#Article 1: Sinilihan (305 words)


An sinilihan sarong popular na lutò nin gulay sa Rehiyon Bikol. Bisto man ini sa apod na Bicol Express.

Segun sa The Philippine Cookbook, naimbento ni Cely Kalaw an lutong ini. 

Inapod na Bicol Express ta sa sobrang harang daa, garo na idtong nagraragobnob na tren haleng Bicol. Pati talinga mo mag'aaso-aso. [citation needed]

Ano an mga sangkap kaini? An mga rekado iyo an bawang, sibulyas, dikit na laya asin giniris na sili o lada'. An gulay pwedeng giniris na paro-pagolong o giniris na balatong. An bangot iyo an karneng orig na medyo pigpino man. An nataong siram iyo syempre an guta nin niyog.

Enot, an niyog na kinodkod gumsaon sagkod na mapaluwas an guta. An enot na pagpuga' an naluwas iyo idtong lipotok na guta'. Ilaen sa sarong mangko. An ikaduwang pagpuga' pakatubigi naman syempre medyo lasaw nang guta'. Ini an enot na ikinakaag sa kawali.

Sunod ikaag an bawang, sibulyas, kadikit na laya. Dangan kun nagkakala'kaga' na, ikaag na an giniris na karneng orig. Kun malomoy na an karne, saka ikaag an balaw asin an giniris na lada'. Kun gusto mong maharang na maray di dagmangan mong katakottakot na sili. An balaw, bago ikaag palan pabulosan tubig sa sirnehan ngani mainaan nin askad pero dai pagpugaon ngani dai mawara an namit.

Pag ati na, saka ikaag idtong liputok na guta kasarabay na an giniris na paropagolong o giniris na balatong. Sa periodong ini dapat paluyahon na an kalayo (aloyooy na lang) ta pasiring na ini sa pag'onog. Halaton na maglana-lana. Paghinale' mo an lokdo, nanonoot pati' sa dungo an harang.

Alagad, saro lang ini kan bersyon kan Bicol Express. Sa ibang lugar sa Bicol, ini mayong kasalak na ano pa man na gulaygulay kundi sili o lada sana nanggad. Kaya inapod na gulay na lada ta purong sili sana an mayor na sangkap.




#Article 2: Londres (345 words)


Londres an kapitolyo kan Inglaterra asin Reyno Unido. An pangaran kaini hale sa sarong gurang asin (sa enot na panahon, sadit) na banwa na timinubo sa gilid kan salog na Tamesis. Pero sa ngonyan na panahon, an muyang sabihon kan Londres sarong dakolang metropolong Europeo na sakop an mga dating manlaenlaen na banwa asin ciudad. 

Mga sobrang duwang ribong taon na an Londres na banwang importante. Ngunyan ini an sarô sa pinakámakusog na sentro kan negosyo, pinansya asin kultura sa enterong kinàban asin an inpluwensya kaini sa politiko, edukasyon, osyo, prensa, moda, asin mga arte ay nagtatabang sa pagkagibo kaini na sarong ciudad na pankinaban (global city). 

An Londres an pinaká matawong ciudad sa Union Europea. Sa taon na 2007, mga 7.7 milyon na katawo an nakaistar sa laog kan mismong Londres sana. Kung tutuusun an enterong lugar na palibot (metropolitan area) maabot sa 14 milyon an nakairog didgi. 

An Londres sentrong pankinaban kan mga transporte. Igwa didging limang panlayogan na internasyonal asin sarong dakolang puerto. An panlayogan kan Heathrow ay an pinakámaigos (busiest) na panlayogang internasyonal sa kinàban. An London Underground ay an pinaká dakolang sistemang tren na panciudad sa enterong Europa. 

Mayor na destinasyon ining cuidad para sa mga turista. An pinika bistong monumento digdi ay an Houses of Parliament, Tower Bridge, an Torre nin Londres, Westminster Abbey, Palasyo nin Buckingham asin an London Eye. An pinaká bistong museo an British Museum asin an National Gallery. An salog na Tamesis ay nagbubulos (flows) hale sa sur-sunlopan pasiring sa subangan. 

An klima nin Londres ay templado asin an kauranan (precipitation) sadit sana an pagkaiba sa mga bulan kan taon. An pinaká mainit na bulan ay Hulyo asin Agosto. An temperatura kaini ay hale sa 13.6C abot sa 22.8C. Enero asin Pebrero an pinakámaliput na bulan na may temperatura na hale sa 2.4C abot sa 7.9C. An pinakámainit na aldaw na narehistro sa enterong istorya kan Londres sa 10 nin Agosto, 2003 ta nagabot sa 38.1C an temperatura. An pinakámalipot na aldaw ay sa 26 nin Enero, 1795 ta bumaba an termometro sa (menos) -21.1C.




#Article 3: Cairo (220 words)


An Cairo (Arabe: القاهرة o Al-Qāhirah), boot sabihon an Nangana, an kapitolyong ciudad nin Ehipto. Maski an opisyal na pangaran kaini Al-Qāhirah, sa Arabe na Ehipsyo an talagang apud kaini ay Masr, parehas sa pagapud kan mga Ehipsyos sa saindang nacion. Igwang mga 15.75 na milyon na katawo na nakaistar sa area metropolitana kan Cairo. Ini an ika-16 na pinaká matawong ciudad sa kinàban asin an pinaká matawo sa kontinente nin Aprika. 

Namomogtak an Cairo sa mga palibot nin Salog nin Nilo sa baba kan pagluwas kaini sa dagat nin Mediterraneo. An pinaká gurang na parte nin ciudad ay medyo sa subangan nin salog. Hale digdi, duminakula an ciudad paagi sa sulnopan. Ining mga partidong sulnopan an pinaká bago kan ciudad asin sa siglo XIX ginibo ini ni Isma'il Pasha na arog nin Paris na may manlaelaen na avenida asin mga hardin na publiko. Dakula an pagkaiba kan disenyo kaini sa mas matua na partidong subangan na mas pàno nin tawo asin harongan asin mga mesquita na an pagkatindog dae plinano na marhay. An partidong sulnopan duman nakamogtak an mga harong nin govierno. 

Sa sulnopan nin Giza, sa pagpuun nin disyerto, namómogták an campo santong gurang nin Memphis, bilang sa mga ini ay an tulong bistadong piramide, pati na an famoso na Piramide ni Keops (o Gran Piramide nin Giza).




#Article 4: Dubai (312 words)


An Dubai (sa Arabe دبيّ, Dubayy) an pangaran nin sarô sa mga pitong emirato nagkokomponer kan Emiratos Arabes Unidos (EAU) asin kan kapital kan mismong emirato na ini. An modernong emirato nin Dubai ay nagibo sa pagkamundag nin Emiratos Arabes Unidos sa 1971. An Dubai iyo an ermirato na pinaká matawo asin ikaduwang pinaká dakola sa kadagaan, sunod sa Abu Dhabi, kan EAU. 

Igwa sa Dubai na mga 1,422,000 na katawo. Sa nguyan na taon na 2007, aro-aldaw may mga 800 na bagong katawo an nagiistar sa nasabing emirato. Alagad, mga 17% sana an talagang mamamayan nin EAU. Sa ibang pansabi, 83% mga dayuhan. An pinaká dakolang komunidad nin dayuhan digdi ay mga Indios (51%), Pakistani (16%), Banglades (9%) asin mga Filipino (3%). Igwa man an katawonan nin Dubai na 3% na taga nacion na sulnopan. 

Bistado an Dubai sa dakolang asenso kaini, asin sa mga proyectong pantindog nin mga edipisyo arog nin hotel nin Burj Al Arab. Magayon man an pagaasenso kaining industriya nin turismo. Alagad, midmid man an Dubai sa ining mga problema nin derechos nin tawo (human rights), lalo na sa pagtratrato kan mga trabador asin katabang na dayuhan na nagtitios digdi para magpadara nin kwarta sa saindang pamilya, arog kan mga Filipino. 

Sa taon na 2006, an produktong kagabsan panlaogan nin Dubai nagabot sa US$46 milyon. Maski na an kayamanan nin Dubai nagtubo sa pagkua nin petrolyo, sa nguyan na panahon, 3% sana an kontribusyon kaini sa enterong ekonomiya. Pigeestimar na maubos na an petrolyo kaining emirato sa 20-ng taon. Mas dakola an pigkokontribuir nin turismo, industriya asin pinansya sa ekonomiya nin Dubai. 

Mainit asin dumog (humid) an klima nin Dubai huli ta nasobra sa 40 na grado an temperatura digdi sa dakolun na bulan. Sa Nobyembre, Disyembre, Enero asin Pebrero sana nababa na termometro sa ibaba nin 20 na grado, minsan sa ibaba nin 15 na grado.




#Article 5: Mosku (238 words)


An Mosku (sa Ruso Москва) iyo an kapitolyo nin Rusya, asin (depende sa estadistiko) an pinakamatawo o ikaduwang pinakamatawong ciudad sa Europa. Igwa ining 10,382,754 na tawo segun sa sensus kan 2002. Ini an sentro kan ekonomiya, pinansya, edukasyon asin transporte kan Rusya. Digdi nakamogtak an Kremlin na harong nin presidente kan Rusya. 

An arkitektura nin Mosku asin an kaining kultura bistado sa enterong kinàban. Didgi nakamogtak an Katedral ni San Basilio, an Katedral ni Hesukristo Salvador, asin an mga Sieteng Hermana. An Mosku sarong sentro nin ekonomiyang pankinaban asin harong kan dakolun na mga bilyonaryo. An pinaká mahigos na metro sa kinàban ay an metro nin Mosku, na bistado man sa kagayanon kan kaining arkitektura. 

An pangaran nin Mosku hale sa Salog kaini (Salog nin Mosku). 

Sa Ikaduwang Guerra na Pankinaban, dae nakalaog an mga sundalo ni Hitler sa ciudad. Ini na kontribu sa pagkadaog nin Alemanya sa pagkatapos kainin guerra. 

Sa taon na 1980, an Mosku an harong kan Karawatan Olipimko (Olympic Games). 

An klima nin Mosku bistado sa maliputun na taglipot (winter). An taginit didgi katamtaman asin halipot sana. An pinaká mainit na bulan ay an Hulyo asin Agosto. An tempertara na medyo kaini ay 22 na grado. Sa Enero, an temperaturang normal ay menos -6 na grado sa aldaw asin menos -12 sa banggi. An pinaká mainit na temperatura na narehistro ay 36.7 na grado. An pinakámalipot menos -42.2 na grado sa Enero, 1940.




#Article 6: Nueva York (326 words)


An Nueva York sarong syudad na namumugtak sa sur-subangan kan estado nin Nueva York. Ini an pinakamatawo na ciudad sa Estados Unidos asin sarô sa mga pinakamatawo sa enterong kinàban. An Nueva York iyo an sarô sa mga sentrong pankinaban nin negosyo, finanza, ley asin prensa, asin importanteng sentro ini kan kultura ta dakolun an mga museo asin galleria digdi. Ini man an harong nin Naciones Unidos asin tahaw ini nin actividad na diplomatiko. 

Komponido kan Nueva York an limang distrito na pigaapod digdi na mga boroughs:The Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens asin Staten Island. Kan 2019, an populasyon kaini tinataya sa sobrang 8,336,817 katawo. Parati inaapod ining New York City ngane ma'iba sa Estado kan Nueva York, ma kun saen an syudad ka'parte sana.

An pinaká bistadong monumento nin ciudad ay an Estatua nin Libertad na nakamogtak sa Liberty Island, sarong isla sa puerto kaining ciudad. Apwera sa Estatua nin Libertad bistado man an Empire State Building asin an dating World Trade Center, binomba nin Al Qaeda sa 2001. 36% kan mga nakaistar sa Nueva York ay pinangaki sa luwas nin Estados Unidos, asin pigeestima na sobra sa 250 na tataramon an piggagamit digdi. 

An Nueva York natogdas bilang sarong sentro nin komersyo kan mga Olandes kan 1624. Kaidto inaapod ining New Amsterdam alagad naiba an pangaran kan an mga Ingles nasakop ini. An Nueva York nagsirbeng kabisera kan Estados Unidos poon 1785 abot 1790. Sinasabing poon pa kan 1790, ini na an pinakadakulang syudad kan Estados Unidos hanggan ngonyan.

Nakamogtak an ciudad sa ngimot nin Salog nin Hudson. Salamat sa pagmomoktak kaini sa Salog asin baybay, nagin importanteng sentro an Nueva York nin negosyo. 

An klima nin Nueva York pigaapod na Kontinental na Dumog (Humid Continental). An temperatura sa pinakámainit na bulan nin Hulyo ay 29 na grado sa aldaw asin 21 sa banggi. An temperatura sa pinakámalipot na bulan nin Enero ay 3 na grado sa aldaw asin menos -3 na grado sa banggi.




#Article 7: Paris (318 words)


Paris an kapitolyo kan Pransya. Namomogtak ini sa gilid kan Salog na Seine, sa norte nin Pransya, sa sentro kan rehiyon nin Ile-de-France (Rehiyon Parisiense). 

Igwang 2,153,600 na katawo na nakaistar sa mismong ciudad nin Paris. Pero kung bibilangon pa an mga nakairog sa palibot kaini maabot sa 9.93 na milyon na katawo an poblasyon nin Paris, boot sabihon, ini an sarô sa pinaká matawong ciudad sa Europa. 

Mga duwang ribong taon na na importanteng banwa an Paris, ini ngunyan an sarô sa pinaká makusog na sentro nin negosyo asin kultura sa enterong kinàban, asin ini an sarô sa mga inaapod na ciudad na pankinaban (global cities). 

An Rehiyon Parisiense (Ile-de-France) an sentro kan ekonomiya nin Pransya ta nagkokontribu ini sa sobra sa 25% kan kagabsan na produktong panharong (gross domestic product) sa 2005. An Paris man harong nin UNESCO, nin OECD asin nin ICC. 

An Paris an pinaká bisitadong ciudad nin mga turista sa enterong kinàban. Kada taon, sobra sa 30 milyon na katawo an nagdidigdi para mahiling an kaining pamosong mga monumento, arog kan Torre Eiffel, Katedral nin Notre Dame, an Arko nin Triunfo, an Basilika nin Sagradong Puso, an Invalides, an Pantheon, asin an mga bistadong museo nin Louvre, Musee D'Orsay. Dakul man na turista an maogmang nagduduman sa Disney Resort Paris. 

An klima nin Paris ay pigaapod na kadagaton (oceanic) ta ini naaapektohan kan Korriente nin Atlantiko Norte (North Atlantic Current). An resulta kaini ay an klima kan ciudad ay templado, muyang sabihon, bihira an panahon na sobrang init o sobrang lipot. An pinakáhalankaw na temperatura narehistro sa 28 nin Hulyo, 1948 ta nagabot ini sa 40.4 na grado (C). An pinaká malipot na temperatura ay narehistro sa 10 nin Disyembre, 1879, ta bumaba sa menos -23.9 na grado an termometro. Pero sa mga ultimo na taon, bihira na an sobrang lipot (halos dae na nababa sa 0 an temperatura), asin an nyebe (snow).




#Article 8: Roma (180 words)


Roma an kapitolyo kan Italya asin nin Rehiyon nin Latium. Ini an pinaká matawong ciudad sa nacion asin igwa ining 2.87 milyon na katawo (2017). 

Bistado an Roma sa enterong kinàban sa mga monumento kaini asin sa dakolang importansya kan ciudad sa uusipon nin kinàban. Ini an harong nin Iglesia Katoliko ta digdi nakamogtak an Ciudad nin Vaticano, an pinaká sadit na nacion na independente sa kinàban. 

An Roma ay sarô sa sentrong pankinaban nin turismo asin an sentro nin ciudad ay sarô sa mga World Heritage Site na pinangaran nin UNESCO.

Segun sa tradisyon, an pagpoon kan banwa nin Roma ay sa Abril 23, 753 antes ni Hesukristo. Ini an nagin kapital nin Imperio Romano asin pigaapud ining Caput Mundi sa tataramon na Latin. Nagin kapital ini kan Reyno nin Italia sa 1871 asin sa 1946 nin bagong Republika nin Italia.

Mga Panlayogan

Tulo an panlayogang nin Roma: Panlayogan Internasyonal ni Leonardo Da Vinci (na mas bistado sa pangaran nin Fiumicino), Panlayogan Internasyonal nin Giovan Battista Pastine (na mas bistado sa pangaran nin Ciampino) asin an Panlayogan nin Urbe.




#Article 9: Sidney (290 words)


An Sidney sarong ciudad sa Australia. Sa area metropolitana kaini igwang 4.28 na milyon na tawong nakaistar. An Sidney man kapital nin estado nin New South Wales, asin lugar nin primerong kolonyang europea sa Australia, na nagpoon sa taon na 1788. Pigaapod sa Australia na Sydneysideran sarong taga-Sidney. 

An Sidney namomogtak sa sur-subangan na baybayon kan Australia. Nakatindog an ciudad sa palibotan nin Port Jackson, kaya ini pigaapod na Harbour City. Ini an pinakadakolang sentro nin pinansya sa Australia asin harong ini kan Australian Stock Exchange. 

An Sidney ay sarô sa mga pinakáimportanteng destinasyon kan mga turista sa kinàban. Bistado ini sa kaining mga playa asin duwang monumentong famoso: an Sydney Opera House asin an Harbour Bridge. An area metropolitana kaini na sa tahaw kan mga manlaenlaen na parke, mga bahia asin mga salog. Ining ciudad sarô sa mga pigaapod an ciudad pankinaban. Napili ining harong nin dakol na mga karawatan na internasyonal, nakabilang saini an 1938 British Empire Games, Karawatan Taginit nin 2000 (2000 Summer Olympics) asin an 2003 Rugby World Cup. 

An Sidney sarô sa pinakámultikultural sa enterong kinàban ta ini haloy na nagreresibo nin mga inmigrante na hale sa mga manlaenlaen na nacion. Ini man an pinakán mahal na ciudad sa Australia asin an ika-21 na pinakán mahal sa kinàban.

An pinakámainit na bulan sa Sidney ay Enero, na an temperatura sa palibot nin 18.6 asin 25.8 na grado (sentigrado). Hulyo an pinakámalipot na bulan, na an temperatura nagiiro sa palibot nin 8 asin 16.2 na grado. An pinakán mainit na temperatura na narehistro sa aldaw nin 14 nin Enero, 1939 ta uminabot an termometro sa 45.3 na grado. Pinakan malipot ay 2.1 na grado. Halos dae nagnyeyebe sa Sidney, an ultimong beses sa dakadang 1830 pa.




#Article 10: Heograpiya (168 words)


An heograpiya (Ingles: geography) (gikan sa Griyego γεωγραφία, geographia, literal na boot-sabihon: paglaladawan sa kinaban) iyo sarong lado nin siyensya na pig-aadalan an mga kadagaan, karakter, nag-eerok, asin dae normal na bagay sa kinaban. 

An mga enot na tao na minagamit nin tataramong Griyego na γεωγραφία iyo si Eratosthenes (276–194 BC). Yaon sa kahiwasan kan heograpiya an gabos na disiplina na pigpipirit na manudan an kinaban asin mga tawo kaini pati na man an natural na pagkakumplikado kaini. Dae lamang an mga bagay kaini an pig-aadalan, pati man kun papano an mga ini iyo nagbago asin naglataw.

Harus pigtatawan nin boot-sabihon an heograpiya sa duwa kaining klasipikasyon: an heograpiyang pantawo asin heograpiyang pisikal. May kinaaraman an heograpiyang pantawo sa pag-aadal nin tawo asin an saidang mga komunidad, kaaraman, ekonomiya, asin pakikipag-takod ninda sa kalibotan sa paagi nin pag-aadal kan saindang kabilogang takod sa nasasakupan asin lugar. Mantang an heograpiyang pisikal iyo may kinaaraman sa pag-aadal kan proseso asin disenyo sa kalibotan arug kan atmospera, hidrospera, biyospera, asin heospera.




#Article 11: Bukid Isarog (370 words)


An Bukid Isarog mahihiling sa provincia nin Camarines Sur sa isla nin Luzon, Filipinas. Igwa ini nin langkaw na 1,976 metros (6,481 piye), asin 10,112 ektarya na hiwas. Dawa ngani dai naman nagtutuga ini, klasipikado ining potentially active kan Philippine Institute of Volcanology and Seismology na boot sabihon may posibilidad pang magtuga.

An mga banwaan yaon sa pamitisan kan bukid iyo an Naga, Pili, Ocampo, Tigaon, Goa, Tinambac, asin Calabanga .

An bukid na ini makukuanan kan gabos na klaseng hayop asin mga tinanom na tubo sa Luzon. Kaiba na igdi an 143 na iba-ibang klaseng gamgam asin  mga hayop arog kan opon (baboy damo), kabalang, mga kino arog kan bugkon, mga kulapnit, mga amid asin mga usa. Makukua man digdi an labis 1,300 na klaseng kahoy asin mga tinanom arog kan hamurawon, huyo, labnig, mga pako, asin mga lomot. Igdi manonompongan an pinakadakulang burak sa Filipinas, an Rafflesia. An bukid iyo an kapu'ngalan kan 16 na mga salog asin sobra sa 30ng busay na nataong malinig na tubig sa 15 banwaan asin mga siyudad kan probinsya nin Camarines Sur. Ini dineklara ni Presidente Manuel Quezon na parke nasyonal kan taon 1937. Kan Hunyo 20, 2002 sa ri'gon kan Proklamasyon Nu. 214, an Bukid Isarog nagin nang protektadong parke nasyonal.

Yaon man digdi nageestar an mga Agta asin mga tabangnon (mga mestisong agta). Nabantog an bukid na ini kan tiempong Hapon ta digdi nagkampo an Camp Isarog Guerillas, mga gerilyang pinamayuhan na Ist. Lt. Teofilo Padua asin Kapt. Faustino Flor. Yaon man sa Panicuason, sa pamitisan kan bukid Isarog, an opisina kan Mt. Isarog Protected Area Office na iyo an nagmamato kan bukid na ini.

An pagpasiring sa bukid na Isarog duwa an pwedeng agihan: sa Panicuason kan Siyudad nin Naga o sa Patagtag, sa banwaan nin Tigaon.

Kun mangyari na tumuga an Isarog giraray, ini an hararaning munisipyo na pwedeng aboton kan bulos nin lahar sa rason na yaon sana sinda sa pamitisan kan bukid na ini: an banwaan kan Tigaon, an banwaan kan Pili orog na an Tinangis asin Curry, Mayangayanga, Sta. Cruz, sa banwaan kan Goa an mga barangay kan Simra, Lamon, Turat, Pinaglabanan, Abucayan, Tagongtong, Buyo asin igdi sa Naga, an barangay kan Panicuason asin Carolina.




#Article 12: Bulkan Mayon (1034 words)


An Bulkan Mayon (sa Bikol sinasayod man na, Màyong) sarong aktibong bulkan na namugtak sa probinsya nin Albay sa nasyon kan Filipinas. Namumugtak ini 15 kilometro an rayô, norteng-sulnopan kan Syudad nin Legazpi. Bantog ini huli sa haros perpektong kurti kaini.  

An bulkan na ini asin saiyang palibot pigdeklarang parke nasyonal kan Hulyo 20, 1938, an pinakaenot sa nasyon. Dangan pigliwat an klasipikasyon bilang Parke Natural asin inapod na Mayon Volcano Natural Park kan 2000. Ini man an hayag na ginibong sentro kan  Albay Biosphere Reserve, susog sa deklarasyon kan UNESCO kan 2016.
 

An bulkan Mayon may langkaw na 2,462 metro (8,077 pye), 20 kilometro an saiyang diametro sa saiyang pamitisan, naglilikos nin 62.8 kilometro an saiyang sakop sa mga banwaan nin Camalig, Malilipot, asin Sto. Domingo (Li'bog kaidto). Inapod na sarong stratovolcano, ini saro sa 22 na aktibong bulkan sa Filipinas na sinasabing pinaka-aktibo huli ta may pinakadakul na bilang nin pagtuga.

Sigon sa mga bulkanologo, sarô ining stratovolcano o kompositong bulkan. Ang garo simetriko kaining kono nabilog sa paagi nin pagpatong-patong nin mga bolos nin lahar asin lava. Nin huli ta uminabot nang sobra 50ng beses na an mga pagtuga kaini sa naka-aging 400 taon, ikinokonsiderar na ining pinakáaktibong bulkan sa enterong nacion. Mahihiling ini sa sarong convergent plate boundary1 sa tahaw kan Platong Eurasiano sagkod kan Plato nin Plipinas.

An Bulkan Mayon may sobra sa 50ng beses  nagtuga na sa historya kaini : ang enot kan taon 1616, an pinakáhuri taon 2018. Ang pinakámakusog na pagtuga kan bulkan Mayon iyo kan Febrero 1, 1814. Natambunan nin lava an banwaan na Cagsawa asin may 1,200 tao an nagadan. Ang kampanaryo kan simbahan kan banwaan an natatada nin huli ta rompag na an pinaká-simbahan kaini. Si Feodor Jagor mas pa an sinabing nagkagaradan na nag'abot daang 12,000.

An pinakahalawig na pag'uson kan Bulkan Mayon nangyari kan  taon 1897, na nagpoon Hunyo 23 asta Hunyo 30. Ini nagresulta sa pagkagadan nin sobra 400 katawo huli sa nagbubulos na laboy asin tubig na nagbubuladbukad asin nag'oolantong mga mainit na kagagapoan. An pagputok nag'ayaw nin 17 oras asin rinatakan an pampang-dagat kan Sto. Domingo, asin mga baryo sa Sto. Nino, San Isidro, San Roque, San Antonio, Misericordia sa banwaan nin Sto. Domingo; banwaan nin Ligao; parte kan Bigaa, San Fernando; asin an Syudad nin Legazpi. An Salog Basud kan Li'bog (ngonyan nginaranan nang Sto. Domingo) asin Camalig binulosan man nin nagbubugawas na mainiton na laboy (lava). An kalangitan sa palibot pinatos nin maitom na abo asin naghitsurang sinarom an mga magkataraid na lugar. An pagtugang ini kan Bulkan Mayon iyo na daa an nagtaong ikaduwang grabeng ratak asin danyos sa probinsya nin Albay sunod sa pagtuga kan 1814..

