінскай дзяржавы на паўднёва-беларускія землі. Разглядала пытанні арганізацыі эканамічнага жыцця на Беларусі (арт. «Беларуская гандлёвая палата ў Кіеве», «Арганізацыя гандлю», «Гандлёвыя перспектывы Беларусі» М. Доўнар-Запольскага пад псеўд. М. Целяпень і без подпісу), праблему бежанцаў (рубрыка «Бежанскі аддзел», публікацыі І. Краскоўскага, перадавіцы), пісала пра мінулае, сучаснае і перспектывы беларускага адраджэнскага руху (арт. «Тры акты» П. Крачэўскага, «Заходняя камуна» А. Гвоздзя, «Дзяржаўнае будаўніцтва на Беларусі і міжнацыянальныя адносіны» пад крыптанімам «Т.»). Асвятляла дзейнасць урада БНР, друкавала яго афіцыйныя распараджэнні і паведамленні, абмяркоўвала стан і перспектывы ўзаемаадносін беларускага ўрада з навастворанымі дзяржавамі (арт. «Бліжэйшыя праблемы» А. Гвоздзя), пытанні дзяржаўнага будаўніцтва і культурнага жыцця на Беларусі (рубрыка «Хроніка мітраполіі»), паведамляла пра дзейнасць беларускіх культурна-асветніцкіх і грамадска-палітычных суполак на Украіне і ў Расіі (рубрыка «Беларускія арганізацыі на Украіне»).

На старонках газеты змешчаны творы Я. Купалы, Я. Коласа, М. Багдановіча, 3. Вехаця, У. Галубка, Ц. Гартнага, М. Грамыкі, К. Каганца, А. Паўловіча, Ю. Фарботкі, літаратурна-гістарычны нарыс «Беларусь у песнях» Фарботкі, артыкул пра Купалле як беларускае свята, інфармацыя пра выхад брашуры А. Цвікевіча пра беларускі адраджэнскі рух, альманах «Варта», хроніка падзей і інш.

Выйшла 9 нумароў.




#Article 145: Бельгія (2351 words)


Бе́льгія ( , , ), Карале́ўства Бе́льгія (, , ) — краіна ў Паўночна-Заходняй Еўропе, член ЕС, ААН і НАТА. Плошча — 30 528 км², колькасць насельніцтва — 10,8 млн чалавек. Краіна названая па этноніме кельцкага племені — белгі. Сталіца — Брусель.

Мяжуе на поўначы з Нідэрландамі, на ўсходзе — з Германіяй, паўднёвым усходзе — з Люксембургам і з Францыяй — на поўдні і захадзе. Абмываецца Паўночным морам на паўночным захадзе.

Форма праўлення — канстытуцыйная парламенцкая манархія, форма адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу — федэрацыя.

Бельгія — канстытуцыйная манархія (з пачатку існавання) і федэратыўная дзяржава (з 1980 года). Кіраўнік дзяржавы — Кароль, у наш час — Альбер II (з 1993). Кіраўнік Урада — Прэм’ер-міністр. Як правіла, Прэм’ер-міністрам становіцца прадстаўнік партыі, якая набрала найбольшую колькасць галасоў на парламенцкіх выбарах. Урад фармальна прызначаецца Каралём. Таксама склад Урада павінен быць зацверджаны Парламентам. Канстытуцыя патрабуе ад урада прытрымлівацца моўнага парытэту: палова міністраў павінна быць прадстаўнікамі фламандскамоўнай супольнасці, палова — франкамоўнай.

Федэральны Парламент дзвюхпалатны. Верхняя палата — Сенат (), ніжняя — Палата Народных Прадстаўнікоў (). Абедзве палаты выбіраюцца прамым усеагульным галасаваннем раз у чатыры гады. Права голасу маюць усе грамадзяне краіны, якім ёсць 18 год. У Сенаце засядаюць 40 дэпутатаў, у Палаце Народных Прадстаўнікоў — 150.

Часам Бельгію называюць падвойнай федэрацыяй, бо яна падзяляецца адначасова на тры рэгіёна і тры моўныя супольнасці, тэрыторыя якіх перасякаецца. У зону адказнасці рэгіёнаў уваходзіць кіраванне мясцовай гаспадаркай, грамадскія работы (напрыклад, дарожнае будаўніцтва, пытанні экалогіі і г. д.), у зону адказнісці моўных супольнасцей — у першую чаргу пытанні, якія звязаны з культурай, у тым ліку адукацыя, навуковая дзейнасць і спорт.

Кожны рэгіён і кожная моўная супольнасць мае свой парламент і свой урад, аднак па ўзаемнай згодзе парламенты і ўрады Фландрыі і Фламандскамоўнай суполкі аб’ядналіся. Такім чынам у Бельгіі існуе шэсць урадаў і шэсць парламентаў. Федэральны Урад адказвае за каардынацыю дзеянняў астатніх пяці ўрадаў, а таксама за пытанні агульнадзяржаўнай важнасці, такія як: абарона, замежныя справы, агульнадзяржаўная эканамічная і манетарная палітыка, пенсіі, ахова здароў’я.

Бельгія з’яўляецца членам Еўрасаюза з 25 сакавіка 1957 (заснавання ЕЭС), у тым ліку была ў складзе яго папярэдніка — ЕАВС. Таксама ўваходзіць у НАТА.

У Бельгіі паралельна існуе падвойная сістэма адміністрацыйнага падзелу:

Тэрыторыя Бельгіі дзеліцца на тры геаграфічныя раёны: прыбярэжная раўніна (нізінная Бельгія, да 100 м над узроўнем мора) на паўночным захадзе, цэнтральнае плато (сярэдняя Бельгія, 100—200 м над узроўнем мора) і Ардэнскае ўзвышша на паўднёвым усходзе (вышынная Бельгія, 200—500 м над узроўнем мора).

Нізінная Бельгія — гэта збольшага пясчаныя выдмы і польдэры. Польдэрамі завуцца нізінныя ўчасткі зямлі (не абавязкова ніжэй узроўню мора), што знаходзяцца пад пагрозай затаплення і абароненыя ад паводак дамбамі, або, далей ад мора, палямі з асушальнымі каналамі. Польдэры адрозніваюцца ўрадлівасцю глебаў. Між заходнімі польдэрамі, Лісам і Шэльдай, ляжыць Фламандская нізіна, месцамі ўзгорысты раён з пясчанымі глебамі. За Фламандскай нізінай размяшчаецца геаграфічная вобласць Кемпен. Кемпенскі краявід у асноўным складаецца з іглічных лясоў, лугоў і кукурузных палёў.

Сярэдняя Бельгія — раён між Кемпенам і далінамі Самбры і Мааса. Гэта вобласць гліністых раўнінаў, якія паступова падвышаюцца пры руху ў бок Самбры і Мааса. Тут самыя ўрадлівыя глебы краіны. У сувязі з развітой урбанізацыяй гэтага раёна прыродныя краявіды рэдкія, аднак на поўдзень ад Бруселю дагэтуль захаваўся букавы лес плошчай у пяць тысяч га (нідэрл. Zoniënwoud, фр. Fôret de Soignes). Да сярэдняй Бельгіі належыць тэрыторыя правінцыі Эно і геаграфічнай вобласці нідэрл. Haspengouw, фр. La Hesbaye (поўдзень правінцыі Лімбург і поўнач правінцыі Льеж). Гэтыя ўрадлівыя землі ў асноўным занятыя раллямі і лугамі, між якімі ляжаць вялікія сельскія сядзібы.

Вышынная Бельгія адрозніваецца нізкай шчыльнасцю насельніцтва і багаццем лясоў. З-за гарыстага рэльефу сельская гаспадарка тут не развітая, затое гэты рэгіён прыцягвае шматлікіх турыстаў. Пачынаецца на поўдзень ад далінаў рэк Самбра і Маас. Адразу за далінамі гэтых рэк пачынаецца геаграфічная вобласць Кандроз (фр. Condroz) — нізкія халмы вышынёй у 200—300 метраў. Да гэтай вобласці адносяцца часткі правінцый Эно, Льеж і Намюр. Далей месцяцца Ардэны — высокія халмы (або нават нізкія горы). Ардэны ў асноўным пакрытыя лесам, а серпантынныя дарогі звязваюць між сабой вёскі, жыхары якіх дагэтуль карыстаюцца валонскай гаворкай. Самы высокі пункт Ардэнаў (і ўсёй Бельгіі) — гара Батранж (; 694 м над узроўнем мора).

Бельгія была заснавальнікам і ўваходзіць у Арганізацыю эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР), уваходзіць у Еўрапейскі саюз (ЕС), краіна стала першым членам Еўрапейскага валютнага саюза ў 1999 г.

Аснова эканомікі — сфера паслуг (перадусім транспарт і гандаль) і прамысловасць.

Вытворчасць сталі, цэменту і хімічных прадуктаў сканцэнтраваная ў даліне рэк Самбра і Маас. Найбуйнейшыя прамысловыя гарады — Монс, Шарлеруа, Намюр і Льеж. Раней у гэтым раёне таксама вялася здабыча вугалю, але ў 1980-я апошнія шахты былі зачыненыя. Цэнтр стальной прамысловасці — Льеж. Прадукцыя хімічнай прамысловасці — угнаенні, фарбавальнікі, фармацэўтычныя рэчывы, а таксама розныя пластмасы. Цэнтр нафтахімічнай прамысловасці размешчаны ў Антверпене, у Бруселі размяшчаецца штаб-кватэра буйной хімічнай і фармацэўтычнай кампаніі Solvay.

Тэкстыльная прамысловасць уключае перапрацоўку бавоўны, ільну, поўсці, сінтэтычных тканін. Адзін з важнейшых відаў прадукцыі тэкстыльнай прамысловасці — дываны і коўдры. Галоўныя цэнтры тэкстыльнай прамысловасці — Гент, Кортрэйк, Турнэ, Верв’е. Брусель, Бругэ і Мехелен вядомыя як старадаўнія цэнтры вытворчасці карунак.

Іншыя галіны прамысловасці — апрацоўка дыяментаў (перадусім у Антверпене), вытворчасць цэменту і шкла, дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць. Маецца некалькі аўтамабільных прадпрыемстваў.

Эканоміка моцна арыентаваная на міжнародны рынак.

Асноўныя імпартныя тавары — прадукты харчавання, машыны, неапрацаваныя дыяменты, нафта і нафтапрадукты, прадукты хімічнай прамысловасці, адзежа і тэкстыль. Асноўныя экспартныя тавары — аўтамабілі, прадукты харчавання, жалеза і сталь, апрацаваныя дыяменты, тэкстыль, пластмасы, нафтапрадукты і каляровыя металы.

У 1970—1980 гады эканамічны цэнтр краіны перамясціўся з Валоніі ў Фландрыю ў сувязі з заняпадам традыцыйных галін эканомікі Валоніі — здабычы вуглю і чорнай металургіі. У цяперашні час здабыча вуглю спыненая зусім, металургія ж застаецца важнай галінай эканомікі, хоць яе значэнне моцна зменшылася. Цяпер эканоміка Фландрыі атрымлівае больш інвестыцый. У Фландрыі вялікая ўвага надаецца прыкладным навуковым даследаванням. Узровень беспрацоўя ў Валоніі ў два разы вышэй, чым у Фландрыі.

Асноўная галіна энергетыкі — атамная. Маецца дзве АЭС. Адна непадалёк ад Антверпена, другая ў раёне Юі. Цяпер 75 % электраэнергіі ў краіне вырабляецца на АЭС.

Бельгія валодае развітой транспартнай сістэмай. Антверпенскі порт — другі па велічыні порт у Еўропе. Таксама добра развіты ўнутраны транспарт.

Прадукцыя сельскай гаспадаркі складае менш за 1,5 % ад ВУП, аднак такі нізкі працэнт кажа не аб слабым развіцці сельскай гаспадаркі, а аб моцным развіцці астатніх галін эканомікі. Найважнейшыя расліны — пшаніца, авёс, жыта, ячмень, цукровы бурак, бульба і лён. Жывёлагадоўля — у асноўным гадоўля буйнага рагатага быдла і свінняў. З сельскай гаспадаркай цесна звязаныя такія традыцыйныя галіны харчовай прамысловасці, як броварства і вытворчасць сыру.

Па дадзеных на 2006 год, прыбытак на душу насельніцтва складаў $31 800. Нягледзячы на значную долю цяжкой прамысловасці ў структуры эканомікі, сфера паслуг складала 72,5 % ВУП. Сельская гаспадарка ацэнвалася толькі ў 1,4 % ВУП.

Унёсак Бельгіі ў развіццё навукі і тэхнікі можна прасачыць на працягу ўсёй гісторыі гэтай краіны. У XVI стагоддзі ў краіне працавалі такія навукоўцы, як картограф Герард Меркатар, анатам Андрэас Везалій, траўнік Рэмберт Дадоэнс і матэматык, інжынер Сымон Стэвін.

У першай палове XVII стагоддзя валонскі метад вырабу прутковага жалеза распаўсюдзіўся ў Швецыі і выкарыстоўваўся там на працягу 260 гадоў.

Дынамічна развіваная шчыльная бельгійская чыгуначная сетка заахвоціла буйныя кампаніі, такія як La Brugeoise et Nivelles (цяпер BN аддзяленне Bombardier Transportation), развіваць адмысловыя новыя тэхналогіі. Эканамічна важная падземная здабыча вуглю падчас Вялікай Індустрыяльнай рэвалюцыі вымагала спецыялізаваных даследаванняў у галіне горнай справы.

Канец XIX стагоддзя і XX стагоддзе адзначыліся значнымі поспехамі Бельгіі ў прыкладной навуцы і ў тэарэтычных фундаментальных даследаваннях. Хімік-тэхнолаг Эрнест Гастон Сольве і інжынер Зеноб Тэафіл Грам далі свае імёны навуковым паняццям: працэсу Сольве і дынама-машыне Грама ў 1860-х. Жоржу Леметру прыпісваецца аўтарства тэорыі пашырэння Сусвету (побач з іншымі вучонымі).

Тры нобелеўскія прэміі па фізіялогіі і медыцыне прысудзілі бельгійцам: Жулю Бардэ ў 1919 г. «За адкрыцці, звязаныя з імунітэтам», Карнею Хеймансу ў 1938 г. «За адкрыццё ролі сінуснага і аартальнага механізмаў у рэгуляцыі дыхання», Альберу Клоду, Крысціяну дэ Дзюву, Джорджу Паладзе ў 1974 г. «За адкрыцці, якія тычацца структурнай і функцыянальнай арганізацыі клеткі».

Бельгійскі фізікахімік Ілля Прыгожын быў намінаваны на нобелеўскую прэмію ў 1977 годзе «За працы па тэрмадынаміцы незваротных працэсаў, асабліва за тэорыю дысіпатыўных структур».

Насельніцтва Бельгіі складае каля 10 584 534 грамадзян па дадзеных на студзень 2007 года.

Амаль усё насельніцтва Бельгіі жыве ў гарадах — 97 % (2004 год). Бельгія адрозніваецца высокай шчыльнасцю насельніцтва (342 чалавекі на км²), саступаючы па гэтым параметры ў Еўропе толькі Нідэрландам і некаторым маленькім дзяржавам, такім як Манака. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва па краіне назіраецца ў раёне, абмежаваным гарадамі Брусль-Антверпен-Гент-Левен (так званы «фламандскі ромб», нідэрл. Vlaamse ruit). Самая нізкая шчыльнасць насельніцтва — у Ардэнскіх гарах (правінцыя Люксембург).

На 2006 год Фламандскі рэгіён меў колькасць насельніцтва каля 6 078 600 жыхароў з Антверпенам (457 749), Гентам (230 951) і Бругэ (117 251), як самымі густанаселенымі гарадамі.

Валонія мела колькасць насельніцтва 3 413 978 жыхароў з Шарлеруа (201 373), Льежам (185 574) і Намюрам (107 178) як самымі густанаселенымі гарадамі.

У Бруселі пражывае 1 018 804 жыхароў у 19 сталічных акруговых муніцыпалітэтах, два з якіх маюць больш за 100 000 жыхароў.

Агульны паказчык: 50,0 гадоў.

Мужчыны: 39,6 гадоў.

Жанчыны: 42,1 гадоў (паказчыкі за 2006 г.).

Колькасць насельніцтва з 2005 г. да 2006 г. вырасла на 0,13 %.

Узровень нараджальнасці ў Бельгіі складае 10,38 нараджэнняў на 1 000 грамадзян.

На 1 000 грамадзян прыходзіцца 10,27 смерцяў.

Чыстая міграцыя ў Бельгіі складае 1,22 мігранта на 1 000 жыхароў (па дадзеных за 2006 г.).

Агульны паказчык: 78,77 гадоў.

Мужчыны: 75,59 гадоў.

Жанчыны: 82,09 гадоў (па дадзеных за 2006 г.).

У сярэднім бельгійскія жанчыны маюць 1,64 дзіцяці (па дадзеных за 2006 г.). Аналагічны паказчык за 1994 ацэнваўся ў 1,50 дзіцяці.

Дзве галоўныя групы, што складаюць насельніцтва краіны — фламандцы (каля 60 % насельніцтва) і валоны (каля 40 % насельніцтва). Фламандцы жывуць у пяці паўночных правінцыях і размаўляюць на нідэрландскай мове і яе шматлікіх дыялектах. Валоны жывуць у пяці паўднёвых правінцыях, што складаюць Валонію, размаўляюць на французскай, валонскай і некаторых іншых мовах.

Пасля набыцця незалежнасці Бельгія была франкаарыентаванай дзяржавай і адзінай дзяржаўнай мовай спачатку была французская, хоць фламандцы заўсёды складалі большасць насельніцтва. Нават у Фландрыі французская доўга заставалася адзінай мовай сярэдняй і вышэйшай адукацыі.

Пасля першай сусветнай вайны ў Бельгіі паўстаў рух за эмансіпацыю нідэрландскамоўнага насельніцтва. Вынікам яго стала, так званая, «моўная звадка» (нідэрл. taalstrijd). Барацьба стала прыносіць плён у шасцідзясятых гадах XX ст. У 1963 быў прыняты пакет законаў, што рэгламентавалі выкарыстанне моў у афіцыйных установах. У 1967 г. упершыню быў зроблены афіцыйны пераклад канстытуцыі на нідэрландскую. Да 1980 г. абедзве галоўныя мовы краіны былі фактычна зраўняныя ў правах. З 1993 г. Бельгія была падзелена на акругі, якія з’яўляюцца суб’ектамі федэрацыі. Адзінай афіцыйнай мовай на тэрыторыі Фламандскай акругі з’яўляецца нідэрландская.

Нягледзячы на дасягнутыя поспехі, моўныя праблемы дагэтуль прыводзяць да эскалацыі напружанасці паміж дзвюма галоўнымі групамі насельніцтва краіны. Так, у 2005 г. праблема падзелу дзвюхмоўнай выбарчай акругі Брусель-Халле-Вільвордзе ледзь не прывяла да адстаўкі ўрада і палітычнага крызісу.

Найважнейшая нацыянальная меншасць — немцы. Іх колькасць складае прыблізна 70 000 чалавек. Месцы кампактнага пражывання немцаў (на ўсходзе Валоніі) уваходзяць у склад нямецкамоўнай супольнасці, што мае вялікую аўтаномію, перадусім у пытаннях культуры.

Найбуйнейшыя групы мігрантаў — італьянцы, выхадцы з Дэмакратычнай Рэспублікі Конга, Турцыі, Марока і іншых арабскіх краін.
У Бельгіі пражывае трохі больш за 100 000 выхадцаў з былога Савецкага Саюза. Самыя вялікія дыяспары чачэнцаў, армянаў, грузінаў.

Асаблівасцю культурнага жыцця з’яўляецца адсутнасць адзінага культурнага поля. Фактычна культурнае жыццё канцэнтруецца ў межах моўных супольнасцей. У Бельгіі няма агульнадзяржаўнага тэлебачання, газетаў і іншых сродкаў масавай інфармацыі. Таксама адсутнічаюць дзвюхмоўныя ўніверсітэты (за выключэннем Каралеўскай ваеннай школы) і буйныя навуковыя або культурныя арганізацыі.

Яшчэ ў эпоху Рэнесансу Фландрыя праславілася сваім жывапісам (фламандскія прымітывы). Пазней у Фландрыі жыў і працаваў Рубенс (Антверпен дагэтуль часта завуць горадам Рубенса). Аднак да другой паловы XVII ст. фламандскае мастацтва паступова прыйшло ў заняпад. Пазней у Бельгіі развіваўся жывапіс у стылях рамантызму, экспрэсіянізму і сюррэалізму. Вядомыя бельгійскія мастакі — Джэймс Энсор (экспрэсіянізм і сюррэалізм), Канстант Пермеке (экспрэсіянізм), аднак самы вядомы мастак Бельгіі — Рэне Магрыт, які лічыцца адным з найважнейшых прадстаўнікоў сюррэалізму.

Натуральна, у літаратуры падзел па моўным прынцыпе выяўляўся наймацней. Франкамоўная літаратура імкнецца да французскай традыцыі, што звязана ў прыватнасці з тым, што ў Бельгіі працавалі шматлікія французскія літаратары (напрыклад Бадлер).

Больш складаная сітуацыя з літаратурай Фландрыі. У XIX стагоддзі літаратура Фландрыі раскалолася на дзве плыні: прадстаўнікі адной пісалі па-французску, другой — пісалі па-нідэрландску. Працы прадстаўнікоў першай плыні можна назваць тыпова бельгійскай літаратурай, бо з’яўленне такой літаратуры не было б магчымым у аднамоўнай краіне.

Самы вядомы твор дадзенай групы — «Легенда аб Тылі Уленшпігелі і Ламе Гудзаке», напісаная фламандцам Шарлем дэ Кастэрам. Цяпер гэтая кніга перакладзеная на мноства моў і атрымала мянушку «Біблія Фландрыі». Аднак вялікая частка франкамоўнай фламандскай літаратуры цяпер забытая: валонам і пагатоў французам яна не цікавая, а фламандцы яе не чытаюць з-за зніжэння ўзроўню ведання французскай мовы (раней, калі французская была адзінай дзяржаўнай мовай яе веданне было неабходным, зараз жа нідэрландская мова роўная ў правах з французскай).

Прадстаўнікі другой групы ў асноўным былі прыхільнікамі эмансіпацыі Фландрыі і часцяком былі нацыяналістамі. Самы вядомы прадстаўнік гэтай групы — паэт Гвіда Гезелле. Ён выступаў не толькі супраць французскай мовы, але і прынятага ў Нідэрландах варыянту нідэрландскай мовы. Яго вершы, напісаныя на заходнефламандскім дыялекце, не заўсёды добра зразумелыя цяперашнім фламандцам.

Некаторыя вядомыя бельгійскія паэты: Гвіда Гезеле (пісаў па-фламандску), Эміль Верхарн (фламандзец, пісаў па-французску), Морыс Метэрлінк (фламандзец, пісаў па-французску), Пол Ван Остайен (паэт-наватар, пісаў па-нідэрландску).

У Бельгіі захавалася шмат выбітных узораў архітэктуры ад раманскага стылю (XI стагоддзе) да ар-нуво (пачатак XX ст.). Самы вядомы бельгійскі архітэктар — Віктар Хорта (1861—1947), адзін з выбітнейшых архітэктараў ар-нуво. Найбольш цікавыя ў архітэктурным дачыненні гарады: Бругэ, Гент, Антверпен, Брусель, Мехелен.

Бельгійская ежа, як і сама Бельгія, уяўляе сабой сумесь германскага і лацінскага ўплываў. Бельгійцы заслужылі рэпутацыю аматараў вафляў і смажанай бульбы. Абедзве гэтыя стравы ўзніклі ў Бельгіі. Нацыянальныя стравы: смажанае мяса з салатай і смажаныя мідыі.

Брэнды бельгійскай шакаладу і шакаладных цукерак, такіх як Callebaut, Côte d’Or, Neuhaus, Leonidas, Guylian і Godiva вядомыя за мяжою.

Бельгія — краіна невялікая. Магістральная сетка з’яўляецца адной з самых шчыльных у свеце (параўнальная з Лос-Анджэлесам).

У Бельгіі заахвочваецца выкарыстанне цягнікоў, бо чыгунка з’яўляецца разгалінаванай і эфектыўнай.

Марскія парты:

Унутраныя парты:

Узброеныя сілы створаныя ў 1830 г. Цяпер іх асабовы склад налічвае каля 41 000 чалавек. Прызыўны ўзрост — 16 гадоў (2005 год). Бюджэт Узброеных сіл — 2,7 мільярды еўра. Утрыманне складае 1,3 % ад ВУП.

У 1957 г. шэсць дзяржаў, уключна з Бельгіяй, заснавалі Еўрапейскую эканамічную супольнасць (ЕЭС, Агульны рынак), якая ў 1993 годзе была афіцыйна пераназваная ў Еўрапейскую супольнасць, і Еўрапейскую супольнасць па атамнай энергіі.

Шэнгенскі дагавор першапачаткова быў падпісаны 14 чэрвеня 1985 года пяццю еўрапейскімі дзяржавамі (Бельгіяй, Нідэрландамі, Люксембургам, Францыяй, Германіей) і ўступіў у сілу 26 сакавіка 1995.

Штаб-кватэра Еўрапейскай камісіі знаходзіцца ў Бруселі. Еўрапарламент праводзіць пленарныя пасяджэнні ў Страсбургу і Бруселі. Эканамічны і сацыяльны камітэт, кансультацыйны орган ЕС, збіраецца раз на месяц у Бруселі. Пленарныя сесіі Камітэту Рэгіёнаў ЕС праходзяць у Бруселі 5 разоў на год.

Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі 10 сакавіка 1992 года.




#Article 146: Бенедыкт XVI (209 words)


Бенедыкт XVI пры нараджэннні Ёзэф Ратцынгер (Joseph Ratzinger; нар. , Марктль-ам-Ін, Германія) — Папа Рымскі (з 19 красавіка 2005 па 28 лютага 2013).

Нарадзіўся ў Баварыі. У 1941 Ёзэф Ратцынгер уступіў у Гітлерюгенд, дзе прайшоў курсы памочніка зенітчыка. У 1944 трапіў у вермахт, аднак дэзерціраваў адтуль. Знаходзіўся ў палоне.

Вывучаў філасофію і тэалогію ў Фрайзінгу і Мюнхене (1946—1951). 29 чэрвеня 1951 года пасвечаны ў сан, працягваў навучанне ў Мюнхенскім універсітэце. Абараніў дысертацыю па спадчыне блаславёнага Аўгустына, атрымаў ступень доктара тэалогіі (1953). У 1970 годзе Ратцынгер стаў адным з аўтараў мемарандуму дзевяці нямецкіх тэолагаў з патрабаваннем рэформаў у каталіцкай царквы, у якім, у прыватнасці, утрымлівалася прапанова аб адмене цэлібату — зароку бясшлюбнасці, аднак пазней ён змяніў свае погляды.
Прызначаны на пасаду архіепіскапа Мюнхена і Фрайзінга (1977), праз тры месяцы прызначаны на пасаду кардынала. Стаў прэфектам Кангрэгацыі навучання веры (1981) і старшынёй Біблійнай камісіі і Міжнароднай папскай тэалагічнай камісіі (1981). Удзельнічаў у працы некалькіх кангрэгацый і папскіх рад у Ватыкане.

Заняў Святы Пасад увесну 2005 года. 11 лютага 2013 Папа Бенедыкт XVI абвясціў пра свой хуткі сыход у адстаўку. Ён спаслаўся на стан свайго здароўя і немагчымасць належнага выканання свайго служэння. Рашэнне пра яго адмову ад пасады ўступіла ў сілу 28 лютага.

Лаўрэат шматлікіх прэмій і міжнародных узнагарод, доктар «honoris causa» многіх універсітэтаў.




#Article 147: Бераставіцкі раён (667 words)


Бераставіцкі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Гродзенскай вобласці. Плошча 0,9 тыс. км². У 1991 у раёне налічвалася 129 населеных пунктаў, 7 сельсаветаў: Алекшыцкі, Кватарскі, Канюхоўскі, Макаравіцкі, Малабераставіцкі, Пархімаўскі, Эйсмантаўскі. З поўначы на поўдзень праходзіць аўтадарога Гродна — Пагранічны — Беласток.

Тэрыторыя раёна размешчана ў межах паўднёвага адгалінавання Беларускай грады. Большую частку раёна займае Ваўкавыскае ўзвышша, на поўначы частка Нёманскай нізіны, на паўночным захадзе ўскраіна Гродзенскага ўзвышша. Пераважае вышыня 160—200 метраў над узроўнем мора. Самы высокі пункт — 212 метраў (на поўначы раёна, Магілянская града).

Карысныя выкапні: гліны, торф, будаўнічыя пяскі.

Сярэдняя тэмпература студзеня −5 °C, ліпеня 18 °C. Ападкаў выпадае 560 мм у год. Вегетацыйны перыяд — 200 сутак.

Працякае рака Свіслач з прытокамі Верацёйка, Бераставічанка, Уснарка, Одла. Пераважаюць лясы хваёвыя, яловыя, сустракаюцца бярозавыя, дубовыя, грабавыя. Лясы займаюць 15 % тэрыторыі раёна. Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя. Балоты займаюць 7,6 % плошчы раёна.

Утвораны 15 студзеня 1940 года як Крынкаўскі раён у складзе Беластоцкай вобласці БССР. Цэнтр — горад Крынкі. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 13 сельсаветаў: Алекшыцкі, Вялікабераставіцкі, Галынкаўскі, Глебавіцкі, Гуранскі, Данілкаўскі, Ёдкавіцкі, Крушынянскі, Крынкаўскі, Макаравецкі, Малабераставіцкі, Хамантоўскі, Эйсмантаўскі. У другую сусветную вайну ў чэрвені 1941 тэрыторыя раёна акупавана нямецка-фашыстскімі захопнікамі, якія знішчылі больш за 600 чалавек. У раёне дзейнічалі Крынкаўскі падпольны райкам ЛКСМБ і 550-ы партызанскі атрад. Бераставіцкі раён вызвалены савецкімі войскамі ў ліпені 1944 года падчас Беластоцкай аперацыі 1944. 20 верасня 1944 года раён перайменаваны ў Бераставіцкі і ўвайшоў у склад утворанай Гродзенскай вобласці, адначасова вёска Вялікая Бераставіца набыла статус гарадскога пасёлка. Цэнтр раёна перанесены ў гарадскі пасёлак Вялікая Бераставіца. 16 жніўня 1945 года Гуранскі і Крушынянскі сельсаветы перададзены ў склад Польскай Народнай Рэспублікі. У 1945 годзе ўтвораны Сямёнаўскі сельсавет. 8 ліпеня 1950 года Галыкаўскі сельсавет перайменаваны ў Кулёўскі, Хамантоўскі — у Цецяроўскі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Вялікабераставіцкі, Кулёўскі, Сямёнаўскі сельсаветы, утвораны Ёдзіцкі сельсавет, Ёдкавіцкі сельсавет перайменаваны ў Жукевіцкі. 13 лютага 1960 года да раёна далучаны Грыцавіцкі і Кватарскі сельсаветы Свіслацкага раёна. 2 снежня 1961 года Грыцавіцкі сельсавет скасаваны. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, яго тэрыторыя перададзена Свіслацкаму раёну. 30 ліпеня 1966 года раён утвораны зноў, уключаў 9 сельсаветаў: Алекшыцкі, Глебавіцкі, Данілкавіцкі, Ёдзіцкі, Кватарскі, Макаравецкі, Малабераставіцкі, Цецяроўскі і Эйсмантаўскі. 11 лютага 1972 года скасаваны Ёдзіцкі сельсавет, населеныя пункты перададзены ў падпарадкаванне Бераставіцкаму пассавету. 12 лістапада 1973 года Глебавіцкі сельсавет перайменаваны ў Канюхоўскі, Данілкаўскі сельсавет — у Пархімаўскі. 30 снежня 1975 года пасёлак Бераставіца набыў статус рабочага пасёлка, 28 сакавіка 1978 года перайменаваны ў Пагранічны. 17 сакавіка 1978 года скасаваны Цецяроўскі сельсавет. 19 студзеня 1996 года з часткі Бераставіцкага пассавета ўтвораны Бераставіцкі сельсавет. 25 верасня 2003 года скасаваны Кватарскі сельсавет. 9 жніўня 2007 года рабочы пасёлак Пагранічны аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў (пасёлак). 5 кастрычніка 2007 года Пагранічны пассавет рэарганізаваны ў Пагранічны сельсавет. 18 кастрычніка 2013 года скасаваны Макаравецкі і Пархімаўскі сельсаветы.

Асноўнае месца ў гаспадарцы раёна займае сельскагаспадарчая вытворчасць. Агульная плошча сельгасугоддзяў складае 50 869 га, з іх 7656 га асушана. Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі знаходзіцца 60,9 % тэрыторыі раёна. Развіта мяса-малочная жывёлагадоўля (СВК «Алекшыцы»), свінагадоўля (СВК «Цецяроўка», імя Варанецкага), птушкагадоўля (ААТ «Бераставіцкая птушкафабрыка»); у раёне вырошчваюць цукровыя буракі, збожжавыя і кармавыя культуры, бульбу, агародніну.

Бераставіцкі раён на працягу 2013—2014 гг. трымаў 1-ае месца ў вобласці і 3-яе месца ў краіне па ўраджайнасці збожжавых і зернебабовых культур (64,7 цэнтнераў з гектара ў 2014 г.).

Прадпрыемствы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны прадстаўлены:

У раёне Малабераставіцкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 195 перапрацоўчай прамысловасці і Бераставіцкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 194 сельскагаспадарчай вытворчасці, 8 сярэдніх, 4 базавыя, 2 дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы, 1 музычная школа і 2 школы мастацтваў, 11 дашкольных і 18 клубных устаноў, 9 кінаўстановак, 23 бібліятэкі, дом-інтэрнат для інвалідаў і састарэлых (в. Макараўцы), 3 бальніцы, 4 урачэбныя амбулаторыі, 11 фельчарска-акушэрскіх пунктаў. Школьныя краязнаўчыя музеі: у в. Малая Бераставіца, у в. Кватары, у в. Макараўцы, гісторыка-этнаграфічны ў ПТВ-195 (в. Муравана), гісторыка-краязнаўчы ў ПТВ-194 (г.п. В.Бераставіца). Выдаецца раённая «Бераставіцкая газета».

У раёне знаходзіцца магіла пагранічніка І. Н. Анохіна (в. Цецяроўка), помнікі землякам, якія загінулі падчас Другой сусветнай вайны, савецкім воінам і землякам (в. Канюхі), партызанам (в. Ёдзічы), на месцы гібелі падпольшчыкаў В. Соламавай і В. Бабіча (в. Жорнаўка).

Помнікі архітэктуры на тэрыторыі раёна:

Асобы, якія маюць дачыненне да Бераставіччыны ў яе сучасных межах:




#Article 148: Леанард Бернстайн (978 words)


Леанард Бернстайн (; , Лорэнс, штат Масачусетс, ЗША — ) — амерыканскі кампазітар, піяніст і дырыжор. Ён быў першым дырыжорам з ЗША, што атрымаў міжнародную славутасць і прызнанне за дырыжорства ў Нью-Ёркскай філармоніі, асабліва за Канцэрты для Юнага Слухача і выкананне сваіх кампазіцый «Вестсайдская гісторыя» («West Side Story»), «Кандыд» («Candide») і «У горадзе» («On The Town»).

Нарадзіўся ў 1918 годзе, у горадзе Лорэнс, Масачусетс, ЗША, у сям’і яўрэяў з Роўна (Украіна). Яго бабуля жадала, каб дзіцёнка назвалі Луісам (што напачатку і зрабілі), аднак імя Леанард бацькам падабалася болей, і таму ў 16 гадоў Луіс Бернстайн афіцыйна змяніў сваё імя. Бацька Леанарда, Сэм Бернстайн, быў бізнесоўцам, і таму не падтрымліваў сынава захапленне музыкай. Насуперак свайму гледзішчу, менавіта ён упершыню пайшоў з сынам на фартэпіянны канцэрт, пасля якога Леанард сур’ёзна зацікавіўся музыкай. Навукай малады Леанард займаўся ў Лацінскай Школе Гарысана ў Бостане. Калі бацька даведаўся пра заняткі сына, ён перастаў даваць яму грошы, і таму Леанард вымушаны быў зарабляць, навучаючы музыцы маладзейшых за яго студэнтаў, і, ў той жа час, навучацца самому.

Пасля заканчэння Бостанскай Лацінскай Школы (1935), Леанард пайшоў у Гарвардскі ўніверсітэт, дзе яго настаўнікам быў Уолтэр Пістан. Пасля Гарвардскага ўніверсітэта, Бернстайн навучаўся ў Музычным Інстытуце Кёрціса, Філадэльфія і зрабіўся адзіным студэнтам, што атрымаў адзнаку «А» за дырыжорства ад Фрыца Райнара. У Кёрцісе Леанард таксама хадзіў на фартэпіянныя заняткі ў Ізабелы Венгеравай і Генрыха Гебхарда.

У Нью-Ёрку, куды Леанард пераехаў пасля Кёрціса, у яго было неразборлівае сексуальнае жыццё, пераважна з маладымі мужчынамі, як потым зазначыў яго біёграф Бартан. Аднак яго сасваталі да Феліцыі Мантылігр, з якой ён у 1951 годзе ажаніўся. Жаніцца Леанарду параіў Дзімітры Мітрапалас, каб скончыліся бясконцыя чуткі і спрэчкі аб ягонах арыентацыі і сексуальным жыцці.

У Феліцыі і Леанарда нарадзілася тры дзіцяці, Ямі, Аляксандр і Ніна. Аднак, тым часам, узмацняўся рух за прызнанне гомасексуалаў, і таму нечакана Леанард кінуў жонку і сышоў да сябра Тома Кофрана. Праз некаторы час ён даведаўся, што Феліцыя хворая на рак лёгкіх. Тады ён вярнуўся да жонкі, якую даглядаў да яе смерці. Пасля таго, як Феліцыя памерла, Леанард, па ўспамінах Аляксандра, часта папракаў і вінаваціў сябе ў тым, што кінуў яе, як быццам тое зрабілася прычынай яе хваробы. Смерць жонкі адбілася на ягом дырыжорстве, што зрабілася больш нервовым. Але, некаторыя бачылі ў гэтым толькі сталасць Леанарда, што з цягам часу выпрацаваў свой непаўторны стыль.

Леанард быў прызнаным майстрам у музыцы, кампазітарам, піяністам, дырыжорам, настаўнікам. Ён быў вядомы сваімі выступамі з лепшымі аркестрамі ў свеце. За жыццё, Леанард напісаў тры сімфоніі, дзве оперы, пяць мюзіклаў і яшчэ шмат іншых кампазіцый.

Упершыню Леанард узышоў за дырыжорскі пульт 13 лістапада 1943 года ў Нью-Ёркскай Філармоніі, дзе ён быў асіставаў Бруна Уолтэра, як той захварэў. Канцэрт быў вельмі паспяховым і Леанард зрабіўся вядомым па ўсёй краіне, бо канцэрт трансляваўся па радыё. Сола на віяланчэлі ў той дзень гуляў Джозаф Шустар, аркестр выконваў «Дон Кіхота» Рычарда Штраўса. Леанард дагэтуль ніколі не гуляў Дон Кіхота. Пасля Другой Сусветнай Вайны хутка пачала расці вядомасць Бернстайна па ўсім свеце. У 1949 годзе ён кіраваў прэм’ернай гульнёй «Turangalîla-Symphonie» Аліваяра Мес’ена. Леанард узняўся на пасаду музычнага дырэктара ў Нью-Ёркскай Філармоніі ў 1958 годзеі знаходзіўся на ёй да 1969 года. Ён зрабіўся вельмі вядомым чалавекам у ЗША пасля як ён прадырыжаваў 53 Канцэрты для Юнага Слухача, што паказвалі па тэлевізары ў праграме Амнібус на канале CBS. Знакамітасць прыйшла да яго, дзякуйчы яго майстэрству і той гадавальнай рабоце, што неслі гэтыя канцэрты да дзяцей. Некаторыя з Канцэртаў для Юнага Слухача былі выдадзеныя на плытках, за іншыя ён атрымаў некалькі прэмій Грэмі. Канцэрты для Юнага Слухача сталі самай доўгай серыяй тэлевізійных праграм, прысвечаных класічнай музыцы, яны доўжыліся з 1958 да 1972 гадоў. Праз трыццаць гадоў, 25 Канцэртаў для Юнага Слухача былі перададзены па канале «Трыа», а затым выадзены на DVD.

У 1947 годзе Леанард упершыню дырыжаваў у Тэль-Авіве, так пачалася яго шматгадовая сувязь з Ізраілем. У 1957 ён прадырыжаваў канцэрт на адкрыцці залі Mann Auditorium, што ў Тэль-Авіве, там пазней ён не раз яшчэ выступаў. У 1967 годзе Бернстайн згуляў канцэрт у падтрымку аб’яднання Іерусаліма.

У 1966 годзе ён дэбютаваў з «Фальстафам» Вердзі ў Венскай Оперы. У 1970 годзе ён там жа згуляў «Філэліа» Бетховена. У 1986 годзе Леанард дырыжаваў там сваё ўласнае «Ціхае Месца» («A Quiet Place»). Апошні раз ён з’явіўся на сцэне Оперы нечакана ў 1989 годзе: пасля «Хаваншчыны» М. Мусаргскага ён узышоў на сцэну і перад узнялайся, апладысментавальнай аўдыторыяй падзякаваў дырыжору Клаўдзіа Абада за цудоўны канцэрт.

З 1970 года Бернстайн дырыжаваў Венскі Філарманічны Аркестр, з якім ён згуляў шмат кампазіцый, што раней гуляў у Нью-Ёркскай Філармоніі, між іх сімфоніі Бетховена, Маглера, Брамса і Шумана. У 1980-ых гадах ён кіраваў на канале PBS праграмай пра Бетховена, у гэтых праграмах ён, разам з Венскім Філарманічным Аркестрам згуляў усе дзевяць сімфоній Бетховена, некаторыя яго авертуры і Missa Solemnis.

У Раство, 25 снежня 1989 года, Леанард Бернстайн прадырыжаваў Сімфонію No. 9 Бетховена ў Канцэртнай Залі Усходняга Берліна, у гонар падзення Берлінскай Сцяны. Канцэрт трансляваўся болей чым у 20 краінах, глядзелі яго больш за 100 мільёнаў чалавек. У сваёй прамове, падчас цытавання «Оды да Радасці» Фрыдрыха Шыллера, замест слова Радасць ён мовіў Воля. «Я ўпэўнены, Бетховен блаславіў бы нас», зазначыў Леанард.

Бернстайна высока цанілі музыкі, асабліва члены Венскага Філарманічнага Аркестра і Ізраільскага Філарманічнага Аркестра, з якімі ён даволі часта працаваў. Асабліва адзначаюцца яго выкананні Густава Маглера, Арана Копланда, Іагана Брамса, Дзмітрыя Шастаковіча, Геогрія Гершвіна (за выкананне «Блакітнае Рапсодыі» [«Rhapsody in Blue»] і «Амерыканца ў Парыжы» [«An American in Paris»]), і, безумоўна, выкананні сваіх кампазіцый.

Леанард Бернстайн памёр праз некалькі дзён ад таго, як ён спыніў дырыжаваць. Апошні раз ён выступаў у Тангвудзе разам з Бостанскім Сімфанічным Аркестрам, гуляючы «Інтэрлюдыю Чатырох Мораў»(«Four Sea Interlude») Брытана і Сёмую Сімфонію Бетховена. Шмат гадоў Леанард, заўзяты курэц, пакутаваў ад эмфізэмы, а падчас выканання Сёмай Сімфоніі ён з цяжкасцю пераадолеў кашаль, які ледзь не змарнаваў канцэрт. Калі жалобная працэсія ішла па Манхэтэне, будаўнікі і іншыя людзі па баках вуліцы знялі шляпы і голасна мовілі «Дапабачэння, Лені». Бернстайн пахаваны на могілках Грын-Вуд, Бруклін, Нью-Ёрк.




#Article 149: Бешанковіцкі раён (936 words)


Бешанко́віцкі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Віцебскай вобласці. Утвораны 17 ліпеня 1924 года. Да 26 ліпеня 1930 года быў у складзе Віцебскай акругі. 20 лютага 1938 года ўключаны ў склад Віцебскай вобласці. Бешанковіцкі раён знаходзіцца ў цэнтры Віцебскай вобласці. Мяжуе з Віцебскім, Шумілінскім, Ушацкім, Лепельскім, Чашніцкім, Сенненскім раёнамі.

Паўночная частка раёна знаходзіцца ў межах Полацкай нізіны, паўднёвая — у межах Чашніцкай раўніны. Больш за 90 % паверхні ляжыць на вышыні да 150 метраў. Найвышэйшы пункт раёна 179,8 м знаходзіцца каля вёскі Пліса. Найбольш нізкі пункт (111,6 м) на паўночным захадзе, у даліне Заходняй Дзвіны.

Асноўныя рэкі: Заходняя Дзвіна і яе прытокі: Ула, Свячанка, Крывінка, Бярозка.
На тэрыторыі раёна знаходзяцца 37 азёр агульнай плошчай каля 19,49 км². Сярод буйнейшых азёры Саро, Астровенскае, Гародна, Белае, Бароўна, Гарнасвечча, Белае, Каранёва.

Засяленне прасторы цяперашняй тэрыторыі Бешанковіцкага края пачалося ў старажытныя часы. Яскравым сведчаннем гэтага з’яўляюцца археалагічныя помнікі Прыдзвіння — стаянкі першабытнага чалавека каменнага веку, а таксама гарадзішчы, селішчы, курганы. У 2-й палавіне ІХ ст. тэрыторыя Віцебшчыны, а разам з ёй і Наддзвінне, увайшла ў склад Кіеўскай Русі. У Х ст. ўтварылася Полацкае княства, якое займала тэрыторыю сучасных Віцебскай, паўночнай часткі Мінскай і Магілёўскай абласцей. Зручнае геаграфічнае становішча ў басейнах Заходняй Дзвіны, Бярэзіны, Нёмана садзейнічала развіццю самастойнай эканомікі і культуры Полацкай зямлі, устанаўленню яе шырокіх гандлёвых сувязей з шэрагам краін Захаду і Усходу і з Паўднёвай Руссю. Гэтаму ў многім спрыяла тое, што праз Полацкае княства, у тым ліку па тэрыторыі Бешанковіцкага раёна, праходзіў водны шлях з «варагаў у грэкі», што спрыяла развіццю рамёстваў, гандлёвых сувязей.

У канцы XIII—XIV стст. пісьмовыя крыніцы ўпамінаюць афіцыйныя дагаворы паміж Рыгай, Полацкам і Віцебскам, пазней Улай і Бешанковічамі аб гандлі па Заходняй Дзвіне. Штогод на Наддзвінскіх прыстанях грузілі воск, мёд, пяньку, іншыя тавары. Зручнае геаграфічнае становішча садзейнічала росту і эканамічнаму развіццю наддзвінскіх паселішчаў, аднак прыродныя ўмовы: шмат лясоў азёр, балот, пераважнасць пясчаных глеб не спрыялі развіццю пашавага земляробства на бешанковіцкай зямлі. Таму гаспадарка тут мела больш прамысловы характар, была развіта эксплуатацыя лясоў: бортніцтва, паляванне, а таксама рыбалоўства і жывёлагадоўля. У пісьмовых крыніцах Бешанковічы ўпершыню ўпамінаюцца ў 1447 г. (паводле А. П. Сапунова) або 1460 г. (паводле В. В. Турчыновіча).

З пачатку XIV ст. тэрыторыя раёна знаходзілася ў складзе Вялікага Княства Літоўскага (з 1504 г. — у Полацкім ваяводстве), пасля Люблінскай уніі 1569 г. у складзе Рэчы Паспалітай. У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) правабярэжная частка Бешанковіччыны была далучана да Расійскай імперыі, пасля другога падзелу (1793) — і левабярэжная (увайшла ў склад Лепельскага павета Полацкай, з 1802 г. — Віцебскай губерні).

Вялікае значэнне для эканамічнага развіцця Бешанковіч, Улы і іншых населеных пунктаў мела будаўніцтва ў 1797—1805 гг. і здача ў эксплуатацыю Бярэзінскай воднай сістэмы, каб транспартаваць лесаматэрыялы з Мінскай губерні ў Рыгу. На ўсю Віцебскую губерню Бешанковічы славіліся сваім Петрапаўлаўскім кірмашом, які ў ХVIII ст. з’яўляўся адным з найбуйнейшых на тэрыторыі Беларусі.

У Айчынную вайну 1812 года каля вёсак Астроўна, Кукавячына, Дарагакупава адбыліся жорсткія баі рускіх войск з арміяй Напалеона. 11 ліпеня 1812 г. Бешанковічы былі заняты французскімі войскамі, якія размясцілі тут свой гарнізон. Некалькі дзён у Бешанковічах размяшчаўся штаб імператара.

У 1-й палавіне ХVIII ст. у Беларусі пачаліся працэсы распаду феадальна-прыгонніцкіх адносін. Павелічэнне паншчыны прывяло да рэзкага збяднення сялян. Нізкая агратэхніка была прычынай частых неўраджаяў, раслі нядоімкі сялян. Усё гэта выклікала шматлікія паўстанні, якія закранулі і Наддзвінне. Адным са значных сялянскіх выступленняў быў бунт у 1822 г. у мястэчку Бешанковічы, што належала графу Іахіму Храптовічу. Не вытрымаўшы прыгнёту з боку яго аканома і старасты, рамеснікі Бешанковіч і прылеглых вёсак падалі цару петыцыю, дзе скардзіліся на ўмовы жыцця і працы. Бунт местачкоўцаў з Бешанковіч, як і хваляванні сялян Наддзвінскага края супраць графа, быў задушаны. Але, нягледзячы на гэта, дружнае выступленне жыхароў Бешанковіч супраць панскага прыгнёту паказала сілу і згуртаванасць сялянства ў барацьбе за лепшую долю.

На момант скасавання Уніі (паводле звестак на 1837 г.) існаваў асобны грэка-каталіцкі Бешанковіцкі дэканат (адзін з пяцідзесяці) Беларускай епархіі ГКЦ у Лепельскім павеце Віцебскай губерні, у якім паводле рэканструкцыі даследчыка Уніі Марыяна Радвана было 11 парафій, 12 святароў і 10092 вернікі.

Апошнімі ўніяцкімі Бешанковіцкімі дэканамі былі а. Дзмітрый Яновіч (узрост невядомы) і а. Пій Перабіла (41 год). Перад самым скасаваннем Уніі ад а. Яновіча ўладам удалося выбіць распіску аб згодзе прыняць праваслаўе. Інфармацыі пра падобную пісьмовую згоду ад іншых 10 святароў дэканату няма — магчыма, такія распіскі ад іх выбіць так і не ўдалося. А манах-базыльянін а. Баніфаці Тарасевіч, 68 гадоў, адміністратар парафіі з Дабрыгораў, такую згоду не даў. Паводле падлікаў М. Радвана, нягледзячы на ўсе намаганні і запугванні епіскапа Іосіфа Сямашкі і обер-пракурора Скрыпіцына, толькі 18,6 % уніяцкага духавенства Беларускай епархіі выказала папярэднюю пісьмовую згоду на пераход у праваслаўе, а ў Віцебскай губерні — усяго 43 святары з 185.

Уніяцкія парафіі ў Бешанковіцкім дэканаце ў 1837 г. былі ў наступных мясцінах:

Адразу пасля скасавання Уніі праваслаўнае духавенства намагалася былых уніятаў, якія пайшлі ў лацінскія касцёлы, вярнуць сабе і пісала адпаведныя скаргі. Паводле гэтых скаргаў у Бешанковічах праваслаўныя мелі 815 вернікаў. Удалося прымусіць вярнуцца ў праваслаўе 80 душ. Паводле звестак 1837 г. у двух уніяцкіх парафіях Бешанковічаў было разам 3174 вернікі. Выходзіць, праваслаўныя згубілі 2279 душ былых уніятаў.

У рэвалюцыю 1905—1907 гг. сялянскія выступленні на Бешанковіччыне набылі востры палітычны характар. Гэтаму садзейнічала агітацыя Віцебскай арганізацыі РСДРП (мела філіяла ў Бешанковічах), Полацкай арганізацыі РСДРП, Віцебскага сацыял-дэмакратычнага камітэта Бунда.

Насельніцтва — 24 700 (1996). У 2005 годзе ў раёне пражывала — 20 433 чалавекі, у 2006 годзе — 19 844 чалавекі, у тым ліку ў г. п. Бешанковічы — 7 733, у сельскай мясцовасці 12 111 чалавек. На тэрыторыі раёна налічвалася 243 сельскія населеныя пункты. У 2009-м годзе пражывала 18 265 чалавек. У 2011-м — 17 113, у тым ліку гарадскога 6 902, сельскага — 10 211.

На тэрыторыі раёна налічваецца 243 сельскія населеныя пункты. Найбуйнейшыя з іх — Астроўна, Бачэйкава, Ула.

У склад раёна ўваходзяць г.п. Ула, 235 сельскіх населеных пунктаў, раён падзяляецца на 10 сельсаветаў (1996): Астровенскі, Бачэйкаўскі, Верхнякрывінскі, Вярхоўскі, Драздоўскі, Пліскі, Рубежскі, Свячанскі, Сокараўскі, Соржыцкі.




#Article 150: Boeing (282 words)


Галоўныя вытв. падраздзяленні: «Камерцыйныя самалёты Боінга» [Boeing Commercial Airplanes] і «Інтэграваныя абаронныя сістэмы Боінга» [Boeing Integrated Defense Systems]. Вытв. магутнасці: 3 галоўныя вытв. раёны ў ЗША і інш. (2006). Штат: больш за 150000 работнікаў у ЗША і 70 краінах свету (2006).

Абарот: ~61,5 млрд. USD за год (2006). Карпарацыя мае кліентаў у больш за 90 краінах свету, і з’яўляецца адным з найбольшых лідараў экспарту ЗША ў продажах.

Асноўныя кірункі дзейнасці: распрацоўка і выпуск авіякасмічнай тэхнікі (асабліва, пасажырскіх авіялайнераў, ваенных самалётаў), верталётаў, электронных і абаронных сістэм, ракет і ракет-носьбітаў, спадарожнікаў, інфармацыйнай і сувязной тэхнікі. Кампанія з’яўляецца адным з галоўных пастаўцаў паслуг для НАСА, аператарам «Спейс шатла» і Міжнароднай касмічнай станцыі, пастаўцам паслуг падтрымкі абсталявання ваенных і камерцыйных авіяліній.

Заснавана У. Боінгам 15.7.1916 як «Ціхаакіянскія авіяцыйныя вырабы» [Pacific Aero Products Co.]. Найстарэйшая авіяцыйная кампанія ў ЗША. Назва зменена на «Самалёты Боінга» [Boeing Airplane Co.] 9.5.1917. На 2007, у склад карпарацыі ўваходзяць такія вядомыя раней самастойныя вытворцы, як «Х’юз», «Роквел», «Макдонел Дуглас», «Сцірман», «Норт Амерыкан». Адпаведна, многія вядомыя прадукты гэтых вытворцаў носяць некалькі азначэнняў.

Першы серыйны прадукт: Боінг «Мадэль Сі» (1917).

У 1929, «Боінг Эрплейн энд Транспарт Ка.» змяніла назву на «Юнайтэд Эркрафт энд Транспартэйшн Карп.», і да канца года ўлучыла ў сябе «Чэнс Воўт Карп.», «Гамільтан Металплэйн Дывіжн», «Боінг Эркрафт оф Кэнада», «Стаут Эрлайнс», «Нортрап Эвіэйшн Карп.», «Сцірман Эркрафт Ка.», «Сікорскі Эвійэшн Карп.», «Стандард Сціл Прапелер Ка.» і «Прат энд Уітні Эркрафт Ка.». Гэтае аб’яднанне, разам з іншымі падобнымі, было раздзелена ўрадам ЗША ў 1934—1935.

У 1996, кампанія аб’ядналася з авіякасмічнымі і абароннымі падраздзяленнямі «Роквела». Набытыя падраздзяленні атрымалі новую назву «Боінг Норт Амерыкан». У 1997, кампанія аб’ядналася з кампаніяй Макдонел Дуглас. У 2000, было паведамлена аб набыцці «Боінгам» касмічных і камунікацыйных магутнасцей камп. «Х'юз Электронікс».




#Article 151: Брагінскі раён (1053 words)


Бра́гінскі раён — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым усходзе Гомельскай вобласці Беларусі. Працягласць з захаду на ўсход — 46 км, з поўначы на поўдзень — 93 км. Мяжуе з Лоеўскім і Хойніцкім раёнамі Гомельскай вобласці, а таксама з Кіеўскай і Чарнігаўскай абласцямі Украіны. У Брагінскім раёне знаходзіцца самая паўднёвая кропка Беларусі — за 3 км на паўднёвы захад ад вёскі Ніжнія Жары. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак Брагін.

Утвораны падчас другога ўзбуйнення БССР 8 снежня 1926 года ў складзе Рэчыцкай акругі. З 9 чэрвеня 1927 года па 26 ліпеня 1930 года ў Гомельскай акрузе. З 20 лютага 1938 года ў складзе Палескай, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 25 снежня 1962 годзе ў склад Брагінскага раёна ўключана большая частка тэрыторыі скасаванага Камарынскага раёна (гарадскі пасёлак Камарын і 8 сельсаветаў).

У складзе раёна больш за 70 населеных пунктаў, у тым ліку гарадскія пасёлкі Брагін і Камарын. Падзяляецца на 7 сельсаветаў (Буркоўскі, Вуглоўскі, Камарынскі, Малажынскі, Малейкаўскі, Новаялчанскі, Чамярыскі); частка тэрыторыі падпарадкоўваецца непасрэдна райсавету. Пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС уся тэрыторыя раёна была забруджаная радыёнуклідамі, частка населеных пунктаў увайшла ў зону адсялення. 33 % тэрыторыі раёна (64 437 га) уваходзіць у склад Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка.

Раён размешчаны ў паўднёвай частцы Гомельскага Палесся. Паверхня — слабахвалістая раўніна, месцамі невялікія ўзгоркі, сярэднія вышыні — 110—120 м над узроўнем мора. Пераважаюць азёрна-рачныя і водналедавіковыя адклады.

Карысныя выкапні — торф (5 радовішчаў; агульныя запасы ацэненыя ў 41,9 млн тон), цагельныя гліны (3 радовішчы; 0,2 млн м³).

Клімат — умерана-кантынентальны з цёплым летам і ўмерана-халоднай зімою. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,7 °C, ліпеня — 18,5 °C. Максімальная тэмпература паветра на метэастанцыі Брагін была зафіксавана 8 жніўня 2010 года — +38,1 °C. Вегетацыйны перыяд — 195—200 дзён, безмарозны — 160—170 дзён, перыяд з сярэднесутачнымі тэмпературамі вышэй за 10 °C — 155—160, вышэй за 15 °C — 100—105 дзён. Ападкаў — 566 мм за год (найменшы паказчык у Беларусі). Сярэднегадавая вільготнасць паветра — 79%, найменшыя яе паказчыкі, як і па ўсёй Беларусі, у красавіку—чэрвені (69—73%), найбольшыя — у лістападзе—студзені (85—88%). Сярэдняя хуткасць ветру за год — 3,2−3,6 м/с, самая высокая яна зімой і вясною, самая нізкая — летам.

Табліца. Сярэднія тэмпературы паветра па метэастанцыі Брагін (шматгадовыя дадзеныя па стану на 1985 і 1998 гады; °С)

Па тэрыторыі раёна працякаюць рэкі Дняпро і Брагінка з прытокам Несвіч. Рэчышчы большасці рэк і ручаёў каналізаваныя. У абалоне Дняпра шмат азёр. Пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС частка меліярацыйных каналаў, якія знаходзяцца ў зоне адсялення, перастала выконваць свае функцыі і паступова разбураецца ці пераходзіць да натуральнага стану.

Пераважаюць дзярнова-падзолістыя, у т.л. дзярнова-падзолістыя забалочаныя (44,5% тэрыторыі раёна), тарфяна-балотныя (36%) глебы і дзярнова-забалочаныя (16,8%) глебы. Па грануламетрычнаму складу мінеральныя глебы падзяляюцца наступным чынам: супясчаныя (40,5%), пясчаныя (34,6%), сугліністыя (24,9%).

Раён ўваходзіць у падзону шыракаліста-сасновых лясоў. Улічваючы размяшчэнне раёна на крайнім паўднёвым усходзе Беларусі, яго тэрыторыя, асабліва паўднёвая частка, з'яўляецца пераходнай ад зоны змяшаных лясоў да лесастэпавай зоны. У апошнія дзясяцігоддзі ў Брагінскім раёне ўсё часцей адзначаюцца выпадкі з'яўлення тыпова стэпавых відаў, у тым ліку тых, якія раней не рэгістраваліся. З-за частковага недахопу ўвільгатнення і, раней, шырокай гаспадарчай дзейнасці чалавека лясістасць раёна адна з самых нізкіх у Гомельскай вобласці і складае 28%, асноўныя масівы лесу (Лубінецкая, Верхнежарская, Петрыцкая і Савіцкая дачы) сканцэнтраваны на поўначы і паўднёвым захадзе (на тэрыторыі ПДРЭЗ) раёна. Асноўныя лесаўтвараючыя пароды — сасна, бяроза, чорная вольха.

Буйнейшай прыродаахоўнай тэрыторыяй з'яўляецца Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік (64437 га; займае 1/3 тэрыторыі раёна), створаны ў 1988 годзе на землях, якія ўвайшлі ў зону адсялення ў Брагінскім, Хойніцкім і Нараўлянскім раёнах.

Тэрыторыя раёна з даўніх часоў засялялася чалавекам, аб чым сведчыць выяўленая ў 4 км на паўднёвы захад ад Брагіна стаянка эпохі неаліту. На тэрыторыі раёна вядомыя 12 гарадзішчаў, 230 магільных курганоў, 4 пляцоўкі са шматлікімі бескурганнымі і курганнымі пахаваннямі, якія адносяцца да ранняга жалезнага веку і датуюцца канцом першага тысячагоддзя да н. э. — пачаткам першага тысячагоддзя н. э.

Прыкладна да канца VIII — пачатку IX стагоддзяў адносіцца пачатак рассялення на тэрыторыі раёна палян — адной са славянскіх груповак, якіх ў другой палове IX стагоддзя выцеснілі дрыгавічы. У першай палове X стагоддзя землі раёна ўвайшлі ў склад Кіеўскай зямлі і ў 988 годзе разам з Кіевам прынялі хрысціянства. Да 1147 года адносяцца першыя пісьмовыя згадкі аб Брагіне — буйным паселішчы Кіеўскага княства (Іпацьеўскі летапіс), які ў сярэдзіне XII стагоддзя быў разрабаваны і спустошаны северскімі князьмі Ольгавічамі і Давыдавічамі ў час іх барацьбы з кіеўскім князем Ізяславам Мсціславічам. Выяўлены пры археалагічных раскопках дзядзінец Брагіна адносіцца да XI—XIII стагоддзяў.
Асноўныя шляхі заваёўнікаў падчас татара-мангольскага нашэсця прайшлі на поўдзень і ўсход ад Брагіншчыны, але ў 1241 ці 1242 годзе Брагін быў імі спалены.

Тэрыторыя раёна ўвайшла ў склад Вялікага княства Літоўскага ў час княжання Альгерда (прыкладна ў 1362 годзе). З гэтага часу і да сярэдзіны XVI стагоддзя Брагін — уласнасць вялікіх князёў літоўскіх, затым — Вішнявецкіх, якім належала таксама значная частка зямель сучаснага раёна, цэнтр воласці. У 1506 годзе праз Брагіншчыну прайшоў шлях татарскага войска падчас іх паходу на землі Вялікага княства. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565-1566 гадоў Брагінская воласць — у складзе Кіеўскага павета Кіеўскага ваяводства Вялікага княства Літоўскага, пасля Люблінскай уніі ў складзе Каралеўства Польскага. У 1609 годзе Вішнявецкімі заснаваны Праабражэнскі мужчынскі манастыр. З Брагіна пачаўся шлях Ілжэдзмітрыя I — аднаго са слуг князя Вішнявецкага, які ў 1604 годзе аб'явіў сябе сынам Івана Грознага — царэвічам Дзмітрыем.
Жыхары зямель сучаснага раёна прымалі актыўны ўдзел у казацкай вайне 1648—1651 гадоў. У 1648 годзе Брагін адчыніў браму казацкім атрадам Нябабы, Налівайкі і Хвяська, за што быў разбураны карным атрадам Рэчы Паспалітай.
З другой паловы XVII стагоддзя значнымі землеўладальнікамі ў раёне становяцца Канецпольскія, якія набываюць частку ўладанняў Вішнявецкіх.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай землі раёна ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі.

На плошчы раёна помнік садова-паркавага мастацтва — парк 18 ст. у в. Тэльман, у 19 ст. закладзены Гарадзішчанскі парк. Па тэрыторыі раёна праходзіць чыг. Чарнігаў — Оўруч, аўтамабільныя дарогі Хойнікі — Брагін — Камарын, Брагін — Холмеч.

Да 1986 у сельскай гаспадарцы раёны асноўнае месца займала мяса-малочная жывёлагадоўля, пашыраны пасевы збожавых і бульбы. 21 калгас, 8 дзяржгасаў. Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, торфапрадпрыемства. У раёне працуе адно транспартнае прадпрыемства. Маршрутная сетка складаецца з 7 мiжгародніх, 10 прыгарадных i 1 гарадской перавозкi.

На тэрыторыі раёна брацкія магілы савецкіх воінаў і партызан, што загінулі ў Вялікую айчынную вайну ў вёсках Асарэвічы, Выграбная слабада, Галкі, Гдзень, Глухавічы, кавака, Калыбань, Карлаўка, Крукі, Лубенікі, Малажын, Малейкі, Петрыцкае, Піркі, Тэльман, Хракавічы, у г.п. Камарын. Магілы ахвяр фашызму ў вёсках Велімаў, Гдзень, Кірава, Новая Ёлча, Піркі, Савічы, Цалуйкі. Помнікі на месцы гібелі Героя Савецкага Саюза М. Ф. Махава, лётчыка Г. Чарстова, партызанскай сувязной П. М. Асядач. Землякам, што загінулі пад час Айчыннай вайны ў больш чым 40 вёсках раёна.




#Article 152: Бразілія (2645 words)


Бразі́лія (), Федэраты́ўная Рэспу́бліка Бразі́лія (, )  — найбуйнейшая краіна Паўднёвай Амерыкі і Лацінскай Амерыкі; пятая краіна свету паводле плошчы, шостая паводле колькасці насельніцтва.   Бразілія мяжуе з усімі краінамі Паўднёвай Амерыкі за выключэннем Эквадора і Чылі. Сталіца — горад Бразіліа, найбуйнейшы горад — Сан-Паўлу. Дзяржаўная мова — партугальская. Гэта адзіная партугаламоўная краіна на амерыканскім кантыненце і буйнейшая лузафонная краіна свету. 

Для Бразіліі характэрны надзвычайная разнастайнасць прыродных умоваў і багацце прыродных рэсурсаў (мінеральных, водных, лясных, агракліматычных). Гіганцкая экасістэма экватарыяльных лясоў Амазоніі робіць Бразілію сусветным лідарам паводле біяразнастайнасці. Зрэшты, тэмпы абязлесення тут таксама адныя з найвышэйшых у свеце. 

Бразілія была калоніяй Партугаліі ад высадкі Педру Кабрала ў 1500 да пачатку XIX стагоддзя. Каланіяльная залежнасць была фактычна скасаваная ў 1808, калі Напалеон напаў на Партугалію і сталіца была перанесена з Лісабона ў Рыа-дэ-Жанэйра. У 1822-1889 была імперыяй, з 1889 — федэратыўная прэзідэнцкая рэспубліка, якой застаецца і сёння. Складаецца з 26 штатаў і адной федэральнай акругі. Шматвекавая іміграцыя з розных частак свету ператварыла Бразулію ў адну з найбольш этнічна стракатых краін свету. 

Бразільская эканоміка лічыцца восьмай у свеце і паводле намінальнага ВУП і паводле ВУП па пакупніцкай здольнасці. Краіна адносіцца да групы ключавых краін, што развіваюцца. Таксама эканамісты ставяць Бразілію ў шэраг новых індустрыяльных краін. Грашовая адзінка — бразільскі рэал. Бразілія — індустрыяльна-аграрная дзяржава. Ключавое значэнне ў эканоміцы маюць такія галіны прамысловасці як машынабудаванне (аўтамабілі, самалёты), гідраэнергетыка, металургія. Важную ролю працягвае адыгрываць сельская гаспадарка: краіна з'яўляецца адным з галоўных збожжавых раёнаў Амерыкі; займае першае месца ў свеце па сборы кавы, цукровага трыснягу, апельсінаў; пагалоўю прадукцыйнай буйной рагатай жывёлы. 

Бразілія — дзяржава-заснавальніца ААН, Лацінскага саюза, Арганізацыі ібера-амерыканскіх дзяржаў, Меркасур, Саюза паўднёваамерыканскіх нацый, а таксама адна з дзяржаў BRICS.

Хутчэй за ўсё слова Бразілія паходзіць ад назвы дрэва паў-бразіл (інакш - цэзальпінія яжовая, пернамбукавае дрэва), якое на момант прыбыцця партугальцаў было шырока распаўсюджана сярод узбярэжнай расліннасці. Частка бразіл з партугальскай азначае чырвоны, як вугольчык, паколькі драўніна паў-бразіл дае натуральны чырвоны фарбавальнік, што знайшоў попыт у еўрапейскіх тэкстыльных мануфактур. Доўгі час драўніна з'яўлялася галоўнай экспартнай прадукцыяй новай калоніі (дрэвы высякаліся індзейцамі тупі і абменьваліся на еўрапейскія тавары). Такім чынам, назва краіны паўстала ў мараплаўча-гандлярскім асяроддзі і паступова выцясніла афіцыйную Зямлю святога крыжа (Terra da Santa Cruz). Іншыя гістарычныя назвы Бразіліі адсылалі да пальмаў ды папугаяў.

Бразілія займае амаль што палову Паўднёваамерыканскага кантынента (калі дакладна, 47,3 %). Аточаная Атлантычным акіянам з усходу, Бразілія мае берагавую лінію працягласцю 7,5 тыс. км. Менавіта ў Бразіліі знаходзіцца крайні ўсходні пункт мацерыка — мыс Кабу-Бранку. Бразілія мяжуе з усімі краінамі Паўднёвай Амерыкі — з Венесуэлай, Гаянай, Сурынамам і Французскай Гвіянай на поўначы, з Калумбіяй на паўночным захадзе, з Балівіяй і Перу на захадзе, з Аргенцінай і Парагваем на паўднёвым захадзе і з Уругваем на поўдні —  за выключэннем Эквадора і Чылі. 

Найбольш значныя астравы: Маражо ў дэльце Амазонкі; ў Атлантычным акіяне: Фернанду-ды-Наронья, Рокас, Сан-Педру-і-Сан-Паўлу, Санта-Катарына, Абральёс і інш.

Бразізія займае тэктанічна спакойную ўсходнюю частку Паўднёвай Амерыкі, амаль цалкам лежачы на старажытнай Паўднёваамерыканскай платформе. Паўночная частка платформы ўкрыта магутным асадкавым покрывам, ёй адпавядае найвялікшая ў свеце Амазонская нізіна. У высока ўзнятых цэнтральнай і паўднёвай частках платформы крышталічныя пароды фундамента выходзяць на паверхню, ствараючы непаўторны рэльеф Бразільскага пласкагор'я, з вышынямі да 3 км над у.м.. З поўдня да пласкагор'я прымыкае невысокае лававае плато Параны. Бразільскія нетры надзвычай быгатыя на рудныя рэсурсы: краіна ўваходзіць у тройку сусветных лідараў па запасах ніобію, жалезных руд, баксітаў. 

Бразілія цалкам ляжыць у гарачым тэмпературным поясе Зямлі, сярэднегадавая тэмпература паўсюль (акрамя найвышэйшых пунктаў пласкагор'я) вышэй за 15°. Перавага вятроў з усходу і адсутнасць горных перашкод абумоўліваюць вялікую колькасць ападкаў на ўсёй тэрыторыі Бразіліі. Толькі на крайнім паўночным усходзе, у дажджавым ценю, размясцілася адносна засушлівая вобласць Каатынга. Амазонская нізіна ляжыць у экватарыяльным кліматычным поясе, гарачым і звышвільготным. Бразільскае пласкагор'е падзелена паміж субэкватэрыяльным і трапічным паясамі: абодва гарачыя і вільготныя, з летнім максімумам ападкаў.   

Большая частка Бразіліі адносіцца да басейна ракі Амазонка, прытокі якой дрэнуюць ўсю Амазонскую нізіну і паўночную частку пласкагор'я, і кожны з асноўных прытокаў — Рыу-Негру, Мадэйра, Тапажас — магутнейшы за любую раку Еўропы. На поўдні Бразіліі цякуць Парана і яе прытокі, на адным з якіх, Ігуасу — на мяжы з Аргенцінай — знаходзяцца неверагоднай прыгажосці вадаспады Ігуасу. Буйных азёр у Бразіліі няма, за выключэннем лагун (Патус, Лагоа-Мірын) на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы.