Mayo man nadeklarang gadan ining 1984 na pagpotok pero 73,000 na katao an pinahubo' hale sa delikadong lugar sa palibot kan bulkan, susog sa mando kan mga personahe kan PHIVOLCS. Ining 1993 na pagtuga nagresulta sa pagkagaradan nin 75 katawo huli daa sa pyroclastic flows, kadaklan mga paraoma nagiistar sa palibot kan Bukid na habong magharale.

Ini ang ika-48 na pagtuga kan Bulkan Mayon kan Hulyo 13 na sinundan kan pagtopga kan Lava puon Hulyo 14, 2006. Dai mababa sa 74,069 na mga tawo o 13,870 na pamilya hale sa 40ng banwaan sa tolong Syudad asin limang munisipyo na naibakwar sa laog kan walong-kilometro palibot kan Bulkan Mayon uyon sa Pampublikong Kaligtasan at Opisina ng Pamamahala ng Emergency Management Office.

Lokal na mga Sayantipiko sinabi na uyon sa gravitational pull kun tanu nagpotok ang Bulan kaya. Sinasabi na tolo sa 50 na pagbuag kan bulkan Mayon sa nakaaging apat na dekada uyon sa kabilogan nin bulan, kabale dyan ang duwang nakaagi pa sanang pagpotok kan 2000 asin 2001.

Pakatapos kan pagpotok kasabay ang pagdiklom kan palibot kan Septyembre 1 huli sa nag'alimbukad na abo kung kaya napundo ang mga saindang mga aktibidades sa mga iskwelahan asin an mga ini ginibong mga temporaryong istaran kan mga tawo. Ang PHILVOLCS binaba na an lebel sa alerto 3 hale sa alerto 4 kan Septyembre 11, alerto 2 kan Oktubre 3 asin alerto 1 kan Oktubre 25. Magayun na bareta na mayong nadiklarang gadan habang nagpopotok ang Bulkan pero kadimalasan may uminagi pang Bagyong Reming na may kasabay na makusog na Uran kan Nobyembre 30 kung kaya sobra sa 320 ang mga nagkagaradan asin 762 man an nagkawarara.

Sinasabing nagtuga na an bulkan Mayon  nin sobra sa limang polong beses na: 1616, 1766, 1800, 1811(?), 1814, 1827, 1834, 1839, 1845, 1846, 1851, 1853, 1855, 1857, 1858, 1859, 1860, 1861, 1862, 1863(?), 1868, 1871-72, 1872, 1873, 1876, 1876, 1881-82, 1885, 1886-87, 1888, 1890, 1891-92, 1893, 1895, 1896, 1897, 1900, 1902(?), 1928, 1939, 1941, 1943, 1947, 1968, 1978, 1984, 1993, 1999-2000, 2001, 2002, 2003, 2003(?), 2004, 2006, 2009, 2013, 2014 asin 2018.

Opisyalmente, an PHILVOCS sinasabing 52 na an pagtuga kan Mayon, kaiba na diyan an pinakahuri na nagpoon kan Enero 13, 2018. 

An duwang makuring pagtuga kan bulkan, taon 1814 asin 1897, nagtulod sa duwang pararawit sa Bicol na magtokda  nin rawitdawit sa pagromdom kan mga makagiram-giram na mga pangyayaring ini. Si  Prayle Melendreras nasambit ni Abogado Reyes sa saiyang libro Bikol Maharlika na igwa daang taga-bicol na inapod ni Melendreras komo sarong  Homer nin Bicol na nagtokda' nin rawitdawit manongod sa pagtuga kan Mayon kan 1814 alagad saiya nang ipigpalis sa Espanyol. Alagad si Reyes ipinalis balik sa Bikol an obra ni Melendreras. Kan an Mayon nagtuga kan taon 1897, si Mariano Perfecto man nagmukna nin halawig na rawit na may 300 na stanza, dapit sa pagtugang ini. Saiyang ipinalagda ini sa duwang tomo, titulado, Bareta dapit can Volcan Mayong sa Albay can junio de 1897 sa imprentahan kan Sagrada Familia kan taon  mismong idto.

Maladawan nanggad an pagpintura ni Perfecto kan nagdudurulag harani sa nagbabalinghaw na bulkan, mala ta ini an iginuhit niya sa saiyang rawitdawit:

An bulkan iyo man an sentro kan istoryang soanoy kan mga gurang na iyo na daa ini an pigura ni Daragang Magayon kan ini ilinubong bunga kan nagadan ta natusok pana kan magralaban an duwang tribu, tribu ni Panganoron asin tribu ni Pagtuga na mayong ibang pig'iiwalan kundi an makua an pagkamoot kan daraga.

An Ma'yong natampok naman bilang parte kan desenyo sa kwartang Filipinas.




#Article 13: Rehiyon Bikol (210 words)


An Rehiyon Bikol (Ingles: Bicol Region o Region V) sarô sa 17  kan Republika kan Filipinas. Sakop kaini an Bicol Peninsula sa sur-subangan kan isla nin Luzon asin mga isla kan Masbate sagkod Catanduanes. Inaapod man ining Bicolandia o Kabikolan. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

Binibilog an rehiyon nin anom na probinsya: an Albay, Camarines Norte, Camarines Sur, Catanduanes, Masbate asin Sorsogon. Igwa ini nin sarong nagsasadiring siyudad, an Siyudad nin Naga asin anom na kapartidong syudad, an mga nin Siyudad nin Iriga, Siyudad nin Legazpi, Siyudad nin Ligao, Siyudad nin Masbate, Siyudad nin Sorsogon asin Siyudad nin Tabaco. An mga rehiyonal na sentro iyo an Siyudad nin Legazpi, an pampolitikang sentro asin Siyudad nin Naga, an pinakaprogresibong syudad kan rehiyon asin pangkomersyo, pang-edukasyon, pinansyal, pangrelihiyon asin pangkulturang sentro kaini.

Ang mga nag-eerok digdi inaapod na mga Bikolano na nagtataram nin manlaen-laen na tataramon arog kan Rinconada Bikol asin Buhi Bikol sa ikalimang distrito kan Camarines Sur; Bikol Sulnopan na Albay, Libon Bikol asin Miraya Bikol sa sulnopan na parte kan Albay asin iba pa. An lingua franca iyo an diyalekto sa Naga asin Legazpi na nasasabòtan kan ibang mga tagataram kan iba pang tataramon na Bikol.




#Article 14: Aprika (147 words)


An Aprika an ikaduwang pinakadakulà asin ikaduwang pinakamatawong kontinente sunod sa Asya. Sa sukol na 30,221,532 km² (11,668,545 mi²) kabali an katampad na mga isla okupado kaini an 6.0% kan kagabsan na ibabaw na parte kan kinàban (o 20.4% kan kadagaan na parte kaini). May haros 900 milyon katawo an nag-eerok digdi o an sobra halos 14% kan presenteng populasyon kan kinàban. 

Nasusuway ini sa Europa, sa norte, kan Dagat Mediterranean; sa Asya, sa subangan, kan Kanal Suez asin Dagat Pula; sa Australya, sa subangan, kan Kadagatan Indio; asin sa Amerika, sa sulnopan, kan Kadagatan Atlantiko.

An Unyon Aprikano o The African Union (AU) sarong pederasyon nin 54ng estadong Aprikano liban sa Moroko. Namuknâ an unyon kan Hunyo 26, 2001 kun sain namumugtak an opisina kain sa Addis Ababa, Etiyopya. Opisyal na nabilog ini kan Hulyo 9, 2002 bilang kasalihid kan Organisasyon kan Pagkakarasaro nin Aprikano (OAU).




#Article 15: Tunay na Simbahan ni Hesus (105 words)


An Tunay na Simbahan ni Hesus (True Jesus Church) sarong independienteng simbahan na ipigmukna sa Beijing, Tsina kan 1917. Sa ngonian, igwa nin poco mas o minus 2.5 milyon na mga miembro sa quarenta y sincong naciones asin anum na kontinente. An simbahan kabali sa Pentecostal na sanga kan Cristianidad na nagbutwa kan amay na ika-beinteng cientong taon. An simbahan minadoon man sa Oneness Pentecostal na katokduan (Jesus-Name doctrine). Poon kan 1983, an simbahan ipigmukna sa Filipinas. Boot nindang magtokdo kan banal na tataramon sa gabos na nacion bago an Ika-duwang Pagbalik ni Hesus.

An sampolong pangenot na mga doctrina asin pagtubod kan simbahan an:




#Article 16: Filipinas (571 words)


An Filipinas (Ingles: Philippines, Espanyol: Filipinas) o Republika kan Filipinas ay sarong nasyon nin grupo nin mga isla sa Sur-subangan na Asya na Manila an kapitolyo. Igwa nin 7,641 na mga isla an arkipelago kan Filipinas na namumugtak sa gamping sulnopan kan Kadagatan Pacifico. An nasyon an ikadose sa pinakamatawo sa enterong kinàban na igwang populasyon na 88 milyon.

Pinangaranan an Filipinas sa pamidbid ni Hadeng Felipe II kan Espanya. Pinangaran kan Kastilang paragalugad na si Ruy López de Villalobos, sa tahaw kan saiyang paglalayag kadtong 1542, an mga isla nin Leyte asin Samar bilan Felipinas kasunod kan Prinsipe nin Asturias. Sa huri, an pangarang Las Islas Filipinas an minasakop sa gabos nin mga isla sa kaiislahan. Bago ini nagin parati, piggamit man kan mga kastila an iba pan mga pangaran na arog kan Islas del Poniente (Mga Kaiislahan nin Sulnupan) asin an ipinangaran ni Magallanes para sa mga isla na San Lázaro tanganing tukuyon an kaiislahan.

Sa paglihis nin historiya, pirang beses na nagbago an opisyal na pangaran kan Filipinas. Sa katahawan kan Himagsikang Pilipino, ipighayag kan Kongreso nin Malolos an pagtugdas kan República Filipina (Republika kan Filipinas). Poon sa panahon kan Gerang Espanyol–Amerikano (1898) asin Gerang Pilipino–Amerikano (1899 sagkod 1902) hasta sa panahon kan Komonwelt (1935 sagkod 1946), pig'apod kan mga Amerikano an nasyon bilan Philippine Islands, na palis-taramon sa Ingles gikan sa Kastila. Poon sa Kasunduan sa Paris, nagpoon na nagbutwaan an pangaran na Pilipinas (Filipinas) dangan poon kadto ini na an naging parating ngaran kan nasyon. Poon sa katapusan kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, an opisyal na pangaran kan nasyon iyo an Republika kan Filipinas.

Namundag an historya kan Filipinas kan nag-abot an mga inot na tawo sa Filipinas sa paagi kan mga tulay na dagâ 30,000 taon na an nakakaagi. An inot na rehistro kan pagbisita na halì sa sulnopan iyo an pag-abot ni Fernando Magallanes sa isla kan Homonhon sa sur-sulnupan kan Samar kan Marso 16, 1521. 

Nagpoon an rebolusyon laban sa Espanya kan Abril taon 1896 na pagkalihis nin duwang taon naghantong sa proklamasyon kan katalingkasan asin pagkamukna kan Inot na Republika kan Filipinas. Alagad an Kasunduan sa Paris na ginibo sa katapusan ng Gyerang Espanyol-Amerikano naglipat kan poder sa Filipinas sa Estados Unidos. Nagpoon an pagkolonya kan Estados Unidos sa Filipinas kan Desyembre 1899 kaiba an limitadong lokal na pagkapot kan 1905. An parsyal na pagsasadiri itinao kan 1935 mantang naghahanda sa independensya halì sa Estados Unidos kan 1945. Alagad an 10-taon na transisyon hale sa pagigin komonwelt pasiring sa sarong soberanyang nasyon nasibol nin huli sa pagsakop kan Hapon sa Filipinas kan panahon kan Ikaduwang Gyerang Pankinaban. Nin huli kaiyan an pagsasadiri itinao sa Filipinas kan Hulyo 1946.

An Filipinas igwang sistemang presidensyal asin unitaryong porma nin gobyerno, na an presidente an nagseserbeng pamayo kan estado sagkod pamayo kan gobyerno, asin an commander-in-chief kan Puwersa Armada. An presidente pig-eelihir sa paagi kan popular na boto sa terminong anom na taon.

An Filipinas sarong arkipelago na binibilog nin maabot sa 7,641ng mga isla na igwa nin total na sakop nin kadagaan, sagkod hawak nin katubigan sa laog kaini, nin 300,000 kilometro kwadrado. An 36,289 kilometrong baybayon kaini iyo an ikalima sa pinakahalawig sa kinaban. Namumugtak ini sa tagboan na 116° 40', sagkod 126° 34' Subangan na longhitud asin 4° 40' sagkod 21° 10' Norteng latitud asin nahahanggan kan Dagat Filipinas sa subangan, kan Sur Dagat Tsina sa sulnopan, asin kan Dagat Celebes sa sur. 




#Article 17: Tataramon na Tagalog (133 words)


An Tagalog sarô sa mga darakulang tataramon sa Filipinas. Igwa ining apat na mayor na diyalekto: Manilenyo (oficialmente iyo an tataramon na Filipino), Bulakenyo, Batanggenyo, asin Marindukenyo.

An tataramon na Tagalog gikan sa tagá-ilog (tagá-sulóng o salog), halì sa tagá- na nangangahulugan tinubò kan ilog boot sabihon salog. Nangangahulugan ining mga nag-eerok sa sulong o salog.

An Doctrina Cristiana (Kristyanong Katokdoan) kan 1593 an pinakaenot na librong naisurat sa Tagalog. Pigsurat ini sa Kastila asin duwang bersyon kan Tagalog; an sarô nakasurat sa kurit na Baybayin asin an sarô nyaon sa alpabetong Latin. 

Kan 1937, pigpili an Tagalog komo basehan kan nasyunal na tataramon kan National Language Institute.

An Tagalog sarong tataramon na Filipinas Central na myembro kan pamilya nin tataramon na Austronesyo.

An Tagalog igwang 21 ponema, 16 katanog asin 5 patanog. 

 




#Article 18: Amerika nin Norte (157 words)


Amerika nin Norte iyo an kontinente sa kinàban na nyaon sa gamping sulnopan kaini. Sakop kan kotinente an 24,490,000 km² (o 9,450,000 m²) o halos 4.8% kan kagabsan na ibabaw na parte kan kinàban (o 16.4% kan kadagaan na parte kaini). Poon kan Octobre 2006 an mga nag-eerok digdi luminampas nang 514 milyon. Ini an ikatolo sa pinakadakulang kontinente sunod sa Asya asin Aprika, asin ikaapat sa pinakamatawo sunod sa Asya, Aprika asin Europa. Americas o mga Amerika kun apodon an Amerika nin Norte asin Amerika nin Sur.

An Amerika Norte asin Amerika nin Sur akô kan kadaklan na ipinangaran sa Italyanong ekplorador na si Amerigo Vespucci kan Aleman na kartograpista na si Martin Waldseemüller. Si Vespucci an enot na Europeo na nagsuhestyon na an Americas bakô an East Indies alagad sarong bâgong kinàban dati nang dae nadiskobre kan mga Europeo. Sya man an enot na makadiskobre kan Amerika Sur asin mga kabukidan sa Amerika Sentral.

̺




#Article 19: Asya (383 words)


An Asya an pinakadakulà asin pinakamatawong kontinente sa kinàban. Sakop kaini an 8.6% kan enterong ibabaw na parte kan kinàban (o 29.4% kan kadagaan na parte kaini). Poco mas o minus 4 bilyon katawo an nag-eerok digdi o an sobra sa 60% kan presenteng populasyon kan kinàban.

Nabábangâ sa anom na  an Asya. An Norteng Asya, Sentral na Asya, Sur-sulnupan na Asya, Sur na Asia, Subangan na Asya asin Sur-subangan na Asya. 

An Asya iyo an pinakadakulang kontinente asin minasakop sa dai-makulang na ikatolong parte kan kinaban. Igwang sukol ini nin 49,694,700  milya kuwadrado (mi2). nagsusuway ini sa Europa sa paagi kan sarong makinaryang libu-libong linya an minaagi gikan sa Bukid Ural paduman sa Dagat Kaspiyan,  asin sa Dagat Itom (Black Sea). An hangganang nagbabanga sa Aprika asin Asya iyo an Kanal Suez asin an hangganan sa tanga kan Amihanan na Amerika asin Asya iyo an Itiot nin Bering. Sa amihanan kan Asya iyo an Kadagatang Artiko asin sa habangatan kaini, an Kadagatang Indyano. An Kadagatang Pasipiko an nasa subangan kan Asya asin sa sulnupan kaini madudugangan an Bukid Ural, Dagat Kaspiyan, Dagat Itom asin Dagat Egeo.

An kontinenteng ini an pinakadakulang lupalop sa bilog na kinaban asin binistong saro sa pinagsulputan kan mga dakilang Sibilisasyon na nagpabago asin naghulma sa kaisipan asin pagtubod kan mga tawo sa kinaban. Pira sa mga bistong sibilisasyon na gikan digdi sa Asya iyo an Sibilisasyon nin Tsina, Indya, Mesopotamya, Persya asin sibilisasayon na Armaiko na igwang duwang sangay - an Israel asin arabo. Nakamugtak man sa Asya an Kadagatang Indyano, Dagat Habagatan na Tsina (an pinakadakulang dagat sa kinaban), Kadagatang Pasipiko asin Kadagatang Artiko. An Europa an kadukot kaining kontinente na pinagsuway sana kan mga hangganan kan kabukidan nin URAL, Dagat Kaspiyan, Dagat Itom asin kan kabukidan nin Kawkasus. An Suez Canal naman an siyang hangganan kaini bago mag-abot sa nasyon na Ehipto kan kontinenteng Aprika. Sa dami kan mga grupo kan lahi nin mga tawo, an Asya pa langgad an nanginginot asin padagos na nag-uusbong sa pagluwas kaini paduman sa iba pang mga nasyon asin pagdagsa man digdi kan mga ibang lahi nin tawo gikan sa kontinente kan Europa, Amerika asin Afrika.

Within the above-mentioned states are several partially recognized countries with limited to no international recognition. None of them are members of the UN:




#Article 20: Kadagatan Pacifico (191 words)


Kadagatan Pacifico (halì sa tataramon na Latin na Mare Pacificum boot sabihon matoninong na dagat) an pinakadakulà sa mga pankadagatan na bangâ kan kinàban. Minaabot ini sa Arktiko sa norte asin Antartika sa sur. Napapalibotan ini kan Asya asin Australia sa sulnopan asin Amerika sa subangan. Sa sokol na 169.2 milyon km² (o 65.3 milyon m²) napapatos kaini an 46% kan ibabaw na katubigan (water surface) kan kinàban asin maabot sa 32% kan kagabsan na ibabaw na parte (surface) kaini. An Mariana Trench an pinaká hararom na punto sa Pacifico asin sa kinàban na uminaabot 11,700 m. Nabábangâ pa ini sa Pacifico Norte asin Pacifico Sur kan Equador.

An temperatura kan katubigan kan Pacifico minaiba poon sa kayelohan sa kaporohan na parte (polar) hanggan sa 25-30 °C (o 84 °F) harani sa equador. An kaaskadan (salinity) minaiba man. Bakong gayong maaskad an katubigan harani sa equador bakong arog sa mga katahawan na balagbag (latitude) nin huli sa pagbagsak nin uran sa enterong taon.

An pag-itok sa Norteng Hemispero (Northern Hemisphere) kan katubigan sa ibabaw na parte kan Pacifico siring sa hiro kan relo asin kabaliktadan sa Sur na Hemispero (Southern Hemisphere).




#Article 21: Kadagatan Arktiko (135 words)


An Kadagatan Arktiko yaon sa Norteng Hemispero asin an kahiwasan na parte kaini yaon sa norteng porong rehiyon nin Arktiko. Ini an pinakásadit sa limang pangenot na mga pankadagatan na bangâ kan kinàban asin an pinakáhababaw. Dawà na an International Hydrographic Organization (IHO) pigbibisto ining sarong kadagatan, Dagat Arktiko Mediterano o simpleng Dagat Arktiko an apod digdi kan mga oceanographer asin klinaklasipikar na sarô sa mga dagat kan Kadagatan Atlantiko.

An Kadagatan Arktiko napapatos nin nagyeyelong dagat sa enterong taon. Napapalibutan ini kan Eurasia asin Amerika Norte. An temperatura asin kaaskadan (salinity) kan Kadagatan Arktiko minaiba depende sa panahon na an patos na yelo kaini minatunaw asin minatagas. An kaaskadan kaini an pinaká hababa sa limang pangenot na kadagatan nin huli sa hababang pagsungaw (evaporation) asin sa limitadong pagbulos paluwas sa nakapalibot na mga katubigan.




#Article 22: Kadagatan Atlantiko (265 words)


An Karagatan Atlantiko an ikaduwang pinakadakulà sa mga pankadagatan na bangâ sa kinàban. Sa kagabsan na sokol na 106.4 milyon km² (o 41.1 milyon m²), sakop kaini an poco mas o minus kalimahan kan ibabaw na parte kan kinàban. 

Inookopar kan Karagatan Atlantiko an palabang korteng-S na kabàban palagbag sa tahaw kan Amerika Norte sagkod Sur sa sulnopan asin Eurasya sagkod Aprika sa subangan.

An Kadagatan Atlantiko napapalibotan kan Amerika Norte asin Sur sa sulnopan. Sa norte hasta norte-subangan, nasusuhay ihi kan Arkepelagong Arktiko kan Canada, Greenland, Iceland, Jan Mayen, Svalbard asin kadagaan na Europa sa Kadagatan Arktiko. Sinusumpay ini sa Kadagatan Arktiko sa paagi kan Itiot kan Denmark, Dagat Greenland, Dagat Norway asin Dagat Barents. Sa subangan, an mga sundoan kan kadagatan iyo an Europa, Itiot kan Gibraltar (kun saen sinusumpay ini sa Dagat Mediterano, sarô sa mga hanggan na dagat kaini, asin, an sunod, an Itom na Dagat), asin Aprika. Sa sur-subangan, an Atlantiko minasalak sa Kadagatan Indio, an sundoan na pigsasabi sa 20° Subangan na meridyo, minadalagan pa-sur halì sa Kapa kan Agulhas pa-Antartika. Mientras na an ibang awtoridad ipinapahiling an an Kadagatan Atlantiko minaabot sa sur sa Antartika, an iban ipinapahiling ini na nahahangganan sa sur kan Sur na Kadagatan. Sa sur-sulnopan, sinusumpay ini kan Agihan kan Drake sa Kadagatan Pacifico. Sarong gibo nin tawong takod sa tahaw kan Atlantiko asin Pacifico an itinatao kan Kanal kan Panama. Apwera kan mga nasambitan, an iba pan mga hawak nin tubig na harani sa Atlantiko iyo an Dagat Caribo, Golpo kan Mexico, Hudson Bay, Dagat Mediterano, Dagat Norte, Dagat Baltic, asin Dagat Celtic.




#Article 23: Administratibong Rehiyon Kordilyera (351 words)


An Administratibong Rehiyon Kordilyera (Ingles: Cordillera Administrative Region o CAR) an solamenteng  kan Republika kan Filipinas na mayong baybayon. Komponido ini kan mga  nin Abra, Apayao, Benguet, Ifugao, Kalinga asin Mountain Province. An ciudad nin Baguio an panrehiyon na sentro kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

Sakop kan Kordilyera an haros enterong kabukidan sa Kordilyera Sentral kan Luzon, an pinakámahiwas na kabukidan sa nacion. An rehiyon an pinag-eerokan kan manlaen-laen na katutubo kun apodon mga Igorot. 

An CAR nababanga sa 6 na provincia asin kaiba an Ciudad nin Baguio.

An Kordilyera mayaman sa mga nakatagamang mineral. Kabali digdi an bulawan, copper, pirak, zinc, baybay, graba asin sulfur. An mga nakatagamang makukua sa gabos na provincia alagad nakakonsentrar sa Benguet an pagmina.

Kabali sa mga pigdadayong mga atraksyon sa rehiyon an Banaue Rice Terraces sa provincia kan Ifugao, Sumaguing Cave sa Sagada asin mummy caves kan Benguet asin Mt. Province. Igwa nin apat na National Parks digdi: an Cassamata Hill, Mount Pulag (an ikaduwa sa pinaká halangkaw na bukid sa Filipinas na may langkaw na 2,922 m above sea level), Mt. Data asin Balbalasang-Balbalan, namómogták sa provincia kan Kalinga. An Kalinga igwa man nin world class na white water rafting sa Chico River.

An Kordilyera igwa nin mga festival na pigseselibrar sa laog kan taon. Kabali digdi an minasunod:

Panagbenga / Baguio Flower Festival na pigseselibrar sa bulan nin Pebrero. An festival nakasentro sa pagigin Flower Garden City sa Norte kan ciudad nin Baguio. Kabali sa highlights an flower exhibits, lectures, garden tours, floral competition asin parada kan mga floats sa buong syudad..

LANG-AY Festival, Mt. Province, sarong semanang agro-industrial trade, tourism asin cultural fair na igwang mga bayleng pantribo asin kanta na pigseselibrar kada Abril 7. An lang-ay sarong tataramong katutubo na ipinapahiling ang  buhay na tradisyon kan mga tawo sa provincia.

Banaue Imbayah Festival, tolong aldaw na kapiyestahan poon Desyembre 5 hasta 8 na pigseselibrar kada apat na taon. Igwang mga paradang etniko na ipinapahiling an pagbabâgo kan kultura kan Ifugao na pigsusundan nin mga etnikong pakawat.