Відавая разнастайнасць бразільскай фаўны і флоры ўразіла яшчэ Мікалая Вавілава, які адзначаў, што нідзе ў свеце няма такога багацця пальмаў. Басейн Амазонкі заняты вільготнымі экватарыяльнымі лясамі (сельвай) — найвялікшым трапічным лесам на Зямлі. Самыя знакамітыя расліны сельвы: вікторыя рэгія, каўчуканос гевея, бразільскі арэх. Бразільскае пласкагор'е пакрыта перамена-вільготнымі лясамі і саваннамі (мясцовая назва — кампас). У вобласці Каатынга, дзе сухі сезон больш працяглы, саванны набываюць ксерафітнае аблічча. На мяжы з Балівіяй у даліне ракі Парагвай разлеглася самая незвычайная балотная экасістэма тропікаў — Пантанал. Візітоўкамі бразільскай фаўны з'яўляюцца ягуар, браняносец, капібара, тукан, калібры і інш.

Чалавек засяліў тэрыторыю сучаснай Бразіліі не менш як 11 000 гадоў таму, прынамсі, столькі даюць археолагі Лузіі — самым старым чалавечым парэшткам, знойдзеным у штаце Мінас-Жэрайс. Узрост керамікі, адшуканай у Амазоніі, складае 8000 гадоў — найстаражытнейшыя ўзоры ў Амерыцы — і гэта сведчыць аб тым, што ў Сельве ўжо тады існавала развітая культура. На момант прыбыцця еўрапейцаў — усходняе ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі было адкрыта партугальскім мараплаўцам Педру Кабралам у 1500 — тэрыторыя сучаснай Бразіліі была заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (групы тупі, гуарані, жэ) агульнай кольскасцю каля 7 млн чалавек. Асноўнымі заняткамі індзейцаў былі паляванне, збіральніцтва, рыбалоўства, падсечнае земляробства. Паміж плямёнамі ішлі пастаянныя войны.

Педру Кабрал абвясціў адкрыты бераг партугальскімі ўладаннямі і на тры стагоддзі велізарная краіна стала калоніяй невялічкай Партугаліі. Аднак першае паселішча было заснавана толькі ў 1532 годзе, а сур'ёзна за каланізацыю Бразіліі партугальцы ўзяліся ў 1534, калі кароль Жуан III падзяліў узбярэжжа на 15 капітанстваў. Для зручнейшага кіравання калоніяй у 1549 капітанствы былі аб'яднаныя ў адзінае генерал-губернатарства.  Каланізатары напачатку асвоілі ўзбярэжжа, пасля перадавыя атрады (бандэйранты) пачалі прасоўвацца ўглыб мацерыка і ўрэшце зайшлі далёка на захад ад папскага мерыдыяна, што быў праведзены паміж партугальскімі і  іспанскімі ўладаннямі ў Амерыцы. Нягледзячы на тое, што першыя 2 стагоддзі каланізацыі былі адзначаны бесперапыннай вайной з тубыльцамі, разрозненыя індзейскія плямёны не здолелі аказаць еўрапейцам сур'ёзнага супраціву. У сярэдзіне XVI стагоддзя акрэслілася міжнародная цукровая спецыялізацыя Бразіліі, на прантацыі трыснягу сталі завозіць афрыканскіх неграў з партугальскіх калоній (Ангола, Мазамбік) і не толькі. У канцы XVII пасля адкрыцця бандэйрантамі радовішчаў золата, на змену цукроваму буму прыйшла залатая ліхаманка, што прыцягнула яшчэ больш мігрантаў з Партугаліі і яе калоній. 

Першай сур'ёзнай спробай дамагчыся незалежнасці слала ў 1788 г. змова ў Мінас-Жэрайсе, хутка раскрытая ўладамі. Цягам наступных дзесяцігоддзяў натхняльнікам і ўскосным віноўнікам бразільскай незалежнасці стала Францыя: на пачатку XIX стагоддзя ідэі Вялікай Французскай рэвалюцыі наэлектрызавалі лацінаамерыканскае паветра свабодай, а каталізатарам дэкаланізацыі сталі напалеонаўскія войны ў Еўропе: у 1808 партугальскі каралеўскі двор уцёк з акупаванага французамі Лісабона ў Рыа-дэ-Жанейра. У 1815 статус краіны быў узняты да Аб'яднага каралеўства з Партугаліяй. Афіцыйна Бразілія стала незалежнай дзяржавай у 1822 і абвясціла сябе імперыяй. Паводле канстытуцыі 1824 года Бразільская імперыя з'яўлялася ўнітарнай парламенцкай манархіяй. За 67 гадоў на бразільскім троне змянілася ўсяго два імператары Браганскай дынастыі, што насілі імя Пэдру. Знешняя палітыка ў эпоху Пэдру ІІ была паспяховай: у 1852 Бразілія перамагла Аргенціну ў Лаплацкай вайне і стала самай уплывовай дзяржавай кантыненту. У 1888 у краіне было адменена рабства. У 1889 у Рыа-дэ-Жанэйра адбыўся ваенны пераварот, у выніку якога Пэдру II быў зрынуты, а краіна была абвешчана прэзідэнцкай рэспублікай. 

У 1894-1930 ва ўладзе знаходзіліся цывільныя. У гэты час Бразілія перахварэла на каўчукавую ліхаманку, перамагла Балівію ў вайне за Акры (1903, вайна стала ўскосным вынікам ліхаманкі), паўдзельнічала на баку Антанты ў Першай Сусветнай вайне, паспрабавала гуляць адметную ролю ў Лізе Нацый. У 1930 у выніку ваеннага перавароту да ўлады прыйшоў Жытуліу Варгас, які ўсталяваў дыктатарскі рэжым. У 1942 годзе Бразілія, пацярпелая ад нямецкіх падводных лодак, абвясціла вайну дзяржавам Восі і нават даслала экспедыцыйны корпус у Італію. Тым цікавей, што параза фашысцкіх рэжымаў стала адной з прычынаў падзення рэжыму Варгаса (у 1951-54 ён яшчэ пакіраваў краінай у якасці дэмакратычна абранага прэзідэнта, але быў зрынуты і скончыў жыццё самагубствам). У канцы 1950-х пры прэзідэнце Кубічэку быў спраеткаваны, збудаваны і адкрыты горад Бразіліа — новая сталіца краіны. У 1964 чарговая ваенная хунта ажыццявіла чарговы пераварот і кіравала Бразіліяй да 1985, калі ўлада вярнулася да цывільнага ўрада. У 1988 пабачыла свет сённяшняя канстытуцыя Бразіліі.

Першае дэмакратычнае дзесяцігоддзе было прайшло ў няўдалых спробах пераадолець крызіс і пераняць інфляцыю. Прыняцце  ў 1994 Плана Рэал і яго далейшае ажыцяўленне вылекавалі эканоміку Бразіліі. У 2002 пасаду прэзідэнта заняў сацыяліст Лула да Сілва, у 2006 ён быў пераабраны. У 2010 выбары выйграла Дылма Русеф — паплечніца Сілвы па Партыі працоўных. Здавалася, Бразілія трывала стала на дэмакратычныя рэйкі. Але бясконцая карупцыя, паліцэйскае беззаконне — усё гэта нікуды ні знікла і пакрыёма збіралася, каб прагрымець у сярэдзіне 2010-х вулічнымі пратэстамі, што ўрэшце прывяло да імпічменту Дылмы Русеф у 2016.

Паводле Канстытуцыі 1988 года Бразілія з'яўляецца прэзідэнцкай рэспублікай. Прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт выбіраюцца разам на 4 гады, з магчымасцю перавыбараў. Прэзідэнт адначасова з'яўляецца лідарам дзяржавы і главой урада, у якім прызначае міністраў. Парламент — дзвюхпалатны Нацыянальны кангрэс: федэральны сенат (81 месца) і палата дэпутатаў (513 месцаў). Згодна з індэксам дэмакратыі (2017), Бразілія можа пахваліцца дэмакратычным палітычным рэжымам. 

На 2017 год, сілы партыя якія маюць прадстаўнікоў у палаце дэпутатаў парламенцта:

Традыцыйна Бразілія была лідарам у лацінаамерыканскай супольнасці і мела вельмі паважную ролю ў сістэме калектыўнай бяспекі, а таксама эканамічнай кааперацыі паўднёвага паўшар'я. Сёння Бразілія з'яўляецца сябрам Міжамерыканскага дагавора ўзаемнай дапамогі, а таксама сябрам Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў. Не так даўно Бразілія пачала надаваць высокі прыярытэт адносінам са сваімі паўднёва-амерыканскімі суседзямі і ўвайшла ў Амазонскі пакт, Асацыацыю лацінаамерыканскай інтэграцыі і Меркасур. Адкрытым пытаннем бразільскай замежнай палітыкі з'яўляюцца некалькі неўрэгуляваных памежных спраў з Уругваем.

Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі 10 лютага 1992 года. У 2001 годзе ў Рыа-дэ-Жанэйра адкрылася генеральнае консульства Беларусі. У лістападзе 2010 года ў Бразіліа адкрыта Амбасада Рэспублікі Беларусь. У чэрвені 2011 года адкрыта амбпсада Федэратыўнай Рэспублікі Бразілія ў Мінску..

Бразілія мае найбольшыя ў Лацінскай Амерыцы ўзброеныя сілы, якія з 1999 года падзяляюцца на тры роды войскаў: наземныя ўзброеныя сілы, марскі флот (Marinha do Brasil) у складзе якога паветраныя сілы і марская пяхота (Corpo de Fuzileiros Navais) а таксама паветраныя сілы (Forca Aerea Brasileira).  Поўная колькасць войскаў складае 317 тыс. чалавек. У войска прызываюцца мужчыны ва ўзросце ад 19 гадоў. Падчас ваеннай дыктатуры (1964 - 1985) Бразілія праводзіла праграму стварэння ядзернай зброі, але пасля прыходу грамадзянскай улады праграмы была закрыта.

Паводле канстытуцыі 1988 года Бразілія — федэратыўная рэспубліка; федэрацыю ўтвараюць сталічная федэральная акруга і 26 штатаў на першым узроўні; 5.564 муніцыпалітэтаў на другім узроўні. Штаты маюць аўтаномныя адміністрацыі на чале з губернатарамі і аднапалатныя заканадаўчыя органы; збіраюць свае ўласныя падаткі і атрымліваюць долю падаткаў, сабраных федэральным урадам. Ступень федэралізацыі ў Бразіліі меншая, чым, напрыклад, у ЗША: тое ж крымінальнае права тут адносіцца да федэральных кампетэнцый. Штаты згрупаваныя ў 5 рэгіёнаў: паўночны, паўночна-ўсходні, цэнтральна-заходні, паўднёва-ўсходні, паўднёвы. Выдзяленне рэгіёнаў, якія выкарыстоўваюцца пераважна ў статыстыцы, мела пад сабою выключна геаграфічны крытэрый. 

Калі звярнуцца да гісторыі, то можна ўбачыць, што да 1930-х насельніцтва Бразіліі фарміравалася з большага за кошт іміграцыі, прычым да канца ХІХ ст. пераважала міграцыя з Партугаліі і яе калоній (Мазамбік, Ангола), а ў 1890-х-1920-х Бразілія дала прытулак больш як 4-м мільёнам мігрантаў з паўднёвай і ўсходняй Еўропы, а таксама — Японіі. У 1940-х поспехі медыцыны і яе паўсюднае пранікненне прывялі да скарачэння смяротнасці і дэмаграфічнага выбуху: у 1950-х-70-х штогадовыя тэмпы росту насельніцтва Бразіліі складалі 2,5-3 %.

Агульная колькасць жыхароў Бразіліі на пачатак 2019 года складае 210 млн чалавек. Нягледзячы на тое, што за апошняе дзесяцігоддзе насельніцтва краіны павялічылася на 20 млн.чал, тэмпы росту яго колькасці моцна запаволіліся (0.71 % у 2018). На 1000 чалавек у 2018 нарадзілася 13,9, а памерла — 6,7 чалавек. Гэтыя лічбы сведчаць, што нараджальнасць значна скарацілася, а станоўчай дынаміка насельніцтва застаецца дзякуючы нізкай смяротнасці. За кошт падзення нараждальнасці (сумарны каэфіцыент нараджальнасці ў 2018 складае 1.75), доля маладога насельніцтва імкліва змяшаецца (0-14 гадоў — 22 % у 2018), аб чым сведчыць полава-ўзроставая піраміда..

Па памерах ВУП па пакупніцкай здольнасці у першай палове 2010-х Бразілія займала 7-е месца ў свеце. У 2014-2016 г. эканоміка Бразіліі зведала найгоршую за ўсю гісторыю рэцэсію, што суправаджалася палітычнымі скандаламі і грамадзянскімі пратэстамі. 2017 год прынёс станоўчыя вынікі: рост ВУП склаў 1 %, узровень інфляцыі ўпаў да гістарычнага мінімуму (2,9 %). У выніку рэцэсіі Бразілія была ссунута на восьмы радок Інданезіяй. Сёння абедзьве новыя індустрыльныя краіны дыхаюць у спіну Германіі і Расіі, што займаюць 5-6 пазіцыі. ВУП краіны ў 2018 годзе склаў $ 3,37 трлн ($ 16 112 на душу насельніцтва). 6,6 % ВУП прыходзіцца на сельскую гаспадарку і сумежныя з ёй лясную гаспадарку і рыбалоўства, прамысловасць і сфера паслуг складаюць 20,7 % і 72,7 % ВУП адпаведна..

На працягу апрошніх 150 гадоў краіна з'яўляецца найбуйнейшым у свеце вытворцам кавы. Сённяшняя Бразілія — сустветны лідар па вытворчасці цукру і вырошчванні апельсінаў. Таксама Бразілія ўваходзіць у лік буйнейшых вытворцаў соі, касавы, сізаля і папаі. Асноўнымі збожжавымі культурамі з'яўляюцца кукуруза (3 месца ў свеце) і рыс (1-е месца па-за межамі Азіі). Да важных тэхнічных культур адносяцца бавоўнік і какава. Бразілія — сусветны лідар ў такіх напрамках жывёлагадоўлі як вырошванне буйной рагатай жывёлы (218 млн галоў, 1-е месца ў свеце) і свінагадоўля (3-е месца ў свеце, 38 млн галоў)

Бразілія таксама мае развіты і разнастайны сектар паслуг. У пачатку 1990-х банкаўскі сектар дасягнуў 16% ВУП. Хоць бразільская банкаўская сістэма зараз актыўна рэфармуецца, яна забяспечвае мясцовыя прадпрыемствы шырокім наборам паслуг і прыцягвае шматлікіх новых удзельнікаў, у прыватнасці фінансавыя фірмы з ЗША. Фондавыя біржы Сан-Паўлу і Рыа-дэ-Жанэйра зараз падвяргаюцца значнай кансалідацыі.

Асноўнымі транспартнымі шляхамі ўнутры краіны з'яўляюцца аўтадарогі. Сістэма аўтадарог дастаткова развітая і складаная. Аднак, у некаторых раёнах падчас трапічных ліўняў аўтадарогі становяцца цяжкапраходнымі і небяспечнымі. У першую чаргу гэта тычыцца знакамітай Трансамазонскае шашы.

Чыгункі ў Бразіліі наогул састарэлі і выкарыстоўваюцца амаль выключна для перавозкі грузаў. Працягласць чыгунак складае 29850 км (2014, 10-е месца ў свеце), з іх толькі 1520 км электрыфікавана. Большая частка сеткі прыходзіцца на вузкакаляінныя чыгункі (1000 мм), 5800 км чыгункі мае шырыню каляіны 1600 мм, яшчэ 185 км — станартную еўрапейскую (1435).Варта адзначыць, што ўрад Бразіліі робіць спробы мадэрнізацыі чыгуначнага транспарту і стварэння хуткасных чыгунак.  У васьмі бразільскіх гарадах працуе метро, самая разгалінаваная сістэма ў метрапалітэна Сан-Паўлу, адкрытага ў 1974 годзе.

Марскі транспарт, які традыцыйна быў вельмі важным у Бразіліі, і ў наш час мае выключнае значэнне для знешніх сувязяў (нават з паўднёваамерыканскімі суседзямі), хоць выкарыстоўваецца цяпер амаль выключна для перавозкі грузаў. Найбуйнейшы кантэйнерны порт — Сантус, марскія вароты Сан-Паўлу. Таксама важны рачны транспарт, асабліва ў Амазоніі, дзе ён з'яўляецца асноўным відам транспарту. Найбуйнейшы рачны порт — Манаўс пры зліцці Амазонкі ды Рыу-Негру.

Авіяцыйны транспарт сёння хутка развіваецца. У Бразіліі дзейнічае 4093 аэрапорты (2013) — гэта другое месца ў свеце пасля ЗША, аднак амаль усё міжнароднае спалучэнне забяспечваюць аэрапорты Сан-Паўлу/Гуарульёс у Сан-Паўлу або Рыа-дэ-Жанэйра/Галеан у Рыа-дэ-Жанэйра. 

У Бразіліі развіта сетка трубаправодаў, працягласць якіх у 2016 годзе склала: амаль 20 000 км.

Галоўныя экспартныя тавары ўключаюць сельскагаспадарчую прадукцыю і прадукцыю харчовай прамысловасці (каля 40 % экспарту тавараў): сою, каву, апельсінавы сок, цукровы трыснёг і цукар, ялавічыну; прадукцыю машынабудавання, авіяцыйную тэхніку, электраапаратуру, транспартныя сродкі; здабыўной прамысловасці: жалезную руду, баксіты, апошнім часам — і нафту; а таксама сталь, тканіны, абутак і інш. 

Бразілія імпартуе прадукцыю хімічнай прамысловасці (у тым ліку, фармацэўтыкі), прамысловае абсталяванне, мабільныя тэлефоны і персанальныя камп'ютары і інш. 

Валютамі Бразіліі паслядоўна былі бразільскі рэйс, бразільскі крузейра, новы крузейра, крузада, крузейра рэал, бразільскі рэал. Замена адной валюты на іншую ў асноўным выраблялася з адначасовай дэнамінацыяй з-за высокай інфляцыі.

Ядро бразільскай культуры склала партугальская культурная спадчына. Сярод галоўных рысаў партугальскага каланіяльнага ўплыву — партугальская мова, рымскі каталіцызм і каланіяльны архітэктурны стыль. На фарміраванне культуры Бразіліі моцна ўплывалі таксама афрыканскія, тубыльскія і непартугальскія еўрапейскія (італьянскія, нямецкія і інш.) культурныя традыцыі. Заўважны моцны ўнёсак аўтахтоннага індзейскага насельніцтва ў мову і кухню Бразіліі, а афрыканцаў — таксама ў музыку, танцы і рэлігію.

Бразільскае мастацтва развіваецца з 16 стагоддзя і прайшло ў сваім развіцці некалькі стылявых эпох: барока (дамінавала да пачатку 19 стагоддзя), рамантызм, мадэрнізм, экспрэсіянізм, кубізм, сюррэалізм і абстракцыянізм.

Бразільская музыка пад уплывам афрыканскіх, еўрапейскіх і індзейскіх форм парадзіла мноства арыгінальных стыляў: самба, маракату, боса-нова і інш.

Дзякуючы сваёй багатай культуры і гісторыі, Бразілія займае трынаццатае месца ў свеце па колькасці аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.




#Article 153: Браслаўскі раён (1038 words)


Бра́слаўскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Віцебскай вобласці. Размешчаны на паўночным захадзе Беларусі, на сутыку дзяржаўных межаў Рэспублікі Беларусь з Літвой і Латвіяй. Праз раён праходзяць ветка чыгункі Друя — Варапаева, нафтаправод «Дружба». Найбольшае значэнне для знешніх сувязяў раёна маюць шашэйныя дарогі, якія звязваюць Браслаў з Даўгаўпілсам, Глыбокім, Полацкам, Паставамі, Друяй.

Пасля ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР у студзені 1940 г. былі ўтвораны Браслаўскі і Відзаўскі раёны Вілейскай вобласці. У 1944-54 гг. яны адносіліся да Полацкай, у 1954-60 гг. — да Маладзечанскай абласцей. У 1960 г. іх тэрыторыі былі аб’яднаны ў Браслаўскі раён у складзе Віцебскай вобласці. Тэрыторыя раёна падзелена на 9 сельскіх саветаў.

У прыродных адносінах Браслаўскі раён размешчаны ў міжрэччы Заходняй Дзвіны і Дзісны і адрозніваецца вялікай разнастайнасцю ландшафтаў. Паўночная і цэнтральная часткі раёна знаходзяцца ў межах Браслаўскай грады з маляўнічым узгорыстым рэльефам. Поўдзень Браслаўшчыны — гэта частка раўніннай Полацка-Дзісенскай нізіны. Найвышэйшы пункт раёна знаходзіцца сярод канцова-марэнных пагоркаў каля вёскі Смулькі — 210,6 м. Самы нізкі пункт Браслаўшчыны і адначасова ўсёй Паўночнай Беларусі знаходзіцца ва ўрочышчы Фядорынкі ля Заходняй Дзвіны — 97,7 м. Карысныя выкапні: пясчана-жвіравы матэрыял, гліна, торф, сапрапелі.

Раён мае даволі густую рачную сетку. Рэкі Браслаўшчыны адносяцца да Заходне-Дзвінскага гідралагічнага раёна. Буйнейшай ракой з’яўляецца Заходняя Дзвіна (яе працягласць на тэрыторыі раёна каля 10 км). Сярод іншых рэк Дзісна, па якой праходзіць мяжа з Літвой і Пастаўскім раёнам; Друйка, якая дрэніруе асноўныя азёры Браслаўскай групы і злучае іх з Заходняй Дзвіной; таксама Дрысвята, Янка, Рычанка, Дружнянка, Акунёўка, Акмяніца, Усвіца, Прорва, Плесавіца, Абабіца, Маруга, Густатка.

Прыродным багаццем Браслаўшчыны з’яўляюцца азёры, іх налічваецца больш за 200. Азёры займаюць каля 10 % плошчы раёна — гэта адзін з вышэйшых паказчыкаў у Беларусі. Буйнейшымі азёрамі з’яўляюцца: Дрывяты (Браслаўскае) — 36,1 км² (пятае па велічыні ў Беларусі), Снуды — 22 км², Богінскае — 13,2 км², Струста — 13 км², Укля — 9 км². Часткова ў Браслаўскім раёне знаходзіцца возера Дрысвяты (літоўская назва — Друкшай) з плошчай 44,5 км², якое мяжуе з Літвой і возера Рычы (латвійская назва — Езерс) з плошчай 12,8 км². У наваколлі Браслава размяшчаецца адна з буйнейшых у Беларусі азёрных груп, вядомая пад назвай Браслаўская група азёр, якая ўключае больш за 50 азёр агульнай плошчай звыш 30 км², а плошча басейна складае больш 800 км² і аб’ёмам вады звыш 540 млн м³. Азёры звязаны паміж сабой шматлікімі ручаямі, рачулкамі, пратокамі працягласцю звыш 300 кіламетраў. Вылучаецца яшчэ некалькі груп азёр: Дрысвяцка-Богінская (часткова ў Літве і Латвіі), Абстэрнаўская (часткова ў Міёрскім раёне), Замошская, Відзская. Да ліку самых глыбокіх азёр Беларусі адносяцца: Рычы — 51,9 м, Воласа Паўднёвы — 40,4 м, Воласа Паўночны — 29,2 м, Укля — 25 м, Струста — 23 м. Для азёр Браслаўшчыны характэрна вялікая колькасць астравоў, сярод якіх ёсць значныя па плошчы. Азёры насяляе 21 від рыб, найбольш каштоўныя — вугор, судак, лешч, лінь, сазан, укляя.

Пад лясамі, якія адносяцца да падзоны дубова-цёмнахвойных лясоў, занята 26 % тэрыторыі раёна. Пераважаюць невялікія масівы па 20-500 га, найбольшыя з якіх Бяльмонт, Відзаўская лясная дача, Друйская лясная дача. Склад лясоў у працэнтах: хваёвыя — 48,7, яловыя — 16,2, бярозавыя — 21,3, асінавыя — 3,5, чорнаальховыя — 8,4, шэраальховыя — 0,8, ясеневыя — 0,7, дубовыя — 0,2. 18 % лясоў — штучныя, пераважна хваёвыя насаджэнні. Лугі невялікімі ўчасткамі займаюць плошчу 34 тыс. га. Сухадолы займаюць 29,4 %, нізінныя — 65,2 %, заліўныя — 5,4 %. 130 балот належаць да Браслаўска-Шумілінскага тарфянога раёна. Іх плошча складае 18,1 тыс. га, 14,3 тыс. га нізінныя, 3,6 тыс. га верхавыя, 0,2 тыс. га пераходныя. Асноўныя балотныя масівы: Сядун, Бяльмонт, Весялоўскае, Каміраўшчына.

Флора Браслаўскага раёна налічвае больш 800 відаў вышэйшых раслін. На тэрыторыі Браслаўшчыны сустракаюцца 20 відаў раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі. Сярод іх гарлачык жоўты малы, неатыянта клабучковая. Распаўсюджаны расліны розных прыродных зон: субарктычная (хвошч стракаты, марошка), таёжныя (лінея паўночная, баранец звычайны), лесастэпавыя (кізільнік алаунскі). У азёрах сустракаецца шэраг рэдкіх водных і прыбярэжна-водных раслін: гідрыла мустоўчатая, каўлінія гнуткая, каўлінія малая, трыснёг аўсяніцавы і іншыя. З паляўніча-прамысловых жывёл на тэрыторыі Браслаўскага раёна водзяцца лось, дзік, казуля, заяц-бяляк і заяц-русак, ліс, воўк, янотападобны сабака, чорны тхор, вавёрка, лясная куніца, выдра, андатра, бабёр, крот. Шчыльнасць некаторых відаў жывёл значная. На 100 га лесу налічваецца 10 ласёў, 18 дзікоў, 12 казуль. З відаў, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі, адзначаны барсук, буры мядзведзь, звычайная палятуха. Рэгіён цікавы ў арніталагічным плане. Тут жыве 80 % усяго саставу гнездавой арнітафауны Беларусі. Асабліва важнае значэнне маюць арэалы распаўсюджання белай курапаткі, серабрыстай чайкі, чорнаваллёвіка.

Створаны Нацыянальны парк Браслаўскія азёры. На тэрыторыі раёна знаходзіцца некалькі геалагічных помнікаў прыроды — валуноў.

Браслаўскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Вілейскай вобласці БССР. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 19 сельсаветаў: Ахрэмавецкі, Быстрамавецкі, Друйскі, Дубінаўскі, Залескі, Замошскі, Зарачскі, Іказненскі, Карасінскі, Купчэльскі, Літоўшчынскі, Муражскі, Мяжанскі, Опсаўскі, Плюскі, Слабодкаўскі, Спрындаўскі, Цяцеркаўскі, Урбанскі. З 20 верасня 1944 года ў складзе Полацкай вобласці, з 8 студзеня 1954 года ў Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Карасінскі, Купчэльскі, Літоўшчынскі, Муражскі, Спрындаўскі, Урбанскі сельсаветы, утвораны Княжынскі сельсавет, перайменаваны Дубінаўскі сельсавет у Барунскі, Залескі — у Пагошчанскі. 27 сакавіка 1959 года скасаваны Барунскі, Быстрамавецкі, Замошскі, Княжынскі, Пагошчанскі і Цяцеркаўскі сельсаветы. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак Відзы, Абалеўскі, Далёкаўскі, Дрысвяцкі, Казянскі, Ярканцаўскі сельсаветы скасаванага Відзаўскага раёна. 29 снежня 1962 года Абалеўскі сельсавет перайменаваны ў Відзаўскі, Ярканцаўскі сельсавет скасаваны. 17 красавіка 1962 года да раёна далучаны Більдзюгскі і Корніцкі сельсаветы скасаванага Шаркаўшчынскага раёна. 18 красавіка 1963 года ў склад раёна перададзены гарадскі пасёлак Друя Мёрскага раёна. 17 ліпеня 1964 года Корніцкі сельсавет перайменаваны ў Ёдскі. 30 ліпеня 1966 года Більдзюгскі і Ёдскі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Шаркаўшчынскаму раёну. 3 ліпеня 1970 года Іказненскі сельсавет перайменаваны ў Цяцеркаўскі. 18 снежня 1989 года скасаваны Відзаўскі сельсавет. 8 красавіка 2004 года скасаваны Відзаўскі і Друйскі пассаветы, утвораны Відзаўскі і Друеўскі сельсаветы, скасаваны Друйскі, Дрысвяцкі, Зарачскі і Казянскі сельсаветы. 15 верасня 2005 года гарадскі пасёлак Друя аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў (пасёлак).

У Браслаўскім раёне налічваецца 639 населеных пунктаў, у тым ліку горад Браслаў з насельніцтвам 10,1 тыс. чалавек, гарадскі пасёлак Відзы — 2,2 тыс. чалавек. Найбуйнейшыя вёскі — Друя — 1,2 тыс. чал., Ахрэмаўцы — 1,4 тыс. чал., Слабодка — 0,8 тыс., Опса — 0,7 тыс., Пагошча — 0,5 тыс., Далёкія, Відзы-Лаўчынскія — 0,4 тыс., Дрысвяты — 0,3 тыс. чалавек. Пераважаюць, аднак, невялікія вёскі, шмат захавалася хутароў.

Колькасць насельніцтва:

Прадпрыемствы харчовай, лёгкай прамысловасці і сацыяльна-бытавога абслугоўвання. Браслаўская ГЭС.

Браслаў — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. Турагенцкую і тураператарскую дзейнасць ажыццеўляюць турысцка-аздараўленчае прыватнае дачэрняе УП (ТАПДУП) «Браслаўскія азёры» (туркомплексы: «Дрывяты», «Золава», «Слабодка») і дзяржаўная прыродаахоўная ўстанова Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры». 2 гасцініцы, у т.л. «Заезны двор». Дамы паляўнічага «Абаб’е», «Браслаў», дом рыбака «Леошкі», агратурыстычная сядзіба «На Браслаўскіх азёрах».




#Article 154: Хасэ Луіс Браўн (108 words)


Хасэ Луіс Браўн (; нар. ) — аргенцінскі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1986 у складзе нацыянальнай зборнай Аргенціны.

Браўн — выхаванец клуба «Эстудыянтэс», за які выступаў першую палову сваёй кар’еры футбаліста. Разам з «ільвамі» Браўн выйграў два чэмпіянаты Аргенціны. У 1986 годзе, ужо будучы іграком калумбійскага «Атлетыка Насьяналь», Браўн стаў чэмпіёнам свету. Прычым, у фінальнай гульні ён адкрыў лік, забіўшы свой адзіны мяч за кар’еру ў зборнай.

Па заканчэнні кар’еры іграка стаў трэнерам. Спачатку некаторы час працаваў памочнікам трэнера і трэнерам другіх каманд у Оскара Руджэры ў «Сан-Ларэнса» і ў Карласа Біларда ў «Бока Хуніярс». Затым дзейнічаў у трэнерскім тандэме з Эктарам Энрыке ў двух клубах — «Альмагра» і «Нуэва Чыкага».




#Article 155: Брэст (5625 words)


Брэст (, ) — горад у Беларусі, адміністрацыйны цэнтр Брэсцкай вобласці і Брэсцкага раёна, на рацэ Заходні Буг пры ўпадзенні ў яго Мухаўца. За 349 км ад Мінска. Тэрыторыя горада — 146,12 км². Насельніцтва 343 985 чал. (2017). З’яўляецца адным з найважнейшых транспартных вузлоў Беларусі. Эканамічны і культурны цэнтр, вузел чыгунак і аўтамабільных дарог, аэрапорт, рачны порт, звязаны Дняпроўска-Бугскім каналам з басейнамі Дняпра і Прыпяці.

Упершыню згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў» пад назваю Бе́рестье, у гістарычных крыніцах таксама сустраюцца напісанні Бересте, Бересть, у нямецкіх летапісах Брэйзіка. Тапонім «Берасце» ўтварыўся ад слова «бе́раст», «бе́расць» (дрэвавая ці куставая расліна сямейства вязавых). Значэнне мае хутчэй за ўсё зборнае — бераставы гай. На думку географа В. Жучкевіча, назва горада таксама магла паходзіць ад слова «бяроста» — бярозавая кара. Існуюць таксама меркаванні, што назва горада паходзіць ад імя асабовага — Бераст.

Паводле народнага падання пра паходжанне назвы горада, якое запісаў у сярэдзіне XIX ст. П. М. Шпілеўскі ў сваім «Падарожжы па Палессі і Беларускім краі», некалі, даўным-даўно багаты купец, прабіраючыся цераз вязкія балоты з вялікай колькасцю рознага тавару, зрубіў плаціну са ствалоў бярозы, заваліў балота бяростай (верхні белы слой бярозавай кары) і такім чынам праклаў сабе шлях. У памяць аб сваім выратаванні з гэтых балот купец пабудаваў копішча і прынёс там ахвяру язычніцкаму богу Вялесу. А самое месца аб зрубленай з бяросты плаціны ён назваў Берасцем, Берасценем. Пазней, прадаўшы з выгадай у Літве свае тавары, купец вярнуўся і атабарыўся на гэтым месцы са сваёй дружынай.

У 1696 г. сейм Рэчы Паспалітай скасаваў статус старабеларускай мовы як дзяржаўнай і такім чынам адкрыў шлях да татальнай паланізацыі. Назвы беларускіх паселішчаў запісваліся толькі графічнымі сродкамі польскай мовы ў характэрнай для яе фанетычнай і граматычнай формах. У такім выглядзе большасць з іх увайшла ў дзяржаўныя дакументы, на карты, выцесніўшы з пісьмовай і картаграфічнай практыкі спрадвечныя формы. Польскі варыянт назвы горада запісваўся як Brześć (вымаўляецца як Бжэсць), пазней, каб пазбегнуць блытаніны з польскім горадам Бжэсць Куяўскі (), пачала выкарыстоўвацца назва Brześć Litewski (літар. Берасце Літоўскае). У лацінамоўных дакументах назвы абодвух гарадоў перадаваліся як Brest, вытворны прыметнік — як Brestensis, радзей Brescensis, часам Brzestensis. Старажытная лацінская форма, відаць, з’яўляецца вытворнай ад назвы польскага Бжэсця. У сучаснай лацінскай мове, якая выкарыстоўваецца як богаслужбовая і навуковая мова Каталіцкай царквы, аднавілі поўнагалосную форму тапоніма: дакументы Берасцейскай уніі выйшлі ў 1970 годзе пад назвай «Documenta Unionis Berestensis eiusque Auctorum (1590—1600)». На еўрапейскіх картах XVII—XVIII стагоддзяў Берасце пазначалася як Brizestije (Антверпен, 1612), Breßia al Brie∫tz (Амстэрдам, 1632), Bres∫ia (Амстэрдам, 1661), Brzesc (Лондан, 1799).

У складзе Расійскай імперыі ні дакументалісты, ні гісторыкі, ні картографы таксама не клапаціліся пра дакладнасць перадачы беларускіх айконімаў на рускую мову. Яны запазычвалі ўжо гатовыя польскія формы і запісвалі іх кірыліцкай графікай. У выніку неаднаразовай перадачы з адной мовы на іншую без уліку арыгінала шэраг беларускіх айконімаў увайшоў у гісторыю ў чужамоўнай ці скажонай форме, з неўласцівымі для іх гукавымі, граматычнымі і словаўтваральнымі рысамі, што нанесла вялікую шкоду ўсёй айканімічнай сістэме Беларусі. У пісьмовай практыцы замацаваліся паланізаваныя формы, так польскі варыянт назвы горада Brześć перанеслі ў рускую мову спачатку як Бржесть, што пазней трансфармавалася ў Брест. Гэтую трансфармацую назвы ў рускай мове зафіксавалі лічбы аб баявых дзеяннях у ваколіцах горада рускага палкаводца А. Суворава і іншых расійскіх чыноўнікаў: спачатку пісалі Бржесць, Бржесть, пазней Бржест і Брест.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай з’явілася назва Брестъ-Литовскъ (), пры гэтым даволі працяглы час паралельна ўжывалася форма Бржестъ. Адной з магчымых крыніц рускай формы Брест () разглядаюцца дакументы часоў вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667), у якіх датычна Берасця паслядоўна ўжываецца назва Бресть жаночага роду.

Перад пачаткам Першай сусветнай вайны жыхары горада хадайнічалі перад Дзяржаўнай Думай Расійскай імперыі аб вяртанні гістарычнай назвы Берестье (). У выдадзеным у горадзе Я. Хмялеўскім даведніку «Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ» адзначаецца, што першапачатковая старажытная назва горада «Бэресть» захавалася і па-ранейшаму жыве ў гаворцы мясцовых сялянаў:

Пасля далучэння да Польскай Рэспублікі ў 1921 годзе горад атрымаў назву Бжэсць над Бугам (Brześć nad Bugiem), якая праіснавала да 1939 года. Тым часам у БССР да сярэдзіны 1930-х гадоў і ў беларускай дыяспары на Захадзе дагэтуль ужываюць спрадвечную назву — Берасце. У час нямецкай акупацыі назва горада ў нямецкамоўных дакументах і шыльдах часцей за ўсё пісалася Brest-Litowsk (Брэст-Літоўск).

Ужо пасля 1939 года з рускай мовы ў беларускую была запазычана сучасная афіцыйная беларуская назва Брэст, якая не мае ў сабе кораню, ад якога пайшло першапачатковае імя горада, і застаецца ў беларускай мове ізаляванай і чужароднай. У вусных жа зносінах і зараз стабільна ўжываюцца формы (толькі з некаторымі гукавымі відазменамі), пад якімі горад згадваецца ў ранніх летапісах і іншых старажытнапісьмовых дакументах у сваім усходнеславянскім абліччы — Бе́расце, Бэ́рэсць, Бэ́рысць. У некаторых выданнях можна сустрэць варыянт Бярэсце, які, аднак, не адпавядае традыцыйнаму вымаўленню мясцовых жыхароў.

Археалагічныя даследаванні горада паказалі, што як пагранічная крэпасць і апорны пункт славянскай каланізацыі горад быў заснаваны ў канцы Χ ст.. Агульнае аблічча матэрыяльнай культуры старажытнага Берасця пацвярджае яго заснаванне адным з усходне-славянскіх плямён — дрыгавічамі.

Адносна дакладнасці дат першага ўспаміну думкі гісторыкаў разыходзяцца. Дакладна вядома, што звязана першае ўпамінанне з падзеямі 1015—1019, калі кіеўскі князь Святаполк Уладзіміравіч вёў барацьбу за кіеўскі сталец са сваім братам наўгародскім князем Яраславам Уладзіміравічам. Упершыню ўпамінаецца пад 1019 годам. Такога пункту гледжання прытрымліваецца Пётр Лысенка, абапіраючыся на «Аповесць мінулых гадоў» і складзеныя на яе аснове пазнейшыя зборы, дзе пра паход 1017 года ў Пабужжа нічога не сказана. Другая група даследчыкаў — М. Карамзін, С. Салаўёў, Г. Лаўмянскі, Г. Штыхаў і інш. давяраюць сказанаму ў першым спісе Наўгародскага летапісу: .

Старажытнае Берасце, размешчанае на сутоку рэк, кантралявала водныя шляхі па Мухаўцу з усходу, ад дняпроўскага вялікага воднага шляху «з варагаў у грэкі» да Буга і па Бугу — шлях з поўдня, з Валыні — да Балтыйскага мора. З самага пачатку існавання Берасце адыгрывала ролю палітычнага, эканамічнага, адміністрацыйнага і культурнага цэнтра Пабужжа. Горад быў гандлёвым цэнтрам Старажытнарускай дзяржавы на мяжы з польскімі і літоўскім ўладаннямі. 3 прычыны прыгранічнага размяшчэння часта быў у цэнтры ваенных падзей. У 1020 годзе захоплены польскім князем Баляславам Храбрым. У 1022, 1031 і 1044 гадах кіеўскі князь Яраслаў Уладзіміравіч здзейсніў паходы да Берасця, які, як можна меркаваць, быў заняты палякамі.

Наступны ўспамін Бярэсця ў летапісе звязана з барацьбой Ізяслава Яраславіча з яго братамі Святаполкам і Усеваладам за кіеўскі сталец. У  Уладзіміра Манамаха гаворыцца, што ў 1070-я гады яго, па даручэнні праціўнікаў Ізяслава, пасылалі пільнаваць Берасце, спалены палякамі. Пётр Лысенка лічыць, што гэта адбылося ў 1073 годзе, пасля таго як кіеўскі князь Ізяслаў Яраславіч быў выгнаны з Кіева і ўцёк да польскага караля Баляслава II Смелага.

У 1097 годзе вялікі князь кіеўскі Святаслаў Ізяславіч выгнаў з Берасця валынскага князя Давыда Ігаравіча. У гэтых паведамленнях Берасце названы горадам, што азначае існаванне там абарончых збудаванняў.

Дзяцінец (трохвугольнай у плане формы, умацаваны з боку поля ровам, замляным валам і частаколам), найбольш умацаваная старажытная частка Берасця, размяшчалася на мысе, утвораным правым берагам ракі Заходні Буг і левым берагам левага рукава р. Мухавец. Вакольны горад месціўся супраць дзядзінца, на востраве, утвораным 2 рукавамі р. Мухавец у месцы ўпадзення яе ў Заходні Буг. Тут выяўлена неўмацаванае паселішча, якое датуецца матэрыяламі X ст. На дзяцінцы раскапаны вуліцы з драўляным насцілам, рэшткі больш як 200 жылых і гаспадарчых пабудоў. Знойдзены сведчанні развіцця тут рамёстваў, гандлевых і культурных сувязей з гарадамі старажытнай Русі і суседнімі краінамі.

У 1146 годзе горад у складзе Тураўскага княства. 3 другой паловы XII ст. Берасце уваходзіла ў склад Уладзіміра-Валынскага княства. 3 1199 года ў складзе Галіцка-Валынскага княства. У XII ст. на месцы дзядзінца пабудаваны драўляны замак (адноўлены ў другой палове XIII ст.). На працягу XII—XIII стагоддзяў летапісы неаднаразова адзначалі спробы Берасця стаць цэнтрам самастойнага княства.

Падчас мангола-татарскага нашэсця паблізу Берасця адбылася жорсткая бітва, але горад, відаць, не быў захоплены. 3 1272 годзе Берасцем валодаў валынскі князь Уладзімір Васількавіч, а з 1289 — Мсціслаў Данілавіч. У 1276—1288 гг. на тэрыторыі замка валынскім князем Уладзімірам Васількавічам была ўзведзена мураваная вежа-данжон (праіснавала да 1831, знесена пры пабудове Брэсцкай крэпасці). У XIII ст. сінхронна з вежай у горадзе была змуравана царква Св. Пятра.

У канцы XIII — пачатку XIV стагоддзя заваяваць Берасце імкнуліся польскія каралі і літоўскія князі. У 1319 годзе вялікі князь літоўскі Гедзімін далучыў Берасце да Вялікага Княства Літоўскага. Неўзабаве Берасце зноў трапіла пад уладу валынскіх князёў. Пасля ўладанне князя Кейстута, у складзе Троцкага княства. У 1349 годзе Берасце захапіў польскі кароль Казімір III Вялікі, але паводле дамовы 1366 года горад вернуты ў склад Вялікага Княства Літоўскага. У 1379 годзе разрабаваны і спалены рыцарамі Тэўтонскага ордэна. 3 XIV стагоддзя існавалі гарадскія ўмацаванні. У 1382—1384 гадах уладанне князя Скіргайлы, потым князя Вітаўта. У час барацьбы паміж Ягайлам і Вітаўтам у 1388—1392 гадах Ягайла ў 1390 годзе авалодаў Берасцем і 15 жніўня 1390 года дараваў яму магдэбургскае права (першаму з беларускіх гарадоў). Паводле прывілею вялікага князя Ягайлы Брэсту надавалася 60 ланаў (1500 га) ворнай зямлі, уключаючы вёску Казловічы. Пры вымярэнні горада была ўжыта тая ж сістэма, што ў гарадах Памор’я.

У XIV—XVIII стагоддзях цэнтрам абароны Берасця з’яўляўся замак з каменю і дрэва. Яго ўмацоўвалі роў і вал, на якім стаялі абарончыя сцены — гародні і 5 вежаў; замак уваходзіў у комплекс гарадскіх умацаванняў. Берасцейская вежа-данжон XIII стагоддзя месцілася асобна па-за межамі замка.

У 1500 годзе горад, акрамя замка, разрабаваны і захоплены крымскім ханам Менглі Гірэем. 3 1520 года цэнтр павета Падляшскага ваяводства. У 1525 годзе пажар знішчыў цэнтр горада і замак. У 1553 годзе берасцейскі староста Мікалай Радзівіл Чорны заснаваў тут кальвінскі збор, які існаваў у XVI—XVII стагоддзях, і першую на Беларусі друкарню, дзе ў 1563 г. была выдадзена Радзівілаўская біблія. У 1550—1570-я гг. ў Берасці дзейнічалі некалькі друкарняў, мецэнатам большасці з якіх таксама быў Мікалай Радзівіл Чорны.

З 1566 года цэнтр створанага Берасцейскага ваяводства. У той час у Берасці існавалі Спаса-Праабражэнская царква, Сімяонаўскі манастыр і манастыр Нараджэння Багародзіцы з 2 цэрквамі, горад складаўся з 3 частак: замка, «места» (на востраве, які ўтвараўся Заходнім Бугам і рукавамі Мухаўца) і Замухавечча (на правым беразе Мухаўца). «Места» авальнай у плане канфігурацыі складалася з цэнтральнай часткі, умацаванай абарончай сцяной, і перыферыйнай, умацаванай валам. Асновай планіроўкі цэнтральнай часткі горада была паўавальная рынкавая плошча, якая злучалася мостам цераз Мухавец з замкам. Усяго ў 1566 годзе ў Берасці налічвалася каля 1 тысяч сядзіб (паводле іншых даных — 26 вуліц, 1091 домаўладальнік, 1166 сядзіб). Горад меў каля 6—7 тысяч жыхароў, сярод якіх рамеснікі 56 рамесных спецыяльнасцей складалі прыкладна 24—25 %.

У адпаведнасці з Люблінскай уніяй 1569 года Берасце ў складзе Вялікага Княства Літоўскага ўвайшло ў Рэч Паспалітую. У 1588 годзе з’явіліся першыя брукаваныя вуліцы, у 1583 г. адкрыта аптэка. Гарадскія купцы развівалі гандаль з гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, Польшчы, Рускай дзяржавы. Берасцейская мытня ў першай палове XVII стагоддзя займала 2-е месца ў даходах дзяржаўнай казны.

Берасце таксама з’яўлялася значным рэлігійным цэнтрам. У 1591 годзе пры Мікалаеўскай царкве ўзнікла праваслаўнае брацтва і адчынілася школа пры ім, у якой у 1592—1595 гадах выкладаў беларускі гуманіст-асветнік Лаўрэнцій Зізаній. 9 кастрычніка 1596 года на царкоўным саборы ў берасцейскай Мікалаеўскай царкве была падпісана так званая Берасцейская унія — спецыяльны акт пра арганізацыйнае аб’яднанне каталіцкай і праваслаўнай цэркваў на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, стварэнне уніяцкай царквы. У XIV—XVIII стагоддзях у горадзе дзейнічалі і будавалі свае касцёлы і кляштары каталіцкія манаскія ордэны аўгусцінцаў, бернардзінцаў, бернардзінак, брыгітак, езуітаў, трынітарыяў, дамініканцаў. Пры кляштарах адчыняліся школы.

У 1598 годзе створана Берасцейская эканомія.

У сярэдзіне XVII стагоддзі ў Берасці існавалі 14 цэхаў, якія аб’ядноўвалі майстроў 48 прафесій. Горад быў месцам збору ваенных канфедэрацый у 1605 і 1612 гадоў. 3 1615 года ў горадзе з’явілася езуіцкая місія, з 1623 пры езуіцкай рэзідэнцыі працавала школа, з 1633 дзейнічаў езуіцкі калегіум, дзе вучыўся беларускі мысліцель, грамадска-палітычны дзеяч і педагог Казімір Лышчынскі. У 1620 годзе пабудаваны касцёл і кляштар базыльян. У 1696—1760 гадах пры калегіуме дзейнічаў тэатр.

У час антыфеадальнай вайны 1648—1651 гадоў у 1648 годзе лагерам каля горада размясцілася апалчэнне, якое сабрала шляхта Берасцейскага павета супраць казакоў. 5 (15) верасня таго ж года былі пакараны смерцю 17 гараджан, якіх абвінавачвалі ў падрыхтоўцы паўстання. Сярод пакараных быў грамадскі і царкоўны дзеяч, ігумен Сімяонаўскага манастыра Афанасій Філіповіч. Калі да Берасця падышлі атрады казакоў, пасланых Багданам Хмяльніцкім на Беларусь, у горадзе пачалося паўстанне. Паўстанцы і казацка-сялянскія атрады разбілі вялікі атрад апалчэнцаў на чале з берасцейскім кашталянам К. Тышкевічам. У лістападзе—снежні 1648 года каля горада адбываліся баі паміж паўстанцамі і войскам (наёмнікамі і шляхтай) пад камандаваннем Я. Радзівіла. У пачатку 1649 года яго войска здолела захапіць Берасце; загінула каля 2 тысяч чалавек, горад быў моцна разбураны.

У 1653 годзе ў горадзе праходзіў сойм Рэчы Паспалітай. Берасце значна пацярпела таксама ў час Паўночнай вайны 1655—1660 гадоў. У 1657 годзе заняты і спалены шведскімі войскамі, вызвалены 20 жніўня 1658 года атрадам пад камандаваннем М. К. Радзівіла. У 1659 годзе адкрыты манетны двор, дзе ў 1664—1666 гг. чаканілі дробныя медныя манеты (барацінкі). У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў у студзені—чэрвені 1660 года заняты войскамі маскоўскага ваяводы І. А. Хаванскага, якія выразалі ў захопленым замку каля 1,7 тыс. чал., а сам горад цалкам знішчылі; у 1661 годзе — польска-літоўскімі войскамі. У выніку ваенных дзеянняў колькасць «дымоў» скарацілася на 42 % — з 1500 да 869.

У час Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў праз Берасце праходзілі расійскія і шведскія войскі, былі створаны правіянцкія склады забеспячэння расійскай арміі. У 1706 годзе горад наведаў Пётр I; пазней Берасце захапілі і разрабавалі шведскія войскі. Разбураны горад вызвалены на 4 гады амаль ад усіх дзяржаўных павіннасцей. Другая палова XVII стагоддзя і першая палова XVIII стагоддзя адзначаны эканамічным заняпадам горада, выкліканым войнамі. Толькі ў другой палове XVIII стагоддзя пачалося ажыўленне гандлю і эканомікі горада, які паступова стаў галоўным рачным портам на Бугу, вывозілі збожжа, пяньку, лес і іншае. Каля 1770 года падскарбій вялікі літоўскі Антоні Тызенгаўз заснаваў у Берасці суконную мануфактуру, у якой на момент закрыцця ў 1780 годзе працавалі 20 рабочых. У канцы XVIII стагоддзя горад налічваў 3,5 тысяч жыхароў. У 1792 годзе тут знаходзілася Генеральнасць (рэзідэнцыя кіраўнікоў) Таргавіцкай канфедэрацыі.

У 1792 годзе у Берасці знаходзілася Таргавіцкай канфедэрацыі.

У выніку 3-га падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе горад увайшоў у склад Расійскай імперыі, перайменаваны ў Брэст-Літоўск, абвешчаны павятовым горадам Слонімскай, потым з 1797 года у Літоўскай, з 1801 года Гродзенскай губерні. У 1797 годзе 623 дамы, з іх 21 мураваны, суконная фабрыка, вінакурня. У 1811 годзе 3596 жыхароў.

Важнае ваенна-стратэгічнае размяшчэнне Брэст-Літоўска на захадзе Расіі абумовіла выбар яго месцам для будаўніцтва Брэсцкай крэпасці як часткі сістэмы ўмацаванняў на задзе Расійскай імперыі. Праект крэпасці распрацаваны рускім ваенным інжынерамі К. І. Оперманам, Н. М. Малецкім і А. І. Фельдманам (зацверджаны ў 1830); нагляд за будаўніцтвам ажыццяўлялі генерал І. І. Дэн, пазней генерал-фельдмаршал І. Ф. Паскевіч. Першы камень будучай крэпасці закладзены 1 чэрвеня 1836 года, адкрыта 26 красавіка 1842 года. Напачатку былі ўзведзены 4 часовыя ўмацаванні: Цэнтральнае ўмацаванне (Цытадэль) (на месцы былога вакольнага горада) і Валынскае (на месцы былога замка, пабудаванага ў XV стагоддзі з дрэва і каменю) Кобрынскае і Цярэспальскае перадмаставыя ўмацаванні. Крэпасць знаходзілася на 4 астравах, утвораных рукавамі рэк Мухавец, Заходні Буг і сістэмай каналаў. Пры будаўніцтве крэпасці былі пакінуты некаторыя пабудовы старога горада. У перабудаваных будынках кляштараў езуітаў, базыльян, бернардзінцаў размяшчаліся канцылярыя каменданта, афіцэрскае казіно, кадэцкі корпус (у 1841—1860). У 1833—1842 гадах вялася перабудова гэтых умацаванняў. Жылая забудова горада перамясцілася за 2 км ад крэпасці, на 3 фарштаты: Кобрынскі, Валынскі, Забугскі. У 1864 годзе па прапанове генерала Э. І. Татлебена пачалася першая рэканструкцыя крэпасці, у 1911—1914 гадах праведзена другая яе рэканструкцыя, у якой прымаў удзел Дз. М. Карбышаў.

Развіццё Брэста адбывалася пераважна на ўсход ад крэпасці, на месцы Кобрынскага фарштата. Рэгулярная планіровачная сетка вуліц утварала дробныя прамавугольныя або трапецападобныя кварталы. У 1842 годзе з горадзе адкрыты кадэцкі корпус. У 1845 годзе Брэст налічваў каля 18 тыс. жыхароў, быў зацверджаны яго новы герб: на мысе пры зліцці дзвюх рэк круг з сярэбраных шчытоў, над ім узвышаецца штандар крэпасці, у верхняй частцы гербавы знак Гродзенскай губерні — зубр. У 1846 годзе на Гандлёвай плошчы былі пабудаваны гандлёвыя рады, у 1856 годзе кафедральны Крыжаўзвіжанскі касцёл, у 1865 годзе Сімяонаўская царква. У 1860 годзе ў горадзе 6 плошчаў, 225 вуліц і завулкаў, у 1861 годзе — 20,9 тыс. жыхароў, 178 лавак, 27 заезных дамоў, карчма. У 1860-я гады працавалі 8 заводаў, 5 тытунёвых фабрык, 6 прадпрыемстваў па вырабе свечак, розныя майстэрні, 178 крам, 60 харчэўняў, 5 пастаялых і 2 заезныя дамы, з 1865 г. мужчынская 4-класная прагімназія. У канцы 1870-х гадах дзейнічалі гарадское 4-класнае і царкоўна-прыходскае вучылішчы, прыватны пансіён для шляхетных дзяўчат, з 1874 года — прыватная бібліятэка, з 1885 года — музычна-драматычнае таварыства.

Пасля завяршэння будаўніцтва чыгунак, што звязвалі Брэст з  (1869), Масквой (1871),  (1873), Гомелем (1886), горад стаў буйным чыгуначным вузлом (уключаў 5 станцый, 4 вакзалы, 5 лакаматыўных і 2 вагонныя дэпо, іншыя прадпрыемствы). У 1883—1886 гадах узведзены будынак Цэнтральнага чыгуначнага вакзала (архітэктары Я. Гарбуноў, В. Лорберг, Л. Нікалаі); з 1888 года ў будынку і на перонах мелася электрычнае асвятленне.

У 1895 годзе існавалі 12 бальнічных устаноў (на 713 ложкаў), 5 аптэк. У 1897 годзе ў Брэсце 46 568 жыхароў (з іх 45,5 % пісьменных). Першае рэвалюцыйнае выступленне рабочых адзначана ў 1873 годзе на цагельным заводзе.

У 1903—1904 гадах дзейнічалі 2 гімназіі. У 1904 годзе працавалі 75 фабрычна-заводскіх прадпрыемстваў (858 рабочых), 784 рамесныя майстэрні (2834 чал.). Працоўныя горада і яго жыхары актыўна ўдзельнічалі ў рэвалюцыі 1905—1907 гадоў. У 1902—1906 гадах існавала Брэсцкая арганізацыя Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС у Літве), у канцы 1905 года ў горадзе аформілася Брэсцкая арганізацыя РСДРП. Гэтыя арганізацыі кіравалі падрыхтоўкай і правядзеннем забастовак, маніфестацый і інш. выступленняў працоўных горада і салдат крэпасці. У 1905 годзе працоўныя горада правялі студзеньскую палітычную стачку, у тым жа годзе падтрымалі выступленні салідарнасці рабочых Беларусі з пралетарыятам Адэсы і Лодзі. Палітычную работу сярод салдат гарнізона вяла Брэсцкая ваенна-рэвалюцыйная арганізацыя РСДРП, якая ўзначаліла выступленні салдат 1905 і 1906 гадоў. У 1912 годзе ў горадзе створана праўдзісцкая група.

У Першую сусветную вайну Брэст-Літоўск  года акупіраваны войскамі кайзераўскай Германіі. Усё насельніцтва Брэста — хто пад уздзеяннем расійскай антынямецкай прапаганды, хто пад прымусам казакаў — вымушана было пакінуць горад і падацца ў глыб Расійскай імперыі. Чыгуначных вагонаў для эвакуацыі хапіла толькі на невялікую колькасць гараджанаў. Большасці ж брэсцкіх сем’яў, якія вымушаныя былі пакінуць свае дамы і нажытую гадамі маёмасць, давялося дабірацца ў цэнтральныя раёны імперыі на ўласных падводах і пешшу, многія на гэтым шляху загінулі ад голаду і хвароб.

Адступаючае расійскае войска мела загад падарваць фарты Брэсцкай крэпасці і масты, а сам горад — спаліць. Вельмі многія будынкі ў горадзе сапраўды былі зруйнаваны і спаленыя спецыяльнымі камандамі расійскай арміі. За перыяд акупацыі (да канца 1918) у горадзе было спалена і разбурана 2500 будынкаў з 3670, узарвана частка ўмацаванняў крэпасці.

З  года менавіта ў будынках на тэрыторыі крэпасці праходзіла мірная канферэнцыя Савецкай Расіі і краін Чацвяртнога саюза, пасля перагавораў 3 сакавіка 1918 года ў будынку Белага палаца крэпасці быў падпісаны мірны дагавор.

У пачатку студзеня 1919 года немцы пачалі эвакуіравацца з Брэст-Літоўска, экакуацыя ішла на працягу месяца. 9 лютага 1919 года польскія атрады з аператыўнай групы генерала А. Лістоўскага і ўланы з ўвайшлі ў Брэст-Літоўск.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года Брэст-Літоўск у складзе Заходняй Беларусі адышоў да Польшчы, перайменаваны ў Брэст-над-Бугам і стаў цэнтрам Палескага ваяводства. У 1921 годзе горад, цэнтр Брэсцкага павета, налічваў 1941 будынак, 29 460 жыхароў. Тут працавалі чыгуначныя, швейныя, зброевая і механічныя майстэрні, тытуневая фабрыка, гарэлачны заводд акцыянернага таварыства «Познань», піваварны завод «Карона», лесапільны завод, млын. Без расійскага рынку страцілі былое значэнне Дняпроўска-Бугскі канал і чыгуначны вузел. У 1920—1930 гадах дзейшчаў акруговы камітэт «Чырвонай дапамогі» —  Заходняй Беларусі. На працягу 1923—1938 гадоў дзейнічалі Брэская акруговыя і гарадскія арганізацыі КПЗБ, КСМЗБ; рэвалюцыйна-дэмакратычныя арганізацыі: Беларуская сялянска-работніцкая грамада, клуб «Змаганне»; культурна-асветніцкая арганізацыя Таварыства беларускай школы. У 1922—1925 гадах баставалі рабочыя друкарні, тытунёвай фабрыкі, лесапільнага завода, чыгуначнікі, швейнікі і інш. 21 лютага 1926 года адбылася дэманстрацыя беспрацоўных.

У студзені 1927 года ў Брэсце адбыўся суд, арганізаваны польскімі ўладамі, над групай дзеячаў КПЗБ, у т.л. В. З. Харужай, З. Ф. Паплаўскім. У 1928—1930 гадах адбыліся выступленні рабочых лесапільных прадпрыемстваў, чыгуначнікаў.

У 1925 годзе пабудавана электрастанцыя. У 1929 годзе пражывалі 37 684 жыхары, дзейнічалі 2 бібліятэкі (гарадская і настаўніцкая), 2 кінатэатры, 19 школ (з іх 7 пачатковых, 7 прыватных, сярэдняя тэхнічная, гандлёвая, гарадская кваліфікацыйная, 2 рамесныя), 7 гімназій (у т.л. 1 дзяржаўная, 3 прыватныя польскія, 2 прыватныя яўрэйская, 1 прыватная руская), 3 бальніцы (гарадская на 60 ложкаў, чыгуначная на 150 ложкаў, яўрэйская на 90 ложкаў), некалькі прыватных лячэбніц.

У 1936 годзе ў горадзе 18 школ, 5 гімназій, 3 кінатэатры, бібліятэка. У 1937 годзе 51,2 тыс. жыхароў.

З 4 снежня 1939 года — цэнтр Брэсцкай вобласці, з 15 студзеня 1940 года — аднайменнага раёна. На 1 верасня 1940 у горадзе 24 прамысловыя прадпрыемствы, 17 школ, 2 тэхнікумы, 3 вучылішчы, Рускі драматычны тэатр, 68,8 тыс. жыхароў.

У Вялікую Айчынную вайну Брэст у ліку першых прыняў на сябе ўдар нямецка-фашысцкіх захопнікаў і 22 чэрвеня 1941 года быў захоплены. Гераічная абарона Брэсцкай крэпасці савецкімі воінамі доўжылася да канца ліпеня 1941 года. Гітлераўцы ўстанавілі ў горадзе жорсткі акупацыйны рэжым. Яны стварылі ў горадзе 4 канцлагеры з 8 аддзяленнямі і філіяламі, знішчылі звыш 40 тысяч чалавек (у вобласці больш за 83,9 тыс. чал.), зруйнавалі ўсе прадпрыемствы і культурна-асветныя ўстановы, 48,7 % жыллёвага фонду.

З пачаткам нямецкай акупацыі Брэст некалькі разоў мяняла сваю адміністрацыйную прыналежнасць. На пачатку акупацыі 1 жніўня 1941 года Брэст і ўся тагачасная Брэсцкая вобласць БССР, як і Беластоцкая вобласць, былі далучаны да Усходняй Прусіі і ўваходзілі ў склад Беластоцкай акругі. Але ўжо 1 верасня 1941 года тэрыторыю Беларускага Палесся (Брэсцкая, Пінская і Палеская вобласці) разам Брэстам далучылі да Рэйхскамісарыята «Украіна». Генеральны камісар Беларусі Вільгельм Кубэ лічыў памылкай уключэнне поўдня Беларусі ў склад Рэйхскамісарыята «Украіна» і на нарадзе гебітскамісараў у Мінску ў красавіку 1943 годзе выказваў сваю нязгоду з перадачай апошняму «значнай часткі тэрыторыі Паўднёвай Беларусі», а таму прапаноўваў рэйхскамісару Украіны Эрыху Коху перанесці лінію падзелу да «пінскіх балот». Аднак гэта пытанне вырашала кіраўніцтва іншых устаноў Трэцяга Рэйху, у першую чаргу Галоўнае камандаванне сухапутных войскаў і кіраўніцтва міністэрства па занятых усходніх тэрыторыях. Менавіта рэйхсміністр Альфрэд Розенберг вызначыў мяжу паміж Украінай і Беларуссю на поўнач ад Прыпяці, бо такі падзел, хоць і не адпавядаў інтарэсам ваеннага кіраўніцтва, але забяспечваў Рэйхскамісарыят «Украіна» лесам і дрэваматэрыяламі, а таксама ствараліся ўмовы для выкарыстання сістэмы каналаў Прыпяці і чыгункі Брэст — Гомель.

У Брэсце дзейнічалі абласная і гарадская антыфашысцкія арганізацыі, патрыятычнае падполле, камсамольска-маладзёжнае падполле, падпольны абком КП(б)Б, партызанскае злучэнне, падпольны гаркам КП(б)Б, ЛКСМБ, у кантакце з якімі працавалі падпольныя камсамольскія органы. З мая 1942 года дзейнічала падпольная друкарня, выдаваліся падпісныя газеты «За Родину» і «Заря». Горад вызвалены 28 ліпеня 1944 года ў ходзе Люблін-Брэсцкай аперацыі войскамі 1-га Беларускага фронту.

Пасля вызвалення горад паступова адрадзіўся і вырас у буйны прамысловы і культурны цэнтр Беларусі.

У пасляваенны перыяд у межы горада ўвайшлі навакольныя вёскі: Адамкова, Бярозаўка 1-я, Бярозаўка-2-я (усе 1958), Бярозаўка (1968), Валынка (у 1921—1939 называлася Траўгутава), Вулька-Падгародска, Гузні (абедзве 1968), Дуброўка (1979), Кавалёва (1958), Кацельня-Падгародская (1968), Кацінбор (1979), Крушына (1968), Лысая Гара (1958), Пугачова (1979), Рэчыца, Трышын (абедзве 1968); Паўднёвы пасёлак (1958).

Ужо ў 1945 г. ў адпаведнасці з рашэннем Савета Міністраў БССР пачаліся работы па генеральным плане аднаўлення і рэканструкцыі Брэста. Распрацоўка яго вялася супрацоўнікамі інстытута «Белдзяржпраект» і была завершана ў 1948 г. (план удакладняўся і карэкціраваўся архітэктарам Г. А. Парсаданавым да 1953 года). Генеральны план вызначаў напрамак развіцця горада на 2 пасляваенныя дзесяцігоддзі і прадугледжваў удасканаленне планіровачнай структуры горада, разбіваў усю тэрыторыю Брэста на планіровачныя раёны, якія, у сваю чаргу, дзяліліся на прамысловыя і жылыя раёны, мікрараёны. Горад развіваўся ва ўсходнім (раёны Кіеўка і Усходні), паўночным (Адамкава—Рэчыца—Граеўка) і часткова паўднёвых напрамках. Прадугледжвалася аднаўленне, рэканструкцыя і добраўпарадкаванне цэнтра горада і галоўных магістралей — вул. Леніна (звязвала Прывакзальную плошчу з набярэжнай р. Мухавец) і вул. Маскоўскай (пачыналася каля Брэсцкай крэпасці і пераходзіла ў шашу Брэст—Масква). Забудоўвалася плошча Леніна як адміністрацыйна-грамадскі цэнтр Брэста. У цэнтры ўзводзіліся 4—5-і павярховыя дамы (архітэктары А. Сувораў, З. Леўчанка); рэканструяваны чыгуначны вакзал (1956), пабудаваны універмаг (1955), гасцініца «Буг» (1958).

Згодна з новым генеральным планам развіцця Брэста, які быў зацверджаны Саветам Міністраў БССР у 1965 годзе (распрацаваны ў інстытуце «Белдзяржпраект», архітэктары Ю. Глінка, Я. Ліневіч, А. Гарбачоў), далейшае развіццё горада адбывалася ва ўсходнім напрамку: ствараўся ўсходні прамысловы вузел, вялося будаўніцтва буйнейшага раёна Усход, які ўключае 7 мікрараёнаў і грамадскі цэнтр. Спрыяльным для прамысловага і жыллёвага будаўніцтва па генеральным плане з’яўляўся і паўднёвы напрамак. У 1976 г. план быў скарэкціраваны да 2000 г. ў Мінскім філіяле Цэнтральнага навукова-даследчага і праектнага інстытута горадабудаўніцтва (архітэктары Г. Булдаў, Р. Арцёмчык). У 1970-я гады пачалося асваенне зямель пад жылую забудову ў паўднёвым напрамку (левабярэжная частка р. Мухавец). Паўднёвы жылы раён разлічаны на 70—80 тыс. жыхароў і складаецца з 6 мікрараёнаў. У пачатку 1970-х гадоў ў Брэсце сфарміравалася 6 раёнаў, дзе вялося будаўніцтва жылля: паўднёвы, цэнтральны, усходні, Граеўскі, Адамкова—Рэчыца і раён Камянецкай шашы. Паводле праекта планіроўкі цэнтра Брэста 1968 г. (архітэктары В. Анікір, Г. Трушнікава) фарміруецца ансамбль грамадскіх будынкаў у раёне плошчы Леніна, рэканструюцца вуліцы Леніна і Савецкая, забудоўваецца Маскоўская вуліца.

У 1985 г. ў Беларускім навукова-даследчым і праектным інстытуце горадабудаўніцтва распрацаваны праект рэгенерацыі гістарычнай часткі Брэста, які прадугледжваў захаванне планіроўкі, што склалася гістарычна, як помніка горадабудаўніцтва. Гэты праект стаў першым вопытам у серыі праектаў рэгенерацыі гістарычных гарадоў Беларусі. У сувязі з будаўніцтвам прадпрыемстваў паўднёвага прамысловага вузла ў 1980-я гады асвойваецца новы раён горада — паўднёва-ўсходні (з 1983 г. забудоўваецца мікрараён Паўднёвы Усход-3; архітэктары Карват, М. Козік). У паўднёвым прамысловым вузле размешчана машына-будаўнічае аб’яднанне.

У 1992 г. БелНДІПгорадабудаўніцтва распрацаваў чарговы ген. план развіцця Брэста (галоўны архітэктар А. Зайцава), які прапануе канцэпцыю комплекснага развіцця горада. Адметнай асаблівасцю праекта з’яўляецца сацыяльная накіраванасць горадабудаўнічых рашэнняў. У ім больш поўна ўлічана інтэграцыя паміж горадам і сумежнымі з ім тэрыторямі. Умовы планіровачнага развіцця дазваляюць пашырэнне горада ў паўночным і паўднёвым напрамках. Асноўнае жыллёвае будаўніцтва весці на тэрыторыях, якія прымыкаюць да вул. Паркавай і працягу бульвара Шаўчэнкі ў паўднёвай частцы горада, да вул. Лейтэнанта Рабцава ў паўночнай частцы, а таксама да вуліцы Піянерскай у раёне Бярозаўкі. Актыўнаму асваенню належыць тэрыторыя, абмежаваная вул. Маскоўскай і р. Мухавец.

Станам на 1994 год Брэст — адзін з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Беларусі. Каля палавіны яго таварнай прадукцыі прыпадае на машынабудаванне і металаапрацоўку (машынабудаўшчае вытворчае аб’яднанне, заводы электралямпавы, электратэхшчны, электрамеханічны, «Брэстсельмаш», «Газаапарат»). Развіты хімічная, дрэваапрацоўчая, паліграфічная галіны. Прадукцыю легкай прамысловасці выпускаюць дывановае вытворчае аб’яднанне, панчошны камбінат, фабрыкі верхняга трыкатажу, швейная імя Я. М. Фаміна, харчовай — вытворчае аб’яднанне «Брэстхлебпрам», мяса- і малочны камбінаты. У горадзе 2 ВНУ, 2 тэхнікумы, 2 вучылішчы, 9 прафтэхвучылішчаў, 27 школ, 2 тэатры, 7 кінатэатраў, 90 бібліятэк, 2 музеі (абласны краязнаўчы і Брэсцкай крэпасці-героя), 5 бальніц, раддом, 16 паліклінік, 8 дыспансераў, 61 пункт аховы здароўя, 16 аптэк і інш. Выдаваліся газеты «Заря», «Заря над Бугом», «Вечерний Брест», «Народная трыбуна».

Са студзеня 2018 г. у горадзе праходзяць пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода за 3,6 км ад горада.

Метэаназіранні ў Брэсце вядуцца з 1834 года. Клімат у раёне горада — умерана кантынентальны. З-за ўплыву марскіх паветраных мас характэрна мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. Цыклоны, якія з’яўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з Атлантычнага акіяна з захаду на ўсход. Сярэдняя тэмпература студзеня −2,6 °C, ліпеня +19,3 °C. Гадавая колькасць ападкаў 609 мм. Сярэднегадавая тэмпература паветра ў Брэсце складае +8,2 °C, сярэднегадавая хуткасць ветру — , сярэднегадавая вільготнасць паветра — 76 %. Вегетацыйны перыяд доўжыцца 214 сутак.

У годзе ў сярэднім 160 дзён ідзе дождж, 68 дзён — снег. Туманы назіраюцца на працягу 33 дзён, навальніцы — 27 дзён.

Паводле фізіка-геаграфічнага раянавання, горад размешчаны на Высокаўскай раўніне ў межах заходняй часткі Беларускага Палесся — Брэсцкім Палессі.

Ад стацыянарных крыніц, размешчаных у горадзе, у атмасферу паступае 3,2 тыс. тон забруджвальных рэчываў, высокая доля выкідаў ад транспарту (для Брэсцкай вобласці дасягае 87 % ад усіх выкідаў).

Гідраграфічная сітуацыя вызначаецца ракой Заходні Буг, якая праходзіць на паўднёва-заходняй ускраіне горада і Мухавец, які ўпадае ў яе і перасякае горад з усходу на захад. У межах горада рака Мухавец утварае шматлікія затокі, старыцы і выспы. У забудаванай частцы горада размешчана некалькі невялікіх сажалак. У поймах рэк развіта сістэма меліярацыйных каналаў, прымеркаваных пераважна да паўднёвай ускраіны.

Рэльеф мясцовасці, на якой размясціўся горад, вызначаецца размяшчэннем у межах Высокаўскай раўніны, а таксама далінамі рэк. Даліны рэк у межах горада шырокія, у раёне Брэсцкай крэпасці яны злучаюцца.

Паводле глебава-геаграфічнага раянавання, тэрыторыя Брэста адносіцца да Брэсцка-Драгічынска-Іванаўскага раёна. Натуральнае глебавае покрыва ў забудаванай частцы горада моцна змененае, на прысядзібных участках акультураны. Захаваныя на адкрытых прасторах (у лясах, лесапарках, водна-зялёнай сістэме) натуральныя глебы пераважна дзярнова-падзолістыя, слабаглеяватыя на супесках, сустракаюцца дзярнова-глеяватыя і глеевыя на суглінках, супесках і пясках, а таксама тарфяна-балотныя (у поймах рэк).

Паводле клімату Брэст размешчаны ў Паўднёвай агракліматычнай вобласці. Сума тэмператур паветра вышэй за +10 °C перавышае 2400 °C. Сярэдняя тэмпература ліпеня +18,0—18,5 °C, студзеня −4,5 °C. Абсалютны мінімум тэмпературы набліжаецца да —36 °C. За год выпадае менш за 600 мм ападкаў. Перыяд вегетацыі раслін складае 198—204 дні. Горад адносіцца да Паўднёвага раёна інтрадукцыі.

У складзе гарадскіх зямель Брэста лясныя масівы і дрэвава-хмызняковая расліннасць займаюць 20,2 %, ворныя землі — 12,2, землі пад воднымі аб’ектамі, лугамі і балотамі — 5, 5,2 і 1,7 % адпаведна, пад забудовай, дарогамі і камунікацыямі — 28,5 %

Фізіка-геаграфічныя і глебава-кліматычныя ўмовы вызначылі асаблівасці натуральнай расліннасці, што расце на тэрыторыі горада, якая прадстаўлена лясамі, размешчанымі на паўночным усходзе, паўднёвым захадзе і паўднёвым усходзе горада, а таксама поймавымі лугамі і дрэвава-хмызняковай расліннасцю.

Лясы Брэста прымеркаваны да падзоны шырокалісцева-іглічных лясоў, размешчаны ў межах Бугска-Палескай геабатанічнай акругі, Бугска-Прыпяцкага лесарасліннага раёна.

Лугі прадстаўлены мурожнымі на незабудаваных участках у міжрэччах і надабалонных тэрасах і поймавымі — у далінах рэк Мухавец і Заходні Буг. На гарадской тэрыторыі яны досыць моцна антрапагенна ператвораны ў час добраўпарадкавання.

У горадзе маецца (2010) 5 паркаў (140,2 га), 13 сквераў (23,3 га), 6 бульвары (15,1 га), 1 сад (0,4 га), 7 азелянёных тэрыторый грамадскіх цэнтраў (12,0 га), водна-зялёная сістэма (499,5 га), 4 гарадскія пляжы (9,8 га), 7 асабліва ахоўных тэрыторый (70,1 га), а таксама гарадскія лясы, лесапаркі і іншыя азелянённыя тэрыторыі (1282,0 га).

Ландшафтна-рэкрэацыйны комплекс Брэста складаецца як з добраўпарадкаваных тэрыторый: паркаў (з улікам Мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць» — 117,3 га), сквераў (74,7 га), бульвараў (39,1 га), азелянёных тэрыторый водна-зялёнай сістэмы (107 га з улікам тэрыторый, якія прылягаюць да вяслярнага канала), так і рэкрэацыйных лясоў, якія займаюць амаль 80 % у структуры комплексу.

Станам на 2019 год у горадзе маецца 9 асабліва ахоўных прыродных тэрыторый, сярод якіх біялагічныя заказнікі мясцовага значэння Барбастэла (6,61 га) і Брэсцкі (66,71 га), батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння елкі звычайныя змеепадобнай формы «Брэсцкія», помнікі прыроды мясовага значэння бук лясны, вішня птушыная, дуб чарэшчаты, плюшч звычайны, тарфянік Дуброўка, Брэсцкая крынічная струга.

Узровень азелянення горада складае 21,4 %, што значна ніжэй за норму (40 %), забяспечанасць насаджэннямі агульнага карыстання — 76,6 м²/чал. пры норме для буйных гарадоў 10—11 м²/чал..

Размяшчэнне аб’ектаў агульнага карыстання ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу Брэста арганізавана неадпаведна месцам лакалізацыі рэкрэацыйнага попыту. У цэнтры горада забяспечанасць насельніцтва аптымальная, на некаторых участках вышэй за існую норму. На перыферыі горада, у тым ліку і ў раёнах высакашчыльнай шматкватэрнай забудовы, дзе пражывае значная частка гараджан, адзначаецца іх дэфіцыт. Найбольшы дэфіцыт — на ўчастках, ізаляваных ад аб’ектаў рэкрэацыі прамысловымі зонамі, спецтэрыторыямі, чыгункай, г. з. у граніцах вуліц Фартэчнай, Кіжаватава, Чыгуначнай, на паўночным захадзе Брэста. Пры ўліку лясоў і рэзервовых азелянёных тэрыторый сітуацыя некалькі змяняецца ў паўночна-ўсходняй частцы горада. Аднак у яго паўночна-заходняй частцы на ўчастках жылой забудовы, якія акружаны прамзонамі, спецтэрыторыямі, чыгункай і характарызуюцца адсутнасцю добраўпарадкаваных рэкрэацыйных аб’ектаў, а таксама рэзерву для іх стварэння, дэфіцыт захаваецца.

Паводле папярэдніх дадзеных у межах горада насяляюць і растуць больш за 40 ахоўных відаў (у тым ліку 24 віды раслін і каля 20 відаў пазваночных жывёл). Такія лічбы ідуць побач з колькасцю ахоўных відаў на асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях

Падзяляецца на 2 раёны — Ленінскі і Маскоўскі.

Мікрараёны: Адамкова, Бярозаўка, Вулька-Падгорская, Вычулкі, Граеўка, Дуброўка, Новыя Задворцы, Старыя Задворцы, Кіеўка, Кавалёва, Кацін Бор, Лысая Гара, Паўднёвы, Плоска, Пугачова, Рэчыца, Трышын, Усход.

Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. У 2005 годзе дзейнічалі 44 прамысловых прадпрыемства (выраблена 1,3 % ад рэспубліканскага аб’ёму прамысловай прадукцыі, 17,4 % у аб’ёме прамысловай прадукцыі Брэсцкай вобласці), 144 будаўнічыя арганізацыі, 154 прадпрыемствы транспарту, 11 прадпрыемстваў сувязі. Вядучая галіна прамысловасці — машынабудаванне і металаапрацоўка (38 % ад аб’ёму прамасловай вытворчасці горада, 2005). Найбуйнейшыя прадпрыемствы: Брэсцкі электрамеханічны завод, «Брэстгазаапарат», Брэсцкі завод сельскагаспадарчага машынабудавання, Брэсцкі машынабудаўнічы завод, Брэсцкі радыётэхнічны завод, Брэсцкі завод «Цветатрон»; дзейнічаюць таксама Брэсцкі электралямпавы завод, электрамеханічны завод, ААТ «Металіст» і інш. На долю харчовай галіны прамысловасці даводзіцца 37 %. Вядучыя прадпрыемствы: Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод «Белалка», «Савушкін прадукт», «Брэсцкае піва», «Брэстхлебпрам», мясакамбінат і інш. З галін лёгкай прамысловасці (13,4 %) развіты трыкатажная (Брэсцкая трыкатажная фірма «Элма», Брэсцкі панчошны камбінат), швейная (Брэсцкая швейная фірма «Надзея»), вытворчасць дыванаў і дывановых вырабаў (ААТ «Дываны Брэста») і інш. Найбуйнейшае прадпрыемства хімічнай галіны прамысловасці (3,5 %) Брэсцкі завод бытавой хіміі. Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў і канструкцый (2,7 %): ААТ «Брэсцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў», завод жалезабетонных канструкцыі і будаўнічых дэталяў. Дзейнічаюць прадпрыемствы дрэваапрацоўчай (0,6 %; Брэсцкая мэблевая фабрыка), паліграфічнай (0,5 %; Брэсцкая друкарня) і іншых галін прамысловасці. У 1996 годзе створана свабодная эканамічная зона «Брэст».

З кастрычніка 1939 года працуе Брэсцкая мытня, з 1991 г. — мытня «Заходні Буг»

Брэст — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы «Беларусь», «Брэст-Інтурыст», «Буг», «Веста», «Дружба», «Маладзёжная», «Старт», «Будаўнік», «Юнасць» і іншыя. У межах горада находзяцца 4 ведамасных санаторыя-прафілакторыя, у т.л. РУП «Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі».

Вузел аўтамабільных дарог і чыгунак у напрамку на Баранавічы, Лунінец, Ковель, Беласток, Варшаву. Порт на Дняпроўска-Бугскім канале. На тэрыторыі горада 3 памежных пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь.

У лютым 1947 года з’явіўся гарадскі аўтобус і таксі, у 1969 годзе — маршрутнае таксі, у 1981 годзе — тралейбусы, на сённяшні дзень колькасць тралейбусных маршрутаў горада дасягнула дзевяці.

За 12 км на паўночны ўсход ад Брэста знаходзіцца Аэрапорт Брэст (міжнародны код — BQT), які быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Брэсцкаму аэрапорту нададзены статус міжнароднага, магчымая колькасць пасажыраў складае 400 чалавек за гадзіну.

У 1940 годзе заснаваны Брэсцкі рачны порт.

Мемарыяльны комплекс Брэсцкая крэпасць-герой з музеем Брэсцкай крэпасці-героя (Пабудова мемарыялу ажыццяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара СССР У. А. Караля, урачыстае адкрыццё адбылося 25.9.1971), Брэсцкі абласны краязнаўчы музей з філіялам — археалагічным музеем «Бярэсце», Брэсцкі чыгуначны музей, Музей гісторыі горада Брэста, Брэсцкі музей «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці», музей прыроды, музей авіацыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Усход)

У Брэсце дзейнічае Брэсцкі тэатр драмы, Брэсцкі абласны тэатр лялек, Брэсцкая абласная філармонія, кінатэатр «Беларусь» і інш. У рэпертуары Брэсцкага лялечнага тэатра сёння каля 30 дзіцячых і сямейных спектакляў. Праводзяцца фестывалі: міжнародны класічнай музыкі «Студзеньскія музычныя вечары», «Беларуская музычная восень», гарадскія «Залатая восень», «Брэсцкі баль», міжнародны тэатральны фестываль «Белая вежа» і фестываль беларускага нацыянальнага кіно.

Працуе Брэсцкая абласная бібліятэка імя М.Горкага.

Штогод у Брэсце праводзіцца амаль 2 тыс. мерапрыемстваў, у тым ліку міжнародныя і рэспубліканскія. У горадзе працуюць два прафесійныя тэатры, філармонія, 12 дамоў культуры, 85 бібліятэк. У 2014 годзе Брэст атрымаў статус «Горад, дружалюбны дзецям». У 2015 годзе Брэст з’яўляўся культурнай сталіцай Беларусі.

Вышэйшыя навучальныя ўстановы:

Сярэднія спецыяльныя ўстановы:

У адукацыйных установах горада працуе 18 музеяў розных профіляў: гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя, ваеннай славы, мемарыяльныя, у тым ліку музей Баявой Славы гімназіі № 1, музей «Хлапчукі несмяротнага Брэста» паста Памяці ля Вечнага агню мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой», краяназнаўчы музей «Амістад» гімназіі № 5.

Буйныя спартыўныя збудаванні — спартыўны комплекс «Брэсцкі», Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж, Брэсцкі лядовы палац спорту, картынг-стадыён і інш.

У горадзе дзейнічаюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартыўных школ. У мікрараёне Кіеўка размешчаны стадыён «Лакаматыў». У абласным спартыўным комплексе «Брэсцкі» адбываюцца трэніроўкі і гульні футбольнага клуба Дынама Брэст.

Газеты

Радыё

Тэлебачанне

Брэсцкая крэпасць

Сакральная архітэктура

Помнікі савецкага часу

Помнікі часоў II Рэчы Паспалітай (1918—1939)

Архітэктура часоў Расійскай Імперыі

Археалагічныя славутасці

Страчаная спадчына

Тапаграфічныя карты




#Article 156: Брэсцкая вобласць (1075 words)


Брэ́сцкая во́бласць — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў БССР і Рэспубліцы Беларусь. Размешчана на паўднёвым захадзе краіны, мяжуе з Польшчай і Украінай.

Вобласць створана 4 снежня 1939 г., узбуйнена ў 1954 г. Падзяляецца на 16 раёнаў.

У 1983 на тэрыторыі вобласці 20 гарадоў, 7 гарадскіх пасёлкаў, 2 рабочыя пасёлкі. У 1995 колькасць насельніцтва склала 1518 тыс. чал. У вобласці налічвалася 20 гарадоў у т.л. 5 абласнога падпарадкавання, 9 гарадскіх пасёлкаў, 225 сельсаветаў, 2194 сельскіх населеных пунктаў.

Для Брэсцкай вобласці характэрны раўнінны рэльеф (140—200 м), на поўдні — пераважна нізінны. Вылучаюцца на паўднёвым захадзе раўніннае Брэсцкае Палессе, на ўсходзе нізіннае Прыпяцкае Палессе, паміж імі платопадобная ўзвышаная раўніна Загароддзе, на паўночным захадзе Прыбугская раўніна, на поўначы Баранавіцкая раўніна і частка Навагрудскага ўзвышша, дзе знаходзіцца найвышэйшы пункт вобласці — 267 м. На паўночным усходзе адгор'і Капыльскай грады.

Карысныя выкапні: будаўнічы камень (Мікашэвіцкае і інш. радовішчы ў Лунінецкім раёне), торф (больш за 400 радовішчаў), тугаплаўкія (радовішчы Гарадок, Гарадное і інш.) і цагельныя гліны, шкловыя (Гарадоцкае), фармовачныя і будаўнічыя пяскі, мел, жвір, сапрапель, бурштын, гаручыя сланцы і буры вугаль.

Клімат умерана кантынентальны. Зіма мяккая і кароткая, лета доўгае і ўмерана цёплае. Сярэднямесячная тэмпература паветра ў студзені ад −4,4 °C (Брэст) да −6,1 °C (Баранавічы), у ліпені ад 18 °C на захадзе да 19 °C на ўсходзе. Вегетацыйны перыяд 195—208 сутак. Гадавая колькасць ападкаў ад 550 мм на паўднёвым захадзе да 645 мм на паўночным усходзе, за летні перыяд — 400—450 мм.

Гідраграфічная сетка густая. Рэкі належаць да басейнаў Дняпра (Прыпяць з прытокамі Піна, Ясельда, Бобрык, Цна, Лань, Случ, Стыр, Гарынь, Сцвіга), Віслы (пагранічны Заходні Буг з прытокамі Мухавец, Лясная, Спанаўка, Капаёўка), Нёмана (прыток Шчара). Суднаходныя каналы: Дняпроўска-Бугскі канал, Агінскі канал (не працуе), Мікашэвіцкі. Густая сетка меліярацыйных каналаў і канаў. З азёраў самыя вялікія Выганашчанскае, Чорнае, Спораўскае, Бабровіцкае; вадасховішчы Лактышы, Сялец, Пагост. 

Глебы с.-г. угоддзяў пераважна дзярнова-падзолістыя забалочаныя (31,8 %), дзярнова-забалочаныя і дзярнова-карбанатныя  забалочаныя (25,8%),  дзярнова-падзолістыя  (15,5%), тарфяна-балотныя  (19,5%),  паводле механічнага  складу  пераважна  пясчаныя  (каля 40%)  і  супясчаныя  (каля  35%).  Асушаныя  землі  на  поўдні складаюць  каля  50%,  у асобных  раёнах  —  больш  за  70%.  

Сярэдняя  лясістасць  36%,  ад  10—20%  у Пінскім,  Драгічынскім,  Кобрынскім, Жабінкаўскім  раёнах  да  43—53%  у  Лунінецкім,  Івацэвіцкім,  Ганцавіцкім.  Лясы пераважна  хваёвыя  (каля  60%),  бярозавыя  (17%)  і  чорнаальховыя  (15%),  значныя  плошчы  пад  дубровамі.  Захаваліся буйныя  лясныя  масівы  —  Белавежская, Ружанская  і  Шарашоўская  пушчы.  

Балоты,  найчасцей  нізінныя,  займаюць каля  20%  тэрыторыі,  значная  частка асушана.  Пад  лугамі  18,2%  тэрыторыі, 2/3  з  іх нізінныя.  

Для  захавання  каштоўных прыродных  аб’ектаў,  біялагічнай  разнастайнасці  вялікае  значэнне  маюць  нацыянальны  парк Белавежская  пушча,  12  заказнікаў,  31 ахоўны  помнік прыроды рэспубліканскага значэння.  

У  выніку аварыі  на  Чарнобыльскай  АЭС у 1986 г.  4270  км (13%  тэрыторыі вобласці)  забруджана  радыенуклідамі  з  працяглымі  тэрмінамі  паўраспаду,  у  т.л.  470  км²  са  шчыльнасцю  5—15  Кі/км².  На  забруджанай  тэрыторыі  каля 200  вёсак.  Найбольш  забруджаны  землі Лунінецкага,  Пінскага,  Столінскага раёнаў.

Для вобласці характэрна змяншэнне колькасці насельніцтва:

Гарадское насельніцтва складае 62,3 % (2003). Найбольшыя гарады: Брэст (317,8 тыс. чал.), Баранавічы (169,3), Пінск (132,7), Кобрын.

Нацыянальны склад насельніцтва (1999): беларусы — 85,0 %, рускія — 8,7 %, украінцы — 3,8 %, палякі — 1,8 %. Паводле перапісу 2009 года: беларусы — 88,02 %, рускія — 6,4 %, украінцы — 2,86 %, палякі — 1,25 %.

Брэсцкая вобласць падзяляецца на 16 раёнаў:

Таксама вылучаюцца гарады абласнога падпарадкавання: Брэст, Баранавічы і Пінск.

У гаспадарчым комплексе важнае месца займае прамысловасць. Тэмпы развіцця і структура яе ў 1990-я гг. былі нестабільнымі. Вобласць спецыялізуецца на вытворчасці прадукцыі машынабудавання, лёгкай і харчовай прамысловасці, праяўляецца тэндэнцыя да ўзмацнення ролі лясной і дрэваапрацоўчай прамысловасці і вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. У вобласці вырабляюць усе беларускія электралямпы і газавыя пліты, амаль усё тэхналагічнае  абсталяванне для лёгкай прамысловасці, гандлю і грамадскага харчавання, для ліцейнай вытворчасці, кавальска-прэсавае абсталяванне, больш за 80 % электрарухавікоў і баваўняных тканін, больш за 40 % панчошна-шкарпэткавых вырабаў, больш за 30 % дываноў і дывановых вырабаў, больш за 35 % цукру, каля 30 % кансерваў, амаль 20 % мяса і масла, 27 % драўнінна-стружкавых пліт, каля 20 % клеенай фанеры. Прадукцыя прамысловасці пастаўляецца на беларускі рынак, у краіны СНД і інш. Больш за 80 % прамысловага патэнцыялу вобласці сканцэнтравана ў вялікіх гарадах — шматгаліновых цэнтрах з буйнымі спецыялізаванымі прадпрыемствамі. Унікальнае для Беларусі Мікашэвіцкае вытворчае аб'яднанне «Граніт» па здабычы будаўнічага каменю, у г. Белаазёрск — 2-я па магутнасці на Беларусі Бярозаўская  ДРЭС.

У вобласці (1993) каля 70 прадпрыемстваў харчовай (цукровай, мясной, малочнай, па перапрацоўцы садавіны і агародніны) прамысловасці, 24 — лясной і дрэваапрацоўчай, 23 — прамысловасці будаўнічых матэрыялаў. Яны працуюць на мясцовай сыравіне, размешчаны пераважна ў сярэдніх і невялікіх гарадах і гарадскіх пасёлках. Жыллёвым, меліярацыйным, сельскім і дарожным будаўніцтвам займаюцца 14 будтрэстаў, 181 будаўніча-мантажная арганізацыя (1993).

Сельская гаспадарка большасці раёнаў спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, свінагадоўлі, вырошчванні бульбы, збожжавых культур і цукровых буракоў. У 1993 на долю жывёлагадоўлі прыпадала 53 % валавой прадукцыі сельскай гаспадаркі. Ва ўсходніх і паўднёва-заходніх раёнах жывёлагадоўля мяса-малочнага кірунку. У цэнтральных і заходніх раёнах дадаткова вырошчваюць цукровыя  буракі, у паўночных раёнах — лён. Сельгасугоддзі займаюць 45 % тэр. і складаюць 1475 тыс. га (1993). У структуры пасяўных плошчаў пераважаюць пасевы збожжавых і зернебабовых, кармавых культур і бульбы. Сярод збожжавых найбольшыя плошчы пад ячменем, жытам, аўсом, пшаніцай, сярод тэхнічных — пад цукровымі буракамі. Больш за 76 % пасяўных плошчаў бульбы і больш за 67 % агародніны прыпадае на асабістыя дапаможныя гаспадаркі насельніцтва. На фермерскія сялянскія гаспадаркі прыпадае 1556 га пасяўных плошчаў (1993). Жывёлагадоўля мяса-малочнага і малочна-мяснога кірунку. Дынаміка пагалоўя да 1990 была дадатная, пазней адзначалася тэндэнцыя да скарачэння пагалоўя і вытворчасці асноўных прадуктаў жывёлагадоўлі. Найбольшая колькасць жывёлы і птушкі (у жывой вазе) рэалізуецца калгасамі, саўгасамі і міжгасамі Баранавіцкага, Камянецкага, Пінскага, Брэсцкага і Столінскага раёнаў, малака — Пінскага, Пружанскага, Баранавіцкага, Камянецкага, Кобрынскага, яец — Баранавіцкага, Кобрынскага, Пружанскага раёнаў.

Агульная даўжыня чыгункі складае 1074 км. Па густаце чыгунак (33,3 км на 1 тыс. км) вобласць займае 1-е месца ў краіне. Праз вобласць праходзяць найважнейшыя міжнародныя магістралі: Масква—Мінск—Брэст—Варшава, Вільнюс—Лунінец—Роўна, Ковель—Брэст і галоўная чыгунка Палесся Брэст—Гомель. Чыгуначныя вузлы: Брэст, Баранавічы, Лунінец, Жабінка.

Даўжыня аўтадарог з цвёрдым пакрыццём 6,3 тыс. км. Асноўныя магістралі Брэст—Мінск, Брэст—Гомель.

Вялікае значэнне мае водны транспарт. У межах вобласці суднаходныя Прыпяць, Піна, Мухавец, Стыр, Гарынь, Дняпроўска-Бугскі і Мікашэвіцкі каналы. Нафтаправод «Дружба», газаправод Таржок—Мінск—Івацэвічы з адгалінаваннем на Кобрын—Брэст—Варшаву. У Брэсце і Пінску — аэрапорты.

У вобласці станам на 5 верасня 2016/2017 навучальнага года працуе 509 школ, уключаючы санаторныя школы-інтэрнаты, у тым ліку пачатковых 2524 — (4,7 %), базавых 67 — (13,2 %), сярэдніх — 386 (75,8 %), гімназій — 26 (5,1 %), ліцэяў — 5 (1 %), кадэцкае вучылішча — 1 (0,2 %). У 2016 годзе закрыта 13 малакамплектных школ і адкрыта яслі-сад-пачатковая школа № 10 у г. Брэсце.

У школах навучаецца 160 066 навучэнцаў. З іх у пачатковых школах навучаецца 3394 навучэнцаў, у базавых — 3811, у сярэдніх −133 593, у гімназіях — 17 785, у ліцэях — 1266 і ў кадэцкім вучылішчы — 217 навучэнцаў. Акрамя таго, на тэрыторыі вобласці маецца ліцэй Палескага дзяржаўнага ўніверсітэта — у ім навучаецца 143 навучэнцы. 173 навучэнцаў навучаецца ў сярэдняй школе — вучылішча алімпійскага рэзерву Міністэрства спорту і турызму.




#Article 157: Брэсцкі раён (697 words)


Брэсцкі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Брэсцкай вобласці. Працягласць раёна з поўначы на поўдзень — 100 км, з захаду на ўсход — 35 км. Агульная працягласць межаў складае 387 км. На захадзе і поўдні раёна маюць статус дзяржаўных: 140 км мяжы з Польшчай і 37 км — з Украінай. Самастойнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай Брэсцкі раён стаў 15 студзеня 1940 года, у 1956 годзе да раёна далучаны Дамачаўскі раён. Плошча 1,6 тыс. км². Цэнтр раёна — г. Брэст.

У раён уваходзяць г.п. Дамачава і 148 сельскіх населеных пунктаў. Падзяляецца на 11 сельсаветаў: Дамачаўскі, Знаменскі, Клейнікаўскі, Лышчыцкі, Матыкальскі, Мухавецкі, Радваніцкі, Тамашоўскі, Тэльмінскі, Чарнаўчыцкі, Чэрнінскі.

Брэсцкі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Брэсцкай вобласці БССР. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 18 сельсаветаў: Астрамечаўскі, Бярозаўскі, Гершонскі, Жыравецкі, Збірагскі, Казловіцкі, Клейнікаўскі, Лышчыцкі, Матыкалські, Пугачоўскі, Рэчыцкі, Страдзецкі, Сычэўскі, Трышынскі, Тэльмінскі, Цюхініцкі, Чарнаўчыцкі, Чэрнеўскі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Бярозаўскі, Збірагскі, Казловіцкі, Клейнікаўскі, Пугачоўскі, Сычэўскі сельсаветы, Страдзецкі сельсавет перададзены ў склад Дамачаўскага раёна. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак Дамачава і Дурыцкі, Ліпінкаўскі, Ляплёўскі, Меднаўскі, Тамашоўскі, Чэрскі сельсаветы скасаванага Дамачаўскага раёна. 3 чэрвеня 1957 года скасаваны Ляплёўскі і Тэльмінскі сельсаветы. 8 жніўня 1959 года да раёна далучаны Радваніцкі і Стрыганецкі сельсаветы скасаванага Жабінкаўскага раёна. 8 верасня 1959 года скасаваны Дурыцкі, Ліпінкаўскі і Цюхініцкі сельсаветы, Рэчыцкі сельсавет перайменаваны ў Клейнікаўскі. 14 красавіка 1960 года Стрыганецкі сельсавет перададзены Кобрынскаму раёну. 22 сакавіка 1962 года Чэрнеўскі сельсавет перайменаваны ў Тэльмінскі. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны Арэхаўскі, Велікарыцкі, Гвозніцкі, Лукаўскі, Макранскі, Олтушскі, Хаціслаўскі сельсаветы і гарадскі пасёлак Маларыта скасаванага Маларыцкага раёна, якія 6 студзеня 1965 года былі вернуты зноў утворанаму Маларыцкаму раёну. 4 студзеня 1965 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак Жабінка, Сакскі і Сцяпанкаўскі сельсавет Кобрынскага раёна, утвораны Пятровіцкі сельсавет, скасаваны Астрамечаўскі сельсавет. 30 ліпеня 1966 года гарадскі пасёлак Жабінка, Пятровіцкі, Сакскі і Сцяпанкаўскі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Жабінкаўскаму раёну. 1 красавіка 1968 года Трышынскі сельсавет перайменаваны ў Вычулкаўскі сельсавет, які 8 мая 1970 года перайменаваны ў Чэрнінскі сельсавет. 20 верасня 1971 года Жыравецкі сельсавет перайменаваны ў Мухавецкі. 18 снежня 1972 года скасаваны Чэрскі сельсавет. 20 снежня 1974 года Меднаўскі сельсавет перайменаваны ў Знаменскі.

Большая частка тэрыторыі раёна размяшчаецца ў межах Брэсцкага Палесся, невялікая паўночная частка — на Прыбугскай раўніне. Пераважаюць вышыні 130—150 м, найвышэйшы пункт 186,1 м (каля в. Заполле).

Мяжуе на поўдні з Валынскай вобласцю Украіны, на усходзе — з Маларыцкім і Жабінкаўскім, на поўначы — з Камянецкім раёнамі, на захадзе — з Польшчай.

Працякаюць рэкі Заходні Буг з прытокамі Лясная, Мухавец, Спанаўка, Капаеўка, Серадовая рэчка і інш. Значнае гаспадарчае значэнне мае рака Мухавец, якая ўваходзіць у сістэму Дняпроўска-Бугскага воднага шляху.

Азёры: Селяхоўскае, Страдзецкае, Рагазнянскае, Чорнае, Белае, Тайнае, Мяднянскае. Каля Селяхоўскага возера знаходзіцца біялагічны заказнік Селяхі.

Пад лясамі 34,9 % тэрыторыі раёна. Буйныя лясныя масівы — Тэльмінскі, Мухавецкі, Белаазерскі і інш. Балоты займаюць 4,4 тыс. га. Агульная плошча сельска-гаспадарчых угоддзяў 72,3 тыс. га, з іх асушаных 24,1 тыс. га. Помнікі прыроды — Мяднянскія ельнікі, Лютаўскія букі.

Глебы пераважаюць дзярнова-падзолістыя, забалочаныя, поймавыя і дзярнова-карбанатныя. Якасць ворных зямель складала 41 бал, кармавых угоддзяў — 29, усіх сельхозугоддзяў — 36 балаў.

Карысныя выкапні: торф, гліна, будаўнічыя пяскі, мел.

Сярэдняя тэмпература студзеня −4,4 °C, ліпеня 18,8 °C. Ападкаў 548 мм за год. Вегетацыйны перыяд 208 сутак.

Колькасць насельніцтва:

Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі — малочна-мясная жывёлагадоўля (буйная рагатая жывёла, свінагадоўля, авечкагадоўля, конегадоўля), буракаводства. Вырошчваюць збожжавыя, кармавыя культуры, бульбу, агародніну.

У аграпрамысловы комплекс раёна ўваходзяць 5 адкрытых акцыянерных таварыстваў: «Камароўка», птушкафабрыка «Меднаўская», «За мір», «Агра-сад Світанак», ГК «Бярэсце», два вытворчыя кааператывы: «Астрамечава», «Чарнаўчыцы», тры камунальныя ўнітарныя прадпрыемствы: «Маладая гвардыя», «Саўгас Брэсцкі», селекцыйна-гібрыдны цэнтр «Заходні», дзяржаўнае ўнітарнае сельскагаспадарчае прадпрыемства «Племзавод Мухавец».

Агратэхнічнае абслугоўванне сельскагаспадарчых арганізацый ажыццяўляе ААТ «Брэсцкі райаграсэрвіс».

Працуюць прадпрыемствы харчовай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці:

На тэрыторыі Брэсцкага раёна дзейнічае свабодная эканамічная зона «Брэст».

У сістэме адукацыі раёна 17 ясляў-садоў, 16 сярэдніх і 6 базавых школ, 1 вучэбна-педагагічны комплекс «дзіцячы сад — пачатковая агульнаадукацыйная школа», 1 пачатковая агульнаадукацыйная школа. Дзейнічаюць 2 навучальна-вытворчыя камбінаты, дом дзіцячай творчасці, цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі, сацыяльна-педагагічны цэнтр, цэнтр дзіцяча-юнацкага турызму і экскурсій, 40 клубных устаноў, 24 бібліятэкі.

Дзейнічае музей касманаўтыкі з раздзеламі пра ўраджэнца раёна лётчыка-касманаўта П. І. Клімука ў в. Тамашоўка.

Выдаецца газета «Заря над Бугом».

Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгункі Брэст — Баранавічы, Брэст — Лунінец, Брэст — Беласток, Брэст — Ковель.

Аўтадарогамі звязаны з Баранавічамі, Пінскам, Камянцом, Маларытай.

У раёне 3 пункты пропуску праз дзяржаўную граніцу Рэспублікі Беларусь: Казловічы — Кукарыкі, Дамачава — Славіцічы, Тамашоўка — Пулемец.




#Article 158: Буда (116 words)


Буда (санскр. बुद्ध, літаральна — «які абудзіўся», «прасветлены») у будызме — які дасягнуў прасвятлення (бодхі).

Як правіла, Сідхартха Гаўтама (пазней празваны Будай Шак’ямуні), які жыў прыблізна з 623 г. да н.э. па 543 г. да н.э., і дасягнуў бодхі каля 588 г. да н.э., не лічыцца будыстамі ні першым, ні апошнім Будай. З пункту гледжання класічнай будыйскай дактрыны Будай з’яўляецца кожны, які адкрыў дхарму (ісціну) і дасягнуў прасвятлення пасродкам назапашвання дастатковай колькасці станоўчай кармы. У гісторыі космасу было мноства падобных істот. Такім чынам, Гаўтама Буда (вядомы пад рэлігійным імем Шак’ямуні) з’яўляецца адным са звёнаў у чарадзе буд, што працягваецца з далёкага мінулага да далёкай будучыні. Яго непасрэдным папярэднікам быў Буда Дыпанкара, у той час як Буда, наступны за ім, называецца Майтрэя.




#Article 159: Буда-Кашалёўскі раён (455 words)


Бу́да-Кашалё́ўскі раё́н — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным усходзе Гомельскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Буда-Кашалёва.

Плошча раёна складае 1600 км² (12-е месца). На паўночным захадзе раён мяжуе з Рагачоўскім раёнам, на паўночным усходзе — з Чачэрскім, на захадзе — з Жлобінскім (часткова мяжа праходзіць па Дняпры), на поўдні — з Рэчыцкім і Гомельскім, на ўсходзе — Веткаўскім раёнам.

Асноўныя рэкі — Дняпро і Уза. На тэрыторыі раёна знаходзіцца Буда-Кашалёўскі біялагічны заказнік. Борхаўская лясная дача.

Да 1861 года вёска Буда ўваходзіла ў склад Кашалёўскай воласці Рагачоўскага павета.

Буда-Кашалёўскі раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе Бабруйскай акругі БССР. Цэнтр — вёска Буда-Кашалёва. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: Буда-Кашалёўскі, Буда-Люшаўскі, Гаўлеўскі, Губіцкі, Дуравіцкі, Забалоцкі, Кашалёўскі, Ліпініцкі, Любавінскі, Недайскі, Патапаўскі, Рагінскі. 21 жніўня 1925 года Гаўлеўскі сельсавет перайменаваны ў Забабскі. З 27 кастрычніка 1927 года раён у складзе Гомельскай акругі. Пасля скасавання акруговага падзелу раён 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 5 красавіка 1936 года да раёна далучаны Прыбарскі сельсавет Рагачоўскага раёна. З 20 лютага 1938 года раён у складзе Гомельскай вобласці. 27 верасня 1938 года Буда-Кашалёва атрымала статус гарадскога пасёлка, Буда-Кашалёўскі сельсавет скасаваны. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Забалоцкі, Любавінскі сельсаветы, утвораны Марозавіцкі сельсавет. 29 лістапада 1961 года скасаваны Забабскі сельсавет. 17 красавіка 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак Уваравічы, Акцябрскі, Блюдніцкі, Бярвёнаўскі, Глазаўскі, Гусявіцкі, Івольскі, Калінінскі, Крыўскі, Ліпскі, Смычкоўскі, Чабатовіцкі сельсаветы скасаванага Уваравіцкага раёна, 25 снежня 1962 года — гарадскі пасёлак Чачэрск, Бяляеўскі, Залескі, Захарпольскі, Ленінскі, Мяркулавіцкі, Навухавіцкі, Нісімкавіцкі, Палескі, Роўкавіцкі, Рудня-Барталамееўскі, Халоцкі сельсаветы скасаванага Чачэрскага раёна. 6 студзеня 1965 года гарадскі пасёлак Чачэрск, Бяляеўскі, Залескі, Захарпольскі, Мяркулавіцкі, Навухавіцкі, Нісімкавіцкі, Палескі, Роўкавіцкі, Рудня-Барталамееўскі, Халоцкі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага Чачэрскага раёна. 8 студзеня 1965 года Ленінскі сельсавет перададзены Чачэрскаму раёну, утвораны Забалоцкі сельсавет, скасаваны Смычкоўскі сельсавет. 8 снежня 1966 года Ліпскі сельсавет перайменаваны ў Шырокаўскі. 31 снежня 1971 года Буда-Кашалёва атрымала статус горада раённага падпарадкавання. 28 чэрвеня 1973 года Блюдніцкі сельсавет перайменаваны ў Камунараўскі, Прыбарскі — у Мікалаеўскі. 17 снежня 1990 года Калінінскі сельсавет перайменаваны ва Узоўскі. 20 кастрычніка 1995 года Буда-Кашалёўскі раён і горад Буда-Кашалёва аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 5 жніўня 1996 года Недайскі сельсавет перайменаваны ў Старабудскі. 20 верасня 2002 года скасаваны Бярвёнаўскі і Забалоцкі сельсаветы. 1 снежня 2009 года скасаваны Буда-Люшаўскі, Глазаўскі, Дуравіцкі, Івольскі і Старабудскі сельсаветы. 12 лістапада 2013 года Уваравіцкі пассавет рэарганізаваны ва Уваравіцкі сельсавет.

Насельніцтва раёна — 43,1 тыс. чалавек (10-е месца), у тым ліку ў гарадскіх умовах пражываюць 12,3 тыс. чалавек. Усяго ў раёне 244 населеных пункта, у тым ліку горад Буда-Кашалёва, гарадскі пасёлак Уваравічы, 19 сельсаветаў і 1 пасялковы савет.

	
Каля 200 салдат і афіцэраў, загінулых у баях за вызваленне Буда-Кашалёўскага раёна, пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры раённага горада. У апошні час усе магілкі і брацкая магіла стала мемарыяльным комплексам. Тут адбываюцца ўсе раённыя патрыятычныя мерапрыемствы.




#Article 160: Будзікід (741 words)


Будзікі́д (, ) — вялікі князь літоўскі (1282—1292).

Дакладных звестак пра паходжанне Будзікіда няма. Большасцю даследчыкаў лічыцца сынам вялікага князя літоўскага Трайдзеня. Высновы робяцца зыходзячы з таго, што Трайдзень маючы дзяцей і валодаючы пры канцы жыцця значнымі сіламі, напэўна, забяспечыў бы ім атрыманне сваёй спадчыны. Трайдзень не загінуў у выніку змовы, як паведамляюць пазнейшыя крыніцы, а памёр натуральнай смерцю і крыніцы не паведамляюць пра якія-небудзь унутраныя канфлікты ў ВКЛ пасля яе. Крыніцы называлі Трайдзеня «каралём Літвы» — адзінаўладцам ВКЛ, а ўжо ў 1286 г. у іх згадваецца іншы «кароль Літвы». Зяць Трайдзеня — Баляслаў Плоцкі, які падтрымліваў з ім цесныя сувязі, захаваў іх з ВКЛ і пасля яго смерці, нават назваў Трайдзеням свайго сына, які нарадзіўся ў 1284—1286 г. Таму паведамленне пазнейшых крыніц пра тое, што пасля смерці Трайдзеня ў ВКЛ запанавала новая дынастыя, цяжка лічыць верагоднымі — праўдападобней, што ўладу спадкавалі яго нашчадкі, хутчэй, сыны, адным з якіх, магчыма, старэйшым, быў Будзікід.

Іншы погляд выказаў польскі гісторык Ежы Ахманьскі, які адзначыў, што ў паэтычным творы «Задоншчына» Альгердавічы называюць себя «унуками Гедымінавымі, праўнукамі Скаламендавымі», і на падставе гэтага выказаў меркаванне, што бацькам Будзікіда (і Будзівіда) быў князь Скаламенд. На думку гісторыка Сцівена Роўэла, Скаламенд мог быць і цесцем Гедыміна. Беларускі гісторык Вячаслаў Насевіч выказаўся, што ў «Задоншчыне» слова «праўнукі» магло быць ужыта ў значэнні «аддаленыя нашчадкі», а імя «Скаламенд» падобна і можа быць змененай формай імені «Скамонт» («Скоманд»), якое мелі ўпамянутыя ў летапісах два яцвяжскія князі (напрыклад, князь Скоманд (Комант)). З гэтай прычыны Вячаслаў Насевіч выказаў меркванне аб яцвяжскім паходжані не толькі вялікага князя літоўскага Трайдзеня, але і яго наступнікаў на пасадзе вялікага князя літоўскага (у тым ліку Будзікіда, Будзівіда і інш.). 

Літоўскі гісторык Томас Баранаўскас не згаджаецца з гэтай інтэрпрэтацыяй і лічыць, што Альгердавічы ў літаратурным творы «Задоншчына» дакладна і паслядоўна называюць спачатку свайго бацьку Альгерда, пасля дзеда Гедзіміна, прадзеда — Скаламенда, і ў гэтым кантэксце пераскок праз адну прыступку дынастыі быў надуманы Ежы Ахманьскім. Такім чынам, князь Комант, калі ён тоесны Скаламенду, быў або бацькам, або цесцем Гедзіміна — і другое больш слушна зыходзячы з іншых вядомых крыніц.

Літоўскі гісторык Рымвідас Пятраўскас жа сцвярджае, што структурнай умовай улады знаці ў пачатковы перыяд існавання ВКЛ (аж да канца XV ст.) быў род, які быў значна важней і шырэй такой сацыяльнай групы як сям'я: грамадскія сувязі, якія ўзнікалі дзякуючы роднасці, дазвалялі фармаваць функцыянальную ўладу на месцах і ўмацоўваць уплыў асобных прадстаўнікоў знаці на жыццё дзяржавы. Пятраўскас лічыць, што тагачасны род не быў закрытай структурай, а пастаянна зменнай групай людзей з «адкрытай структурай», дзе роднасць з бакоў бацькі і маці мела прыблізна аднолькавае значэнне, таму структура роду не была стабільнай, бо кожнае новае пакаленне існавала ў новай родавай канфігурацыі (складзе). Таму нават землеўладанне роду не было стабільным. Пятраўскас лічыць, што толькі са стварэннем дзяржаўных структур і ўкаранення сістэмы ўрадаў у XV ст. адбылася непазбежная трансфармацыя старога роду ў строга структураваны агнатычны род, у якім дамінавала мужчынская спадчынная лінія. Гэтую трансфармацыю, звязаную з працэсам канцэнтрацыі ўлады ў руках асобных галін знатных родаў, адлюстроўвае ўзнікненне на пераломе XIV—XV ст. спадчынных родавых імён («прозвішчаў») па ўсходнеславянскай мадэлі «імя+імя па бацьку» (Ян Кезгайлавіч, Станька Судзівоевіч і г.д.) і генеалагічнай свядомасці, якой раней не было. Пятраўскас сцвярджае, што факты неўказання, напрыклад, прадзеда вялікага князя літоўскага Вітаўта ў «Летапісцы вялікіх князёў літоўскіх» (які пачынае гісторыю Вітаўта толькі з Гедзіміна), нельга тлумачыць непрыдатным ці нязнатным паходжаннем (генеалогіяй) князя, а малай неабходнасцю памятаць генеалогію па мужчынскай лініі, калі структура неагнатычнага роду магла змяніцца на працягу некалькіх пакаленняў і значнасць мелі шырокія родавыя сувязі, якія існавалі сінхронна ў часе, а не сямейныя. Гісторык лічыць, што такія паняцці як «Гедзімінавічы» ці «Альгердавічы» ужываліся сучаснікамі толькі ў адносінах да прамых нашчадкаў, а іх перанос на іншыя пакаленні — праца пазнейшых гісторыкаў. Адсутнасць спадчыннага імя, на думку Пятраўскаса, дае падставу сцвярджаць, што слаба функцыянаваў такі, відавочна, важны для роду аспект як генеалагічны.

Першы раз Будзікід узгадваецца ў пісьмовых крыніцах (летапісе) у красавіку — маі 1289 г., калі разам з братам перадаў Ваўкавыск уладзіміра-валынскаму кн. Мсціславу Данілавічу, каб захаваць з ім мір.

Верагодна, з'яўляецца тым невядомым вялікім князем літоўскім («rex Lethovinorum»), які восенню 1289 г. уварваўся на чале войска з 8000 вершнікаў у Самбію, рабаваў яе 14 дзён і на зваротным шляху ў сутычцы з тэўтонскімі рыцарамі страціў забітымі больш за 80 воінаў.

У лістападзе 1290 г. лівонскі ландмагістр у лісце да прускага ландмагістра Тэўтонскага ордэна пытаўся, ці будзе зімою здзейснены паход супраць Жамойці, і прапаноўваў напасці на зямлю Будзікіда адначасова з гэтым паходам, калі атрымае папярэджанне за тры тыдні да яго пачатку.

Памёр перад 1292 г., бо ў гэты час ужо згадваецца Pucuwerus rex Lethowie.




#Article 161: Бакінгемскі палац (117 words)


Бакінгемскі палац () — афіцыйная лонданская рэзідэнцыя брытанскіх манархаў і самы вялікі дзеючы каралеўскі палац у свеце. Сёння Бакінгемскі палац з’яўляецца рэзідэнцыяй каралевы Елізаветы II.

Спачатку Бакінгемскі палац быў вядомы пад назвай дом Бакінгема, вялікі гарадскі палац, пабудаваны герцагу Бакінгемскаму ў 1703 годзе. У 1762 годзе кароль Георг III набыў палац для сваёй прыватнай рэзідэнцыі. На працягу наступных 75 год архітэктары Джон Нэш і Эдвард Блор пабудавалі тры флігеля вакол цэнтральнага двара. Палац канчаткова стаў афіцыйным каралеўскім палацам брытанскіх манархаў пры ўступленні на прыстол каралевы Вікторыі ў 1837 годзе. Пры яе праўленні былі здзейснены апошнія вялікія дадаткі, пабудова яшчэ аднаго флігеля і перанос былога параднага ўвахода, Мармуровай Аркі (Marble Arch), на цяперашняе месца каля Аратарскага вугалку ў Гайд-парку.




#Article 162: Буры мядзведзь (381 words)


Мядзве́дзь бу́ры (Ursus arctos) — млекакормячая жывёла з сямейства мядзведзяў.

Буйны драпежнік. Даўжыня цела 200—238 см, вышыня ў карку 120—132 см, маса самцоў 190—240 кг (да 387). Самкі значна меншыя за самцоў. Тулава масіўнае, важкае. Галава буйная з невялікімі вушамі. Хвост вельмі кароткі. Канечнасці магутныя, з доўгімі серпападобнымі кіпцюрамі, якія не ўцягваюцца. Афарбоўка поўсці зменлівая — ад цёмна-бурай або амаль чорнай да буравата-палевай.

Пашырэнне: Еўразія, Паўночная Амерыка. Трапляецца амаль па ўсёй лясной зоне, уключаючы лясы Каўказа і Сярэдняй Азіі. У Беларусі захаваўся ў паўночна-ўсходняй частцы краіны. Адзінкавыя асобіны заходзяць у паўднёва-ўсходнія раёны. У чэрвені 2019 года на польскім баку Белавежскай пушчы з’явіўся мядзведзь з Беларусі — упершыню за некалькі дзесяцігоддзяў.

Селіцца ў буйных лясных масівах. Аддае перавагу глухім, мала даступным для чалавека шыракалістым лясам, а таксама хваёвым барам, якія перамяжоўваюцца з палянамі, поплавамі і мохавымі балотамі. Асабісты ўчастак пражывання мядзведзя ўключае шэраг біятопаў, у якіх ён знаходзіць мноства корму і добрыя засцерагальныя ўмовы.

Налічваецца некалькі падвідаў, сярод іх ,  і .

Вядзе адзіночны спосаб жыцця. Актыўны на змярканні і ўначы. Зіму праводзіць у бярлозе ў зімовым сне. Бярлогу робіць у глухіх месцах, куды мала наведваецца чалавек. Шлюбны перыяд у чэрвені-ліпені і ў верасні-кастрычніку. Цяжарнасць з латэнтнай фазай, цягнецца ад 6 да 8 месяцаў. Размнажаюцца мядзведзі адзін раз у 2 гады. Патомства прыносіць 30-40 % самак. Медзведзяняты нараджаюцца ў студзені-лютым у бярлозе і важаць 500—600 г. У вывадку часцей 2, радзей 1 або 3 дзіцянят, вельмі рэдка 4. Трымаюцца каля самкі да 1,5-гадовага ўзросту.

Корміцца ягадамі чарніц, журавін, маліны, жалудамі, маладым разнатраўем, парасткамі асіны, рабіны, дубу, а таксама палюе на дзікоў, ласёў, аленяў, казуль. Зрэдку нападае на свойскую жывёлу, разбурае пчальнікі.

Працягласць жыцця ў прыродзе 15-18 гадоў.

Утрымліваецца ў вальерах, а таксама ў многіх заапарках свету. Зрэдку размнажаецца ў няволі.

Культ мядзведзя ў хакасаў — абрады, звязаныя з глыбокай пашанай мядзведзя ў хакасаў.

Сярод хакасаў мядзведзь (аба) славіўся адным з самых ушанаваных звераў, якога ўяўлялі далёкім братам чалавека. Мядзведзь быў таксама татэмнай жывёлай. Напрыклад, хакаскае племя сяок «аба» вяло сваё паходжанне ад яго.

У кожнай юрце знаходзіўся мядзведжы фетыш — «аба цёс», які ставіўся ля парога і служыў абярэгам. Да яго паважна звярталіся «аzа» — дзядуля. Аба цёс складаўся з жалезнага ці меднага колца, усталяванага на ракітавым скрыжаванні. Да колца прывязвалі шкуру правай пярэдняй лапы мядзведзя і камусовую шкуру чорна-гнядога каня. Праз кожныя дзевяць гадоў аба цёсу прыносілі ў ахвяру чорнага баранчыка.




#Article 163: Буск (887 words)


Буск () — горад ва Украіне, адміністрацыйны цэнтр Бускага раёна Львоўскай вобласці. Адлегласць да абласнога цэнтра складае 51 км і праходзіць па аўташляху міжнароднага значення Е40 Кіеў — Львоў. Адлегласць да бліжэйшай чыгуначнай станцыі Краснэ складае 5 км. Колькасць насельніцтва складае 8484 асобы. Месціцца на правым беразе р. Заходні Буг.

Упершыню ўзгадваецца ў 1097, калі тут трымаў аблогу Давыд Ігаравіч кн. уладзіміра-валынскі. Але існуе меркаванне, што горад быў заснаваны значна раней і з’яўляўся цэнтрам племя бужан, згаданых у «Аповесці мінулых гадоў» — «Бужане зане седоша по Бугу». Назва горада паходзіць ад ракі і сустракаецца ў летапісах у форме «Бужск», «Бужаск», «Божск» і інш. На мысе, дзе рака Полтва ўпадае ў Заходні Буг захавалася гарадзішча плошчай каля 6 га.

У XI—XII стст. Буск з’яўляўся цэнтрам Бужскага удзела, які ўваходзіў у склад Уладзіміра-Валынскага княства. У 1097—1113 Бускам валодаў Давыд Ігаравіч. Пасля яго смерці горад заставаўся цэнтрам удзела, і ім валодала шэраг князёў, у т.л. у 1123—1125 гг. вялікі князь кіеўскі Уладзімір Манамах.

У XIII — 1-ай пал. XIV стст. ён уваходзіў у Бэлзскі ўдзел Галіцка-Валынскага княства. Падчас татара-мангольскага нашэсця на Русь праз горад прайшоў Батый. У 1284 Буск быў абрабаваны і разбураны Целебугой. У 1349 горад у складзе часткі Галіцка-Валынскага княства трапіў пад уладу Польскага каралеўства і стаў цэнтрам павета Бэлзскага ваяводства.

У 1411 князь мазавецкі і бэлзскі надаў Буску магдэбургскае права, а ў 1506 жыхары горада дабіліся дазволу на дзейнасць воскабойні. Находзячыся на т.з. Чорным шляху, па якім праходзілі рэйды татараў, Буск на працягу XV ст. некалькі разоў падвяргаўся іх нападу. Спусташальныя набегі татараў мелі месца ў 1442, 1450, 1453, 1467 і 1498 гг., падчас якіх горад быў некалькі раз абрабаваны і спалены. Набегі не спыняліся і ў XVI ст. Так, у 1516 татары напалі на прадмесці горада і захапілі шмат палонных. Тое ж паўтарылася і ў 1549. У XVI ст. пасля шэрагу спусташальных татарскіх набегаў для засялення гэтага края былі запрошаныя «валохі», т.б. італьянцы, якія займаліся жывёлагадоўляй, вырабам сукна, бочкавых дошак і дрэўнага вугля, іншых драўляных вырабаў, сплавам лесу па Бугу і тым самым спрыялі ажыўленню рамяства і гандлю. У 1578 бускім мешчанінам Ларыёнам у горадзе быў заснаваны Бускі папяровы млын. На паперы, вырабленай на гэтам млыне, друкаваліся кнігі Івана Фёдарава ў Львове. У 1714 знесеная падчас паводкі, у канцы XVIII ст. адноўлены. Месца, дзе некалі размяшчаўся млын, жыхары дагэтуль завуць «папірняй».

У 1541 кароль і Вялікі князь Жыгімонт Стары пацвердзіў гораду магдэбургскае права.

Па дадзеных інвентара за 1578, у Буску былі 4 млыны і валюшня. Адно з значных месцаў займала рамесная вытворчасць. Тут налічвалася 4 шаўца, 3 каваля, 10 краўцоў, 12 кушняроў, 10 ткачоў, 6 півавараў, 3 бондара, 1 шорнік, 1 мечнік, 3 шапачнікі, 2 саладоўнікі, 1 цырульнік, 1 злотнік, 1 ганчар. Існавалі цэхі ткачоў, краўцоў і нейкія іншыя. Горад быў адным з цэнтраў гандлю ў рэгіёне, праводзіліся кірмашы.

У перыяд вайны 1648—1654 гадоў Буск і яго наваколлі сталі месцам баёў паміж атрадамі Б. Хмяльніцкага і войскамі Рэчы Паспалітай. Падчас паходу 1655 года ў Заходнюю Украіну казакі прыступам авалодалі горадам і разбурылі яго ўмацавання — гарадскія сцены і валы.

У канцы XVII ст. у наваколлях Буска сталі здабываць жалезную руду. З’явіліся «жалезныя кузні», а таксама арганізаваная вытворчасць шкла, паташу і вапны. Пачалася здабыча охры. У 1769 пабудавалі гарбарную мануфактуру, якая пасля пастаўляла абутак для войска Аўстра-Венгрыі.

У XVI—XVIII стст. Буск быў адным з прыкметных цэнтраў культуры і асветы на заходнеукраінскіх землях. Значную ролю ў гэтым гуляла Бускае брацтва, якое дзейнічала ў гэты перыяд. Пры ім існавала пачатковая школа з стараўкраінскай мовай выкладання. У сувязі з тым, што друкаваныя кнігі былі вельмі дарагімі, настаўнікі брацкіх школ займаліся іх перапісваннем. Захавалася кніга «Соборник цветоносный», перапісаная настаўнікам бускай школы Якавам Чайкай.

Буск звалі «Галіцыйскай Венецыяй». Рэкі Салотвіна, Ракітная, Рудная і Малдова, якія праходзяць праз горад, падзялялі яго на некалькі частак. Кожная частка мела свой назоў: Стары горад, Сярэдні горад, Новы горад і Ябланаўка. Да горада прылягалі прадмесці: на правым беразе Буга — Ліпабокі, Доўгі бок і Валяне, падзеленыя рэчышчамі багністых рэк Салотвіны і Ракітнай, а на левым беразе — Нямецкі бок і аддзеленае ад яго рэчышчам Полтвы Падзамча. Зносіны паміж цэнтрам горада і прадмесцямі падтрымлівалася праз грэблі і 68 мастоў і кладак з двух-трох дошак на высокіх палях.

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 горад трапіў пад уладу Аўстра-Венгрыі. У 1772—1782 гг. горад быў цэнтрам дыстрыкту, у 1782—1789 гг. уваходзіў у склад Бродаўскай, у 1789—1867 гг. — Залачоўскай акругі, а ў 1867—1918 гг.— Каменска-Струмілаўскага ўезда. Хоць горад працягваў карыстацца магдэбургскім правам, усім распараджаўся былы стараста і арандатар Іосіф Мір, які захаваў правы арандатара і атрымаў ад аўстра-венгерскага ўрада тытул графа. У канцы XIX ст. правы графа Міра перайшлі да графа Бадэні.

У перыяд Першай Сусветнай вайны Буск некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі і вельмі пацярпеў ад ваенных дзеянняў. Пасля распаду ў лістападзе 1918 Аўстра-Венгрыі ўлада ва Усходняй Галіцыі, у т.л. і ў Буску, перайшла да Заходнеукраінскай Народнай Рэспублікі (ЗУНР). У ліпені 1919 горад занялі войскі Польшчы. 15 жніўня 1919 у Буск уступіла 1-ая Конная армія і была ўсталявана савецкая ўлада. У горадзе знаходзіўся штаб 1-ай Коннай арміі на чале з С. М. Будзённым.

Увосень 1920 горад зноў перайшоў пад уладу Польшчы. У 1921—1939 гг. ён з’яўляўся мястэчкам Каменска-Струмілаўскага ўезда Цярнопальскага ваяводства. Вялікая частка прадпрыемстваў у горадзе належала графу Бадэні і графіні Сукс.

У верасні 1939 у Буск увайшла Чырвоная Армія і зноў была ўсталявана савецкая ўлада. У 1940 Буск быў аднесены да катэгорыі гарадоў і стаў цэнтрам раёна Львоўскай вобласці. 1 ліпеня 1941 у горад увайшлі нямецкія войскі. 18 ліпеня 1944 Буск вызвалілі войскі 1-га Украінскага фронту.




#Article 164: Джордж Герберт Уокер Буш (905 words)


Джордж Герберт Уокер Буш (,  — ) — 41-ы прэзідэнт ЗША, віцэ-прэзідэнт пры Рональдзе Рэйгане (у 1981—1989 гадах), сенатар, дыпламат, дырэктар ЦРУ. Буш з’яўляецца найстарэйшым амерыканскім прэзідэнтам і віцэ-прэзідэнтам з усіх, што калісьці жылі. Ён таксама быў апошнім прэзідэнтам-ветэранам Другой сусветнай вайны. Буш часта згадваецца як «Джордж Г. У. Буш», «Буш 41», «Буш-старэйшы» або «Джордж Буш-старэйшы», каб адрозніць яго ад яго старэйшага сына, Джорджа Буша, які быў 43-м прэзідэнтам Злучаных Штатаў. Да прэзідэнцтва свайго сына, ён быў вядомы проста як Джордж Буш ці прэзідэнт Буш.

Нарадзіўся ў Масачусетсы у сям’і сенатара і нью-ёркскага банкіра Прэската Буша і Дораці Уолкер Буш. Пасля нападу на Пёрл-Харбар ў 1941 годзе на свой 18-ы дзень нараджэння Буш паступіў у Ваенна-марскія сілы ЗША і стаў самым маладым лётчыкам ВМС ЗША ў той час. Ён служыў да канца вайны, затым паступіў у Ельскі ўніверсітэт. Скончыўшы яго ў 1948 годзе, ён пераехаў з сям’ёй у Тэхас, дзе пачаў нафтавы бізнес, стаўшы мільянерам да 40 гадоў.

Джордж Буш стаў удзельнічаць у палітыцы неўзабаве пасля заснавання ўласнай нафтавай кампаніі. Член Палаты прадстаўнікоў Сената (1966—71). Прадстаўнік ЗША у ААН (1970—72), а пасля дырэктар ЦРУ (1976—77). Яму не ўдалося атрымаць намінацыю ад Рэспубліканскай партыі на пасаду прэзідэнта ў 1980 годзе, але ён быў абраны напарнікам кандыдата Рональда Рэйгана, і яны былі абраныя падчас выбараў. Падчас яго знаходжання на пасадзе, Буш узначальваў адміністрацыйныя мэтавыя групы па дэрэгуляванні і барацьбе з наркотыкамі.

У 1988 годзе Буш правёў паспяховую прэзідэнтскую кампанію і змяніў Рэйгана ў якасці прэзідэнта, перамогшы суперніка ад дэмакратаў Дукакіса. Падчас прэзідэнцтва Буша былі праведзеныя ваенныя аперацыі ў Панаме і ў Персідскім заліве, адбылося падзенне Берлінскай сцяны ў 1989 годзе, а Савецкі Саюз распаўся праз два гады. Ва ўнутранай палітыцы Буш адмовіўся ад перадвыбарных абяцанняў і пасля барацьбы з Кангрэсам падпісаў закон аб павелічэнні падаткаў, што падарвала яго пазіцыі сярод рэспубліканцаў. У выніку слабага аднаўлення ад эканамічнага спаду, працягу бюджэтнага дэфіцыту, а таксама моцнай выбарчай кампаніі незалежнага кандыдата Роса Пэро ён прайграў прэзідэнцкія выбары 1992 года дэмакрату Білу Клінтану.

Джордж Буш пакінуў свой пост у 1993 годзе, ён прымаў актыўны ўдзел, часта разам з Білам Клінтанам, у розных гуманітарных мерапрыемствах.

Унутрыпалітычны курс Дж. Буша называўся «рэйганоміка без Рэйгана». Аднак, уласнай выразна сфармуляванай праграмы ён не меў, імкнучыся ва ўсім пераймаць папярэдніка. Менавіта недахоп свежай думкі быў асноўнай падставай для крытыкі прэзідэнта. Аднак, нягледзячы на тое, што ў гэты перыяд Кангрэс кантралявалі дэмакраты, Бушу ўдалося дасягнуць згоды паміж дзвюма партыямі па ключавых пытаннях унутранай і знешняй палітыкі, чым ён забяспечыў эфектыўнае выкананне сваёй праграмы. Бачнае месца ў прэзідэнцкіх мерапрыемствах належала барацьбе з наркаманіяй і арганізаванай злачыннасцю, вырашэнню экалагічных праблем, удасканаленню сістэмы аховы здароўя. Дзейнасць значна ўскладнялася эканамічным крызісам 1989—1992 гадоў, абумоўленай некаторымі негатыўнымі праявамі рэйганамікі. Асноўнай праблемай заставаўся дэфіцыт дзяржаўнага бюджэту і рост знешняга доўгу. Для яе рашэння Дж. Буш ажыццяўляў замарожванне дзяржаўных выдаткаў. Хоць падзенне вытворчасці было найменшым у пасляваенны перыяд, менавіта неспрыяльная эканамічная кан’юнктура стала асноўнай прычынай паразы прэзідэнта на выбарах 1992 года ад дэмакрата Біла Клінтана.

У знешняй палітыцы прэзідэнт таксама спрабаваў пераймаць папярэдніка — назва курса — «стрымліванне і запалохванне». Яго рэакцыя як прэзідэнта на дыпламатычныя ініцыятывы савецкага лідара М. Гарбачова спачатку была расцэнена неадэкватнай. Аднак пасля сітуацыя змянілася. Адбыліся сустрэчы лідараў двух звышдзяржаў: у 1989 годзе на Мальце, калі было абвешчана аб завяршэнні халоднай вайны, і ў 1990 годзе ў Вашынгтоне. Пасля, у ліпені 1991 года, яны падпісалі дагавор аб скарачэнні стратэгічных наступальных узбраенняў (СНУ-1). У снежні 1989 года Буш ініцыяваў інтэрвенцыю ў Панаму з нагоды барацьбы з наркаманіяй для звяржэння генерала Нар’егі, што спрыяла росту яго папулярнасці ў ЗША. Поспех у Вайне ў Персідскім заліве супраць Ірака (1991) яшчэ больш падняў яго папулярнасць. Прычынай вайны быў востры міжнародны крызіс у гэтым рэгіёне ў 1989—1991 гадах, звязаны з анексіяй Іракам Кувейта. У 1990 годзе быў створаны «Шчыт пустыні» — кантынгент войскаў ЗША і іх саюзнікаў з мэтай абароны Саудаўскай Аравіі ад магчымай іракскай агрэсіі, а 17 студзеня—28 лютага 1991 года ажыццяўлена аперацыя «Бура ў пустыні», вызвалены Кувейт, а на таталітарны рэжым Садама Хусейна накладзены санкцыі. На Блізкім усходзе Буш працягваў падтрымліваць Ізраіль і дамагацца яго прымірэння з АВП. Важнае значэнне ў перыяд Буша займалі амерыкана-кітайскія адносіны. Але прэзідэнт падтрымліваў як КНР, пра што сведчыць яго візіт у Пекін, так і Тайвань, сведчаннем чаго з’яўляецца ўзброеная дапамога апошняму, што выклікала незадаволенасць з боку абодвух кітайскіх дзяржаў. У чэрвені 1989 года сенат ЗША ўхваліў пакет санкцый супраць КНР (Адмова ад сумесных гандлёвых і эканамічных праграм), падставай да чаго стала расправа камуністычных улад над студэнтамі-маніфестантамі ў Пекіне. Узяў Дж. Буш ўдзел і ў садзейнічанні аб’яднанню Германіі: ён быў адным з тых, хто 12 верасня 1990 года ў Маскве падпісаў Дагавор аб урэгуляванні германскага пытання, які прадугледжваў аб’яднанне ФРГ і ГДР. Пасля распаду СССР ЗША падтрымалі новыя незалежныя дзяржавы і ўсталявалі з імі дыпламатычныя адносіны. Наконт праграмы СРА, то Буш працягнуў развіццё САІ Рэйгана. У 1991 і 1993 гадах падпісаў два пагадненні з СССР/Расіяй аб скарачэнні стратэгічных узбраенняў.

Яго сын Джордж, 43-і прэзідэнт ЗША (2001—2009), служыў у якасці 46-га губернатара Тэхаса (1995—2000) і з’яўляецца адным з двух прэзідэнтаў (разам з Джонам Квінсі Адамсам), які быў сынам былога прэзідэнта. Другі сын Буша — Джэб служыў у якасці 43-га губернатара Фларыды (1999—2007) і зрабіў няўдалую спробу балатавацца на пасаду прэзідэнта ў 2016 годзе.

Джордж Буш-старэйшы памёр увечары 30 лістапада 2018 года ў Х’юстане, на 95-м годзе жыцця. Апошнія некалькі гадоў пакутаваў ад хваробы Паркінсона і вымушаны быў перасоўвацца ў інвалідным крэсле. За апошні год яго двойчы шпіталізавалі, 22 красавіка (праз інфекцыйную хваробу) і 28 мая (праз нізкі ціск). Перад гэтым, 17 красавіка, памёрла яго жонка Барбара.




#Article 165: Джордж Уокер Буш (1162 words)


Джордж Уокер Буш ( ; нар. , Нью-Хэйвен) — 43-ці прэзідэнт ЗША, член Рэспубліканскай партыі.

Джордж У. Буш нарадзіўся ў Нью-Хэйвене (штат Канектыкут), сын Дж.-Г. Буша.

Пасля вучобы ў акадэміі Філіпса і заканчэння Ельскага ўніверсітэта (1968) служыў у ваенна-паветраных сілах, у 1973 быў звольнены ў запас. У 1975 скончыў Гарвардскую школу бізнесу, пасля чаго стаў спрабаваць свае сілы ў палітыцы (у 1978 беспаспяхова балатаваўся ў кангрэсмены) і бізнесе. У 1977 арганізаваў нафтагазавую кампанію «Арбуста», у фінансаванні якой прымаў удзел таксама саудаўскі капітал. Пасля энергетычнага крызісу і фінансавых цяжкасцей кампанія была ў 1979 ператвораная ў фірму «Буш экспларэйшн», якая, у сваю чаргу, у 1984 была прададзена фірме «Спектрум-7», якая ўлілася ў 1986 у энергетычную карпарацыю «Харкен»; яе дырэктарам стаў Дж.-У. Буш. У 1988 і 1992 Буш-малодшы ўдзельнічаў у выбарчых кампаніях свайго бацькі, а ў 1994 быў абраны на пост губернатара Тэхаса (пераабраны ў 1998). На гэтай пасадзе ён прыступіў да правядзення падатковай рэформы (скарачэнне падаткаў на маёмасць, падвышэнне падаткаў з продажаў і на прафесійныя паслугі) і рэформы сацыяльнага забеспячэння.

Падчас прэзідэнцкай выбарчай кампаніі 2000 года Дж.-У. Буш абяцаў забяспечыць дзяржаўную фінансавую падтрымку рэлігійнай дабрачыннасці, скараціць падаткі, увесці сістэму ваўчараў у адукацыі, за кошт якой можна было бы перайсці ў прыватную школу, аплаціць транспартныя выдаткі пры наведванні іншай дзяржаўнай школы або нават наняць дзеляў рэпетытараў. У вобласці аховы здароўя кандыдат збіраўся прыняць законы, якія нагадваюць меры, ажыццёўленыя ім у Тэхасе, дзе жыхарам была прадстаўлена магчымасць выбіраць па сваім жаданні лекараў, абскардзіць адмову ў падаванні і страхавой аплаце медыцынскіх паслуг, а таксама — пры выразна вызначаных акалічнасцях — падаваць у суд пазовы на абслуговыя іх медыцынскія ўстановы. У выбарчай платформе фігуравалі таксама намеры дазволіць здабычу нафты ў Арктычным запаведніку, захаваць збалансаваны бюджэт і перабудаваць узброеныя сілы. У вобласці знешняй палітыкі Буш выказваўся за скарачэнне выкарыстання ўзброеных сіл ЗША за мяжой.

Падчас прэзідэнцкіх выбараў Джордж Буш атрымаў перамогу ў 30 з 50 штатаў і заручыўся 271 голасам у калегіі выбаршчыкаў. Кандыдат ад Дэмакратычнай партыі Альберт Гор, які заваяваў 266 месцаў у калегіі, атрымаў, аднак, большую колькасць галасоў выбаршчыкаў: (51 млн чал. (48 %) супраць 50,5 млн. Такім чынам, упершыню з 1888 кандыдат, які сабраў менш галасоў выбаршчыкаў, выйграў прэзідэнцкія выбары. Вынікі выбараў аспрэчваліся, перш за ўсё, у штаце Фларыда, дзе губернатарам быў брат Джорджа Буша Джэб. Толькі ў сярэдзіне снежня 2000 Вярхоўны суд ЗША пяццю галасамі супраць чатырох вынес канчатковае рашэнне па гэтым пытанні, прызнаўшы перамогу Буша ў гэтым штаце большасцю ў 537 галасоў.

Дж.-У.Буш афіцыйна ўступіў на пасаду прэзідэнта 20 студзеня 2001.

Гандлёвы дэфіцыт у 2004 г. дасягнуў 650 млрд дол. Прычынай таму, у прыватнасці, быў працэс замяшчэння амерыканскіх тавараў еўрапейскімі і азіяцкімі. Эканамічная сітуацыя ў першы перыяд праўлення адміністрацыі Дж. Буша-малодшага характарызавалася абвастрэннем шэргу праблем. Валавы нацыянальны прадукт з 2001 па 2004 г. рос на 2,6 % у год, што было адносна невысокім паказчыкам. Калі ў 2000 г. краіна мела прафіцыт дзяржаўнага бюджэту ў 236 млрд дол., то к 2004 г. дэфіцыт склаў 422 млрд. Гандлёвы дэфіцыт у 2004 г. дасягнуў 650 млрд дол. Прычынай таму, у прыватнасці, быў працэс замяшчэння амерыканскіх тавараў еўрапейскімі і азіяцкімі аналагамі.

Працягваў расці дзяржаўны доўг. Тэндэнцыя да зніжэння дзяржаўных расходаў у 1990-я гг. не атрымала свайго працягу ў пачатку XXI стагоддзя. Прычынамі таму сталі павелічэнне асігнаванняў на абарону пасля тэрактаў 11 верасня 2001 г., дадатковыя расходы на барацьбу з наступствамі прыродных катаклізмаў у 2004 і 2005 гадоў, павелічэнне дыскрэтных расходаў бюджэту, абароненыя расходныя артыкулы бюджэту, рост працэнтных ставак па дзяржаўных каштоўных паперах.

Рэформа падаткаабкладання стала краевугольным каменем прэзідэнцтва Дж. Буша-малодшага. Яна прадугледжвала 10-працэнтнае зніжэнне падаткаў на першыя 6 тыс. долараў даходу для адзінокіх і 12 тыс. дол. для знаходзіўшыхся ў шлюбе амерыканцаў. Усе іншыя гранічныя стаўкі падаходнага падатку зніжаліся на 1 % з 1 ліпеня 2001 г. і далей зніжаліся паступова да 2006 г. Падаткавыя льготы павялічваліся на 100 дол. і далей павінны былі расці паступова пачынаючы з 2005 г., дасягнуўшы 1 тыс. дол. у 2010 г. Падатак на спадчыну планавалася не мяняць да 2010 г. Даходы бюджэту ўразаліся на 100 млрд дол. Гэта пагражала сацыяльным праграмам. Але чакаўся рост даходаў у 5,6 трлн, з якіх 2,8 трлн павінна было пайсці на змяншэнне дзяржаўнага доўгу, 1,3 трлн — на скарачэнне падаткаў, а астатнія 1,5 трлн — на расходы. У 2003 г. Кангрэс паскорыў прымяненне большасці палажэнняў рэформы 2001 г. Некаторыя з іх — павелічэнне падаткавых ільгот на дзяцей да 1 тыс. дол., скарачэнне падаткаў на сямейных амерыканцаў — павінны былі спыніць сваё дзеянне, але яно было працягнута. У апошні момант было прынята рашэнне прадоўжыць дзеянне палажэння аб зніжэнні падаткаў на карпарацыі. Усё гэта азначала страты бюджэту.