#Article 24: Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao (112 words)


An Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao (Ingles:Autonomous Region in Muslim Mindanao o ARMM) sarô asin an solamenteng  kan Republika kan Filipinas na igwang sadiring govierno. Komponido ini kan mga provincia nin Basilan, Lanao del Sur, Maguindanao, Shariff Kabunsuan, Sulu asin Tawi-Tawi, sagkod an ciudad nin Marawi na mayoriyang Muslim. An ciudad nin Cotabato,  dawà na parte kan SOCCSKSARGEN, an rehiyonal na kapitolyo kaini.

Nababangâ sa duwang panheograpiyang sakop an rehiyon – an sa kadagaan kan Mindanao asin an arkipelago kan Sulu. Namomogtak an Lanao del Sur, Maguindanao asin Shariff Kabunsuan sa kadagaan kan Mindanao, mantang an Basilan, Sulu asin Tawi-Tawi namómogták sa arkipelago kan Sulu.

An ARMM nababanga sa 6 na probinsya.




#Article 25: Calabarzon (136 words)


An CALABARZON (Region IV-A) sarô sa mga  kan Republika kan Filipinas na komponido kan mga provincia nin Cavite, Laguna, Batangas, Rizal, asin Quezon. An pangaran kan rehiyon halè sa kapinônan kan mga pangaran kan mga provincia. An rehiyonal na sentro kaini iyo an ciudad nin Calamba. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

Dating sarô an CALABARZON asin MIMAROPA na inapod na Rehiyon Sur na Tagalog (Ingles: Southern Tagalog Region o Region IV) antes na suhayon ini kan Orden Ehikotibo No. 103 kan 2002. An mga provincia nin Aurora asin Palawan ibinalyo sa mga rehiyon nin Sentral na Luzon asin Subangan na Visayas.

An Orden Ehikotibo No. 246, may petsang Oktobre 28, 2003, an nagdesignar sa ciudad nin Calamba bilang panrehiyon na sentro kan CALABARZON.  




#Article 26: Mimaropa (156 words)


An MIMAROPA (o Region IV-B) sarô sa duwang mga  kan Republika kan Filipinas na mayô nin kataid na rehiyon sa kadagaan, an sarô pa iyo an Subangan na Visayas. Komponido ini kan mga provincia nin Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Marinduque, Romblon asin Palawan. An pangaran kan rehiyon hali sa kapinônan kan mga pangaran kan mga provincia. An rehiyonal na sentro kaini iyo an ciudad nin Calapan. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

Pigtataram sa provincia nin Marinduque an Tagalog pati sa mga baybayon sa norteng subangan asin sur na sulnopan kan Mindoro.  

Sa laog kan isla, an manlaen-laen na mga tataramon kan mga Mangyan. Igwa nin Iraya, Alangan, Tawbuid, Hanunoo, Tadyawan, Buhid, asin Ratagnon. An pinaká huri sarong tataramon na Bisaya.

Sa Romblon, igwan nin tolong pangenot na mga tataramon: Romblomanon, Asi, asin Onhan. Kabali an mga ini sa pamilya kan tataramon na Bisaya.




#Article 27: Rawis kan Zamboanga (196 words)


An Peninsula kan Zamboanga (Ingles: Zamboanga Peninsula o Region IX) sarong  kan Republika kan Filipinas na mina-okopar kan Zamboanga Peninsula sa sulnopan kan Isla nin Mindanao. Komponido ini kan tolong  nin Zamboanga del Norte, Zamboanga del Sur, asin Zamboanga Sibugay, sagkod an iminoknang ciudad nin Zamboanga asin Isabela, an kapartidong (component) ciudad kan provincia nin Basilan na parte kan Bangsamoro Administratibong Rehiyon sa Muslim Mindanao. An ciudad nin Pagadian an rehiyonal na sentro kaini. Dating inaapod na Sulnupan na Mindanao o Western Mindanao an rehiyon antes kan Orden Ehikotibo No. 36 kan Setyembre 19, 2001.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

An Zamboanga Peninsula namómogták sa tahaw kan Golpo nin Moro, parte kan Dagat Celebes, asin Dagat Sulu. Sakop kaini an tolong provincia kan rehiyon asin ciudad nin Zamboanga, sagkod an provincia nin Misamis Occidental kan rehiyon Norteng Mindanao. An peninsula nakatakod sa mayor na isla kan Mindanao sa sarong isthmus na namómogták sa tahaw kan Panquil Bay asin Pagadian Bay. An hangganan kan peninsula asin mayor na isla artipisyal pigmamarkahan sa tahaw kan mga provincia nin Zamboanga del Sur asin Lanao del Norte.




#Article 28: Rehiyon Davao (204 words)


An Rehiyon Davao (Ingles:Davao Region o Region XI) sarô sa mga  kan Republika kan Filipinas na namomogták sa sur-subangan kan isla nin Mindanao. Kompwesto ini kan mga provincia nin Compostela Valley, Davao del Norte, Davao del Sur asin Davao Oriental. An rehiyon nasa ngimot kan Golpo nin Davao asin an ciudad nin Davao, an rehiyonal na sentro kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

Dating Habagatan na Mindanao (Ingles: Southern Mindanao) an Rehiyon XI. Kaibahan kan tolong provinciang Davao an mga provincia nin Surigao del Sur asin South Cotabato. Kan panahon na idto, an Compostela Valley parte pa kan Davao del Norte. Sa Republic Act No. 7225 na pigratificar kan Marso 16, 1992, iminukna an provincia nin Sarangani hali sa South Cotabato. Dangan, sa Republic Act No. 7901 na pigpirmahan kan Pebrero 3, 1995 kan Presidente Fidel V. Ramos, ibinalyo an Surigao del Sur sa bagong muknang rehiyon nin Caraga (Region XIII). Sa katapus-tapusi, kan Setyembre 19, 2001, sa paagi kan Executive Order No. 36 ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo, pigreorganizar an mga rehiyon asin provincia sa Mindanao. Ibinalyo an Cotabato Sur asin Sarangani sa SOCCSKSARGEN asin pinangaranan na Davao Region an rehiyon.




#Article 29: Rehiyon Nasyunal na Kapitolyo (147 words)


An Rehiyon Nasyunal na Kapitolyo (Ingles:National Capital Region o NCR), Metro Manila, Kadakulaang Manila, o Kamaynilaan iyo an pigtutukawan kan gobyerno asin saro sa tolong metropolitanong lugar sa Filipinas. Ini sarô sa mga  kan Republika kan Filipinas na namómogták sa sentro kan isla nin Luzon. 

An rehiyon iyo an sentro nin politika, komersyo, sosyedad, kultura, asin edukasyon kan Filipinas. Dapit sa iprinoklamang Sugo nin Pangpamayuhan Blg. 940, an kabilogan nin Kadakulaang Manila iyo an sentro nin gobyerno kun sain an Syudad nin Manila an kapitolyo. An pinakadakulang syudad sa Kamaynilaan iyo an Syudad nin Quezon, mientras an pinakadakulang distritong pangkomersyo iyo an Syudad nin Makati. 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

Pigbibilog an rehiyon kan Metro Manila kan syudad nin Manila, an kapitolyo kan nasyun, asin disi-sais (16) na kataid syudad kaini asin sarong munisipyo.




#Article 30: Soccsksargen (103 words)


An SOCCSKSARGEN sarô sa mga  kan Republika kan Filipinas na komponido kan mga provincia nin South Cotabato, Cotabato, Sultan Kudarat asin Sarangani, sagod mga ciudad nin ciudad nin Cotabato asin General Santos. An rehiyonal na sentro kaini an ciudad nin Koronadal na namómogták sa provincia nin Cotabato Sur. An ciudad nin Cotabato, dawâ na namómogták sa provincia nin Maguindanao, parte kan SOCCSKSARGEN asin suhay sa provinciang idto. An Maguindanao parte kan sarong espesyal na rehiyon, an ARMM na an sentro iyo an ciudad nin Cotabato.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 




#Article 31: Syudad nin Cebu (460 words)


Ciudad nin Cebu an kapitolyo kan Provincia nin Cebu sa Republika kan Filipinas. Ini an ikaduwang pinakáimportanteng area metropolitan sa nacion. Namomogtak ini sa subangan na babayon kan Isla nin Cebu. Ini an pinakágurang na ciudad sa enterong Filipinas asin an primerong banwaan na ginibong ciudad asin kapitolyo kan mga Kastila. 

Ini an sentro nin trapikong bapor kan Filipinas asin pinageerokan kan sobra sa 80% na mga kompanyang bapor kan nacion. An Internasyonal na Palayogan nin Mactan, na 20 minutos sana an rayô sa ciudad, iyo an ikaduwang pinakámahigos na internacional na palayogan apwera sa Manila. An Cebu man an sentro nin negosyo, komersyo asin industriya kan Visayas asin Mindanao, na sur na parte kan nacion. Pigaapod ini sa Filipinas na Queen City of the South (Ciudad Reina del Sur). An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Ciudad nin Cebu iyo an sentro nin area metropolitana na pigaapod na Metro Cebu. Apwera sa Cebu mismo, komponido ini kan mga ciudad nin Mandaue, Lapu-Lapu asin Talisay. Sobra sa duwang milyon na katawo an nageerok sa enterong Metro Cebu. 

Sa nakaaging sobrang 30,000 na taon, an Cebu, na Sugbo an dating ngaran, importante asin mayaman na banwaan na bago pa nag-abot an mga Kastila. An mga Cebuano kaidtong panahon nagkikinegosyo na sa Tsina asin sa mga iba pang estado kan sur-subangan nin Asya. 

Sa 7 nin Abril, 1521, nagabot si Fernando Magallanes sa Cebu. Sa pagkabarkada kaini sa hade nin Cebu na si Rajah Humabon asin su agom niya, nagtugot an mga ini asin mga 800 na natibo nin isla na bunyagan sindang Kristiano. Sinda an nagin mga primerong Kristiano sa Filipinas. Pero dae naghaloy an magayon na relasyon kan mga Kastila asin Cebuano. Pinakiaraman ni Magallanes an mga iriwalan nin Humabon asin su mga kalaban kaini, partikularmente si Lapu-Lapu. Ginadan si Magallanes sa sarong iriwalan sa baybayon nin Cebu sa 27 nin Abril, 1521. 

Sa 27 nin Abril, 1565 buminalik an mga Kastila na si Miguel Lopez de Legazpi, kaiba nin fraile na si Andres de Urdaneta. Nagibo an Cebu na kapital kan mga Kastila. Kinambyohan kaini an pangaran nin banwa na nagin Villa del Santissimo Nombre de Jesus sa 1 nin Enero, 1571. Limang taon naghaloy an pagkakapital kan Cebu nin Filipinas.

Naproklamar an provincia nin Cebu kan petsa 10 nin Marso, 1917. Ini an harong-probinsya ni Sergio Osmena Sr, na sinunodan si Manuel Quezon na presidente nin Commonwealth sa panahon kan Ikaduwang Guerra na Pankinaban. 

An CEEBOOM iyo an pagapud sa  dakolang pagasenso nin ekonomiya nin Cebu sa dekadang 90. 

An Cebu an nagin sitio nin ASEAN Summit sa Enero nin 2007.

Nababanga an Syudad nin Cebu sa 80 barangay.




#Article 32: Albay (252 words)


An Albay sarô sa mga probinsya kan Republika kan Filipinas na namumugtak sa Rehiyon Bikol sa Luzon. An Syudad nin Legazpi an kapitolyo kaini. Natatangà an probinsya kan Camarines Sur sa norte asin Sorsogon sa sur. Yaon sa norte-subangan kaini an Golpo kan Lagonoy pasiringon sa Dagat Filipinas asin sa sur-subangan an Burias Pass.

An Bulkan Mayon an pinakanagpapagiromdom sa probinsya. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Igwang sukol na 2,552.6 km² an probinsya kayâ ini ang ika-26 sa pinakasadit na probinsya sa nasyon. Namumugtak ini sa Bicol Peninsula asin kabali mayor na sa sakop kan probinsya an mga isla nin Rapu-Rapu, Batan (parte kan Rapu-Rapu), Cagraray (parte kan Bacacay), asin San Miguel (parte kan Syudad nin Tabaco).

Natatangâ an probinsya kan Camarines Sur sa norte asin Sorsogon sa sur. Nasa norte-subangan kaini an Golpo nin Lagonoy pasiringon sa Dagat Filipinas asin sa habagatan-sulnopan an Burias Pass.

Nababangâ an Albay sa 15 banwaan asin 3 syudad.

Populasyon. Sosog sa sensus kan 2007, an Albay igwang populasyon na 1,190,823 kaya ini an ika-22 na pinakamatawong probinsya sa nasyon. Igwa nin 208,640 pamilya sa probinsya na may katamtaman na dakol (average) na 5.22 katawo, urog kahalangkaw nanggad kan sa nasyonal na 4.99.

Bikol Sentral an mga panginot na tataramon sa probinsya mantang igwang dakol na parataram kan Miraya Bikol, West Albay Bikol asin Libon Bikol. Mayoriya kan mga nag-iirok digdi nakakasabot nin Tagalog asin Ingles.




#Article 33: Camarines Sur (663 words)


An Camarines Sur sarô sa mga  kan Republika kan Filipinas na namumugtak sa Rehiyon Bikol sa Luzon. An banwaan nin Pili an kapitolyo kaini. Nasa norte-sulnopan kan probinsya iyo an Quezon sagkod Camarines Norte asin sa sur an Albay. Sa subangan kaini mananagpoan an islang probinsya kan Catanduanes, sa ibong kan Maqueda Channel. Gikan sa mga pag-adal an gobyerno lokal kan probinsiya kan Camarines Sur naitindog kan Mayo 27, 1579.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Camarines Sur an pinakamahiwas asin may pinakadakol na populasyon (2015 senso: 1,952,544) sa anom na probinsya sa Rehiyon Bikol. An kabesera kaini dati iyo an syudad nin Naga. Alagad, kan Hunyo 8, 1955 huli sa pwersa kan Akta Republika Nu. 1336, napili nang kabesera kaini an banwaan nin Pili. 

An teritoryo kan Camarines Sur sinasakop an duwang syudad: Naga, sarong chartered city, asin an syudad kan Iriga. An syudad kan Naga iyo an sentro komersyal, industryal, pinansyal asin kultural kan probinsya manta an syudad kan Iriga, sarong katakin na syudad, iyo man an sentro kan Rinconada. An Danaw nin Buhi iyo an  pinaghahalean kan pinakasadit na sira na pambenta, an tabyos (o, sinarapan) (Mistichthys luzonensis).

Segun sa senso kan 2007, igwa ini nin 1,693,821 residente asin nin huli kaini ini an may pinakadakulang populasyon sa rehiyon. Iyo man ini an ika-15ng pinaka-matawong lugar sa bilog na nasyon. Kan sensong 2000, nagluwas na igwang 288,172 na pagharongon igdi na an kasyahan na bilang nin kag-erok naabot sa 5.37 na persona, bagay na mas halangkaw sa nasyonal na bilang, 4.99 na persona. An pagtalubo kan populasyon nagaabot sana sa 1.86% taon-taon, hababa na gayo kun ibabaing sa rata nin pagtatalubo kan nasyon, na naabot sa 2.36%. Sa rata nin pagtalubo kan probinsya, ginagaom na madoble an saiyang populasyon sa laog nin 38 taon.

An mayor na lenggwaheng tinataram sa Camarines Sur iyo an Bikol partikularmente an diyalektong tinataram sa Syudad kan Naga asin palibot kaini na madaling masabotan kan kadaklan kan mga Bikolano. An ibang mga tataramon digdi iyo an Buhi-non na ginagamit sa parteng habagatan kan probinsya sa tungod kan Danaw kan Buhi asin an Rinconada Bikol na lakop sa Syudad nin Iriga asin pagtaraid na banwaan. Sarong diyalekto kan Bikol Naga iyo an Partido Bikol na tinataram sa paralibot kan Golpo nin Lagonoy. Kadaklan kan mga habitante digdi nakasabot man kan Tagalog asin kan Ingles. 

Dating parte an probinsya kan lumang Camarines o Ambos Camarines.

An politika asin economiya kan provincia kontrolado kan mga Amerikano asin saindang mga local na mga kasurog na kadaklan mga lokal na elitista. 

Kan Mayo 1942, naglaog an mga puwersang guerilya sa munisipyo kan Naga. Pinabuhian an mga prisonero kan mga hapon hali sa lumang kapitolyo.  Kaiba sa mga binuhian ang nagkapirang mga dayuhan na nagtatrabaho sa mga kumpanyang dayuhan lalu na sa mga minahan sa rehiyong bicol. 

Sa mga panahon man na ini ginibong garison kan mga Hapon an Ateneo de Naga campus.

Sa panahong ini naitanom kan Partido Komunista kan Pilipinas ang Bagong Hukbong Bayan (BHB)sa provincia. Sa pangengenot ni Romulo Jallores asin saiyang tugang na si Benjie, nagorganisa sinda nin armadong grupo laban sa rehimeng Marcos sa peninsula kan Caramoan. 

An grupong ini an nagpoon magorganisa kan armadong rebelyon sa Bicol laban ki Marcos asin saiyang mga pag-iriba.

An pamilyang Villafuerte an naging dominanteng pamilya sa politika kan provincia. Kinakapotan man kan pamilyang Fuentebella an pampolitikang poder sa tercer distrito. An duwang pamilyang ini mga lumang pamilyang dati ng mga nagkakapot kan poder sa provincia.

Mga Villafuerte pa man giraray an dominanteng pamilyang nagkakapot kan poder sa provincia.

Nakapalaog sa Camarines Sur an kabuuhan na hiwas kan  na pig-ookupar an katahawang seksyon kan Rehiyon Bikol sa isla nin Luzon. Nahahangganan kan Provincia an Camarines Norte asin Quezon sa norte-sulnupan, asin Albay sa sur. Sa subangan mahihiling kaini an Maqueda Channel.

Nababangâ an Camarines Sur sa 35ng banwaan asin 2ng ciudad.




#Article 34: Luzon (161 words)


Luzon an pinakadakulang isla sa Republika kan Filipinas asin sa tolong grupo nin mga isla sa nacion. Visayas asin Mindanao an duwa. Igwa ining sokol na 104,688 km² kayâ ini an ika-15ng pinakadakula asin ikalimang pinaka pinageerokan na isla sa kinàban.

Bilang grupo nin mga isla, kabali digdi an mismong isla nin Luzon, kaiislahán kan Batanes asin Babuyan sa norte, asin mga mayor sagkod pagtaraid na mga isla nin Catanduanes, Marinduque, Masbate, Romblon sagkod Mindoro sa sur. An grupo nin mga isla kan Palawan parte kan MIMAROPA sa Luzon asin ibinalyo na sa Rehiyon VI sa Visayas kan 2005. 

Sa mga suanoy na mapa, Luçonia o Luçon an apod asin Luçoes sa mga nag-eerok digdi. Sosog sa uusipon, bisto man an Luzon sa ngaran na Nueva Castilla o an New Castile.

An mga tulay na dagang nagsosogpon sa mga isla kan Filipinas orog na an Luzon sa Asya pinaghuhunang nagdara sa mga katutubong Agta sobra sa 15,000 taon na an nakakalihis. 




#Article 35: Dagat Filipinas (137 words)


An Dagat Filipinas sarong dagat na parte kan sarong kadagatan, sa subangan kan Filipinas. Parte ini kan subangan na porsyon kan Kadagatan Pacifico.

An Dagat Filipinas napapalibutan kan Filipinas asin Taiwan sa sulnopan, Hapon sa norte, an Marianas sa subangan asin Palau sa sur. An katampad na mga dagat kaini iyo an Dagat Celebes na pigsusuhay kan Mindanao asin saradit na isla sa sur, Dagat Tsina Sur na pigsusuhay kan Filipinas, sagkod Dagat Subangan na China na pigsusuhay kan mga isla nin Ryukyu. 

An Plato kan Filipinas minaporma kan salog kaini asin minapairarom sa Plato kan Eurasia na nagporma sa archipelago kan Filipinas. Sa tahaw kaining duwang plato an Philippine Trench.

Kan 1944, ini an pinanyarihan kan Battle of the Philippine Sea, sarong naval battle sa tahaw kan Hapon asin Estados Unidos kan Ikaduwang Pankinàban na Gyera.




#Article 36: Dagat (173 words)


Ang Dagat ay may naninirahan na mga isda at iba pa eto ay makakatulong sa atin kayat dapat natin gawin and tama   

An termino ginagamit na kolokyal kapareho sa kadagatan, arog kan an tropikal na dagat, sa baybayon kan dagat o maski tubig dagat tanganig apodon an tubig kan kadagatan. An mga mahihiwas na danaw arog kan Great Lakes, minsan inaapod na mga dagat sa kadagaan. Kadakol mga dagat na pan-gilid na mga dagat na an solog kawsa kan doros kadagatan; an iba mga dagat mediterraneo na an solog kawsa kan mga pagkakaiba sa kaaskadan (salinity) asin temperatura.

An International Hydrographic Organization (IHO) an may poder sa kinàban pag-abot sa pagresolber kun ano an mga dagat. An nagreresolber na dokumento sa presente iyo an Special publication S-23, , ikatolong edisyon, 1953. An ikaduwang edisyon igwang fecha nin 1937, asin an pinakáenot, 1928. Igwa nin draft para sa ikaapat na edisyon na ipinag-imprenta kan 1986 alagad hasta ngonian manlain-lain na dae pagkakairintidihan sa pagngaran (arog kan sa Dagat Hapon) na nakapogol sa pagpaotob kaini.




#Article 37: Albay (golpo) (111 words)


An Golpo kan Albay sarong mahiwas na golpo sa sur na parte kan Isla nin Luzon sa Filipinas.

Saro an lugar sa mga lugar panturista sa sa probinsya nin Albay tibaad ta sa pirmi na pagpapahiling kan mga butanding (o isdantuko) sa mga baybayon-dagat. Naggibo an pamahalaan nin mga hakbang na naghihiling sa mga kag-ukol na sektor tanganing surion kun tama ba an dakol kan plankton, an pangenot na pigkukuahan nin pagkakan kan mga butanding, para sa pagsusustento kan espesye. Kadtonh 1997, nahiling an mga butanding sa Donsol, Sorsogon. An saindang pagpapahiling huminantong sa pagtanggap Kan banwaan sa pagbistong punong syudad nin butanding sa kinaban (whale shark capital of the world)




#Article 38: Visayas (319 words)


An Visayas o Kabisayaan sarô sa tulong mga grupo nin isla sa Filipinas, kabali an Luzon asin Mindanao. Komponido ini nin manlaen-laen na isla na nakapalibot sa Dagat Visayan. Ini an pinag-eerokan kan mga Bisaya. Pangenot na mga isla an: Panay, Negros, Cebu, Bohol, Leyte asin Samar. Maibabali man an mga isla kan Masbate asin Romblon kun ikokonsiderar an kultura.

Hasta sa ngonyan an uusipon kan kan Visayas bago an pag-abot kan mga Kastila sarong misteryo. Dawà igwang mga alamat na minausip kan uusipon kan mga Bisayâ dakol an minaduda kan katotoohan mga kaini. Sarô sa mga alamat minausip kan sarong hadè bisto bilang Kalantiaw na naggibo nin sarong koda nin ley. Igwang man na minausip na ang mga Bisayâ halè sa Borneo.

Enot na nanambitan an Visayas sa uusipon kan ika-12ng cientong taon kan pighuhunà na an rehiyon pinaghahadean kan emperio nin Srivijaya.

Pinagtotobodan na an mga Bisayâ igwa nin dayupot na relasyon diplomatiko sa manlaen-laen na kahadean na Java asin Malay huli ta an mga katutubo kan Cebu nagibong makipag-olay ki Enrique kan Malacca gamit an tataramon na Malay kan uminabot si Fernando Magallanes kan 1521.

Antes kan ekspedisyon ni Magallanes nagin interesado an mga Kastila sa arkipelago asin pinadara sinda Ruy López de Villalobos asin Miguel López de Legazpi kan 1543 sagkod 1565 tangarig diskobrehon asin sakopon an mga iska.

Kan enot, inakò kan mga Bisayâ an pagsakop kaini asin dakol an nagbalyo sa Kristyanismo sagkod nagpoon sa pag-akò sa Santo Niño bilang saindang patron. Alagad, nagin maalsom an sitwasyon asin nagbutwa an mga pag'alsa arog kaidtong ki Francisco Dagohoy.

Bakô sanang mga Kastila an nagin problema kan mga Bisayâ. Pinagtutubodan na nilulusob kan mga Moro an manlaen-laen na isla sa Visayas sa panahon na idto.

Kan Rebolusyon Filipino, aktibong kalabot an mga Bisayâ. An isla nin Negros mismo nangenot sa saindang rebolusyon.

Matapos an katalingkasan kan Filipinas, ipinadagos kan mga Bisayâ an pagbali sa politika.




#Article 39: Borneo (264 words)


Borneo an ikatolong pinaká dakolang isla sa kinàban. Igwa ining sokol na 743,330 km² (287,000 m²), asin namómogták sa sentro kan Malay archipelago asin Indonesya. Parte ini kan rehiyon Sur-subangan na Asya. Nababangâ an isla kan tolong nacion: an Indonesia, Malaysia asin Brunei.

Sa Indonesia, Kalimantan an apod digdi. An Subangan na Malasya o an Malaysian Borneo iyo an mga Estados kan Sabah asin Sarawak.

Napapalibotan kan South China Sea sa norte asin norte-sulnupan, an Dagat Sulu sa norte-subangan, an Dagat Celebes asin an Makassar Strait sa subangan, asin an Dagat Java asin Karimata Strait sa sur.

Sa sulnopan kan Borneo iyo an Malay Peninsula asin Sumatra. Sa sur iyo an isla kan Java. Sa subangan iyo an isla kan Sulawesi (Celebes). Sa norte-subangan iyo an Filipinas.