Скарачэнне падаткаў, фінансавая палітыка адміністрацыі не прывялі да папраўкі эканомікі пасля рэцэсіі 2000—2001 гг. Зніжэнне гранічных ставак падаходнага падатку, агульнай падаткавай нагрузкі, відаць, пазітыўна адбіліся на павелічэнні інвестыцый, дынаміцы вытворчасці, росце валавога ўнутранага прадукту, росце занятасці, росце прадукцыйнасці працы. Усярэдненыя паказчыкі сведчылі аб росце індывідуальнага спажывання і ўзроўні грашовага даходу на душу насельніцтва. Аднак у жніўні 2004 г. Бюджэтны камітэт Кангрэса прыйшоў да высновы, што рэформы падаткаабкладання праводзіліся адміністрацыяй на карысць багатай часткі насельніцтва. Трэцяя частка сумы скарочаных падаткаў дасталася 1 % самых багатых амерыканцаў. Рост занятасці і заработнай платы не кампенсавалі страт сярэдняга класа ў выніку росту кошту медыцынскага абслугоўвання і росту кошту паліва.

У першы тэрмін прэзідэнцтва сацыяльныя расходы і перш за ўсё расходы на адукацыю і ахову здароўя, выраслі на 36 %. На фоне дэфіцытнага фінансавання і росту ваенных расходаў прадоўжыць далей такую палітыку аказалася немагчымым. Упершыню пасля Р. Рэйгана прэзідэнт прапанаваў скараціць расходы на сацыяльныя патрэбы. Вясной 2005 г. Кангрэс адобрыў прапанову аб скарачэнні сацыяльных праграм для маламаёмных слаёў насельніцтва. Амаль палова зэканомленых у 2006 г. сродкаў прыходзілася на ўрэзанае фінансаванне Міністэрства адукацыі і праграмы падтрымкі пачатковай і сярэдняй адукацыі. Скарачалася фінансаванне праграм барацьбы са злачыннасцю, аховы навакольнага асяроддзя, падтрымкі фермерскіх гаспадарак і інш. Пры гэтым расходы на абарону краіны і барацьбу з тэрарызмам узрасталі. На 2007 г. былі намечаны дадатковыя скарачэнні яшчэ 141 праграмы, у т.л. на праграму медыцынскага абслугоўвання пенсіянераў.

З пачаткам другога тэрміну прэзідэнцтва была разгорнута кампанія прапаганды рэформы сістэмы сацыяльнага забеспячэння. Прапаноўвалася, з аднаго боку, адмовіцца ад прынцыпу індэксацыі пенсій, з другога — развіваць працэс адкрыцця індывідуальных пенсіённых рахункаў. Замарожванне дзяржаўных падаткаў на сацыяльнае забеспячэнне, па сутнасці, азначала б паступовую ліквідацыю самой сістэмы і пераход да становішча, калі не дзяржава, а сам работнік планаваў бы сваю пенсію, браў на сябе ўсе рызыкі па яе забеспячэнні.

Выбары ў Кангрэс 2006 г. прынеслі пераканаўчую перамогу дэмакратам. У студзені 2007 г. член сенацкага бюджэтнага камітэта Бернард Сандэрс адзначаў, што за час праўлення Дж. Буша-малодшага ў 5,4 млн прадстаўнікоў сярэдняга класа даходы сталі ніжэй афіцыйнага ўзроўню беднасці, 6,8 млн амерыканцаў страцілі медыцынскую страхоўку, 3 млн прамысловых рабочых згубілі працу, а сярэдні даход працючых сем’яў зніжаўся на працягу апошніх 5 гадоў.

Прапанаваная прыватызацыя пенсіённай сістэмы не сустрэла падтрымкі большасці амерыканцаў. Высокі рэйтынг прэзідэнцтва пасля першых поспехаў ваеннай кампаніі супраць Ірака не змяніў агульнай карціны падзення даверу да адміністрацыі. Сваю ролю ў гэтым адыгралі неэфектыўныя дзеянні
адміністрацыі ва ўмовах буйнейшай прыроднай катастрофы — урагану «Катрына», недафінансаванне прыродаахоўных мерапрыемстваў у сувязі з ростам расходаў на вайну. Нарастаў раскол у грамадстве ў сувязі з ацэнкай знешняй палітыкі прэзідэнта. Спробы аб’яднаць нацыю пад сцягам барацьбы з міжнародным тэрарызмам праваліліся на фоне катастрафічных наступстваў вайны ў Іраку.

Бюджэтныя прапановы прэзідэнта 2007 г. утрымлівалі далейшыя скарачэнні сацыяльных расходаў пры рэкордных расходах на абарону. Адначасова дэкларавалася мэта ліквідацыі дэфіцыту дзяржаўнага бюджэту да 2011 г.




#Article 166: Быхаўскі раён (103 words)


Быхаўскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Магілёўскай вобласці. Мяжуе з Магілёўскім, Чавускім, Слаўгарадскім, Кіраўскім, Клічаўскім раёнамі Магілёўскай і Рагачоўскім — Гомельскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Быхаў.

Размешчаны на поўдні Магілёўскай вобласці. Заходнюю частку раёна займае Цэнтральна-Бярэзінская, усходнюю — Аршанска-Магілёўская раўніны. Плошча раёна складае 2300 км².

Асноўныя рэкі — Дняпро з прытокамі Чарнаўка, Баброўка, Трасна, Ухлясць з Варонінкай, Тошчыца, Адаменка, Рдзіца, Лахва, Макранка, Друць (на ёй створана Чыгірынскае вадасховішча), Грэза і Балонаўка.

Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года.

Насельніцтва раёна складае 35 300 чалавек, у тым ліку ў гарадскіх умовах пражываюць 16100 чалавек .

Праз раён праходзяць чыгункі «Магілёў-Жлобін», аўтадарогі «Магілёў-Гомель», «Магілёў-Бабруйск». Дняпро на тэрыторыі раёна — суднаходны.




#Article 167: Франц Бекенбаўэр (119 words)


Франц Бекенбаўэр (; нар. ) — нямецкі футбаліст, абаронца. Чэмпіён свету 1974 у складзе нацыянальнай зборнай ФРГ. У якасці трэнера — чэмпіён свету 1990.

Двойчы абраны футбалістам года ў Еўропе, 103 разы прызываўся ў шэрагі гульцоў зборнай ФРГ, адыграўшы на палях трох чэмпіянатаў свету. У якасці капітана каманды падняў над сваёй галавой Кубак свету па футболе ў 1974 годзе. З мюнхенскай «Баварыяй» тройчы запар заваёўваў Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў у 1974—1976 гадах; Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА ў 1967 годзе. Адзіны футбаліст, які ў якасці капітана гуляў у трох розных камандах.

У клубным футболе выступаў за мюнхенскую «Баварыю». У якасці галоўнага трэнера выйграў са зборнай ФРГ чэмпіянат свету 1990 года. З 1994 года — прэзідэнт «Баварыі», з лютага 2002-га — старшыня праўлення АТ «ФК Баварыя».




#Article 168: Джэймс Б’юкенен (308 words)


Джэймс Б’юкенен (,  — ) — 15-ы прэзідэнт ЗША, які быў на пасадзе непасрэдна перад амерыканскай грамадзянскай вайной.

Джэймс Б’юкенен прадстаўляў Пенсільванію ў Палаце прадстаўнікоў ЗША, а затым у Сенаце, пасля служыў у якасці пасла ў Расіі пры прэзідэнце Эндру Джэксане. Ён быў дзяржсакратаром пры прэзідэнце Джэймсе Ноксе Полку, і з’яўляецца на сённяшні дзень апошнім былым дзяржсакратаром, які стаў прэзідэнтам Злучаных Штатаў. Пасля адмовы Б’юкенена заняць месца ў Вярхоўным Судзе, прэзідэнт Франклін Пірс прызначыў яго паслом у Вялікабрытанію, у гэтай якасці ён удзельнічаў у распрацоўцы Маніфеста Остэнда.

Бьюкенен быў вылучаны ў 1856 годзе кандыдатам Дэмакратычнай партыяй на пасаду прэзідэнта. На працягу большай часткі тэрміну Пірса, ён быў знаходзіўся ў Лондане ў якасці амбасадара ў Сэнт-Джэймсскім двары, і таму не ўдзельнічаў ў дэбатах сепаратыскай палітыкі, якія дамінавалі ў той час у краіне. Як прэзідэнта, ёго часта называлі «слабахарактарным чалавекам», ураджэнец Поўначы з сімпатый да Поўдня, ён змагаліся з Стывенам Дугласам для кіраванне Дэмакратычнай партыяй. Намаганні Бьюкенена для падтрымання міру паміж Поўначчу і Поўднем адмовілі абодва бакі, і паўднёвыя штаты аб’явілі пра сваё аддзяленне перад пачаткам грамадзянскай вайны. Бьюкенен лічыў, што такое аддзяленне незаконна, але весці вайну супраць сепаратыстаў таксама незаконна. Бьюкенен быў вядомы сваёй фразай: «Я не прызнаю ніякага гаспадара, акрамя закона».

Да таго часу, як ён пакінуў сваю пасаду грамадская думка была супраць яго, і Дэмакратычная партыя раскалолася. Бьюкенен некалі імкнуўся заняць ў гісторыі тое месца месца, што займаў Джордж Вашынгтон. Аднак, яго няздольнасць вызначыць свою пазіцыю ці наконт рабства і вайны-міру, калі краіна стала на краю грамадзянскай вайны, прывяла гісторыкаў да ацэнкі яго прэзідэнтства, як аднаго з самых горшых прэзідэнтаў у амерыканскай гісторыі. У наш час гісторыкі лічаць, што яго няздольнасць справіцца з сепаратызмам была самай горшай калі-небудзь зробленай прэзідэнтскай памылкай.

Бьюкенен, на сённяшні дзень, з’яўляецца адзіным прэзідэнтам з Пенсільваніі і адзіным прэзідэнтам, які быў ўсё сваё жыццё халасцяком. Ён быў апошнім прэзідэнтам, які нарадзіўся ў 18 стагоддзі.




#Article 169: Марцін Ван Бюрэн (518 words)


Марцін Ван Бюрэн (, ;  — ) — амерыканскі палітык, 8-ы прэзідэнт ЗША (1837-41). Член Дэмакратычнай партыі, займаў некалькі высокіх пасад, у тым ліку быў 8-м віцэ-прэзідэнтам (1833-37) і 10-м дзяржаўным сакратаром (1829-31), абедзве пасады падчас кіравання Эндру Джэксана. Няздольнасць Ван Бюрэна ў якасці прэзідэнта справіцца з эканамічным хаосам, выкліканым панікай 1837 года, і наступная крытыка Партыі вігаў, прывялі да яго паразы на выбарах 1840 года.

Меў галандскае паходжанне, рана навучыўся размаўляць з людзьмі розных этнічных, эканамічных і сацыяльных груп, якіх ён выкарыстоўваў у сваіх інтарэсах як палітычны арганізатар. Пачаў займацца палітыкай ва ўзросце 18 гадоў, хутка перайшоў ад мясцовай да дзяржаўнай палітыкі, атрымаў вядомасць і як палітычны арганізатар, і як дасведчаны юрыст. Абраны ў Сенат ЗША ад Нью-Ёрка ў 1821 годзе, Ван Бюрэн падтрымаў Уільяма Х. Кроўфарда на пасаду прэзідэнта ў 1824 годзе, але ў 1828 годзе ён вырашыў падтрымаць генерала Эндру Джэксана. Ван Бюрэн быў галоўным прыхільнікам і арганізатарам Джэксана на выбарах 1828 года. Пасля абрання Джэксана, апошні зрабіў Ван Бюрэна дзяржаўным сакратаром.

На працягу васьмі гадоў прэзідэнцтва Джэксана, Ван Бюрэн быў ключавым дарадцам, ён пабудаваў арганізацыйную структуру для аб'яднання Дэмакратычнай партыі, у прыватнасці, у Нью-Ёрку. У 1831 годзе, пасля яго адстаўкі з пасады дзяржсакратара, Джэксан прызначыў Ван Бюрэна амерыканскім міністрам у Вялікабрытаніі, але Сенат не падтрымаў прызначэнне Ван Бюрэна, і той спыніў сваю службу ў Лондане. Стаў пераемнікам Джэксана, і быў абраны віцэ-прэзідэнтам у 1832 годзе. Ван Бюрэн перамог некалькіх праціўнікаў вігаў ў 1836 годзе, і быў абраны прэзідэнтам. Ён стаў трэцім віцэ-прэзідэнтам, які непасрэдна абраўся на пасаду прэзідэнта пасля Джона Адамса ў 1796 годзе і Томаса Джэферсана ў 1800 годзе, і апошнім такім прэзідэнтам на працягу 152 гадоў, пакуль ў 1988 годзе не быў абраны Джордж Буш.

На пасадзе прэзідэнта Ван Бюрэн быў абвінавачаны ў дэпрэсіі 1837 года; некаторыя газеты называлі яго «Марцін Ван Руіна». Ён паспрабаваў вырашыць эканамічныя праблемы, захоўваючы кантроль над федэральнымі сродкамі ў незалежнай казне, а не ў дзяржаўных банках; Кангрэс ўхваліў гэты намер толькі ў 1840 годзе. Ван Бюрэн не жадаў прынімаць Тэхас ў склад Саюза, каб не парушыць баланс свабодных і рабаўладальніцкіх штатаў згодна з Місурыйскім кампрамісам, і спадзяваўся пазбегнуць вайны з Мексікай з-за далучэння Тэхаса пакупкай тэрыторыі ўва ўрада Мексікі. Акрамя таго, адносіны з Англіяй і яе калоніямі ў Канадзе апынуліся напружанымі з-за бяскроўнай Арустукскай вайны і Каралінскага канфлікту.

У 1840 годзе Ван Бюрэн прайграў выбары кандыдату ад Партыі вігаў Уільяму Генры Гарысану. Ван Бюрэн быў вядучым кандыдатам на вылучэнне ад Дэмакратычнай партыі ў 1844 годзе, але прайграў Джэймсу К. Полку, які атрымаў перамогу на выбарах. На выбарах 1848 года Ван Бюрэн няўдала вылучыўся як кандыдат ад Партыі свабоднай зямлі. Ён таксама падтрымліваў Франкліна Пірса (1852), Джэймса Б'юкенена (1856) і Стывена А. Дугласа (1860) на выбарах на пасаду прэзідэнта, яго абаліцыянісцкія погляды і падтрымка Саюза прывялі яго да падтрымкі палітыкі Аўраама Лінкальна пасля пачатку грамадзянскай вайны ў Амерыцы.

Стан здароўя Ван Бюрэна значна пагоршыўся ў 1861 годзе, і ён памёр у ліпені 1862 года ва ўзросце сямідзесяці дзевяці гадоў. Нягледзячы на тое, што ён служыў на многіх высокіх пасадах, яго самае вялікае дасягненне як палітычнага арганізатара была пабудова сучаснай Дэмакратычнай партыі з далейшым яе дамінаваннем ў новай двухпартыйнай сістэме.




#Article 170: Бялыніцкі раён (270 words)


Бялы́ніцкі раё́н — адміністрацыйная адзінка ў складзе Магілёўскай вобласці. Адміністрацыйны цэнтр — горад Бялынічы. Плошча 1,4 тыс. км². Насельніцтва 28,1 тыс. чалавек (1996), гарадскога 37,2 %. Сярэдняя шчыльнасць 20 чал/км². 199 сельскіх населеных пунктаў. 8 сельсаветаў.

Знаходзіцца на захадзе Магілёўскай вобласці. Плошча 1400 км². Раён размешчаны ў межах Цэнтральнабярэзінскай раўніны і Аршанска-Магілёўскай раўніны. Паверхня раўнінная. Пераважаюць вышыні 160—180 м, найвышэйшы пункт 207 м (каля вёскі Ясная Паляна). Карысныя выкапні: торф, сапрапелі, сілікатныя пяскі, гліны. Сярэдняя тэмпература студзеня −7,3 °C, ліпеня 18 °C. Ападкаў 657 мм за год. Вегетацыйны перыяд 187 сутак. Пераважаюць дзярнова-падзолістыя, дзярнова-надзолістыя забалочаныя глебы. Лясы займаюць 30,7 % тэрыторыі раёна, пераважна хваёвыя, бярозавыя і яловыя; балотамі занята 7,2 % тэрыторыі. Гідралагічныя заказнікі Заазер’е і Астравы Дулебы.

Асноўныя рэкі — Друць, Вабіч, Няропля, Малыш, Аслік, Клява, Баран. Асноўныя азёры — Чорнае, Заазёрскае, Няропля, Падазёрышча, Карманоўскае.

Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года.

Насельніцтва раёна складае 19 900 чалавек, у тым ліку ў гарадскіх умовах пражываюць 9600 чалавек. Усяго налічваецца каля 200 населеных пунктаў.

Агульная плошча сельска-гаспадарчых угоддзяў 65,9 тысяч га, з іх асушаны 14,1 тысяч га. На 1.1.1996 у раёне 12 калгасаў, 5 саўгасаў, аграгандлёвае прадпрыемства «Друць». Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі — мяса-малочная жывёлагадоўля, вырошчваюць збожжавыя, кармавыя культуры і бульбу. Прадпрыемствы харчовай (крухмал, сыры), дрэваапрацоўчай (дзелавая драўніна, піламатэрыялы), камбікормавай (тэхнічны тлушч, травяная мука) прамысловасці. Крухмальны завод у вёсцы Цехцін, філіял ТАА «Бабушкіна крынка».

У раёне 12 сярэдніх, 5 базавых, 10 пачатковых школ, ПТВ, цэнтральная дзіцячая школа мастацтва, 21 дашкольная ўстанова, 28 клубаў, 29 бібліятэк, 5 бальніц, 2 амбулаторыі, 18 фельчарска-акушэрскіх пунктаў. 2 музеі: мастацкі імя В. К. Бялыніцкага-Бірулі і краязнаўчы. Выдаецца газета «Зара над Друццю».

Праз раён праходзяць чыгунка Магілёў — Асіповічы, аўтадарогі Мінск — Магілёў, Бялынічы — Шклоў.

У Бялынічах выдаецца раённая газэта «Зара над Друццю».




#Article 171: Бярозаўскі раён (381 words)


Бяро́заўскі раё́н — раён у складзе Брэсцкай вобласці. Утвораны 15.1.1940 года. Размяшчаецца ў цэнтральнай частцы Брэсцкай вобласці. Раён займае паўднёва-ўсходнюю частку Прыбужскай раўніны і паўночна-заходнюю частку Прыпяцкага Палесся. 

Плошча раёна складае 1412 км². Насельніцтва 64,5 тысяч чалавек (2014), гарадскога 56 %. Сярэдняя шчыльнасць 57 чалавек на 1 км². Цэнтр раёна — горад Бяроза. На тэрыторыі раёна горад Белаазёрск, 110 сельскіх населеных пунктаў. Падзяляецца на 15 сельсаветаў: Белаазерскі, Боркаўскі, Бярозаўскі, Высокаўскі, Здзітаўскі, Малецкі, Міжлескі, Нарутавіцкі, Першамайскі, Пескаўскі, Сакалоўскі, Сігневіцкі, Спораўскі, Стрыгінскі, Сялецкі.

Па тэрыторыі раёна працякае рака Ясельда з прытокамі Вінец, Жыгулянка. Знаходзяцца азёры Чорнае, Спораўскае, Белае, вадасховішча Сялец. 100 км² пад рэкамі і азёрамі. Лес займае 22,3 % тэрыторыі раёна.

Утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Брэсцкай вобласці БССР. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 18 сельсаветаў: Альшэўскі, Блудзенскі, Высокаўскі, Здзітаўскі, Кабакоўскі, Машковіцкі, Міжлескі, Нарутавіцкі, Пескаўскі, Пешкаўскі, Равяціцкі, Сакалоўскі, Самойлавіцкі, Сашыцкі, Сігневіцкі, Совінскі, Сялецкі, Углянскі. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Машковіцкі, Нарутавіцкі, Равяціцкі, Сошыцкі сельсаветы, Альшэўскі сельсавет перайменаваны ў Ніўкаўскі, Высокаўскі сельсавет — у Перасудавіцкі, Пешкаўскі — у Боркаўскі, Совінскі — у Стрыгінскі. 12 студзеня 1960 года скасаваны Ніўкаўскі сельсавет, утвораны рабочы пасёлак Бярозаўскі. 14 красавіка 1960 года да раёна далучаны Малецкі і Падкрайчаўскі сельсаветы Пружанскага раёна. 25 чэрвеня 1960 года рабочы пасёлак Бярозаўскі перайменаваны ў Белаазёрск. 21 студзеня 1961 года скасаваны Падкрайчаўскі сельсавет. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны Аброўскі, Быценскі, Бусяжскі, Бялавіцкі, Верашкоўскі, Волькаўскі, Дабрамысленскі, Даманаўскі, Доўгаўскі, Жытлінскі, Козікаўскі, Кушняроўскі, Любішчыцкі, Святавольскі, Стайкаўскі, Яглевіцкі сельсаветы, гарадскі пасёлак Івацэвічы, горад Косава скасаванага Івацэвіцкага раёна. 14 красавіка 1964 года ўтвораны Асавецкі сельсавет, Самойлавіцкі сельсавет перайменаваны ў Бярозаўскі, скасаваны Кабакоўскі сельсавет. 1 жніўня 1964 года Блудзенскі сельсавет перайменаваны ў Першамайскі. 6 студзеня 1965 года Аброўскі, Быценскі, Бусяжскі, Бялавіцкі, Верашкоўскі, Волькаўскі, Дабрамысленскі, Даманаўскі, Доўгаўскі, Жытлінскі, Козікаўскі, Кушняроўскі, Любішчыцкі, Святавольскі, Стайкаўскі, Яглевіцкі сельсаветы, гарадскі пасёлак Івацэвічы і горад Косава вернуты зноў утворанаму Івацэвіцкаму раёну. 16 верасня 1970 года рабочы пасёлак Белаазёрск атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. 15 сакавіка 1971 года ўтвораны Белаазёрскі сельсавет. 21 лістапада 1977 года Асавецкі сельсавет перайменаваны ў Нарутавіцкі, Перасудавіцкі — у Высокаўскі, 18 студзеня 1988 года Здзітаўскі — у Спораўскі, Вуглянскі — у Здзітаўскі. 26 лютага 2002 года скасаваны Высокаўскі сельсавет. 17 верасня 2013 года скасаваны Белаазёрскі, Боркаўскі, Нарутавіцкі сельсаветы.

На тэрыторыі раёна праходзіць лінія Беларускай чыгункі з захаду на ўсход, аўтамабільная дарога М1/Е30 мяжа Рэспублікі Польшча — Брэст — Мінск — мяжа Расійскай Федэрацыі.




#Article 172: Бярэзінскі раён (195 words)


Бярэ́зінскі раё́н — адміністрацыйная адзінка ў складзе Мінскай вобласці. Утвораны 17 ліпеня 1924 года. Падзелены на 9 сельскіх саветаў.

Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года. З 1924 па 1927 у складзе Барысаўскай акругі БССР.

Пасля скасавання Барысаўскай акругі ў складзе Мінскай акругі. З 1930 у прамым падпарадкаванні БССР. Са студзеня 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці.

З 20 верасня 1944 раён у складзе Мінскай вобласці. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 снежня 1962 года «Аб узбуйненні сельскіх раёнаў БССР» раён скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад Чэрвеньскага раёна Мінскай вобласці. 6 студзеня 1965 года раён адноўлены.

Знаходзіцца на ўсходзе Мінскай вобласці. Мяжуе з Чэрвеньскім, Барысаўскім, Крупскім раёнамі Мінскай вобласці, Бялыніцкім, Клічаўскім і Асіповіцкім раёнамі Магілёўскай вобласці.

Асноўныя рэкі — Бярэзіна, Уса, Клява, Уша.
Іншыя рэкі: Беліца, Жалінка, Кострычка.

Насельніцтва налічвае каля 28 тыс. чалавек, у тым ліку ў гарадскіх умовах (у Беразіно) пражываюць каля 12 тыс. чалавек. Статыстыка мінулых гадоў:

Усяго налічваецца 218 населеных пунктаў, з іх 26 знаходзяцца ў зоне, якая падлягае перыядычнаму радыяцыйнаму кантролю; тры населеныя пункты — вёскі Прудок, Бер’е і Карбаўское — знаходзяцца ў зоне з правам на адсяленне.

Праз раён праходзяць магістральная аўтамабільная дарога Мінск — Магілёў і трасы на Барысаў, Клічаў і Бабруйск. Чыгуначныя шляхі зносін адсутнічаюць.




#Article 173: Бітва пад Манцыкертам (1071) (791 words)


Бітва пад Манцыкертам (1071) — бітва між войскамі Візантыйскай імперыі і сельджукскіх туркаў 19 жніўня 1071 каля г. Манзікерт (Арменія). Скончылася поўнай перамогай сельджукскіх туркаў і мела вялікія і трывалыя геапалітычныя наступствы.

У 1050-х сельджукскія туркі падпарадкавалі сабе Персію, у канцы 1060-х пачалі экспансію ў візантыйскую правінцыю Анатолія і пагражалі Арменіі. У 1068 і 1069 візантыйскі імператар Раман IV, кампетэнтны генерал, правёў ваенныя кампаніі супраць сельджукаў і меў пэўны поспех (ачысціў Заходнюю Кападокію, перамога пры Себастыі, параза пры Хілаце). У пач. 1071 сельджукскі султан Алп-Арслан напаў на некалькі пагранічных візантыйскіх гарадоў, захапіў крэпасці Манцыкерт і Аргіс.

Імператар Раман сабраў войска ў Эрзеруме, каля 130 км ад Манцыкерту, з намерам захапіць яго і суседні Хілат, каб выкарыстаць іх як базы для дзеянняў супраць Персіі. Султан Алп-Арслан адразу ж павярнуў сваё войска з Алепа (Сірыя) ў Арменію.

У сярэдзіне жніўня 1071 года перадавыя атрады сельджукаў сустрэліся і ўступілі ў сутычкі з галоўнай візантыйскай арміяй. Тымчасам, імператар Раман забраў Манзікерт у туркаў і, даведаўшыся, што з'явіліся перадавыя атрады султана Алп-Арслана, скіраваў ім напярэймы куманскую цяжкую кавалерыю. Туркі, апынуўшыся ў меншасці, адступілі (незразумела, ці наўмысна, ці сапраўды), візантыйскія войскі кінуліся ў пагоню, але турэцкія лёгкія конныя лучнікі раптоўна контратакавалі, захапілі ў палон камандзіра візантыйскай конніцы, рэшткі візантыйскіх войскаў адступілі ў бязладдзі.

Калі з'явіліся галоўныя візантыйскія сілы (18.8.1071), турэцкія войскі зніклі. Візантыйскія войскі вярнуліся ў табар, тымчасам і турэцкае войска ўначы вярнулася і расклала свой табар у 5 км адтуль. Раніцаю султан Алп-Арслан убачыў, што візантыйскае войска значна большае за яго, і паслаў мірнае пасольства да імператара Рамана. Але Раман наадрэз адмовіў, лічачы неабходным ушчэнт разбіць войска туркаў і адразу развязаць, такім чынам, праблему турэцкай экспансіі.

У Эрзеруме было сабрана каля 30 тыс. чал. візантыйскага войска. Не ўсё яно было прыведзена да Манцыкерту. Лічбы ў 200 — 400 тыс. чал., якія падаюцца ў крыніцах мусульманскага паходжання, відавочна перабольшаныя.

Апоўдні імператар Раман рушыў сваё войска на туркаў шырокім фронтам, з моцным ар'ергардам. У першай лініі стаялі цяжкая кавалерыя, сабраная з розных фемаў, Раман сам камандаваў першай лініяй з яе цэнтру. Другая лінія складалася з найманай кавалерыі з Германіі, нарманаў з Італіі, розных войскаў з усходніх межаў. Другой лініяй камандаваў Андронік Дука. Лёгкай пяхоты ў візантыйскай арміі амаль не было, бо яна была пакінута на аблогах. Немень лучнікаў, якія падтрымлівалі б кавалерыю, парушала адзін з галоўных візантыйскіх канонаў вайны супраць стэпавых конных войскаў.

Перад лічэбнай перавагай цяжкой кавалерыі, турэцкі цэнтр адсутпіў, лёгка захоўваючы дыстанцыю. У сваю чаргу, турэцкія флангі густа абстрэльвалі візантыйскія флангі з лукаў, прычыняючы малую шкоду коннікам у засцерагальным узбраенні, але значную шкоду іх коням.
Візантыйскі наступ працягваўся некалькі гадзін, быў заняты пакінуты турэцкі табар. Набліжаўся вечар, і імператар Раман загадаў стомленаму войску павярнуцца і рухацца ў свой табар. Крылы візантыйскага войска не атрымалі гэтага загаду ў час, а атрымаўшы, не здолелі захаваць цеснага шыхту, у лініі ўтварыліся праломы, на якія хутка скіравалі свае атакі турэцкія конныя лучнікі. Тады імператар Раман загадаў войску павярнуцца ізноў, адагнаць лучнікаў. Але другая лінія не паслухалася загаду, не спынілася. Андронік Дука нават кінуў чутку, што імператар Раман забіты і павёў другую лінію назад у табар, пакідаючы каля паловы візантыйскага войска і імператара Рамана ў полі.

Пасля наступлення цемры, туркі скарысталі знікненне візантыйскага рэзерву і атачылі візантыйскае войска, якое заставалася на полі. Аточанае правае крыло візантыйскага войска спрабавала біцца на два бакі і было пастраляна. Левае крыло, адрэзанае ад цэнтру, білася добра, але ўрэшце было зломлена. Тады турэцкае войска засяродзіла свой ціск на візантыйскім цэнтры, які, урэшце, таксама быў зможаны. Тут быў палонены імператар Раман, якога бараніла яго варажская гвардыя. Рэшта візантыйскіх сіл уцякла з поля, а туркі гналіся і выбівалі ўцекачоў на працягу ўсёй ночы. Да раніцы 20.8.1071, аснова прафесійных войскаў Візантыі была знішчана.

Параза візантыйскага войска ў значнай ступені была выклікана ўнутранымі звадамі візантыйскай арыстакратыі і агульным на той час паніжэннем якасці ваеннай падрыхтоўкі ў візантыйскім войску. Адсутнасць падтрымкі лёгкай пяхоты не дазволіла рэалізаваць перавагу ўзбраення візантыйскай цяжкой кавалерыі над турэцкай лёгкай. Моцнае жаданне імператара Рамана абавязкова ўцягнуць туркаў у вальную бітву, у той час, як тыя цвёрда трымаліся карыснага сабе тактычнага рысунку зменных наступаў і адступленняў, паспрыяла разладу шыхтоў і дэзарганізацыі кіравання ў візантыйскіх войсках, што і дазволіла турэцкаму войску, урэшце, атачыць візантыйскае.

Параза пад Манцыкертам азначыла канец традыцыйнай візантыйскай арганізацыі войска. Амаль палова ўсяго войска Візантыі была знішчана. Досыць хутка ў заняпад пайшлі ўсходнія фемы і тагматы, прымусіўшы наступных імператараў усё болей палягаць на сілах наймітаў.

Палітычна, параза пад Манцыкертам адкрыла шлях усё новым хвалям экспансіі сельджуцкіх туркаў у Анатолію — традыцыйную крыніцу жывой сілы для войска Візантыі. Большая частка Анатоліі і Леванту былі захоплены, разам з гарадамі Антыёхам, Дамаскам, Іерусалімам. Шмат гарадоў былі разбураны, насельніцтва павернута ў нявольніцтва або этнічна «вычышчана». Візантыйская імперыя засталася практычна безабароннай. Імператар Аляксей I Камнін звярнуўся да папы Урбана II па дапамогу з Захаду. Гэты заклік наўпрост прывёў да збору Першага крыжовага паходу.




#Article 174: Бітва пад Турам (732) (473 words)


Бітва пад Турам, іначай бітва пад Пуацье (732) — бітва між войскамі франкаў і бургундаў (кам. мажардом Аўстразіі Карл Молат, магчыма 20 — 30 тыс. ч.) і арабаў (кам. халіф Абд-аль-Рахман , магчыма 80 тыс. ч.) у часы арабскай экспансіі 7 — 8 ст. (дакладней, войнаў Умаядаў) у Еўропе, 10.10.732 каля г. Тур (сучасн. Францыя). Войска франкаў умела абаранялася на добрай пазіцыі і перамагло. 

На момант бітвы арабскае войска было абцяжарана здабычай па сваім летнім уварванні ў Галію, было падзелена, не ведала як след краю. Гэта паспрыяла Карлу ў тым, каб вывесці войска франкаў напярэймы арабскаму патаемна, бездарожжам, і загадзя заняць добрую пазіцыю для бітвы пяхоты супраць цяжкой панцырнай конніцы. Войска арабаў, напаткаўшы франкаў, спынілася, пачаліся дробныя сутычкі, але Абд-аль-Рахман не наважваўся пачынаць вальную бітву ў такіх некарысных для свайго войска ўмовах. Такое супрацьстаянне працягвалася да сямі дзён. Тым часам, да арабскага войска падышлі раней аддзеленыя часткі. Франкі таксама атрымалі падмацаванні. Нарэшце, верагодна, з прычын палітыкі, ідэалогіі, а таксама блізкага прыходу зімы, Абд-аль-Рахман загадаў пачаць агульны штурм пазіцыі франкаў.

Дакладныя сілы бакоў невядомыя. Колькасць арабскага войска звычайна лічыцца роўнай 80 тыс. ч., колькасць войска франкаў невядомая, прынамсі ў 2 разы меншая, звыч. ацэньваецца як 20 тыс. ч., часам да 30 тыс. ч., пераважна пяхота без засцерагальнага ўзбраення. У абодвух войсках мелася значная колькасць старых, дасведчаных воінаў. Арабская конніца мела тактычную перавагу над франкскай, бо карысталася страмёнамі, амаль невядомымі тады ў Еўропе. Арабы мелі палаткі, а франкі — не, але футраная вопратка франкаў лепей бараніла іх ад халадоў.

Войска франкаў стала квадратам (або фалангай) на ўзвышшы, парослым дрэвамі і кустоўем, войска арабаў сабралася на раўніне, т. ч., мясцовасць не спрыяла коннай атацы. Бітва пачалася шматлікімі вальнымі атакамі арабаў на фалангу франкаў. Некалькі разоў арабам удавалася прарваць шыхт франкаў, але кожным разам франкі ліквідавалі прарыў. Гісторыкі адзначаюць высокую дысцыпліну, вывучку пяхоты франкаў.

Тым часам, засланыя Карлам атрады лёгкай пяхоты пачалі разбураць табар арабаў, адцягнулі ўвагу арабскага войска. Частка арабаў пачала вяртацца да табару, каб абараніць здабычу, гэты рух быў зразуметы рэштаю арабаў як уцёкі. Абд-аль-Рахман, спрабуючы спыніць адыход сваіх войскаў, быў забіты франкамі. Розныя крыніцы па-рознаму падаюць працягласць бітвы (1 або 2 дні), і, адпаведна, адносяць увесь эпізод на розныя дні.

Смерць Абд-ал-Рахмана стала паваротным момантам бітвы. Уночы арабы пакінулі стаяць свой табар, і адступілі толькі з такой здабычай, якую маглі панесці іх уласныя коні.

Адступіўшы, войска арабаў вярнулася на Іберыйскі п-аў.

У ваеннай гісторыі Сярэднявечча гэта быў адзін з рэдкіх выпадкаў, калі пяхота, нават без засцерагальнага ўзбраення, не паддалася ў полі цяжкай панцырнай конніцы, пагатоў перамагла.

Перамога франкаў азначыла канчатковы супын арабскіх заваёваў у Еўропе, і была адным з першых поспехаў еўрапейцаў—хрысціян. У арабскай гістарыяграфіі ацэнка змянілася з ваеннай катастрофы («поле мучанікаў») да дробнай няўдачы, адной з многіх. У еўрапейскай гістарыяграфіі бітва традыцыйна (Гібан і інш.) ацэньвалася як выратавальная наогул для Еўропы і хрысціянства, у 20 ст. з'явіліся погляды на бітву, паводле якіх яна не была такой значнай.




#Article 175: Бітва пад Лясной (1708) (529 words)


Бі́тва пры Лясно́й была адной з самых значных і вырашальных падзей у гісторыі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721).

Бітва адбылася 28 верасня 1708 года непадалёк ад беларускай вёскі Лясная. Рускае войска было пад камандаваннем цара Пятра I і фельдмаршала Аляксандра Меншыкава. Шведскай арміяй камандаваў генерал Адам Людвіг Левенгаўпт. Перад пачаткам бітвы армія генерала Левенгаўпта налічвала 5.500 ваяроў інфантэрыі і 3.000 кавалерыі, моц рускага войска складала 4.830 ваяроў інфантэрыі (10 батальёнаў) і 6.795 ваяроў кавалерыі.

Генерал Адам Людвіг Левенгаўпт камандаваў адной з самых выдатных шведскіх вайсковых частак, якая ў той час кватэравала пад Рыгай. Улетку 1708 года войска Левенгаўпта вырушыла з Рыгі, каб злучыцца з галоўнай арміяй Карла XII.

Армія Карла XII таксама чакала ад Левенгаўпта зброю, харчаванне і вайсковую амуніцыю, плануючы пасля дапамогі працягнуць паход на Маскву. Але падрыхтоўка Левенгаўпта зацягнулася і Карл XII вырашыў адправіцца тым часам з паходам на Украіну. 15 верасня 1708 года рушыла ў паход галоўная армія шведаў. Армія Левенгаўпта знаходзілася пры гэтым усяго каля сотні кіламетраў ад Карлавага войска.

Расійскія военачальнікі вырашылі скарыстацца гэтым становішчам, і Пётр I аддаў прыказ ісці ў наступ на армію Левенгаўпта, вырашыўшы не дазволіць шведскай арміі злучыцца з галоўнай часткай войскаў Карла XII. Неабходна было спяшацца, каб не дапусціць пераправы корпусу генерала Левенгаўпта на другі бераг ракі Сож. Такі паварот дзеянняў не схапіў Левенгаўпта знянацку; генерал спыніў сваё войска і загадаў рыхтавацца да бітвы. Нечакана ў дзень бітвы ў другой палове дня пачаўся моцны снегапад, што было вельмі неспрыяльна для непадрыхтаванага да такой змены шведскага войска. Шведы былі дэзарыентаваны, Левенгаўпт аддаў загад адступаць, а таксама паліць і знішчаць зброю, харчаванне і ваенную амуніцыю, якія прызначаліся для арміі Карла.

Левенгаўпт аддаў загад свайму корпусу імкліва і непрыкметна пад пакровам ночы ўцякаць праз лес да Прапойску (назва цяперашняга беларускага горада Слаўгарад да 1945 года). Калі на ранку наступнага дня высветлілася, што войска Левенгаўпта на месцы ўчорашняга бівака няма, Пётр I кінуў наўздагон атрад драгунаў, якіх узначальваў генерал-лейтэнант Пфлуг. Драгунамі Пфлуга было пасечана каля пяцісот шведаў і захоплена ўсё тое, што Левенгаўпт не паспеў патапіць у рацэ Сож: зброю і амуніцыю схавалі пад сабой воды ракі. Да галоўнага стану Карла здолела дабрацца ўсяго 6.503 салдата корпуса Левенгаўпта, армія шведскага караля засталася без правіянту і без страчанай у бітве пры Лясной зброі. Таксама не дасталася шведскаму каралю зброя і багатыя запасы правіянту ад гетмана Мазепы, таму што даведаўшыся пра нечаканую здраду Мазепы і яго войска, Пётр загадаў спаліць стан гетмана ў Батурыне.

У бітве пры Лясной загінула больш 6.500 шведаў, каля 3.000 былі паранены. Страты на баку рускай арміі склалі 1.111 чалавек забітымі і 2.856 чалавек параненымі. Знішчэнне корпусу Адама Левенгаўпта значна паслабіла пазіцыі Карла ХII і ўзняло дух рускай арміі, бо гэта была перамога над самым моцным корпусам шведаў, які доўгі час (9 гадоў) лічыўся непераможным. Бітва пры Лясной таксама стала канцом перавагі Швецыі на поўдні Еўропы.

Па словах Пятра I, бітва пры Лясной — «маці Палтаўскай бітвы», якая адбылася роўна дзевяццю месяцамі пазней.

У 1717 годзе французскі мастак Жан Марк Нацье напісаў палатно «Бітва пры Лясной», якое замовіў яму Пётр I. У гонар 200-годдзя перамогі над арміяй шведаў непадалёку ад вёскі Лясная быў узведзены мемарыял, які стварыў скульптар А. Обер.

У гонар перамогі рускіх воінаў названы адкрыты ў 1975 годзе астэроід (3482) Лясная.




#Article 176: Бітва пры Майпу (166 words)


Бітва пры Майпу, апошняя вялікая бітва ў вайне за незалежнасць Чылі. Адбылася 5 красавіка 1818 года. Чылійцы на чале з Хасэ дэ Сан Марцінам і Бернарда O'Хігінсам перамаглі іспанскіх раялістаў.

Перайшоўшы Анды ў 1817 годзе, арміі Хасэ дэ Сан Марціна і Бернарда O’Хігінса разбілі іспанцаў у бітве пры Чакабука і ў бітве пры Чалчуапа. Неўзабаве чылійцы занялі Санцьяга. Іспанскі віцэ-кароль паслаў новую армію пад кіраўніцтвам генерала Марыяна Асорыя, якая перамагла чылійцаў у бітве пры Канча Раяда. У выніку працэс набыцця незалежнасці зацягнуўся. Пасля паразы чылійцы пачалі збіраць новую армію і рыхтавацца да далейшай барацьбы.

У красавіку 1818 года армія Сан Марціна вырушыла з Санцьяга ў кірунку Андаў. Пераадолеўшы горы на вышынях да 4000 метраў, у скалістых мясцінах армія наблізілася да іспанскага войска на чале з генералам Асорыя. Іспанская кавалерыя апынулася ў неспрыяльным для вядзення бітвы месцы. Сан Марцін падзяліў сваё войска на две часткі, атачыў іспанцаў. Праз 6 гадзін бітвы, дзякуючы выкарыстанню сучаснай зброі і тактычнай перавазе ў размяшчэнні войска, чылійцы ўзялі перамогу над іспанскай арміяй.




#Article 177: Бітва пры Чакабука (272 words)


Бітва пры Чакабука (12 лютага -- 14 лютага 1817) -- бітва вайны за незалежнасць Чылі, адбылася паблізу чылійскага горада Каліна. Аргентынскія і чылійскія патрыёты перамаглі армію іспанскіх раялістаў.

Пасля бітвы пры Ранкагуа 1814 года Чылі становіцца падкантрольным іспанскай кароне. Перыяд з 1814 па 1818 гады называюць перыядам рэканкістадораў. 

Правадыры руху за незалежнасць Бернарда О'Хігінс і Хасэ Мігель Карэра прымушаны бегчы з краіны. За мяжой у аргенцінскім горадзе Мендоза Хасэ дэ Сан Марцін і Бернарда O'Хігінс плануюць наступны ваенны паход супраць Іспаніі.

Пераход праз Анды У студзені 1817 года 4.000-тысячнае войска Хасэ дэ Сан Марціна пераходзіць праз Анды з мэтай нечаканага нападу на сілы супраціўніка. Але ў экстрэмальных умовах на высокіх андаўскіх перавалах не абышлося без значных страт: палова коней загінула ў час пераходу, армія страціла вялікую колькасць салдат. Большасць арміі складалі аргентынцы, астатнюю частку — пераважна чылійцы.

Бернарда О'Хігінс узначальваў асобную дывізію. Адважыўшыся на рэзыкоўны манеўр, О'Хігінс напаў на іспанскую армію на чале з Рафаэлем Марота непадалёку ад Чакабука. Іспанская армія налічвала каля 1.500 салдат, якія змаглі паспяхова адбіць першую атаку. Пасля гэтага О'Хігінс і генерал Салер накіравалі на сілы іспанцаў кавалерыю і інфантэрыю з бажанетамі (штыкі).

Іспанцы не змаглі супрацьстаяць колькасна пераважнай арміі патрыётаў і атрымалі паразу ў бітве. Шлях да Санцьяга дэ Чылі быў цяпер свабодным і 14 лютага армія Хасэ дэ Сан Марціна ўвайшла ў горад.

Пасля бітвы пры Чакабука іспанская армія заставалася даволі моцнай. Былы іспанскі губернатар Марыяна Асорыя набірае новых рэкрутаў і перамагае Бернарда О'Хігінса ў бітве пры Канча Раяда (1818). У О'Хігінса ў гэтай бітве была цяжка паранена рука. У бітве пры Майпу (5 красавіка 1818) чылійскія патрыёты ўзялі канчатковую перамогу ў вайне за незалежнасць Чылі.




#Article 178: Бітва ў бухце Пакоча (284 words)


Марская бітва пры Пакоча 1877, марская бітва (29.5.1877), якая адбылася ў паўднёвай бухце Пакоча, каля г. Макега, між перуанскім (рэвалюцыйных сіл) маніторам «Гуаскар» (кап. Г. Астэтэ) — 4 гарматы, 1 меншая гармата, ~100 ч., і брытанскім Паўднёваамерыканскім атрадам (контр-адм. А. дэ Хорсі), які складаўся з двух караблёў, жалезнага фрыгата «Шах» (кап. Ф. Бедфард) і карвета «Аметыст» (кап. А. Чатфілд) — 40 гармат, тарпеды, шастовыя міны, 800 ч.

Пасля ўльтыматуму дэ Хорсі (16.5.1877), які быў пастаўлены ў адказ на ранейшае затрыманне і агляд маніторам двух брытанскіх параходаў, і які быў адкінуты Астэтэ (22.5.1877), брытанскі атрад рабіў спробы перахапіць манітор. Тым часам, перуанскія ўрадавыя сілы безвынікова спрабавалі захапіць «Гуаскар» у марской бітве пры Пачола (27.5.1877). Брытанцам удалося знайсці манітор 29.5.1877. На борце «Гуаскара» у гэты час таксама знаходзіўся кіраўнік перуанскай рэвалюцыі Н. дэ П'ерола. Пачынаючы з 15 гадз., брытанскі атрад спрабаваў манёўрам заблакаваць рух манітора і артылерыйскім агнём прымусіць яго паддацца, або ўзяць на абардаж. Але значная перавага брытанцаў у артылерыі і людзях ураўнаважвалася малою асадкай і панцырам манітора. У сваю чаргу, артылерысты перуанскага карабля стралялі вельмі няцэльна. Абодва бакі неаднаразова і безвынікова спрабавалі ісці на таран. Нарэшце, каля 17 гадз. дэ Хорсі загадаў патапіць перуанскі карабель самаходнай мінай Уайтхеда (тарпедай). Каля 21 гадз. быў зроблены першы ў гісторыі стрэл самаходнай тарпедай у баі, безвынікова. Пасля прыходу змроку англійскі атрад выйшаў з бою. Страты бакоў склалі з перуанскага боку — забіты 1 афіцэр, з брытанскага боку — некалькі параненых матросаў.

Пасля бітвы пры Пакоча, брытанскі флот больш ніколі не пасылаў у бой драўляных караблёў. «Гуаскар» стаў першым у гісторыі караблём, які быў атакаваны тарпедай у баі ў адкрытым моры, і які ўхіліўся ад такой атакі, а таксама першым і апошнім жалезным караблём, які калі-небудзь біўся з брытанскімі драўлянымі караблямі («Аметыст»).




#Article 179: Біялагічная зброя (187 words)


Біялагічная зброя — адзін з відаў зброі масавага знішчэння, які карыстаецца паражальнымі фактарамі біялагічных агентаў і рэчываў. У нефармальным скароце англійскіх назваў відаў зброі масавага паражэння (англ. «ABC») азначаецца літарай «B».

Выкарыстанне небяспечных хвароб і біялагічных атрутных рэчываў у вайсковых мэтах вядомае ад старажытнасці. У навейшыя часы, такое выкарыстанне было пастаўлена на арганізаваную, потым на навуковую аснову ў 18 ст., найперш Вялікабрытаніяй на ТВД Паўночнай Амерыкі. (Гл. Воспа, Канадскія войны, Паўстанне Панціяка, Генры Буке, Джэфры Амхерст, Амерыканская рэвалюцыя#Квебек).

У 20 ст. распрацоўка біялагічных відаў зброі вялася ўсімі вялікімі дзяржавамі. (Гл. Атрад 701).

У лістападзе 1969 прэзідэнт Ніксан афіцыйна спыніў працу амерыканскай праграмы наступальных біялагічных узбраенняў. У 1972 Вялікабрытанія, ЗША, СССР падпісалі Канвенцыю па біялагічных узбраеннях. Аднак, пазней выявілася (1989, 1992), што СССР патаемна працягваў працу сваёй праграмы біялагічных узбраенняў. (Гл. Уладзімір Пасечнік, «Біяпрэпарат», Свярдлоўская аварыя 1979, Канатжан Алібекаў (Кен Алібек)).

Лічыцца, што на працягу 1990 — 2000-х, і пасля распаду СССР, тэхнічныя магчымасці весці біялагічную вайну захаваліся ў Расіі і з'явіліся ў Паўночнай Карэі і Ірака. Ускосныя меркаванні пра патэнцыйную здольнасць весці біялагічную вайну (найперш, праз штамы віруса воспы) маюцца адносна Кітая, Кубы, Індыі, Ірану, Ізраілю, Пакістану, Югаславіі (Сербіі).




#Article 180: Вава (126 words)


Эдва́лду Ізі́дыу Не́ту (; ,  — , Рыа-дэ-Жанэйра), больш вядомы як Вава́ () — бразільскі футбаліст, нападнік. Чэмпіён свету 1958 і 1962 у складзе нацыянальнай зборнай Бразіліі.

Гуляў за такія вядомыя бразільскія клубы, як «Васка да Гама» і «Палмейрас», за іспанскі клуб «Атлетыка Мадрыд», а таксама за нацыянальную зборную Бразіліі.

За зборную Бразіліі Вава правёў 23 матчы, і ў яе складзе два разы станавіўся чэмпіёнам свету — у 1958 і 1962 гадах (забіў 5 і 4 гола за турнір адпаведна). Разам з яшчэ пяццю ігракамі ён стаў лепшым бамбардзірам чэмпіянату свету 1962 у Чылі.

Вава — адзін з чатырох футбалістаў, якія забівалі ў двух фінальных матчах чэмпіянатаў свету. Разам з ім гэтага дамагліся Пеле (1958 і 1970), Паўль Брайтнер (1974 і 1982) і Зінедзін Зідан (1998 і 2006).




#Article 181: Вага (232 words)


Вага́ (сіла вагі) — сіла, з якой цела ўздзейнічае на нерухомыя адносна яго апору ці падвес.

Вага цела залежыць ад характару руху цела і руху апоры ці падвеса, а таксама ад іх узаемнага размяшчэння ў прасторы.

Як любая сіла, вага ў сістэме СІ вымяраецца ў ньютанах, СГС — дзінах. Аднак у многіх галінах тэхнікі яшчэ захавалася выкарыстання кілаграм-сілы. Вага вымяраецца таксама ў пазасістэмных адзінках — фунтах, унцыях, гранах. Паколькі гэтыя гістарычныя адзінкі ўсталяваліся даўно, яны прымяняюцца ў роўнай ступені як да масы так і вагі.

Вага таксама залежыць ад стану руху цела ад яго паскарэння. Пры руху цела з паскарэннем адносна Зямлі вага мяняецца. Падчас вольнага падзення, руху з паскарэннем роўным паскарэнню прыцягнення Зямлі вага роўны нулю, стан бяз важкасці. Падчас раўнамернага руху па выпуклай альбо вігнутай паверхні вага памяншаецца (павялічваецца) на велічыню адпаведнай цэнтраімклівый сілы. Напрыклад, у ліфце, што ідзе ўверх, вага цела павялічваецца на велічыню паскарэння ліфта, а ў ліфце, які спускаецца ўніз, вага цела памяншаецца на велічыню паскарэння. Адпаведна, вага залежыць ад значэння паскарэння вольнага падзення. Ваганні паскарэння вольнага падзення ў межах Зямлі невялікія, але на іншых нябесных целах, вага цела з аднолькавай масай можа моцна мяняцца. Напрыклад, на Месяцы вага цел памяншаецца прыкладна ў шэсць разоў.Вага цела, пагружанага ў вадкасць, памяншаецца на вагу выцесненай вадкасці (закон Архімеда).

Для вымярэння вагі выкарыстоўваюцца шалі. Гэтыя прыборы вымераюць непасрэдна вагу. Калі трэба вызначыць масу цела, то яе трэба пералічыць з значэння вагі.




#Article 182: Вадарод (470 words)


Вадарод — першы хімічны элемент у табліцы Мендзялеева. Абазначаецца сімвалам H (ад  «утваральнік вады»; ад старажытнагрэчаскага ύδρω «вада» і γίγνομαι «станавіцца», «узнікаць», «утварацца»). Самы пашыраны элемент у космасе, складае каля палавіны масы Сонца, большасці зорак. У складзе арганічных злучэнняў вадарод маюць усе раслінныя і жывёльныя арганізмы. 

Газападобны вадарод упершыню штучна атрыманы ў пачатку 16-га стагоддзя, падчас змешвання металаў з моцнымі кіслотамі. У 1766—1781 гг. Генры Кавендыш стаў першым, хто зразумеў, што газападобны вадарод — гэта самастойнае рэчыва. У 1783 г. Лавуазье першы атрымаў вадарод з вады і даказаў, што вада ёсць хімічным злучэннем вадароду з кіслародам. Адсюль і назва вадароду.

Пры звычайных тэмпературы і ціску, вадарод уяўляе сабой газ без колеру, смаку і паху, нетаксічны, лёгкі на загаранне. Двухатамны газ з малекулярнай формулай H2. 

Тэмпература плаўлення -259,1 °С, кіпення -252,6 °С, шчыльнасць вадкага вадароду 70,8 кг/м³ (-235 °С). Вадарод і яго сумесі з паветрам і кіслародам пажара- і выбухованебяспечныя (грымучы газ).

Малекула вадароду двухатамная. Пры звычайных умовах узаемадзейнічае толькі з фторам і хлорам (на святле), пры павышаных тэмпературах у прысугнасці каталізатараў — з кіслародам (утвараецца вада), галагенамі (галагенавадароды), азотам (аміяк). Са шчолачнымі і шчолачназямельнымі металамі, элементамі III—IV груп перыядычнай сістэмы ўтварае гідрыды. Аднаўляе аксіды і галагеніды металаў да металаў, ненасычаныя вуглевадароды (гідрагенізацыя). Лёгка аддае электрон, у водных растворах пратон Н існуе ў выглядзе іона гідраксонію, утварае вадародную сувязь.

Вадарод лёгка ўтварае кавалентныя сувязі з большасцю неметалаў, таму ў Зямных умовах атамарны вадарод сустракаецца рэдка. Вадарод адыгрывае вялікую ролю ў акісляльна-аднаўляльных рэакцыях, калі адбываецца абмен пратонамі паміж малекуламі ў растворы.

Ва ўтварэнні іоннай сувязі атам вадароду можа ўдзельнічаць як у выглядзе адмоўна зараджаных часціц — аніёнаў H- (т.зв. гідрыду), так і ў выглядзе дадатна зараджаных часціц H+. Катыён H+ абазначаны так, нібы складаецца з голага пратона, але ў рэчаіснасці катыёны вадароду ў іоннай сувязі заўсёды сустракаюцца ў выглядзе больш складаных утварэнняў.

Вадарод мае тры ізатопы: процій 1H, дэйтэрый ²H (або D), і трыцій ³H (або T). Процій і дэйтэрый стабільныя, а трыцій — радыеактыўны з перыядам паўраспаду 12,5 гадоў.

Найбольш распаўсюджаны ізатоп вадароду — процій, які мае адзін пратон і не мае нейтронаў. Як самы просты з атамаў элементаў, атам вадароду часта выкарыстоўвалі у тэарэтычных разліках і мадэляванні. Напрыклад, атам вадароду — гэта адзіны нейтральны атам, для якога можна аналітычна развязаць ураўненне Шродынгера. Вывучэнне энергетычных узроўняў і сувязей у атаме вадароду адыграла ключавую ролю ў развіцці квантавай механікі.

Прамысловая вытворчасць ажыццяўляецца ў асноўным шляхам канверсіі метану:

Радзей атрымліваюць з дапамогай больш энергаёмістых метадаў, такіх як электроліз вады, газіфікацыя вадкага і цвёрдага паліва (вадзяны газ). 

Газападобны вадарод выкарыстоўваецца для сінтэзу аміяку, хлорыстага вадароду, метылавага і вышэйшых спіртоў, вуглевадародаў, для гідрагенізацыі тлушчу, таксама для зваркі і рэзкі металаў вадародна-кіслародным полымем. Вадкі вадарод выкарыстоўваецца ў якасці ракетнага і аўтамабільнага паліва. Ізатопы вадароду знайшлі прымяненне ў атамнай энергетыцы.

Вадарод з'яўляецца крыніцай праблем у металургіі, бо можа павялічваць крохкасць многіх металаў, што ўскладняе праектаванне трубаправодаў і ёмістасцей.




#Article 183: Ваенна-прамысловы комплекс (530 words)


Ваенна-прамысловы комплекс (ВПК), сімбіятычны альянс ваеннай прамысловасці, узброеных сіл і звязаных з імі дзяржаўнага апарату, навукі і сродкаў масавай інфармацыі. Пачаў фарміравацца ў Вялікабрытаніі і Францыі ў 1880—1890-х як следства іх ваенна-марскога суперніцтва. Падчас Другой сусветнай вайны адпаведныя комплексы ўзніклі ў Германіі, Японіі, ЗША і СССР.

Тэрмін уведзены амерыканскім прэзідэнтам Дуайтам Эйзенхаўэрам у 1961. Тэрмінамі «ваенная эканоміка» і «ваенны карпаратызм» апісваюцца роднасныя паняцці.

ВПК асабліва актыўна развіваўся пасля Другой сусветнай вайны ў сувязі з нарастаннем супрацьстаяння дзвюх процілеглых сусветных сістэм. У ВПК выкарыстоўваліся найноўшыя дасягненні навукова-тэхнічнага прагрэсу, ён быў асновай мілітарызацыі эканомікі. У канцы 1980-х па ўсім свеце ў ваеннай вытворчасці было занята каля 30 млн. чалавек і амаль столькі ж знаходзілася ва ўзброеных сілах, каля 500 тысяч вучоных займаліся ваенна-навуковымі распрацоўкамі. У сувязі з раззбраеннем, асабліва пасля распаду СССР, сусветнай сацыялістычнай сістэмы і яе ваеннага блока на многіх прадпрыемствах ВПК пачалася канверсія, але ён па-ранейшаму мае магутны патэнцыял, выпускае вялікую колькасць узбраенняў для сваіх краін і ваеннага бізнесу.

У савецкі час у Беларусі на ВПК працавала больш за 100 прадпрыемстваў — пераважна радыёэлектроннай прамысловасці і прыладабудавання. Беларуская эканоміка была састаўной часткай народнай гаспадаркі СССР, большасць функцыянальна завершаных узораў баявой тэхнікі выраблялася на тэрыторыі Расійскай Федэрацыі.

Пасля распаду СССР Беларусь здолела захаваць матэрыяльна-тэхнічную базу для падтрымання ўзбраення ў баяздольным стане, а вытворцы абачліва ўстрымаліся ад суцэльнай канверсіі, правялі неабходныя рэформы, дзякуючы якім спад агульнага аб'ёма вытворчасці быў неістотны. Беларускія прадпрыемствы ВПК здолелі адаптавацца да новых эканамічных умоў: да 70% прадукцыі прызначаецца для экспарту і, перш за ўсё, у Расію. У той жа час у мадэрнізацыі беларускага парка ўзбраенняў удзельнічаюць і расійскія прадпрыемствы (каля 200), развіваецца ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва з украінскім бокам.

Найбольшага прагрэсу ВПК Беларусі ўдалося дасягнуць у кірунку распрацоўкі і стварэння перспектыўных аўтаматызаваных сістэм кіравання войскамі, лічбавых картаграфічных сістэм, прыцэльных комплексаў для танкаў і баявых машын пяхоты, базавых шасі пад мантаж разнастайных комплексаў ваеннага прызначэння, разведвальна-дыверсійных машын, навігацыйна-пілатажных сістэм, а таксама сучаснай элементнай базы: інтэгральных мікрасхем і іншых паўправадніковых элементаў.

Паспяхова ідзе мадэрнізацыя ваеннай тэхнікі, што знаходзіцца на ўзбраенні беларускай арміі і армій іншых краін свету. Сярод мадэрнізаваных узораў ваеннай тэхнікі варта адзначыць многафункцыянальныя знішчальнікі МіГ-29БМ і Су-27БМ1, верталёт Мі-8МТКО1, сістэму залпавага агню «Град» на базе шасі «МАЗ» («БелГрад»), перасоўны пункт кіравання і навядзення знішчальнай авіяцыі, транспартна-зараджальная машына, вылічальныя комплексы спецыяльнага прызначэння, аўтаматызаваная сістэма апрацоўкі палётнай інфармацыі «Дзвіна-М», прыцэльныя прыстасаванні да стралковай зброі, поўнапрывадны аўтамабіль павышанай праходнасці «МАЗ» з калёснай формулай 4х4 грузападымальнасцю 6 т,  сродкі радыёэлектроннага процідзеяння, спецыяльная тэхніка Пагранічных войск, трэнажорныя комплексы рознага прызначэння, імітацыйныя сродкі для навучання і падрыхтоўкі разлікаў і спецыялістаў Узброеных сіл.

Практычна ўся наменклатура ўзбраення і тэхнікі сучаснай арміі (больш 4 тысяч найменаванняў) можа быць адрамантавана на беларускіх прадпрыемствах, што робіць Беларусь прывабным партнёрам па ваенна-тэхнічнаму супрацоўніцтву для многіх краін свету.

Для правядзення дзяржаўнай палітыкі ў ваенна-прамысловай сферы, каардынацыі дзейнасці рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання, іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, па пытаннях ВПК у 2004 створаны Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь. На яго ўскладзены функцыі фарміравання праграм развіцця ВПК, арганізацыі і каардынацыі іх выканання, ліцэнзавання выпуску прадукцыі ваеннага прызначэння. У веданне Дзяржкамваенпрама былі перададзены ўнітарныя прадпрыемствы Міністэрства абароны, а таксама шэраг прадпрыемстваў Міністэрства прамысловасці. У канцы 2004 прынята Канцэпцыя ваенна-тэхнічнай палітыкі Рэспублікі Беларусь на 2005—2015. У 2005 — Дзяржаўная праграма ўзбраення на 2006—2015.




#Article 184: Ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва (337 words)


Ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва, дзейнасць у галіне міжнародных адносін, звязаная з распрацоўкай, вытворчасцю, экспартам/імпартам прадукцыі, работ і паслуг ваеннага прызначэння: узбраення, ваеннай тэхнікі, рэзультатаў інтэлектуальнай дзейнасці і правоў на іх, інфармацыі ў ваенна-тэхнічнай галіне.

Мэты ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва:

У шэрагу краін створаны спецыяльныя ўрадавыя агенцтвы для ажыццяўлення ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва. У ЗША ў структуры Міністэрства абароны функцыяніруе Упраўленне супрацоўніцтва ў галіне ваеннай бяспекі (Defense Security Cooperation Agency), якое прадастаўляе фінансавую і матэрыяльна-тэхнічную дапамогу, перадачу прадукцыі, работ і паслуг ваеннага прызначэння, а таксама забяспечвае кантакты прадстаўнікоў ваенных ведамстваў. У Расіі з 2004 працуе падведамасная Міністэрству абароны Федэральная служба па ваенна-тэхнічным супрацоўніцтве.

Стварэнне эфектыўнай ваеннай арганізацыі Рэспублікі Беларусь патрабуе прыцягнення значных арганізацыйных, матэрыяльных, фінансавых рэсурсаў, частка якіх можа быць атрымана галоўным чынам ці выключна шляхам ажыццяўлення ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва з іншымі дзяржавамі.

Найлепшыя вынікі дасягнуты ў супрацоўніцтве з расійскім бокам. Вядзецца сумесная распрацоўка і вытворчасць сучасных узораў узбраення і ваеннай тэхнікі, адбываецца абмен навукова-тэхнічнай інфармацыяй, вядуцца пастаўкі прадукцыі для ўзброеных сіл абедзвюх дзяржаў.

Наладжана ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва з Украінай. Падпісана некалькі міжурадавых пагадненняў, рыхтуецца шэраг дадатковых дакументаў па пытаннях супрацоўніцтва ў галіне метралогіі, стандартызацыі, класіфікацыі, кадзіравання і каталагізацыі, узаемнай аховы правоў на рэзультаты інтэлектуальнай дзейнасці, створаные падчас двухбаковага ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва, а таксама правядзення сумесных навукова-даследчых і вопытна-канструктарскіх распрацовак. Ажыццяўляюцца ўзаемныя пастаўкі кампанентаў для вытворчасці, рамонту і мадэрнізацыі ўзбраенняў і ваеннай тэхнікі, прапрацоўваюцца варыянты правядзення сумесных работ па мадэрнізацыі зенітна-ракетных комплексаў, авіяцыйнай і бранятанкавай тэхнікі.

Беларуская тэхніка з'яўляецца важным кампанентам інтэграваных сістэм абароны многіх краін свету. Асновай наземнага кампаненту ядзернай трыяды Расіі і Кітая сталі калёсныя цягачы МЗКТ, прычым у КНР беларускімі спецыялістамі было пабудавана зборачнае прадпрыемства мінскага завода («Санцзян-Волат», правiнцыя Хубэй).

Рэспубліка Беларусь — адзін з сусветных лідараў па вытворчасці і гандлі ўзбраеннем і ваеннай тэхнікай. Паводле разлікаў Стакгольмскага міжнароднага інстытута даследавання праблем міру (SIPRI) у 1998—2002 Беларусь уваходзіла ў першую дзесятку краін-экспарцёраў узбраення, а ў 1999 займала сёмае месца ў свеце — пасля ЗША, Расіі, Францыі, Германіі, Вялікабрытаніі і Украіны.

Суб'екты ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь з замежнымі дзяржавамі — адпаведныя дзяржаўныя органы, а таксама ўпаўнаважаныя Урадам Рэспублікі Беларусь спецыялізаваныя вытворчыя і знешнегандлёвыя прадпрыемствы.

Гл. таксама: Ваеннае супрацоўніцтва




#Article 185: Ваеннае супрацоўніцтва (292 words)


Ваеннае супрацоўніцтва, «адносіны дружалюбных дзяржаў у ваеннай галіне, накіраваныя на сумеснае рашэнне абаронных задач. Характар яго вызначаецца сумяшчальнасцю нацыянальных інтарэсаў дзяржаў, узгодненасцю палітычнага курса, узаемнай зацікаўленасцю ў забеспячэнні міжнароднай і нацыянальнай бяспекі. Вылучаюць тры галіны ваеннага супрацоўніцтва: ваенна-палітычную, ваенна-стратэгічную і ваенна-тэхнічную.

Пры ўсіх формах ваеннага супрацоўніцтва прадугледжаецца абмен ваенна-палітычнай, ваенна-стратэгічнай і ваенна-тэхнічнай інфармацыяй, узгадненне ацэнак і прагнозаў па развіцці ваенна-палітычнай і стратэгічнай абстаноўкі ў свеце і асобных яго раёнах.» 

Найбольш цеснае супрацоўніцтва ў ваеннай галіне Беларусь ажыццяўляе з дзяржавамі-ўдзельніцамі Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы (АДКБ), а таксама з іншымі дзяржавамі-ўдзельніцамі СНД.

Найвышэйшы ўзровень ваеннага супрацоўніцтва дасягнуты паміж Рэспублікай Беларусь і Расійскай Федэрацыяй — асаблівыя адносіны дзвюх краін рэалізуюцца як у рамках АДКБ, так і ў Саюзнай Дзяржаве і датычацца ўсіх галін ваеннага супрацоўніцтва.

У адпаведнасці з прынятай у 1998 Канцэпцыяй сумеснай абароннай палітыкі з войск Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь і Маскоўскай ваеннай акругі Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі створана рэгіянальная групіроўка войск (каля 300 тыс. ваеннаслужачых). У мірны перыяд воінскія фарміраванні, якія выдзяляюцца ў склад рэгіянальнай групіроўкі, захоўваюць нацыянальную прыналежнасць і знаходзяцца ў падпарадкаванні міністэрстваў абароны адпаведных дзяржаў. Для непасрэднага кіравання рэгіянальнай групіроўкай у пагражальны перыяд і для адбіцця агрэсіі на базе Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь ствараецца Аб'яднанае камандаванне рэгіянальнай групіроўкай войск.

Працягваецца стварэнне адзінай сістэмы СПА, папярэджання аб ракетным нападзенні, а таксама аб'яднаных сістэм падрыхтоўкі войск, тэхнічнага і матэрыяльнага забеспячэння. Штогод планіруецца і рэалізуецца сумесны абаронны заказ. Праводзяцца сумесныя вучэнні і камандна-штабныя трэніроўкі.

Супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь з НАТА ажыццяўляецца праз удзел у Савеце еўра-атлантычнага партнёрства (з 1992) і праграме «Партнёрства дзеля міру» (з 1995). Адносіны Беларусі з НАТА часова прыпыняліся ў першай палове 1999 у сувязі з агрэсіяй НАТА супраць Югаславіі.

У апошні час паскараецца развіццё ваеннага супрацоўніцтва Беларусі з краінамі «трэцяга свету», у першую чаргу з КНР, Венесуэлай, іншымі дзяржавамі-ўдзельніцамі Руху недалучэння.




#Article 186: Вайна за незалежнасць ЗША (482 words)


Вайна за незалежнасць Злучаных Штатаў Амерыкі ( альбо American War of Independence) вялася паміж 1775 і 1783 гадамі паміж пасяленцамі 13 паўночнаамерыканскіх калоній і Вялікабрытаніяй. Ваенныя дзеянні скончыліся ў 1781 годзе бітвай пры Ёрктаўне, афіцыйна вайна скончылася падпісаннем мірнага пагаднення ў Парыжы 3 верасня 1783 года.

Пасля Сямігадовай (Франка-індзейскай вайны адносіны паміж 13 англійскімі калоніямі і Вялікабрытаніяй пагоршыліся. Брытанскі ўрад прыняў шэраг непапулярных актаў, апратэставаных самакіраванне калоній. Двойчы ў Бостане адбыліся інцыдэнты звязаныя з пратэстам каланістаў: 5 сакавіка 1770 г. гараджане напалі на брытанскі вайсковы патруль, які адкрыў агонь, і 3 бостанцы былі забіты, потым 5 снежня 1773 г. група змагароў за незалежнасць калоній напала на караблі Ост-Індыйскай кампаніі (Бостанскае чаяпіцце). У адказ урад метраполіі прыняў яшчэ некалькі рэпрэсіўных актаў, а самакіраванне калоній выступіла супраць іх. Каланісты пачалі рыхтавацца да магчымага паўстання, ствараць апалчэнні «мінітмэнаў» і збіраць зброю. Спробы мясцовых англійскіх чыноўнікаў і некаторых рэлігійных груп, напрыклад, квакераў знайсці кампраміс, які б прымірыў калоніі і метраполію, былі праігнараваны брытанскім каралём.

Камандзір англійскай вайсковай часткі Бостана генерал Томас Гейдж атрымаў загад канфіскаваць склад бояпрыпасаў і зброі ў горадзе Канкорд. 19 красавіка 1775 г. яго людзі сустрэлі значную групу мінітмэнаў ля вёскі Лексінгтан. Калі мінітмэны адмовіліся разысціся, англічане адкрылі агонь, забілі 8 і паранілі 10 чалавек. пасля гэтага, атрад дайшоў да Канкорда і знішчыў склад (але мінітмэны паспелі разабраць адтуль зброю раней). Там англійскі атрад падвергся нападу мінітмэнаў, які цягнуўся ўвесь іх шлях да Бостана. Чырвоная ўніформа рабіла салдат лёгкай мішенню, і ў выніку брытанцы страцілі 250 чалавек забітымі і параненымі, а каланісты 93.

Другі Кантынентальны Кангрэс, які сабраўся ў Філадэльфіі 10 мая 1775 г., аб'явіў вайну Вялікабрытаніі 15 мая 1775 г. і прызначыў кіраўніком апалчэння каланістаў палкоўніка Джорджа Вашынгтона.

Восень 1775 — зіма 1776 г. Паход арміі Вашынгтона ў Квебек. пасля некаторых поспехаў, войскі Вашынгтона выбіты з Канады.

Чэрвень 1776 г. брытанскі флот на працягу месяца спрабуе захапіць Чарльзтаўн у Паўднёвай Караліне, але беспаспяхова.

Жнівень — лістапад 1776 г. войскі Вашынгтона вядуць баі па абароне г. Нью-Ёрк, церпяць паражэнне і горад застаецца брытанскай ваеннай базай амаль да канца вайны.

У 1777 г. брытанская армія заняла Філадэльфію, і урад ЗША пакінуў горад.

У 1778 г. брытанцы распачалі аперацыю па захопу паўднёвых штатаў ЗША. Вайна на Поўдні хутка ператварылася ў зацяжную.

У 1778 г. Францыя перайшла ад матэрыяльнай дапамогі паўстанцам да адкрытых марскіх баёў, а у ліпні 1780 высадзіла сухапутную армію на Кантвнент.

У 1789 г. Іспанія пачала вайну з Брытаніяй за Фларыду. Але іспанцы не падтрымлівалі армію ЗША.

У 1780 г. Брытанія распачала вайну з Галадныяй, як з гандлёвым партнёрам паўстаўшых амерыканскіх калоній.

На пачатку 1781 г. брытанскія войскі на чале з Карнуэлісам пацярпелі паражэнне пад Каўпензам ў Паўднёвай Караліне і адступілі на тэрыторыю Вірджыніі. Там яны знаходзіліся ў аблозе, якую ім учынілі французы і амерыканцы.

Пасля эвакуацыі войскаў Карнуэліса на базу г. Нью Ёрк баі працягваліся летам і восенню 1781 г. 19 кастрычніка 1781 г. ў бітве пры Ёрктаўне Корнуэліс склаў зброю разам з 8000-най арміяй.

Пасля гэтага стан вайны працягваўся да 3 верасня 1783 г., калі было падпісана парыжскае мірнае пагадненне.




#Article 187: Валожынскі раён (280 words)


Валожынскі раён — адміністрацыйная адзінка ў складзе Мінскай вобласці.

Знаходзіцца на захадзе Мінскай вобласці, мяжуе з Маладзечанскім, Мінскім, Дзяржынскім і Стаўбцоўскім раёнамі Мінскай вобласці, на захадзе і паўночным захадзе — з Іўеўскім, Ашмянскім і Смаргонскім раёнамі Гродзенскай вобласці.

Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,7 °C, ліпеня — +17,5 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 659 мм. Вегетацыйны перыяд — 187 дзён.

Паверхня хвалістая. На ўсходзе раёна размяшчаецца Мінскае ўзвышша, на поўначы — адгор’і Ашмянскага ўзвышша, на паўднёвым захадзе — Нёманская нізіна. Пераважаюць вышыні 150—250 м, максімальная адзнака — 335 м (гара Маяк каля в. Шапавалы).

Валожынскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Баранавіцкай вобласці БССР. Цэнтр — горад Валожын. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 21 сельсавет: Адамоўскі, Брыльскі, Бурмацкі, Вішнеўскі, Войштавіцкі, Гародзькаўскі, Даўбенскі, Дорскі, Забрэзскі, Ігнатаўскі, Ластаянцаўскі, Лоскаўскі, Ляшчоўскі, Мінцаўскі, Пяршайскі, Румскі, Сакаўшчынскі, Стайкаўскі, Сугваздаўскі, Узбалацкі, Філіпіняцкі. 

З 20 верасня 1944 года раён ўвайшоў у склад Маладзечанскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года быў ўтвораны Багданаўскі сельсавет, скасаваны Адамоўскі, Бурмацкі, Войштавіцкі, Ігнатаўскі, Лоскаўскі, Ляшчоўскі, Мінцаўскі, Філіпіняцкі сельсаветы, Румскі сельсавет перайменаваны ў Белакорацкі. 26 ліпеня 1957 года скасаваны Ластаянцаўскі сельсавет. 12 чэрвеня 1968 года Стайкаўскі сельсавет перайменаваны ў Мінцінскі. З 20 студзеня 1960 года апынуўся ў складзе Мінскай вобласці, да раёна былі далучаны Гіравіцкі, Пятроўшчынскі, Ракаўскі і Яршэвіцкі сельсаветы Радашковіцкага раёна, Багданаўскі сельсавет перададзены ў склад Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці. 26 жніўня 1961 года быў скасаваны Гірэвіцкі сельсавет. 17 красавіка 1962 года да раёна быў далучаны Зарачанскі, Пральніцкі сельсаветы і 24 населеныя пункты Волменскага сельсавета скасаванага Івянецкага раёна і гарадскі пасёлак Івянец. 5 мая 1962 года Мінцінскі сельсавет перайменаваны ў Валожынскі, Пральніцкі — у Падневіцкі, Брыльскі сельсавет скасаваны. 

На тэрыторыі Валожынскага раёна знаходзяцца наступныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння:

Усе пералічныя помнікі прыроды адносяцца да класу геалагічных.




#Article 188: Вануату (344 words)


Вануа́ту (, , ), Рэспу́бліка Вануа́ту (, , )  — ціхаакіянская дзяржава ў Меланезіі. Мяжуе на поўначы з тэрытарыяльнымі водамі Саламонавых Астравоў, на захадзе з эканамічнай зонай Аўстраліі, на паўднёвым захадзе з тэрытарыяльнымі водамі Новай Каледоніі, на ўсходзе — з тэрытарыяльнымі водамі Фіджы. Працягласць прыбярэжнай паласы — 2528 км. Рэспубліка Вануату размешчана на 83 астравах архіпелага Новыя Гебрыды. Агульная плошча сушы — 12 190 км². Насельніцтва Вануату — 215446 чал. (2008). Сталіца — Порт-Віла. Першым востравам, заўважаным еўрапейцамі, стаў Эспірыту-Санта, адкрыты іспанскім мараплаўцам Педра Фернандэсам Кіросам у 1606 годзе і прыняты за частку «невядомай Паўднёвай зямлі». У 1906 годзе астравы сталі кандамініумам Брытаніі і Францыі пад назвай «Новыя Гебрыды». 30 ліпеня 1980 г. астравы атрымалі незалежнасць пад назвай «Рэспубліка Вануату». Вануату — сябра ААН, Садружнасці нацый, Франкафоніі, Паўднёваціхаакіянскай камісіі і Форума ціхаакіянскіх астравоў.

Гімн Yumi, Yumi, Yumi.

Згодна з Канстытуцыяй 1980, Вануату — парламенцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, абіраецца парламентам тэрмінам на 5 гадоў.

Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — Нацыянальнаму сходу, які складаецца з 52 членаў і абіраецца насельніцтвам тэрмінам на 4 гады. Выбарчым правам надзелены ўсе грамадзяне, якія дасягнулі 18-гадовага ўзросту. Выканаўчая ўлада ажыццяўляецца ўрадам на чале з прэм'ер-міністрам, які абіраецца парламентам з ліку дэпутатаў. Склад кабінета міністраў прызначаецца прэм'ер-міністрам таксама з членаў Нацыянальнага сходу.

Вышэйшая судовая ўлада — Вярхоўны суд. Яго старшыня прызначаецца прэзідэнтам краіны пасля кансультацыі з прэм'ер-міністрам і лідэрам апазіцыі, а тры суддзі — па рэкамендацыі Юрыдычнай камісіі.

На працягу чатырох гадоў пасля падпісання канвенцыі 1906 г. аб стварэнні кандамініума на Новых Гебрыдах адсутнічала адміністрацыйнае дзяленне, а разгляд розных спраў з удзелам меланезійцаў ажыццяўляў не агульны суд, а Ваенна-марская камісія. У 1911 г. былі зроблены першыя крокі па правядзенні адміністрацыйнай рэформы. У выніку ў 1912 г. на некаторых астравах Новых Гебрыдаў былі прызначаны прадстаўнікі рэзідэнт-камісараў (за выключэннем вострава Эфатэ), якія сачылі за працаўладкаваннем, разглядалі розныя скаргі ад насельніцтва. Брытанскія прадстаўнікі былі накіраваны на астравы Тана і Эспірыту-Санта, французскія — на астравы Малекула і Пентэкост. У 1985 г. была праведзена чарговая адміністрацыйная рэформа, вынікам якой стала скасаванне чатырох акругаў і стварэнне адзінаццаці астраўных саветаў.

З 1994 г. Рэспубліка Вануату падзяляецца на 6 правінцый. Назвы правінцый утвораны з першых складоў або літар асноўных астравоў, якія ўваходзяць у склад правінцыі.




#Article 189: Васіль I Яраславіч (285 words)


Васіль I Яраславіч «Квашня» («Мізінны») (1236—1276) — князь кастрамскі (1247-1276), вялікі князь уладзімірскі (1272-1276), князь наўгародскі (1273-1276). Сын Яраслава II Усеваладавіча і смаленскай княжны Расціславы Мсціслаўны, нарадзіўся ва Уладзіміры-на-Клязьме. У 1266 пабраўся шлюбам з дачкой літоўскага князя Віда.

У 1271 разгарнуўся канфлікт паміж вял.кн. Яраславам III Яраславічам і наўгародцамі. Васіль Яраславіч, з-за суперніцтва са старэйшым братам, узяў бок наўгародцаў, паехаў у Арду і давёў хану, што праўда за наўгародцамі, а вінаваты Яраслаў. У выніку хан вярнуў з дарогі татарскае войска, якое ішло на дапамогу Яраславу супраць наўгародцаў, а Яраслаў быў вымушаны мірыцца з наўгародцамі і самому паехаць у Арду. Вяртаючыся адтуль, Яраслаў памёр (1272).

Вялікае княства Уладзімірскае перайшло да Васіля Яраславіча, але ў Ноўгарадзе сеў яго пляменнік Дзмітрый Аляксандравіч. Тацішчаў піша, што Васіль Яраславіч патрабаваў знішчэння грамат, дадзеных ноўгародцам Яраславам, а Дзмітрый пагадзіўся княжыць па ўсёй волі наўгародскай. Тады Васіль Яраславіч разам з татарамі і цвярычамі паваяваў наўгародскія воласці, узяў Таржок, спаліў яго і пасадзіў свайго цівуна. Гандаль з Суздальскай зямлёй спыніўся, наўгародскіх купцоў перахоплівалі, і хлеб у Ноўгарадзе моцна падаражэў. Узімку 1273 наўгародцы пачалі выказваць незадаволенасць бяздзейнасцю Дзмітрыя, і ён, не чакаючы выгнання, добраахвотна паехаў з Ноўгарада у свой Пераяслаўль, а Васіль Яраславіч заняў наўгародскі сталец. Мяркуючы па акалічнасцях, можна думаць, што ўсё патрабаванні Васіля наўгародцамі былі выкананыя.

Пры Васілі Яраславічы ў 1274 быў скліканы сабор епіскапаў для аднаўлення царкоўных статутаў, а ў 1275 прайшоў трэці перапіс падуладнай татарам часткі Русі, праведзены па загадзе хана Менгу-Цімура. Тым годам Васіль ездзіў у Арду, неўзабаве па вяртанні памёр і быў пахаваны ў Кастраме, у царкве св. Феадора Страцілата, прыдзеле Успенскага сабора. Тацішчаў паведамляе, што Васіль вазіў Менгу-Цімуру даніну, а хан, незадаволены ёю, загадаў зрабіць новы перапіс.

Пасля смерці Васіля Яраславіча Вялікае княства Уладзімірскае перайшло да Дзмітрыя Аляксандравіча.




#Article 190: Джордж Вашынгтон (914 words)


Джордж Вашынгтон (,  — ) — адзін з айцоў-заснавальнікаў ЗША. Прывёў кантынентальнаю армію да перамогі над Вялікабрытаніяй пад час вайны за Незалежнасць (1775—1783). У 1789 годзе быў абраны першым прэзідэнтам Злучаных Штатаў Амерыкі.

Джордж Вашынгтон нарадзіўся 22 лютага 1732 у Вірджыніі. Першы сын Аўгусціна Вашынгтона і яго другой жонкі, Мэры Бол Вашынгтон. Дзяцінства і юнацтва ён правёў у сціплых умовах, атрымаў павярхоўную школьную адукацыю. У 11 гадоў страціў свайго бацьку, уладальніка тытунёвай плантацыі. Яго выхоўваў зводны брат Лоўрэнс, пасля смерці якога ён пераняў у 1752 маёнтак Маўнт Вернон пад Александрыяй. З 1748 дапамагаў барону Ферфаксу. У 21 год Вашынгтон стаў Брыгадзірам Муляроў у братэрстве масонаў.

У 1754 Вашынтгон удзельнічаў у баях з французскімі войскамі каля форта Дзюкен, патрапіў у палон, калі абараняў форт Несесіці (Пенсільванія). Французы адпусцілі Вашынгтона і яго атрад з воінскімі ўшанаваннямі, пасля чаго ён звольніўся са службы. Але ў наступным годзе Вашынгтон ізноў уступіў у каланіяльнае апалчэнне ў званні падпалкоўніка. У новай ваеннай экспедыцыі да форта Дзюкен ён камандаваў адступам апалчэнцаў пасля таго, як французы і іх саюзнікі-індзейцы ўстроілі ім засаду і забілі камандзіра атрада англійскага генерала Брэдака. У тым баі загінула больш за палову англійскіх апалчэнцаў. Вашынгтон выявіў асабістую адвагу і вывяў з акружэння ўсіх, хто застаўся ў жывых. За гэты подзвіг ён удастоіўся звання палкоўніка і быў прызначаны камандзірам вірджынскага апалчэння. У маі 1756 года, калі ў Еўропе пачалася Сямігадовая вайна і Англія сапхнулася ў той вайне з Францыяй, палкоўнік Джордж Вашынгтон узначаліў абарону заходняй мяжы штату Вірджынія ад французаў. У 1759 годзе ён выйшаў у адстаўку і заняўся грамадскай дзейнасцю. Перад гэтым ён паспрабаваў уступіць у шэрагі рэгулярнага брытанскага войска, але атрымаў адмову. Неўзабаве яго абралі дэпутатам заканадаўчага сходу штата Вірджынія, 1-га і 2-га Кантынентальных кангрэсаў.

Джорджа Вашынгтона і Марту Дэндрыдж Кёртыз пазнаёмілі сябры Марты. Джордж прапанаваў руку і сэрца праз некалькі тыдняў пасля знаёмства. Яны ажаніліся 6 студзеня 1759, калі ім было па 27 гадоў. Джордж і Марта сталі жыць у доме бацькоў Марты, які называўся Белым Домам. Пасля гэтае імя дадуць рэзідэнцыі прэзідэнта ЗША. Гэта быў другі шлюб Марты. Яе першы муж, Даніэль Парк Кёртыз, памёр у 1757. Джордж ніколі не меў сваіх дзяцей, але ён усынавіў чатырох дзяцей Марты. У Марты і Джорджа было сем унукаў.

На Другі Кантынентальны Кангрэс (красавік 1775) Вашынгтон прыйшоў у ваеннай форме, кажучы гэтым, што ён ужо падрыхтаваны да вайны. Яго аўтарытэт, ваенны вопыт, харызма, рэпутацыя шчырага патрыёта паспрыялі на падтрымку паўднёвых штатаў, асабліва Вірджыніі. Кангрэс стварыў Кантынентальную Армію 14 чэрвеня. Праз некаторы час Вашынгтон стаў галоўнакамандуючым, узяў адказнасць за камандаванне амерыканскімі сіламі. У арміі адчуваўся катастрафічны недахоп пораху, таму Вашынгтон шукаў іншыя крыніцы. Францыя і рэйды на англійскія арсеналы часткова дапамагалі.

Аднак затым услед ішла няўдалая спроба Кантынентальнага войска абараніць ад англічанін горад Нью-Ёрк. Лонданскі ўрад загадаў генералу Уільяму Хоу пакончыць з рэвалюцыяй у амерыканскіх калоніях і паслала яму ў падмацаванне войска і эскадру пад камандаваннем яго брата адмірала Рычарда Хоу. У ліпені 1776 года на Стэйтэн-Айленд высадзіўся брытанскі 32-тысячны дэсант. Генерал Джордж Вашынгтон арганізаваў абарону Лонг-Айленда і Манхэтэна, але не хапала і людзей, і прылад, і баяпрыпасаў. Англічане пайшлі ў наступ і разбілі праціўніка.

Неўзабаве Вашынгтону прыйшлося, пераправіўшыся праз раку Дэлавэр, адступіць у Пенсільванію. Пасля Кантынентальны кангрэс збёг з Філадэльфіі ў паўночны горад Балтымар.

Да таго часу амерыканскае войска налічвала ўсяго тры тысячы чалавек. Англійскі генерал Уільям Хоу меў у сваім распараджэнні 34-тысячнае войска. Пасля здабытай перамогі ў Нью-Ёрку ён рашыў дачакацца вясны, каб канчаткова разграміць амерыканскіх мяцежнікаў. Аднак не прыняў у разлік рашучасць і ініцыятыўнасць галоўнакамандуючага Кантынентальнага войска.

У калядную ноч 1776 года Джордж Вашынгтон ажыццявіў сваю найбольш вядомую баявую аперацыю. Пяройдучы змёрзлую раку Дэлавэр, з мінімальнымі стратамі ўзяў у палон 900 салдат і афіцэраў каралеўскага войска. Затым у Прынстане былі захопленыя склады. Гэтыя перамогі не толькі паднялі баявы дух Кантынентальнага войска, але і прыцягнулі ў яе добраахвотнікаў, якія жадалі са зброяй у руках адстойваць незалежнасць калоній ад брытанскіх войскаў.

Вашынгтон рашыў правесці рэарганізацыю даручанага яму войска, усведамляючы, што пакуль немагчыма перамагчы англічанін у палявой бітве. Час жа працаваў на амерыканцаў, паколькі зацяжная вайна ў калоніях вымотвала ваенную сілу Вялікабрытаніі, у якой былі немалыя праблемы і ў іншых частках свету. Абапіраючыся на рэвалюцыйны запал амерыканцаў, Джордж Вашынгтон здолеў у кароткія тэрміны стварыць рэгулярнае і баяздольнае войска, якое цяпер паспяхова дзейнічала супраць англічанін сумесна з партызанскімі атрадамі. Галоўнакамандуючы прыняў меры для абароны горада Філадэльфія і прадухіліў уварванне каралеўскіх войскаў з Канады. 17 кастрычніка 1777 года пад горадам Саратога амерыканскія паўстанцы атрымалі над праціўнікам пераканаўчую перамогу.

Каб стварыць сапраўды рэгулярнае войска, яго галоўнакамандуючы са згоды ўрада Злучаных Штатаў і кангрэсменаў запрасіў ваенных з Еўропы. Джордж Вашынгтон кіраваў баявымі дзеяннямі пры блакадзе межаў штату Нью-Ёрк, занятага англічанінамі. Ён па-ранейшаму лічыў галоўным захаванне створанай ім рэгулярнага войска на бліжэйшую будучыню, паколькі ў Еўропе наспявала вайна паміж Францыяй і Англіяй. Вашынгтон не памыліўся ў сваіх разліках. Сапраўды, улетку 1778 Францыя абвясціла вайну Вялікабрытаніі і стала больш актыўна падтрымліваць амерыканскіх паўстанцаў. У чэрвені 1779 Іспанія пераняла яе прыклад Францыі.

У гэты час у шэрагах амерыканскага войска пачаліся мецяжы, выкліканыя абясцэньваннем кантынентальных грошай і цяжкасцямі з забеспячэннем правіянтам. Усяго адбылося шэсць мецяжоў, якія былі хутка падушаныя ваеннай сілай.

Адной з галоўных была перамога ў Ёрктаўне.

Адстаўка Вашынгтона была кароткай. Яму прапанавалі прыняць удзел у Канстытуцыйным Канвенце летам 1787 года ў Філадэльфіі, дзе ён быў аднагалосна абраны прэзідэнтам Канвенцыі. Пасля гэтага 13 штатаў прагаласавалі за Канстытуцыю і аднагалосна абралі прэзідэнтам ЗША Вашынгтона. Аўтарытэт Джорджа Вашынгтона быў настолькі высокі, што на выбарах 1792 года ён быў пераабраны на пост прэзідэнта другасна.

Сёння выява першага прэзідэнта ЗША стала сімвалам краіны. Яго можна ўбачыць:

Шматлікія месцы носяць імя Вашынгтона




#Article 191: Ваўкавыскі раён (638 words)


Ваўкавыскі раён — раён у складзе Гродзенскай вобласці. Мяжуе з Бераставіцкім, Свіслацкім, Мастоўскім, Зэльвенскім раёнамі Гродзенскай вобласці і Пружанскім раёнам Брэсцкай вобласці.

Ваўкавыскі раён размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы Гродзенскай вобласці ў басейне ракі Рось на Ваўкавыскім ўзвышшы. Самы халодны месяц у годзе — студзень (сярэдняя тэмпература −5,0 градусаў па шкале Цэльсія) самы цёплы — ліпень (+17,9). Максімальная тэмпература ў горадзе Ваўкавыску зафіксавана ў 1959 годзе і склала 36 градусаў Цэльсія, мінімальная — мінус 38 градусаў у 1950 годзе. Сярэднегадавая норма выпадзення ападкаў — 632 мм. У годзе налічваецца 95 дзён са снежным покрывам. Максімальны снежны полаг ў поле (55 см) быў зімой 1969-70 гадоў, у лесе (той жа зімой) — 71 см. Пераважная напрамак ветру ў Ваўкавыскім раёне — заходні і паўднёва-ўсходні.

Максімальная зафіксаваная сіла ветру склала 34 м/с. Максімальны атмасферны ціск назіраўся ў 1979 годзе і склаў 777 мм ртутнага слупка, мінімальны — 713 (у 1962 годзе). Вегетацыйны перыяд доўжыцца з 10 красавіка па 29 кастрычніка і складае 194 сутак.

Ваўкавыскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Беластоцкай вобласці БССР. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 20 сельсаветаў: Бачанцаўскі, Біскупецкі, Боблаўскі, Бурнеўскі, Воўпаўскі, Вярэйкаўскі, Гудзевіцкі, Дзявяткаўскі, Дыхнавіцкі, Ізабелінскі, Краснасельскі, Лічыцкі, Маісеевіцкі, Мсцібаўскі, Роскі, Рэплеўскі, Талькаўскі, Тупічанскі, Шылавіцкі, Янышскі. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Бурнеўскі, Дзявяткаўскі, Дыхнавіцкі, Талькаўскі, Тупічанскі сельсаветы, Бачанцаўскі сельсавет перайменаваны ў Леснякоўскі, Боблаўскі — у Дзятлавіцкі, Янышскі — у Гнездаўскі. 30 красавіка 1958 года пераўтвораны: вёска Краснае Сяло — у рабочы пасёлак Краснасельскі, вёска Рось — у гарадскі пасёлак. 7 чэрвеня 1958 года Лічыцкі сельсавет перайменаваны ў Мачулінскі, скасаваны Роскі і Краснасельскі сельсаветы. 2 кастрычніка 1959 года скасаваны Мачулінскі сельсавет, Гнездаўскі сельсавет перайменаваны ў Субацкі. 2 снежня 1961 года скасаваны Біскупецкі, Дзятлавіцкі, Леснякоўскі сельсаветы, утвораны Ваўкавыскі сельсавет. 17 красавіка 1962 года да раёна далучаны Зэльвенскі, Каралінскі, Крамяніцкі, Самаравіцкі, Тулаўскі, Ялуцавіцкі сельсаветы скасаванага Зэльвенскага раёна. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны Дабраселецкі і Славаціцкі сельсаветы скасаванага Ружанскага раёна Брэсцкай вобласці, Азёркаўскі, Дзярэчынскі, Зарудаўеўскі, Курылавіцкі, Малькевіцкі, Марачынскі, Мілявіцкі, Пацавіцкі, Пескаўскі сельсаветы скасаванага Мастоўскага раёна.  З 7 сакавіка 1963 года Ваўкавыск — горад абласнога падпарадкавання. 17 красавіка 1964 года скасаваны Самаравіцкі сельсавет. 6 студзеня 1965 года Каралінскі сельсавет перададзены Слонімскаму раёну, горад Масты, гарадскі пасёлак Зэльва, Азяркоўскі, Воўпаўскі, Гудзевіцкі, Дзярэчынскі, Зарудаўеўскі, Зэльвенскі, Курылавіцкі, Марачынскі, Мілявіцкі, Пацавіцкі і Пескаўскі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Мастоўскаму раёну. 27 студзеня 1965 года да раёна далучаны рабочы пасёлак Краснасельскі. 30 ліпеня 1966 года Дабраселецкі, Крамяніцкі, Славаціцкі, Тулаўскі, Ялуцавіцкі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Зэльвенскаму раёну. 28 ліпеня 1967 года Мсцібаўскі сельсавет перайменаваны ў Гнезнаўскі, да раёна далучаны Воўпаўскі сельсавет Мастоўскага раёна. 24 чэрвеня 1968 года рабочы пасёлак Краснасельскі пераўтвораны ў гарадскі пасёлак. 19 снежня 1974 года скасаваны Маісеевіцкі сельсавет. 18 кастрычніка 2013 года скасаваны Рэплеўскі сельсавет, Краснасельскі і Роскі пассаветы рэарганізаваны ў Краснасельскі і Роскі сельсаветы.

У сферы вытворчасці і абслугоўвання насельніцтва працуюць 17 сельскагаспадарчых і 15 будаўнічых, 16 прамысловых і 5 аўтатранспартных прадпрыемстваў. Раённы цэнтр — буйны чыгуначны вузел.

У раёне працуюць 4 спартыўныя школы і 180 спартыўных збудаванняў, траса для правядзення чэмпіянатаў па мотаспорту.

У сістэме адукацыі дзейнічаюць 27 дашкольных устаноў, 30 агульнаадукацыйных школ, гімназія, прафтэхвучылішча, педагагічны каледж. Сетку культурна-асветных устаноў складаюць дзіцячая школа мастацтваў, 5 дзіцячых музычных школ з 6 філіяламі, раённы метадычны цэнтр народнай творчасці, 34 бібліятэкі, ваенна-гістарычны музей імя П. І. Баграціёна. У 2004 годзе праводзіўся рэспубліканскі фестываль «Дажынкі-2004».

У межах раёна больш за 10 каменных могільнікаў яцвягаў.

Унікальным археалагічным помнікам, адзіным ва Усходняй Еўропе, з'яўляюцца шахты па здабычы крэменю, майстэрні па яго апрацоўцы і размешчаныя побач стаянкі эпохі каменнага і бронзавага вякоў каля г.п. Краснасельскі і суседніх з ім вёсак. Захавалася больш за 80 амаль непашкоджаных выпрацовак. На гэтай тэрыторыі знаходзяцца таксама могільнік 3-га тысячагоддзя да н.э., селішчы жалезнага веку і сярэдневякоўя. З 1969 г. Краснасельскі археалагічны комплекс аб'яўлены дзяржаўным запаведнікам.

Помнікамі прыроды з'яўляюцца фрагменты паркаў у вёсках Шніпава, Мачуліна, Вярэйкі (пачатак 19 ст.), Цеалін (19 ст.), Субачы (канец 19 ст.). У Ваўкавыскім лясніцтве расце цар-дуб, якому 500 гадоў.




#Article 192: Везувій (247 words)


Везувій (па-італьянску: Vesuvio, па-лацінску: Vesuvius) — дзеючы вулкан на поўдні Італіі у рэгіёне Кампанія непадалёку ад Неапаля. Вышыня — 1.281 метраў (1944). Адзін з трох дзеючых вулканаў Італіі, адзіны дзеючы вулкан на ўласна Еўрапейскім кантыненце. Вядомы тым, што пры вывяржэнні 79 г. былі знішчаны рымскія гарады Пампеі і Геркуланум. Лічыцца адным з самых небяспечных вулканаў свету.

У кратары і на свежых лававых патоках час ад часу вырываюцца вадзяныя пары і газы тэмпературай да 400 °C. Лава і туфы у працэсе вывятрэння стварылі ўрадлівыя глебы схілаў Везувія. На ніжняй частцы схілаў знаходзяцца фруктовыя сады і вінаграднікі, прыблізна да вышыні 800 метраў — сасновы гай.

Першае дакументальна зафіксаванае вывяржэнне вулкана адбылося 24 жніўня ў 79 годзе н. э.

Шэраг новых археалагічных знаходак на сённяшні дзень несумненна сцвярджае факт існавання Авелінскага вывяржэння Везувія. Яно адбылося прыкладна ў 1740 годзе да н.э (± 150 гадоў), і праходзіла ў паўночна-заходнім кірунку праз сённяшнія мястэчкі Авеліна Avellino, Нола Nola і вёску Сан Паола Бел Сіта San Paolo Bel Sito.  Наваколле Авеліна у адлегласці 35 кіламетраў ад вулкана было пакрыта 50-сантыметравым слоем попелу. У непасрэднай блізасці вулкана таўшчыня слою попелу дасягала некалькіх метраў. У час закладкі фундаменту новага аўтабана каля Авеліна ў 1972 г. былі знойдзены прадметы керамікі бронзавага перыяду пад узніклымі ў выніку вывяржэння вулкана старымі слаямі попелу.

На схілах Везувія Спартак нагалаву разбіў войска аднаго з легатаў прэтора Варынія, знішчыў войскі двух іншых легатаў, а пасля гэтага і войска самаго прэтора ў час Трэцяй вайны рабоў.

У гонар вулкана названы мінерал везувіян.




#Article 193: Венера (планета) (3068 words)


Вене́ра (народныя назвы — Вечарні́ца, Мілаві́ца, Зарніца) — другая ўнутраная планета Сонечнай сістэмы з перыядам абароту 224,7 зямных сутак. Названая імем Венеры, багіні кахання з рымскага пантэона. Гэта адзіная з васьмі асноўных планет Сонечнай сістэмы, якая атрымала назву ў гонар жаночага боства.

Венера — трэці паводле яркасці аб'ект на небе Зямлі пасля Сонца і Месяца і дасягае бачнай зорнай велічыні -4,6. Паколькі Венера бліжэйшая да Сонца, чым Зямля, яна ніколі не аддаляецца ад Сонца больш чым на 47,8° (для зямнога назіральніка). Лепш за ўсё яна відаць незадоўга да ўзыходу або праз пэўны час пасля заходу Сонца, што дало падставу называць яе таксама Вячэрняя зорка ці Ранішняя зорка.

Венера класіфікуецца як землепадобная планета, і часам яе называюць «сястрой Зямлі», таму што абедзве планеты падобныя памерамі, сілай цяжару і складам. Аднак умовы на гэтых планетах вельмі адрозніваюцца. Паверхню Венеры хаваюць надзвычай густыя аблокі сернай кіслаты з высокай адбівальнай здольнасцю, што перашкаджае ўбачыць яе паверхню ў бачным святле (але яе атмасфера празрыстая для радыёхваляў, з дапамогай якіх пасля і быў даследаваны рэльеф планеты). Спрэчкі пра тое, што знаходзіцца пад густой воблачнасцю Венеры, працягваліся да дваццатага стагоддзя, пакуль многія з таямніц Венеры не былі прыадкрытыя планетолагамі. У Венеры найшчыльнейшая сярод вядомых землепадобных планет атмасфера, якая складаецца галоўным чынам з вуглякіслага газу. Гэта тлумачыцца тым, што на Венеры няма кругаабароту вугляроду і жыцця, якое магло б перапрацоўваць яго ў біямасу.

У глыбокай старажытнасці Венера, як мяркуюць, настолькі разагрэлася, што падобныя да зямных акіяны, якія, як лічыцца, на ёй былі, цалкам выпарыліся, пакінуўшы пасля сябе пустэльны пейзаж з мноствам плітападобных скал. Адна з гіпотэзаў мяркуе, што праз слабасць магнітнага поля вадзяная пара (расшчэпленая сонечным выпраменьваннем на элементы) была вынесена сонечным ветрам у міжпланетную прастору. Устаноўлена, што атмасфера планеты і цяпер губляе вадарод і кісларод у суадносінах 2:1.

Атмасферны ціск на паверхні Венеры ў 92 разы большы, чым на Зямлі. Дэталёвае картаграфаванне паверхні планеты праводзілася на працягу апошніх 22 гадоў, у прыватнасці праектам «Магелан». Паверхня Венеры носіць выразныя прыкметы вулканічнай дзейнасці, а атмасфера змяшчае шмат серы. Некаторыя эксперты мяркуюць, што вулканічная дзейнасць на Венеры працягваецца і цяпер. Аднак відавочных доказаў гэтаму не было знойдзена, таму што пакуль ні на воднай з вулканічных западзін — кальдэр — не было заўважана лававых патокаў. Вельмі малая колькасць ударных кратараў сведчыць пра тое, што паверхня Венеры адносна маладая: ёй прыблізна 500 мільёнаў гадоў. Ніякіх сведчанняў тэктанічнага руху пліт на Венеры не выяўлена, магчыма таму, што яе літасфера цераз адсутнасць вады занадта вязкая і, такім чынам, недастаткова рухомая. Мяркуюць таксама, што Венера паступова губляе ўнутраную высокую тэмпературу.

Сярэдняя адлегласць Венеры ад Сонца — 108 млн км (0,723 а. а.). Адлегласць ад Венеры да Зямлі змяняецца ў межах ад 40 да 259 млн км. Яе арбіта вельмі блізкая да кругавой — эксцэнтрысітэт складае ўсяго 0,0068. Перыяд абароту вакол Сонца роўны 224,7 зямных сутак; сярэдняя арбітальная хуткасць — 35 км/с. Нахіл арбіты да плоскасці экліптыкі роўны 3,4°.

Венера верціцца вакол сваёй восі, якая адхілена на 2° ад перпендыкуляра да плоскасці арбіты, з усходу на захад, гэта значыць у кірунку, які процілеглы кірунку вярчэння большасці планет. Адзін абарот вакол восі займае 243,02 зямных сутак. Камбінацыя гэтых рухаў дае велічыню сонечных сутак на планеце 116,8 зямных сутак. Цікава, што адзін абарот вакол сваёй восі ў адносінах да Зямлі Венера здзяйсняе за 146 сутак, а сінадычны перыяд складае 584 сутак, гэта значыць роўна ў чатыры разы даўжэй. У выніку, у кожным ніжнім злучэнні Венера павернута да Зямлі адным і тым жа бокам. Пакуль невядома, ці з'яўляецца гэта супадзеннем, ці тут дзейнічае гравітацыйнае прыцягненне Зямлі і Венеры.

Па памерах Венера даволі блізкая да Зямлі. Радыус планеты роўны 6051,8 км (95 % зямнога), маса - 4,87кг (81,5 % зямной), сярэдняя шчыльнасць — 5,24 г/см³. Паскарэнне свабоднага падзення роўнае , другая касмічная хуткасць — .

Атмасферу на Венеры адкрыў рускі навуковец М. В. Ламаносаў 6 чэрвеня 1761 года (па новым стылі).

Атмасфера Венеры складаецца ў асноўным з вуглякіслага газу (96 %) і азоту (амаль 4 %). Вадзяны пар і кісларод утрымліваюцца ў ёй у вельмі малых колькасцях (0,02 % і 0,1 %). Венерыянская атмасфера ўтрымлівае ў 105 разоў больш газу, чым зямная. Ціск каля паверхні дасягае 93 атм, тэмпература — 750 К (475 °C). Гэта перавышае тэмпературу паверхні Меркурыя, які знаходзіцца ўдвая бліжэй да Сонца. Прычынай такой высокай тэмпературы на Венеры з'яўляецца парніковы эфект, які ствараецца шчыльнай вуглекіслотнай атмасферай.

Шчыльнасць атмасферы Венеры каля паверхні ўсяго толькі ў 14 разоў меншая за шчыльнасць вады. Нягледзячы на павольнае вярчэнне планеты, перападу тэмператур паміж дзённым і начным бокам планеты не назіраецца — настолькі вялікая цеплавая інерцыя атмасферы.

Атмасфера Венеры распасціраецца да вышыні 250 км.

Хмарны покрыў размешчаны на вышыні  і складаецца з некалькіх слаёў. Хімічны склад аблокаў не вызначаны. Мяркуецца, што ў іх могуць прысутнічаць кропелькі канцэнтраванай сернай кіслаты, злучэнні серы і хлору. Вымярэнні, праведзеныя з борта касмічных апаратаў, якія спускаліся ў атмасферу Венеры, паказалі, што хмарны покрыў не вельмі шчыльны, і, хутчэй за ўсё, нагадвае лёгкую смугу.

Падчас пралёта «Galileo» каля Венеры была праведзена здымка інфрачырвоным спектрометрам NIMS, і нечакана высветлілася, што на хвалях даўжынёй 1,02, 1,1 і 1,18 мкм сігнал карэлюе з тапаграфіяй паверхні, гэта значыць для адпаведных частот існуюць «вокны», праз якія відаць паверхню Венеры.

У ультрафіялетавым святле хмарны покрыў выглядае як мазаіка светлых і цёмных палос, выцягнутых пад невялікім вуглом да экватара. Іх назіранні паказваюць, што хмарны покрыў круціцца з усходу на захад з перыядам 4 сутак. Гэта азначае, што на ўзроўні хмарнага покрыва дзьмуць вятры з хуткасцю .

Аб нявырашаных праблемах, звязаных з атмасферай планеты, выказаўся супрацоўнік Інстытута даследаванняў Сонечнай сістэмы Таварыства Макса Планка (ФРГ) Дзмітрый Цітоў:

У венерыянскай атмасферы маланкі б'юць у два разы часцей, чым у зямной. Гэта з'ява атрымала назву «электрычны цмок Венеры». Прырода такой электрычнай актыўнасці пакуль невядомая. Упершыню гэты феномен быў зафіксаваны апаратам «Венера-2». Прычым выявілі яго як перашкоды ў радыёперадачы.

Па звестках савецкага апарата «Венера-8», асветленасць каля паверхні планеты пры вышыні Сонца 5,5° над гарызонтам складае 350±150 люкс, г. зн. толькі нязначная частка сонечнага выпраменьвання дасягае паверхні планеты. Пры знаходжанні Сонца ў зеніце асветленасць складае ўжо 1000-3000 люкс. На Венеры ніколі не бывае ясных дзён.

Паводле дадзеных апарата «Венера-экспрэс» у атмасферы Венеры быў знойдзены азонавы слой. Ён змешчаны нашмат вышэй зямнога — на вышыні каля 100 км — і змяшчае ў сотні разоў менш азону. Мяркуецца, што азонавы слой на Венеры утвараецца пад уплывам сонечнага выпраменьвання з вуглякіслага газу. Навукоўцы падкрэсліваюць, што канцэнтрацыя азону ў атмасферы Венеры характэрная для неарганічнага сцэнарыя ўтварэння.

Разлікі паказваюць, што пры адсутнасці атмасферы максімальная тэмпература паверхні Венеры не была б больш 80 °C. У рэчаіснасці ж тэмпература на паверхні Венеры (на ўзроўні сярэдняга радыуса планеты) — каля 750 К (477 °C), прычым яе сутачныя ваганні нязначныя. Ціск — каля 93 атм, шчыльнасць газу амаль на два парадкі вышэйшая, чым у атмасферы Зямлі. Гэтыя факты расчаравалі многіх даследчыкаў, якія лічылі, што на гэтай, так падобнай на нашу, планеце ўмовы блізкія да тых, што былі на Зямлі ў каменнавугальны перыяд, і таму там можа існаваць падобная біясфера. Першыя вызначэнні тэмпературы, здавалася, маглі апраўдаць такія надзеі, але ўдакладненні (у прыватнасці, пры дапамозе спускальных апаратаў) паказалі, што з-за парніковага эфекту каля паверхні Венеры выключана ўсякая магчымасць існавання вадкай вады.

Гэты эфект у атмасферы планеты, які прыводзіць да моцнага разагравання паверхні, ствараюць вуглякіслы газ і вадзяны пар, якія інтэнсіўна паглынаюць інфрачырвоныя (цеплавыя) прамяні, што выпускаюцца нагрэтай паверхняй Венеры. Тэмпература і ціск спачатку падаюць з павелічэннем вышыні. Мінімум тэмпературы 150—170 К (−125… −105 °C) адзначаны на вышыні , а па меры далейшага ўздыму тэмпература расце, дасягаючы на вышыні  310—345 К (35—70 °C).

Вецер, вельмі слабы каля паверхні планеты (не больш за ), у раёне экватара на вышыні звыш 50 км узмацняецца да . Назіранні з аўтаматычных касмічных станцый выявілі ў атмасферы навальніцы.

Даследаванне паверхні Венеры стала магчымым з развіццём радыёлакацыйных метадаў. Найбольш падрабязную карту склаў амерыканскі апарат «Магелан», які зняў 98 % паверхні планеты. Картаграфаванне выявіла на Венеры шырокія ўзвышшы. Найбуйнейшыя з іх — Зямля Іштар і Зямля Афрадыты, якія параўнальныя па памерах з зямнымі мацерыкамі. Ударных кратараў на Венеры адносна няшмат. Значная частка паверхні планеты геалагічна маладая (каля 500 млн гадоў). 90 % паверхні планеты пакрыта застылай базальтавай лавай.

У 2009 годзе была апублікавана карта паўднёвага паўшар'я Венеры, складзеная з дапамогай апарата «Венера-экспрэс». На аснове дадзеных гэтай карты ўзніклі гіпотэзы аб наяўнасці ў мінулым на Венеры акіянаў вады і моцнай тэктанічнай актыўнасці.

Прапанавана некалькі мадэлей ўнутранай будовы Венеры. Згодна з найбольш рэалістычнай з іх, на Венеры ёсць тры абалонкі. Першая — кара таўшчынёй прыкладна 16 км. Далей — мантыя, сілікатная абалонка, якая распасціраецца на глыбіню парадку 3300 км да мяжы з жалезным ядром, маса якога складае каля чвэрці ўсёй масы планеты. Паколькі ўласнае магнітнае поле планеты адсутнічае, то можна дапусціць, што ў жалезным ядры няма перамяшчэння зараджаных часціц — электрычнага току, які спараджае магнітнае поле, такім чынам, руху рэчыва ў ядры не адбываецца. Гэта значыць, што яно знаходзіцца ў цвёрдым стане. Шчыльнасць ў цэнтры планеты дасягае 14 г/см³.

Пераважная большасць дэталей рэльефу Венеры носіць жаночыя імёны, за выключэннем найвышэйшага горнага хрыбта планеты, размешчанага на Зямлі Іштар блізу плато Лакшмі і названага ў гонар Джэймса Максвела.

Апараты «Венера-15» і «Венера-16» у 1983-1984 гадах з дапамогай радара закартаграфавалі вялікую частку паўночнага паўшар'я. Амерыканскі «Магелан» з 1989 па 1994 год зрабіў больш падрабязнае (з разрозненнем 300 м) і амаль поўнае картаграфаванне паверхні планеты. На ёй выяўленыя тысячы старажытных вулканаў, якія вывяргалі лаву, сотні кратараў, арахноіды, горы. Паверхневы слой (кара) вельмі тонкі; аслаблены высокай тэмпературай, ён слаба перашкаджае прарыву лавы вонкі. Два венерыянскія кантыненты — Зямля Іштар і Зямля Афрадыты — па плошчы не менш за Еўропу кожны, аднак па працягласці іх некалькі пераўзыходзяць каньёны Парнгэ, названыя ў гонар гаспадыні лесу у ненцаў, якія з'яўляюцца самай вялікай дэталлю рэльефу Венеры. Нізіны, падобныя на акіянскія западзіны, займаюць на Венеры толькі адну шостую паверхні. Горы Максвела на Зямлі Іштар узвышаюцца на 11 км над сярэднім узроўнем паверхні. Горы Максвела, а таксама вобласці Альфа і Бэта з'яўляюцца адзінымі выключэннямі з правіла аб назвах, прынятага МАС. Усім астатнім раёнах Венеры дадзены жаночыя імёны, у тым ліку рускія: на карце можна знайсці Зямлю Лады, раўніну Снягуркі і каньён Бабы-Ягі.

Ударныя кратары — рэдкі элемент венерыянскага пейзажу. На ўсёй планеце маецца толькі каля 1000 кратараў. На здымку два кратары дыяметрамі каля . Унутраная вобласць запоўнена лавай. «Пялёсткі» вакол кратараў уяўляюць сабой участкі, пакрытыя раздробненай пародай, выкінутай вонкі падчас выбуху пры ўтварэнні кратара.

Венеру лёгка распазнаць, бо па бляску яна нашмат пераўзыходзіць самыя яркія зоркі. Адметнай прыкметай планеты з'яўляецца яе роўны белы колер. Венера, гэтак жа як і Меркурый, не адыходзіць на небе на вялікую адлегласць ад Сонца. У моманты элангацый Венера можа аддаліцца ад Сонца сама больш на 47,8°. Як і ў Меркурыя, у Венеры ёсць перыяды ранішняй і вячэрняй бачнасці: у старажытнасці лічылі, што ранішняя і вячэрняя Венеры — розныя зоркі. Венера — трэці па яркасці аб'ект на нашым небе. У перыяды бачнасці яе бляск у максімуме каля -4,4m.

У тэлескоп, нават невялікі, можна лёгка ўбачыць і праназіраць змену бачнай фазы дыска планеты. Яго ўпершыню назіраў у 1610 Галілей.

Так як Венера размешчана бліжэй да Сонца, чым Зямля, з Зямлі можна назіраць праходжанне Венеры па дыску Сонца. Пры гэтым планета выглядае як маленькі чорны дыск на фоне вялізнага свяціла. Аднак гэта вельмі рэдкая з'ява. На працягу прыкладна двух з паловай стагоддзяў здараецца чатыры праходжанні — два снежаньскія і два чэрвеньскія. Апошняе адбылося 6 чэрвеня 2012 года. Наступнае праходжанне будзе толькі 11 снежня 2117 г.

Упершыню назіраў праходжанне Венеры па дыску Сонца 4 снежня 1639 г. англійскі астраном Джэрэмі Хоракс (1619-1641). Ён жа прадвылічыў гэтую з'яву.

Асабліва цікавымі для навукі былі назіранні «з'яўлення Венеры на Сонцы», якія зрабіў М. В. Ламаносаў 6 чэрвеня 1761 года. Гэта касмічная з'ява была таксама загадзя вылічана і з нецярпеннем чакалася астраномамі ўсяго свету. Яго даследаванне было патрэбна для вызначэння паралакса, які дазваляў удакладніць адлегласць ад Зямлі да Сонца (па метаду, распрацаванаму англіскім астраномам Э. Галеем), што патрабавала арганізацыі назіранняў з розных геаграфічных пунктаў на паверхні зямнога шара — сумесных намаганняў вучоных многіх краін.

Аналагічныя візуальныя даследаванні праводзіліся ў 40 пунктах пры ўдзеле 112 чалавек. На тэрыторыі Расіі арганізатарам іх быў М. В. Ламаносаў, які звярнуўся 27 сакавіка ў Сенат з данясеннем, у якім абгрунтоўваў неабходнасць падрыхтоўкі з гэтай мэтай астранамічных экспедыцый у Сібір, хадайнічаў аб выдзяленні грашовых сродкаў на гэта дарагое мерапрыемства, ён склаў кіраўніцтва для назіральнікаў і г. д. Вынікам яго намаганняў стала накіраванне экспедыцыі Н. І. Папова ў Іркуцк і С. Я. Румоўскага — у Селенгінск. Немалых намаганняў таксама каштавала яму арганізацыя назіранняў у Санкт-Пецярбургу, у Акадэмічнай абсерваторыі, пры ўдзеле А. Д. Красільнікавай і Н. Г. Курганава. У іх задачу ўваходзіла назіранне кантактаў Венеры і Сонца — бачнага дотыку краёў іх дыскаў. М. В. Ламаносаў, які больш за ўсё цікавіўся фізічным бокам з'явы, ведучы самастойныя назіранні ў сваёй хатняй абсерваторыі, выявіў светлавы абадок вакол Венеры.

Гэта праходжанне назіралася ва ўсім свеце, але толькі М. В. Ламаносаў звярнуў увагу на тое, што пры судотыку Венеры з дыскам Сонца вакол планеты з'явілася «тонкае, як волас, ззянне». Такі ж светлы арэол назіраўся і пры сыходжанні Венеры з сонечнага дыска.

М. В. Ламаносаў даў правільнае навуковае тлумачэнне гэтай з'явы, лічачы яе вынікам рэфракцыі сонечных прамянёў у атмасферы Венеры. «Планета Венера, — пісаў ён, — акружана шчыльнай паветранай атмасферай, такою (калі не большаю), як і тая, што абліваецца вакол нашага шара зямнога». Так упершыню ў гісторыі астраноміі, яшчэ за сто гадоў да адкрыцця спектральнага аналізу, пачалося фізічнае вывучэнне планет. У той час пра планеты Сонечнай сістэмы амаль нічога не было вядома. Таму наяўнасць атмасферы на Венеры М. В. Ламаносаў разглядаў як бясспрэчны доказ падабенства планет і, у прыватнасці, падабенства паміж Венерай і Зямлёй. Эфект убачылі многія назіральнікі: Т. Бергман, П. Варгентын, Шапо д'Атэрош, С. Я. Румоўскі, але толькі М. В. Ламаносаў правільна яго растлумачыў. У астраноміі гэты феномен рассейвання святла, адлюстраванне светлавых прамянёў пры слізгальным падзенні (у М. В. Ламаносава — «пупырь»), атрымаў яго імя — «з'ява Ламаносава».

Цікавы другі эфект, які назіраўся астраномамі з прыбліжэннем дыска Венеры да знешняга краю дыска Сонца або пры аддаленні ад яго. Дадзеная з'ява, адкрытая таксама М. В. Ламаносавым, не была здавальняюча вытлумачана, і яе, відаць, варта расцэньваць як люстраное адлюстраванне Сонца атмасферай планеты — асабліва вялікае яно пры нязначных вуглах слізгання, пры знаходжанні Венеры паблізу Сонца. Вучоны апісвае яго наступным чынам:

Венера даволі інтэнсіўна даследавалася з дапамогай касмічных апаратаў. Першым касмічным апаратам, прызначаным для вывучэння Венеры, быў савецкі «Венера-1». Пасля спробы дасягнення Венеры гэтым апаратам, запушчаным 12 лютага 1961 г., да планеты накіроўваліся савецкія апараты серыі «Венера», «Вега», амерыканскія «Марынер», «Піянер-Венера-1», «Піянер-Венера-2», «Магелан», еўрапейскі «Венера-экспрэс», японскі «Акацуки». У 1975 касмічныя апараты «|Венера-9» і «Венера-10» перадалі на Зямлю першыя фатаграфіі паверхні Венеры; у 1982 годзе «Венера-13» і «Венера-14» перадалі з паверхні Венеры каляровыя выявы. Зрэшты, умовы на паверхні Венеры такія, што ні адзін з касмічных апаратаў не прапрацаваў на планеце больш за дзве гадзіны. Раскосмас плануе адпраўку станцыі «Венера-Д» са спадарожнікам планеты і больш жывучым зондам, які павінен прапрацаваць на паверхні планеты не меней месяца, а таксама комплексу «Венера-Глоб» з арбітальнага спадарожніка і некалькіх спускальных модуляў.

Спіс паспяховых запускаў касмічных апаратаў, якія перадалі звесткі пра Венеру.

Паколькі аблокі хаваюць паверхню Венеры ад візуальных назіранняў, яе можна вывучаць толькі радыёлакацыйнымі метадамі. Першыя, грубыя карты Венеры былі складзеныя ў 1960-я гг. на аснове радыёлакацыі, якая праводзілася з Зямлі. Светлыя ў радыёдыяпазоне дэталі велічынёй ў сотні і тысячы кіламетраў атрымалі ўмоўныя абазначэнні, прычым існавала некалькі сістэм такіх абазначэнняў, якія не мелі ўсеагульнага хаджэння, а выкарыстоўваліся лакальна групамі навукоўцаў. Адны ўжывалі літары грэчаскага алфавіта, іншыя — лацінскія літары і лічбы, трэція — рымскія лічбы, чацвёртыя — найменні ў гонар знакамітых навукоўцаў, якія працавалі ў сферы электра- і радыётэхнікі (Гаус, Герц, Папоў). Гэтыя абазначэнні (за асобнымі выключэннямі) цяпер выйшлі з навуковага ўжытку, хоць яшчэ сустракаюцца ў сучаснай літаратуры па астраноміі. Выключэннем з'яўляюцца вобласць Альфа, вобласць Бэта і горы Максвела, якія былі ўдала супастаўленыя і атаясамлены з удакладненымі дадзенымі, атрыманымі з дапамогай касмічнай радыёлакацыі.

Першую карту часткі венерыянскай паверхні паводле дадзеных радыёлакацыі склала Геалагічная служба ЗША ў 1980 годзе. Для картаграфавання была выкарыстана інфармацыя, сабраная радыёзондам «Піянер-Венера-1» («Піянер-12»), які працаваў на арбіце Венеры з 1978 па 1992 год.

Карты паўночнага паўшар'я планеты (трэць паверхні) складзеныя ў 1989 годзе ў маштабе 1:5 000 000 сумесна Амерыканскай геалагічнай службай і расійскім Інстытутам геахіміі і аналітычнай хіміі ім. У. І. Вярнадскага. Выкарыстоўваліся дадзеныя савецкіх радыёзондаў «Венера-15» і «Венера-16». Поўная (акрамя паўднёвых палярных абласцей) і больш падрабязная карта паверхні Венеры складзена ў 1997 годзе ў маштабах 1:10 000 000 і 1:50 000 000 Амерыканскай геалагічнай службай. Пры гэтым былі выкарыстаныя дадзеныя радыёзондаў «Магелан».

Правілы наймення дэталей рэльефу Венеры былі зацверджаны на XIX Генеральнай асамблеі Міжнароднага астранамічнага саюза ў 1985 годзе, пасля абагульнення вынікаў радыёлакацыйных даследаванняў Венеры аўтаматычнай міжпланетнай станцыямі. Было вырашана выкарыстоўваць у наменклатуры толькі жаночыя імёны (акрамя трох названых раней гістарычных выключэнняў)

Някратарныя формы рэльефу Венеры атрымліваюць імёны ў гонар міфічных, казачных і легендарных жанчын: узвышшам даюцца імёны багінь розных народаў, паніжэнням рэльефу - іншых персанажаў з розных міфалогій:

Венера разам з Меркурыем лічыцца планетай, у якой няма натуральных спадарожнікаў. У мінулым мелі месца шматлікія заявы аб назіранні спадарожнікаў Венеры, але адкрыццё заўсёды аказвалася заснаваным на памылцы. Першыя заявы аб тым, што выяўлены спадарожнік Венеры, адносяцца да XVII стагоддзя. Усяго за 120-гадовы перыяд да 1770 было зарэгістравана больш за 30 назіранняў спадарожніка як мінімум 20 астраномамі.

Да 1770 года пошукі спадарожнікаў Венеры былі практычна спынены, у асноўным з-за таго, што не ўдавалася паўтарыць вынікі папярэдніх назіранняў, а таксама ў выніку таго, што ніякіх прыкмет наяўнасці спадарожніка не было выяўлена пры назіранні праходжання Венеры па дыску Сонца ў 1761 і 1769 годзе.

У Венеры (як і у Марса і Зямлі) існуе квазіспадарожнік, астэроід 2002 VE68, які абарочваецца вакол Сонца такім чынам, што паміж ім і Венерай існуе арбітальны рэзананс, у выніку якога на працягу многіх перыядаў абароту ён застаецца непадалёк ад планеты.

У XIX стагоддзі існавала гіпотэза, што ў мінулым спадарожнікам Венеры быў Меркурый, які пасля быў ёю «страчаны». У 1976 Том ван Фландэрн і К. Р. Харынгтан на падставе матэматычных разлікаў паказалі, што гэтая гіпотэза добра тлумачыць вялікія адхіленні (эксцэнтрысітэт) арбіты Меркурыя, яго рэзанансны характар абарачэння вакол Сонца і страту вярчальнага моманту як у Меркурыя, так і ў Венеры. Таксама тлумачыцца набыццё Венерай вярчэння, адваротнага асноўнаму ў Сонечнай сістэме, разагрэў паверхні планеты і ўзнікненне шчыльнай атмасферы.

Венера — кандыдат на тэрафарміраванне. Па адным з планаў меркавалася развеяць ў атмасферы Венеры генетычна мадыфікаваныя сіне-зялёныя водарасці, якія, перапрацоўваючы вуглякіслы газ (які складае 96 % атмасферы Венеры) у кісларод, значна паменшылі б парніковы эфект і панізілі б тэмпературу на планеце.

Аднак для фотасінтэзу неабходная вада, якой, паводле апошніх дадзеных, на Венеры практычна няма (нават у выглядзе пары ў атмасферы). Таму для рэалізацыі такога праекта неабходна ў першую чаргу даставіць на Венеру ваду — напрыклад, з дапамогай бамбардзіроўкі яе водна-аміячнымі астэроідамі ці іншым шляхам.




#Article 194: Венесуэла (2432 words)


Венесуэ́ла (), Баліварыя́нская Рэспу́бліка Венесуэ́ла () — краіна на поўначы Паўднёвай Амерыкі. Абмываецца Карыбскім морам i Атлантычным акіянам на поўначы, мяжуе з Гаянай на ўсходзе, з Калумбіяй на захадзе, з Бразіліяй на поўдні. Сталіца і найбуйнейшы горад — Каракас.

Краявіды Венесуэлы змяняюцца ад заснежаных пікаў Анд да саваннаў Арынокскай нізіны, ад дажджавых лясоў Амазоніі да сталовых гор Гвіянскага пласкагор'я. Жывая прырода Венесуэлы характарызуецца выключным відавым багаццем, аб чым сведчыць сёмае месца ў спісе краін паводле біяразнастайнасці. 

У ХVI—XVIII ст. была іспанскай калоніяй. У 1811 дэкларавала незалежнасць, у 1821-1830 уваходзіла ў склад федэрацыі Вялікая Калумбія. У 1830 атрымала поўную незалежнасць. З іспанскай спадчынай звязаны асаблівасці сучаснага насельніцтва Венесуэлы: іспанская мова, перавага ў этнічным складзе метысаў, каталіцтва як асноўная канфесія, размяшчэнне насельніцтва ўздоўж узбярэжжа. 

Венесуэла — федэратыўная прэзідэнцкая рэспубліка, падзяляецца на 23 штаты і сталічную тэрыторыю. Палітычнае жыццё краіны вызначае ініцыяваная прэзідэнтам Чавесам Канстытуцыя 1999, паводле якой Баліварыянская Венесуэла — сацыялістычная дзяржава, што развіваецца з апорай на ўласныя сілы. У аснову знешняй палітыкі пакладзены антыамерыканскія погляды з марай аб шматпалярным свеце. У 2006-2013 Венесуэла самым шчырым чынам сябравала з Беларуссю. 

Венесуэла паводле асаблівасцяў насельніцтва — тыповая паўднёваамерыканская краіна, але з некаторымі карыбскімі адзнакамі. Колькасць насельніцтва павялічваецца, але ўжо не вельмі хутка. У расавым складзе пераважаюць метысы, у рэлігійным — каталікі. Дзяржаўная мова — іспанская. Насельніцтва канцэнтруецца ўздоўж узбярэжжа і па далінах гор. У гарадах жыве 93 % венесуэльцаў. 

Самая багатая нафтай краіна свету. Здабыча і экспарт нафты складаюць аснову эканомікі. Папулістычная палітыка Уга Чавеса і яго спадкаемцы Нікаласа Мадура прывялі да жудаснага эканамічнага крызісу, што распачаўся ў 2013 і цягнецца па сёння. Спыніўся прыток замежных інвестыцый; узраслі беспрацоўе, беднасць, дзіцячая смяротнасць. У венесуэльскіх крамах даўно няма самых неабходных тавараў. Па выніках 2018 інфляцыя склала 1 370 000%.. Кіраўніцтвы Беларусі i Венесуэлы маюць падобныя пазіцыі па асноўных пытаннях сусветнай палітыкі. Краіны актыўна ўдзельнічаюць у працы ААН, Руху недалучэння. На тэрыторыі Венесуэлы пры ўдзеле беларускіх спецыялістаў завершана будаўніцтва і ўведзены ў эксплуатацыю такія аб'екты як жылы мікрараён на 2520 кватэр у сектары Гуасімаль, г.Маракай, штат Арагуа; жылы мікрараён на 4448 кватэр у раёне ваеннай базы «Лібертадор», штат Арагуа; 288 кватэр у складзе 8 дамоў у раёне ваеннай базы «Фуэртэ цівун», штат Міранда; завод па вытворчасці керамічных блокаў магутнасцю 25 млн. блокаў у год у Гуарэнас-Гуацірэ, штат Міранда; завод «ВенеМінск» па зборцы трактароў «Беларус», завод па зборцы грузавых аўтамабіляў МАЗ, завод па зборцы дарожна-будаўнічай тэхнікі — усе ў прамысловай зоне «Санта Інэс», штат Барынас.

Цяпер відавочна, што беларуска-венесуэльскія адносіны можна падзяліць на два перыяды: чавесаўскі і постчавесаўскі. Першы перыяд (2006 - 2013) характарызуецца цеплынёй і станоўчай дынамікай адносін. Прэзідэнт Венесуэлы Уга Чавес ў 2006 годзе наведаў Беларусь і з тых часоў ажыццяўляў візіты штогод — у 2007, 2008, 2009 і 2010 гадах. Беларускі прэзідэнт, Аляксандр Лукашэнка ў адказ наведаў Венесуэлу ў 2007, 2010 і 2012 гадах. Два лідары вельмі сімпатызавалі адзін аднаму. У гэтыя гады актывізавалася эканамічнае супрацоўніцтва, а таксама развіццё двухбаковых сувязей у галіне культуры, навукі, адукацыі, у гуманітарнай сферы. Прэзідэнты Беларусі і Венесуэлы прынялі ўдзел у пуску першай чаргі сумеснага прадпрыемства па здабычы нафты «Петралера Беловенесалана». Яно здабыла 1 млн тон нафты ўжо ў 2008, а ў перспектыве планавалася здабыча да 7 млн тон нафты штогод. 5 сакавіка 2013, у дзень смерці Уга Чавеса, па ўсёй Беларусі былі прыспушчаны дзяржаўныя сцягі.

З прыходам да ўлады Нікаласа Мадура пачалося ахаладжэнне адносін. Хоць Беларусь стала адной з першых краін, якія наведаў Нікалас, гэта адбылося хутчэй за ўсё па інерцыі. У наступныя гады аб'ём гандлю скараціўся ў сотні разоў (з 1,4 млрд дол. у 2010 і 2011 да 2 млн у 2016), затухлі супольныя праекты, дзяржаўныя СМІ перасталі называць Венесуэлу і яе новага прэзідэнта нашымі сябрамі. Па той жа інерцыі у 2010-х гады былі дабудаваны сумесныя прадпрыемствы. 

Беларуска-венесуэльскія адносіны знайшлі адлюстраванне ў культуры: так сяброўскім эканамічным стасункам дзвюх дзяржаў прысвечана песня Венесуэла гурта Разбітае сэрца пацана.

Венесуэла — федэратыўная рэспубліка. Венесуэла падзелена на 23 штаты (estados), адну федэральную (сталічную) акругу (distrito federal) и адно федэральнае ўладанне (dependencia federal) (72 дробныя астравы ў Карыбскім моры). На муніцыпальным узроўні Венесуэла падзяляецца на 335 муніцыпій (municipios), а на базавым — на 1,084 паветаў (parroquias). Штаты згрупаваныя ў 9 адміністрацыйных рэгіёнаў (regiones administrativas), што былі ўсталяваны ўрадам у 1969 годзе. 

Венесуэла прэтэндуе на дзве траціны тэрыторыі суседняй Гаяны на захад ад ракі Эсекіба. Восьмая зорка на сцягу Венесуэлы, дададзеная Уга Чавесам у 2006 годзе, сімвалізуе не толькі Сімона Балівара, але і тэрыторыю Гаяна-Эсекіба.

Як і паўсюль у Паўднёвай Амерыцы, у сённяшняй Венесуэле назіраецца затуханне дэмаграфічнага выбуху: натуральны прырост за кошт маладога складу насельніцтва яшчэ вялікі (1,3 % у 2018), аднак на адну жанчыну ў сярэднім прыходзіцца ўсяго 2,3 дзіцяці. Сярэдняя працягласць жыцця складае 76 гадоў.Эканамічны крызіс другой паловы 2010-х выклікаў вялікую хвалю эміграцыі, маштабы якой ацаніць няпроста. Незалежныя эксперты кажуць пра 2,3 млн эмігрантаў па стане на верасень 2018, паводле найгоршага сцэнару да пачатку 2019 за мяжой — пераважна ў суседніх Эквадоры і Калумбіі — акажацца 4 млн. венесуэльцаў. У любым разе у ХХІ стагоддзі больш грамадзян пакідала толькі Сірыю.

Каля 95 % жыхароў краіны — венесуэльцы, народ, які ўтварыўся ад змяшэння іспанскіх заваёўнікаў і перасяленцаў з мясцовым насельніцтвам — індзейцамі аравакскай, карыбскай і іншых моўных сем'яў, а таксама з неграмі-рабамі, прывезенымі з Афрыкі. У XIX-XX ст. сюды актыўна імігравалі жыхары Паўднёвай Еўропы. Расавы склад: метысаў — 51,6 %, белых — 43,6 %, чорных — 2,9 %, індзейцаў — менш за 2 %. Індзейцы пражываюць пераважна ў малаасвоеных раёнах на поўдні і ўсходзе краіны, а таксама на заходнім беразе возера Маракайба, дзе на мяжы з Калумбіяй склаўся арэал самага шматлікага індзейскага народа вайю. Дзяржаўная і гутарковая мова — іспанская.

Большасць вернікаў — каталікі. Як і паўсюль у Паўднёвай Амерыцы, свае пазіцыі ўмацоўвае пратэстантызм (17 % у 2011, у асноўным евангелісты). 6 % венесуэльцаў называюць сябе агностыкамі, яшчэ 2 % — атэістамі. 

Большая частка венесуэльцаў жыве ў стакіламетравай паласе ўздоўж Карыбскага ўзбярэжжа, вялікая гушчыня насельніцтва і ва ўрадлівых, прахалодных андскіх далінах. Льянас, Сельва і асабліва Гвіянскае нагор'е заселеныя зусім слаба ў сувязі з іх цяжкапраходнасцю і складаным кліматам. Звыш 90 % насельніцтва жыве ў гарадах. Найбуйнейшая агламерацыя — Вялікі Каракас, родны горад для 5,2 млн.чалавек; другая — Маракайба (2,5 млн), далей — Валенсія (2 млн) і Баркісімета (1,3 млн).

Венесуэла — індустрыяльна-аграрная краіна. Грашовая адзінка — венесуэльскі балівар. Прамысловасць дае да 40 % ВУП, сельская гаспадарка — 5 %. Вядучае месца ў гаспадарчым комплексе займае нафтаздабыўная і нафтахімічная прамысловасць (каля 1/3 ВУП, 70 % даходаў бюджэту, звыш 80 % экспарту).  Такім чынам, эканоміка Венесуэлы моцна залежыць ад цаны на нафту на сусветным рынку. Яе высокі ўзровень выліваўся ў гады дабрабыту (1970-я, 2000-я, калі Венесуэла належала да ліку найбольш развітых краін Лацінскай Амерыкі); доўгатэрміновае падзенне цаны прыводзіла да крызісаў (1980-я - 1990-я, 2010-я - ?). Эканамічныя дабрабыт пачатку 2000-х суправаджаўся ростам дабрабыту сацыяльнага, нябачаным скарачэннем беднасці, аднак празмерныя нафтавыя грошы выключна траціліся і ніякай падушкі бяспекі не стваралася. Гэтая няўмелая, папулісцкая сацыяльная палітыка Уга Чавеса і Нікаласа Мадура прывяла — як толькі цана на нафту ўпала чарговы раз —да немінучага і найбольш моцнага ў гісторыі краіны эканамічнага крызісу. Знешнія праявы пачаліся са знікнення з паліц крамаў туалетнай паперы, малака і мукі (на пачатак 2019 гэтыя і многія іншыя тавары застаюцца недасяжнай марай для большасці простых венесуэльцаў). У 2015 годзе падзенне ВУП склала неслабыя 6 %, а ў наступныя 3 гады — катастрафічныя 16, 14 і 18 % адпаведна. ВУП на душу насельніцтва, што ў 2000-х быў на роўных з аргенцінскім, за тры гады ўпаў з 17 да 12 тыс. долараў і наблізіўся да паказчыкаў Балівіі і Парагвая. 2018 стаў працягам рэцэсіі. Інфляцыя дасягнула 1 400 000 %, што ставіць Венесуэлу ў адзін шэраг з Германіяй 1923 і Зімбабве канца 2000-х. На думку часопіса The Wall Street Journal, у Венесуэле найгоршая ў свеце сітуацыя з правам ўласнасці: экспрапрыяцыя без кампенсацыі тут звыклая з'ява.

У 2010 годзе геалагічныя адкрыцці дазволілі Венесуэле абысці Саудаўскую Аравію і падняцца на першае месца ў свеце па выведаных запасах нафты. Асноўныя раёны здабычы нафты — упадзіна возера Маракайба і паўночная частка басейна ракі Арынока. Да таго ж Венесуэла мае другія запасы прыроднага газу, праўда, толькі ў заходнім паўшар'і . Нафтавы сектар краіны кантралюецца дзяржаўнай кампаніяй Petroleos de Venezuela (PDVSA), якой паміж іншым належыць сетка з 14 000 аўтазаправачных станцый CITGO (ЗША). Перапрацоўка нафты засяроджана ў гарадах Маракайба, Кабімас, Амуай, Пуэрта-ла-Крус, Каракас. Галоўныя парты па экспарце нафты і нафтапрадуктаў — Маракайба, Амуай, Кабімас. Венесуэла — адзін з пяці заснавальнікаў нафтавага картэля АПЕК. З 2005 года дзейнічае праграма льготных паставак нафты краінам Карыбскага басейна (Петракарыбе). Гадавая здабыча нафты складае 124 млн т (2016), гэта 11 месца ў свеце.

Здабыўная прамысловасць апроч нафтавай: здабываюць таксама золата (другі па важнасці экспартны прадукт), жалезную руду (каля 17 млн.тон, 2013), баксіты, нікелевыя, марганцавыя руды, серабро, алмазы і інш. У зусім невялікіх аб'ёмах вядзецца здабыча каменнага вуглю 4 тыс. т. (1997).

Энергетыка: ГЭС Гуры (адна з наймагутнейшых у свеце) і Макагуа на рэчцы Карані, на долю якіх прыпадае да 3/4 усіх энергетычных магутнасцей краіны. Вытворчасць электраэнергіі 131 млрд кВт * гадзін (2013). У 2016 годзе незвычайна працяглая для рэгіёна засуха, выкліканая Эль-Ніньё, абязводзіла Карані настолькі, што Венесуэла апынулася ў энергетычным крызісе. Каб сэканоміць электрычнасць, урад скараціў колькасць працоўных дзён, прымусіў крамы выкарыстоўваць уласныя генератары. 

Металургія: На базе радовішчаў баксітаў і жалезных руд + таннай элеткрычнасці ГЭС Гуры створаны металургічныя камбінаты (выплаўка сталі, алюмінію) ў С'юдад-Гуаяне — раёне новага асваення; яшчэ адзін камбінат працуе ў Маракайба. 

Машынабудаванне: вытворчасць аўтамабіляў, трактароў, сельскагаспадарчых машын, электрычнай апаратуры ў Каракасе і Баркісімета.

Развіта вытворчасць цэменту.

Сельская гаспадарка не забяспечвае ўнутраных патрэб краіны. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі займаюць 25 % тэрыторыі краіны, асноўны земляробчы раён — поўнач і паўночны захад, жывёлагадоўчы — Льянас (цэнтральная Венесуэла). Пераважае буйное землеўладанне. Галоўныя культуры: кукуруза, рыс, цукровы трыснёг, сорга, бульба, какава, бананы, памідоры, апельсіны, кава. З тэхнічных культур — бавоўнік і сізаль. Гадуюць буйную рагатую жывёлу, свінняў, коз, авечак, птушку.

Да 1970-х Венесуэла спаборнічала з Калумбіяй па вытворчасці кавы, пазней быў зроблены акцэнт на нафтаздабычу і кава адышла на другі план, таму сёння Венесуэла трымае ўсяго каля 1 % сусветнага рынку кавы. У апошнія гады адбываецца ўздым вытворчасці какавы (Венесуэла некалі была адным з галоўных вытворцаў, пазней саступіла Заходняй Афрыцы), у краіне вырошчваецца рэдкі гатунак какавы, які лічыцца самым смачным і духмяным у свеце і ідзе на выраб арыгінальнага шакаладу.

Галоўны від транспарту — аўтамабільны. Даўжыня аўтадарог 96 тыс. км, у тым ліку 32 тыс. км з цвёрдым пакрыццём. Галоўныя аўтамагістралі — Каракас — С'юдад-Балівар, Каракас — мяжа з Калумбіяй. Агульная даўжыня чыгунак складае 447 км (2014), у канцы ХХ ст. было ў паўтара разы больш. Выключнае значэнне мае сетка трубаправодаў: даўжыня нафтаправодаў — 7588 км, газаправодаў — 5941 км, нафтапрадуктаправодаў — 1778 км. Развіты паветраны транспарт (444 аэрапортаў і аэрадромаў, з іх 127 з асфальтаванай паласой). Суднаходства па рацэ Арынока і яе прытоках (7 тыс. км). Па возеры Маракайба могуць хадзіць нават акіянічныя судны. Больш за 100 марскіх і рачных портаў. Найбуйнейшы нафтафы порт — Jose terminal. Галоўны порт краіны для нянафтавых тавараў — Ла-Гуайра (аванпорт Каракаса).