An pinakáhalangkaw na punto kan Borneo iyo an Bukid Kinabalu sa Sabah, Malaysia, may langkaw na 4,095 m (13,435 ft) ibabaw na pantay dagat. Ini an ikatolong pinakáhalangkaw na isla sa kinàban.

An pinakámahiwas na kasalogan iyo an Salog Kapuas, may poco mas o minus 1,143 km, an pinakáhalabang salog sa Indonesia, an Salog Rajang sa Sarawak na may 563 km na pinakánhalabâ sa Malaysia, an Salog Barito halos 880 km an labâ asin an Salog Mahakam halos 980 km an lâba.

Bistado man an isla sa extensive cave systems kaini. An mga klaradong tubig kweba kaini sarô sa mga pinaká halabang salog sa irarom kan dagâ sa kinàban. An Deer cave pinaghunang pinaká dakolang kweba sa kinàban na harong kan sobra sa 3 milyon na mga paniki asin guano na sobra sa 100 metros an langkaw.




#Article 40: Syudad nin Naga (1367 words)


An Syudad nin Naga (Ingles: City of Naga; Filipino: Lungsod ng Naga) sarong primera klaseng  kan Filipinas. Namumugtak ini sa Rehiyon Bikol sa sur-sulnopan na puro kan isla nin Luzon. Nasa 377 km sa sur-sulnopan ini kan syudad kan Manila asin 380 km sa norte-subangan kan syudad kan Cebu sa Visayas.

Kun itatampad an sakop kan syudad sa ibang mga syudad kan rehiyon, bakong mahiwas an sukol nin kadagaan kaini. Sa pitong syudad igdi sa Bicol, an Naga iyo an pinakasadit, na igwa sanang hiwas na 8,480 ektarya. Huli kaiyan ini an pinakasoròsoan (densely populated) na syudad sa rehiyon. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Bisto sa apod na Heart of Bicol (Bikol: Puso kan Bikol), asin siring man, binabansagan ining An Maogmang Lugar. Ini an solamenteng independienteng syudad asin an sentro kan edukasyon sagkod Simbahan na Katoliko sa rehiyon. An mga residente digdi inaapod na Nagueños. Inaapod man ang Naga na Queen City of Bicol.

An syudad an sentro kan Metro Naga, an lugar na komponido kan 12 banwaan asin syudad nin Naga na marikas an pag-uswag na kabali sa Metro Naga Development Council. Komponido kan mga banwaan sa Segundo Distrito kan Camarines Sur, apwera kan Canaman, asin mga banwaan sa tolong distrito kan provinsiya nin Camarines Sur na harani sa siyudad nin Naga sakop kan MNDC.

Dating kabesera kan Camarines Sur an syudad nin Naga, alagad sa Akta Republika Nu. 1336, na nagin ley kan Hunyo 8, 1955, naribayan ini kan banwaan nin Pili.

Si Nelson Legacion, sarong abogado iyo an presenteng alkalde kan syudad nin Naga. Saiyang sinalidahan si John Bongat taon 2019.

An total na hiwas kan  kadagaan kan syudad na ini 8,448 na ektarya o 84.48 kilometro kwadrado, bagay na an syudad nin Naga iyo an pinakasadit na syudad sa pitong syudad kan Ronang Bicol. Sa total na ini, 75% ginagamit sa agrikultura, 13% para sa residensya, 7% okupado nin kadlagan asin mga parke, 2% gamit komersyal, 2% gamit kan gobyerno para sa mga edipisyo, asin 1.2% para sa ibang pang katuyohan.

Igwang duwang pangenot na lugar pangkomersiyo an Naga. Ini an Central Business District I (bisto sa apod na Centro) asin Central Business District II.

Sa CBD I igwa nin manlalaen na negosyo arog kan mga bangko, botika, restaurants, department stores asin iba pa. Yaon man igdi an Naga City Public Market na bakalan kan mga preskong gulay, karne, asin mga produktong Bikolnon arog kan pili asin abaka.

An CBD II na yaon sa may Triangulo asin Lerma mahihiling an Bicol Central Station na nag-ooperar nin mga biyahe pasiring sa mga kataraid na munisipyo asin siyudad pati man an mga biyaheng paduman sa Manila. Yaon man digdi an Jesse Robredo Coliseum na an ikaduwang pinakadakulang coliseum sa Pilipinas pagkatapos kan Smart Araneta Coliseum.

Kan Mayo 1, 2009 lang tigbukasan sa publiko an kakatugdok lang na SM City Naga na sarong mall. Ini kagsadiri ni Henry Sy, sarong negosyante na iyo man an may sadiri nin gabos na SM Malls sa bilog na nasyon.

An mga paagi nin transportasyon sa laog kan siyudad iyo an pamosong Jeep, tricycle asin padyak.

Mientras, an mga bisita asin turista hali sa luwas kan siyudad, pwedeng makaabot sa Naga sa paagi nin bus, jeep, van/fx, asin eroplano (sa Naga Airport sa Pili).

An siyudad nin Naga iyo an sentro kan edukasyon sa Bikol nin huli sa dakol na institusyon nin halangkaw na pagkanood digdi. Kabali an: Ateneo de Naga na Unibersidad na pinapadalagan kan mga Heswita; Unibersidad kan Nueva Caceres (dating Nueva Caceres an apod sa siyudad kan pananhon nin mga Kastila) na pangenot na unibersidad sa taon nin pagkamukna asin bilang kan estudyante; sagkod Universidad de Santa Isabel na pinapadalagan kan mga madre kan Daughters of Charity asin an pinakágurang na eskwelahan na normal para sa mga babae sa Harayong Subangan.

An posibleng ikaapat na unibersidad kan siyudad an Kolehiyong Fundasyon nin Naga na pangenot na eskwelahan nin Kriminolohiya sa rehiyon.

Bago an pag-abot kan mga Kastila, mayaman na lugar na an dating banwa kan Naga na namukna sa duwang salog---Bikol asin Naga. Igwa na ining mayaman na kultura asin mga matibay na armas. Sa panahon kan mga Kastila an Naga an nagin sentro kan kultura, negosyo asin relihiyon kan enterong kabikulan. 

An pangaran daa kan Naga hale sa pagdangog nin sarong konkistador na Kastila, si Juan de Salcedo sa ngaran kan sarong kahoy na pigaapud na naga kaidtong mga Bikolano. Midbid an kahoy na ini sa ngaran na narra sa tataramon na Tagalog asin Bisaya. Alagad, an ibang mga Bikolanong historyador arog ki Danilo Gerona nagtutubod na an taramon na naga naggikan sa taramon na naga na nagtotomoy sa sarong lahing kapu'ngalan na Monggol na ngonyan iyo an ginikanan kan mga katawohan nageerok sa Assam, Meghalalya, Tripiera, Mizoran, Maripur, Arunachal, Pradesh, Burma, Bangladesh, Bhutan, Sikkim, Nepal asin Tibet. Susog man saiya, an paragilid kan duwang salog kan Bikol asin Naga haloy nang eneerokan poon pa kan 900 A.D. siring sa maririraw sa mga parasâ-pasang artifaks na nagkahoronggad sa paralibot kaini. Sabi pa niya, an taramon na naga lakop man sa mga lengguwahe kan Batak kan Sumatra asin man kan mga Dayak kan Borneo na an pakahulogan sarong irago (serpente)/dragon. Nasambit pa niya na an mga lunadang pandagat kan mga antigong Tagalog asin Pampango na may nakakaag nin garo halas/dragon na payo sa dulong (prowa) kan mga lunadan na inaapod nindang naga.

Dapit kaini, na an naga sinapi' talaga sa pangaran na naga na boot sabihon irago/halas o dragon, na bakong gikan sa pangaran kan kahoy na narra o sa layas na itik na nagâ, iyo man ini an tinotolod na teoriya kan iba pang mga parasurat arog ki Antonio H. Aragon.

An Naga sarô sa pinaká enot na ginibong siyudad kan mga Kastila sa enterong Filipinas. Sa taon na 1575 an Siyudad de Caceres tinogdas bilang orihinal na erokan kan mga Kastilang eksplorador manta sa ibong kan salog sa parte na ngonyan kan Lerma asin  Dayangdang iyo an orihinal man na lugar kan mga tunay na taga-Naga. Sa pagtalubo kan duwang lugar nagsinakniban na an duwa asin an  kahiwasan naapod nang Nueva Caceres. Pag'abot kan mga Amerikano, nawara an pagkasiyudad kaini asin binalik an saiyang ngaran sa Naga sa taon na 1919. Kan Des. 15, 1948 nagin siyudad (chartered city) na naman an Naga sa proklamasyon nin Republic Act No. 305.

Digdi sa Naga, dakulon na an mga  linga-lingaan. Nakataraytay sa kalabaan kan Magsaysay Ave. an manlaenlaen na mga kapihan, inom-inoman, asin videoke-han na nagtataong kaalingan sa mga taga-Naga kun banggi orog na kun tapos na an semana nin paglapigot sa trabaho.

Yaon diyan an Avenue Square na pano sa mga puwestong inuman, kakanan, kakanan na may tugtugan, asin mga tindahan: Lolo's Bar (inuman, kakanan, tugtugan kun saen nagkakawat an bantogan na Pork Barrel Band)), Wok Restaurant (kakanan), Coffee Beanery (kapihan), Little Asia (kakanan/inuman), Max's Restaurant (kakanan kan bantog na Max Fried Chicken), Lady Crab (bantog sa seafood orog na an aniit). Digdi laen kan mga lingaan, may mga tindahan man arog kan Mercury Drugstore, sa  cellphones, mga bags, sapatos, arak asin kun anu-ano pa.

Sa enotang wala kaini iyo an Chili Peppers, sarong inom-inoman asin binibistong nagpuon na nagkaag nin siring na negosyo sa tinampong ini. Sarong bagong tugdok iyo an Westpark Avenue kun saen nakakaag an Tokyo Tokyo!, an Dennis Grill, KopiRoti, Bacolod Inasal, asin iba pa. Yaon man naglugar sa tinampong ini an Red Platter, sarong may ambiance na restaurant pan-pamilya.
An sunod iyo an Coco Leaf(restaurant), Club M8 (discohan), Coffee Beans (kapihan), Molino Grill (resto bar), Gusthaff Restaurant (kakanan nagseserbing mga pagkakang Aleman), Bistro Roberto (resto bar asin may banda), Ilaw sa Dahon (resto, inuman), Kambingan (inuman, kakanan, bantog sa sisig), Bob Marlin (kakanan/inuman).

Sa tahaw kan sentro, sa kataid sana kan Plaza Quezon iyo an Rizal Park. Mientras, mahayahay kuta ini na paro-pahingaloan kan mga gustong magpalihis-oras alagad sa may mga bulan na ginibo na ining merkado asin lungalong nin kun anu-anong paninda. Maski may mga nagrereklamo, dai ini mapakiarman kan administrasyon kan siyudad nin huli ta ini sinasabing pagsasadiri kan gobyerno probinsiyal.

May 27 na mga barangay an Naga:




#Article 41: Catanduanes (253 words)


An Catanduanes sarong islang probinsya kan Republika kan Filipinas na namómogták sa Rehiyon Bikol sa Luzon. An banwaan nin Virac an kapitolyo kaini. Namomogtak ini sa subangan kan Camarines Sur sa balyo kan Maqueda Channel buda pigasabing ang pang-doseng pinakadakulang isla sa bansa. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An probinsya pigabuo kan isla kan Catanduanes (pigaapod man na Isla nin Virac), an Panay buda Palumbanes pati na ang mga saragdaday na mga isla na nakaparibot igdi.

Dati uning parte nin Ambos Camarines kan 1900s tapos nalipat sa Albay. Nagsadili ini buda nabulag sa Albay kan panahon ni Kongresman Francisco Perfecto na pinasa an House Bill No. 301. Tinogotan uni buda pinirmahan ni Presidente Sergio Osmeña kan Ocktubre 24, 1945, alagad man ginibo ining batas. Remigio Socito, tang huring Lieutenant Governor, ang naging inot na gobernador kan provincia. Kan eleksyon kang 1947, Alfonso V. Usero ang naging inot na binotong gobernador kan provincia. .

Isla de Cobos an inot na ngaran kanCatanduanes, na nginaran kan mga Spanish conquistadores sa poon kan 1573 kan kadakol sindang nadalan na mga tirbo na gairok sa mga kubo na piga-apod na cobos.

Catanduanes, sarong terminong inEspanyol na hari sa suroy na tandu, salong beetle na mahihiling duman buda an samdong na puno, na parehong dakol ang mahiling sa isla. Puon duman naging katanduan or kasamdongan, na nagtataram nin lugar na kung sain kadakol ang tandu or the samdong, na minatapos na sa ngaran na Catanduanes.

An Catanduanes nababanga sa 11 banwaan:




#Article 42: Iriga (191 words)


An Syudad nin Iriga sarong ikaapat na klaseng syudad sa probinsya kan Camarines Sur sa Filipinas. Namumugtak ini 400 kilometro sa sur-subangan kan syudad nin Manila, 37 kilometro sa sur kan Syudad nin Naga asin haros 67 kilometro sa norte kan Syudad nin Legazpi. Kataid kaini an mga banwaan nin Ocampo asin Sagñay sa norte; an mga banwaan kan Baao, Nabua asin Bato sa sulnopan; an banwaan kan Buhi sa subangan, anas sa Camarines Sur; sagkod an banwaan nin Polangui, Albay sa habagatan. 

An syudad may designadong zip code na . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok sa  kaharongan kaini. An sukol kan syudad iyo  kilometro kwadrado.

Nagin syudad ini kan Setyembre 3, 1968. An presenteng alkalde kan syudad iyo si Madelaine Yorobe Alfelor.

Nababanga an Iriga sa 36 barangay.

Inaapod na Irigueños an namamanwaan kan Iriga na nagtataram nin Rinconada Bikol asin Bikol Sentral sagkod Tagalog. An mga katutubò nin Agta nagtataram nin ibang tataramon alagad diit-diit nang nalilingawan kan mga bàgong tubò. 

Nagkapira sa mga namamanwaan kan Iriga na nagtaong onra digdi iyo sinda Nora Aunor, Eddie Ilarde, Leila de Lima, Kristian Cordero asin iba pa.




#Article 43: Syudad nin Legazpi (594 words)


An Syudad nin Legazpi (Filipino: Syudad ng Legazpi; Tagalog: Lungsod ng Legazpi; Ingles: City of Legazpi) sarong primera klaseng  asin an kapitolyo kan Provincia kan Albay sagkod an rehiyonal na sentro kan Rehiyon Bikol. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Huli kaiyan ini an pinakamatawong ciudad sa enterong rehiyon asin an rehiyonal na sentro. Namomogtak an ciudad sa isla nin Luzon.

Huli ta nasa sentro man kan geograpikal na sentro kan peninsula asin yaon sa tahaw kan duwang isla-provincia nin Catanduanes sagkod Masbate, an Cuidad kan Legazpi an pinaka-durhong asin huring terminal nin Philippine National Railways (PNR) sa katimogan. 

An cuidad ay an tukawang esklesyastiko nin Diocese kan Legazpi asin halos gabos kan mga naka-istar sa cuidad ay Romano Katoliko.

An Legazpi nababanga sa 70 na mga barangay.

An pig-aapod ngunyan na Siyudad kan Legazpi ay hale sa pangaran ni Miguel López de Legazpi, an Kastilang kongkistador na nagsakop kan mga Isla nin Pilipinas kan 1565. An pamilya niya ay hale sa Legazpi, España na sarong banwaan sa Guipuzcoa, España.

An Legazpi ay itinindog kan mga kinatong nag-iistar kan dating barangay nin Sawangan sa daga ni Gat Ibal, sarong pamayo na namamahala kan Albay. An mga tawo ay naka-istar sa mga kubong gibo ki nipa asin rattan. Naka-istar sinda sa hababaw asin matubig na daga sa apod na Banuang-Banuang o Binanuahan, na an boot sabihon ay dating barrio o an daga kun saen nakatindog an sarong banwaan. Kan taong 1587, pigpoonan kan mga prayleng Pransiskano nin Doktrina kan Cagsawa na bunyagan an mga naka-istar digdi para maging mga Kristiyano. Kan taong 1616, ginibong ninda ining banwaan asin paruko na inapod na Albay. An enot na kura paruko ay napagibo ki sadit na kapilya asin itinindog an Mission de San Gregorio Magno de Sawangan.

Kan ika-1 Pebrero 1814, nagsabog an Bulkang Mayon na nagwalat ki dakulang pagkaraot sa lampas 200 taong pag-uswag. Huli kaini, napiritan an mga naka-istar na magbulod sa Taysan (bisto kaidto na Makalaya). An mga tawo ay permanente nang nag-istar sa Taytay (sa ngunyan : Bagumbayan) huli ta sa batas na hale sa Gobierno Superior na pinaluwas kan Oktubre 1, 1829, na pigbabawal an pagtindog ki bagong banwaan. Kan taong 1818, an pig-aapod na Sawangan, na bisto na kaidtong Banwaan kan Albay ay hiniwalay sa Cagsawa asin piggibo ining kapital kan Partido de Ibalon (an dating pangaran nin Provincia kan Albay).

Temperatura (grado C):

Enero: 28.6 - 22.4
Febrero: 29.2 - 22.3
Marso: 30.1 - 22.9
Abril: 31.3 - 23.7
Mayo: 32.4 - 24.3
Hunyo: 32.3 - 24.1
Hulyo: 31.8 - 23.8
Agosto: 31.7 - 23.9
Septyembre: 31.6 - 23.7
Oktubre: 31.2 - 23.3
Nobyembre: 30.2 - 23.4
Disyembre: 29.1 - 23.0

Medyo sa Taon: 30.79 - 23.40

An Palayogan kan Legazpi ay mga 2,280 metrong kahalaba. Kaya kaining magpahugpa' nin mga  dakolang eroplanong panginternasyonal. An Philippine Airlines asin Cebu Pacific ay naglalayog na duwang beses aru-aldaw hale sa Manila asin Cebu (ciudad). Naaprobar na an paggibo nin bagong Palayogan na Internasyonal nin Legazpi na gigibuhon sa magkatakod na banwaan nin Daraga. 

An pagbiyahe sa bus halè sa Manila pagduman sa Legazpi mga 10 o 11 na oras. Sobra pa sa 10 na kompanya nin bus an nagbibiyahe sa Legazpi. 

An pinakaenot na mall sa Kabikolan an Pacific Mall sa Legazpi na nasa sentro kan Landco Business Park. Sa taon na 2008 may gigibuhon na bagong parke nin negosyo na papangaranan nin Embarcadero. Ini ibubugtak sa Legazpi Port Area, harani sa dating pier.




#Article 44: William Shakespeare (209 words)


Si William Shakespeare (26 nin Abril, 1564 - 23 nin Abril 1616) sarong parasurat na Ingles na pigkokonsiderar na pinakágrande na parasurat sa Ingles. Siya an pigaapod na paratulang nacional nin Inglatera asin The Bard. Igwa ining 38 mga dula na pinamana sa Ingles, asin 154 na sonata asin duwang rawit-dawit. Su mga dula ni Shakespeare natraducir sa gabos na importanteng tataramon sa kinàban. 

Pinagnaki si Shakespeare sa banwa nin Stratford-Upon-Avon. Sa edad nin 18 pinakásalan niya si Anne Hathaway. Tulo an aki ninda: si Susanna, asin an mga kambal na si Hamnet asin Judith. 

An pinaká importanteng obra ni Shakespeare sinurat niya sa tahaw nin 1590 asin 1613. An kadaklan sa mga pinaká matua niyang dula mga komedya o uusipon, mga klase nin literatura na pinerpekto niya. Pagkatapos kaini, puro mga trahedya an sinurat ni Shakespeare abot sa taon na 1608. Sa laog kaining panahon nasurat an Hamlet, King Lear asin Macbeth na pigkokonsiderar na pinaká grande na mga Trahedya sa tataramon na Ingles. 

Kan buhay pa si Shakespeare bistado na siya na sarong mahigos asin matibay na parasurat. Alagad, an paghalankaw kan saiyang reputasyon na pinaká grande na parasurat nagpuun sana sa siglo na XIX, huli ta an mga parasurat na Romantiko prinomober an saiyang mga obra.




#Article 45: Henry James (273 words)


Si Henry James (Abril 15, 1843 – Pebrero 28, 1916), aki ni Henry James Sr. sarong Amerikanong parasurat asin kritiko nin literatura na pinangaki sa Estados Unidos alagad nag-istar na pinakáhaloy sa Reyno Unido. Namidmid siya sa mga sinurat niyang nobelas asin kwentos na binasado niya sa konsyensya asin moralidad. 

Dakula an kontribusyon ni James sa kritiko nin kwentohan, partikularmente sa pagkasabot niya na an mga manunurat dapat tawan nin kalayaan sa saindang pagpresentar kan pagkasabot ninda sa kinàban. 

Namundag si Henry James Abril 15, 1843 sa ciudad New York sa sarong maykayang pamilya. An saiyang ama, si Henry James Sr., sarong sa mga bistong madudunong kan dice nuebeng cientong taon sa Amerika. 

Roderick Hudson (1875)
An Amerikano (The American) (1877)
An mga Europeo (The Europeans) (1878)
Washington Square (1880)
An Retrato nin sarong Daraga (The Portrait of a Lady(1881)
An Mga Bostoniano (The Bostonians) (1886)
An prinsesang Casamassima (The Princess Casamassima) (1886)
An Utikon (The Liar) (1888))
Su mga Papeles nin Aspern (The Aspern Papers) (1888))
An Musang Trahika (The Tragic Muse) (1890)
Guy Domville (1895)
Mga Kayamanan kan Poynton (The Spoils of Poynton) (1897)
An Pagkaram ni Maisie (What Maisie Knew) (1897)
Saro Pang Paglibot Kan Turnilyo (The Turn of the Screw) (1898)
Sa Hawla (In the Cage) (1898)
An Idad na Ingrata (The Awkward Age) (1899)
An mga Pakpak nin Kalapati (The wings of the Dove) (1902)
An mga Embahador (The Ambassadors) (1903)
Mga Hayop Sa Gubat (The Beast in the Jungle) (1903)
An Bagul na Ginto (The Golden Bowl) (1904)
Oras na Ingles (English Hours) (1905)
An Eksenang Amerikano (The American Scene) (1907
Oras na Italiano (Italian Hours) (1909)




#Article 46: Tataramon na Habanes (233 words)


An Javanese o Habanes  (, ; ) (bistado sa kolokyal na , ; ) sarong tataramon kan mga tawo nin Habanes gikan sa sentral asin subangang mga parte kan isla nin Java, sa Indonesia. Igwa man nin mga parataram nin habanes sa norteng gilid-baybayon kan Sulnupan na Java. Ini an katutubong tataramon kan dai mababa sa 98 milyong mga tawo o (dae mababa sa 42% kan total na populayon kan Indonesia).Boot sabihon, kapwa ini kan mga ibang tataramon na Indones arog kan Bahasa Indonesia asin mga idiomang Pilipino arog kan Bikol asin Tagalog. An Habanés sarô sa mga tataramon na klasiko kan kinàban na may literaturang mayamanon asin mga 12 siglo na kagurangan.

Saro an tataramon na Habanes sa mga tataramon na Austronesyo, alagad dai ini masyadong harani sa ibang mga tataramon asin masakiton na i-classify. An pinakaharaning kamag-anak kan tataramon na ini iyo an mga kataraid kaining tataramon arog kan Sundanese, Madurese asin Balinese. Kadaklan sa mga parataram nin Habanes, nagtataram nin tataramon na Indonesian, an standardized na porma kan Malay na pigtataram sa Indonesia, para opisyal asin komersyal na nga gamit kaiba man an makipag-ulay o makipag-ugnay sa mga daeng parataram nin habanes nin mga Indonesian.

May mga parataram man kan tataramon na habanes sa Malaysia (sa parte kan Selangor asin Johor) asin sa Singapura. May mga tawo nin Habanes na gikan sa Suriname na nagtataram nin kreoleng pinaghalian kan tataramon.




#Article 47: Kantones (143 words)


An Kantonés iyo an ikatulong tataramón na may pinakádakol na parataram sa nasyón nin Tsina. May mga 77 milyon mas o menos na katawong naggagamit kaini partikularmente sa probinsya nin Guangdong, Hong Kong asin Macao. An tataramon na ini minimirar na diyalektong prestihiyoso sa mga Yue'ng Intsik. An mga naenot na Intsik na nagemigrar sa Kanada, Peru, Estados Unidos, Panama, Australya, Reyno Unido asin sa kahiwasan kan Europa saka Sur-subangan kan Asya ay mga parataram nin Kantonés. An resulta kaini an Kantonés ay nagin dominanteng tataramon sa mga Chinatown sa ining mga nasyón.

An langgwaheng Kantones hinihiling na parte kan identidad kultural kan mga parataram sa kahiwasan kan habagatan nin Tsina, Hongkong asin Macao. Dawa ngane an Kantones nakaka'agid na marhay sa bokabularyo asin estruktura gramatika kan Mandarin, an duwang tataramon na ini haros dai magkasinabotan huli ta sa pagsasayod magka'iba sindang maray.




#Article 48: Tataramon na Koreano (102 words)


Koreano an opisyal na tataramon kan Korea del Norte asin Korea del Sur. Ini man an sarô sa duwang opisyal na mga tataramon sa Yanbian Korean Autonomous Prefecture kan Tsina. Igwa nin haros 80 milyon na parataram nin Koreano na may darakulang grupo sa manlain-lain na mga estadong Dating-Sobyet asin kan mga populasyon sa Tsina, Australya, Estados Unidos, Canada, Brasil, Hapon, asin an pinakáhuri an Filipinas.

An sistemang pansusurat kan Koreano ay pigaapud na Hageul o Hangul. Ini ay sarong sisteming alpabetiko asin ponetiko. Dakula an utang kan Koreano sa tataramong Intsik. Naabot sa 50% kan bokabularyo kaini na hale sa Intsik.




#Article 49: Tamil (115 words)


An Tamil (தமிழ்
     tamiḻ; IPA /t̪ɐmɨɻ/) sarong tataramong Drawida na piggagamit partikularmente sa estado nin Tamil Nadu sa nación nin India, asin sa norte-subangan nin Sri Lanka. Ini ang ikaduwang idiomang Drawida na pinaká dakol na parataram asin sa gabos na grupong Drawida, an literatura kaini ay an pinakámayaman. An total na parataram kaini ay sobrang 50 milyón na katawo sa enterong kinàban. An Tamil pigdara kan saiyang mga parataram sa Malaysia, Byetnam, Singapur asin sa mga ciudad na Europea arog kan Londres.

An tradisiong literaria nin Tamil iyo an sarô sa pinakágurang sa enterong India. An pinakámatuang texto kaini iyo an Tolkapiyyam na puede ser na hali pa sa ikalimang siglo antes ni Hesukristo.




#Article 50: Tataramon na Espanyol (123 words)


An tataramon na Espanyol o Kastelyano sarong miembro kan grupong tataramon na Romanse. Aki ini kan Latin na sa Tiempo Klasiko pigdara kan mga Romanong soldados sa rehiyon nin Cantabria sa norte kan presenteng Espanya. Sa pagkatapos kan Reconquista, nagin lenguahe ini kan enterong Espanya. Dinara kan mga Kastila an saindang tataramon sa mga koloniya ninda sa Amerikas asin Filipinas durante sa mga siglong 15 asin 16. An resulta kaini sa presenteng tiempo an Espanyol ay ikaduwa na tataramOn na pinaká dakol na paRataram sa enterong kinàban. Igwa ining sobrang 450 milyon na parataram partikularmemte sa Amerikang Latin asin Espanya. Dakula ang impluensya kaini sa gabos na tataramon sa Pilipinas, pati na sa Rehiyon Bikol ta dakulon kan bocabulario kaini hale sa Espanyol.




#Article 51: Italiano (272 words)


An Italiano (Ingles, Italian) sarong tataramon na Romanse na tinataram mansana sa Europa, partikular sa Italya, Suisa, San Marino, Vaticano, asin kan mga minoriya sa Malta, Monako, Kroasya, Slovenia, Pranses, Libya, Eritrea asin Somalia. Igwa man mga imigranteng komunidad sa Amerika asin Australya na ini an saindang lenggwahe. Kadaklan kan mga parataram mga bi-lingual, na gamit an estandarteng Italiano asin ibang mga tataramon na rehiyunal.

Susog sa estadistika kan Union Europa, an Italiano tinataram nin 65 milyon katawo bilang enot na tataramon ninda (13% kan UE na populasyon), haros sa Italya mansana asin komo ikaduwang lenggwahe kan 14 milyon na tawo. Kun isasaro diyan an mga parataram Italiano sa bakong-Union Europang mga nasyon, arog kan Suisa asin Albanya, asin sa ibang kontinente pa, an total na bilang kani maabot sobra sa 85 milyon.

Sa Suisa, an Italiano saro sa opisyal na lenggwahe; ini inaadalan asin nanono'dan sa gabos na eskwelahan kan konpederasyon asin tinataram bilang enot na tataramon sa mga kanton Suisa nin Ticino asin Grigioni asin man kan dakul na numero nin mga imigrante sa mga kanton kun saen Aleman o Pranses an mayor na tataramon. An Italiano iyo man an opisyal na lengggwahe kan San Marino asin , siring man, kan syudad nin Vaticano. Ini kapwa oppisyal na tataramon sa 
Istria na parte kan Slovenia asin kan Istria County sa Kroasya. An lenggwahe na inadoptar kan estado kan an Italya nagkaboronyog na, pinasikad sa diyalekto nin Tuskany na dati (daa) tinataram sana kan mga alta sosyedad sa Florence. An pagtalubo kan Italiano naimpluensya man na gayo kan lenggwaheng Aleman na dara kan mga tagasakyada sa imperyong Romano kan mga panahon.




#Article 52: Tataramon na Latin (608 words)


An Latin sarong gurang na tataramon na Indo-Europeo na sa Tiyempo Klasiko piggagamit sa rehiyon kan Latium. Sakop kaini ang Roma. Sa poder kan Imperyong Romano nagin ining pinakádominanteng tataramon sa Europa na piggamit sa gabos na sitwasyon na pormal asin relehiyosa bago pa dumakul an importansya kan Pranses asin Ingles.

An Latin an magurang na tataramon kan mga modernong lenguaheng Italiano, Espanyol, Pranses, Portuges asin Romano. Dakulaun an impluwensya kaini sa mga tataramon na Europeo, halimbawa sa Ingles.

Ini an opisyal na tataramon kan Vaticano.

A (halipot) [a] (Arog nin mga a sa ataman)

A (halaba) [aː] (mas halabâ an pagtaram kaini, asin medio mas bukás an ngimot, arog nin a sa mapulî)

AE [aj] (arog nin ay sa kapay)

B [b] (arog nin b kan babayi)

C [k] (pirmi ining arog nin k sa kakan, baku sa c kan ciudad)

CH [kʰ] (harani sa Tagalog na taram ‘dukha’)

D [d] (arog nin ‘dagdag’)

E (halipot) [e] (arog nin 'e' kan ‘apuera’)

E (halaba) [eː] (harani sa Pranses na ‘été’, o sa Aleman na ‘Leben’, an pantaram kaini duwang beses mas halaba sa 'e' na halipot)

EI [ej] (gari sa Ingles na ‘okay’ o 'play)

EU [ew] (arog nin Espanyol sa ‘europeo’; harani sa Tagalog sa ‘ewan’)

F [f] (arog sa pagtaram sa Espanyol nin ‘Filipino’ - ikaag an untó sa ngábil, asin maghayóp)

G [g] (pirmi ining arog nin ‘gibo’, baku arog nin 'g' sa 'Ginebra')

GN [ŋn] (arog nin 'ngn' sa ‘pangnaran’)

H [h] (arog nin ‘hanap’ o 'harong')

I (halipot) [i] (arog nin ikaduwang 'i' sa taram na Tagalog 'singsing')

I (halaba) [iː] (harani sa i sa malipot, pero medio mas halaba, gari sa Pranses na 'rire', martyr)

L [l] (arog nin ‘lakaw’)

M [m] (arog nin ‘mayo’)

N [n] (arog nin ‘niyog’; bago sa C, G, o Q, arog nin /ŋ/ sa ‘tanglay’)

O (halipot) [o] (arog nin ‘Ano?’ sa pagtaram kaini kan mga Tagalog)

O (halaba) [oː] (arog nin 'Ano?' sa pagtaram kaini kan mga Bikolano o mga Bisaya pero mas halaba asin medyo eksaherado; harani sa Pranses na ‘eau’, sa Aleman na ‘wo’)

OE [oj] (arog nin ‘Oy!’, asin sa Ingles na 'boy')

P [p] (arog nin ‘patos’)

PH [pʰ] (arog Inggles na ‘pit’, muya sabihon igwang paros an pagtaram kan 'p')

QU [kʷ] (arog nin ‘kwarto’)

R [ɾ] (arog nin ‘ribo’)

S [s] (arog nin ‘salog’)

T [t] (arog nin ‘tataramon’)

TH [tʰ] (an pagtaram kaini ay may sadit na paros, arog nin Inggles na ‘tin’; harani sa ‘bathala’)

U (halipot) [u] (arog nin ‘supot’)

U (halaba) [uː] (duwang beses mas halaba sa 'u' na halipot asin medyo eksaherado an pantaram, gari sa ‘magayooooonon siya!’)

V [w] (pirmi ining arog kan 'w' sa Bikol ‘lawa’)

X [ks] (arog nin ‘aksaya’)

Y (halipot) [ʏ] (arog sa Pranses ‘cru’, pero ini dating tunog na Griego, siguradong an mayoría kan mga Romano dae nakokopya ini, ta baku natural ini sainda, imbis, an pagtaram ninda parehas sa 'i' na halipot)

Y (halaba) [yː] (arog sa Pranses 'mur', ini ay kinopya nin mga Romano sa mga taram na Griego, an mayoria sainda dae ini nakokopya, imbis, an pagtaram ninda arog sa 'i' na halaba)

Mga Pangnaran (Nouns)

Igwa an Latin na limang deklinasyon. An resulta kaini ay baku man importante an orden kan mga taram sa sarong taramon. Pwedeng ikambyo an orden kan mga taram pero an kasabutan dae man naiba, maski an tono o empasis medyo iba. 

Primerong deklinasyon

Saroan (Singular) 	Dakulan (Plural)

Nominatibo: 	ros -a, 	 ros -ae

Bokatibo:	ros -a ,	 ros -ae

Akusatibo: 	ros -am,	ros -ās

Henitibo:	ros -ae, 	ros -ārum

Datibo: 	ros -ae, 	ros -is

Ablatibo:	ros -ā, 	 ros -is




#Article 53: Portuges (110 words)


An Portuges (português o língua portuguesa) sarong tataramon na Indo-Europeo. Aki ini kan Latin na sa Tiyempo Klasiko pigdara kan mga sundalong Romano sa rehiyon nin Galicia sa Espanya asin sa norte kan Portugal. Sa pagkatopos kan Reconquista, nagin lenguahe ini kan enterong Portugal. Dinara kan mga Portuges an saindang tataramon sa mga koloniya ninda durante sa mga siglong 15 asin 16. An resulta kaini ay sa presenteng tiyempo an Portuges ay ikaanum na tataramon na pinaká dakol na panataram. Sa enterong kinàban igwang 200 milyon mas o menos na katawong nangagamit kaini, partikularmente sa Brasil(182 na milyon), sa Portugal (10.3 na milyon) sa Angola, Mosambik asin sa Timor Oriental.




#Article 54: Dante (130 words)


Si Dante Alighieri (14 nin Mayo/13 nin Hunyo 1265 – 13/14 nin Septyembre, 1321) sarong dating paratula na hale sa Florencia, Italia. An pinakán bisto niyang sinurat iyo an Commedia (Divina Comedia) na pigkokonsiderar na sarô sa pinakádulang obrang literario na sinurat sa tataramon na Italiano asin obra maestra kan literaturang pankinaban. Sa Italiano tinawan siya nin guha na il Sommo Poeta(Paratulang Supremo).

Sa panahon ni Dante an Latin an tataramon na piggagamit sa halos gabos na tipo nin suraton. Alagad, sa pagsurat ni Dante nin Commedia sa tataramon na Italiano, na binase niya sa diyalektong natibo niya na Toscano asin iba pa arog nin Siciliano, nagpoon an pagkaimportansya kaini sa peninsula nin Italia na dati mayo man na estandar o nacional na idioma.

La Vita Nuova

De vulgari eloquentia




#Article 55: Fyodor Dostoevsky (108 words)


Si Fyodor Mikhailovich Dostoevsky (sa Ruso:Фёдор Миха́йлович Достое́вский, IPA: [ˈfʲodər mʲɪˈxajləvʲɪtɕ dəstʌˈjɛfskʲɪj](11 nin Nobyembre 1821-9 nin Pebrero, 1881) sarong dating nobelistang Ruso asin parasurat nin istorya. An mga sinurat niya, arog nin Crimen asin Castigo, Mga Tugang na Lalaking Karamazov dakola an nagin inpluwensya kaini sa literatura asin isipon nin kinàban. 

Sa produktong literaryo ni Dostoevsky piglaladawan niya an pisikolohiya nin tawo sa konteksto na mahiro na panahon kan politika, sosyodad asin espiritualidad na Rusya nin siglong XIX. Dakul an nagkokonsiderar saiya na tagapuun o ninuno nin existencialismo. An saiying Notas Hale sa Irarom nin Daga (1864) pigapod ni Walter Kauffmann na pinakan makusog na pagbukas kan existencialismo. 




#Article 56: Flaubert (194 words)


Si Gustave Flaubert (12 nin Disyembre, 1821 – 8 nin Mayo, 1880) [gystav flobɛʁ]) sarong dating parasurat na Pranses na pigbibilang na sarô sa mga pinakán grande na nobelista sa kinàbang sulnopan. Pinakan bistado siya sa saiyang primerong nobela na napublikar na Madame Bovary (1857)asin sa pagmomoot o obesyon niya sa arte asin estilo, partikularmente sa pirmi niyang paghahanap kan le mot juste (an tama na taram). 

Obra na mayor

    * Madame Bovary (1857)
    * Salammbô (1862)
    * L'Éducation sentimentale (1869) 
    * La Tentation de Saint Antoine (1874) (An Tentasyon ni San Antonio)
    * Trois contes (1877) (Tulong kwento)
    * Bouvard et Pécuchet (1881, napublikar ini kan gadan na siya)
    * Dictionnaire des idées reçues (1911, napublikar ini kan gadan na siya)
    * November (sinurat enot, 1842)

Obra na menor

    * Lettres à la municipalité de Rouen (1872)
    * Le Candidat (1874), vaudeville
    * Le Château des cœurs (1880)
    * Mémoires d’un fou (1838)

    * À bord de la Cange (1904)
    * Par les champs et les grèves (1910)
    * Dictionnaire des idées reçues (1913)
    * Œuvres de jeunesse inédites (1910)
    * Lettres inédites à Tourgueniev (1947)
    * Lettres inédites à Raoul Duval (1950)




#Article 57: Tataramon na Waray-Waray (221 words)


An Waray-Waray sarong tataramon na Austronesyo na piggagamit sa mga probinsya nin Samar, Norteng Samar, Subangan na Samar, subangan kan Leyte asin Biliran sa Filipinas. 

Miyembro ini kan grupong Warayano na apwera sa Waray-Waray mismo, komponido kan Waray Sorsogon asin Masbate Sorsogon. Ining duwang sinabing tataramon na pigaapod man na Bisakol nin huli ta sa tahaw sinda nin grupong Bisaya sagkod Bikol.

Igwa an Waray nin kabilugan na 16 na mga ponemang katanog: .

Igwa an Waray nin tolong katutubo na mga ponemang patanog: /a/ , /i/ , asin /u/ . Pigagamit an duwa  sa subli-taramon na Espanyol.

Dai man nagsasangli an paggamit kan /u/ imbes kan /o/ o /ɔ/ sa boot na sabihon kan sarong kataga. Nin huli ta nasa libreng pagkakaiba-iba, naiiba an paggamit kaini sa manlainlain na mga diyalekto o sosyolekto.

Piggagamit an mga katutubong numero para sa mga numero poon saro sagkod sampulo. Para sa kag-saro pataas, eksklusibong piggagamitan ini nin mga numerong Espanyol kan mga Waraynon sa ngunyan, dai na namamangnohan kan kadaklan kan mga katutubo na parataram an mga katutubong katapat kaini (apwera sa  gatos  para sa  gatos  asin  yukot  para sa  ribo ). Ipinagtataram an pira, lalo na an mga bago sa kataid kan mga katapat na Espanyol.

Nasa ibaba an mga halimbawa kan ipinagtataram na Waray sa Metropolitan Tacloban asin sa hararaning lugar:




#Article 58: Tataramon na Pangasinense (274 words)


An Pangasinense  kabali sa sanga kan mga tataramon na Malayo-Polinesyo kan pamilya nin mga tataramon na Austronesyo. Pigtataram an tataramon na Pangasinense kan sobra sa 2 milyon katawo sa provincia nin Pangasinan, sa iba pang mga komunidad nin Pangasinan sa Filipinas asin significanteng bilang nin imigranteng Pangasinan sa Estados Unidos. Ini an pangenot na tataramon sa provincia nin Pangasinan na namómogták sa sulnopan-sentral na parte kan isla nin Luzon sa may Golpo kan Lingayen. Ini an pinakapigtataram kan kadaklan sa centro kan Pangasinan.

Kaiba an tataramon na Pangasinan sa sanga kan mga tataramon na Malayo-Polinesyo kan pamilya nin mga tataramon na Austronesyo.

An Pangasinan pareho man sa ibang hararanai na magkakaugnay na mga tataramon kan Filipinas, Indones sa Indonesya, Malayo sa Malaysia, Hawayano sa Hawaii asin Malagasy sa Madagaskar. Haranihon nin maray na kaugnay an tataramon na Pangasinan sa tataramon na Ibaloi na pigtataram sa kataid kaining provincia kan Benguet, mahihiling sa Norte kan Pangasinan.  Pigklasipikado an Pangasinan sa irarom kan grupo nin Pangasiniko kan mga tataramon.

An iba pang mga tataramon n Pangasiniko, iyo an minasunod:

Primarya man na pigtataram an Pangasinan sa mga provincia kan Pangasinan, Tarlac, La Union, asin Benguet, dangan sa mga pirang lugar na kataid kaining mga provincia kan Zambales, Nueva Ecija, Aurora, asin Nueva Vizcaya.

Arog kan ibang mga tataramon na Malayo-Polinesyo, an Pangasinan igwang berba–subhetibo–obhetibo orden kan taramon. An Pangasinan sarong agglutinatibong tataramon.

An Listahan kan mga puon saró hangan sampuló  English, Tagalog, Pangasinan asin Bikol Sentral

Mga Kardinal na Numero:

An Modernong Pangasinan igwa 27 nin mga letra, na an 26 na mga letra kaini nakaiba sa basic Latin alphabet asin an Pangasinan na diptongong ng:




#Article 59: Manila (173 words)


An Manila (Filipino: Lungsod ng Maynila) o Maynila, iyo an kapitolyo kan Republika kan Filpinas asin sarô sa mga syudad na minabilog sa Rehiyon Nasyunal na Kapitolyo. Manila an sentro kan gobyerno sa nasyon asin sarô sa mga pinageerokan kan kan sobra sa 10 milyon katawo. Namumugtak ini sa gilid kan Suba' nin Manila na nasa sulnopan kan Metro Manila na yaon sa sugpunan (isthmus) sa tahaw kan Suba' nin Manila asin Danaw kan Bay sa Sur na Luzon. An syudad an sarô sa 17 syudad asin sarong banwaan na minabilog nin metropolitana. 

Ikaduwa an Manila sa pinakamatawong syudad sa Filipinas na igwang 1.6 milyon. Mas matawo an haraning syudad nin Quezon, an dating kapitolyo kan nasyon. An metropolitan an pinakamatawo sa Sur-Subangan na Asya. Sa ngunyan, kabali sa lista kan mga pankinàban na syudad an Manila.

An designadong zip code kan syudad iyo . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok sa  kaharongan kaini. An kahiwasan kan syudad igwang sukol na  kilometro kwadrado.

An Manila nababanga sa 897 na barangay.




#Article 60: Mga tataramon sa Bikol (261 words)


Nakagrupo sa apat an mga tataramon sa Rehiyon Bikol sa Filipinas. Kabali digdi an tulong grupo o pamilya nin mga tataramon na Bikol asin an grupo nin mga tataramon na Bisakol.

An mga tataramon sa Bikol kabali sa pamilya kan tataramon na Sentral na Pilipinas na kabali man an Tagalog asin mga tataramon na Bisaya.

An Baybayon na Bikol o Norteng Bikol pigtataram kan labi sa 2.4 milyon katao sosog sa 1990 sensus sa gabos na mga probinsya kan Rehiyon Bikol: Camarines Norte, Camarines Sur, Albay, Catanduanes, Sorsogon, asin Masbate.

Nababangâ pa man an Baybayon na Bikol sa apat (o tulong) mga tataramon:

An diyalekto sa Syudad nin Naga asin pagtaraid na mga banwaan iyo an pigbabasaran kan estandarteng tataramon kan Bikol Sentral sa media, lingua franca asin simbahan.

An Kadagaan na Bikol o Sur na Bikol pigtataram kan labi sa 1.1 milyon katao sa ikalimang distrito kan Camarines Sur asin sa sulnopan na parte kan Albay asin Sorsogon.

Nababangâ pa man an Kadagaan na Bikol sa tulong mga tataramon:

An Norteng Catanduanes Bikol o Pandan Bikol pigtataram kan haros 80,000 katao sa mga banwaan sa gamping norte kan Catanduanes: Caramoran, Pandan, Bagamanoc, Panganiban, asin Viga

An Bisakol iyo an mga tataramon na Bisaya na pigtataran sa rehiyon Bikol. An mga tataramon na ini agid sa Waray-Waray asin Hiligaynon alagad impluwensyado kan ibang mga tataramon na Bikol. Igwang haros 850,000 na mga parataram nin Bisakol, kabali an haros 530,000 na mga Masbatenyo.

Nababangâ pa man an Bisakol sa tulong mga tataramon:

Igwa pa man nin mga tataramon na piggagamit sa Bikol.  




#Article 61: Tataramon na Bikol Sentral (653 words)


An tataramon na Bikol Sentral o Katahawan na Bikol (Ingles: Central Bikol) o Bikol sana, an pinakapigtataram asin pinakanasasabòtan na tataramon sa Rehiyon Bikol. Ini an sarô sa mga panginot na tataramon sa Filipinas na pigtataram kan 4,253,000 katawo.

Sosog sa pagklasipikar ni Curtis McFarland sa mga tataramon sa rehiyon kan pamilya nin mga tataramon na Bikolnon, kabali an tataramon na ini sa Coastal Bikol. Pigtataram ini sa dakulang parte kan Camarines Sur, subangan na parte kan Albay, sulnopan kan Camarines Norte, asin gamping norte kan Sorsogon sagkod isla nin Burias sa Masbate.

Igwang 16 na mga katanog sa tataramon na Bikol: /p, b, d, t, k, ɡ, s, h, m, n, ŋ, l, ɾ, j~ʝ, w~ʋ, ʔ/. An walo sa mga ini, sinublian sana gikan sa mga subli-taramon: /f, v, tʃ, dʒ, ʃ, ʒ, ʎ, ɲ/. Pigtala an tolong katanog bilang /a, i, u/. An mga katanog na /e, o/ piggagamit sana sa Espanyol.

Igwa nin limang diyalekto an tataramon na Bikol Sentral:

An diyalektong Bikol Sentral Naga o Bikol-Naga na pigtataram sa primer asin segundo distrito kan Camarines Sur (lain sa Del Gallego), syudad nin Naga, sagkod San Pascual, Masbate iyo an pig-aapod na standard Bikol. Nasasabòtan ini kan kadaklan na parataram nin mga tataramon na Bikol.

Sa mga ibang parte kan Camarines Sur tinataram an mga tataramon na Rinconada Bikol asin Buhi Bikol.

An diyalektong Bikol Sentral Legazpi o Bikol-Legazpi iyo an tataramon sa mga Syudad nin Legazpi asin Syudad nin Tabaco sa probinsya nin Albay, pati sa mga banwaan nin Malinao, Malilipot, Bacacay, Sto. Domingo, Manito, Rapu-Rapu. Ini man an tataramon kan distrito nin Bacon sa Syudad nin Sorsogon asin sa banwaan nin Magallanes sa probinsya nin Sorsogon. 

Dakula an impluwensya kaining diyalekto sa mga ibang parte kan probinsya nin Albay saka Sorsogon huli ta piglalakop ini kan mga estasyon nin radyo asin telebisyon hali sa Legazpi. 

Sa mga ibang parte kan Albay tinataram an Libon Bikol, Bikol Sulnopan na Albay asin Miraya Bikol.

An diyalektong Bikol Sentral Partido o Bikol-Partido iyo an tataramon kan mga banwaan nin Tigaon, Ocampo, Sangay, San José, Goa, Lagonoy, Caramoan asin Garchitorena sa probinsya nin Camarines Sur, pati sa mga banwaan nin Tiwi, Albay asin San Andres, Catanduanes.

An diyalektong Bikol Sentral Daet oBikol-Daet iyo an tataramon kan mga banwaan nin Daet, San Vicente, Talisay, Mercedes asin Basud, sa probinsya nin Camarines Norte.

Tagalog an tataramon sa mga ibang banwa kaining probinsya.

An diyalektong Bikol Sentral Virac o Bikol Virac iyo an tataramon kan mga banwaan nin Virac, Bato, San Miguel, Baras, Gigmoto asin Cololbon, sa parteng sur kan probinsya nin Catanduanes. Sosog ki Malcolm Mintz, iba asin distinto an tataramon sa parteng norte kaining isla na bakong sakop nin pig-aapod na Bikol Sentral alagad kan tataramon na Bikol Norteng Catanduanes.

Ikinaklasipikar man bilang suhay na tataramon kan Ethnologue bilang Southern Catanduanes Bikol an diyalektong ini.

Arog kan iba pang mga tataramon sa Filipinas, igwa man nin mga bilang nin mga subli-taramon an Bikol, kadaklan gikan sa Espanyol nin huli ta sa 333 taon kan pangogobyerno kan Espanyol sa Filipinas. Kaiba digdi an suerte, karne (carne), imbestigador (investigador), litro, pero, dangan krimen (crimen). An iba pang ginunuang subli-taramon iyo an Sanskrit, na may mga kataga o taramon arog kan hade asin karma.

Siring man sa dakol na mga tataramon na Filipino, mayaman man an Bikol sa set kan mga partikulo nin diskurso.

An Rapsak o Anger Register na pig-aapod sa tataramon na Ingles, sagana sain man na tataramon kan Bikol. Ini an Halimbawa kan inaapod na Rapsak (kun sa Ingles, inaapod ining Bikol Speech Register.)

May duwang klase nin pagpapangaran kan mga numero sa Bikol. An katutubong tataramon na Bikol asin an tataramon na espanyol. Sa pangkagabsan, an tataramon na bikol, minagamit an terminong espanyol sa mga pag tukoy kan oras arog kan Alas singko (5 o'clock). Mantang, an mga katutubong termino mababasa sa mga libro.  Maririsa man an terminong Espanyol sa pagpresyo.