Да крызісу 2010-х Венесуэла была папулярным турыстычным напрамкам. І прыродных і гісторыка-культурных прывабнасцяў тут хопіць на шмат тыдняў актыўнага адпачынку. Што да аматараў пляжнага баўлення часу, то іх сустракаў добраўпарадкаваны і шыкоўны востраў Маргарыта. 

Экспарт: нафта і нафтапрадукты (каля 85 %), золата, жалезная руда, пракат, баксіты і алюміній, сельскагаспадарчая прадукцыя и рыба. Асноўныя пакупнікі прадукцыі — ЗША (40 % у 2016), Індыя і Кітай (па 20 %), Швейцарыя (7 %). Імпарт: харчовыя тавары, хімікаты і лекі, угнаенні, машыны і абсталяванне. Асноўныя пастаўшчыкі тавараў — ЗША (34 %), Кітай (17 %), Бразілія (8 %).

У г. Барынас (штат Барынас) дзейнічае сельскагаспадарчы каледж міжнароднай супольнасці імя С. Балівара.

Культура Венесуэлы мае іспанскія і індзейскія карані, з сярэдзіны XX стагоддзя адбіваецца некаторы ўплыў Злучаных Штатаў. Роля афракарыбскага насельніцтва ў станаўленні нацыянальнай культуры вельмі малая.

Этнатыпам Венесуэлы лічыцца «льянера» — жыхар раўнін (Льянас), які нагадвае аргенцінскага гаўча. Вялікай папулярнасцю карыстаюцца фальклор льянера, іх песні, танцы і легенды.

Упадабаны жанр фальклору льянера — харопа, які ўяўляе сабой цэлую сюіту з танцаў, песень і інструментальных п'ес. У музычным суправаджэнні ўдзельнічаюць нацыянальныя інструменты — марака (трашчотка, зробленая з высушанага гарбуза), невялікая арфа і чатырохструнная гітара куатро. З іншых народных танцаў папулярнасцю карыстаюцца тона льянера (мелодыя раўнін); пасілья, разнавіднасць крэольскага вальса; мернгі, агульны для ўсёй антыльскай зоны жанр афраамерыканскага фальклору; і «тангіта», венесуэльскае аргенцінскае танга. Народная песня Венесуэлы прадстаўлена жанрамі коплі (куплет) і карыды, якія склаліся на аснове іспанскага раманса.

Шэраг культурных арганізацый і ўстаноў, такіх як каракаскі тэатр «Атэнеа», вядуць актыўную прапаганду нацыянальнага мастацтва і народнай музыкі. Многія творы народнага музычнага мастацтва ўключаны ў рэпертуар хору «Арфеон Ламас», на чале якога доўгі час стаяў кампазітар Вісентэ Эміліа Соха (1887-1974). Соха быў таксама дырыжорам Нацыянальнага сімфанічнага аркестра Каракаса. Інстытут вывучэння фальклору ў Каракасе выконвае ролю інфармацыйнага цэнтра пры арганізацыі рэгіянальных фестываляў народнага мастацтва. Многія з гэтых фестываляў праводзяцца ў дні рэлігійных святаў.

Фарміраванне венесуэльскай літаратуры звязана з імёнамі Сімона Радрыгеса, Андрэса Белья і Сімона Балівара. Рамантызм у нацыянальнай літаратуры прадстаўляюць празаік Ферміна Тора (1807-1865) і паэт Хуан Антоніо Перэс Бональдэ (1846-1892). Пачынальнікам рэалізму стаў Мануэль Вісентэ Рамера Гарсія (1865-1917), аўтар рамана «Пеонія» (1890). Эстэтыку іспанаамерыканскага мадэрнізму развівалі празаікі Мануэль Дыяс Радрыгес (1868-1927) і Руфіна Бланка Фамбона (1974-1944). Да ліку вядомых пісьменнікаў адносіцца таксама Тэрэса дэ ла Пара (1891-1936), адна з самых папулярных пісьменніц Лацінскай Амерыкі. Найвялікшым венесуэльскім пісьменнікам XX стагоддзя быў экс-прэзідэнт Ромул Гальегас (1884-1969), творы якога прысвечаны ўзаемаадносінам чалавека і прыроды; яго раман «Донна Барбара» заваяваў міжнароднае прызнанне. Марыяна Пікон Салас (1901-1965), майстар мастацкай прозы, быў таксама вядомым лацінаамерыканскім сацыёлагам. З венесуэльскіх паэтаў ХХ ст. найбуйнейшым лічыцца Андрэс Элой Бланка (1897-1955). Да ліку найбольш значных сучасных празаікаў адносяцца Мігель Атэра Сільва (1908-1985), аўтар шэрагу раманаў сацыяльнай тэматыкі, а таксама выдатнага гістарычнага рамана «Лопе дэ Агіэе, Князь Свабоды» (1979); і Артура Услар П'етра (1906-2001), таксама выбітны крытык і аўтар кароткіх апавяданняў; вядомасцю карыстаецца яго гістарычны раман пра эпоху барацьбы за незалежнасць Венесуэлы «Пунсовыя дзіды» (1931).

Венесуэла была адной з самых бедных іспанскіх калоній, таму тут няма выбітных помнікаў каланіяльнай архітэктуры. Нешматлікія прыклады пабудоў гэтага перыяду можна знайсці ў сталіцы, а таксама ў старых гарадах Мерыда і Валенсія. Найбуйнейшым венесуэльскім мастаком каланіяльнай эпохі быў Хуан Педра Лопес (1724-1787), аўтар царкоўных роспісаў. У XIX стагоддзі вылучаецца Марцін Тавар-і-Тавар (1828-1902), які адлюстраваў эпізоды Войны за незалежнасць ад Іспанскай кароны. Іншы мастак-рамантык XIX стагоддзя, Артура Мічэлена (1873-1898), пісаў буйныя творы на рэлігійныя і свецкія сюжэты. З мастакоў ХХ ст. найбольш вядомы Ціта Салас (1889-1974). Сярод больш маладога пакалення мастакоў адным з найбольш адораных лічыцца Асвальда Вігас. Папулярнасцю карыстаюцца скульптары Алехандра Коліна і Франсіска Нарваэс. Цэнтрам выяўленчага мастацтва Венесуэлы з'яўляецца Музей вытанчаных мастацтваў у Каракасе. З пачаткам нафтавага буму з'явілася мноства тварэнняў сучасных архітэктараў. Гэта новая крыніца багацця стымулявала бурнае будаўніцтва, асабліва ў Каракасе.

Венесуэльская нацыянальная кухня адносіцца да ліку найбольш разнастайных у рэгіёне. У стравах венесуэльскага стала можна ўгледзець працяглую гісторыю кантактавання розных народаў (еўрапейцаў, афрыканцаў, індзейцаў), а яшчэ — кліматычныя кантрасты розных куткоў краіны. І хоць у кожным штаце сваё меню, асноўныя інгрыдыенты паўсюль адны і тыя ж: кукуруза, рыс, бананы, ямс, фасоля і розныя гатункі мяса; дадаткам служаць памідоры, цыбуля, баклажаны, кабачкі і інш. Некалькі найбольш папулярных страваў:




#Article 195: Жуль Верн (136 words)


Жуль Верн (;  — ) — французскі пісьменнік-фантаст.

Жуль Верн быў аднім з вынаходнікаў і стваральнікаў новага літаратурнага жанру — навуковай фантастыкі. Сам сябе Жуль Верн лічыў аўтарам «навукова-павучальных раманаў», ён казаў, што заўважлівы чытач даведваецца шмат чаго пра фаўну, флору, геаграфію і гісторыю ў час падарожжаў па розным краінам і мясцінам. Часам цэлыя главы яго раманаў прысвечаны інфарматыўным экскурсам, як напрыклад першая глава «Гандляванне рабамі» у другой частцы «Афрыка» рамана «Пятнаццацігадовы капітан».

Шматлікія вынаходніцтвы аўтара — гэта не прастыя прадукты фантазіі, а дасканала даследаваныя Жуль Вернам магчымасці.
Ужо толькі гэты факт сведчыць аб тым, што некаторыя рухавая сродкі з цягам часу павінны былі стаць рэчаіснасцю.
Некаторыя з іх былі ўжо на самай справе пабудаваны, але заставаліся агульна невядомымі: сам Жуль Верн паведамляў аб тым. што падводныя лодкі будаваліся італьянцамі за 60 год да таго, як з'явіўся капітан Нэма.




#Article 196: Верхнядзвінскі раён (611 words)


Верхнядзвінскі раён — адміністрацыйная адзінка на паўночным захадзе Віцебскай вобласці. Утвораны 17 ліпеня 1924 г. як Дрысенскі раён Полацкай акругі. Падзелены на 10 сельскіх саветаў. Мяжуе з Мёрскім, Полацкім і Расонскім раёнамі, а таксама з Расійскай Федэрацыяй і Латвійскай Рэспублікай. У якасці натуральнай мяжы з Мёрскім раёнам выступае Заходняя Дзвіна.

Тэктанічна раён цалкам адносіцца да Латвійскай седлавіны. Пад антрапагенавымі адкладамі на глыбіні больш за 50 м залягаюць 300 метровыя тоўшчы верхняга дэвону — стракатакаляровыя гліны, пясчана-алеўралітавыя і сульфатныя пароды, мергелі і даламіты. Даламітызаваныя вапнякі выходзяць на паверхню ў сярэднім цячэнні ракі Сар’янкі, ля былой вёскі Камоты. Тут яны ўтвараюць парогі ў рэчышчы, а па берагах захаваліся рэшткі земляных печаў для выпальвання вапны. Дэвонскія адклады пакрытыя ледавіковымі і водна-ледавіковымі пародамі. У канцавых марэн на Асвейшчыне і Латвійскім памежжы яны складзены з гліністых і суглінкавых грунтаў, на большай частцы тэрыторыі — з азёрных сярэдніх і цяжкіх суглінкаў.

Ледавік адышоў з Дрысеншчыны 10 тысяч гадоў таму, пакінуўшы свае знакі ў рэльефе. Большую частку раёна займае Полацкая нізіна, перасечаная далінамі шматлікіх рэк. На захадзе і паўночным захадзе, на мяжы з Латвіяй узняліся ўскраіны Латгальскага ўзвышша, засеяныя валунамі. На Асвейскай градзе каля вёскі Гарадзілавічы, вышэйшы пункт раёна — гара Гарадзілаўская (191,8 м над узроўнем мора). Паўночна-ўсходні кут заняты пяскамі дзюннага тыпу, пакрытымі лясамі.

Амаль уся тэрыторыя раёна ляжыць у басейне Дзвіны, толькі на крайняй поўначы вада сцякае праз раку Сінюху ў раку Вялікую. Водападзел, які праходзіць па Асвейскім балоце, настолькі плоскі, што калі балота набрыняе вадой, яна сцякае па канале, што злучыў Сінюху з воз. Асвейскім, адразу ў два бакі — і ў раку, і ў возера. Рака Заходняя Дзвіна з’яўляецца прыроднай мяжой паміж Верхнядзвінскім і Мёрскім раёнамі на працягу 65 км. Асноўныя яе прытокі: Дрыса, Сар’янка, Вужыца, Свольна (прыток Дрысы). Іншыя рэкі: Балгач, Горнаўка. Раён налічвае 25 азёр, найбуйнешыя з іх: Асвейскае — 43,8 км², Лісна — 15,71 км², Белае — 5,52 км², Цятна — 1,6 км², Стралкоўскае — 0,93 км², Росіца — 0,4км².

Глебы пераважна дзярнова-падзолістыя — ад цяжкіх суглінкаў у цэнтры раёна да неўрадлівых пяскоў Лісняншчыны. Асобнымі масівамі размешчаны тарфянікі, пад сельгасугоддзямі іх нязначная частка.

У раёне створаны рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Асвейскі», налічваецца 9 заказнікаў мясцовага значэння, 7 помнікаў прыроды.
Вылучаецца 16 рэдкіх і знікаючых відаў раслін, водзіцца 5 відаў млекакормячых і 36 відаў птушак, якія занесены ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь.

Раён мае значныя запасы торфу, цагельнай гліны і мінеральнай вады. Распрацоўваюцца радовішчы будаўнічага пяску і даламітызіраванага вапняку.

Археалагічныя даследаванні сведчаць аб тым, што на тэрыторыі раёна чалавек упершыню пачаў сяліцца ў эпоху мезаліту. Мезалітычнае насельніцтва ў заходняй частцы Падзвіння пакінула помнік кундскай археалагічнай культуры. Найбольш характэрным помнікам гэтай культуры на поўначы Беларусі з’яўляецца паселішча Замошша I, якое знаходзіцца на першай надпоймавай тэрасе правага берага Зах. Дзвіны, на паўночны захад ад вёскі Замошша Боркавіцкага сельсавета.

На тэрыторыі раёна знаходзіцца 244 населеных пункта.

Колькасць насельніцтва:

Гарадское насельніцтва раёна ў 2009 г. налічвала 8,6 тыс. чал., у 2013 г. — 8,47 тыс. чал.

Раён падзелены на 9 сельскіх саветаў: Асвейскі, Бігосаўскі, Боркавіцкі, Бялькоўшчынскі, Валынецкі, Дзёрнавіцкі, Каханавіцкі, Сар’янскі і Шайтараўскі.

Раён мае 9 прамысловых прадпрыемстваў, найбуйнейшыя з іх:

Праз тэрыторыю раёна праходзяць чыгунка і дзве аўтадарогі рэспубліканскага падпарадкавання:

Мясцовая прэса прадстаўлена грамадска-палітычнай газетай «Дзвінская праўда». Наклад — каля 4 тыс. асобнікаў (2011). Гл. .

У раёне функцыянуюць 34 установы адукацыі.

Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва забяспечваюць: УАЗ «Верхнядзвінская цэнтральная раённая бальніца», Асвейская раённая бальніца, а таксама ўчастковыя бальніцы, урачэбныя амбулаторыі, фельчарска-акушэрскія пункты, здраўпункты. У в. Валынцы адкрыта бальніца сястрынскага догляду.

Батанічныя помнікі прыроды рэспубліканскага ўзроўня:

У 1982 г. Васілём Паўлючковым у Верхнядзвінскім лясгасе быў створаны дэндрапарк плошчай 6,3 га, ён з’яўляецца помнікам прыроды мясцовага значэння. Тут высаджана 312 драўніна-кустарнікавых парод, ёсць экзатычныя расліны з Сібіры, Далёкага Усходу, Паўночнай Амерыкі, Крыма, Каўказа, Паўночнай Азіі і г.д. Растуць 14 відаў елак, 15 відаў сасны, 10 — піхт, 8 — лістоўніц.

Каля вёскі Прошкі на граніцы Беларусі, Расіі і Латвіі насыпаны Курган Дружбы.




#Article 197: Веткаўскі раён (243 words)


Веткаўскі раён — раён у складзе Гомельскай вобласці. Утвораны 8 снежня 1926 года.

Агульная плошча раёна − 155 862 га. Працягласць тэрыторыі раёна з поўначы на поўдзень — 65 км, а з усходу на захад — 48 км. Межы раёна праходзяць: на поўначы — з Чачэрскім раёнам, на захадзе — з Буда-Кашалёўскім, на паўднёвым захадзе — з Гомельскім, паўночным усходзе — з Добрушскім раёнам, на ўсходзе — з Краснагорскім і Навазыбкаўскім раёнамі Бранскай вобласці.

Тэрыторыя раўнінная. Пераважныя вышыні 120—150 м над узроўнем мора, найвышэйшы пункт — 188,9 м (каля в. Старое Закружжа). У раёна ёсць невялікія марэнавыя грады і дзюнна-пагорыстыя формы рэльефу. Глебы дзярнова-падзолістыя, дзярнова-падзолістыя забалочаныя, поймавыя, тарфяна-балотныя.

Карысныя выкапні: торф, гліна, мел. Сярэдняя тэмпература студзеня −7 °C, ліпеня +18,6 °C. Ападкаў 580 мм у год. Вегетацыйны перыяд 193 дні.

Добра развітая рачная сетка, якая адносіцца да басейна Чорнага мора. Галоўная рака Сож з прытокамі Беседзь, Нёманка, Ліпа, Спонка, Мятроўля. Бесядзь прымае воды Пералёўкі, Стаўбункі, Вядзерні. Рэкамі і раўчукамі, азёрамі, каналамі, калектарамі занята 2 409 га.
 
Лясы займаюць 76 419 га (каля 34 %), пераважаюць хваёвыя, бярозавыя, чорнаальховыя. Балоты займаюць 7,8 %. Ворныя землі складаюць 32 844 га. 35 720 га забруджаны радыёнуклідамі ў выніку катастрофы на ЧАЭС.

У пачатку 2007 года колькасць насельніцтва складала 19557 чалавек. З іх дзеці да 18 гадоў — 3838 чалавек (19,5%), дарослыя 15872 чалавека (80,5%). Працаздольныя — 10040 чалавек (47,5%).

Дэмаграфічныя паказчыкі

Этнічны склад

Рэлігія

У раёне дзейнічае 6 праваслаўных рэлігійных суполак, а таксама рэлігійная суполка Евангельскіх Хрысціян Баптыстаў і рэлігіная суполка Хрысціян веры Евангелькай «Мілата».

Іншае

У раёне зарэгістравана раённая арганізацыя Камуністычнай партыі Беларусі.




#Article 198: Вожык (часопіс) (649 words)


Пачаў выходзіць у ліпні 1941 года як агітплакат, орган ЦК КП(б)Б пад назвай «Раздавім фашысцкую гадзіну» (з сакавіка 1942 года — газета-плакат). Выдаваўся ў Гомелі, потым у Маскве. Маскоўскі часопіс «Кракадзіл» направіў вершаванае віншаванне новаму часопісу.

Са жніўня 1945 года выдаецца ў Мінску як часопіс сатыры і гумару «Вожык». Да 1958 друкаваўся на 8, затым на 12 старонках, з каляровымі ілюстрацыямі. З кастрычніка 2009 года па кастрычнік 2011 года — як альманах, са студзеня 2012 года — зноў як часопіс сатыры і гумару. Друкуе фельетоны, памфлеты, байкі, прытчы, вершы, апавяданні, інтэрмедыі, п’есы, сцэнкі, гумарэскі, іранескі, мініяцюры, пародыі, эпіграмы, каламбуры, афарызмы, жарты, усмешкі, анекдоты, пераклады сатырычных і гумарыстычных твораў, а таксама карыкатуры, шаржы, малюнкі, плакаты.

Выдаваў сатырычны плакат «На калючкі» (з 1963 года, 2 разы ў год). Выдаецца «Бібліятэка „Вожыка“», літаратурны дадатак да часопіса сатыры і гумару «Вожык». Выходзіла ў выдавецтве ЦК КПБ з 1957 г. па 6 кніжак штогод (затым — у РВУ «Літаратура і Мастацтва»).

Літаратурны дадатак да часопіса сатыры і гумару «Вожык». Выходзіла ў выдавецтве ЦК КПБ з 1957 г. па 6 кніжак штогод (затым — у РВУ «Літаратура і Мастацтва»). Змяшчае сатырычныя і гумарыстычныя творы — фельетоны, памфлеты, байкі, прытчы, вершы, апавяданні, інтэрмедыі, п’есы, сцэнкі, гумарэскі, іранескі, мініяцюры, пародыі, эпіграмы, каламбуры, афарызмы, жарты, усмешкі, анекдоты, а таксама карыкатуры, шаржы, малюнкі, плакаты. Пачатак бібліятэцы даў зборнік апавяданняў Якуба Коласа «Дзядзькаў сведка».

Выдадзены кнігі гумару і сатыры Кандрата Крапівы, Пімена Панчанкі, Максіма Лужаніна, Янкі Брыля, Уладзіміра Корбана, Эдуарда Валасевіча, Валянціна Зуба, Міхася Пянкрата, Паўла Кавалёва, Сяргея Дзяргая, Васіля Быкава, Міхася Чавускага, Петруся Броўкі, Івана Грамовіча, Міхася Скрыпкі, Генадзя Кляўко, Янкі Сіпакова, Максіма Танка, Барыса Сачанкі, Кузьмы Чорнага, Янкі Купалы, кнігі малюнкаў, шаржаў мастакоў-карыкатурыстаў Анатоля Волкава, Сяргея Раманава, Мікалая Гурло, Рыгора Грамыкі, Аскольда Чуркіна, Вадзіма Швяцова, Яўгена Бусла, Уладзіміра Бараноўскага, Міколы Гіргеля, Пятра Козіча, Анатоля Гармазы, Васіля Ключніка і многіх іншых.

Выйшлі калектыўныя зборнікі пісьменнікаў, сатырыкаў і гумарыстаў — «Давайце знаёміцца» (1957), «Працяг знаёмства» (1963), «Сатырычная паверка» (1976), карыкатурыстаў — «Першы блін — не камяком» (1977), «Калючы букет» (1981), «Пад адным дахам» (1982), «Заакіянскія „крыжаносцы“ (1984), а таксама агульныя зборнікі — „Мініяцюры і карыкатуры“ (1964), „Крывавы бізнес“ (1966), „Сем разоў адмерай…“ (1970) і іншыя.

Пабачылі свет кнігі перакладнога гумару (пісьменнікаў рэспублік СССР, жарты народаў сацыялістычных краін і інш.) — „Украінскі гумар“ (1957), „У нас у гасцях сябры“ (1962), „Усмешкі сяброў“ (1964), „Крокодил“ — наш госць» (1965), «Літоўскі гумар» (1966), «Бочачка вінароба» (1967), «Як быў створаны кенгуру» (1968), «Мора па калені» (1969), «Кракадзіл-82» (1982), «Тарас на Парнасе» (2003) і іншыя, беларускага народнага гумару — «Мужык і баба» (1957), «Народныя ўсмешкі» (1961), «Смейцеся на здароўе!» (1987), «На вясёлай хвалі» (1988). Выйшаў зборнік сатыры і гумару Заходняй Беларусі (1920—1939) — «Гэй, смалі, страляй, маланка!» (1989).

Надрукаваны таксама першыя кнігі сатыры і гумару аўтараў: Івана Аношкіна «Лішні мінус» (1959), Лідзіі Арабей «Кватэра № 3» (1961), Васіля Маеўскага «На чыстую ваду» (1962), Георгія Юрчанкі «Распрэжаны Пегас» (1965), Захара Біралы «Смех і радасць вёскі» (1929), Уладзіміра Правасуда «Бабрыная справа» (1973), Язэпа Ядлоўца «Адзінаццатая запаведзь» (1977), Івана Курбекі «Абы здароўе» (1979), Васіля Найдзіна «Мужчынскія сакрэты» (1981), Уладзіміра Мацвеенкі «Лекі без аптэкі» (1987), Мікалая Каралёва «Штатны кум» (1989), Уладзіміра Ермалаева «Хто не смяецца, той не есць!» (1994), Юліі Зарэцкай «Шчаслівыя людзі» (2011) і інш. У выданнях змяшчаюцца біяграфічныя даведкі пра аўтараў і сяброўскія шаржы.

Пісьменнікі: Якуб Колас, Янка Купала, Пятрусь Броўка, Аркадзь Куляшоў, Міхась Лынькоў, Кандрат Крапіва, Пімен Панчанка, Максім Лужанін, Янка Брыль, Кузьма Чорны, Міхась Чавускі, Рыгор Рэлес, Антон Бялевіч, Сяргей Дзяргай, Валянцін Зуб, Генадзь Кляўко, Уладзімір Корбан, Эдуард Валасевіч, Міхась Пянкрат, Павел Кавалёў, Іван Грамовіч, Міхась Скрыпка, Максім Танк, Барыс Сачанка, Янка Сіпакоў, Хведар Жычка, Васіль Маеўскі, Пятро Прыходзька, Мікола Чарняўскі, Рыгор Яўсееў, Георгій Юрчанка, Уладзімір Правасуд, Уладзімір Мацвеенка, Іван Стадольнік, Яўген Міклашэўскі, Павел Місько, Мікола Вяршынін, Васіль Жуковіч, Міхась  Сліва, Васіль Ткачоў, Павел Саковіч, Казімір Камейша, Янусь Малец.

Мастакі-карыкатурысты: Анатоль Волкаў, Сяргей Раманаў, Мікалай Гурло, Зянон Паўлоўскі, Валянцін Ціхановіч, Аскольд Чуркін, Рыгор Грамыка, Вадзім Швяцоў, Леанард Чурко, Яўген Бусел, Сяргей Волкаў, Уладзімір Бараноўскі, Мікола Гіргель, Пётр Козіч, Анатоль Гармаза, Васіль Ключнік, Аляксандр Каршакевіч, Алег Папоў, Аркадзь Гурскі, Алег Гуцол, Віталь Дударэнка.




#Article 199: Войны рабоў (482 words)


Войны рабоў — войны, якія вялі рымляне ў Італіі і ў правінцыях супраць шматлікіх паўстанняў рабоў у час распаду Рэспублікі.

Рабы былі ў старажытнасці беспраўнымі. Дзякуючы шматлікім заваяванням, колькасць рабоў у Рыме дасягнула значных памераў. Сірыец Эунус вырашыў выкарыстацца гэтым становішчам і з'яднаў вакол сябе рабоў на Сіцыліі. Першая вайна рабоў пачалася каля 136 года да н.э. у Энна на Сіцыліі і неўзабаве ахапіла ўвесь востраў. Пад кіраўніцтвам Эунуса, які называў сябе кароль Антыохас, і кілікірыйца Клеона рабы знішчылі чатырох рымскіх прэтораў (хутчэй за ўсё ў 136—135 гадах да н.э.), а потым у 134 і 133 гадах і дзвух консулаў. Дзякуючы гэтым поспехам, колькасць паўстанцаў хутка павялічылася да прыкладна 200.000 чалавек. У 132 годзе да н.э. консул Публій Рупілій Publius Rupilius захапіў Таўраменіум (сёння Таарміна) і Энна, тым самым падавіўшы паўстанне і скончыўшы Першую вайну рабоў. Каля 20.000 захопленых у палон рабоў былі распяты ці скінуты са скал.

Другая вайна рабоў пачалася таксама на Сіцыліі ў 103 годзе да н.э. Прычынай вайны стала нежаданне штатгальтэра здзяйсняць загад сената, згодна якому рабам давалася магчымасць атрымліваць страчаную свабоду. Таксама і гэтая вайна пад кіраўніцтвам Трыфона і Атэніона ахапіла шырокія масы рабоў. Вайна скончылася ў 100 годзе да н.э., калі пасля шматлікіх значных параз рымскай арміі праконсул Публій Рупілій урэшце разбіў войска паўстанцаў.

Трэцяя вайна рабоў, вядомая таксама пад назвамі Вайна гладыятараў альбо Паўстанне Спартака, пачалася ў Італіі ў 73 годзе да н.э. і працягвалася да 71 года да н.э. Тракер Спартак трапіў у якасці рымскага раба ў школу гладыятараў у Капуа, з якой Спартак здзейсніў пабег у 73 годзе да н.э. з прыблізна 70 аднадумцамі. Збегчы змаглі толькі 70 чалавек, таму што паўстанне было паслаблена нечаканай здрадай. На вулкане Везувій Спартак нагалаву разбіў войска аднаго з легатаў прэтора Варынія, знішчыў войскі двух іншых легатаў, а пасля гэтага і войска самаго прэтора. Дзякуючы далучэнню да арміі ўсё новых і новых беглых рабоў, у войску Спартака хутка з'ядналіся больш чым 100.000 чалавек. З гэтай арміяй Спартак рушыў у 72 годзе да н.э. у паўднёвым напрамку, каб перавесці сваіх паплечнікаў праз Альпы ў Галіцыю альбо Тракію.

Спартак нанёс вялікую паразу двум консулам года, — Гнаю Лентулу Gnaeus Lentulus і Гелію Gellius і таксама разбіў праконсула Гая Кассія пры Муціна. Дзякуючы шматлікім ваенным поспехам сярод паўстанцаў прабудзілася жажда здабычы і Спартак быў прымушаны павярнуць сваю армію на поўдзень, замест таго, каб перайсць на другі выратавальны бок Альпаў.

У 71 годзе да н.э. Рым аддаў загад прэтору Ліцынію Крассу на знішчэнне войска Спартака. Красс здолеў адрэзаць войска паўстанцай на крайнім поўдні Італіі. Спартак сумеў прарвацца праз варожую блакаду, але пры гэтым ён згубіў частку сваёй арміі, якая аддзялілася ад асноўнай часткі і была знішчана Крассам. Паплечнікі прымусілі Спартака да бітвы ў Луканіі, дзе яго армія была канчаткова разбіта. У бітве загінула каля 60.000 рабоў, 6.000 захопленых у палон распнулі ўздоўж Віа Апія Via Appia паміж Капуа і Рымам. Неўзабаве вярнуўся з іспанскага паходу Пампей і знішчыў астатнія дробныя часткі арміі рабоў-паўстанцаў.




#Article 200: Волат (564 words)


Волат (ад стараслав. велии — вялікі) — персанаж усходнеславянскай міфалогіі. Асілак вялікага росту і магутнай сілы. Паводле паданняў, волаты жылі ў старадаўнія часы, пахаваны ў доўгіх курганах — валатоўках. Існуюць назвы паселішчаў у Паўночна-Усходняй і Цэнтральнай Беларусі (Волаты, Валатоўкі і пад.), якія звязваюцца з волатамі ў народных паданнях. Паданні пра волатаў паўплывалі на чарадзейныя казкі пра асілкаў, якім уласцівыя пэўныя рысы волатаў (напр., вялікая сіла).

Ад слова «волаты» паходзіць народная назва доўгіх курганоў — валатоўкі, пашыраная на поўначы Беларусі, у арэале рассялення кры́вічаў. Паводле зафіксаваных у многіх месцах паданняў, у валатоўках пахаваны асілкі-волаты. У некаторых мясцовасцях Беларусі каня таксама называлі «волат», а жарабя — «валаток», «валацёнак». У шэрагу беларускіх паданняў у выглядзе волата выступае лясун, гаспадар лесу. Ва ўкраінскай мове ёсць слова «велетень» — чалавек велізарнага росту і сілы. У ваколіцах г. Волагда (Расія) пры жніве аўса пакідалі нязжатымі некалькі «волотей» — пучкоў каласоў; існаваў звычай у час дажынак пакідаць «волотку на бородку». Сляды павер'яў пра волатаў захаваліся ў беларускай тапаніміі: вёскі Валатоўкі (Лепельскі, Мёрскі, Расонскі, Шумілінскі р-ны), Валатава (Гомельскі р-н), Валаты (Слуцкі р-н), засценак Волатаў і ўрочышча Волаткава поле каля Барысава, сялянская грамада «Велетовская» ў былым Полацкім павеце і інш. Паводле падання, у в. Валатава (Гомельскі р-н) у старажытнасці жылі волаты (асілкі). Урочышча Волатава поле было недалёка ад г. Вялікі Ноўгарад (Расія).

Адносна волатаў П. Шафарык лічыў, што першапачаткова на паўночным захадзе Беларусі (мелася на ўвазе тэрыторыя Віленскай губерні) жыло племя вяле́таў, якое потым перасялілася на захад і ўвайшло ў склад палабскіх славян. У VIII—XII стст. яно разам з усімі палабскімі славянамі змагалася супраць германскіх заваёўнікаў. На думку П. Шафарыка, «гэты народ насіў два, ці яшчэ лепш, тры імёны, г.зн. вялеты, змененае немцамі ў вільцы і вельцы, люцічы і вьлцы, вьлчкі…». Аргументам на карысць апошняй назвы ён лічыў наяўнасць на Віленшчыне (нібыта першапачатковай радзіме люцічаў) вялікай колькасці тапонімаў, якія паходзяць ад слова «воўк». За ваяўнічасць прадстаўнікоў гэтага племя германцы быццам бы празвалі іх лютымі або люцічамі. Пра вялетаў яшчэ ў ІІ ст. н. э. пісаў Пталамей. А. Весялоўскі ў працы «Рускія і вільціны ў сазе пра Тыдрэка Бернскага (Веронскага)» (1906) звязваў паходжанне вільцінаў германскага эпасу з беларускімі паданнямі пра волатаў. Да гіпотэзы П. Шафарыка станоўча адносіліся В. Ластоўскі і Я. Лёсік. Тэорыю Шафарыка развіваў М. Каспяровіч, які прасачыў распаўсюджванне на тэрыторыі Беларусі паданняў пра волатаў і звязаных з гэтым геаграфічных назваў, а таксама звязаных з волатамі курганоў-валатовак. Нязгоду з «волатаўскай» тэорыяй выказваў А. Ясінскі. У рэчышчы даследавання міфалогіі адным з першых аддаў увагу волатам мовазнавец ХІХ ст. А. Патабня, які прапанаваў этымалагічны ланцужок «волат — волотр — Вритра» (у старажытнаіндыйскай «Рыгведзе» выступае велікан Врытра).

В. Іваноў і У. Тапароў слова «волат» этымалагічна збліжаюць з імем паганскага бога Вялеса. Ю. Пісарэнка мяркуе, што ў паданнях пра волатаў спалучаліся старажытныя ўяўленні пра час і прастору. Язычнікі дзялілі год на тры часткі (вясна — час сяўбы, лета — час росту, зіма — час падрыхтоўкі да новай сяўбы), што супастаўлялася з нараджэннем, жыццём і смерцю чалавека. Такім часавым адпавядалі прасторавыя ўяўленні пра тры сусветныя ярусы, з якіх падземны ярус асацыіраваўся з жыццёвай зімой. Волаты адносіліся да гэтага ніжняга «зімовага» свету і лічыліся не проста асілкамі, але і памёршымі продкамі, якія былі пасрэднікамі паміж жывымі людзьмі і богам Вялесам і мусілі спрыяць будучаму ўраджаю. На думку Ю. Пісарэнкі, у святле гэтага і слова «валатоўкі» трэба тлумачыць як «магілы асілкаў». У Міёрскім і некаторых іншых раёнах В. Ластоўскім адзначаны звычай на Радаўніцу перад наведваннем магіл блізкіх заходзіць на валатоўкі, каб пакінуць на кургане яйка і іншую ежу, а часам і пачаставацца.




#Article 201: Волга (265 words)


Волга (, , , , , ) — рака ў Еўропе. Даўжыня 3531 км.2.--

Вадазбор 1360 тыс. км2. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 7,71 тыс. м3/сек.

У антычных аўтараў першых стагоддзяў н. э. (Клаўдзій Пталемей і Аміян Марцэлін) Волга звалася Ра, лац. Rha (эрз. Раў - абедзве назвы іранскага паходжання). У сярэднявеччы вядомая пад назвай Ітыль (сучасныя назвы тат. Ідэль, İdel, каз. Еділ, Едзіль, Edil). Руская назва Волга паходзіць хутчэй за ўсё ад праславянскага Vьlga,  волглый - волога - вільгаць. За славянскую версію паходжання назвы кажа наяўнасць рэк Влга ў Чэхіі і Вільга ў Польшчы.

Волга бярэ пачатак на Валдайскім узвышшы (на вышыні 229 м), упадае ў Каспійскае мора. Вусце ляжыць на 28 м ніжэй узроўня мора. Агульнае падзенне — 256 м. Волга — найбуйнейшая ў свеце рака ўнутранага сцёку, гэта значыць не ўпадае ў сусветны акіян. Дэльта Волгі — буйнейшая ў Еўропе.

Рачная сістэма басейна Волгі ўключае 151 тыс. вадацёкаў (рэкі, ручаі і часовыя вадацёкі) агульнай працягласцю 574 тыс. км. Волга прымае каля 200 прытокаў. Левыя прытокі шматлікія і больш шматводныя, чым правыя. Пасля Камышына значных прытокаў няма.

Басейн Волгі займае каля 1/3 Еўрапейскай тэрыторыі Расіі і распасціраецца ад Валдайскага і Сярэднярускага ўзвышшаў на захадзе да Урала на ўсходзе. Асноўная, сілкавальная частка вадазборнай плошчы Волгі, ад вытока да гарадоў Ніжняга Ноўгарада і Казані, размешчана ў лясной зоне, сярэдняя частка басейна да гарадоў Самары і Саратава — у лесастэпавай зоне, ніжняя частка — у стэпавай зоне да Валгаграда, а паўднёвей — у паўпустыннай зоне. Волгу прынята дзяліць на 3 часткі: верхняя Волга -ад вытока да вусця Акі, сярэдняя Волга — ад упадзення Акі да вусця Камы і ніжняя Волга — ад упадзення Камы да вусця.




#Article 202: Вольная Беларусь (1140 words)


Спачатку газета выступала за аўтаномію Беларусі ў складзе дэмакратычнай Расіі, а па абвяшчэнні Беларускай Народнай Рэспублікі — за незалежную дэмакратычную Беларусь. Закрылася па заняцці Менска бальшавікамі.

У 1917 годзе развівала традыцыі Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ) і газеты «Наша ніва». Выяўленая ў праграмных матэрыялах ідэя «вольнай Беларусі» мела рамантычны характар: акцэнтавалася ўвага на культурна-асветных і дэмакратычных традыцыях беларускага народа, на яго прыярытэце ў станаўленні свецкай беларускай культуры, кнігадрукавання, на абарончай пазіцыі Беларускі ў дачыненні да імперыялістычнай палітыкі царскай Расіі і Польшчы. Заклікала да адраджэння краю, добрасуседскіх адносін з Расіяй, Польшчай, Украінай і Літвой пры ўмове прызнання імі нацыянальнай і культурнай самастойнасці Беларусі.

Вітала Лютаўскую рэвалюцыю 1917 года, выступала за культурна-нацыянальную і дзяржаўную аўтаномію Беларусі ў складзе будучай федэратыўнай Расіі. Апублікавала «Праект платформы беларусаў-аўтанамістаў», у якім абвяшчалася неабходнасць стварэння аўтаноміі Беларусі на тэрыторыі кампактнага рассялення беларусаў, адраджэння нацыянальнай дзяржаўнасці з уласнымі заканадаўчымі, выканаўчымі і судовымі органамі ўлады, гарадскім і сельскім самакіраваннем, беларускімі вайсковымі фармаваннямі, аўтакефальнай беларускай царквой. Лозунг «Жыве Беларусь!» стаў дэвізам шматлікіх матэрыялаў газеты. Важнае месца адводзілася наданню беларускай мове статуса дзяржаўнай мовы, развіццю школы ўсіх ступеняў з выкладаннем па-беларуску.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі рэдактар Язэп Лёсік пісаў: «Хто дбае аб культуры, хто стаіць за грамадскі лад, за дэмакратызм і еднасць дзяржавы Расійскай, той мусіць адказацца ад надзеі завядзення парадку з цэнтру і рашуча стаць на грунт федэралізму» (8 лістапада 1917). Неадназначна ацэньваў Лёсік ролю бальшавікоў, якія, на яго думку, садзейнічалі дэмакратызацыі краіны, але іх палітыка цэнтралізму нежыццёвая. Таму аднаўленне грамадскага і дзяржаўнага ладу неабходна пачаць на Беларусі, Украіне, у велікарускіх губернях Сібіры і іншых рэгіёнах, якія пасля гэтага «патрапяць устанавіць і агульнадзяржаўны парадак праз сваіх прадстаўнікоў у Маскве і Петраградзе» (тамсама). На старонках газеты абмяркоўваліся тэарэтычныя і практычныя праблемы федэрацыі і канфедэрацыі дзяржаў. Лёсік і іншыя аўтары Вольнай Беларусі крытыкавалі класавую палітыку бальшавікоў і савецкага ўрада, якая, на іх думку, прывяла да анархіі, разбурэння эканомікі і грамадзянскіх сувязей, да «вялікай трагедыі» Расійскай дзяржавы.

У снежні 1917 года газета паведамляла пра работу Усебеларускага з’езда. Бальшыня дэлегатаў з’езда, якіх падтрымлівала газета, выступала за Беларускую аўтаномную рэспубліку ў складзе Расіі, за нацыянальнае самавызначэнне і суверэнітэт народа (8 і 31 снежня 1917, 7 студзеня 1918). Пасля разгону з’езда газета ўскладала надзеі на Усерасійскі ўстаноўчы сход, агітавала за дэмакратычны блок беларускіх партый і арганізацый.

З абвяшчэннем Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР) курс газеты змяніўся: яна пачала выступаць за незалежную дэмакратычную Беларусь, заклікала да стварэння беларускага нацыянальнага войска, крытыкавала палітыку ваеннага камунізму і «цэнтралізму» бальшавікоў. Пад рубрыкай «Вольная трыбуна» выступалі аўтары з дыскусійнымі матэрыяламі. Аўтар артыкула «Становішча Беларусі» (пад крыптанімам Я. Р-ч, 14 студзеня 1918) бачыў небяспеку з боку манархічнай Германіі, якая, на яго думку, не будзе разбіта ў вайне, пастараецца раздзяліць былую Расійскую імперыю і не дапусціць утварэння на яе тэрыторыі нацыянальных рэспублік. Ён выступаў за адмову ад рэвалюцыйнай агітацыі, за кансалідацыю ўсіх партый і груповак дзеля адбудовы краю. Актывіст БСГ Н. Бываеўскі (Язэп Дыла) у артыкул «Што нас чакае» (24 лютага 1918) даказваў, што сацыялістычныя ідэалы застаюцца канструктыўным фактарам нацыянальнага адраджэння і несумяшчальныя з анархіяй. А. Прушынскі (Алесь Гарун) аспрэчваў пазіцыю левых сацыл-дэмакратаў і тых бальшавікоў, якія даказвалі, быццам сацыялістычны рух і нацыянальнае самавызначэнне народаў несумяшчальныя паміж сабой. На яго думку, сацыялістычны лад — антытэза капіталізму; аднак беспадстаўнымі з’яўляюцца ўтапічныя мары пра стварэнне «камуністычнага раю» на зямлі ў безнацыянальным грамадстве (17 сакавіка 1918). Газета друкавала пратэсты БСГ супраць «апекі» Германіі над Беларуссю, выступала за непадзельнасць беларускага краю. Выкрывала пазіцыю кіраўніка савецкай дэлегацыі Льва Троцкага, які не дапусціў беларускіх дэлегатаў да ўдзелу ў мірных перамовах з Германіяй і яе хаўруснікамі ў Берасці, дзе даказвала памылковасць пазіцыі Троцкага на перамовах, яго лозунга «ні міру, ні вайны» (17, 24 лютага 1918). Пазней Лёсік крытыкаваў вынікі Брэсцкага міру, ганебнага, на яго думку, для Расіі і згубнага для акупаванай немцамі і падзеленай Беларусі (10 сакавіка 1918).

Вольная Беларусь публікавала асноўныя дакументы Рады БНР, паводле якіх Беларусь абвяшчалася незалежнай дэмакратычнай дзяржавай (31 сакавіка 1918), падтрымала праграму дэмакратызацыі краіны і яе нацыянальнага адраджэння, выступіла за перагляд умоў Брэсцкага міру, што тычыліся Беларусі. У 1917 годзе значнае месца ў газеце займалі паведамленні пра нутранае становішча і міжнародныя падзеі, звесткі з франтоў, афіцыйныя матэрыялы Часовага ўрада і органаў мясцовага самакіравання. З сакавіка 1918 года гэтыя аддзелы перайшлі да штодзённай газеты «Беларусі шлях», а Вольная Беларусь засяродзілася на сацыяльна-эканамічных, палітычных і культурна-асветных праблемах Беларусі, яе гісторыі, літаратуры і мастацкай культуры. Шмат увагі аддавалася змаганню за беларусізацыю школы, падрыхтоўцы беларускіх падручнікаў, выкрыццю антыбеларускай пазіцыі мясцовых чыноўнікаў, буржуазных партый і груповак, барацьбе са спекуляцыяй і бандытызмам, аб’яднанню ў адзіны нацыянальны фронт патрыятычных сіл беларускага грамадства. Быў апублікаваны артыкул «Дзесяць прыказаннняў для памяці» Змітрака Бядулі, «Што трэба ведаць кожнаму беларусу?» Вацлава Ластоўскага. Газета апублікавала цыкл нарысаў П. Нечыпарэнкі па гісторыі старажытнай Беларусі VIII—XIII ст. у перакладзе з украінскай мовы, даследаванне Лёсіка «Гісторыя Вялікага княства Літоўска-Беларускага», «Памяткі старасвецкай беларускай мовы і пісьменства», «Нашы месты». Друкаваліся «Праграма па гісторыі Беларусі» і іншыя матэрыялы, у якіх падкрэсліваліся самабытны гістарычны шлях беларускага народа і яго высокая культура ў эпоху сярэднявечча, даследаванні Рамуальда Зямкевіча пра спадчыну Францыска Скарыны («Друк Скарыны і друк сучасны», «Значэнне Францішака Скарыны ў беларускай культуры»), навукова-папулярныя даследаванні Лёсіка па беларускай мове («Граматыка і родная мова», «Наш правапіс», «Родная мова і яе значэнне»), нацыянальным фальклоры (публікацыі песень, легенд, паданняў), інфармацыя пра мастацкія выстаўкі ў Менску і Вільні. Шэраг нарысаў прысвечаны этнаграфічнаму апісанню сялянскага побыту, развіццю харчовай прамысловасці на Беларусі (артыкулы Рамуальда Зямкевіча, Аляксандра Уласава).

У снежні 1918 года Менск быў заняты бальшавікамі. Паводле ўспамінаў Лёсіка, «бальшавіцкія грабежнікі ачысцілі рэдакцыю да апошняй паперкі. Забралі пішучую машынку, шапірографы, рукапісы, канцэляр. паперу, пячаткі, канторскія кніжкі, рахункі, адрасы падпісчыкаў, пісьмы і г.д... Гдзе гэта ўсё дзелася — няма ведама. Загінула навекі, а тым часам там шмат было рукапісаў вядомых беларускіх пісьменнікаў, каторых ніякімі грашыма аплаціць немагчыма, бо гэта былі аўтэнтыкі».

Значнае месца ў газеце займаў літаратурна-мастацкі аддзел. На яе старонках упершыню надрукаваныя камедыі Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Залёты», «Пінская шляхта» (у перакладзе на сучасную беларускую мову з «пінчуцкай гаворкі» Язэпа Лёсіка), верш «Пагоня», цыкл «На ціхім Дунаі», артыкул «Забыты шлях», гісторыка-этнаграфічны нарыс «Хто мы такія?» Максіма Багдановіча. З архіва Зямкевіча газета надрукавала верш Янкі Лучыны «Заходзіць сонца за горы», ананімныя вершы і апавяданні. У Вольнай Беларусі ўпершыню апублікаваныя першая рэдакцыя паэмы «Сымон-музыка» і раздзелы з паэмы «Новая зямля», драма «Антось Лата», вершы, апавяданні з цыкла «Казкі жыцця» Якуба Коласа. Актыўнымі супрацоўнікамі Вольнай Беларусі былі Змітрок Бядуля (друкаваў перадавіцы, артыкул «М. А. Багдановіч», «Галгофа», «Народ і інтэлігенцыя», нарысы «Прыфрантавы рубеж Беларусі», «Хрыстос уваскрос!», вершы, апавяданні), Алесь Гарун, Максім Гарэцкі. Друкаваліся творы Каруся Каганца, Альберта Паўловіча, Цішкі Гартнага, Уладзіслава Галубка, Францішка Аляхновіча, Фабіяна Шантыра, Канстанцыі Буйло, Зоські Верас, Міхайлы Грамыкі, Макара Краўцова, пераклады з украінскай (вершы Тараса Шаўчэнкі), рускай (апавяданне Максіма Горкага «Старая Ізергіль»), польскай (паэма «Чысты чацвер» Уладзіслава Сыракомлі) моў.

Газета мела сталую рубрыку «Беларускі тэатр», асвятляла дзейнасць Першага беларускага таварыства драмы і камедыі, віленскага беларускага дзіцячага тэатра С. Корф, дзейнасць клубаў беларускай творчай інтэлігенцыі «Беларуская хатка», Народнага дома імя Максіма Багдановіча, Беларускага таварыства «Цётка» імя Алаізы Пашкевіч-Цёткі, інфармавала пра гастролі тэатральных калектываў, друкавала тэатральныя рэцэнзіі і рэкламу.




#Article 203: Воранаўскі раён (917 words)


Воранаўскі раён — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе Гродзенскай вобласці. Утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Баранавіцкай вобласці, з 20 верасня 1944 года раён у складзе Гродзенскай вобласці, у 1962 годзе да яго далучаны Радунскі раён. Цэнтр раёна — гарадскі пасёлак Воранава.

Першыя згадкі пра некаторыя паселішчы Воранаўскага раёна датуюцца 1217 годам. У летапісе «Манумента Германіка» згадваюцца Радунь і Жырмуны.

У 1557 годзе Радунская воласць была прыпісаная да каралеўскіх уладанняў караля Польшчы Жыгімонта Аўгуста.

У 15 ст. Воранаўшчына ўваходзіла ў склад Віленскага і Троцкага ваяводстваў ВКЛ. Акрамя дзяржаўных земляў тут былі маёнткі Гаштольдаў, Глінскіх, Тышкевічаў, Сапегаў.

Падчас Расійскай імперыі воранаўская зямля знаходзілася ў складзе Лідскага павета.

У 1915—1918 тэрыторыя была акупавана войскамі кайзераўскай Германіяй, у 1919—1939 занята польскімі войскамі, а ў 1939 савецкімі і ўвайшла ў склад БССР.

Воранаўскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Баранавіцкай вобласці. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 10 сельсаветаў: Беняконскі, Вяканцаўскі, Вянцукскі, Даўгялаўскі, Канвалішкаўскі, Кодзеўскі, Піраганцаўскі, Рамашканцаўскі, Ромуцеўскі, Свільскі. Цэнтр раёна размяшчаўся на чыг. ст. Воранава, з 12 кастрычніка 1940 года ў г.п. Воранава. Тэрыторыя раёна складала 944,4 км². У сакавіку 1940 г. мелася 400 населеных пунктаў, 38050 жыхароў, 6717 гаспадарак (2065 хутарскіх). Ворнай зямлі налічвалася 33260 га. Адбывалася ліквідацыя маёнткаў польскіх памешчыкаў (7 тыс. га ўгоддзяў), асаднікаў (700 га) і інш. На пач. 1941 г. працавалі 3 калгасы. На тэрыторыі раёна ўзніклі і дзейнічалі (агітацыя, тэрор) польскія падпольныя арганізацыі. 24—27.6.1941 г. баі з матарызаванымі калонамі германскага 57-га танкавага корпуса вялі дывізіі 21-га стралковага корпуса 13-й арміі Заходняга фронта. Раён вызвалены 11—14.7.1944 г. войскамі 31-й арміі 3-га Беларускага фронта пры падтрымцы партызан. 3 20 верасня 1944 года раён у складзе Гродзенскай вобласці.

Вялася барацьба з падполлем польскай Арміі Краёвай. Толькі ў жніўні—лістападзе 1944 г. загінулі 35 савецкіх работнікаў, актывістаў калгасаў, ваеннаслужачых, а ўсяго да пач. 1950-х г. — больш за 100 чалавек.

У 2-й пал. 1945 г. ў раёне 18501 жыхар.

У 1969 г. 49,8 тыс. жыхароў; цагельня, агароднінасушыльны завод, хлебакамбінат, маслазавод; 22 калгасы, 7 саўгасаў, у 1970 г. эксперыментальная база «Кастрычнік».

У 2002—03 гг. калгасы пераўтвораны ў сельскагаспадарчыя вытворчыя кааператывы, саўгасы і эксперыментальныя базы — ва ўнітарныя прадпрыемствы. На сярэдзіну 2004 г. ў раёне 13 СВК, 4 РУСП, 12 фермерскіх гаспадарак; прадпрыемствы па пераапрацоўцы сельгассыравіны, будматэрыялаў. Працавалі 13 сярэдніх, 16 базавых, 8 пачатковых школ, 2 школы-інтэрнаты, недзяржаўная сярэдняя школа з літоўскай мовай навучання, ПТВ № 190, 22 дашкольныя ўстановы, 6 дзіцячых музычных школ, 39 бібліятэк, 5 бальніц, 2 амбулаторыі, 22 фельчарска-акушэрскія пункты; раённы і гарадскі Дамы культуры, 17 сельскіх дамоў культуры, 15 сельскіх клубаў, дзейнічалі 175 мастацкіх калектываў, 2 цэнтры пазашкольнай работы і інш. 3 1991 г. выдаецца раённая «Воранаўская газета».

У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да поўначы Беларускай антэклізы ў межах Воранаўскай брахіантыкліналі Цэнтральнабеларускага масіву. Зверху залягаюць антрапагенавыя адклады магутнасцю 100—140 м (у лагчынах ледавіковага выворвання да 240 м) пааэерскага (на крайнім захадзе і паўночным захадзе), сожскага, дняпроўскага, радзей бярэзінскага і беларускага зледзяненняў. Пад антрапагенавымі ляжаць мелавыя магутнасцю да 100 м, верхнепратэразойскія (вендскія да 50 м) адклады. Пароды крышталічнага фундамента залягаюць на глыбіні 200—350 м (50—150 м ніжэй узроўню мора).

Тэрыторыя размешчана ў межах Лідскай раўніны (як асобны геамарфалагічны раён выдзяляецца Воранаўская раўніна). Пераважае вышыня 160—180 метраў над узроўнем мора. Найвышэйшы пункт рэльефу над узроўнем мора 215 м (каля в. Тракелі), найніжэйшы — 134 м (в. Смільгіні). Карысныя выкапні: торф, цагельныя гліны, пясчана-жвіровы матэрыял.

Сярэдняя тэмпература студзеня −5,8 °C, ліпеня 17,7 °C. Ападкаў выпадае 615 мм у год. Вегетацыйны перыяд — 193 сутак.

На тэрыторыі раёна 66 малых рэк і ручаёў, якія належаць да воднага басейну Нёмана. Асноўныя рэкі: Дзітва з прытокамі Каменка, Начка, Радунька; Жыжма (прыток р. Гаўя), Ула. Налічваецца 28 штучных вадаёмаў, 23 нізінныя балоты (16,8 тыс. га). У забалочанай пойме Дзітвы на мяжы Воранаўскага і Лідскага раёнаў — гідралагічны заказнік «Мешкалы».

Лясы пераважна хваёвыя і яловыя, у далінах рэк участкі з насаджэннямі бярозы і вольхі. Лясы займаюць 26 % тэрыторыі раёна. Глебы дзярнова-падзолістыя, дзярнова-карбанатныя, дзярнова-падзолістыя забалочаныя, тарфяна-балотныя.

Раён налічвае 336 сельскіх населеных пунктаў (2010), а таксама 2 гарадскіх пасёлка — Воранава і Радунь.

На тэрыторыі раёна жыве 32,8 тыс. чалавек (на 1 студзеня 2007 года). З іх:
гарадское насельніцтва — 9,2 тыс. чалавек;
сельскае насельніцтва — 23,6 тыс. чалавек.

Нацыянальны склад:
палякі — 83 %;
беларусы — 10,5 %;
літоўцы — 1,9 % і інш.

У 2006 г. ў раёне нарадзілася 302 чалавека, памёр — 601 чалавек.

У 2008 г. ў раёне нарадзілася 363 чалавекі, памёрла — 602 чалавека.

У 2009 г. ў раёне нарадзілася 307 чалавек, памёрла — 637 чалавек.

Раён падзяляецца на 1 пасялковы савет (Радунскі) і 13 сельскіх саветаў: Бастунскі, Беняконскі, Больцішскі, Воранаўскі, Гіркаўскі, Доцішскі, Жырмунскі, Забалацкі, Канвелішскі, Місявіцкі, Пагародзенскі, Паляцкішскі, Пераганцаўскі.

Агульная плошча сельгасугоддзяў складае 86,3 тыс. га, з іх асушаных 23,4 тыс. га. У раёне 16 калгасаў і 4 саўгасы. Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі: мяса-малочная жывёлагадоўля, ільнаводства, вырошчваюць збожжавыя, кармавыя культуры, бульбу.

Прадпрыемствы: па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў.

Па тэрыторыі раёна праходзяць чыгуначная лінія Мінск — Вільнюс, магістраль Слонім — Ліда — Мяжа Літоўскай Рэспублікі (Беняконі)  (), 2 аўтадарогі рэспубліканскага падпарадкавання Іўе — Тракелі — Радунь  і Гродна — Астрына — Радунь — граніца Літоўскай Рэспублікі (Доцішкі) .

У раёне 13 сярэдніх, 17 базавых, 16 пачатковых, 22 дашкольныя ўстановы, ПТВ-190, 2 школы-інтэрнаты, 1 спартыўная і 6 музычных школ, 42 клубы, 48 бібліятэк, 36 бальнічных устаноў.

Мясцовая прэса прадстаўлена раённым грамадска-палітычным выданнем , тыраж 4 тыс. асобнікаў (2009). Заснавальнік — Воранаўскі райвыканкам.

Аб'ём вяшчання раённага радыё «Голас Іўеўшчыны» складае каля 1 гадзіны ў тыдзень. Трансляцыя ідзе па правадной сетцы раніцай ці позна вечарам у выглядзе кароткіх блокаў мясцовых навін.

У раёне суіснуюць 3 рэлігійных канфесіі, агульная колькасць рэлігійных суполак — 16:

Архітэктурныя помнікі: касцёл Яна Хрысціцеля (1900—1906) у вёсцы Беняконі, парк (2-я палавіна 18 — пачатак 19 ст.) у вёсцы Больцінікі, Гайцюнішскі дом-крэпасць і Гайцюнішская капліца, парк (канец 18 ст.) у вёсцы Гародна, касцёл (1789) у вёсцы Жырмуны, Петрапаўлаўскі касцёл (1803—1812) у вёсцы Забалаць, касцёл Сэрца Ісуса (1916) у вёсцы Канвелішкі.




#Article 204: Рапануі (востраў) (112 words)


Востраў Рапануі, таксама востраў Пасхі або востраў Вялікадня (, рапануі: Rapa Nui) — востраў, ізалявана размешчаны ў паўднёвай частцы Ціхага акіяну. Адміністрацыйна падпарадкаваны Чылі.

Востраў быў адкрыты галандскім падарожнікам Якабам Рагевенам ў 1722 годзе ў Вялікдзень.

Сталіца — Горад Ханга-Роа. Насельніцтва (2011 г.) — 5034, пераважна карэнныя жыхары — рапануі.Адметнасцю вострава з'яўляюцца вялізныя каменныя статуі. Метады, якімі карысталіся старажытныя жыхары вострава для перасоўвання такіх цяжкіх грузаў доўгі час вызывалі спрэчкі сярод вучоных, як і прынцып іх размяшчэння.

У 2019г даследчыкі з Бінгемтонскага універсітэты (ЗША) заявілі, што прааналізаваўшы 93 аху - мегалітычных каменных платформ для статуй, яны прыйшлі да высновы, што форма і памер пабудоў могуць казаць пра колькасць і якасць жыццёваважных рэсурсаў, напрыклад крыніцы прэснаводнай вады.  




#Article 205: Vought (342 words)


Заснаваная супольна Чэнсам М. Воўтам і Б. Б. Льюісам як «Льюіс энд Воўт Карпарэйшн» [Lewis and Vought Corporation] (18.6.1917; другая, пасля «Боінга», найстарэйшая авіявытв. кампанія ЗША).

Першы серыйны прадукт: VE-7 «Блюбэрд» (1917). Вядомыя прадукты: самалёты VE-7 «Блюбэрд», SB2U «Віндыкатар», OS2U «Кінгфішэр», F4U «Карсар», F-8 «Крусейдэр», A-7 «Карсар II», ракеты «Скаут», «Лэнс», сістэма залпавага агню MLRS. За гісторыю існавання карпарацыі выпушчана больш за 15000 самалётаў, з іх SB2U, OS2U, F4U—амаль 14000 адзінак.

Кампанія неаднаразова мяняла прыналежнасць, структуру і назву: «Чэнс Воўт Карпарэйшн» (частка «Юнайтэд Эркрафт энд Транспарт Карпарэйшн» у кан.1920-х--1935), «Чэнс Воўт Эркрафт» (з 1935, пасля падзелу «Юнайтэд Эркрафт энд Транспарт Карпарэйшн» на кампаніі-вытворцы і кампаніі-карыстальнікі), «Воўт-Сікорскі» (1939—1943, пасля зліцця з камп. «Сікорскі»). Перамяшчэнне кампаніі да больш прасторных вытв. пляцовак у Далас, Тэхас (абвешчанае ў красавіку 1948 і скончанае ў чэрвені 1949), якое азначала пераезд больш за 1300 ключовых работнікаў кампаніі разам з сем'ямі і перавоз больш за 12200 т прам.абсталявання без спынення вытворчасці было найбольшым наземным перамяшчэннем прамысловасці, як на той час.

У выніку крызісу кіравання ў пач.1970-х «Лінг-Тэмка-Воўт Інк.» была рэарганізавана ў «ЛТВ» [LTV] (1972) з наступнай рэструктурызацыяй «ЛТВ Эрспэйс» (аб'яднанне падраздзяленняў «Воўт Эрнаўтыкс» [Vought Aeronautics] і «Воўт Місайлз энд Спэйс» [Vought Missiles and Space]) у «Воўт Сістэмз», 1973). У гэты час карпарацыя кіруе ўсё большыя магутнасці ад вытворчасці ўласных прадуктаў да вытворчасці структурных кампанентаў авіякасм. тэхнікі для іншых вытворцаў. У 1976 «ЛТВ Эрспэйс» вярнулася да назвы «Воўт Карпарэйшн» [Vought Corporation], з адначасным спрашчэннем унутранай структуры.

У пач. 1980-х карпарацыя мела далейшы фінансавы поспех (удзел у праграмах «Спэйс Шатл», B-1, B-2 і інш., падрад на вытворчасць сістэм MLRS), але ў сяр.1980-х сітуацыя пагоршылася. У 1992 частка авіякасм. вытв. магутнасцяў была прададзена інвест. кампаніі «Кэрлайл Груп» і авіякасм. кампаніі «Нортрап», пачаліся маштабныя звальненні. Прададзеныя магутнасці былі аформлены ў самастойную кампанію «Воўт Эркрафт». У 1994 кампанія «Нортрап-Груман» перакупіла ў «Кэрлайл Груп» рэшту авіякасм. магутнасцяў, з падпарадкаваннем сабе «Воўт Эркрафт». У 2000 камп. «Нортрап-Груман» прадала свае авіякасм. вытв. магутнасці кампаніі «Кэрлайл Груп», з выдзяленнем «Воўт Эркрафт» у асобную карпарацыю «Воўт Эркрафт Індастрыз», якая, у сваю чаргу, набыла ў 2003 карпарацыю «Зэ Эрстра́кчаз» [The Airsctructures] (3 заводы).




#Article 206: Вуглавая скорасць (123 words)


Вуглава́я ско́расць, ці вуглава́я ху́ткасць — фізічная велічыня, якая характарызуе, наколькі хутка змяняецца вугал павароту цела пры яго вярчэнні. Кажучы больш фармальна, вуглавая скорасць — гэта вытворная вугла павароту па часе:

Пры павароце пункта, які рухаецца па акружнасці з радыусам R, на вугал  яго перамяшчэнне складае:

Адсюль вынікае сувязь між вуглавой і лінейнай скорасцю матэрыяльнага пункта:

Такім чынам, пры вярчэнні кожны пункт цела мае сваю скорасць, якая залежыць ад яго адлегласці R ад воcі вярчэння. У той жа час, вуглавая скорасць усіх пунктаў (для абсалютна цвёрдага цела) аднолькавая.

Вуглавая скорасць можа разглядацца як вектар, які накіраваны ўздоўж восі вярчэння так, што калі глядзець у напрамку вектара, то вярчэнне адбываецца па гадзіннай стрэлцы. Вектар вуглавой скорасці належыць да псеўдавектараў.

Вектар вуглавой скорасці можна вызначыць наступным чынам:



#Article 207: Вышыўка (866 words)


Вышыўка, від народнага дэкаратыўнага мастацтва; арнамент або малюнак, вытканы ўручную (звычайнымі або спецыяльнымі іголкамі, часам кручком і інш.) ці машынным спосабам на тканінах, карунках, скуры. Матэрыялам служылі ільняныя, баваўняныя, ваўняныя, зрэдку шаўковыя ніткі, бліскаўкі і інш. Гістарычна для беларускіх тэрыторый характэрна ўжыванне ў вышыўцы чырвоных, сініх, чорных (забалаць, горынь, блахва), белых (белка) колераў, хоць у залежнасці ад рэгіёна Беларусі каларыстыка вышывак можа адрознівацца. Для накладной вышыўкі (аплікацыі) ужываліся шнур, тасьма, стужкі, кавалкі каляровых тканін, скура і інш. Вышыўкай аздаблялі жаночае (кашулі, галаўныя ўборы, фартухі, зрэдчас — спадніцы і гарсеты) і мужчынскае (кашулі, шыйныя хусткі) адзенне, суконную і аўчынную вопратку, рэчы дэкаратыўна-абрадавага і бытавога прызначэння (ручнікі, абрусы, навалочкі, посцілкі і інш.).

Адрозніваюць таксама гафт, як асобны від вышыўкі. Гэта ручная ці машынная вышыўка каштоўнымі матэрыяламі: каляровымі шаўковымі, залатымі, срэбранымі ніткамі, перлінамі, камянямі. У Беларусі гафт вядомы з XVI ст. у аздабленні літургічнага (арнаты) і святочнага адзення, дэкаратыўных тканін (пакрывалы для алтароў — антымінсы).

Узнікненне вышыўкі адносіцца да эпохі першабытнай культуры і звязана з шыццём адзення са скураў жывёл. Матэрыялам для вышыўкі ў розныя часы былі жылы жывёл, натуральныя ці афарбаваныя ніці ільну, канопляў, бавоўны, шоўку, воўны, а таксама перліны і каштоўныя камяні, бусы і бісер, ракушкі, залатыя і медныя бляшкі, манеты. Вышыўка цесна звязана з бытам, працай, прыродай і, такім чынам, заўсёды адлюстоўвала мастацкія густы і ўяўленні, выяўляла нацыянальную своеасаблівасць і майстэрства кожнага народа.

Мастацтва дэкаратыўнай вышыўкі ўзнікла ў глыбокай старажытнасці і на працягу многіх вякоў захоўваецца ў дэталях інтэр'еру, адзення і разнастайных прадметаў бытавога ўжытку. Найбольш старажытныя вышыўкі, якія дайшлі да нашага часу, адносяцца да VI—V ст. да н.э. Яны былі выкананы ў Старажытным Кітаі на шаўковых тканінах шоўкам-сырцом, воласам, залатымі і срэбранымі ніткамі. Вышыўкай упрыгожвалі не толькі адзенне, але і дываны, і дэкаратыўныя пано з выявамі дрэваў і птушак.

Мастацтва вышыўкі мае шматвекавую гісторыю. На тэрыторыі нашай краіны найбольш старажытныя ўзоры вышыўкі вядомы на рэштках тканін (захаваліся пераважна шаўковыя), на скураным абутку, на футаралах, кашальках (XII — XIII ст.) — вырабах рамеснікаў з Полацка, Менска, Турава, Давыд-Гарадка, Пінска, Слуцка, Гародні. Вырабы расшывалі каляровымі ваўнянымі, зрэдку шаўковымі ніткамі з характэрным арнаментам у выглядзе пляцёнкі, спіралепадобных завіткоў, канцэнтрычных кругоў, сэрцападобных фігур і інш.

Пра вышыўку перыяду феадалізму сведчаць разнастайныя пісьмовыя крыніцы, што адлюстроўваюць распаўсюджанне вышываных рэчаў сярод пэўных слаёў насельніцтва (у тым ліку і сярод сялянства), адзначаюць перавагу вышыўкі ў параўнанні з іншымі спосабамі арнаментацыі тканін, прыводзяць звесткі пра пераемнасць традыцый мінулага. З узмацненнем сувязі з горадам і ўплыву гарадской культуры патрыярхальны быт сельскага насельніцтва хутка разбураўся, што адбілася на традыцыйным адзенні, спосабах і характары арнаментацыі народных тканін. Напрыканцы XIX — пач. XX ст. вышыўка, як і раней, бытавала пераважна ў форме хатняй вытворчасці для патрэб сям'і, што абумовіла яе глыбокую самабытнасць і ўстойлівасць старажытных мясцовых традыцый.

У другой палове XIX — пачатку XX ст. вышыванне на Беларусі было адным з пашыраных заняткаў, а вышыўка — развітым і папулярным відам народнага мастацтва. Тканіны, арнаментаваныя вышыўкай, узорным ткацтвам, былі абавязковым атрыбутам традыцыйных абрадаў сямейнага і каляндарнага цыклаў. У той ці іншай ступені тэхнікай вышыўкі валодала кожная жанчына, пагатоў што ў асобных месцах вышыўка была адзіным ці пераважным (у параўнанні з ткацтвам) спосабам аздаблення і арнаментацыі тканін. Вышыванне здаўна лічылася ў беларусаў адным з неабходных заняткаў жанчыны (асабліва дзяўчыны-нявесты), хоць і з пэўнымі узроставымі абмежаваннямі. Жанчына ў замужжы прысвячала рукадзеллю не так шмат увагі — перш за ўсё з-за адсутнасці вольнага часу. Вышыванне было заняткам дзяўчыны ў той перыяд яе жыцця, калі ўсе намаганні і думкі скіроўваліся на вясельны куфар, на тое, каб назапасіць патрэбную колькасць рытуальных прадметаў, як след падрыхтавацца да сямейнага жыцця. Прыкладна з 12-15-гадовага ўзросту дзяўчына пачынала засвойваць працэс арнаментацыі іголкай. Першыя ўрокі браліся ў маці, чым забяспечвалася бесперапынная перадача традыцый, неабходных рамесніцкіх навыкаў. Вышывалі дома, вышывалі і на вячорках, асабліва ўзімку, чаргуючы шытво і прадзіва з танцамі, спевамі ды жартамі.

Іншы раз вышыўку выконвалі талакой. У перадвясельны час талаку з бліжэйшых сваячак і сябровак збірала нявеста, каб своечасова падрыхтаваць неабходныя абрадавыя рэчы. Усёй грамадой аздаблялі вышыўкай і ручнік-абыдзённік, вытканы групай жанчын за адну ноч ці дзень для абароны сваёй вёскі ад пошасці, эпідэміі, засухі, градабою.

Вышыўку на ручніку для пахавальнага арнаменту дазвалялася рабіць толькі старым жанчынам, бо лічылася, што яе моц можа забраць маладую дзяўчыну на той свет.

Кожная вышыўка, як на ручніку, посцілцы, так і на адзенні мела свой сакральны сэнс. Уся вышыўка на народным аддзенні заўжды нешта сімвалізуе, узор залежыць ад таго, каму належыць гэтая вопратка і ў якіх выпадках яна апранаецца.

Тэхніка выканання народнай вышыўкі даволі разнастайная. Большасць швоў ужывалася выключна для ўпрыгожвання асновы. Існавала група традыцыйных дэкаратыўных швоў, злучальных і краявых (абкіданне) швоў. На Палессі і Падняпроўі здаўна выкарыстоўвалі розныя віды зборак (маршчэнне). У залежнасці ад тэхнікі выканання вылучаюць 2 групы швоў: верхашвы (па суцэльнай тканіне) і скразныя (для якіх выцягваецца пэўная колькасць нітак асновы і ўтку). Верхашвы падзяляюцца на лікавыя (выконваюцца па ліку нітак тканіны) і адвольныя (па контуры). Сярод лікавых швоў асобнае месца займае набор (нацяг, завалаканне, процяг і інш.); пашыраны таксама швы крыжыкам, пляцёнка, сцябліністы, розныя віды процягу (гладзі) (адна-, двухбаковы і інш.), роспіс. Традыцыйныя верхашвы выконваліся чырвонымі, чырвонымі з нязначным дадаткам сініх (з канца XIX ст. чорных) нітак. Адвольныя швы — процяг (просты, рэдкі), аплікацыя, выбіванне і інш. — найчасцей выкарыстоўвалі для стварэння паліхромных стылізавана-раслінных узораў. Строчка — вышыўка па разрэджанай тканіне (сакаленне, гафт) сустракаецца пераважна ў форме вузкіх мярэжак, якімі ўпрыгожвалі кашулі, фартухі, наміткі, ручнікі і інш.




#Article 208: Вялікабрытанія (3308 words)


Вялі́кабрыта́нія (), Злу́чанае Карале́ўства Вялі́кабрыта́ніі і Паўно́чнай Ірла́ндыі () — астраўная дзяржава на паўночным захадзе Еўропы. Плошча 242,5 тыс.кв.км. Размешчана на востраве Вялікабрытанія, паўночным усходзе Ірландыі і шэрагу меншых астравоў і архіпелагаў. Мяжуе па сушы з Ірландыяй. Пралівам Ла-Манш аддзяляецца ад Францыі, з якой мае марскую мяжу. Геаграфічна адносіцца да рэгіёна Паўночнай Еўропы, таксама лічыцца часткай Заходняй Еўропы. Сталіца — горад Лондан — глабальны горад і фінансавы цэнтр. Афіцыйныя мовы: англійская (дэ-факта), ва Уэльсе — валійская.