#Article 62: Kinaban (221 words)


Kinàban an ikatolong planeta poon sa Saldang asin an pinakadakulà sa mga terestreng planeta sa Sistema Solar, sa diametro sagkod masa. Inaapod man ining an Kinàban, Planetang Kinàban, asin Dagâ. Sa ngonyan, ini sana an aram na bagay sa uniberso na tinataluboan nin organismong mga may buhay. Susog sa radyometrikong pagkarkulo asoin iba pang mga ginugunoan na ebidensya, an kinaban nagporma kan 4.5 na bilyon na taon nang nkaagi. An grabidad kan Kinaban nakikipagbugnotan man sa grabidad kan ibang bagay sa espasyo, orog na an Saldang asin Bulan, an huri iyo sana man an satelite kan Kinaban . An Kinaban nag'iitok sa Saldang sa laog nin 365.26 na aldaw, periodong sinasabing aldaw-Kinaban. Durante sa panahon na ini,an Kinaban naitok sa saiyang ehe nin mga 366.26 na beses. 

An pag'itok sa ehe kan Kinaban medyo tagilid kun ibabaing sa direksyon nin pag'orbit, na iyo ini an kinakawsa kan sinasabing mga iba-ibang panahon sa kadagaan. An pagbugnotan nin higop sa grabidad sa pag'ultan kan Kinaban asin Bulan iyo an nakawsa kan arohoy kan tubig sa mga dagat asin salog, asin iyo an nadikta kun ini matignarakul o mahubas. Ini man an nataong estabilidad sa orientasyon kani sa saiyang ehe, asin ini nakontrol kan pagluya kan pag'itok. An Kinaban iyo an pinakadusok na planeta sa Sistema Solar asin pinakdakula sa apat na terestreng planeta.  




#Article 63: Saldang (107 words)


An Saldang iyo an bituon sa sentro kan Sistema Solar. Minalibot digdi an Kinàban asin iba pang mga planeta, mga bulalakaw sagkod kometa. Ini an pinakaimportanteng hinahalean kan enerhiya na nagsusuporta asin nagmamantenir kan buhay sa kinaban. An Saldang haros perpektong talidong na plasma na mainit nanggad. An diametro kaini 109ng beses pagkadakula sa tamanyo kan kinaban asin may masa ini nin 330,000 na beses sobra sa masa kan kinaban. An kumposisyon kemikal kaini magkabaranga sa tulong parte kan masa hidrogeno, asin an haros tada binibilog nin helium saka igwang mas dikit na mga kantidad nin mga elementong mas magagabat siring kan oxigeno, karbon, neon asin iron.




#Article 64: Apayao (107 words)


An Apayao sarong provincia na dai nin baybayon kan Republika kan Filipinas sa Administratibong Rehiyon Kordilyera sa Luzon. An banwaan nin Kabugao an kapitolyo kaini asin napapalibotan ini kan Cagayan sa norte hanggan subangan, Abra asin Ilocos Norte sa sulnopan, asin Kalinga sa sur. Bàgo an 1995, an Kalinga sagkod Apayao sarong provincia sana sa ngaran na Kalinga-Apayao hasta binangâ an duwa para sa mas marhay na servicio sa mga pangangaipo kan mga etnikong tribo digdi.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Nababanga an Abra sa 7 banwaan.




#Article 65: Probinsya kan Filipinas (102 words)


 

An kahukoman o probinsya iyo an panginot na yunit kan lokal na gobyerno kan Filipinas. An nasyon nababangà sa 81ng probinsya na nababarangâ pa man sa syudad asin banwaan. An rehiyon Nasyunal na Kapitolyo na kabali an kapitolyong syudad nin Manila dai nababangà sa mga probinsya. 

An mga probinsya na nakagrupo sa 17ng rehiyon sosog sa heograpikal, kultural asin etnolohikal na kamugtakan. Katorse sa mga rehiyon igwang designidong numero katakod sa lokasyon panheograhiya poon norte hanggan sur. Mayong nakadesignar na bilang sa Rehiyon Nasyunal na Kapitolyo, Administratibong Rehiyon Kordilyera asin Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao.

Pinamamayohan kan sarong gobernador an gobyerno probinsyal.

 




#Article 66: Probinsya (125 words)


An probinsya o kahukoman sarong sakop na haros pirming nagrerepresentar sa mga teritoryo kan sarong nasyon.

An tataramon na province mananagpoan sa Ingles kan 1330, na gikan sa Lumang Pranses na province (ika-13 Cientong Taon) na hálì sa tataramon na Romanong provincia o mga gibo-gibo na designido sa sarong mahistrado tangarig gibohon an saiyang awtoridad; partikular, sa mga teritoryong banyaga.

An posibleng ginikanan kaini sa Latin iyo an pro- (sa ngaran kan) asin vincere {tangarig pamayohan). Nin huli kaiyan, an sarong probinsya sarong teritoryo o gibo-gibo kan sarong mahistradong Romano na namamayo para sa saiyang gobyerno. Alagad bakô ining arog sa inot na Latin na gamit kaidto bilang pangkaenterohang termino para sa hurisdiksyon sa irarom kan ley Romano.

Ang Emperyo Romano nabábangâ sa mga probinsya.




#Article 67: Cebu (1439 words)


An Cebu (Sugbuanon: Sugbo, Kastila: Cebu) sarô sa mga provincia kan Republika kan Filipinas na namómogták sa Rehiyon Sentral na Visayas. Ciudad nin Cebu an kapitolyo kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Ini namumugtak sa subangan kan Isla nin Negros; sa solnopan kan mga isla nin Leyte asin Bohol. An Cebu nakatongod sa  pag'oltan kan 9°25'N asin 11°15'N na latitud saka sa pag'oltan kan 123°13'E, asin 124°5'E na longitud. Yaon na gayo ini sa tanga'  kan Islang Filipinas.

An Cebu hayapit na isla nahuhunat sa kalabaan niya nin 225 kilometro (140 na milya) haleng amihanan pasiring habagatan, napapalibotan nin 167 saradit na mga isla na kaibahan igdi an  Isla nin Mactan, Bantayan, Ma;lapascua asin kan Isla nin Camotes. Sa ginatos na isla kaini, an iba mayong nageerok, bagay na nakakaganyat sa mga turista. 

Bantog an Cebu kan saiyang harayapit na kosa, mga limestone na kapatagan, asin mga tanayad na kadagaan na naghahanggilid sa dagat. Ini an mga bagay na nataong imahe na siya sarong tropikal na isla. Sa Cebu makikita man na dakul na buru-buklod, asin mga gurung-gutong na kanap-na-kabubuldan na nabaktas sa amihanan asin habagatan na kalabaan kan isla. An mga bukid niya na bulasok na maray naabot 1,000 metro an langkaw. Mahiwas na kapatagan makukua sa syudad kan Bogo asin sa mga banwaan kan San Remigio, Medellin, asin sa Daanbantayan sa may norteng parte kan probinsya.

An kabesera niya iyo an Syudad nin Cebu, an pinakagurang na syudad sa Filipinas na nabilog kan inaapod na Cebu Metropolitan Area kasararo an mga kadolon Carcar City, Danao City, Lapu-lapu City, Mandaue City, Bogo, asin Talisay. Sakop pa kaini an anom pang mga banwaan. An probinsya igwang  sakop na aeropuerto o palayogan na iyo an Mactan-Cebu International Airport sa Isla nin Mactan. Ini 30 minutos lang na dalagan haleng Cebu City.

Sinasabi na an Cebu saro sa pinaka-mauswag na  probinsya sa Filipinas. Siya an sentro kan komersyo, edukasyon, pamamalakaya, asin industriya sa sentral asin sur na parte kan mga kaislahan. Igwa ini nin mga 5-star na otel, mga casino, mapuputing baybayon, mga golf course, mga convention center asin mga shopping mall na magagayon nanngad. 

An Conde Nast Traveler Magazine na nakabase sa United Kingdom pinagdoonan na gayo na an Cebu iyo an ikapito sa pinakamarhay na destinasyon igdi sa Indian Ocean-Asia Region kan taon 2007, an ikawalo kan taon 2005, asin an  ikapito kan 2004. 

An Cebuano iyo an tubong lenggwahe sa Cebu. Tinataram ini sa kadakulan na  parte kan Central Philippine Islands, sakop diyan an Bohol, solnopan kan Leyte,Negros; ibang parte kan Sur kan Filipinas na sakop diyan an Bukidnon, Agusan, Surigao, Davao, Cotabato, asin Zamboanga del Sur. May mga pagkakaiba an mga diyalekto pero bako man na labis na igwa pang na pagkasinabotan.   

Lumabi kumulang, igwang mga duwang polo (20) na milyon na parataram nin Sugbuanon.

An mga Cebuano may pagkaaram man sa ibang lenggwahe arog kan Tagalog asin kan iba pang Bisaya na tataramon arog kan Hiligaynon, Waray-Waray.
 
Sa Isla nin Camotes, duman an tataramon harani sa Waray-waray asin inaapod na Porohanon. An reparong kaibahan iyo ta an y sa Sugbuanon nagigin na j igdi. Kaya an sa Sugbuanon na maayo kaayo (maray na gayo) nagigin sa Porohonan na maajo kaajo. 

Sa Santa Rosa, an tinataram Bisayang Bantayan.
An Kastila ginagamit man kan mga Kastilang mestiso asin an Ingles iyo an mayor na gamit sa edukasyon, komersyo, media, asin sa gobyerno. An Intsik mayormente gamit sa komunidad kan mga Insik.

Mayoriya kan mga Cebuano mga Katoliko. Dakulon an mga gapong simbahan an ipinatorogdok kan mga Kastila sa probinsya. An pinakagurang kaini iyo idtong simbahan namugtak sa Boljoon, Cebu. Lampas nang tolong gatos (300) na taon an pagkagurang kaini.

An patron na santa kan Cebu iyo an Nuestra Señora de Guadalupe alagad an mga Cebuano minimirar an Señor Sto. Niño de Cebu komo iyo an patron ninda asin an imahen kaini iyo an ilinalakaw sa prusisyon tuyong igwang Sinulog Festival. An uru-usipon iyo na an  ladawan daa kaining Sto. Niño ipigregalo ni Ferdinand Magellan sa agom ni Datu Rajah Humabon kwenta pag-onra sa relasyon ninda asin sa pagtaong lealtad sa kahadean kan Espanya kan  mga tauhan ni Rajah Humabon.

Saro sa bapor ni Magellan nakalikos sa kinaban, asin naka-asba ini sa paglibot sa mundo sa  laog nin 16 na bulan alagad gadan na kaidto siya.

Mayor na artikulo: Ferdinand Magellan

Nin huli ta dai siya dinangog ni Hadeng Manuel I kan Portugal sa plano niya na maglawod sa dagat sa paghanap kan inaapod na Spice Islands (Mga Isla nin Rekado), ipinagtangro niya an saiyang serbisyo ki Hadeng Carlos V kan Espanya. Kan Sep. 20, 1519, naglayag siya na may limang bapor sa pantalan  kan San Lucar de Barrameda duman sa Espanya, kaiba an 250 tripulante. An plano niya maagi siya sa kadagatan pasiring America na mabaktas sa dagat Pasipiko.

Nagdangtol sa Magellan igdi sa Filipinas kan Marso 16, 1521. An nasumpongan niya enot iyo si Rajah Kolambu kan Mazaua na sinonsonan siya magpasiring sa Cebu ta duman dakul makukuang pagkakan para sa halawig na biyahe asin pwede pa makipagnegosyo sa mga taga-duman.

Sa pag'abot niya duman sa Cebu, si Magellan, kaiba an Enrique, sarong taga-Molucca na interpreter, nagin dayupot na amigo si Rajah Humabon na naalok niya magin Kristiyano. Si Rajah asin an saiyang agom nabonyagan asin pigngaranan na sindang  Hadeng Carlos asin Reyna Juana. An imahen ni Señor Sto. Niño itinao sa agom ni Rajah bilang tanda nin pagkaaramigo sa pag'oltan kan mga Kastila asin mga Sugbuanon. Kan Abril 14, si Magellan pinatindog an sarong dakulang krus sa kadagaan kan Cebu asin 700 na mga taga-duman an nagpabunyag.

Nangyari igwang sarong Rajah sa Isla kan Mactan, si Lapu-lapu, na kaiwal ni Rajah Humabon asin gustong ipahiling igdi sa huri ni Magellan na kaya niyang supilon ini. Kan Abril 27, susog ki Antonio Pigafetta, sarong parasurat na kaiba ni Magellan duman sa bapor, nag-osipon na sinakyada ninda an lugar ni Lapu-lapu. Alagad, sinabat sinda kan kadakul-kadul na tauhan ni Lapu-lapu duman sa baybayon asin si Magellan nagadan sa laban. Dai na nabawi an hawak niya maski ano  pang paki-ulay sa tribu ni Lapu-lapu. Si Juan Sebastian Elcano, pamayong ika-duwa niya, iyo na sana an nagmando sa pagpule kan grupo pabalik sa Espanya, bagay na iyo logod siya an nakalibot sa kabilogan kan kinaban.

An mga nakabalik sa Espanya grabe an istorya manongod sa sarong isla sa East Indies asin kun an yaman na mahahakot igdi. Magkapira pang mga ekspidisyon an pinalayag pasiring kuta sa Islang Filipinas alagad anas dai naka-antos.

Apat na polo may apat (44) na taon pakapoon sa paglakbay na Magellan pa-igdi, saka lang may nakaabot naman sa Islang Filipinas, an grupo ni Miguel Lopez de Legazpi na naglayag hale sa solnopan na kosa  kan Barra de Navidad, Jalisco, Mexico. Nakadangtol sinda igdi kan taon 1565 asin nagpatindog sinda nin sarong kolonya pakatapos na rumpagon an kota' ni Rajah Tupas. Pigngaranan ninda an lugar (Cebu) na Villa del Santissimo Nombre de Jesus (An Banwaan kan Kabanal-banaling Pangaran ni Hesus). An Cebu iyo an kaenot-enoteng banwaan ikaag kan Spanish Cortés igdi sa Isla kan Filipinas. 

Kan 1860, binuksan kan Cebu an saiyang puerto sa mga negosyong dayuhan. An enot na imprentahan (Imprenta de Escondrillas y Cia) natogdas kan 1873. Kan 1880, sarong eskwelahan minukna, an Colegio de la Inmaculada Concepcion. An enot na peryodiko El Boletin de Cebu nagpoon magpalagda' kan 1886.

Kan Hunyo 12, 1898 tanda kan pagpoon nang pagsolnop kan panahon nin Kastila igdi sa Filipinas. Taon 1901 nagin sarong munisipyo an Cebu. Kan Pebrero 24, 1937, an Cebu nagin sarong chartered province sa  lindong kan administrasyon kolonyal kan mga Amerikano.

An Cebu, huli gayod ta iyo an pinaka-mahibog an populasyon, nagin base kan mga Hapon kan ini suminakyada igdi sa Filipinas kan Ika-2ng Gerang Pangkinaban. Nagdangtol igdi an pwersa armada kan Hapon kan Abril 1942. Pakalihis tolong taon, kan 1945, nabawi an probinsya kan sinarong pwersa kan mga Amerikano asin Pilipino. Saro sa gerilyang lider duman iyo an Amerikanong si James Cushing.

An Mactan-Cebu International Airport (MCIA) sa Isla kan Mactan igwang regular asin direktang palayog pasiring sa Hong Kong (China), Singapore, Taipei (Taiwan), Busan (South Korea), Koror (Palau), Tokyo-Narita (Japan), Kota Kinabalu (Malaysia), Kuala Lumpur (Malaysia), Seoul-Incheon (South Korea), Shanghai (China), asin Doha (Qatar). 

Sobra sa 80% kan domestik na shipping nakabase igdi sa Cebu. An isla iyo an may pinakadakul na pangkargang lunadan magin man sa ayre o sa dagat. An Cebu saro man sa igwang dakulaon na sistemang pang-industriya, pangkomersyo, asin pang-edukasyon.

An Cebu nababanga  6 na ciudad asin 47 banwaan.




#Article 68: Bohol (isla) (105 words)


Isla nin Bohol an pangenot na isla kan Provincia nin Bohol sa Visayas. Namomogtak ini sa sur-subangan kan isla kan Cebu sa balyo kan Cebu Strait (o Bohol Strait) asin sur-sulnupan kan isla kan Leyte. Nasusuhay ini kan Dagat Camotes asin Canigao Channel. An isla yaon sa norte kan Mindanao asin nasa tangâ ninda an Dagat Bohol.

Bohol an ikasampulong pinaká dakolang isla kan Filipinas na may sokol na 3269 km² asin baybayon na 261 km. An pangenot na isla napapalibotan nin labi halos 70 saradit na isla, an pinaká dakola sainda iyo an Panglao na nakaatubang sa ciudad nin Tagbilaran asin Lapining sa norte-subangan.




#Article 69: Pinangat (461 words)


An pinangat (hale sa, pangat) sarong popular na lutò nin gulay na natong sa Rehiyon Bikol partikular sa Camalig, Albay asin sa probinsya nin Camarines Sur. 

Ini piglulutò sa gutâ na pigsalakan nin bawang, làya asin sili. An pangenot na kakaipuhanon syempre iyo an dahon nin natong. Ini an napatos kan palaman kaini na tinoktok na boyod, pasayan, o ogama saka an runot na lukadon nin niyog.

An pinangat masabing duwang klaseng luto depende sa hinalean: an pinangat sa Camalig daing palaman na tinoktok na boyod o pasayan asin linuto sana  an tiripig na mga dahon natong sa sobrang guta na iyo an nataong siram, asin, an saro pang bersyon,  an tilmok na popular sa tercer distrito kan Camarines Sur. Alagad sa ibang parte kan Camarines Sur, arog kan siyudad nin Naga asin paralibot,  igwa nin palaman na tinoktok na boyod/pasayan asin mga tinoktok na lukadon na niyog. 

Alagad, sa presente kun an mga taga-Camalig naluto asin natindang pinangat na arog sa pakaluto kaini sa siyudad nin Naga asin paralibot, ini inaapod nindang espesyal na pinangat na mas mahal sa presyo.

An tilmok tinoktok na boyod o ogama saka ini rinamas sa tinoktok na lukadon. An ramas na ini sinasalakan nin rekadong bawang, sibulyas, laya saka sili kun gustong maharang-harang. Papatoson ini sa lombod na dahon nin niyog, o dahon nin natong. Sa Rinconada pinapatos ini sa dahon nin lubi-lubi. Lulutoon na ini sa gutâ. Halaton na mag-ati na naglalana-lana.

Nagigin uso naman an pag-imbento nin ibang luto kan pinangat. 

Sa Pinangat Festival kan Camalig, Albay, pigpabisto an pinangat burger sa paagi kan pakawat na paerenotan pagkakan nin dakulaon na burger na igwang palaman na pinangat. Sa Clubhouse Restaurant  Bar kan Camarines Sur Water Sports Complex sa Pili, Camarines Sur, kabali sa menu an pinangat pizza sa presyong Php160.00 kada bilog. 

Dae nasusurat sa historya kan Bikol na napahiling kun saen guminikan an pinangat alagad an  abundanteng gulay na linsa nasambitan sa bistong Bikolanong epiko na Ibalong, na kun iisipon nakaagid nanggad sa natong. 

Igwa nin tagpo sa epiko na sarong opon (layas na orig) an uminatake sa kalilinsahan asin si Baltog, an enot na nag'erok sa Kabikolan, susog sa epikong Ibalong, ginadan an opon na ini na nagraratak sa mga tinanom.

Alagad, an katagang pangat (nakasurat sa lumang paagi na, pagnat) nasambit duwang beses sa Vocabulario de la Lengua Bicol sa siring na pakaladawan, cocer carne o pescado con poco agua y dejarlo cocer hasta que se consuma toda,. Lulutoon (daa) an karne o sirâ sa diit sanang tubig asin bayaan sanang mag'ati (maatyan) an tubig sagkod na maluto o maglomoy. Kun siring, an tataramon na pinangat manongod sa paagi nin pagluto, na enterong maati an tubig. Sa modernong Bikol, nawarâ na an kahulugan na karne o sirâ an linuluto.




#Article 70: Natong (183 words)


An gulay na natong, sarong lutong Bikolnon. Ini simpleng lutò kan dahon nin natong sa gutâ na may sili asin karne o sirang askad.

An dahon kan tinamon na Colocasia esculenta iyo an mayor na sangkap kaini. Ginugutaan ini na pwedeng la'bas pa asin dai pinaalang o idtong binalad sa saldang. Arin man igdi sa duwa, pareho ini kinikirinit asin pinipili idtong bakong magatol asin bakong makura'sil o makunot. An natong ibang tinanom sa linsa ta an huri may natubong dakulang laman alagad an dahon-linsa (na mas nadarakul kisa sa dahon natong) pwede man gutaan pero bakong arog kalomhok sa dahon natong asin ta medyo matagas an mga gusok kan dahon, ini hinihimoro asin dai ibinabali sa pagluto.

An laman kan tinanom na natong saradit asin haros matilaba sana. Bakong arog kan laman kan linsa, an laman kan natong matari (bakong masapog), makubol (bakong malomhok sa kagat) asin bakong mapulot. Ini mas bagay sanang pansalak sa ibang lutoon arog kan kalabasa.

Alagad, may sarong klaseng natong, inaapod na tinsol na angay sana man na palalamanon. Dai bagay an mga dahon kaini na gulayon.




#Article 71: Arkipelago (173 words)


An arkipelago hali sa Ingles na archipelago (Griyego: arkhon (arkhi-) o pamayo asin pelagos o dagat) boot sabihon pamayon nin kadagatan, sarong tarakod o grupo nin mga isla. 

Kan mga panahon, an Archipelago (Griyego: Αρхιπέλαγος) pangngaran sa Dagat Aegean asin sa paglinis kan panahon, an tataramon na ginamit na sa Kaiislahan kan Aegean (nin huli ta an dagat dakol nin mga grupo nin mga isla). Ginagamit na ini sa presente tangarig apodon an arin man na grupo nin mga isla o, minsan, sa sarong dagat na igwa nin dakol na mga warak-warak na isla arog kan Aegea.

An mga arkipelago haros nasa katahawan ka dagat pirmi. Minsan, igwang sarong kadagaan na kataid ninda. Haros naporma kan pagtuga kan bulkan an mga ini na naporma sa may kabukidan sa tahaw kan kadagatan alagad igwa pang mga embweltong paagi sa saidang pagkaporma arog kan erosyon asin pagbabago kan hitsura kan dagâ dara kan duros sagkod uran.

An apat na pinaká dakolang mga modernong estado na haros kaiislahan iyo an Hapon, Filipinas, Nueva Zealandia asin Indonesya.




#Article 72: Romulo Jallores (235 words)


Si Romulo Che Jallores o Kumander Tangkad, namundag kan Nobyembre 8, 1945 sa Moriones, Ocampo, Camarines Sur sarong Bikolanong aktibista sa Metro Manila na nakisaro sa mga kapwa estudyante kan First Quarter Storm. 

An First Quarter Storm nagtapos sa pagdedeklara kan Batas Militar kan 21 September 1972. 

Siya nag-adal sa Moriones Public School (elementarya) asin sa Sta. Clara Academy (haiskul) sa Tigaon, Camarines Sur. Pakatapos kaini, nagpa-Manila sya kun saen asin kun ano-ano an linaogan niyang trabaho: nagtrabaho  sa sarong carwash shop nin tolong taon, nagin foreman sa construction nin duwang taon asin sarong taon nagtrabaho komo  machine shop helper. 

Basado sa website kan NDF, an sarong panguugale ni Romulo Jallores iyo an hararom na  pagmakulog sa mga tios. Mala daa ta sabi ni May Silay, saiyang ina, pirming nagtataram saiya na tratohon maray an mga katabang asin pagta'wan gubing an mga pobre.

Saro siya sa mga militante na prinobaran na maglaog sa Malakanyang kan kasagsagan kan mga rally sa First Quarter Storm kan mga enot na taon kan 70s. Siya asin an tugang niyang  si Benjie Jallores an mga nangenot sa pag-organisar kan New People's Army (NPA) sa Caramoan Peninsula. Sinda an nagtanom kan pisog nin NPA sa Rehiyon nin Bicol. 

Nagadan siya sa encounter sa Ateneo Avenue, Ciudad nin Naga Disyembre 30, 1971 sa huben pang maray na edad na 26 anyos.

An komand kan New People's Army sa Bicol ipinangaran sa saiya. 




#Article 73: Simeón Ola (596 words)


Si Simeon Arboleda Ola (Setyembre 2, 1865 - Pebrero 14, 1952) sarong rebolusyonaryong Bikolano kan Panahon nin mga Amerikano. Namundag sya sa Guinobatan, Albay. Linabanan niya ang mga kolonyalistang Amerikano sa kabukidan kan Albay hanggan magsukò kan Septyembre 25, 1903. Siya an pinakahuring nagsukong Pilipinong Heneral sa laban kontra sa mga Amerikano.  

Pinapaadal kuta siya sa Holy Rosary Minor Seminary alagad sa primero pa sanang taon niya duman sa kursong Pilosopiya, nagluwas na siya asin dai na tinapos si kurso.

Kan taon 1896, ss edad na 32, napagisip niyang bumali sa sarong sanga kan Katipunan na inorganisar ni Glicerio Delgado, na isinubol ni Andres Bonifacio sa Bikol.

Si Heneral John Vincent Belisario,na iyo an kumander kan Pwersa Rebolusyonaryo Pilipino, kan makuri pa an ralaban, pinagtaas an ranggo ni Ola komo kapitan. Alagad, dawa ngani nagporondo na an iba sa paglaban, si Ola habo pang magkuyog sa swestyon  kan grupo na sumuko na sinda. Sabi ngani ni Gob. William Taft siya an dakulaon na kulogpayo kan gobyerno Amerikano sa pagsakop kan Bicol.