Вялікабрытанія — унітарная парламенцкая дэмакратыя, канстытуцыйная манархія. Брытанская каралева Лізавета II царуе з 1952 года і з'яўляецца самым доўгакіруючым лідарам планеты..
Лічыцца, што ў канцы дагістарычнага перыяду насельніцтва належала пераважна да культуры астраўных кельтаў (брытаў на востраве Брытанія і гэлаў на востраве Ірландыя).

Рымскае заваяванне Брытаніі пачалося ў 43 годзе да н. э. і правяло да 400-гадовага рымскага кіравання амаль на ўсім востраве (акрамя Шатландыі). Пасля заняпаду Рымскай Імперыі амаль увесь востраў (акрамя Шатландыі і Уэльса) занялі англы, саксы і юты - плямёны германскай моўна-культурнай групы. Яны асіміляваліся з кельтамі.

У X стагоддзі дробныя англа-саксонскія каралеўствы аб’ядналіся, утварыўшы Каралеўства Англія, у той час калі гэлы, якія, меркавана, мігрыравалі з паўночна-заходняй Ірландыі ў V стагоддзі, аб’ядналіся з піктамі і ўтварылі ў IX ст. Шатландскае каралеўства.

У 1066 годзе нармандцы ўварваліся ў Англію на чале з герцагам Вільгельмам, падпарадкавалі сабе ўсю краіну, а затым Уэльс, а пазней і пераважную частку Ірландыі. Яны прынеслі на астравы феадалізм паўночна-французскага ўзору і нарманда-французскую культуру.

Наступныя каралі Англіі няўдала спрабавалі анексаваць Шатландыю. Вольналюбівая Шатландыя сцякала крывёю, але захоўвала сваю незалежнасць. Наследаванне значных французскіх тэрыторый і прэтэнзіі на французскі трон бясконца ўцягвалі англійскіх манархаў у канфлікты з Францыяй, найбольш значным з якіх стала Стагадовая вайна.

У 1536 годзе парламент Англіі у аднабаковым парадку анексаваў Уэльс , а Ірландыя з 1542 года апынулася ў асабовай уніі з Англійскай каронай. На тэрыторыях, якія пазней сталі Паўночнай Ірландыяй, землі каталіцкага гэльскага дваранства былі канфіскаваныя і перайшлі да пратэстанцкіх каланістаў з Англіі і Шатландыі.

У XVI стагоддзі ў краінах, якія сёння складаюць Вялікабрытанію, адбыліся працэсы Рэфармацыі, што прывяло да ўтварэння пратэстанцкіх дзяржаўных рэлігій у кожнай з іх, у прыватнасці, у Англіі (Рэфармацыя ў Англіі) і Шатландыі (Рэфармацыя ў Шатландыі). 
 
У 1603 годзе каралеўствы Англіі, Шатландыі і Ірландыі былі аб’яднаныя ў парадку асабовай уніі, калі кароль Шатландыі Якаў VI атрымаў у спадчыну кароны Англіі і Ірландыі і перавёў свой двор з Эдынбурга ў Лондан. Тым не менш, кожная краіна захавала сваю палітычную ідэнтычнасць і свае палітычныя інстытуты.

У сярэдзіне XVII стагоддзя ўсе тры каралеўствы былі ўцягнутыя ў серыю ваенных канфліктаў (уключаючы грамадзянскую вайну), якія прывялі да звяржэння манархіі ў 1649 годзе і кароткатэрміновага ўсталявання ўнітарнай Англійскай рэспублікі. Хаця манархія была адноўлена ў 1660 годзе, у выніку Славутай рэвалюцыі 1688 года стала зразумелым, што, у адрозненне ад астатняй Еўропы, абсалютная манархія не мае будучыні. Палітычнае ўладкаванне склалася на базе канстытуцыйнай манархіі і парламенцкай сістэмы. У гэты перыяд, асабліва ў Англіі, развіццё флоту прывяло да ператварэння краіны ў магутную марскую дзяржаву і каланіяльную імперыю.

У XVIII стагоддзі краіна выконвала важную ролю ў развіцці перадавых ідэй парламентарызму, а таксама зрабіла ўнёсак у літаратуру, мастацтва і навуку. Прамысловая рэвалюцыя, якая пачалася ў Брытаніі, змяніла краіну, забяспечыла рост Брытанскай Імперыі і паскорыла каланіяльнае развіццё, уключаючы гандаль рабамі ( хаця пасля прыняцця Акта аб Гандлі Рабамі ў 1807 годзе Злучанае Каралеўства заняла галоўную ролю ў барацьбе з ім). Брытанія была ў першую чаргу засяроджана на калоніях у Паўночнай Амерыцы. Пасля іх страты ў выніку вайны за незалежнасць ЗША, імперскія амбіцыі былі накіраваныя ў іншыя рэгіёны планеты, у прыватнасці на Аўстралію, Індыю і Афрыку.

У 1800 годзе парламенты Вялікабрытаніі і Ірландыі прынялі Акт аб уніі, аб’яднаўшы два каралеўствы і стварыўшы Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі, якое з’явілася 1 студзеня 1801 года.

Пасля паразы Францыі ў рэвалюцыйных і напалеонаўскіх войнах (1792 - 1815) Вялікабрытанія аказалася галоўнай марской і эканамічнай дзяржавай у свеце (з Лонданам — найбуйнейшым горадам на планеце прыкладна ў 1830-х па 1930-я гады) і заставалася звышдзяржавай прыкладна да сярэдзіны XX стагоддзя. Не маючы канкурэнцыі на моры, Брытанія прыняла на сябе ролю сусветнага арбітра, становішча, пазней вядомае як «Pax Britannica». Гэта быў таксама перыяд хуткага эканамічнага, каланіяльнага, прамысловага росту. Англія метафарычна звала сябе ”майстэрняй свету”. Брытанская Імперыя далучыла да сябе Індыю, Аўстралію і Новую Зеландыю, стварыла цэлы ланцужок калоній у Афрыцы (Егіпет, землі сучасных Судана, Кеніі, Танзаніі,  Батсваны, ПАР), заняла іншыя тэрыторыі па ўсім свеце. Апрэч фармальнага кантролю над калоніямі, дамінаванне Брытаніі ў сусветным гандлі азначала і фактычны эканамічны кантроль над многімі краінамі, такімі як Кітай, Аргенціна, Тайланд.

На ўнутраным рынку адбыўся пераход да палітыкі вольнага гандлю, laissez-faire і значнага пашырэння гандлю. У краіне назіраўся хуткі эканамічны рост, які суправаджаўся хуткай урбанізацыяй, што прывяло да значных сацыяльных трансфармацый, у тым ліку шокавых. У канцы ХІХ стагоддзя іншыя краіны сталі складаць канкурэнцыю Брытаніі ў індустрыяльным дамінаванні.

Брытанія, разам з Расіяй, Францыяй і ЗША (з 1917 года), была адной з краін, якія вялі барацьбу супраць Германскай імперыі і яе саюзнікаў у Першай сусветнай вайне (1914—1918). У Брытаніі было мабілізавана каля 5 мільёнаў людзей, якіх сабралі па ўсёй імперыі і з некаторых рэгіёнаў Еўропы. Нацыя атрымала каля 2,5 мільёнаў параненых і скончыла вайну з вялізным суверэнным доўгам. Пасля вайны Вялікабрытанія атрымала мандат Лігі нацый на былыя германскія і асманскія калоніі, дзякуючы чаму разраслася да найвялікшых памераў, пакрыўшы адну пятую частку сушы, дзе жыло каля чвэрці сусветнага насельніцтва. Аднак рост ірландскага нацыяналізму і спрэчкі ўнутры Ірландыі адносна умоў Гамруля прывялі да фактычнага падзелення вострава ў 1921 годзе на незалежную Ірландскую вольную дзяржаву і Паўночную Ірландыю, якая засталася ў складзе Вялікабрытаніі.

Вялікая дэпрэсія (1929 - 1932) пачалася, калі Злучанае Каралеўства яшчэ не паспела аднавіць эканоміку пасля Першай сусветнай вайны. Пачаліся хваляванні, уключаючы сацыяльныя і палітычныя пратэсты.

Брытанія, разам з Францыяй і сваімі калоніямі, абвясціла вайну Германіі 3 верасня 1939 года, што ператварала ранейшы польска-германскі канфлікт у глабальную вайну; была адным з трох галоўных саюзнікаў у Другой сусветнай вайне супраць краін ”восі”. Пасля паразы сваіх еўрапейскіх саюзнікаў Вялікабрытанія працягвала барацьбу з Германіяй, у прыватнасці, у Бітве за Брытанію і Бітве за Атлынтыку. У час вайны і пасля перамогі над Трэцім Рэйхам Злучанае каралеўства было адной з трох дзяржаў, якія ўдзельнічалі ў серыі канферэнцый па пасляваенным ўладкаванні свету: Тэгеранская канферэнцыя (1943), Ялцінская канферэнцыя (люты, 1945), Патсдамская канферэнцыя (лета 1945). Вайна пакінула краіну ў цяжкім фінансавым становішчы і з вялікім доўгам перад ЗША, якія з 1948 года пачалі праграму па дапамозе Еўропе, вядомую як план Маршала. Брытанія выплаціла апошнюю суму ваеннага доўгу ЗША толькі ў 2006 годзе.

Пасля 2-й сусв. вайны страціла ролю лідара сярод вялікіх дзяржаў. У унутранай палітыцы ўзмацніўся ўплыў лейбарыстаў.

У 1949 годзе Злучанае Каралеўства стала адным з заснавальнікаў НАТА і з таго часу з'яўляецца галоўным еўрапейскім стратэгічным саюзнікам ЗША. У 1982 годзе Вялікабрытанія перамагла Аргенціну ў Фалклендскай вайне, што аднавіла ваенны аўтарытэт колішняй уладаркі мораў. У 1973 годзе Вялікабрытанія ўступіла ў ЕС.

Тунэль пад дном Ла-Маншу злучыў Вялікабрытанію з кантынентам (6.5.1994).

Незадаволенасць міграцыйнай палітыкай арганізацыі і іншыя непаразуменні прывялі да рэферэндуму. 23 чэрвеня 2016 года адбыўся рэферэндум адносна членства Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім Саюзе, на якім 51,9 % выбаршчыкаў выказалі жаданне пакінуць ЕС. Пасля гэтага прэм'ер-міністр Дэвід Кэмеран сышоў у адстаўку, а новым кіраўніком урада стала Тэрэза Мэй, якая запусціла працэс «брэксіту». У чэрвені 2017 года прайшлі датэрміновыя выбары, у выніку якіх Мэй захавала за сабой пасаду. Аднак з-за праблем з «брэксітам» яна таксама сышла ў адстаўку ў маі 2019. А ў ліпені новым лідарам кансерватыўнай партыі быў абраны Борыс Джонсан, які таксама заняў пасаду прэм'ер-міністра. Пазачарговыя парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі ў снежні 2019 завяршыліся перамогай кансерватараў. 31 студзеня 2020 Вялікабрытанія афіцыйна выйшла з Еўрапейскага Саюза.

Адметнай характарыстыкай дзяржаўнага ладу Вялікабрытаніі з'яўляецца адсутнасць якога-небудзь адзінага дакумента, які можна было б назваць асноўным законам краіны, не існуе пісьмовай Канстытуцыі, больш таго, не існуе нават дакладнага пераліку дакументаў, якія адносіліся б да Канстытуцыі. Адносіны паміж народам і ўрадам рэгулююцца заканадаўчымі актамі, няпісанымі законамі і канвенцыямі. Важную ролю адыгрываюць статуты, пагадненні і міжнародныя дамовы. Адсутнасць Канстытуцыі дазваляе парламенту вельмі лёгка змяняць старыя і прымаць новыя законы. Ніводзін закон, прыняты аднойчы парламентам, не мае недатыкальнасці і можа быць зменены будучым парламентам.

Вялікабрытанія — парламенцкая манархія на чале з каралевай. Лізавета ІІ з Вінзарскай дынастыі, якая ўзышла на прастол у 1952, з'яўляецца самым доўгакіруючым і адначасова найстарэйшым у свеце лідарам дзяржавы на сённяшні дзень. Акрамя Вялікабрытаніі, Лізавета ІІ дэ-юрэ кіруе яшчэ 15 дзяржавамі свету — Аўстраліяй, Новай Зеландыяй і інш., вядомымі як Каралеўствы Садружнасці. Хоць Каралева і не мае рэальнай улады, ёй належыць права раіць, заахвочваць і папярэджваць.

Заканадаўчы орган — двухпалатны парламент (абіраная Палата абшчын і прызначаемая Палата лордаў — 650 і 780 крэслаў адпаведна). Закон, для таго каб быць прынятым, мусіць прайсці чытанні ў абедзвюх палатах і затым атрымаць каралеўскую санкцыю. Брытанская парламенцкая сістэма вядома як Вэстмінстэрская, яна легла ў аснову функцыянавання ўсіх парламенцкіх дэмакратый свету. Парламент з'яўляецца вышэйшым органам улады на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, нягледзячы на наяўнасць у Шатландыі, Уэльсе і Паўночнай Ірландыі ўласных кіраўнічых адміністрацыйных структур.

Урад узначальвае прэм'ер-міністр. Крэсла прэм'ера звычайна займае лідар партыі або кааліцыі, якой належыць бальшыня ў Палаце абшчын. Прэм'ер-міністр — як правіла са спісу сваёй партыі або кіруючай кааліцыі — прызначае кабінет міністраў, што фармальна пацвярджаецца манархам.

У канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя галоўную ролю у палітычным жыцці Вялікабрытаніі гуляюць партыі лейбарыстаў і кансерватараў. Лейбарысцкая партыя, што прадстаўляе традыцыі брытанскага сацыялізму, знаходзілася ва ўладзе ў 2000-х (Прэм'ер-міністры Тоні Блэр (1997–2007) і Гордан Браўн (2007–2010)). У 2010-х рэй у брытанскай палітыцы вядзе Кансерватыўная партыя (Прэм'еры Дэвід Кэмеран (2010–2016) і Тэрэза Мэй (2016–2019), Борыс Джонсан (2019 —). Ліберальная партыя, што была ўплывовай сілай у ХVIII – пачатку ХХ стагоддзя, сёння мае няшмат прыхільнікаў, а па колькасці крэслаў у парламенце ў 2015,17 нават саступае левацэнтрысцкай Шатландскай нацыянальнай партыі. Астатнія месцы займаюць партыі ўскраін: валійская партыя Plaid Cymru і ірландскія Дэмакратычная юніянісцкая партыя і ультрарэспубліканская Шын Фейн, дэпутаты ад якой не займаюць сваіх крэслаў праз неабходнасць прысягаць на вернасць каралеве.

Астраўное геаграфічнае становішча паўплывала на ход брытанскай гісторыі ды на рысы брытанскага характару. І ў ХХІ стагоддзі Вялікабрытанія, хоць і рухаючыся ў агульнаеўрапейскім цывілізацыйным накірунку, часта назірае за гэтым рухам з узбочыны. Нягледзячы на членства ў Еўрапейскім саюзе ў 1973–2019, астраўляне ані перайшлі на еўра, ані сталі часткай Шэнгенскай зоны. Міграцыйны крызіс сярэдзіны 2010-х і ўнутрыеўрапейскія супярэчнасці падштурхнулі Вялікабрытанію да выхаду з ЕС. З іншага боку, дзяржава захоўвае вельмі важную ролю ў свеце ў сілу гістарычнай інерцыі — як былая метраполія Брытанскай імперыі, ачольваючы Садружнасць Нацый; а таксама той ролі, якую англійская мова мае ў сучасным свеце; эканамічнай і фінансавай, а таксама, культурнай і медыйнай значнасці.

Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Злучаным Каралеўствам былі ўсталяваны 27 студзеня 1992 года. У ліпені 1993 года было адкрыта беларускае Генеральнае консульства у Лондане, якое ў чэрвені 1994 года было пераўтворана ў Пасольства Рэспублікі Беларусь у Злучаным Каралеўстве Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі. Першым паслом Рэспублікі Беларусь у Вялікабрытаніі стаў Уладзімір Сянько. Амбасада Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі ў Мінску функцыянуе з 1993 года па адрасе Карла Маркса 37. У 2013 годзе паслом Беларусі ў Вялікабрытаніі прызначаны Сяргей Алейнік. Амбасабар Злучанага Каралеўства ў Мінску — Фіёна Гіб.. Паводле перапісу 2001 года агульнае насельніцтва Вялікабрытаніі склала 58 789 194 чалавека. Паводле перапісу насельніцтва 2011 насельніцтва краіны склала 63 181 775 чалавек. Гэта трэцяя дзяржава ў Еўропе (без Расіі) пятая ў Садружнасці нацый і 22-я ў свеце па колькасці насельніцтва. У 2019 годзе у Злучаным Каралеўстве пражывае каля 67 млн чалавек.

З 2001 па 2008 года насельніцтва расло з сярэднегадавым паказчыкам у 0,5%, што больш за 0,3% у перыяд з 1991 года па 2001 і 0,2% у папярэдняе дзесяцігоддзе. У 2010-х дадатны натуральны прырост насельніцтва (3‰) абумоўлены высокай нараджальнасцю сярод імігрантаў, удзельная вага якіх пастаянна расце. У 2008 годзе сумарны каэфіцыент нараджальнасці Вялікабрытаніі склаў 1,96 дзіцяці на адну жанчыну.  Шатландыя мае самы нізкі паказчык у 1,8 дзіцяці на адну жанчыну, у той час як Паўночная Ірландыя мела гэты паказчык на ўзроўні 2,11 у 2008 годзе.  Зрэшты, з 2012 года сумарны каэфіцыент нараджальнасці пачаў скарачацца і у 2017 складаў ужо 1,74. Апублікаваныя ў 2008 годзе дадзеныя аб насельніцтве ў сярэдзіне 2007 года сведчаць аб тым, што ўпершыню ў гісторыі Вялікабрытаніі было больш людзей пенсійнага ўзросту, чым дзяцей да 16 гадоў. Паводле некаторых ацэнак, колькасць людзей узростам 100 гадоў і больш вырасце да 626 000 да 2080 года.

Белыя жыхары краіны складаюць 87 % насельніцтва (2011, перапіс). За перыяд 2001 — 2011 удзельная вага белых астраўлян скарацілася на 5 %. У 2001 годзе карэннае насельніцтва размяркоўвалася наступным чынам:

Значную частку белага насельніцтва складаюць мігранты з еўрапейскіх краін, сярод якіх найбольш шматлікая польская дыяспара.

Імігранты і іх дзеці пражываюць галоўным чынам у канурбацыях Вялікага Лондану, Заходняга Мідленда і Мерсейсайда. Яны складаюць каля 12 % насельніцтва краіны, у тым ліку: выхадцы з Азіі (7 %), у тым ліку з Індыі, Пакістана і Бангладэш — 4,88 %; краін Афрыкі — 2 %, цемнаскурыя выхадцы з астравоў Карыбскага мора — 1 %. За перыяд 2001 — 2011 колькасць азіяцкіх мігрантаў вырасла на 69 %, удзельная вага — на 3 %.

 Беларусы ў Вялікабрытаніі.

Афіцыйнай мовай Вялікабрытаніі з'яўляецца англійская — заходнегерманская мова, якая паходзіць ад старажытнаанглійскай, якая мела вялікую колькасць запазычанняў са старажытнаскандынаўскай, нармандскай, французскай і лацінскай моў. Англійская мова распаўсюдзілася па ўсім свеце, дзякуючы Брытанскай імперыі. Яна стала міжнароднай мовай бізнесу і самай распаўсюджанай другой вывучаемай мовай.
Шатландская мова паходзіць з ранняй паўночнай сярэднеанглійскай, як і яе дыялект ў паўночных графствах Ірландыі — ольстэрска-шатландская мова.

Чатыры кельцкія мовы выкарыстоўваюцца ў Вялікабрытаніі: валійская, ірландская, гэльская і корнская. Падчас перапісу 2001 каля 21 % насельніцтва Уэльса сказалі, што яны могуць размаўляць на валійскай, што больш за 18% паводле перапісу 1991 года. У Уэльсе школьнікам да 16 гадоў альбо выкладаюць на валійскай, альбо вучаць валійскай як другой мове.

Перапіс 2001 года ў Паўночнай Ірландыі паказаў, што 167 487 (10,4 %) людзей «мелі некаторае веданне ірландскай», практычна ўсе — з каталіцкага ці нацыяналістычнага насельніцтва. Больш за 92 000 чалавек у Шатландыі (крыху менш за 2 %) мелі некаторыя веды гэльскай, уключаючы 72 % жыхароў Знешніх Гебрыдаў. Колькасць школьнікаў, якім выкладаюць валійскую, гаэлік або ірландскую, таксама расце. Валійскі і шатландскі гэлік таксама можна пачуць далёка ад Брытанскіх астравоў: напрыклад на гэльскай размаўляюць ў Новай Шатландыі, Канадзе (асабліва на востраве Кейп-Брэтан), а ў Патагоніі (Аргенціна) — на валійскай.

У Злучаным Каралеўстве ў цэлым школьнікі абавязаны вучыць другую мову да пэўнага моманту: да 14 гадоў у Англіі, і да 16 у Шатландыі. Французская і нямецкая мовы — дзве найбольш вывучаемыя другія мовы ў гэтых двух рэгіёнах.

Абсалютная большасць вернікаў — хрысціяне, сярод іх — пратэстанты англіканскага кірунку. На тэрыторыі Англіі існуе царква з дзяржаўным статусам — Царква Англіі, свецкі кіраўнік якой — брытанскі манарх. Царква Англіі — адна з памесных цэркваў, што ўваходзяць у англіканскую супольнасць, на чале якой знаходзіцца духоўны лідар Архібіскуп Кентэрберыйскі. У пачатку ХХІ стагоддзя назіраецца няўхільны і хуткі адыход брытанцаў ад рэлігіі: так доля хрысціян у 2007-2016 гадах скарацілася з 72 да 58 %. Разам з мігранамі расце доля нехрысціянскіх канфесій, асабліва індуізму і ісламу (5 % у 2016).

У Вялікабрытаніі высокая сярэдняя шчыльнасць насельніцтва (каля 265 чал./кв.км). Насельніцтва Англіі ў сярэдзіне 2016 года ацэньвалася ў 55,28 мільёны. Ацэнкі сярэдзіны 2016 года мяркуюць насельніцтва Шатландыі ў 5,4 мільёны, Уэльса — 3,13 мільёны, а Паўночнай Ірландыі — 1,82 мільён са значна больш нізкім паказчыкам населенасці гэтых тэрыторый.

Узровень урбанізацыі складае 80 %. Асноўная частка гараджан канцэнтруецца ў найбуйнейшых агламерацыях — Вялікі Лондан і Вялікі Манчэстар. Да найбуйнейшых гарадоў адносяцца Лондан, Бірмінгем, Глазга, Ліверпуль, Лідс.

Вялікабрытанія — высокаразвітая постіндустрыяльная краіна, буйны пастаўшчык прамысловай прадукцыі на сусветны рынак і буйны экспарцёр капіталу (пераважна ў развітыя краіны). Па агульным аб'ёме ВУП у Еўропе саступае толькі Германіі. ВУП на душу насельніцтва складае 45 500 долараў (2018). На сферу паслуг прыходзіцца 79 % аб'ёму ВУП..

Анлійскі драматург і паэт Уільям Шэкспір лічыцца адным з найвялікшых у гісторыі ў сваёй галіне, аднак яго сучаснікі Крыстафер Марла і Бэн Джонсан таксама добра вядомыя. Пазней з’явіліся такія драматургі, як Алан Эйкбарн, Гаральд Пінтэр, Майкл Фрэйн і Том Стопард. Яны спалучылі ў сваёй творчасці розныя элементы сюррэалізму, рэалізму і іншых культурных плыняў.

Сярод выбітных англійскіх аўтараў Сярэднявякоўя: Джэфры Чосэр (XIV стагоддзе), Томас Мэлары (XV стагоддзе), Томас Мор (XVI стагоддзе), Джон Мільтан (XVII стагоддзе). У XVIII Даніэль Дэфо (аўтар «Рабінзона Круза»), Джонанан Свіфт і Самюэль Рычардсан сталі піянерамі сучаснага рамана. У XIX стагоддзі ішло далейшае развіццё, рухавікамі якога былі Джэйн Осцін, гатычная пісьменніка Мэры Шэлі, дзіцячы пісьменнік Льюіс Кэрал, Сёстры Бронтэ, Чарльд Дыкенс, натураліст Джэймс Хардзі, рэаліст Джордж Эліат, паэты Уільям Блэйк і Уільям Уордсварт. Англійскія пісьменнікі XX стагоддзя уключаюць фантаста Гэрберта Уэлса, дзіцячых пісьменнікаў Рэдзьярда Кіплінга, Алана Мілна (аўтара прыгод Віні-Пыха) і Энід Блайтан, супярэчлівага Дэвіда Лоўрэнса, мадэрністку Вірджынію Вулф, прароцкага раманіста Джорджа Оруэла, папулярных Самерсэта Моэма і Грэма Грына, пісьменніцу дэтэктываў Агату Крысці, Яна Флемінга (стваральніка Джэймса Бонда), паэтаў Томаса Эліата, Філіпа Ларкіна і Тэда Хьюза, фэнтэзійных пісьменнікаў Джона Толкіна, Клайва Льюіса і Джоан Роўлінг.

Унёсак Шатландыі ўключае дэтэктыўнага пісьменніка Артура Конана Дойла (стваральніка Шэрлака Холмса), рамантычную літаратуру Вальтэра Скота, дзіцячага пісьменніка Джэймса Бары (стваральніка Пітэра Пэна), прыгодніцкія творы Роберта Льюіса Стывенсана (найперш «Вострай скарбаў») і знакамітага паэта Роберта Бёрнса. Сярод сучасных шатландскіх пісьменнікаў можна вызначыць Іэна Ранкіна і Іэна Бэнкса.

Пачынальнікамі англа-ірландскай літаратуры ў канцы ХVII — пачатку ХVIII cтагоддзя сталі Рычард Хэд і Джонатан Свіфт. За імі прыйшлі Лорэнс Стэрн, Олівер Голдсміт і Рычард Брынслі Шэрыдан. Сярод выбітных ірландскіх літаратараў ХІХ стагоддзя — Брэм Стокер (стваральнік сусветна вядомага вампіра Дракулы) і Оскар Уайльд. Першая палова ХХ стагоддзя — сапраўдны росквіт англа-ірландскай літаратуры, час з'яўлення мноства зорак першай велічыні на яе небасхіле: Уільям Ейтс, Джэймс Джойс, Сэмюэл Бекет, Клайв Стэйплз Льюіс і Бернард Шоў. Ейтс, Бекет і Шоў сталі лаўрэатамі Нобелеўскай прэміі.

Да канца XIX стагоддзя валійская літаратура была пераважна на валійскай мове. Менавіта да валійскай культуры належыць верш , які лічыцца найстаражытнейшым вершам у Вялікабрытаніі і створаны каля VI на Старажытнай Поўначы. Ён быў напісаны на кумбрыйскай і старажытнавалійскай мове і мае першую згадку пра караля Артура.

Прыкладна з XVII сувязь паміж Уэльсам і Старажытнай Поўначу была страчана, а цэнтр валійскай культуры перамясціўся ў сучасны Уэльс, дзе легенда аб каралі Артуры была развіта Гальфрыдам Монмуцкім.

Самым вядомым валійскім паэтам Сярэдневякоўя з’яўляецца Давід ап Гвілім (1320—1370), які пісаў аб прыродзе, рэлігіі і каханні. Яго таксама завуць адным з найвялікшых паэтаў Еўропы таго часу.

У Вялікабрытаніі маюць папулярнасць розныя музычныя стылі, пачынаючы ад мясцовай народнай музыкі Англіі, Шатландыі, Уэльса, Ірландыі і скончваючы хэві-металам, трып-попам. Сярод класічных кампазітараў Вялікабрытаніі і яе папярэднікаў ёсць такія асобы, як Уільям Бёрд, Генры Пёрсэл, Эдуард Элгар, Густаў Холст, Артур Саліван (вядомы па сваёй супрацы з лібрэтыстам Уільямам Гілбертам), Ральф Воан-Уільямс і Бенджамін Брытэн, піянер сучаснай брытанскай оперы. Пітэр Максвэл - адзін з найболей выбітных жывых кампазітараў і цяперашні Майстар каралеўскай музыкі. Вялікабрытанія таксама радзіма сусветна вядомага Сімфанічнага аркестра Бі-бі-сі. Сярод вядомых брытанскіх дырыжораў ёсць такія імёны як Сайман Рэтл, Джон Барбіролі, Малкалм Сарджэнт. Знакамітым кампазітарам з’яўляецца Джон Бары, Клінт Мэнсэл, Майк Олдфілд, Джон Паўэл, Крэйг Армстранг, Дэвід Арнальд, Джон Мёрфі і Гары Грэгсан. Георг Фрыдрых Гендэль хаця і нарадзіўся ў Германіі, быў натуралізаваным брытанскім грамадзянінам, і некаторыя яго творы, уключаючы Месію, напісаны на англійскай мове.

Эндру Лойд Уэбер дасягнуў значнага сусветнага поспеху і з’яўляецца аўтарам музыкі для мюзіклаў, а яго працы цягам многіх гадоў дамінавалі ў лонданскім Уэст-Эндзе і часта выкарыстоўваліся на Брадвеі ў Нью-Ёрку. Творы гурта The Beatles разыйшліся колькасцю болей за мільярд копій, яны з’яўляюцца самым камерцыйна паспяховым гуртом у гісторыі музыкі і мелі вялізны ўплыў на развіццё папулярнай музыкі.

Сярод іншых вядомых прадстаўнікоў брытанскай папулярнай музыкі цягам апошніх 50  гадоў можна вылучыць Queen, Deep Purple, Black Sabbath,Iron Maiden, The Who, Кліфа Рычарда, Bee Gees, Элтана Джона, Led Zeppelin, Pink Floyd и The Rolling Stones, кожны з якіх пераадолеў мяжу ў болей за 200 мільёнаў праданых копій. Паводле даследвання Кнігі рэкордаў Гінэса, 8 з 10 гуртой і спевакоў з найвялікшай колькасцю перамог у Брытанскім чарце нарадзіліся ў Вялікабрытаніі: Status Quo, Queen, The Rolling Stones, UB40, Depeche Mode, Bee Gees, Pet Shop Boys і Manic Street Preachers.

Намінальным галоўнакамандуючым Брытанскіх Узброеных сіл () з'яўляецца брытанскі манарх, каралева Елізавета II. Узброеныя сілы (УС) Вялікабрытаніі знаходзяцца пад кіраваннем урада Вялікабрытаніі (Кабінета міністраў) і непасрэдна — Міністэрства абароны. Асноўнай задачай Брытанскіх Узброеных сіл з'яўляецца абарона Злучанага Каралеўства і яго заморскіх тэрыторый, пасоўванне інтарэсаў бяспекі Вялікабрытаніі і падтрымка міжнародных міратворчых высілкаў. Таксама УС Вялікабрытаніі актыўныя і сталыя ўдзельнікі аперацый НАТА і сіл кааліцыі ў Іраку і Афганістане.




#Article 209: Вялікі Ізраіль (125 words)


Вялікі Ізраіль — паняцце, што абазначае зямлю, якой Бог, згодна з Бібліяй, надзяліў іудзеяў.

Межы Вялікага Ізраіля дакладна не акрэслены, таму некаторыя іудзеі і хрысціяне, каб азначыць іх, спасылаюцца на частку Стварэння, дзе Бог дамовіўся з Аўрамам:

Згодна з гэтай дамовай, Вялікі Ізраіль павінны быў складацца з тэрыторыі сучаснага Ізраіля (разам з Заходнім Берагам ракі Іардан, Газай і Галанскімі вышынямі), а таксама Іарданіі, Лівана, большасці Сірыі, Ірака, Кувейта, і некаторых частак Саудаўскай Аравіі, Егіпта, Турцыі.

Зараз у паняцця «Вялікі Ізраіль» няма дакладнага азначэння. Дэвід Пайпс адзначыў тры варыянты:

У афіцыйных колах Ізраіля «Вялікім Ізраілем» называюць сучасны Ізраіль з далучанымі да яго Заходнім Берагам ракі Іардан і Газай.

Таксама шмат спрэчак вядзецца наконт таго, што канкрэтна Бог меў на ўвазе, спасылаючыся на «егіпецкую раку». Існуюць тры варыянты:




#Article 210: Вялікі Водападзельны хрыбет (213 words)


Вялікі Водападзельны хрыбет () — горная сістэма ў Аўстраліі. Даўжыня 4000 км. Найвыш. пункт — гара Касцюшка. 
Распасціраецца ўздоўж усходняга і паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Аўстраліі прыблізна на 4000 км. Утварылася ў неаген-антрапагене на месцы дэнудзіраванай палеазойскай складкаватай краіны. Горы складзеныя ў асноўным вапнякамі, гранітамі, гнейсамі, вулканічнымі пародамі. Вядомыя радовішчы нафты і газа, каменнага і бурага вугалю, волава, поліметалічных руд, золата, медзі, тытана-магнетыта і манацытавых пяскоў. Усходнія схілы стромкія, моцна і глыбока раздзеленыя, заходнія схілы паката пераходзяць у пагорыстыя перадгор’і (даўнсы). На поўнач ад 28° п. ш. горы параўнальна невысокія, дасягаюць шырыні 650 км. Берагавыя хрыбты вышынёй каля 1000 м і вулканічныя плато, аддзеленыя шырокімі падоўжнымі катлавінамі ад заходняга, больш нізкага водападзельнага ланцуга з пакатымі вяршынямі. На поўдні размешчаныя больш высокія і маналітныя горы. Вылучаюць хрыбты Мак-Ферсан, Нью-Інглэнд, Гэйстынгс, Ліверпул, Блакітныя горы і Аўстралійскія Альпы. 
На схілах бяруць пачатак шматлікія рэкі, у тым ліку самыя буйныя на кантыненце — рака Мурэй і рака Дарлінг. У далінах рэк узведзена нямала дамб з мэтай выпрацоўкі электраэнергіі і забеспячэння гарадоў вадой.

Расліннасць — лістападна-вечназялёныя і эўкаліптавыя лясы (усходнія схілы), саваны, рэдкалессе, хмызнякі (заходнія схілы).

Значная частка Блакітных гор аб’яўлена аб’ектам Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА, які складаецца з некалькіх нацыянальных паркаў. З прычыны зручнага і маляўнічага размяшчэння ў цэнтры аднаго з іх, горад Катумба з'яўляецца важным цэнтрам турызму ў рэгіёне.




#Article 211: Вялікі князь (179 words)


Вялікі князь, найвышэйшы княскі тытул. Належаў князям найбуйнейшых феадальных княстваў, у склад якіх уваходзілі васальныя ўдзельныя княствы.

На Русі вялікімі князямі былі князі кіеўскія, уладзіміра-суздальскія, маскоўскія, цвярскія, разанскія, галіцка-валынскія, смаленскія і інш., з цягам часу тытулы вялікіх князёў захаваліся толькі ў Маскоўскім і Літоўскім княствах.

У Маскоўскім княстве тытул вялікага князя ўвайшоў у царскі тытул (1547), потым у імператарскі (1721). Таксама ў Расійскай імперыі вялікімі князямі называліся члены імператарскай сям'і.

У ВКЛ тытул вялікага князя ўвайшоў у тытул караля Рэчы Паспалітай (1569). Вялікі князь з'яўляўся кіраўніком дзяржавы, яму былі падначалены князі і магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі. Выбіраўся феадаламі, звычайна з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы, яму належыла заканадаўчая ініцыятыва. Прывілей 1447 і Прывілей 1492 юрыдычна абмежавалі ўладу вялікага князя. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі. Абмежаванне ўлады прадугледжвалася заканадаўствам ВКЛ у форме клятвы і абяцання вялікага князя захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. Пасля люблінскай уніі вялікі князь адначасова быў каралём Польшчы, стаяў на чале саюзнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай.




#Article 212: Вялікія князі літоўскія (612 words)


Вялікі князь літоўскі — найвышэйшы княжацкі тытул у Вялікім Княстве Літоўскім. Вялікі князь быў кіраўніком дзяржавы ў XIII — XVIII ст. Яму былі падначалены князі, магнаты, якія кіравалі асобнымі княствамі, землямі, вотчынамі.

Выбіраўся феадаламі, звычайна з сыноў ці блізкай радні папярэдняга вялікага князя. Меў шырокія паўнамоцтвы: весці міжнародныя справы, уступаць у саюзы, абвяшчаць вайну і заключаць мір, распараджацца ўзброенымі сіламі дзяржавы, дзяржаўнай маёмасцю, даходамі і скарбамі, дараваць дзяржаўную маёмасць, тытулы і званні, ажыццяўляць вышэйшы суд і памілаванне засуджаных. Яму належала заканадаўчая ініцыятыва, усе асноўныя законы і прававыя акты выдаваліся за яго подпісам.

Прывілей 1447 г. і прывілей 1492 г. юрыдычна абмежавалі ўладу вялікага князя літоўскага. Паводле іх ён не меў права самастойна вырашаць найбольш важныя пытанні знешняй і ўнутранай палітыкі. Нягледзячы на тое, што заканадаўчыя акты, у тым ліку Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г., падкрэслівалі, што ўлада вялікага князя ад Бога, яго становішча было тыповым для абмежаванага феадальнага манарха, правы яго грунтаваліся на выбарнай аснове. Калі ў XIV ст. Рада Вялікага княства Літоўскага пры вялікім князе была толькі дарадчым органам, то пазней яе значэнне намнога павысілася, многія мерапрыемствы дзяржаўнага кіравання маглі быць здзейснены толькі з яе згоды. У адсутнасць вялікага князя рада фактычна была вышэйшым дзяржаўным органам і дзейнічала самастойна.

Абмежаванне ўлады вялікага князя літоўскага прадугледжвалася заканадаўствам ВКЛ у форме клятвы і абяцання вялікім князем захоўваць пэўныя правы і прывілеі, а таксама ў форме прамой забароны. Напрыклад, вялікаму князю забаранялася пачынаць вайну або ўстанаўліваць падаткі на ваенныя патрэбы без дазволу на тое сойма, выдаваць законы, якія б пярэчылі Статуту ВКЛ, раздаваць духоўныя і свецкія пасады, тытулы і землі ВКЛ іншаземцам, у тым ліку польскай шляхце.

Вялікія князі літоўскія мелі адмысловы тытул — гаспадар. Гэты тытул таксама ужывальны (у розных формах) у дзяржавах, культурна і палітычна арыентаваных на Вялікае княства: Малдавіі, Чэхіі, Наўгародчыне, Цвяры, Маскве. У старабеларускіх крыніцах сустракаецца таксама у скарочаных формах: «осподар», «сподар».

Тытул паходзіць ад грэчаскага дэспат — правінцыйны кіраўнік у Візантыі, зрэдчас — незалежны (напрыклад — Эпірскі дэспатат за часам Лацінскай імперыі), раней у Персіі. У царкоўнаславянскай мове (а праз яе у пісьмовай мове Кіева, Ноўгарада і інш. гарадоў (княстваў) Русі) зыходны грэчаскі тэрмін пераняты пачаткова як гаспадзін (тытул асобы, таксама — Гаспадзін Вялікі Ноўгарад).

У Маскве пераняты таксама з беларускай формы як гасудар (вышэйшы тытул маскоўскага валадара, пазней — адзін з тытулаў). Мае таксама скарочаную форму судар (на узор беларускага спадар)

Гаспадар, як і яго скарочаныя беларускія формы (а роўна — іх маскоўскія адпаведнікі: гасудар, судар) ужываліся таксама як звычайны тытул шляхты.

Акрамя гэтага, вялікі князь літоўскі меў тытулы па назве земляў, якімі валодаў. Напрыклад, Жыгімонт III Ваза меў тытулы караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага, інфлянцкага, наследнага гаспадара і караля шведскага, гоцкага, вандальскага, вялікага княжыча фінляндскага і інш.

У ХІІІ ст. сынам першага вялікага князя літоўскага Міндоўга быў Войшалк, які таксама стаў вялікім князем. Наступным пасля Войшалка быў Шварн Данілавіч (зяць Міндоўга), які належаў да галіцка-валынскіх князёў і быў адзіным вялікім князем літоўскім з роду Рурыкавічаў. Сынамі Будзівіда былі Віцень і, магчыма, Гедзімін. Родавыя сувязі астатніх вялікіх князёў літоўскіх ХІІІ ст. дакладна невядомы.

Пачынаючы з Гедзіміна (XIV ст.), усе вялікія князі літоўскія да Люблінскай уніі належаць да роду Гедзімінавічаў, а Ягайла, Казімір і наступныя — да Ягелонаў (галіны Гедзімінавічаў).

Пасля Крэўскай дынастычнай уніі 1385 г. з Польшчай 3 вялікія князі літоўскія станавіліся таксама каралямі польскімі:

Яшчэ 2 вялікія князі літоўскія былі абраны каралямі польскімі практычна адразу:

Пасля Люблінскай уніі 1569 г. з Польшчай вялікі князь ВКЛ адначасова быў каралём Польшчы, стаяў на чале агульнай дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Тытул правіцеля ў Рэчы Паспалітай называўся кароль польскі і вялікі князь літоўскі (з дабаўленнем тытулаў па іншых землях, якімі ён правіў). Першым каралём польскім і вялікім князем літоўскім у Рэчы Паспалітай стаў Жыгімонт ІІ Аўгуст.

У Рэчы Паспалітай былі наступныя выпадкі разнагалоссяў па абранню караля і вялікага князя:




#Article 213: Вярхоўскія княствы (160 words)


Вярхоўскія княствы, некалькі дробных княстваў-вотчын: Адоеўскае, Навасільскае, Варатынскае, Бялёўскае, Мязецкае (Мяшчоўскае), Казельскае, якія атрымалі агульную назву ад свайго размяшчэння ў вярхоўях р. Ака. Утварыліся ў XIV — пач. XV стст. у выніку феадальнай раздробненасці Чарнігаўскага княства, а таксама ў выніку падараванняў вялікіх князёў літоўскіх. З кан. XIV - пач. XV стст. Вярхоўскія княствы ўваходзілі ў склад ВКЛ, плацілі штогадовы плацёж - палетняе. Кожнае княства дзялілася паміж братамі на часткі - дольніцы. Па Угрскаму дагавору 1408 г. тэрыторыя Вярхоўскіх княстваў да захаду ад р. Угра прызнаваліся ўладаннямі ВКЛ. Унутраныя ўскладненні ў ВКЛ 2-ой пал. XV ст., тое што ВКЛ стала нездольным да абароны сваіх усходніх ускраін ад наездаў ВКМ, прывялі частку вярхоўскіх князёў да неабходнасці ад'езду у ВКМ. Па дагавору 1494 г. ВКЛ прызнала ўключэнне Вярхоўскіх княстваў у склад ВКМ. Амаль адразу пасля ўключэння ў ВКМ вялікая частка ўдзелаў Вярхоўскіх ккястваў ліквідаваная, толькі некаторыя з іх захаваліся на некаторы час, а менавіта Адоеўскі — да 1573 і Варатынскі - да 1577.




#Article 214: Вёска (155 words)


Вёска (стараж.-слав. въсь) — населены пункт з некалькімі дзесяткамі альбо сотнямі хат індывідуальнага збудавання, пераважным заняткам жыхароў якога з'яўляецца сельская гаспадарка і промыслы. Асноўнае адрозненне вёскі ад сяла ў кананічнай тапаніміцы — адсутнасць царквы ў вёсцы, што, аднак, не з'яўляецца агульным правілам.

Першыя вёскі ўзніклі як адасобленыя адзінкі побач з пагостамі і сёламі, аднак яны не з'яўляліся грамадавамі ці вотчыннымі цэнтрамі. Тэрмін «вёска» ў X—XI стст. меў шырокае агульнаславянскае распаўсюджванне (палякі, чэхі, славакі, кашубы, верхнія і ніжнія лужычане, славенцы і іншыя). Этымалагічнае паходжанне слова, аднак, узыходзіць да старажытнаславянскага «весь», што абазначала меру даўжыні. Да ХVI ст. рускімі і ўкраінцамі гэты тэрмін быў страчаны. Слова «вёска» набыла распаўсюджанне на беларускіх землях досыць позна, толькі ў XVII ст., паводле тагачасных інвентароў тэрміны «вёска» і «сяло» ўжываліся ў аднолькавай меры.

Значны ўплыў на развіццё вёсак, як віду паселішчаў, зрабіла рэформа «Устава на валокі» 1557 года, згодна з якой адзінкамі феадальнай павіннасці сталі пасяленні замест ранейшых службаў (двара ці некалькіх двароў).




#Article 215: Вігілій (Папа Рымскі) (145 words)


Вігілій, Папа Рымскі (537—555).

Пасля смерці Агапія Юстыніян паслаў у Рым свайго кандыдата на папскі прастол, асабістага сябра і сакратара Агапія. У гэты час у Італіі адбывалася вайна між Візантыяй і Остгоцкім каралеўствам, і стаўленік Візантыі не быў даспадобы каралю Тэадагату, таму яшчэ да прыезду Вігілія Папам быў прызначаны Сільверый. Пасля аблогі і няцця Рыму візантыйскімі войскамі і новай аблогі Рыму остгоцкім каралём Віцігесам Сільверый быў скінуты, і генерал Велізарый прызначыў на папскі прастол Вігілія.

Пасля заняцця Рыму войскамі остгоцкага караля Тоцілы (546), Вігілій мусіў уцякаць з Рыма на Сіцылію, потым 10 гадоў жыў у Канстанцінопалі, там ухваліў шэраг мераў на карысць монафізітаў, якіх да таго папскі Рым лічыў ератыкамі. Потым Вігілій змяніў пазіцыю, выступіў супраць монафізіцтва. За гэта быў выкрэслены Юстыніянам з «дыптыху» (спісу асоб, дастойных асаблівай павагі царквы). Двойчы каяўся перад Юстыніянам, атрымаў ад таго дазвол вярнуцца ў Рым, але ў дарозе памёр.




#Article 216: Біялагічны від (1011 words)


Від (у біялогіі) — галоўная адзінка класіфікацыі ў сістэматыцы раслін і сістэматыцы жывёл; сукупнасць пакаленняў, якія паходзяць ад агульнага продка і адасоблены ад астатняга свету жывых істот; самаўзнаўляльная адзінка прыроды.

Звычайна пад відам разумеюць сукупнасць папуляцый асобін, здольных да скрыжавання з утварэннем пладавітага патомства, якія насяляюць пэўны арэал, маюць агульныя морфафізіялагічныя прыкметы (колькасць, здольнасць да ўзнаўлення, дыскрэтнасць, устойлівасць, цэласнасць) і тып узаемаадносін з абіятычным і біятычным асяроддзем; адасоблены ад іншых груп асобін нескрыжавальнасцю ў прыродных умовах. Паводле розных адзнак, у т.л. экалагічных і эвалюцыйных, адрозніваюць віды зніклыя, рэліктавыя, дамінантныя, эндэмічныя, шкодныя, сінантропныя і інш.

Паняцце віду ўвёў англійскі батанік Дж. Рэй  (1704). Шведскі прыродазнавец К. Ліней паказаў універсальнасць і значэнне віду ў якасці структурнай адзінкі жывой прыроды і ўвёў для яго абазначэння двайную лацінскую назву (бінарную наменклатуру). Асновы сучаснага разумення віду і відаўтварэння заклаў Ч. Дарвін. У канцы 19 ст. уведзена дадатковае паняце падвіду, у сяр. 20 ст. з'явіліся назвы больш дробных, элементарных відаў — жарданон, больш вялікіх (шырокіх) — лінеон.

Для азначэння віду карыстаюцца лінееўскай двайной наменклатурай, з абавязковым паказаннем прозвішча аўтара, які выдзяліў від, з-за наяўнасці выпадкаў, калі такі самы від выдзяляўся і апісваўся рознымі аўтарамі пад рознымі назвамі.

Для таго каб аднесці асобіны да аднаго і таго ж або да розных відаў, іх параўноўваюць паміж сабой па шэрагу пэўных характэрных прыкмет — крытэрыяў. Крытэрыі віду — сукупнасць характэрных аднатыпных прыкмет, па якіх асобіны аднаго віду падобныя, а асобіны розных відаў адрозніваюцца паміж сабой. Вылучаюць наступныя асноўныя крытэрыі віду: марфалагічны, фізіялагічны, біяхімічны, генетычны, экалагічны, геаграфічны.

Марфалагічны крытэрый адлюстроўвае сукупнасць характэрных прыкмет знешняй будовы. Напрыклад, віды канюшыны адрозніваюцца па афарбоўцы суквеццяў, форме і афарбоўцы лістоў. Гэты крытэрый адносны. У межах віду асобіны могуць прыкметна адрознівацца па будове ў залежнасці ад полу (палавы дымарфізм), стадыі развіцця, спосабу размнажэння, умоў асяроддзя пражывання, прыналежнасці да сартоў або парод.

Напрыклад, у качкі крыжанкі самец ярка афарбаваны, а самка цёмна-бурая, у высакароднага аленя самцы маюць рогі, а ў самак іх няма. У матыля капуснай бялянкі вусень адрозніваецца ад дарослай асобіны знешнімі прыкметамі. У папараці шчытоўніка мужчынскага спарафіт мае лісты і карані, а гаметафіт прадстаўлены зялёнай пласцінкай з рызоідамі. У той жа час некаторыя віды настолькі падобныя па марфалагічных прыкметах, што іх называюць відамі-двайнікамі. Напрыклад, некаторыя віды малярыйных камароў, дразафіл, паўночнаамерыканскіх цвыркуноў знешне не адрозніваюцца, але не скрыжоўваюцца паміж сабой. Такім чынам, на аснове аднаго марфалагічнага крытэрыю нельга меркаваць аб прыналежнасці асобіны да таго або іншага віду.

Фізіялагічны крытэрый — гэта сукупнасць характэрных асаблівасцей працэсаў жыццядзейнасці (размнажэння, стрававання, выдзялення і інш.). Ад-ной з важных прыкмет з'яўляецца здольнасць асобін скрыжоўвацца. Асобіны розных відаў не могуць скрыжоўвацца з-за зруху тэрмінаў размнажэння, не-сумяшчальнасці палавых клетак, неадпаведнасці паводзін у шлюбны перыяд. Гэты крытэрый адносны, паколькі і асобіны аднаго віду часам не могуць скрыжоўвацца. Напрыклад, расліны дзьмухаўца на паўднёвым схіле ўзгорка зацвітаюць раней і могуць адцвісці да моманту цвіцення раслін на паўночным схі-ле. Значыць, апыленне паміж імі будзе немагчыма, хаця яны і адносяцца да аднаго віду. I наадварот, вядомы такія віды, прадстаўнікі якіх могуць скрыжоўвацца паміж сабой. Напрыклад, конь і асёл, прадстаўнікі некаторых відаў вербаў, таполяў, зайцоў, канарэек. 3 гэтага вынікае, што для вызначэння відавай прыналежнасці асобін недастаткова параўноўваць іх толькі па фізіялагічным крытэрыі.

Біяхімічны крытэрый адлюстроўвае характэрны хімічны састаў цела і абмен рэчываў. Гэта самы ненадзейны крытэрый. Няма рэчываў або біяхімічных рэакцый, характэрных толькі для пэўнага віду. Асобіны аднаго віду могуць значна адрознівацца па гэтых паказчыках. Тады як у асобін розных відаў сінтэз бялкоў і нуклеінавых кіслот адбываецца аднолькава. Шэраг біялагічна актыўных рэчываў адыгрывае аналагічную ролю ў абмене рэчываў у розных відаў. Напрыклад, хла-рафіл ва ўсіх зялёных раслін удзельнічае ў фотасінтэзе. Значыць, вызначэнне відавой прыналежнасці асобін на аснове аднаго біяхімічнага крытэрыю таксама немагчыма.

Генетычны крытэрый характарызуецца наборам храмасом, падобных па памерах, форме і саставу. Гэта самы надзейны крытэрый, таму што ён з'яўляецца фактарам рэпрадуктыўнай ізаляцыі, якая падтрымлівае генетычную цэласнасць віду. Аднак і гэты крытзрый не з'яўляецца абсалютным. У асобін ад-наго віду колькасць, памеры, форма і састаў храмасом могуць адрознівацца ў выніку геномных, храмасомных і генных мутацый. У той жа час пры скрыжаванні некаторых відаў часам з'яўляюцца жыццяздольныя пладавітыя міжвідавыя гібрыды. Напрыклад, сабака і воўк, таполя і вярба, канарэйка і зяблік у выніку скрыжоўвання даюць пладавітае патомства. Такім чынам, падабенства па названым крытэрыі таксама недастаткова, каб аднесці асобіны да аднаго віду.

Экалагічны крытэрый — сукупнасць характэрных фактараў асяроддзя, неабходных для існавання віду. Кожны від можа пражываць у тым асяроддзі, дзе кліматычныя ўмовы, асаблівасці глебы, характар рэльефу і крыніцы ежы адпавядаюць яго межам талерантнасці. Але ў гэтых жа ўмовах асяроддзя могуць пражываць арганізмы іншых відаў. Вывядзенне чалавекам но-вых парод жывёл і сартоў раслін паказала, што асобіны аднаго віду (дзікія і акультураныя) могуць жыць ва ўмовах асяроддзя, якія моцна адрозніваюцца. Гэта даказвае адносны характар экалагічнага крытэрыю і неабходнасць вы-карыстання іншых крытэрыяў для вызначэння прыналежнасці асобін да пэўнага віду.

Геаграфічны крытэрый уяўляе сабой пэўную частку зямной паверхні (арэал) у прыродзе, дзе пражываюць асобіны дадзенага віду. Напрыклад, лістоўніца сібірская распаўсюджана ў Сібіры (Зауралле), а лістоўніца даурская — на Далёкім Усходзе, марошка — у тундры, а чарніцы — ва ўмеранай зоне.

Гэты крытэрый указвае на прыстасаванасць віду да пэўнага месцапражывання. Але ёсць віды, якія не маюць дакладных межаў рассялення, а пражываюць практычна паўсюдна (лішайнікі, бактэрыі). У некаторых відаў наогул няма ўласнага арэала. Яны суправаджаюць чалавека і называюцца сінантропнымі відамі (пакаёвая муха, пасцельны клоп, дамавая мыш, шэры пацук). У розных відаў могуць супадаць месцапражыванні. Значыць, і гэты крытэрый мае адносны характар і не можа выкарыстоўвацца ў якасці адзінага для вызначэння відавой прыналежнасці асобін.

Такім чынам, ні адзін з апісаных крытэрыяў не з'яўляецца абсалютным і ўніверсальным, таму падчас вызначэння прыналежнасці асобіны да пэўнага віду трэба ўлічваць усе яго крытэрыі.

Згодна з геаграфічным крытэрыем, кожны від у прыродзе займае пэўную тэрыторыю — арэал. Арэал — частка зямной паверхні, у межах якой распаўсюджаны і пракодзяць поўны цыкл свайго развіцця асобіны дадзенага віду.

Арэал можа быць суцэльным або перарывістым, вялікім або абмежаваным. Віды, якія маюць вялікі арэал у межах розных кантынентаў, называюцца відамі-касмапалітамі (некаторыя віды пратыстаў, бактэрый, грыбоў, лішайнікаў). Калі арэал распаўсюджвання вельмі вузкі і знаходзіцца ў межах невялікага рэгіёна, то від, які яго насяляе, называецца эндэмікам. Напрыклад,  і  пражываюць толькі ў Новай Зеландыі. Гінкга двухлопасцевы ў прыродных умовах расце толькі ў Кітаі, рададэндрон востраканцовы і лілея даурская — толькі на Далёкім Усходзе.




#Article 217: Патрык Віейра (107 words)


Патрык Віейра (; нар. , ) — французскі футбаліст (паўабаронца) і трэнер. Чэмпіён свету 1998 у складзе нацыянальнай зборнай Францыі.

Атрымаў шырокую вядомасць, будучы іграком лонданскага «Арсенала» ў перыяд з 1996 па 2005 год. Тады ён заваяваў тры тытулы чэмпіёна Англіі і чатыры Кубкі Англіі, у 2002 годзе стаў капітанам клуба. Правёў адзін сезон у «Ювентусе» перад тым, як перайсці ў «Інтэр» пасля пераходу былога клуба ў Серыю B, звязанага са скандалам з дагаварнымі матчамі. За зборную Францыі правёў 107 матчаў, заваяваўшы ў яе складзе некалькі тытулаў, у тым ліку тытул чэмпіёна свету 1998 і золата чэмпіянату Еўропы 2000. З’яўляўся капітанам зборнай.

Завяршыў кар’еру іграка ў 2011 годзе.




#Article 218: Віктар Цімафеевіч Тураў (323 words)


Ві́ктар Цімафе́евіч Ту́раў (,  — , ) — беларускі кінарэжысёр і сцэнарыст. Народны артыст Беларусі (1979), Народны артыст СССР (1986).

Бацьку В. Турава ў час Вялікай Айчыннай вайны расстралялі як партызана, сам В. Тураў разам з маці быў вязнем «сямейнага» канцлагера на Рэйне. З 1959 — рэжысёр кінастудыі «Беларусьфільм», аўтар шэрагу дакументальных фільмаў і сюжэтаў у кіначасопісе «Савецкая Беларусь». Скончыў рэжысёрскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі (Масква, 1961, майстэрня А. Даўжэнкі і ). Працаваў выкладчыкам Беларускай акадэміі мастацтваў. У 1976—1981 — першы сакратар праўлення Саюза кінематаграфістаў Беларусі.

Этапнымі работамі В. Турава былі экранізацыі «Палескай хронікі» І. Мележа «Людзі на балоце» (1981), «Подых навальніцы» (1982), тэлефільм паводле апавядання І. Тургенева «Жыццё і смерць двараніна Чартапханава». Сярод іншых фільмаў, прысвечаных тэме вайны і гісторыі, — «Я родам з дзяцінства» (1966), «Сыны ідуць у бой» (1969), «Пераправа» (1987), «Чорны бусел» (1993), «Шляхціц Завальня, ці Беларусь у фантастычных расказах» (1994) і інш. Мастацкія стужкі В. Турава неаднаразова атрымлівалі ўзнагароды на ўсесаюзных і замежных кінафестывалях. Здымаў фільмы з удзелам Уладзіміра Высоцкага, з якім сябраваў. Творчай манеры Т. ўласцівы эпічная глыбіня, востры драматызм у спалучэнні з лірычнымі інтанацыямі, імкненне да разнастайнасці жанраў.

Дыпламант кінафестываля рэспублік Прыбалтыкі, Беларусі і Малдавіі (1965, дыплом II ступені і прыз рэжысёру) за лепшы дэбют, фільм «Цераз могілкі». Лаўрэат прэміі кінафестываля рэспублік Прыбалтыкі, Беларусі і Малдавіі (1967) за лепшую рэжысёрскую працу, фільм «Я родам з дзяцінства». Дыпламант Усесаюзнага кінафестывалю (1977, спецыяльны дыплом) за рэжысуру, фільм «Нядзельная ноч». Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984) за фільм «Людзі на балоце». Лаўрэат прэміі Міністэрства абароны ПНР (1989) за фільм «Пераправа», Прэміі Беларускай праваслаўнай царквы (1989) за фільм «Высокая кроў». Узнагароджаны прызам міжнароднага кінафестывалю славянскіх і праваслаўных народаў «Залаты Віцязь» (1993) за рэжысуру, фільм «Чорны бусел». У сувязі са 100-годдзем кінематаграфіі (1994) фільм «Праз могілкі» рашэннем ЮНЕСКА быў унесены ў спіс 100 найбольш значных фільмаў свету. Уключаны ЮНЕСКА (1995) ў лік 50 кінематаграфістаў свету, з якіх складаўся Ганаровы камітэт па святкаванню 100-годдзя кінематаграфіі. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь (1996) за вялікі ўклад у кінематаграфію.




#Article 219: Вікінгі (2724 words)


Вікінгі (ад старажытнапаўночнага vikingr — чалавек з фіёрда) — саманазва скандынаваў, якія займаліся марскім разбоем, хаваючы свае караблі ў прыбярэжных водах, зацішных фіёрдах. У Францыі і Англіі вікінгаў называлі нарманамі; грэкі і усходнія славяне — варагамі.

Слова «вікінг» паходзіць ад старажытнанарвежскага «víkingr», якое паводле найбольш распаўсюджанай версіі азначае «чалавек з бухты», «чалавек з порта» (ад кораня vík — бухта, заліў; + суфікс ingr)Вікінг: запаз. напачатку XIX ст., верагодна, са шведск. мовы. Шведск. viking . Яно таксама можа паходзіць ад назвы нарвежскай вобласці Вік. Асобныя лінгвісты выводзяць тэрмін ад старажытнанарвежскага vike у значэнні «пакідаць, аддаляцца»: так называлі людзей, якія пакідаюць родныя краі з мэтай рабавання ці гандлю.

Прычыны экспансіі вікінгаў, якая прымала розныя формы (пошукі новых земляў і перасялення, рабаўніцкія напады, пірацтва і вялікія ваенныя паходы, гандлёвыя паездкі, якія цесна перапляталіся з пірацтвам і рабаваннем), былі разнастайныя. Раслажэнне абшчынна-радавога ладу ў шведаў, датчан і нарвежцаў суправаджалася ўзмацненнем знаці, для якой ваенная здабыча служыла найважнейшай крыніцай узбагачэння; многія радавыя супольнікі (бонды) пакідалі радзіму з-за адноснай перанаселенасці прыморскіх раёнаў Скандынаўскага паўвострава і недахопу прыдатных для апрацоўкі земляў. Прагрэс караблебудавання ў скандынаваў — спрадвеку выдатных мараходаў — зрабіў магчымым іх плаванне не толькі па Балтыйскім моры, але і ў водах Паўночнай Атлантыкі і ў Міжземным моры.

У IX ст. пачаўся ўсплёск знешняй актыўнасці вікінгаў. Ёсць розныя гіпотэзы адносна прычын гэтага ўсплёску. Сярод іх і такая, што з-за перанаселенасці Скандынавіі многія скандынавы пачалі шукаць шчасця і багацця ў разбоях на адлегласці ажно да 8000 км ад родных берагоў. Багатыя, але неабароненыя гарады і манастыры паўднёвых і заходніх суседзяў скандынаваў былі лёгкай здабычай. Наўрад ці можна было чакаць і адпору ад разрозненых каралеўстваў на Брытанскіх астравах або саслабелай імперыі Карла Вялікага, якую паглынулі дынастычныя міжусобіцы. У эпоху вікінгаў у Нарвегіі, Швецыі і Даніі паступова кансалідаваліся нацыянальныя манархіі. Славалюбівыя правадыры і магутныя кланы змагаліся за ўладу. Правадыры, якія пацярпелі паразу і іх прыхільнікі, а таксама малодшыя сыны правадыроў-пераможцаў успрымалі рабаванне як лад жыцця. Энергічныя маладыя людзі з уплывовых сем'яў звычайна набывалі аўтарытэт удзелам у адным або некалькіх паходах. Многія скандынавы рабіліся вікінгамі — ужо міжнароднымі марскімі разбойнікамі, перыядычна яны займаліся рабаваннем, а між гэтым былі звычайнымі землеўласнікаў. Вікінгаў вабіла не толькі спакуса здабычы — хутка яны зразумелі, што праз гандаль таксама можна набыць вялікія багацці, таму сталі спалучаць рабаўніцтва з гандлем.

У некаторых выпадках вікінгі займаліся не толькі рабаваннем і гандлем, але і захопам чужых зямель дзе яны пасяляліся ці рабіліся ўладарамі. Дацкія вікінгі на нейкі час заваявалі Англію, пасяляліся ў Шатландыі і Ірландыі, заваявалі частку Францыі, вядомую пад назвай Нармандыя. Нарвежскія вікінгі стварылі калоніі на астравах Паўночная Атлантыкі — Ісландыі і Грэнландыі і магчыма на кароткі час заснавалі паселішчы на ўзбярэжжы Ньюфаўндленда і Паўночнай Амерыкі.

Шведскія вікінгі ўладарылі на ўсходзе Балтыкі — кантралявалі гандлёвыя шляхі, шырока распаўсюдзіліся па землях балтаў, фіна-уграў і ўсходніх славян. Спусціўшыся па рэках да Чорнага і Каспійскага мораў, нават пагражалі Канстанцінопалю і некаторым раёнам Персіі.

Вікінгі былі апошнімі германскімі варварамі-заваёўнікамі і першымі еўрапейскімі мараплаўцамі-першапраходцамі.

Сур'ёзным поспехам дацкіх вікінгаў сталі заваяванне англасаксонскіх каралеўстваў і акупацыя заходняй і паўночнай часткі Англіі. У 865 годзе сыны дацкага конунга Рагнара Лодбрака прывезлі да берагоў Англіі вялікае войска, ахрышчанае храністамі «вялікай арміяй язычнікаў». У 870—871 гг. сыны Рагнара падверглі каралёў Усходняй Англіі і Нартумбрыі жорсткаму пакаранню, а іх уладанні падзялілі паміж сабой. Услед за гэтым датчане прыступілі да заваявання Мерсіі.

Кароль Уэсэкса Альфрэд Вялікі быў вымушаны заключыць з датчанамі спачатку перамір'е (878), а потым і паўнавартасны мірны дагавор (каля 886), тым самым узаконіўшы іх уладанні ў Брытаніі. Англійскай сталіцай вікінгаў стаў горад Ёрвік. Нягледзячы на прыліў свежых сіл са Скандынавіі ў 892 і 899 гадах, Альфрэд і яго сын Эдуард Старэйшы паспяхова супрацьстаялі дацкім заваёўнікам, да 924 годзе ачысціўшы ад іх тэрыторыю Ўсходняй Англіі і Мерсіі. Скандынаўскае панаванне ў аддаленай Нартумбрыі працягвалася да 954 года (вайна Эдрэда з Эйрыкам Крывавай Сякерай).

Новая хваля набегаў вікінгаў на брытанскія берагі пачалася ў 980 годзе. Яе кульмінацыяй стала заваяванне Англіі ў 1013 г. дацкімі вікінгамі Свена Вілабародага. У 1016-35 гг. на чале аб'яднанай англа-дацкай манархіі стаяў Кнуд Вялікі. Пасля яго смерці Уэсэкская дынастыя ў асобе Эдуарда Спаведніка вярнула сабе англійскі прастол (1042). У 1066 годзе англічане адбілі чарговае ўварванне скандынаваў, гэтым разам на чале з нарвежскім конунгам Харальдам Суровым (гл. бітва пры Стамфард-Брыджы).

Апошнім з дацкіх манархаў дамагаўся на англійскія землі пляменнік Кнуда, Свен Эстрыдсен. У 1069 годзе ён паслаў велізарны флот (да 300 караблёў) на дапамогу Эдгару Этлінгу ў барацьбе з Вільгельмам I Заваёўнікам, а на наступны год асабіста прыбыў у Англію. Аднак захапіўшы Ёрк і сустрэўшы армію Вільгельма, аддаў перавагу вярнуцца з флотам назад у Данію за вялікі выкуп.

Скандынаўскі ўплыў на палітычную культуру, сацыяльную структуру і мову Ірландыі і іншых кельцкіх земляў быў куды больш значным, чым у Англіі, аднак храналогія іх уварванняў з-за малой колькасць крыніц не можа быць адноўлена з такой жа дакладнасцю. Першы набег на Ірландыю згадваецца ў 795 годзе. З прыходам вікінгаў звязана заснаванне Дубліна, якім скандынавы валодалі на працягу двух стагоддзяў. Свае скандынаўскія конунгі меліся ў Лімерыку і Уотэрфардзе, у той час як дублінскія конунгі распаўсюдзілі напачатку X стагоддзя сваю ўладу нават на Нартумбрыю.

Скандынаўская каланізацыя Ісландыі пачалася пры Харальдзе Цудоўнавалосым (каля 900 года), які сваім націскам на дробных нарвежскіх конунгаў прымусіў іх шукаць поспеху «ў заходніх морах». Рухаючыся на захад, вікінгі засялілі Аркнейскія, Шэтландскія, Гебрыдскія, Фарэрскія астравы, а таксама востраў Мэн. На чале ісландскіх першапасяленцаў стаяў Інгальф Арнарсан. Ісландзец Эрык Руды ў 980-я гады замацаваўся ў Грэнландыі, а яго сын Лейф Эрыксан каля 1000 года заснаваў першае паселішча на тэрыторыі Канады (гл. Л'Анс-о-Медаўз). Існуе тэорыя, што ў сваім руху на захад скандынавы дабраліся да Мінесоты (гл. Кенсінгтонскі рунічны камень).

Бітва пры Клонтарфе (1014) паклала канец надзеям скандынаваў на заваяванне ўсёй Ірландыі. Тым не менш, англічане, якія ўварваліся ў XII стагоддзі ў Ірландыю, выявілі, што ў прыбярэжных раёнах вострава па-ранейшаму гаспадарылі хрышчоныя скандынавы.

Адносіны вікінгаў з Франкскай імперыяй былі складанымі. У часы Карла Вялікага і Людовіка Набожнага імперыя была адносна абаронена ад націску з поўначы. Ад эпізадычных нарманскіх набегаў у IX і X стст. пакутавалі Галісія, Партугалія і некаторыя міжземнаморскія землі. Такія правадыры вікінгаў, як Рорык Ютландскі, наймаліся на службу да франкскіх кіраўнікоў, каб абараняць межы імперыі ад сваіх жа супляменнікаў, заадно кантралюючы багатыя рынкі ў дэльце Рэйна, як, напрыклад, Вальхерэн і Дорэстад. Ютландскі конунг Харальд Клак яшчэ ў 823 годзе прынёс клятву пэўнасці Людовіку Набожнаму.

З ростам феадальнай раздробненасці абарона ад вікінгаў станавілася ўсё больш цяжкай, і яны ў сваіх набегах даходзілі да Парыжа. Кароль Карл Дурнаваты нарэшце вырашыў у 911 годзе аддаць скандынаўскаму правадыру Ролану поўнач Францыі, якая атрымала назву Нармандыі. Гэта тактыка апынулася эфектыўнай. Набегі спыніліся, а дружына паўночнікаў неўзабаве растварылася ў мясцовым насельніцтве. Ад Ролана па прамой лініі паходзіў Вільгельм Заваёўнік, які ўзначаліў нармандскае заваяванне Англіі ў 1066 годзе. Адначасова з тым нармандскі род Атвіляў скарыў поўдзень Італіі, паклаўшы пачатак Сіцылійскаму каралеўству.

Пранікненне вікінгаў у фінскія зямлі пачалося ў 2-й палове VIII стагоддзя, як пра тое сведчаць найстаражытныя пласты Старой Ладагі (аналагічныя пластам у дацкім Рыбэ). Прыкладна ў адзін час з імі гэтыя землі засялялі і асвойвалі славяне. У адрозненне ад набегаў на берагі Заходняй Еўропы, паселішчы вікінгаў у Усходняй Еўропе насілі больш стабільны характар. Самі скандынавы адзначалі багацце ўмацаваных паселішчаў на ўсходзе Еўропы, ахрысціўшы Старажытную Русь «краінай гарадоў» — Гардамі. Сведчанні гвалтоўнага пранікнення вікінгаў на ўсходзе Еўропы не так шматлікія, як на захадзе. У якасці прыкладу можна прывесці ўварванне шведаў у землі куршаў, пра якое распавядаецца ў жыціі Ансгара.

Асноўным аб'ектам цікавасці вікінгаў былі рачныя шляхі, па якіх праз сістэму волакаў можна было дабрацца да Арабскага халіфата. Вядомыя іх паселішчы на Волхаве (Старая Ладага, Рурыкава гарадзішча), Волзе (Сарскае гарадзішча, Тымяроўскі археалагічны комплекс) і Дняпры (Гнёздаўскія курганы). Месцы канцэнтрацыі скандынаўскіх магільнікаў, як правіла, размешчаны ў некалькіх кіламетрах ад гарадскіх цэнтраў, дзе сялілася мясцовае насельніцтва, пераважна славянскае, а ў многіх выпадках — і ад саміх рачных артэрый.

У IX стагоддзі вікінгі забяспечвалі гандаль з хазарамі па Волзе пры дапамозе протадзяржаўнай структуры, якую некаторыя гісторыкі называюць Рускім каганатам. Мяркуючы па знаходках скарбаў манет, у X стагоддзі асноўнай гандлёвай артэрыяй стаў Днепр, асноўным гандлёвым партнёрам замест Хазарыі — Візантыя. Паводле нарманскай тэорыі, з сімбіёзу прышлых вараг (русаў) са славянскім насельніцтвам нарадзілася дзяржава Кіеўская Русь на чале з Рурыкавічамі — нашчадкамі князя (конунга) Рурыка.

У землях прусаў вікінгі трымалі ў сваіх руках гандлёвыя цэнтры Каўп і Труса, адкуль пачынаўся «бурштынавы шлях» у Міжземнамор'е. У Фінляндыі сляды іх працяглай прысутнасці выяўлены на берагах возера Ванаявесі. У Старой Ладазе пры Яраславе Мудрым ярлам сядзеў Рогнвальд Ульвсан. Вікінгі здзяйснялі падарожжы да вусця Паўночнай Дзвіны за пушнінай і выведалі Завалоцкі шлях. Ібн Фадлан у 922 годзе сустракаў іх у Волжскай Булгарыі. Праз волга-данскі волак каля Саркела русы спускаліся ў Каспійскае мора (гл. каспійскія паходы русаў). На працягу двух стагоддзяў яны ваявалі і гандлявалі з Візантыяй, заключыўшы з ёй некалькі дагавораў (гл. паходы Русі супраць Візантыі). Пра ваенна-гандлёвыя маршруты вікінгаў дазваляюць судзіць рунічныя надпісы, знойдзеныя на востраве Бэрэзань і нават у канстанцінопальскім саборы Святой Сафіі.