Pinasuspindi an operasyon sa Albay, asin pinadara ni Taft sa Garwood, Baker asin Bandholtz duman ngani makipag-ulay an tolo ki Ola na sumuko na. Kan Oktubre 3, 1902, duwang aldaw pakalihis mag-areglo na mataragboan sa tinatagoan ni Ola sa Tumacob-tacob, Ligao, Albay an mga Amerikano nagtangro ki Ola nin sampolong ribong pesos sa saiyang pagsusuko. Biyo na nag-init an payo ni Ola huli kaini asin huminabo na siyang makipag-ulay sa mga Amerikano.

Pag Nobyembre parehong taon, si Hen. Jesse Garwood nag-ngata' na makipaghilingan giraray saiya. An Heneral inabtangan kan siya ginoygoy pasiring sa kampo ni Ola. Nag-olay an duwa sa atubangan nin loon asin nag-irinom asin nagkarakan pa nin mga inasal na lokton.

Masasabi na magayon na propaganda idtong pangyari para ki Ola ta logod nagdakul an nag-apil sa grupo niya,  mala ta sangribo may limang gatos (1,500) an buminali sa saiyang yunit.

Huli kaini, duwang polo may apat na kompaniya nin mga Philippine Scouts asin mga soldados kan Konstabularyo an itinalaga sa  palibot kan saiyang pinagririosan.

Orog na piniot an lugar ni Ola sa pag-operar ta minando ni Gob. Taft na itiripon sana sa magkapirang lugar an mga taga-Albay. An makua sa luwas kan mga lugar na idto konsideradong mga rebelde. Resulta kan rekonsentrasyon na ini iyo an pagbaba kan produksyon kan bandalang abaka asin mga pananom na agrikultural. Nagtirios asin nagherelang an mga tawo huli sa kakulangan nin pagkakan.

An pagkaraot kan negosyo sa abaka gibo kaining kampanya kan mga Amerikano nagresulta sa pagkalugi nin $600,000 sa industriya nin abaka igdi sa Albay asin grabi na an hogop-hogop kan si  mga darakulang negosyante sa abaka na matapos na an paribok ni Ola ta iyo an nakaka-onong sa negosyo ninda.

Manta, sa tahaw kaini nagin desperado na an mga Amerikano. Sarong grupo na pinamayohan kan pinsan ni Ola na si Eligir Arboleda, pinadara saiya ngani huroton na siyang magsuko.

Sa umagahon kan Septyembre 25, 1903, naghalat naman sa Kampo Malangaton, baryo Mapaso, Guinobatan sinda Ramon Santos, Epifanio Oroseo asin Lt. Pyle sa saiyang pagsuko. Nagsuko si Ola kan aldaw na idto kaiba an 28 katawo na may bitbit nin 33 na hamo.

Anopaman, sabi mismo ni Ola dai pinag-onra ni Hen. Bandholtz an mga kundisyon kan saiyang pagsuko na itinangro' saiya ni Ramon Santos. 

Si Heneral Ola nagsurender sa mga Amerikano eksaktong sarong taon, apat na bulan asin pitong aldaw paka-suko ni Hen. Miguel Malvar kan Abril 16, 1902. Pigbista an kaso niya asin siya nagin star witness sa kaso kan kairiba niyang damay sa inaapod kan mga Amerikanong pag'insureksyon. Katapos-taposi siya nagawadan indulto. 




#Article 74: Raul Roco (757 words)


Si Raul Sagarbarria Roco (Oktobre 26, 1941 – Agosto 5, 2005) naging sarong pulitiko sa Filipinas. Siya an paradara nin estandarte kan Aksyon Demokratiko na pigpundar niya kan 1997 bilang behikulo sa saiyang pagkandidatong presidente kan Filipinas kan 1998 asin 2004. Dati siyang senador asin Sekretaryo kan Departamento nin Edukasyon sa irarom kan administrasyon ni Gloria Macapagal-Arroyo. Maigot niyan iprinomotir an honesto asin marhay na pagpapadalagan nin govierno kaya man naging makosog an suporta saiya kan mga botanteng jovenes.

An agom nya iyo si Sonia Cubillo Malasarte na taga-Bohol asin nagbunga an saindang pagsasaro nin anom na aki na iyo sinda: Robbie Pierre, Raul Jr., Sophia, Sareena, Rex asin si Synara. Nagadan sya kan Agosto 5, 2005 sa edad na 63 anyos.

Si Raul Roco namundag sa Syudad nin Naga kan Oktobre 26, 1941 sa mga magurang nyang iyo sinda Sulpicio A. Roco, sarong parauma asin si Rosario Orlando Sagarbarria, sarong paratukdô sa eskwela publika. 

Sa edad na sampulò (10) natapos ni Roco an elementarya, asin an sekundarya sa Ateneo de Naga sa edad na 14 anyos. Nagtapos syang magna cum laude sa San Beda College sa Manila sa edad na 18 anyos sa kursong Bachiller de Artes, major sa Ingles. Sa parehong kolehiyo nya man nakua an titulong Bachelor of Laws asin an onrang Abbott Awardee for Over-All Excellence.

Bilang sarong Bedan, siya an nagsurat kan titik kan San Beda College Alma Mater Song asin naging pamayo kan pankolehiyong babasahon na The Bedan.

Pig-adalan nya sa Unibersidad kan Pennsylvania, Estados Unidos, an Comparative Law kasabay kan pag-adal nya nin Multinational Studies sa Wharton School. Siya pig-onrahan nin pitong doctoral degrees sa manlainlain na unibersidad.

Huli sa saiyang paghingoang pambihira, napili siyang presidente kan National Union of Students asin napabilang man sa Ten Outstanding Young Men of the Philippines (TOYM) kan taon 1964.

Sya man an pinakaaking delegadong Bikolano sa Constitutional Convention kan 1971 asin siring man an pinahuben na nagin presidente kan Integrated Bar of the Philippines (1983-1985).

Dakol na taon nagpraktis sya sa pagka-abogado alagad naglaog sa politika. Nagin syang representante kan segundo distrito kan Camarines Sur (1987-1992) na kun saen nasambitan sya kan Ford Foundation asin kan UP Institute of Strategic and Development Studies (ISDS) na iyo an pinakamahusay na lehislador duman sa ika-8 Kongreso.

Duwang termino nagin man syang senador (1992-2001) kan Filipinas asin dakol syang leyes na napapasar na nagdarang dakolang pakinabang sa banwaan.

Siya an autor kan ley na nagreporma kan central banking system kaya naapod siyang Ama kan Bangko Sentral. Siya man an nag-ama kan Intellectual Property Code asin kan Securities Regulation Code.

Naapod man syang Honorary Woman por medyo kan mga layi na pinahaman nya na nagtaas kan dignidad kan mga Pilipina asin nagpalakbang kan  mga oportunidad ninda sa pag-asenso sa buhay. An mga leyes na ini para sa babae iyo an Women in Nation Building Law, an Nursing Act,, an Anti-Sexual Harrassment Law, an The Child and Family Courts Act, asin an Anti-Rape Law,

Husto na sana an pagmakulog nya sa mga Pilipinong nagtratrabaho sa luwas kan Pilipinas asin napawara nyang saysay idtong ley na nagreresulta sa na dodobleng pagbubuwis kan mga OFW. Pirang  beses, napili asin pinaghukoman syang Outstanding Senator kan dakul na mga organisasyon huli ta mahigos syang senador asin dakul an nahaman sa katongdan nyang pagka-senador.

Pinawàran nyang saysay man an Anti-Subversion Law asin kun ano-ano pang mga leyes pinapasar nya sa Senado ngani magrikas  an pag-administrar kan hustisya. 

Kan sya nagin Sekretaryo kan Edukasyon, sya pa sana an nagpa-otob kan sinasabing  libreng pagpaadal sa elmentarya asin hayskul. Tina'wan nya man nin oportunidad na mapagantad an adal asin dunong kan mga maestra sa eskwela publika sa pagigin mga iskolar ninda asin pina-bidding nyang hayag-hayag an pagbakal gamit sa mga eskwelahan mala ta grabi an naademohan kan Department of Education sa gasto.

Nagwalong bulan lang sya totoo na nagtukaw bilang Sekretarya sa Edukasyon.

Si Roco inorganisar an Aksyon Demokratiko asin nagkandidato para presidente kan 1998. Mantang dai nakaluwas, nakakua sya nin halangkaw na boto bilang sarong independyenteng kandidato.

Nag-ikaapat si Roco sa pirilian na ginana ni Gloria Macapagal-Arroyo.

Kan 5 Agosto 2005, nagadan si Raul Roco sa cardiac arrest huli kan kanser sa prostata, sa St. Luke's Medical Center sa Syudad nin Quezon. Piglubong siya kan Agosto 11 sa Syudad nin Naga, Camarines Sur.

An saiyang nabalo, Sonia, nadaog sa pagkasenador sa irarom kan Genuine Opposition (dating United Opposition) kan eleksyon kan Mayo 14, 2007 asin pigrerepresentar pa man giraray an partido na pigtugdas nya, Aksyon Demokratiko, sa paglaom kan padagos na pinònan kan saiyang agom.




#Article 75: Pili, Camarines Sur (1046 words)


An Pili iyo sarong primero klaseng  asin an kapitolyo kan probinsya nin Camarines Sur. May designadong zip code ini na . Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok sa  na kaharongan kaini.

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Saro an banwaan sa mga kabale sa Metro Naga, kun sain ini an minasirbing sentro kan mga industriya may kinaaraman sa agrikultura. 

May densidad ini na 710 katawo kada kilometrong kuwadrado o 1,800 katawo kada milyang kuwadrado. Asin man an Poblasyon kaini (popular na inaapod na Sentro), igwang 12,104 katawo sa anom (6) kaining barangay.

Pulitikal na nababanga an Pili sa 26 na barangay.

Sa panahon kan Kastila, bistado an banwaan bilang taguan kan mga Cimmarones o Remontados na nagrayo sa pamamayo kan mga mananakop na nakabase sa Nueva Caceres (ngunyan an syudad nin Naga). An enot na sentro kan komunidad sa banwaan iyo an presenteng barangay kan Binanuaanan (hale sa tataramong banwaan) hasta pigbalyo ini sa presenteng lokasyon kan poblacion kun sain pigtugdok an Simbahan ni San Rafael Arkanghel sa taong 1819.

Namokna an banwaan nin Pili sa taong 1901 kan pananakop nin mga Amerikano. An pangaran kan banwaan may duwang pigtutubudan na ginikanan - an prutas na Pili kun sain bistado an rehiyon o an tataramong Bikol na pili. Sa banwaan napiling itugdok an Palayugan nin Naga asin an Camarines Sur Agricultural School (presenteng Central Bicol State University of Agriculture) kan 1918. Pormal na naideklarang munisipalidad an banwaan kan taong 1919.

Uli sa konsentrasiyon kan mga Amerikano sa banwaan, labing 3,000 na soldadong Hapones an ipinadara sa banwaan kan Ikaduwang Gerang Pankinaban. Digdi nagtugdok sinda nin mga tunnels, manholes, asin iba pa. Kan padaog na an puwersa kan mga Hapon, nagtago sinda sa bukid nin Isarog. Sa presenteng panahon, pigtatawan onra an mga nag-alay nin buhay kan giyera sa Filipino-Japanese Friendship Historical Landmark sa Sitio Boncao, Curry na mahihiling sa bitis kan bukid nin Isarog.

Kan naideklarang bilang sarong Chartered City an Naga, napili ni Gobernador Juan F. Triviño an banwaan nin Pili bilang bagong kapitolyo kan probinsya nin Camarines Sur. Opisyal ining naisabatas kan June 6, 1955 sa bisa kan R.A. 1336.

May duwang pigtataram na diyalekto kan tataramong Bikolnon sa bilog na munisipalidad. Iyo ini an Bikol Sentral (bersyon kan Naga) sa norteng parte kan banwaan, asin an Rinkonada Bikol sa sur na parte. An Bikol Sentral an lingua franca na piggagamit sa mangiba-ibang porma nin komunikasyon sa entirong banwaan. Nakakaintindi man an mga tawo nin tataramong Tagalog asin Ingles.

An Romano Katoliko an pinakalakop na pagtubod sa bilog na banwaan kun sain yaon sa pangangataman kan Arkidiosesis nin Caceres sa Syudad nin Naga an mga parokya kaini. Kaiba sa mga bistadong simbahan sa banwaan iyo an Simbahan ni San Rafael Arkanghel sa Poblasyon asin an Simbahan ni Nuestra Señora de los Remedios sa Barangay Curry. Pigsusundan ini kan mga denominasyon nin Born Again Christian, Iglesia ni Cristo, Jehovah's Witnesses, asin iba pa.

Suway sa mga piyesta kan kada barangay asin sityo, igwang duwang mayor na festival na pigseselebrar sa banwaan. An munisipalidad piseselebrar an relihiyosong piyesta kan banwaan sa Poblasyon, asin an gobyerno-probinsyal pigseselebrar an anibersaryo nin pagkamukna kan probinsiya.

An Pili Town Fiesta pigseselebrar an kapiyestahan ni San Rafael Arkanghel na iyo an patrona kan banwaan. Pigseselebrar ini kada October 23-24 kan taon puon pa kan pagkakamukna kan parokya sa taong 1819. An pangaran kan festival depende sa administrasyon kan munisipyo na pwedeng Cimmarones Festival o Pinili Festival. An anom (6) na barangay sa Poblasyon an nagseselebrar kan kapiyestahan na ini.

An Kaogma Festival pigseselebrar kan gobyerno-probinsyal kan Camarines Sur para sa pagkakamukna kan probinsya. Pigseselabrar nin kada huring semana kan bulan nin Mayo sa Camarines Sur Provincial Capitol Complex sa Cadlan asin Camarines Sur Freedom Sports Complex sa San Jose. Pero kan taong 2019, pigbalyo ngona ni Gobernador Miguel Luis Migz Reyes Villafuerte an festival sa Syudad nin Iriga.

An sadiri kaining Poblacion an sentro kan komersiyo sa banwaan. Yaon digdi an manlaen-laen na negosyo arug kan department stores, restawrant, bangko, botika, asin iba pa. An Pili Public Market iyo an primerong saodan kan banwaan kun sain mahihiling digdi an mga baratong bakalon arug kan mga gulay, prutas, karne, asin iba pa.

Bistado man an banwaan sa mga kompanyang nagpapabakal nin mga sakayan arug kan kotse sagkod sa turismo uli sa Camarines Sur Watersports Complex (CWC) sa kapitolyo-probinsiyal asin sa Bukid Isarog. Uli man sa rani kan banwaan sa syudad nin Naga asin sa imprastraktura kaini, dakol na mga subdibisyon an naitugdok asin itutugdok pa lamang sa banwaan.

Uli sa padagos na pag-uswag kan banwaan sa mga naglihis na taon, naglalaom an banwaan nin Pili na iyo an masunod na syudad sa probinsya nin Camarines Sur. Susog ini sa ipinaluwas na Executive Order No. 24, Series of 2020 kan June 1, 2020 na mabilog sa Pili Cityhood Committee. An komitiba iyo an maasikaso nin mga kinakaipuhan kan banwaan tangarig magin syudad na ini sa taong 2022.

May duwang lugar sa banwaan kun sain may dakulang konsentrasyon nin mga eskwelahan - an barangay nin San Jose (sa Norte) asin an Poblacion kan banwaan (sa Sur). An barangay nin San Jose an may pinakadakulang densidad nin mga paadalan sa bilog na banwaan, kun sain haros kapareho kaini an kagabsan kan Poblasyon.Sa barangay nin San Jose mahihiling an Central Bicol State University of Agriculture na iyo an sentro nin halangkaw na pagkanood para sa agrikultura sa rehiyong Bikol. Sa laog kan unibersidad mahihiling an Computer Science High School of Bicolandia asin an sadiring Laboratory High School kani. Sa Camarines Sur Freedom Sports Complex mahihiling an DepEd Division Office, Camarines Sur Sports Academy, School of the Future, asin an San Jose North Elementary School. Sa sentro kan barangay, yaon man an San Jose Pili High School asin an San Jose South Elementary School. Digdi man pigmokna an Bikol High School for the Arts and Culture kan taon 2020.

Sa Poblacion nagpupuon ini hale sa Unibersidad de Sta. Isabel - Pili Campus hasta sa Pili National High School. Digdi mahihiling an Philippine Computer Foundation College, Pili Capital College Inc., Pili Central School, Pili West Central School, Pili Parochial School, Blessed Name of Mary Learning School Inc., Camarines Science Oriented High School, Montessori Children's House of Learning, Evangelical Christian School, asin an Yobhel Christian Academy.




#Article 76: Espanya (112 words)


An Espanya (Kastila: España) o an Kahadean kan Espanya (Kastila: Reino de España), sarong nasyon na namomogtak sa sur-sulnopan kan Europa sa Iberika Peninsula. Napapalibotan ini kan Pransya, Andora sagkod Bay of Biscay sa norte; kan Dagat Mediterraneo sa sur hanggan subangan apwera kan sadit na parte na sakop kan Gibraltar; asin Kadagatan Atlantiko sagkod Portugal sa sulnopan. Kabali kan sakop kan nasyon an Balearic Islands sa Mediterraneo, an Canary Islands sa Atlantiko sa balyo kan baybayon kan Afrika, asin duwang awtonomong syudad sa Norte Africa, Ceuta saka Melilla, na kadolon kan Morocco. Sa sokol na 504,030 km², an Espanya an ikaduwang pinakamahiwas na nasyon sa Sulnopan na Europa sunod sa Pransya.




#Article 77: Danaw (147 words)


An danaw (Ingles hale sa lacus sa Latin) sarong hawak nin katubigan o iba pang likido sa sarong hawak nin kadagaan. An kadaklan kan mga danaw sa kinâban tubig tâbang asin haros gabos namómogták sa Norteng Hemispero. An mga darakulang danaw paminsan-minsan inaapod na mga pankadagaan na dagat asin an mga saradit na dagat paminsan-minsan inaapod na mga danaw. An mga saradit ng danaw idinudugang an terminong danaw o lake sa hurihan kan ngaran arog kan Green Lake, mantang an mga darakulang danaw baliktad, arog kan Lake Ontario.

Kadaklan kan mga danaw igwang natural na luwasan sa porma kan sarong sálog o sapà, alagad an iba mayò, asin nawáwarâ an tubig sa pagsungaw o/asin pag-ati.

An terminong lake piggagamit man tangarig iladawan an kamogtakan arog sa Lake Eyre na alang na kabâban sa haros gabos na panahon alagad pwedeng makâgan sa mga panahon na makosog na uran.




#Article 78: Mga tataramon kan Filipinas (442 words)


Sarô an Filipinas sa mga nasyon na igwang may pinakadakol na tataramon sa bilog na kinàban. Apwera sa nasyunal na tataramon na Filipino, na kaiba sa labing sangribong katutubong mga tataramon. An nasyon na Filipinas, pigtataram man an tataramon na dayuhan arog kan mga tataramon na Ingles, Mandarin, Fookien, Kantones, Koreano, Kastila o Espanyol, asin an tataramon na Arabe.

Igwang lampas 170 na mga tataramon sa Filipinas. Haros gabos kaini kabali sa pamilya nin tataramon na Austronesyo. An mga ini, grupo nin mga tataramon na piggagamit kan mga tawo hale sa Rawis kan Malay sangkod sa mga warak-warak na isla kan teritoryong Polinesya sa kadagatang Pasipiko. Pigtatatyang ini an igwang pinakadakulang pamilya nin tataramon sa buong kinában. Alagad mas dakol na tataramon kan pamilyang ini an kabalí, diit lang an bilang kan panggabusan nin mga tawong naggagamit kaini.

Segun sa Konstitusyon kan nacion na Filipinas:

Segun sa Ethnologue, igwang total na

Apwera sa mga tataramon na Ingles, Espanyol, Chavacano asin Mga barayti kan Intsik (Hokkien, Kantones asin Mandarin), gabos na mga tataramon kaibá sa sangâ nin Malayo-Polinesyo kan pamilya nin tataramon na Austronesyo.

Igwang 12 na mga katutubong tataramon na dae mababá sa saróng milyon nin natibong mga parataram:

Saró o dakol kan mga ini pigtataram nin natibo kan dakol sa 90% kan populasyon.

Pig-aydentipikar ni Robert Blust an sub-pamilya nin tataramon na Filipino kabalé an mga tataramon kan norteng Sulawesi asin an tataramon na Yami kan nacion na Taiwan, alagad dae pig'bale an mga tataramon na Sama–Bajaw kan kaiislahan nin Tawi-Tawi, iyo man an mag-agom na mga tataramon na Norteng Borneano na pigtataram sa sur kan Palawan.

An Eskayano saró sa mga artificial auxiliary language na piggibó bilan pagkakaugwá nin kabihasnán an nacion na Bohol sa pagkatapos kan Gerang Filipino–Amerikano. Piggagamit ini kan mga 500 na katawo.

An pagkakaiba sa pagitan kan mga tataramon, kayang mailing sa mga minasunod na mga dakitaramon kan :

An numero kan kaibhan nin mga diyalektos nag-iiba hale sa tataramon paduman sa tataramon. An mga tataramon arog kan Tagalog, Kapampangan asin Pangasinan bisto sa saindang napakamoderatong kaibhan nin mga diyalektos.

An mga tataramon kan Rehiyon Bikol, mantang, igwang pinakakaibhan nin mga diyalektos. May mga syudad asin mga banwaan kun saen igwang sadiri mga diyalektos asin kaibhan. Sa ibabâ an pangungulay na  Haloy ka duman sa saodan? Pigsalin sa iba-ibang mga barayti kan Bikol. An dakitaramon sinundan kan diyalektos asin katumbas na tataramon, asin mga syudad/banwaan kan Bikol kun saen ini pigtataram. An pampurit na dakitaramon iyo an Tagalog.

An Endangered o namimilegro asin puho'ng mga tataramon sa Filipinas, pigbased sa pigluwas na 3rd world volume kan UNESCO kan taon na 2010.

Degree of endangerment (Estandarteng UNESCO)




#Article 79: The Amazing Race (117 words)


An The Amazing Race sarong realidad na programang kawat sa telebisyon na an mga padis nin parakawat minakarera palibot sa kinàban. Nakikipagkompetensya sinda sa ibang mga padis. An mga parakawat digdi minalapigot na enot na makaabot sa katapusan kan kada dalagan kan karera tangarig maibitaran an posibilidad na pagkatanggal. An mga padis padiit-diit na natatanggal hasta tolo na sanang padis an mátadà; sa puntong iyan, an padis na enot na makaabot sa ultimong dalagan tatàwan nin dakolang premyong kwarta. Ginibo na Elise Doganieri asin Bertram van Munster an pasali. 

An orihinal na serye pigpapasali sa Estados Unidos poon kan 2001 asin nakaresibi na nin pitong Primetime Emmy Awards, kabali an apat na Outstanding Reality-Competition Program na naipapanao.




#Article 80: Biliran (187 words)


An Biliran sarô sa pinakásadit na provincia kan Republika kan Filipinas asin namómogták sa rehiyon Subangan na Visayas. Sarô ining islang provincia na namómogták pirang kilometro sa norte kan isla nin Leyte. An kapitolyo kaini iyo an Naval. 

Dati parte an provincia ini kan Leyte. Nagsuway ini kan 1992.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An Biliran nababanga sa 8 banwaan:

Demograpo. Basado sa sensus kan 2007, an Biliran may populasyon na 150,031 nin huli kaiyan ini an ikalimang may pinakádikit na populasyon, asin an pinakásadit na provincia sa nacion. Igwa nin 27,907 pamilya (senso 2000) sa provincia na may katamtaman na bilang (average size) na 5.02 katawo, halangkaw na kadikit sa nacional na katamtaman na 4.99.

Tataramon. An mga nag-eerok sa Biliran nagtataram nin Cebuano asin Waray-Waray. An Cebuano na pigtataram kan 57.79% kan populasyon sa sulnopan na parte kan isla na pinakáharani sa Cebu, mientras na Waray-Waray an pigtataram kan 40.80% sa subangan na porsyon. Mayoriya kan mga resident nakakataram asin nakakaintidi nin Tagalog sagkod Ingles.




#Article 81: Leyte (245 words)


An Leyte sarô sa mga  kan Republika kan Filipinas na namómogták sa Rehiyon Subangan na Visayas. An kapitolyo kaini iyon an Ciudad nin Tacloban na mina-okopar kan norteng parte kan isla nin Leyte. Yaon ini sa sulnopan kan provincia nin Samar, norte kan Sur na Leyte, asin sur kan Biliran. Sa sulnopan kan Leyte sa balyo kan Dagat Camotes iyo an provincia kan Cebu. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  .

An eksplorador na si Ruy Lopez de Villalobos an enot na nag-abot sa isla kan 1543 asin pinangaranan ining Las Islas Felipinas.

An Battle of Leyte Gulf nanyari sa nakapalibot na katubigan sa isla poon kan Octobre 23 hasta Octobre 26, 1944. Idto an pinaká dakolâ na pankadagatan na gyera kan dae makolang sa 212 Alyadong barko an nagsabatan saka an tadâ kan Imperial Japanese Navy, mga 60 barko kabali an darakolang pangyerang barko na Yamato asin Musashi sa modernong historya.

An Battle of Leyte nanyari kan Octobre 20, 1944.

An mga taga-Leyte nababangâ sa duwang pangenot na mga grupo. Sa sulnopan asin sur an mga Cebuano mantang sa norte asin subangan an mga Waray.

Nakadepende sa pag-ooma an ikinabubuhay sa Leyte. Paroy an inaani sa pantay na kabâban lalo na sa palibot kan Tacloban. Saro man sa pangenot na pinaghahalian kan ikabubuhay kan mga namamanwaan an pagsisirâ.

Nababangâ an Leyte sa 40  asin 3 .




#Article 82: Inon-on (159 words)


An inon-on sarong lutong Bikolnon. Igwang duwang klase kaini, an sa sukà sagkod an sa kamatis. Bawang, làya, paminta, asin, sagkod sibulyas an mga sangkap sa inon-on sa sukà. Sa lutong ini sa kamatis, inaapod man na inalsoman sa kamatis, pareho an mga sangkap apwera sa sukà.