Вікінгі спынілі свае заваявальныя паходы ў першай палове XI стагоддзя. Звязана гэта са скарачэннем насельніцтва скандынаўскіх земляў, распаўсюджваннем на поўначы Еўропы хрысціянства, якое не ўхваляла рабаванні. Паралельна на змену радавому ладу прыходзілі феадальныя адносіны, і традыцыйны паўкачавы лад жыцця вікінгаў саступаў месца аселаму. Іншым фактарам служыла пераарыентацыя гандлёвых шляхоў: Волжскі і Дняпроўскі рачныя шляхі няўхільна саступалі значэнне міжземнаморскаму гандлю, які ажывілі Венецыянская і іншыя гандлёвыя рэспублікі.

Асобныя шукальнікі прыгод са Скандынавіі ў XI стагоддзі яшчэ наймаліся на службу да візантыйскіх імператараў (гл. варажская варта) і старажытнарускіх князёў (гл. сага пра Эймунда). Да апошніх вікінгаў на нарвежскім прастоле гісторыкі адносяць Олафа Харальдсана і Харальда Суровага, які паклаў галаву пры спробе заваяваць Англію. Адным з апошніх далёкі заморскі паход у духу продкаў распачаў Інгвар Падарожнік, які загінуў падчас экспедыцыі на берагах Каспія. Прыняўшы хрысціянства, учорашнія вікінгі арганізавалі ў 1107—1110 гг. уласны крыжовы паход у Святую зямлю.

Вікінгі жылі вялікімі сямейнымі групамі. Дзеці, бацькі і дзяды жылі разам. Калі старэйшы сын уступаў у валоданне фермай, ён адначасова станавіўся главой сям'і і адказным за яе дабрабыт.

Сялянскае жыллё скандынаваў IX—XI стагоддзяў уяўляла сабой простыя аднапакаёвыя хаты, пабудаваныя ці са шчыльна падагнаных вертыкальных брусаў, або часцей з плеценай лазы, абшмараванай глінай. Заможныя людзі звычайна жылі разам са шматлікімі сваякамі ў вялікім прамавугольным доме. У шчыльна залесенай Скандынавіі такія дамы будавалі з дрэва, часта ў спалучэнні з глінай, а ў Ісландыі і Грэнландыі, ва ўмовах недахопу драўніны, шырока выкарыстоўваўся мясцовы камень. Там узводзілі сцены таўшчынёй 90 см і больш. Дахі звычайна насцілалі з торфу. Цэнтральны жылы пакой дому быў нізкім і цёмным, пасярод яго размяшчаўся доўгі ачаг. Там рыхтавалі ежу, елі і спалі. Часам унутры дому ўздоўж сцен ставілі ў рад слупы, якія падтрымлівалі дах, а адгароджаныя такім чынам бакавыя памяшканні выкарыстоўваліся як спальні.

На тэрыторыі скандынаўскіх краін гарадскія паселішчы эпохі вікінгаў параўнальна невялікія, саступаючы па памерах такім перыферыйным цэнтрам, як Дорэстад і Старая Ладага. Археолагам удалася ўсталяваць наяўнасць гандлёва-рамесных пунктаў у Нарвегіі (Каўпанг у Вестфале), Даніі (Ліндхальм каля Ольбарга) і Швецыі (Бірка на возеры Меларэн). Многія гарадскія паселішчы размяшчаліся ў глыбіні фіёрдаў — такім чынам, каб можна было здалёку заўважыць набліжэнне варожых суднаў і падрыхтавацца да нападу. Класічны прыклад такога роду — адзін з найбуйнейшых гарадоў вікінгаў, Хедэбю ў Ютландыі. 

Мяркуючы па багатых знаходках скарбаў арабскіх манет і багаццю памінальных камянёў, востраў Готланд служыў свайго роду цэнтрам міжнацыянальных зносін вікінгаў, дзе вёўся актыўны гандаль. На мяжы з палабскімі славянамі існавалі змяшаныя германа-славянскія гандлёвыя цэнтры: Рорык і паўлегендарныя Вінета і Ёмсбарг. Не зусім зразумелым застаецца прызначэнне дацкіх кругавых умацаванняў. Магчыма, яны былі збудаваны па загадзе Свена Вілабародага для збору войска перад паходам на Лондан у 1013 годзе.

Сялянскі касцюм скандынаваў IX—XI стагоддзяў складаўся з доўгай шарсцянай кашулі, кароткіх мехаватых портак, панчохаў і прамавугольнай накідкі. Вікінгі з вышэйшых класаў насілі доўгія порткі, шкарпэткі і накідкі яркіх колераў. Таксама выкарыстоўваліся шарсцяныя рукавіцы і шапкі, футравыя шапкі і нават лямцавыя капялюшы.

Жанчыны з вышэйшага грамадства звычайна насілі доўгае адзенне, якое складалася са станіка і спадніцы. Са спражак на адзенні звісалі тонкія ланцужкі, да якіх прымацоўваліся нажніцы і футарал для іголак, нажа, ключоў і іншых дробных прадметаў. Замужнія жанчыны ўкладвалі валасы ў пучок і насілі белыя палатняныя каптуры канічнай формы. У незамужніх дзяўчын валасы былі падхвачаныстужкай. Для абазначэння свайго становішча вікінгі насілі металічныя ўпрыгожванні. Вельмі папулярнымі былі спражкі на поясе, брошкі і падвескі. Шрубавыя бранзалеты са срэбра і золата звычайна даваліся воіну за правядзенне ўдалага рэйду ці за перамогу ў баі.

У масавай культуры вікінгаў часта малююць з рагатымі шлемамі. Насамрэч, археолагі не могуць дакладна сказаць, якой формы былі шлемы вікінгаў. Уяўленне аб рагатых шлемах звязана з малюнкамі, выяўленымі ў пахаваннях (напрыклад, Осебергскі карабель). Цяпер навукоўцы схіляюцца да таго, што калі шлемы з рогамі і выкарыстоўваліся, то толькі ў рытуальных мэтах, а не ў баі.

Найбольш распаўсюджаны від зброі — дзіда даўжынёй каля 150 см. Такой дзідай можна было і калоць, і секчы. Скандынаўскія сякеры адрозніваліся шырокім, сіметрычна разыходным лязом. Скандынаўскі меч уяўляў сабой доўгі, двухбаковавостры клінок з невялікай гардай. Навострывалася толькі верхняя траціна клінка, ніжнія дзве траціны слаба ці наогул не вастрыліся.

Вікінгі былі выдатнымі суднабудаўнікамі, якія стваралі самыя дасканалыя караблі сваёй эпохі. Паколькі ў скандынаўскім грамадстве было прынята хаваць воінаў разам з іх ладдзямі, археолагі маюць нядрэннае ўяўленне аб характарыстыках караблёў вікінгаў. У Осла, Роскіле і некаторых іншых гарадах адкрыты спецыялізаваныя музеі. Да ліку самых знакамітых адносяцца гокстадскі і осебергскі караблі. Абодва былі выяўлены больш за сто гадоў таму і цяпер экспануюцца ў Музеі дракараў у Осла. З саг вядома, што ў бой караблі хадзілі пад сцягам з выявай чорнага крумкача.

Флот вікінгаў складаўся пераважна з баявых караблёў, якія называліся дракарамі, і з гандлёвых суднаў кнораў. Баявыя караблі і гандлёвыя судны дазвалялі мужчынам наведваць заморскія краіны, а перасяленцы і даследчыкі перасякалі мора ў пошуках новых земляў і багаццяў. Шматлікія рэкі, азёры і іншыя водныя шляхі Скандынавіі давалі вікінгам просты і зручны спосаб перамяшчэння. Ва Усходняй Еўропе ва ўмовах шматлікіх волакаў былі распаўсюджаны лодкі-аднадрэўкі, якія былі разлічаны для заходу ў мелкаводныя рэкі і прычальвання да пакатых берагоў, што дазваляла вікінгам вельмі хутка перамяшчацца і заставаць сваіх ворагаў знянацку.

Найбольш значныя рашэнні ў скандынаўскім грамадстве прымаў сход усіх свабодных мужчын — тынг (у Старажытнай Русі яму адпавядала веча). У невялікіх грамадскіх структурах тынг эвалюцыянаваў у прадстаўнічы орган сучаснага тыпу: гэта ісландскі альтынг, які ўпершыню сабраўся ў 930 годзе, і мэнскі тынвальд, які маладзей за яго на некалькі дзесяцігоддзяў. Конунг з ліку Інглінгаў, Ск'ёльдунгаў або іншых славутых родаў у першую чаргу ўспрымаўся як ваенны правадыр, правадыр дружыны. Ён мог валодаць зямельным надзелам або весці вандроўны лад жыцця на караблі (сэконунг). На тэрыторыі сучасных скандынаўскіх дзяржаў адначасова кіравалі дзясяткі дробных конунгаў.

Вікінгам быў вядомы інстытут крэўнай помсты. Калі адзін з вікінгаў забіваў іншага, то падзеі развіваліся ў залежнасці ад «саставу злачынства» і ад сацыяльнага статусу пацярпелага. Магло скончыцца перамір'ем, магло — выплатай грашовага пакрыцця (вергельда). Але калі даходзіла да крэўнай помсты, гэта была помста аднаго роду іншаму. Не лічылася забойствам прычыненне смерці на паядынку, які называўся хольмгангам. Раз'юшаныя ў баі воіны (берсеркі) маглі ўзбагачацца, выклікаючы на паядынак меней вопытных воінаў і прычыняючы ім смерць або калецтва. Гэта прымусіла скандынаўскія дзяржавы на зыходзе эпохі вікінгаў увесці абмежаванні на правядзенне хольмгангаў.

Як і старажытныя германцы больш ранняга перыяду, вікінгі да прыняцця хрысціянства вызнавалі традыцыйную германа-скандынаўскую рэлігію (цяпер вядомая як Асатру) з рэгулярнымі ахвярапрынашэннямі — блотамі. Пісьмо было рунічным (гл. скандынаўскія руны).

Пахавальны абрад быў непарыўна звязаны з ідэяй карабля мёртвых. Цела памерлага воіна крэмавалася, часам разам з ладдзёй, або ў ладдзю змяшчаўся попел, пасля чаго над ёй насыпалі курган. Пра спуск пахавальнай ладдзі на ваду згадваюць толькі пазнейшыя скальды, як, напрыклад, Сноры Стурлусан.

Да першай паловы IX стагоддзя ў скандынаўскіх краінах ужо склалася цалкам арыгінальная скальдычная традыцыя. У Ісландыі яна надзвычай устойліва захоўвалася яшчэ каля двухсот гадоў пасля ўвядзення пісьма, вельмі павольна разлагаючыся пад уплывам еўрапейскіх пісьмовых літаратур.

Многія ўзоры скальдычнай паэзіі дашлі да нас як вершаваныя фрагменты, уключаныя ў сагі, якія апавядаюць пра саміх скальдаў («Сага пра Гунлаўга», «Сага пра Б'ёрна», «Сага пра Хальфрэда», «Сага пра Эгіля», «Сага пра Гіслі», «Сага пра Кормака» і інш.) або ўсхваляюць подзвігі іншых вікінгаў («Сага пра Стурлунгаў», «Сага пра аркнейцаў», «Гнілая скура», «Сага пра бітву на Пустэчы», «Сага пра Ньяла», «Сага пра людзей з Пясчанага берага» і інш.).

Шведскі рамантызм XIX стагоддзя праходзіў пад знакам адраджэння цікавасці да ранняга Сярэднявечча і да вікінгаў. Створаная ў 1811 годзе Гоцкая ліга прапагандавала вобраз вікінгаў як свабодалюбных шукальнікаў прыгод. Абуджэнне цікавасці да вікінгаў зрабіла магчымым сістэматычнае захаванне і вывучэнне ісландскіх саг і рунічных камянёў (такіх, як рунныя камяні ў Елінгу). Пачаліся раскопкі ў Старой Упсале, Бірцы і іншых старажытных цэнтрах.

Вобраз вікінгаў апынуўся запатрабаваным у Трэцім рэйху, дзе пад вікінгамі разумелі паўночных германцаў арыйскай расы, роднасных немцам. Пераважна са скандынаўскіх добраахвотнікаў была сфарміравана 5-я танкавая дывізія СС «Вікінг».

Вольна вытлумачаны вобраз вікінгаў выкарыстоўваецца ў цяжкіх кірунках музыкі (гл. вікінг-метал). У многіх краінах на поўначы Еўропы працуюць клубы гістарычнай рэканструкцыі, праходзяць рэгулярныя фестывалі.




#Article 220: Вікіпедыя (2283 words)


Вікіпедыя — шматмоўная, свабодная інтэрнэт-энцыклапедыя, якая ствараецца ў супрацоўніцтве ахвотнікаў і каардынуецца некамерцыйнай арганізацыяй Фондам Вікімедыя, якая знаходзіцца ў Санкт-Пітэрсбергу, Фларыда. На сённяшні дзень з’яўляецца найболей папулярных інтэрнэт-даведнікам у свеце. Па аб’ёму звестак Вікіпедыя — найбольш поўная энцыклапедыя з усіх, якія ствараліся за ўсю гісторыю чалавецтва. Яе агульная вага па стане на 22 лютага 2017 г. налічвала 43 781 592 артыкулаў.

Самым вялікім з моўных раздзелаў энцыклапедыі з’яўляецца англійскі, на кастрычнік 2017 года ён налічваў 5,5 млн артыкулаў (для параўнання — вядомая «Брытанская Энцыклапедыя» у 15-м выданні налічвае 120 тысяч артыкулаў, трэцяя рэдакцыя «Вялікай Савецкай Энцыклапедыі» — каля 100 тысяч).  Беларуская Вікіпедыя мае больш за 146.000 артыкулаў і займае па гэтаму крытэрыю 46-е месца з усіх 295 моўных раздзелаў, уваходзячы, такім чынам, у 20 % найболей вялікіх.

Усяго ў Вікіпедыі існуе каля 295 моўных раздзелаў, у розных моўных выданнях. Больш за мільён артыкулаў утрымліваюць нідэрландская, нямецкая, французская, руская, італьянская, іспанская, в’етнамская і польская вікіпедыі. Паводле лічыльніка Hitwise, на цяперашні час Вікіпедыя — найбольш папулярная старонка ў Інтэрнэце.

Праект з’яўляецца некамерцыйным і развіваецца на сродкі спонсараў, якія ў асноўным з’яўляюцца простымі ўдзельнікамі Вікіпедыі. Арганізатар — амерыканскі фонд Wikimedia Foundation Inc.

Назва ўтворана ад англійскага слова «вікі» (якое запазычана з гавайскай мовы, дзе мае значэнне «хутка») і англійскага слова «энцыклапедыя», якое, у сваю чаргу, утворана ад грэчаскіх «ἐγκύκλιος» і «παιδεία» («кола ведаў»).

Стваральнікі Вікіпедыі — Джымі Вэйлс і Лары Сэнгер.
Вікіпедыя спачатку была складовай часткай пісанай экспертамі Нупедыі (з 15 студзеня 2001). Першапачаткова кожны новы артыкул перад публікацыяй праходзіў складаную шматступенную працэдуру рэдагавання. Аднак рост аб’ёму энцыклапедыі прымусіў стваральнікаў шукаць прасцейшы метад публікацыі.

Нупедыя была створана 9 сакавіка 2000 г. як уласнасць Bomis, Inc., кампаніі, якая валодала вэб-парталам. Асноўнымі фігурамі былі Джымі Вэйлс, CEO Bomis і Лары Сэнгер, галоўны рэдактар Нупедыі, а затым і Вікіпедыі. Нупедыя, спачатку ліцэнзаваная у адпаведнасці са сваёй ліцэнзіяй Nupedia Open Content License, потым перайшла на GNU Free Documentation License.

Джымі Вэйлсу звычайна прыпісваюць вызначэнне мэты стварэння энцыклапедыі, якую могуць рэдагаваць звычайныя чытачы. Сэнгеру ж прыпісваюць контр-інтуітыўную стратэгію выкарыстання вікі дзеля дасягнення гэтай мэты. 10 студзеня 2001 г. Лары Сэнгер у спісе рассылкі «Нупедыі» прапанаваў ужыць канцэпцыю «вікі» дзеля самой «Нупедыі», каб паскорыць яе развіццё. Гэта прывяло да стварэння вэб-сайту Вікіпедыі, якая спачатку была задумана дзеля папярэдняй працы матэрыялаў, якія потым былі б размешчаныя ў Нупедыі.

Вікіпедыя была афіцыйна адкрыта 15 студзеня 2001 года як адзінкавы англамоўны раздзел на www.wikipedia.com с анансаваная Сэнгерам ў спісе рассылкі «Нупедыі». Палітыка «нейтральнага пункту гледжання» у Вікіпедыі была ўведзена ў першыя месяцы і была аналагічныя ранняй палітыцы нейтральнасці ў «Нупедыі». У іншых адносінах спачатку існавала адносна няшмат правіл, і Вікіпедыі кіравалася незалежна ад «Нупедыі».

Вікіпедыя атрымала ранніх удзельнікаў з «Нупедыі». Яна вырасла прыкладна на 20 000 артыкулаў і на 18 моў на канец 2001 года. На канец 2002 года яна дасягнула 26 моўных раздзелаў, 46 на канец 2003 года і 161 на канец 2004 года. «Нупедыя» і Вікіпедыя суіснавалі, пакуль сэрверы «Нупедыі» не былі назаўсёды адключаныя ў 2003 годзе (тэкст «Нупедыі» быў уключаны ў Вікіпедыю). Англійская Вікіпедыя мінула адзнаку ў 2 млн артыкулаў 9 верасня 2007 года, што зрабіла яе найвялікшай энцыклапедыяй усіх часоў, якая зацямніла нават энцыклапедыю Юнлэ, якая ўтрымлівала статус найвялікшай цягам 600 год.

Спачылаючыся на наяўнасць камерцыйнай рэкламы і відавочны англацэнтрызм Вікіпедыі, карыстальнікі іспанскай Вікіпедыі вылучыліся з агульнага праекту дзеля стварэння Enciclopedia Libre у лютым 2002 года. Пазней у тым жа годзе абвясціў, што Вікіпедыя болей не будзе ўтрымліваць рэкламу, і яе вэб-сайт быў перамешчаны на wikipedia.org. Некаторыя іншыя праекты вылучыліся з Вікіпедыі з рэдакцыйных прычын. Wikinfo, напрыклад, не патрабуе нейтральнага пункту гледжання і дазваляе арыгінальныя даследванні. Новыя праекты, якія натхніла Вікіпедыя, — Citizendium, Scholarpedia, Conservapedia и Google Knol, — былі пачатыя ў адказ на ўсведамленне абмежаванасцяў Вікіпедыі (палітыка ў вобласці рэцэнзірвання, арыгінальных артыкулаў і камерцыйнай рэкламы).

Фонд Вікімедыа (англ. Wikimedia Foundation) быў створаны з Вікіпедыі і «Нупедыі» 20 чэрвеня 2003 года. У 2015 годзе Вікіпедыя атрымала Прэмію Эразма.

Супольнасць Вікіпедыі — гэта:

Супольнасць удзельнікаў Вікіпедыі — іерархічная па структуры. Удзельнікі з добрай рэпутацыяй могуць балатавацца на адзін з многіх узроўняў дабраахвотнага кіравання. Ніжэйшая прывілеяваная «пасада» — адміністратар (могуць выдаляць старонкі, блакаваць артыкулы ад правак у выпадку вандалізма ці рэдактарскіх спрэчак і блакіроўкі ўдзельнікаў).

Нягледзячы на назву, адміністратары не маюць ніякіх асабістых прывілеяў у працэсе прыняцця рашэнняў, і ім забаронена ўжываць свае паўнамоцтвы дзеля ўрэгулявання спрэчак. Роля адміністратараў часта апісваецца як «уборка» і з большасці абмежавана ўнясеннем правак, што маюць эфект у маштабах усяго праекту (і таму забароненых для звычайных рэдактараў, каб мінімізаваць парушэнні), а таксама блакіроўка карыстальнікаў, каб пазбегнуць разбуральных правак, такіх як вандалізм.

Паколькі Вікіпедыя развіваецца на базе нетрадыцыйнай мадэлі складання энцыклапедыі, пытанне «Хто піша Вікіпедыю» стала тым, якія найболей часта задаюць у межах праекту, часам са спасылкай на іншыя праекты Веб 2.0, такія як Digg, News2, Хабрахабр. Джымі Вэйлз аднойчы сцвярджаў, што толькі «супольнасць… адданы гурт з некалькіх соцен дабраахвотнікаў» робіць асноўны ўнёсак у Вікіпедыю і што гэты праект з’яўляецца, па сутнасці, «вельмі падобным на любую традыцыйную арганізацыю». Пазней гэта аспрэчыў Аарон Шварц, які адзначыў, што шэраг прагледжаных артыкулаў мелі вялікія часткі зместу, якія ўнеслі ўдзельнікі з малой колькасцю правак.

Даследванне навукоўцаў з Дартмутскага коледжа, якое правялі ў 2007 годзе, паказала, што ананімы і тыя карыстальнікі, якія рэдка робяць унёсак у Вікіпедыю, з’яўляюцца не меней надзейнай крыніцай ведаў, як і тыя, што зарэгістраваны на сайце. Хаця некаторыя ўдзельнікі моцныя ў сваёй вобласці, Вікіпедыя патрабуе, каб нават іх унёсак быў падмацаваны крыніцамі, прыдатнымі дзеля праверкі. Гэтую перавагу кансэнсуса над наяўнасцю адукацыі часта апісваюць як «анты-элітарнасць».

У жніўні 2007 г. сайта, распрацаваны аспірантам па камп’ютарных навуках Вірджыдам Грыфтам і названы WikiScanner, пачаў публічнае функцыянаванне. WikiScanner прасочвае крыніцы мільёнаў змен, што зроблены ў Вікіпедыі ананімнымі рэдактарамі, і паказвае, што многія з гэтых правак з карпарацый і ўрадавых устаноў — у артыкулах, што звязаны з імі самімі або з іх працаю, з якіх яны стараюцца выдаліць крытыку.

У 2003 г. у даследаванні аб Вікіпедыі як аб супольнасці студэнт Andrea Ciffolilli сцвярджаў, што нізкія аперацыйныя выдаткі на ўдзел у вікі ствараюць каталізатар дзеля сумеснага развіцця і што падыход «творчага развіцця» заахвочвае ўдзел. У сваёй кніге «Будучыня Інтэрнэта і як яго спыніць» у 2008 годзе Jonathan Zittrain з Оксфардскага інстытута Інтэрнэта Berkman Center for Internet  Society Гарвардскай школы права спасылаюцца на Вікіпедыю як сацыялагічнае даследванне ў тым, як адкрытае супрацоўніцтва судзейнічала іннаватарству ў сеціве. У 2007 годзе даследчык Одэд Нов апублікаваў працу аб матывацыі, якой карыстаюцца вікіпедысты. Нов лічыць, што ўдзельнікі редагуюць Вікіпедыю, сыходзячы з наступных відаў матывацыі: абароннай («калі я праўлю Вікіпедыю, я адчуваю сябе меней самотна»), жаданне зрабіць унёсак у агульную справу («мне падаецца, важна дапамагаць іншым»), матывацыі кар’еры («я магу атрымаць новыя кантакты, якія могуць дапамагчы мне ў маім бізнэсе і кар’еры»), сацыяльнай, пазнавальнай («напісанне Вікіпедыі дазваляе мне зірнуць на рэчы па-новаму»), жадання быць камусьці патрэбным («калі я праўлю Вікіпедыю, я адчуваю сябе запатрабаваным»), патрэба ў станоўчых эмоцыях (пісаць/рэдагаваць Вікіпедыю — гэта весела), ідэялагічнай («я лічу, што інфармацыя павінна быць бясплатнай»).

На 24 лютага 2016 года існуе 295 моўных раздзелаў Вікіпедыі з іх 58 утрымлівае болей за 100 000 артыкулаў (у тым ліку Беларуская Вікіпедыя), 247 — болей за 1000 артыкулаў.

Вікіпедыя з’яўляецца свабоднай энцыклапедыяй, таму ўдзельнікі аднаго і таго ж моўнага раздзела могуць выкарыстоўваць розныя дыялекты і могуць быць з розных краін (як у выпадку з англійскай Вікіпедыяй). Дыялектныя адрозненні могуць прывесці да некаторых канфліктаў па розным напісанні слоў (як гэта адбылося ў беларускай Вікіпедыя і прывяло яе да расколу на два асобныя раздзелы) ці па кропкам гледжання. Нягледзячы на тое, што розныя моўныя раздзелы прытрымліваюцца глабальнай палітыкі, такой як нейтральны пункт гледжання, яны разыходзяцца па некаторых пытаннях палітыкі і практыкі, асабіста па пытанню, ці могуць выявы, якія не ліцэнзіруюцца па свабоднай ліцэнзіі, выкарыстацца ў адпаведнасці з патрабаваннямі добрасумленнага выкарыстання.

Джымі Вэйлз апісаў Вікіпедыю як «намаганні па стварэнні і распаўсюду вольнай энцыклапедыі самай высокай якасці дзеля кожнага чалавека на планеце на яго роднай мове». Нягледзячы на функцыянаванне кожнага моўнага раздзела болей ці меней самастойна, здзеснены намаганні для кантролю раздзелаў. Іх каардынуе часткова Мета-вікі, часткова Фонд Вікімедыа, які прысвечаны патрыманню ўсіх яго праектаў (Вікіпедыя і інш). Напрыклад, Мета-вікі прадстаўляе  ўсіх моўных раздзелаў і падтрымлівае . Спіс датычыцца асноўнага зместу прадметаў: біяграфія, гісторыя, геаграфія, грамадства, культура, навука, тэхналогія, матэматыка. Што датычыцца астатняга, то нярэдка дзеля артыкулаў, што шчыльна звязаныя з канкрэтнай мовай, няма копіі ў іншым раздзеле. Напрыклад, артыкулы аб малых гарадах ЗША могуць быць даступныя толькі на англійскай мове. Перакладныя артыкулы прадстаўляюць невялікую долю ў большасці раздзелаў, у прыватнасці з-за таго, што аўтаматызаваны пераклад артыкулаў не дазволены.

У 2002 за аснову была ўзята вікі-тэхналогія (ад гавайск.: wikiwiki — вельмі хутка). Тэхналогія дазваляе адразу праз вэб-інтэрфейс публікаваць артыкулы, рабіць праўку ў наяўных, імгненна ствараць спасылкі на іншыя артыкулы, як на наяўныя, так і запланаваныя.

Праект «Вікіпедыя» існуе як публічная ўніверсальная інтэрнэт-энцыклапедыя, у якой аўтарам артыкула можа выступіць кожны ахвочы. Фундатарамі праекта сталі два энтузіясты Джымі Вэйлс і Лары Сэнгер. Яе папулярнасць паступова нарастала, і вынікам гэтага сталі пабочныя праекты, такія як Вікіслоўнік, Вікіцытатнік, і Вікінавіны. Вікіпедыя рэдагуецца ахвотнікамі на базе вікі праграмы.

Ахвотнікі Вікіпедыі намагаюцца праводзіць палітыку «нейтральнага погляду», у якім апублікаваныя меркаванні вядомых людзей, ці іх спісаныя погляды падсумоўваюцца без аніякіх спроб ацэнкі аб’ектыўнай праўды. З прычыны адкрытага характару энцыклапедыі, вандалізм і неаб’ектыўнасць становяцца для Вікіпедыі значнай праблемай.

Аўтарскае права на матэрыялы Вікіпедыі рэгулюецца ліцэнзіяй GNU FDL і адпавядае GPL-ліцэнзіі, якая выкарыстоўваецца для свабоднага праграмнага забеспячэння. Ліцэнзія дазваляе свабодна змяняць і распаўсюджваць інфармацыю і нават прадаваць яе, аднак забараняе заяўляць свае правы на створаную грамадскасцю інфармацыю пасля ўнясення якіх-небудзь змен і дапаўненняў (copyleft). Пры гэтым стваральнікі Вікіпедыі настойліва заклікаюць не размяшчаць у ёй матэрыялаў, абароненых аўтарскім правам, без згоды праваўладальнікаў.

Статус Вікіпедыі як крыніцы інфармацыі доўгі час ставіўся пад сумненне. Энцыклапедыю хвалілі за тое, што яна бясплатна распаўсюджвалася, рэдагавалася і таму што яна вельмі шырокая; але яе крытыкавалі за несістэматычнасць, перавагу згоды над мандатам і за відавочную недастатковасць адказнасці і аўтарытэтнасці ў параўнанні з традыцыйнымі энцыклапедыямі. Артыкулы Вікіпедыі цытуюцца ў СМІ і ў акадэмічным асяроддзі.

Найчасцей аб’ектамі крытыкі з’яўляюцца наступныя якасці Вікіпедыі:

Крытыкі настойваюць, што ўдзельнікі Вікіпедыі сумесна пішуць і пераглядваюць яе правілы і этыку, а затым кіруюцца імі часта фармальна і вельмі нягнутка, выдаляюць ці змяняюць матэрыял артыкулаў, які фармальна не адпавядае гэтым правілам, палітыцы і кіраўніцтву (гл. таксама Выдалізм .)

Супольнасць Вікіпедыі таксама была апісана як «падобная на культ», хаця не заўсёды выключна з негатыўнай канатацыяй і была раскрытыкавана за прыцягненне недасведчаных карыстальнікаў.

Таксама Вікіпедыю крытыкуюць за сістэмную прадузятасць, незбалансаванасць у асвятленні тэм, а таксама за тое, што яна аддае перавагу кансэнсуса паміж удзельнікамі, а не прафесіяналізму асобных удзельнікаў у працэсе рэдагавання.

Адкрытае рэдагаванне з’яўляецца асноўным аб’ектам крытыкі. Чытач не можа быць упэўнены, што артыкул, які ён чытае, не перажыў акт вандалізму. Крытыкі сцвярджаюць, што рэдагаванне артыкулаў неэкспертамі парушае якасць кантэнту. Паколькі ўдзельнікі звычайна перапісваюць ці рэдагуюць асобныя невялікія часткі артыкула, а не ўвесь яго цалкам, высока- і нізкаякасны матэрыял можа ісці ўперамешку ў межах аднаго артыкула. Гісторык Рой Розэнцвейг адзначыў: «У цэлым, напісанне з’яўляецца „ахілесавай пятой“ Вікіпедыі. Камітэты рэдка пішуць добра, і артыкулы часта маюць зменлівую якасць, што з’яўляецца вынікам звязвання сказаў і абзацаў, што напісаны розных людзьмі». Усё гэта прывяло да пытання надзейнасці Вікіпедыі ў якасці крыніцы інфармацыі.

Мадэль Вікіпедыі дазваляе рэдагаваць яе артыкулы ўсім ахвотнікам і спадзяецца на вялікую групу дабранамераных рэдактараў у вызначэнні праблем, што звязаны з сумнеўнымі рэдактарамі. Яна спадзяецца на тое, што пераважная большасць удзельнікаў Вікіпедыі маюць добрыя намеры. Мадэль рэдагавання Вікіпедыі змяшчае магчымасць дадавання нізкаякаснай інфармацыі. Магчымасць ананімнага рэдагавання можа быці не толькі вялікім дабром дзеля праекта, але і крыніцай шкоды.

Вікіпедыя можа цярпець ад вандалаў. Вандалізм — шкодніцкае дадаванне, выдаленне ці змяненне зместу артыкула, здзесненае каб намерана скампраметыраваць дакладнасць і аўтарытэтнасць энцыклапедыі.

З’яўляючыся агульнадаступным інтэрнэт-даведнікам, Вікіпедыя змяшчае матэрыялы, якія могуць падацца іншым удзельнікам непажаданымі, абразлівымі, парнаграфічнымі. Напрыклад, у 2008 годзе Вікіпедыя адхіліла масавы анлайн-зварот супраць уключэння выявы прарока Мухамеда ў англійскі раздзел, спаслаўшыся на сваю рэдакцыйную палітыку. Наяўнасць у Вікіпедыі матэрыялаў, «нязручных» з палітычнага пункту гледжання стала нагодай заблавання часткі Вікіпедыі ў КНР дзеля кітайскіх карыстальнікаў.

Аднак у вольнай энцыклапедыі Вікіпедыя (вольнай з пункту гледжання рэдагавання яе частак, а таксама з пункту гледжання магчымасці ўнясення прапаноў па рэдагаванні яе цяперашніх правіл) існуюць механізмы самарэгуляцыі, якія, абапіраючыся на глабальны кансэнсус большасці ўдзельнікаў Вікіпедыі, забяспечваюць няспыннае падтрыманне досыць нізкага ўзроўню асобных адмоўных аспектаў, якія, тым не менш, заўсёды прысутнічаюць у Вікіпедыі.

У дадатак да лагістычнага росту колькасці артыкулаў, Вікіпедыя няўхільна набывае статус даведкавага сайта з моманту яе стварэння ў 2001 годзе. На студзень 2015 года, паводле Alexa Internet, Вікіпедыя займала 6-е месца сярод самых наведвальных сайтаў свету, в Рунэце — 11-е месца. У першай дзясятцы Вікіпедыя з’яўляецца адзіным некамерцыйным сайтам. Рост Вікіпедыі быў выкліканы яе дамінуючай пазіцыяй ў выніках пошуках . Каля 50 % трафіку пошукавых сістэм ў Вікіпедыю прыйшло з , пераважная часта гэтага трафіку звязана з навуковымі даследваннямі. У красавіку 2007 года праектам   было ўсталявана, што траціна амерыканскіх інтэрнэт-карыстальнікаў кансультурыецца з Вікіпедыяй. У кастрычніку 2006 года сайт, па гіпатэтычных ацэнках, меў рынкавы кошт у  даляраў, калі б запусціў рэкламу.

Вікіпедыя выкарыстоўваецца ў адукацыйным працэсе, навуковых даследваннях, сістэме правасуддзя, а таксама ў працы розных міністэрстваў і ведамстваў. Так, сайт Парламента Канады спасылаецца на артыкул аб аднаполых шлюбах ў раздзеле «Спасылкі па тэме» ў спісе «чытаць далей» . Тэзісы энцыклапедыі ўсё часцей выкарыстоўваюцца ў якасці крыніцы арганізацыямі, такімі як Федэральны суд ЗША і Сусветная арганізацыя інтэлектуальнай маёмасці.

У 2013 годзе венгерскія вучоныя паказалі, што з дапамогай Вікіпедыі можна прадказаць папулярнасць і касавыя зборы фільмаў, якія яшчэ не выйшлі ў пракат.

Вікіпедыяй таксама карыстаюцца ў якасці крыніцы ў журналістыцы, часам без пазначэння аўтарства, а таксама некалькі журналістаў былі звольныя за плагіят з Вікіпедыі.

У ліпені 2007 года Вікіпедыі быў прысвечаны 30-хвілінны дакументальны фільм . Ён сцвярджаў, што колькасць спасылак на Вікіпедыю ў папулярнай культуры такая, што гэтае паняцце стала адной з групы назоўнікаў ХХ стагоддзя, якія настолькі пазнавальныя (, , ), што яны болей не патрабуюць тлумачэнняў і знаходзяцца на адным узроўні з такімі паняццямі ХХ стагоддзя, як  ці . Існуе шмат пародый на адкрытасць Вікіпедыі з персанажамі, якія займаюцца вандалізмам ці змяняюць артыкулы анлайн-энцыклапедыі.

Феномену Вікіпедыі прысвечана шмат фільмаў, у тым ліку:

Англамоўная бібліяграфія налічвае каля 11 манаграфій, што прысвечаны Вікіпедыі:




#Article 221: Вілейскі раён (1558 words)


Вілейскі раён — адзін з 22 раёнаў Мінскай вобласці. Быў утвораны 5 ліпеня 1946 года. Адміністрацыйны цэнтр — горад Вілейка. Падзелены на 11 сельсаветаў (студзень 2013). Па стане на 2012 год, на тэрыторыі раёна налічвалася 49 700 чалавек (сярэдняя шчыльнасць — 20,25 чал.), на 1 студзеня 2018 года — 47349 чалавек (у горадзе — 26760, у вёсцы — 20589). Плошча раёна — 2 453,81 км² (8 месца ў вобласці).

Вілейскі раён знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Мінскай вобласці. Землі раёна мяжуюць з Мядзельскім, Маладзечанскім, Мінскім і Лагойскім раёнамі Мінскай, Докшыцкім — Віцебскай, Смаргонскім — Гродзенскай вобласці. Працягласць тэрыторыі раёна з поўначы на поўдзень складае 58 км, з захаду на ўсход — 73 км. Асноўная частка Вілейскага раёна размешчана ў межах Нарачана-Вілейскай нізіны. Паверхня пераважна плоская, на крайнім паўднёвым усходзе — Мінскае ўзвышша. Пераважаюць вышыні 150—180 м, максімальная — 257,4 м (на поўдзень ад вёскі Хаценчыцы). Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,5 °C, ліпеня 17,8 °C. Сярэдняя колькасць ападкаў складае 611 мм. Лясы (41 % тэрыторыі раёна) распаўсюджаныя паўсюдна, пераважаюць хваёвыя і яловыя. У межах раёна размяшчаецца частка нацыянальнага парку Нарачанскі. Найбуйнейшая рака — Вілія з прытокамі Нарач, Спорня, Сэрвач, Ілія, Белавароціца, Смердзія. У 1974 годзе побач з горадам пабудаванае самае вялікае вадасховішча ў краіне — Вілейскае, плошчай 63,3 км² і аб’ёмам 238 млн м³, з якога пачынаецца Вілейска-Мінская водная сістэма.

Першы чалавек на тэрыторыі Вілейскага раёна з’явіўся ў 9 тысячагоддзі да н.э. Археалагічныя помнікі эпохі мезаліту — стаянкі, дзе знойдзены крэмневыя прылады працы, знаходзяцца каля вёсак Асташкава і Сосенка. Каля вёсак Камена, Кастыкі, Куранец, Нарач, Рабунь і інш, выяўлены помнікі 4-га — 2-га тыс. да н.э. У паўночнай частцы сучаснага раёна жылі плямёны кундскай культуры, якіх у пачатку 4-га тыс. да н.э. змянілі плямёны нарвскай культуры, а ў 3-м тыс. да н.э. — культуры баявых сякер. Каля вёсак Ваўкалатка, Вязынь, Кастыкі, Куранец, Літвінкі, Асташкава, Рабунь і інш. знойдзены паліраваныя сякеры і іншыя прылады працы, якія адносяцца да эпохі бронзы (3—2-е тыс. да н.э. — 7 ст. да н.э.) і якія належаць прадстаўнікам культуры шнуравай керамікі.

Помнікі ранняга жалезнага веку сведчаць аб засяленні раёна балцкімі плямёнамі культуры штрыхаванай керамікі. На гарадзішчы і паселішчы каля вёсак Арпа, Бязводнае, Баравыя, Галінова, Даўгінава, Малышкі, а таксама каля Вілейкі выяўлены рэшткі наземнага жылля слупавой канструкцыі, сляды вытворчасці жалеза. Тут знойдзены жалезныя сярпы, шылы, нажы, дзіды, пярсцёнкі, фібулы, бранзалеты і ляпны посуд.

Даследаванні паселішчаў Даўгінава, Сосенка, Гуркі сведчаць, што ў сярэдзіне 1-га тыс. да н.э. на змену культуры штрыхаванай керамікі прыйшла банцараўская культура.

Пахавальнымі помнікамі славянскага крывіцка-дрыгавіцкага насельніцтва з’яўляюцца курганныя магільнікі 8 — 11 стагоддзяў каля вёсак Галінова, Журыхі, Камена, Забор’е і інш. У раёне налічваецца больш за 20 курганных магільнікаў 9 — 12 стагоддзяў.

У 10—13 стагоддзях тэрыторыя раёна ўваходзіла ў Полацкае княства; з 14 ст. — У Вялікае Княства Літоўскае. Самае ранняе з выяўленых у пісьмовых крыніцах згадванняў Вілейкі датуецца 1460 годам.

У 1793 г. пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай тэрыторыя раёна — у складзе Расійскай імперыі. 14 мая 1795 Вілейка атрымала статус горада — цэнтра Вілейскага павета Мінскай губерні. 2 лютага 1796 г. зацверджаны герб павятовага горада. З 1842 па 1917 Вілейскі павет — у складзе Віленскай губерні. З 18 стагоддзя ў Іллі дзейнічала шкляная мануфактура — адна з найбуйнейшых на Беларусі. Каля Даўгінава ў 1823—1867 працавала суконная фабрыка.

У 1-ю сусветную вайну ў час ліквідацыі Свянцянскага прарыву 22—23 верасня 1915 праведзена Вілейская наступальная аперацыя расійскіх войскаў.

У снежні 1917 г. на тэрыторыі раёна ўстаноўлена Савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года раён захоплены германскімі войскамі, у ліпені 1919 — ліпені 1920, а таксама з верасня 1920 — польскімі войскамі.

У 1921—1939 гг. — У складзе Польскай дзяржавы. У 1939 г. Вілейскі раён увайшоў у склад БССР.

З 4 снежня 1939 г. Вілейка — цэнтр вобласці да верасня 1944, затым у складзе Маладзечанскай, са студзеня 1960 — Мінскай вобласці.

У гады Вялікай Айчыннай вайны з 25 чэрвеня 1941 па 2 ліпеня 1944 гг. раён захоплены фашыстамі, якія знішчылі больш за 15 тысяч мірных жыхароў, спалілі разам з насельніцтвам 5 вёсак; некаторыя з вёсак Хаценчыцкага с/с (Любча і Боркі) не адноўлены пасля вайны. Супраціўленне акупантам з ліпеня 1941 г. аказвала Вілейскае антыфашысцкае падполле. Дзейнічалі Вілейскі падпольны абкам партыі і камсамола, Іллянскі і Куранецкі падпольныя райкамы партыі і камсамола, Вілейскае партызанскае злучэнне, асобныя партызанскія атрады і брыгады. Становішча на франтах і ў тыле ворага асвятлялі падпольныя газеты «Партизанская правда», «Сялянская газета», «Народный мститель», «Молодёжная газета» і інш.

Помнікі гісторыі. На тэрыторыі Вілейскага раёна знаходзіцца 314 помнікаў гісторыі і культуры рэспубліканскага і мясцовага значэння. З іх: 198 гістарычных, 48 архітэктурных, у.т.л. 11 сядзібна-паркавых комплексаў, 49 археалагічных, 19 геалагічных.

Помнікі археалогіі. Гарадзішча ў вёсках Арпа, Баравыя, Галінова, Даўгінава (ранні жалезны век (VI—VII стст.), Задвор’е, Камена, Казлы, Малышкі (помнік культуры штрыхаванай керамікі), Рэчкі, Слабада, Сосенка, стаянкі ў вёсках Слабада і Суцькі, курганныя магільнікі ў вёсках Галінова, Журыхі, Забор’е, Зарэчча, Кастыкі (20 насыпаў), Каўшэвічы, Кучкі, Любоўшы, Малевічы, Млечкі, Папоўцы, Ручыца, Хаценчыцы, Помнік эпіграфікі — валун «Варацішын крыж» (XII ст.) у Камена.

Каштоўным помнікам археалогіі з’яўляецца курганны магільнік IX-XI стст. каля вёскі Камена. Акрамя сярэдневяковых славянскіх курганных пахаванняў тут захаваліся старадаўнія татарскія могілкі. Магільныя пліты з надпісамі, зробленымі арабскай вяззю, знаходзяцца ў сасонніку недалёка ад р. Вілія.

У Вілейскім раёне знаходзіцца мемарыял «Памяці зніклых вёсак» адкрыты 30 чэрвеня 2009 года. Памятны знак у гонар 150-годдзя экспедыцыі навукоўца графа Канстанціна Тышкевіча (скульптурная кампазіцыя «Вільяна»).. Крыжы неаднаразова знішчаліся невядомымі асобамі. Адноўленыя.

Брацкая магіла (перапахаванне) ахвяр рэпрэсій на гарадскіх могілках Вілейкі «Лясныя» ля вёскі Снежкава.

Вайсковыя мемарыялы і помнікі.

Мемарыялы і вайсковыя могілкі часоў 1-й сусветнай вайны:

Мемарыялы і вайсковыя могілкі Польска-савецкай вайны: у Вілейцы, Даўгінаве, Куранцы.
У гонар ахвяр Другой сусветнай вайны усталяваны шматлікія абеліскі і помнікі.

У Вілейцы знаходзіцца неагатычны Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Свята-Марыінская і Свята-Ціханаўская цэрквы. У 2015 годзе пабудавана царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы. Роспісы ў Свята-Ціханоўскай царкве былі створаны мастаком Барысам Цітовічам.

На тэрыторыі раёна дзейнічаюць каталіцкія храмы ў Касцяневічах, Даўгінаве, Ільі, Альковічах, Сцешыцах, Вязыні, Лукаўцы.

Праваслаўныя цэрквы месцяцца ў Бараўцах, Бубнах, Вардамічах, Вязыні, Даўгінаве, Забалацці, Іжы, Ільі, Кастыках, Касуце, Куранцы, Латыгалі, Любані, Мільчы, Нарачы, Партызанскім, Рабуні, Ручыцы, Рэчках і Спягле.

Капліцы ў Забор’і, Заброддзі, Зацемені, Івашынавічах, Казлах, Кардоне, Касуце, Клесіне, Поні, Судніках.
Налічваецца два дзесяткі прыдарожных капліц, найстарэйшыя (XVIII ст.) — у вёсцы Ручыца.

Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння (геалагічныя):

Заказнікі мясцовага значэння (водна-балотныя):

Помнікі прыроды мясцовага значэння

Батанічныя:

Геалагічныя:

Гідралагічныя:

На тэрыторыі Вілейскага раёна месціцца частка тэрыторыі Нацыянальнага парка «Нарачанскі».

Распрацаваныя і дзейнічаюць некалькі турысцкіх маршрутаў.

Штогод, пачынаючы ад 2007 года, з Вілейскага раёна бярэ старт водная экспедыцыя «Шляхам Тышкевіча». Першая экспедыцыя «Шляхам Тышкевіча» прайшла ў 2007 годзе. Яе прымеркавалі да 150-годдзя вядомага падарожжа па Віліі краязнаўцы графа Канстанціна Тышкевіча. Вандроўнікі прайшлі па слядах экспедыцыі графа Тышкевіча ад вытокаў Віліі да зліцця з Нёманам. Арганізатарамі і ўдзельнікамі першай воднай экспедыцыі сталі літоўскія і беларускія навукоўцы, краязнаўцы і турысты. Сёння яна набывае больш папулярызатарскі і турыстычны характар і заканчваецца на тэрыторыі Беларусі.

У адпаведнасці з рашэннем Мінскага абласнога савета дэпутатаў аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання Мінскай вобласці ад 28 мая 2013 года колькасць сельсаветаў Вілейскага раёна зменшаная на 2 і складае цяпер 11. Гэтым рашэннем былі скасаваны Альковіцкі і Сцешыцкі сельсаветы. Касцяневіцкі сельсавет перайменаваны ў Людвіноўскі сельсавет з адміністрацыйным цэнтрам у аграгарадку Людвінова. Рабунскі сельсавет перайменаваны ў Крывасельскі сельсавет з пераносам адміністрацыйнага цэнтра у аграгарадок Крывое Сяло.

Табліца з прывязкай па сельсаветах на 2 сакавіка 2018 года:

На 1 студзеня 2013 г. у раёне налічваецца 10 прамысловых прадпрыемстваў, на якіх занята 3583 чалавек. Найбуйнейшыя з іх: ААТ «Зеніт-БелОМА», філіял Вілейская мэблевая фабрыка ЗАТ «Маладзечнамэбля», ААТ «Буддэталі», ААТ «Вілейскі рамонтны завод», ААТ «Вілейскі камбікормавы завод», філіял «Вілейскі хлебазавод» РУП «Барысаўхлебпрам».

На тэрыторыі раёна налічваецца 8 ААТ, 4 сельскагаспадарчых унітарных прадпрыемствы, 3 філіяла, 1 сельскагаспадарчая вытворчасць, 2 дапаможныя гаспадаркі, 1 сортавыпрабавальная станцыя. Занята ў сельскай гаспадарцы 3909 чалавек.
Агульная зямельная плошча ААТ і ўнітарных сельгаспрадпрыемстваў — 87051 га, з іх 51058 га складаюць ворныя землі. Сярэдні бал ворных зямель — 30,4, сельгасугоддзяў — 28,4.

Геаграфічнае становішча раёна абумовіла развіццё яго транспартнай сістэмы. Праз тэрыторыю раёна праходзяць буйныя аўтамабільныя трасы  Мінск — Нарач і  Барысаў — Вілейка — Ашмяны.

Праз тэрыторыю раёна праходзіць чыгуначная лінія «Маладзечна-Полацк» з прыпынкамі: Даманаўскі, Красны Беражок, Зеніт, Вілейка, Куранец, Стражы.

У Вілейцы знаходзіцца аўтавакзал, які абслугоўвае ўнутрыраённыя маршруты, а таксама тыя, што звязваюць паўночную і цэнтральную часткі Беларусі, а таксама Прыбалтыку з усходам Беларусі.

Раённы вузел паштовай сувязі, раённы вузел элекрасувязі.

У раёне працуюць будаўнічыя арганізацыі: ДУП «ПМК-185», ДУП «ПМК-186», ДБУ-13, філіял «ДРБУ-162», філіял «ДЭУ-63», ТАА «Аграпрамэнерга», БМУ ААТ «Мінскводбуд», ТАА «Вясёлка Буд», ТАА «Сувязь-2008»; а таксама меліярацыйныя — ДУП «Вілейскае ПМС», ААТ «ПМК-88».

Раённае спажывецкае таварыства аб’ядноўвае ўнітарнае прадпрыемства «Сунічка», а таксама прадпрыемствы камунальнай уласнасці КУП «Садружнасць», УП «Рамонак», УП «Меркурый-Цэнтр». Бытавымі паслугамі займаюцца 45 прадпрыемстваў і арганізацый, 123 прадпрымальнікі.

У сістэме медыцыны раёна цэнтральнае месца займае ўстанова аховы здароўя «Вілейская цэнтральная раённая бальніца». У яе склад уваходзяць цэнтральная раённая бальніца, паліклініка, стаматалагічная паліклініка, 2 участковыя бальніцы, 1 бальніца сястрынскага догляду, 7 амбулаторый, 25 фельдчарска-акушэрскіх пунктаў, 3 пункты аховы здароўя і раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі.

Стаматалагічныя паслугі аказваюцца таксама ў недзяржаўным сектары медабслугоўвання.

У вёсцы Будзішча размешчаны  для дзяцей з раёнаў, пацярпелых ад выбуху на Чарнобыльскай АС, з шматфункцыянальным спартыўна-фізкультурным комплексам.

Працуюць 26 дзённых агульнаадукацыйных устаноў, 1 прафесійна-тэхнічнае ўстанова (каледж), цэнтр дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 2 сярэдніх спецыяльных навучальных установы (Ільянскі аграрны каледж, тэхнікум бізнесу і права), 17 дзіцячых дашкольных устаноў, спецыяльная школа-інтэрнат для дзяцей з цяжкімі парушэннямі маўлення.

 

У раёне 36 спартыўных залаў, 23 прыстасаваных памяшканні для заняткаў фізічнай культурай і спортам, 15 плоскасных абсталяваных спартпляцовак, 1 стадыён, 2 асветленыя хакейныя пляцоўкі.

СДЮШАР Вілейскага райвыканкама, ДЮСШ АФП прафкама ААТ Зеніт- БелОМА , ФАК са спартыўным залай і фітнес залай, секцыя па каратэ «Дзяржынец», цэнтр фізкультурна-аздараўленчай работы «Сатурн» з плавальным басейнам, у якім аказваюць паслугі для насельніцтва па плаванні, аквааэробікі, більярдзе, фітнесу, настольным тэнісе, ўсходніх танцах, ёзе.

У раёне дзейнічае 7 аграсядзіб, у Вілейцы — гасцініца «Вілія».




#Article 222: Вільнюскі ўніверсітэт (1117 words)


Віленскі ўніверсітэт, таксама Вільнюскі ўніверсітэт — найбуйнейшая вышэйшая навучальная ўстанова сучаснае Літоўскай Рэспублікі ў Вільнюсе, адна з найстарэйшых ВНУ Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, буйны навуковы цэнтр.

Універсітэт складаюць 12 факультэтаў, 8 інстытутаў, найстарэйшая ў Літве бібліятэка, 3 універсітэцкія шпіталі, астранамічная абсерваторыя, батанічны сад, вылічальны цэнтр і касцёл Святога Яна.

На 1 студзеня 2005 года ў Вільнюскім універсітэце навучалася 22 618 студэнтаў, з якіх 15 789 на дзённым аддзяленні, 6 829 на завочным і вячэрнім. Універсітэт займае некалькі будынкаў і комплексаў будынкаў у розных раёнах Вільнюса і Каўнаса. У Ансамблі Вільнюскага ўніверсітэта ў гістарычнам цэнтры горада месцяцца адміністрацыя, бібліятэка, гістарычны, філалагічны і філасофскі факультэты.

На аснове парафіяльнай школы езуіты 27 верасня 1570 года заснавалі ў Вільні калегіум, разлічаны на 160 навучэнцаў.

Мовай выкладання ў акадэміі была лаціна, як тады было прынята ў Еўропе, а выкладчыкі паходзілі з розных частак Рэчы Паспалітай. Першым рэктарам стаў Пётр Скарга. Акадэмія першапачаткова складалася з двух факультэтаў — філасофскага і тэалагічнага. У 1641 годзе кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза выдаў прывілей на заснаванне медыцынскага і юрыдычнага факультэтаў — у тым жа годзе юрыдычны факультэт быў створаны.

У 1735—1737 гадах пасаду рэктара займаў Кароль Бартольд.

Віленская акадэмія была адзінай вышэйшай школай у Вялікім Княстве Літоўскім. Да найбольш вядомых вучоных, звязаных з гэтым перыядам вучэльні, належаць Мацей Сарбеўскі — паэт, які пісаў па-польску і па-лацінску, Войцех Віюк-Каяловіч — гісторык, Марцін Сміглецкі — аўтар папулярнага па ўсёй Еўропе падручніка логікі. Акадэмія была важным цэнтрам контррэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім. У XVIII стагоддзі ў акадэміі распрацаваныя правілы літоўскай мовы і ўпершыню распачаты друк на ёй у межах Вялікага Княства Літоўскага. У 1753 годзе адкрытая абсерваторыя, а пры ёй — фізічны і астранамічны факультэты.

У 1773 годзе Ордэн езуітаў быў скасаваны, а акадэмія перайшла ва ўладанне дзяржавы.

Пасля скасавання Ордэна іезуітаў (1773) Віленская акадэмія ў 1781 ператвараецца ў Галоўную школу Вялікага княства Літоўскага () — свецкую вучэльню, рэфармаваную Адукацыйнай камісіяй. Пачынаецца выкладанне па-польску і па-літоўску на некаторых факультэтах — літэратуры і гісторыі Польшчы і Літвы, прыродных і матэматычных навук. Афіцыйна школа па-ранейшаму называецца по-лацінску «Academia et Universitas Vilnensis», толькі без азначэння «Societatis Jesu». Але менавіта ў гэты час яе сталі часцей называць універсітэтам, а не акадэміяй як раней. Гэты перыяд час пэўнага росквіту навучальнай установы, хаця пры нацыянальна-культурным заняпадзе ў ВКЛ школа і была паланізаваная. У той жа час школа мела найлепшы ў Рэчы Паспалітай медыцынскі факультэт, створаны прыехаўшым з Вены Ёганам Петэрам Франкам.

Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай пераіменавая на Галоўную віленскую школу () і на нейкі час страціла свой былы статус і веліч.

Падпісаным 4 (16) красавіка 1803 года імператарам Расійскай імперыі Аляксандрам I актам Галоўная віленская школа пераўтворана ў Імператарскім Віленскім універсітэтам і робіцца цэнтрам адукацыі для васьмі губерняў — Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай, Віцебскай, Валынскай, Падольскай, Кіеўскай.

Ганаровым апекуном і патронам універсітэту становіцца князь Адам Чартарыйскі. Некаторы час, да паўстання 1830—1831 гг., універсітэт зазнае час росквіту. Да найбольш вядомых вучоных гэтага часу, звязаных з універсітэтам, належаць Ян Снядэцкі, Анджэй Снядэцкі, Іаахім Лялевель, Міхал Ачапоўскі, Сімонас Даўкантас, Іозеф Франк. Вучыліся тут Адам Міцкевіч, Юліуш Славацкі. Колькасць студэнтаў узрасла ад 290 у 1804 да 1321 у 1830. У 1823 годзе вучэльня стала найбуйнейшай у Расіі і Еўропе, пераважаючы па колькасці студэнтаў Оксфардскі ўніверсітэт.

Складаўся з 4 факультэтаў — фізіка-матэматычны, медыцынскі, маральна-палітычны (з багаслоўем), літаратурны з мастацтвамі. Было 32 кафедры, выкладалася 55 прадметаў. Да Універсітэта належылі: батанічны сад, анатамічны музей, клініка, фізічная і хімічная лабараторыі, бібліятэка на 60000 тамоў.

Тут дзейнічалі тайныя студэнцкія арганізацыі філарэтаў, філаматаў. У 1823 годзе па справе аб прыналежнасці да іх былі арыштаваныя і пасля доўгатэрміновага трымання за кратамі высланыя ў розныя гарады Расіі дзясяткі навучэнцаў, сярод якіх і Адам Міцкевіч. Адам Чартарыйскі быў адхілены ад універсітэту, яго месца заняў Мікалай Навасільцаў (1768—1838). Пасля гэтага паступова ўвадзілася руская мова.

У розны час тут вучыліся літаратар і калекцыянер Аляксандр Жыркевіч (1857—1927), польскі дзяржаўны дзеяч Юзаф Пілсудскі (1867—1935), савецкі дзяржаўны дзеяч Фелікс Дзяржынскі (1877—1926), акцёр Васіль Качалаў (1875—1948), мастак Мсціслаў Дабужынскі (1875—1957), літоўскі кампазітар Канстанцінас Галкаускас (1875—1963), тэарэтык літаратуры Міхаіл Бахцін (1895—1975).

З-за непасрэднай ці ўскоснай падтрымкі шматлікімі студэнтамі і выкладчыкамі паўстання 1831 года рэскрыптам Мікалая I 1 мая 1832 года ўніверсітэт цалкам скасоўваецца. Медыцынскі і тэалагічны факультэты ператвараюцца ў Медыка-хірургічную акадэмію, якая потым перадаецца Кіеўкаму ўніверсітэту Св. Уладзіміра і ў каталіцкую Духоўную акадэмію, з часам пераведзеную ў Санкт-Пецярбург).

З 1855 у будынках універсітету знаходзіцца Музей старажытнасцяў, потым Публічная бібліятэка, архіў, а таксама дзве мужчынскія гімназіі.

Па ўказу Юзафа Пілсудскага ад 28 жніўня 1919 года ў Вільні быў заснаваны ўніверсітэт. 11 кастрычніка 1919 года адбылося ўрачыстае адкрыццё ўніверсітэта Стэфана Баторыя () на месцы былога Віленскага ўніверсітэта. Моваю выкладання ў міжваенны перыяд была выключна польская, таму ўніверсітэт успрымаўся як фарпост польскасці на шматэтнічным усходзе Другой Рэчы Паспалітай (т.зв. «Крэсы ўсходнія»). Універсітэт не быў цэнтральным у Другой Рэчы Паспалітай; найбольш славіўся факультэт польскай філалогіі — менавіта ён даў жыццё паэтычнай групе «Жагарыстаў», да якой належыў і Чэслаў Мілаш. Між тым, некаторыя польскія дзеячы (Балеслаў Ліманоўскі) выступалі за роўную мажлівасць навучэння па-польску, па-беларуску і па-літоўску.

Пасля перадачы восенню 1939 года Вільні Літоўскай Рэспубліцы універсітэт быў на кароткі час літуанізаваны. Яго назва была змененая на Vilniaus Universitetas, а літоўская мова ўпершыню была абвешчана адзінай афіцыйнай мовай выкладання. Аднак літоўскамоўнай прафесуры папросту не хапала, таму нейкі час з універсітэтам па-ранейшаму супрацоўнічалі польскія выкладчыкі, такім чынам польская мова заставалася ва ўжытку. Польскія традыцыі ўніверсітэта Стэфана Баторыя пераняў Торуньскі ўніверсітэт Мікалая Каперніка, які стваралі былыя прафесары з Вільні. Туды ж, у Торунь, трапіла і большасць архіваў міжваеннага часу.

У 1940 годзе Літоўская Рэспубліка была далучаная да СССР, а ўніверсітэт рэфармаваны па ўзор савецкіх вышэйшых школ. Большасць польскіх і літоўскіх прафесараў звольнена. Падчас Другой сусветнай вайны (1943—1944) быў закрыты. З восені 1944 дзейнічаў як ВНУ савецкага тыпу — Вільнюскі дзяржаўны ўніверсітэт, з 1955 да 1989 імя дзеяча камуністычнага руху Вінцаса Міцкявічуса-Капсукаса. У 1971 Вільнюскі дзяржаўны ўніверсітэт імя В. Капсукаса быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга; у 1979 «за заслугі ў падрыхтоўцы спецыялістаў для народнай гаспадаркі, дасягненні ў галіне навуковых вынаходніцтваў і ў сувязі з 400-годдзем з дня заснавання» — ордэнам Дружбы народаў. Тады ўніверсітэт быў тыповай правінцыйнай савецкай ВНУ. Галоўнай мовай выкладання стала руская, а па-літоўску выкладалася ў асноўным толькі адпаведная філалогія. Аднак паколькі ўніверсітэт меў рэспубліканскі статус, ён павялічыўся да памераў вялікага ўніверсітэта з дастатковай колькасцю факультэтаў, на якіх навучалася больш за 5000 студэнтаў (гэтая лічба ўвесь час павялічвалася).

Прынятым ў 1990 годзе Статутам універсітэта зацверджана яго аўтаномія, а пасля набыцця Літоўскай Рэспублікай незалежнасці ўніверсітэт ізноў літуанізаваны — вярнуліся парадкі 1939 года з тагачаснай назвай і літоўскай мовай выкладання.

Гісторыю ўніверсітэцкай бібліятэкі прынята вясці ад бібліятэкі езуіцкага калегіуму, якая по тэстаменту вялікага князя Жыгімонта Аўгуста атрымала пасля яго смерці (7 ліпеня 1572) вялікую колькасць кніг з яго прыватнай бібліяэткі.

У фондах бібліятэкі больш за 5,3 мільёнаў асобнікаў, сярод іх 178.306 выданых у XV — XVIII стст., звыш 250.000 рукапісных дакументаў (найстарэйшыя — з XIII ст.). Такім чынам, бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта з’яўляецца найбуйнейшай бібліятэкай Літоўскай Рэспублікі. У бібліятэцы больш за 27.000 чытачоў.




#Article 223: Вільня (рака) (115 words)


Вільня, Вілейка () — рака ў Гродзенскай вобласці Беларусі і Літве, левы прыток ракі Вілія (Нярыс). 

Даўжыня ракі 82 км. Плошча вадазбору 633 км². Пачынаецца на паўночны захад ад вёскі Кемяны Ашмянскага раёна, на працягу 13 км у вярхоўі цячэ па мяжы Астравецкага і Ашмянскага раёнаў Беларусі з Літвой, астатнія 69 км па тэрыторыі Літвы. Упадае ў Вілію ў Вільнюсе. Сярэдні расход вады ў межах Вільнюса складае 5,6 м³/с.

Новая літоўская форма назвы Vilnelė ўяўляе сабою кальку польскай памяншальнай формы Wilenka. Па некаторых меркаваннях, назва звязаная з літоўскім vilnis – «хваля». У Літве вядомы шэраг прыродных аб'ектаў (рэкі, азёры, балоты), назвы якіх утвораны ад гэтага кораня.

У ніжнім цячэнні на берагах Вільні знаходзіцца Бельмонт — вядомы турыстычны цэнтр Усходняй Літвы.




#Article 224: Томас Вудра Вільсан (176 words)


Томас Вудра Вільсан, або Уільсан (;  — ) — дзяржаўны і палітычны дзеяч, 28-ы прэзідэнт ЗША, ініцыятар стварэння Лігі Нацый, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (1919).

Скончыў Прынстанскі ўніверсітэт (1879), прафесар права і палітычнай эканоміі (1890—1902), рэктар (1902—10) у ім.

Губернатар штата Нью-Джэрсі (1910—12). Двойчы перамагаў на прэзідэнцкіх выбарах ад Дэмакратычнай партыі, 28-ы прэзідэнт ЗША (1913—21).

Адміністрацыя Т. Вільсана ў першыя гады яго прэзідэнцтва правяла шэраг прагрэсіўных рэформ (прыняцце закону аб тарыфах і падаходным падатку, антытрэстаўскага закону, увядзенне 8-гадзіннага працоўнага дня на чыгунцы і інш.). У міжнароднай палітыцы дэклараваў імкненне зрабіць ЗША вядучым абаронцам міру, аднак пры Т. Вільсане ЗША ажыццявілі інтэрвенцыю ў Мексіку, акупіравалі Гаіці і Санта-Дамінга. У І сусветную вайну Т. Вільсан, урад якога да 1917 прытрымліваўся нейтралітэту, спрабаваў ініцыіраваць мірныя перагаворы варагуючых бакоў, у пач. 1917 ён прапанаваў кангрэсу ЗША план усталявання міру шляхам стварэння Лігі Нацый. Пры Т. Вільсане ЗША аб'явілі вайну Германіі (красавік 1917), ажыццявілі інтэрвенцыю ў Савецкую Расію. Т. Вільсан — аўтар праграмы міру з 14 пунктаў (уключала і пункт аб стварэнні Лігі Нацый), актыўны ўдзельнік распрацоўкі і прыняцця Версальскага мірнага дагавора (1919).




#Article 225: Людвіг Вітгенштэйн (714 words)


Людвіг Ёзаф Ёган Вітгенштэйн (; , Вена — , Кембрыдж) — аўстрыйскі філосаф і логік, прадстаўнік аналітычнай філасофіі, адзін з найбуйных філосафаў XX стагоддзеа. Высунуў праграму пабудовы штучнай «ідэальнай» мовы, правобраз якой — мова матэматычнай логікі. Філасофію разумеў як «крытыку мовы». Распрацаваў дактрыну лагічнага атамізму, якая уяўляла сабой праекцыю структуры ведаў на структуру свету.

Нарадзіўся 26 красавіка 1889 года ў Веню у сям'і сталеліцейнага магната яўрэйскага паходжання. Яго бацькамі былі Карл і Леапальдына Вітгенштэйн. Ён быў самым малодшым з васьмі дзяцей, народжаных у адной з найболей вядомых і багатых сем'яў Аўстра-Венгерскай імперыі. Бацькі яго бацькі, Герман Хрысціян Вітгенштэйн (1802—1878) і Фані Фігдар (1814—1890), нарадзіліся ў яўрэйскіх сем'ях адпаведна з Корбаха і Кітзе, але прынялі пратэстанцтва пасля пераезду з Саксоніі ў Вену у 1850-х гадах, паспяхова асіміляваўшыся ў венскія пратэстанцкія прафесійныя пласты грамадства. Яго бацька, інжынер  (1847—1913), ужо да канца XIX стагоддзя быў адным з найбуйнейшых прамыслоўцаў Еўропы. Маці, Леапальдына Вітгенштэйн (народжаная Кальмус, 1850—1926), з боку бацькі з вядомага пражскага яўрэйскага сямейства Кальмус, — была піяністкай; яе бацька перад жаніцьбай прыняў каталіцтва. Сярод яго братоў — піяніст Паўль Вітгенштэйн, які на вайне страціў правую руку, аднак змог працягнуць прафесійную музычную дзейнасць. Вядомы партрэт яго сястры  (1882—1958), працы Густава Клімта (1905).

Існуе версія, выкладзеная ў кнізе аўстралійца Кімберлі Корніша , згодна якой Вітгенштэйн вучыўся ў адной школе і нават у адным класе з Адольфам Гітлерам.

Пачаўшы вывучаць інжынерную справу, ён пазнаёміўся з працамі Готлаба Фрэге, якія павярнулі яго цікавасць ад канструявання лятальных апаратаў (займаўся канструяваннем авіяцыйнага прапелера) да праблемы філасофскіх падстаў матэматыкі. Вітгенштэйн быў таленавітым музыкантам, скульптарам і архітэктарам, хоць толькі збольшага здолеў рэалізаваць свае мастацкія магчымасці. У маладосці быў духоўна блізкі колу венскага літаратурна-крытычнага авангарда, што гуртавалася вакол публіцыста і пісьменніка Карла Крауса і часопіса «Паходня», які выдаваўся ім.

У 1911 годзе Вітгенштэйн адправіўся ў Кембрыдж, дзе стаў вучнем, памагатым і сябрам Расела. У 1913 годзе ён вярнуўся ў Аўстрыю і ў 1914 годзе пасля пачатку Першай сусветнай вайны добраахвотнікам адправіўся на фронт. У 1917 годзе Вітгенштэйн аказаўся ў палоне. За час баявых дзеянняў і знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных Вітгенштэйн практычна цалкам напісаў свой знакаміты «Логіка-філасофскі трактат».

Кніга выйшла на нямецкай у 1921 году і на англійскай у 1922 годзе. З'яўленне яе вырабіла моцнае ўражанне на філасофскі свет Еўропы, але Вітгенштэйн, мяркуючы, што ўсе галоўныя філасофскія праблемы ў «Трактаце» вырашаны, ужо быў заняты іншай справай: працаваў настаўнікам у сельскай школе. Да 1926 годзе, аднак, яму стала ясна, што праблемы ўсё ж засталіся, што яго «Трактат» быў няправільна вытлумачаны, і, нарэшце, што некаторыя са змешчаных у ім ідэй з'яўляюцца хібнымі.
З 1929 года Вітгенштэйн жыве ў Вялікабрытаніі, у 1939—1947 гадах працуе ў Кембрыджы ў пасады прафесара. У 1930-х наведаў СССР.

Пахаваны па каталіцкім звычаі на мясцовых могілках у капліцы Святога Эгидия.

Структурна «Логіка-філасофскі трактат» уяўляе сабою сем афарызмаў, што суправаджаюцца разгалінаванай сістэмай прапаноў, якія тлумачаць. Змястоўна ён прапануе тэорыю, вырашальную асноўныя філасофскія праблемы праз прызму дачынення мовы і свету.

Філосафы Венскага кружка, для якіх «Трактат» стаў настольнай кнігай, не прынялі гэтага апошняга факта, разгарнуўшы праграму, у якой «бессэнсоўнае» стала тоесным «дзейніку элімінацыі». Гэта стала адной з галоўных прычын, што заахвоцілі Вітгенштэйна перагледзець сваю філасофію.

Вынікам перагляду стаў комплекс ідэй, у якім мову разумеецца ўжо як рухомая сістэма кантэкстаў, «моўных гульняў», схільная ўзнікненню супярэчнасцей, злучаных з невыразнасцю сэнсаў карыстаных слоў і выразаў, якія павінны ўхіляцца шляхам распагоджанні апошніх. Распагоджанне правіл ужытку моўных адзінак і знішчэнне супярэчнасцяў і складае заданне філасофіі.

Новая філасофія Вітгенштэйна ўяўляе сабою хутчэй набор метадаў і практык, чым тэорыю. Ён сам меркаваў, што толькі так і можа выглядаць дысцыпліна, увесь час змушаная прыстасоўвацца да свайго прадмету, які змяняецца. Пагляды познага Вітгенштэйна знайшлі прыхільнікаў перадусім у Оксфардзе і Кембрыджы, даўшы пачатак лінгвістычнай філасофіі.

Значэнне ідэй Вітгенштэйна велізарнае, аднак іх інтэрпрэтацыя, як паказалі некалькі дзесяцігоддзяў актыўнай працы ў гэтым кірунку, уяўляе вялікую цяжкасць. Гэта ў роўнай меры ставіцца і да яго «ранняй», і да «познай» філасофіі. Думкі і ацэнкі значна разыходзяцца, ускосна пацвярджаючы маштабнасць і глыбіню творчасці Вітгенштэйна.

У філасофіі Вітгенштэйна былі пастаўлены і распрацаваны пытанні і тэмы, што шмат у чым вызначылі характар найновай англа-амерыканскай аналітычнай філасофіі. Вядомыя спробы збліжэння яго ідэй з фенаменалогіяй і герменеўтыкай, а таксама з рэлігійнай філасофіяй (у прыватнасці, усходняй). У апошнія гады на Захадзе апублікаваны многія тэксты з яго шырокай рукапіснай спадчыны. Штогод у Аўстрыі (у мястэчку Кірхберг-на-Векселі) праводзяцца Вітгенштэйн аўскія сімпозіумы, што збіраюць філосафаў і навукоўцаў з усяго свету.




#Total Article count: 224
#Total Word count: 199520