Ikakaag an mga sangkap susog sa timplada asin pagkadakul kan sira. Enot, pighahapinan an kaldero nin dahon batag (maski dai lobloban) nganing dai dumukot asin maronot an sira sa pagluto. Sunod, pigkakaag an mga sira sa kaldero dangan ikakaag an mga sangkap na bawang, sibulyas, laya, paminta sagkod asin. Ulaan sarong solyaw o cup nin suka an kaldero dangan tutubigan na tama sa timplada. Dapat an sinalak na suka, kun inon-on sa sukà, asin tubig pantay sana sa langkaw kan mga sira. Pigluluto an sira hanggan maglumoy. Pwede man an mga sira patoson sa dahon solis imbes na linobloban na dahon batag an gamiton. Kinakaagan man nin ibà tangarig pasiramon an namit.




#Article 83: Epikong Ibalong (750 words)


An Epikong Ibalong sarong epikong rawitdawit kan mga Bikolano gikan sa Kabikolan kan Filipinas. Ini dai pa determinado kun siisay talaga an nagsurat sa tekstong Kastila.

Igwang teksto na nakasurat sa lengwaheng Kastila na maguguno sa sinurat ni Padre Jose Castaño sa saiyang artikulong Breve noticia acerca del origen, religion, creencias y supersticiones de los antiguos Indios del bicol na napalakip sa Archivo del bibliofilo filipino, vol. I, na an nagtipon man iyo si Wenceslao Retana asin ipinublikar kan Impr. de la viuda de M. Minuesa de los Rios duman sa Madrid,España, taon 1895.

Kaya an iba naghuna an kagsurat kaini iyo si Padre Castaño, pero ini an nasambit ni Merito B. Espinas sa bagay na ini,(Ibalong, p. 48) ...na si Fray Bernardino Melendreras y de la Trinidad asin bako si Fray Jose Castaño, na iyo an pigtutubod kan dakul, an orihinal na nagpompon kan epikong ini sa Bikol asin dangan saiyang ipinalis sa Kastila mapapatunayan ni Valentin Marin y Morales sa saiyang Ensayo de una sentisis de los trabajos realizados por los corporaciones religiosos españoles de Filipinas, Tomo 2, Estableciemnto Tipogreafico del Colegio Santo tomas, Manila: 1901, p. 596, na kun saen nabanggit niya na si Fray Bernardino Melendreras, nagsurat sa Kastila nin sarong orog-orog (poesia) dapit sa antigong kinaugalean kan mga Indio sa Albay, na tituladong Ibal, sarong 400-na-pahinang manuskrito na kun saen nagsapi' si Castaño kan rawitdawit na Ibalong na nakalakip sa artikulong ginibo niya asin ikinaag ni Wenceslao Retana sa Archivo kan 1895:

An problema man daa ta sagkod ngonyan dai pang nahahanap na kopya kan obra ini ni Melendrears, kaya an argumento ni Jose Calleja Reyes, na sagkod dai pa mapaluwas an sinabing Ibal tutubodon niyang si Jose Castaño pa an masabing autor kan Kastilang teksto. 

Iyo ini an rason na pigdara ni Reyes sa saiyang librong pinalagda', an Bikol Maharlika ta sabi niya ngani sagkod na mayo an corpus delicti, komo sarong abogado siya, dai dapat pagtubodon. Si Reyes binikol man an Ibalong asin mababasa ini sa libro niyang Bikol Maharlika (p. 64-82) asin tinampadan niya man kan tinagalog na bersyon ni Arturo Camua Sampana.

Si Jaime T. Malanyaon ilinakip man niya an bersyon na bikol ni Leoncio F. Elopre sa saiyang librong Istorya Kan Kabikolan (p. 514-523).

An iba nagdududa ngani na totoong epiko ini kan Bikol ta may mga elemento ini hale asin nakakaagid sa mga epiko kan Griyego arog kan persona ni Hercules na agid-agidan sa gawe ni Handiong saka ni Baltog, duwang importanteng heroe sa Ibalong. Garo soboot daa gibo-gibo lang ni Melendreras. An iba man nagsasabi autenticong osipon nin gugurang ta may mga elementong tinubo arog kan mga bukid na Kolasi, Hamtik, Isarog asin kan mga lugar na nasususog pa ngonyan arog kan Ponong (sa Magarao?), Panikwason (sa may pamitisan kan Isarog), Inarihan na salog o kan Kotmo' (sa may Pasacao). Asin an mga termino sa mga kagamitan na minukna arog kan gatang, surod, landok asbp mga termino lumaon na sa bikol.

Ano ta dai lamang nasambitan an bulkan Mayon sa epikong ini? An bukid na Masaraga na aki pa. naenot pang marhay sa pagtuhaw asin huri na nagtalubo an Mayong? Kun hihilingon sa Vocabulario ni Lisboa, an masaga boot sabihon malaad, mabanaag o sa Kastila, ...que relumbre mucho. Bako daw na an bulkan Masaraga naglalaad pang gayo kun naputok kumpara sa mga gurang nang bukid arog kan Isarog o Asog?

Sabi ni Stephen Sergio, sarong parasurat, an Mayong hale sa Buhi-non na taramon na ma'yong na boot sabihon boklod, bukid asin inaapod ninda an tinutuboan pa sana nin suso nin nagdadaraga na moro-ma'yong. Ma-oyon ini sa analisis na an epiko antigo nang maray asin  enot pang maray na naglakop sa panahon na an Ma'yong nagtatalubo pa sana. 
Totoo, kahurihan kan kag-anom (16) na Siglo, inaapod na kan mga Bikolnon an bulkan na iyan na Ma'yong susog sa natala' ni Lisboa.

Naggikan an mga taga-Buhi sa Albay mansana asin nangaranan sindang Buhi-non ta sinda su mga nakabuhi (nakadurulag) kan tuminuga an Ma'yong.

Pinalis kan bikolanong poetang si Luis G. Dato an epiko sa Ingles na inapod niyang, HANDIONG: EPIC OF BICOLANDIA. Nakabase ini sa manuskrito ni Fray Jose Castaño. 

Nota: An sinurat ni Fray Jose Castaño napalaman asin nakukua sa Archivo del bibliofilo filipino, vol. I, na an nagtipon man iyo si Wenceslao Emilio Retana y Gamboa asin ipinublikar kan Impr. de la viuda de M. Minuesa de los Rios duman sa Madrid,España, taon 1895.

An epikong ini naipalis na man sa mga ibang tataramon, lalo patin sa Bikol.




#Article 84: Albanya (115 words)


An Albanya, (opisyal na pangaran sa tataramon na Albanes, Republika e Shqipërisë pagtaram [ɾɛˈpublika ɛ ʃcipəˈɾiːs] o Shqipëria sana) sarong nasyon sa sur-subangan nin Europa. Katakod kan Albanya an Gresya sa sur-subangan, Montenegro sa norte, Serbya sa norte-subangan asin an Republika nin Masedonya sa subangan. Igwa ining baybayon sa Dagat Adriatiko sa sulnopan, asin sa Dagat Ionia sa sur-sulnopan. Halè sa Patasán nin Otranto, menos na 100km sana an rayo Albanya sa Italya. 

Sarong demokrasyang parlamentarya an Albanya na pigkakambyo an saiyang ekonomiya sa sarong sistemang merkado-kapitalista. Kandidatong potensyal ining banwá na magin miembro kan Union Europea sagkod OTAN.

An Albanta nababanga sa 12ng provincia (sa Albanés qark/qarku), 36 na distrito asin 351 na banwaan.




#Article 85: Apganistan (126 words)


An Apganistán, oficialmente, Islamikong Republika kan Apganistan, (Dari: جمهوری اسلامی افغانستان, Pastú: د افغانستان اسلامي جمهوریت ) sarong banwá' na mayong baybayon na namomogtak sa katahawan kan Asya. Pigkokonsiderar ini na parte kan Asya Sentral pero minsan nganì pigkakaag ining banwa sa sarong bloke sa tahaw Sur na Asya asin Medio Oriente bilang sarong entidad na relihiyosa, lahi-kataraman, asin heograpika arog kang mayoría na saiyang mga kata'id. Katakod kan Apganistán an Pakistán sa sur asin subangan, an Irán sa sulnopan, Turkmenistan, Usbekistan, asin Tayikistan sa norte, asin Tsina sa norteng subangan.

An sukol kan Apganistán naabot sa 647.9478 kilometrong kwadrado, 75 % kaini mga territoriong kabukiran. Iguang mga 26.508.694 milión na katawo an banwá'.

An mga minasunod iyo an kataytayan nin gabos na 34 na probinsya




#Article 86: Brasil (128 words)


An Brasil (igwang pangaran na opisyal sa tataramon na Portuges: República Federativa do Brasil) sarong republikang pederatiba na nagibo sa pagkasarô nin 26 na mga estadong pederatibo asin an Distritong Pederal. Igwa an nasyon nin 5.564 asin 207.660.929 na katawo (2017). An sukol kan sakop minaabot sa mga 8.514.876,599 km², boot sabihon, sakop kan nasyon an 47% kan kontinenteng Amerika nin Sur. 

An Brasilia an kapital kan banwâ, asin rinibayan kaini kan 1960 an dating kapitolyo na Rio de Janeiro. An pinakanainot na kapital kan nasyon iyo an Salvador de Bahía, muya sabihon na ikatulong kapital na an Brasilia.

Dating kolonya ini kan Portugal budâ ini an unikong banwâ na Portuges an tataramon sa duwang kontinenteng Amerika. An sosyedad brasilenya sarô sa pinakamayaman sa kalahian sa enterong kinàban.




#Article 87: Kenya (118 words)


An Kenya sarong nacion na yaon sa subangan nin Aprika asin kadolon nin mga banwá' nin Etiopia sa norte, Somalia sa subangan, Tansania sa sur, Uganda sa sulnopan asin Sudán sa norte-subangan buda an Kadagatang Indiko sa baybayong sur-subangan. 

An pangaran nin Kenya halí sa Bukid nin Kenya na iyo an pinakahalankaw sa enterong banwá'. An ka'isi'an kan taram na kenia sa sarong tataramón na lokál iyo an bukid na maliwanag. 

An sukol kan Kenia naabot sa 582.650 km² asin an kahalabaan kan enterong baybayon kaini mga 536 km sa Kadagatang Indiko. An klima kan banwá' tropikal sa parteng baybayon buda aláng sa laog.

Susog sa mapa (hilnga sa too) an mga probinsya niya iyo an mga minasunod:




#Article 88: Etyopya (115 words)


An Etiopia, na may opisiál na pangaran na Repúblika Demokrátikan Pederal nin Etiopia (sa Amáriko, Ityop'iya) sarong banwá' na yaon sa Sungay nin Aprika. Ini an ikatolóng pinakamatawong nasión sa kontinente nin Aprika, kasunód kan Niheria asin Ehipto. 

An Etiopia saro' sa mga pinakagurang na nasión sa enterong kina'ban. Ini man an ikaduwang nasión na naggibo kan Kristianismo bilang saiyang relihiyón na opisiál, hulí ta' an Armenia an pinakanaenot. Saká ini an saro sa mga 51 miembrong pinakagurang kan Nasiones Unidas. 

An dating pangarang istóriko kan Etiopia iyo an Abisinia o sa Latín, Alta Ætiopia. 

An sukol kan banwa' naabot sa 1.127.127km2, muya sabihón, ini an ika-27 na pinakadakulang banwa' sa kina'ban, kasunod kan Kolombia.




#Article 89: Islam (570 words)


An Islam sarong relihiyon na tinogdas ni Muhammad. An mga katokdoan kaini nababatay sa pagtubod asin sa mga obligasyon (din) na dapat gibohon nin sarong Moslem kun sya may maimbod na pagkuyog sa mga ibinoboot kan relihiyon na ini.

An sarong sanga nin adalan kan Islam hinahayag an mga dapat tubodon (Tawhid”) asin an saro an mga dapat otoban o gibohon nya (“Shari’a”). Mayo igdi nin kapadian o mga sacramento arog kan sa Katoliko asin an mga nagtotokdo sainda idtong tinutubod na hararom an adal sa doktrina kan islam.

An batayan kan mga doktrina nin Islam nakukua sa Koran (Qur’an) . an mga Muslim nagtutubod na gayo ini binibilog kan mga tataramon nin Diyos o ni Allah na ipinasabong ki Muhammad ni Gabriel, an sugong anghel ni Allah.

Kan buhay pa si Muhammad, an Koran dai pa nasusurat asin pasa-pasa lang sa ngimot asin an interpretasyon sana ni Muhammad asin kan saiyang mga parasunod an pagtokdo kan mga doktrina. Alagad, kan siya nagadan na, pinaguhit na ini sa surat sa panahon kan califa na si Abu Bkr. Tinutubod kan mga Moslem na an Koran dalisay na pasabong ni Allah nanggad asin mayong pagkakundian o pagka-lisya sa katotohanan. 

An Koran kumpunido nin 114 na surahs (kapitolo). Si Muhammad an an pinaka-ultimo asin pinakadakula na sugo nin Diyos na propeta

Maliban pa kan Koran, may ibang pang mga kasuratan an tinotoltolan kan mga Moslem:
An “Hadith” (mga kinagawean), an “Suhuf” (mga libro nin mga propeta). “Zabur” (mga salmo ni David), “Injil” (an mga tokdo ni Hesus), asin an “Torat” (ni Moses) pero mas paorog man giraray ninda an mga katokdoan sa Koran.

May limang Artikulo nin Pagtubod an Islam: 1.) Saro lang an Diyos, na mayong iba kundi si Allah, na iyo an kaglalang kan gabos. 2.) May mga anghel na totoo, na mga sugo ni Allah asin bantay sa tao. Lambang tao tinutubod na may duwang anghel siyang katambay, an saro tagatala kan maray na gibo nya, an saro tagatala kan maraot na gibo.3. Apat an mga librong pasabong ni Allah sa tao: an Torah ni Moses, an Salmo in David, mga Katokdoan ni Hesus , asin an Koran. 4. May mga propeta na pili ni Allah na iyo sinda sa Adan, Noa, Abraham, Moses, Hesus, asin Muhammad na iyo an ultimo asin nangingimbabaw sa gabos.

Sa mga Moslem, limang gigibohon (“mga harigi nin pagtubod”) an dapat otoban ninda sa pagpatalubo asin pagpahiling kan saindang liputok na debosyon:

Saro pang praktis kan Moslem iyo an Jihad  ( “maigot na paghihingoa”). Ini an paghihingoa na magin siya tunay na banal o perfecto sa buhay asin gibohon an mga paagi na libre siya sa pagsunod sa mga dikta kan saiyang pagtubod sa mga katokdoan kan Islam.

Sa ngonyan ini an bilang kan mga Moslem sa iba-ibang rona' kan kinaban:

Sa Asya, an mga Moslem nag-abot nang 780 milyon.
Sa Aprika, sinda nag-abot nang 308 milyon.
Sa Europa, an bilang kan Moslem suminakat na sa 32 milyon.
Asin sa Amerika, an bilang kan Moslem nag-aabot naman 7 milyon.
Alagad sa Australia, an bilang kan Moslem yaon pa sana sa 358,000 na ribo.
An total kaini uminabot 1,127,358,00 na bilyon.

Alagad, an ibang otoridad sa relihiyon itinataya na an Islam ikaduwa sa pagkadakul nin paratubod (1.2 bilyon) kumpara sa Kristianismo, na iyo an nangengenot, na may 2 bilyon asin an Hinduismo, may 900 na milyon na parasunod. An estadistikang ini basado sa taon na 2005. 




#Article 90: Tigsik (708 words)


An tigsik o kansíng sa Daan na Bikol saróng suanoy na porma nin halìpot na rawitdawit na minapahilíng kan natural na talento kan mga Bikolano sa pagberso. Kompwesto iní nin duwá o abót apát na taytáy na igwáng walóng silaba o sobra pa. Lambáng sarô kainí igwáng eskimang saróng sarambít o mono-rhyme. Pabiglâ na tinitìyaw o inginungusò iní sa atubangan nin pagtiripon. Iní haros makangingirít, o igwáng piltik sa siisáy man na pinapatamáan. Nahihimò na sarambít o arangay sa paririkasan na pagkawingkawíng kun mahusay an paratigsík.

An pagtigsík sa abatayo (urogmahan asín irinoman) naglilibot sa aragitong, natindóg dangan minatigsík asín kaipuhan tulos na masimbág kan sarô man na daíng abala. Iní dapat halìpot saná, panô nin maragsíp na subá o pagsugót. Sa siring na kamugtakan, daí pwede an halawig na pagtarám na garó na nag-uusipón, huli ta siring sa basong naglilibot, makakantiyawán an paratigsík asín mapapatukaw.

An nagtitirigsikan sa mga irinoman mayong ibáng tuyo kundî  magtaó nin lingaan asín kaugmáhan sa aratubang. An magayón na tigsík minaladawan nin maliksíng pag-isip, alistong pagsubá, asín nakakakilhág na pagsugót. Iní huli ta igwáng mga pagkakataón na may dikít na pagwakî. Kumbagá, saróng pagubkás nin masilyáb na dunong. Nahihilíng an talento sa paggubkás na iyán kun biglâ napurusngák o naharakaták an pag-iriba.

Alagad, sa modernong kamugtakan sa kulturang Bikolnon haros pormang literaryo na saná iní pero pighihingowa na mabuhay sa tunay na praktis kan lumang panahón. Kun dati saróng pagbeberso kaidtóng panahón sa tiripon na itinitìyaw saná asín daí isinusurat, ngunyán ipinapalagdâ na sa libro na minaluwás garó saróng halìpot na rawitdawit na may pagkaagíd sa haiku kan Hapon. Paratì apát na taytáy na iní asín sa aktwal na tirigsíkan garó igwáng kalabaan, oróg na kun araporado an gabós na magtindóg asín magtigsík man.

Mga halimbáwà nin tigsík:

An pormang literaryong iní pambihirà huli ta daí nakukuá sa mas darakulang grupong etniko sa Filipinas. Nakagamót nanggád iní sa daan na kulturang Bikol malà ta igwá pang saróng katagâ an mga Bikolano sa pagladawan kan nasabing kaugalián nin pag-ugmá sa katiriponán. Inaapód man ining pag-aalap.

Sa kulturang Sulnopan, an pag-aalap ginigibo bakô man na gayo sa pagpagubkás nin kantyáw o pangisí kundî sa pagtaóng onra asin umaw sa saróng tawo huli sa saiyang naginibohán.

Halimbawà, an saróng persona iyó an sentro nin pag-aalap sa banggíng iyán, asín an saro' man minatindóg sa pagtaóng alap, komo sa pagpasalamat/pag-umaw sa tao asín an ibá man minaalap sa pag-uyon kan inot na nagtindóg asín nag-alap.

An siring na praktis gamot sa kultura asin tradisyon sa Solnopan kun saen an pag'inom nin arak rapot sa ideya nin pagselebrar asin pag'onra. Alagad, maski mayong itini'yaw na mensahe, dawa sana itinaas an baso para sa sarong tawo, saro nang pag'alap. An mensahe iyo na nagpapahiling an gabos na tiripon nin maimbong asin marhay na boot sa tawo (o bagay man ngani) na tinotonggohan kan aktong ini.

An kinaugalean nin pagsantik kan mga basong inoman  naggikan daa sa pagha'dit na tibaad may hilo an pigtangrong arak, ta sa pagtubod na pag nagsantikan an duwang baso, mag'uurula an laog asin makasi'wag sa kapingkian na baso. Sa siring na gibo, mahahale soboot an duda na may hilo an arak. Alagad, ini daa bako man totoo. 

An katagang toast (alap) nararapot sa kustombre kan ika-17ng siglo kun saen an mga inomon (arak) dinadagdagan panamit ngani magin mas masiram. Igdi nagpoon an pagtubod na an sarong inoonrang gining (dama) na iyo an tinotonggohan kan pag'omaw, sarong nataong namit sa inomon.

An International Handbook on Alcohol and Culture nagsasabi na pag'aalap  posible daa nagpoon sa praktis nin pag'aatang kan mga gugurang na padi (kun sa Bikol, mga balyana) kasabay an pag'atang nin arak na sagrado sa mga dinidiyos, asin an mga ini pwedeng dugo mismo o arak (igdi sa pre-Hispanikong Bikol, pwede tuba o intos) sabay an pagnguso nin sarong pag'mawot na logod magkaigwa man nin halawig na buhay o maray na salud. .

An pag'aalap susog sa solnopan na kinaugalean, tolo an kinakabtang: an pagtiti'yaw, an pag'ooyon, asin an paglala'gok kan inomon.

   

   

Sa Hapon , an kurahaw Kampai, sa Korea, naboses Gunbae asin sa Tsina o Taiwan, an tiniti'yaw Ganbei. Ining mga taramon na ini boot sabihon mansana, alang na baso. Kaya, la'gok talaga (sarong inoman sana) an naaangay sa siring na mga pag'alap.   

 

   

    




#Article 91: Taoismo (364 words)


Tao ( “do”, kun sasayodon) sabihon “dalan”, “agihan”. Saro daang pwersa o enerhiya na naglalakop asin nasaromsom sa gabos na bagay asin nabulos hale igdi, magin man an mga ini buhay o mayong buhay. Ini an nataong balanse sa Uniberso. Ini an pwersa na pinapagoroyon an mga magkabaliktaran na konsepto siring sa “dai magkakailaw kun mayong diklom, dai mayong pagkamoot kun mayong pagkaongis, dai mayong babae kun mayong lalake.”

Tinutubod na an kagtogdas kan Taoismo iyo si Lao Tze (640-531 BK) Siya naghahanap daa kan “paagi” o “dalan” kun pano mapag-oroyon an mga siriplingan asin iriwal kan panahon nya na kun saen ralaban na sanang ralaban an mga poon kan mga tribu tribu na nakaka-onong na maray sa sosyodad. Asin sa saiyang paghorophorop nakasurat siya kan libro na inapod “Tao-te-ching”
Nagpoon an Taoismo bilang saro sanang pilosopiya asin sikolohiya na nagiya sa tamang gawe nin tawo. Alagad, sa lakad nin panahon nagin nang sarong relihiyon mala ta binisto nang sarong relihiyon opisyal kan estado kan mga taon na 440 BK (Bago ki Kristo) asin si Lao Tze garo na sinasambang diyos-diyosan. Kan mga panahon na ini an Taoismo, kaiba na an Budhismo asin Confucianismo, iyo an nagin darakula asin lakop na mga relihiyon sa laog kan Tsina.

Pagsara kan Dinastiyang Chi’ing kan 1911, suporta kan estado natapos naman asin ini luminuya na. Kan an Kumunismo iyo an nangimbabaw sa Tsina kan 1949, nagkaigwa nin pang-iipit sa libreng pagprapraktis nin relihiyon asin rinibo an mga monghe na pinaluwas sa mga monasteryo asin pinatrabaho sa tinampo,. Hale sa pirang milyon na mga monghe, nagin na sanang 50,000 paglaog kan taon na 1960.

Durante kan rebolusyon kultural sa Tsina na nagpoon 1966 sagkod 1976, dakula na maray nawara sa pamanang Taoismo dawa ngani sarabi na medyo nagpaluag sa relihiyon pag'abot ni Dong Xia-ping kan 1982 sagkod abot ngonyan na periodo.
Susog sa estadistikang presente, igwa nin paratubod na 20 milyon an Taoismo, kadaklan yaon sa Taiwan asin may mga sangribo sa Canada.Igwa daang 30,000 na Taoista an nageestar sa 
Amihanan Amerika. An impluensya kan Taoismo sa Amihanan Amerika yaon sa acupuncture, pagbulong na natural, asin sa martial arts.

Mga Pagtubod, Konsepto asin mga Praktis Kan Mga Taoista:




#Article 92: Kosido (149 words)


An kosido ( Esp. 'cocer' magluto, magga'ga') luto sana man sa tubig na sinasalakan nin mga rekado, mga gulay-gulay, mga duma o prutas. Pwedeng magkosidong sira' o karneng orig.

Pagluto . Magkaag tubig sa kawali, ikaag mga bawang, sibulyas, la'ya. Pagkala'kaga', ikaag na an sira kadungan an  sinigang mix (ini na an uso) na pwede pilion an pannamit arog kan sampalok, meso, eba, bayawas, abp. Kun medyo luto na an sira saka na ikaag an dikit na balatong, dikit na talong, dikit na okra asin mga dahon kangkong o dahon talinom.

Kun karneng orig an ikukusido, medyo iba an mga sangkap. An parati nang isalak igdi iyo an bongkokan, kamote, hubal na batag asin dahon kangkong o talinom. Pwede man na patatas saka repolyo. An iba ogob sana an kasalak. Kan dai pa uso an mga sinigang mix, ngani magtaong namit kinakaagan nin kamatis saka pinipirisan lemonsito an kosido.




#Article 93: Lituanya (105 words)


An Lituanya (sa Ingles: Lithuania), o Republika nin Lituania (sa Lituano: Lietuvos Respublika, Lietuva) sarong sadit na nacion na yaon sa norte nin Europa asin miembro kan Unyon Europyano. 

Namomogtak ini sa gilid kan Dagat Baltiko, asin katakod kaini an Letonia sa norte, an Bielorrusia sa subangan budá an Polonia sagkod an probinsiang rusa (oblast) nin Kaliningrado sa sur-subangan. 

An sistemang polítiko kan Lituania iyó an demokrasiang parlamentaria na iguang mga manlain-lain na partidong polítiko. An presidente an respresentante kan estado budà pigeelehir siya kada limang taon. An presidente an responsable sa pagpipilî kan primer ministro asín kan gabineteng kaiba kaini kada apát na taon.




#Article 94: Pinagrok (167 words)


An pinagrok sarong lutong Bikolnon haros siring sa inon-on. An dakulang kaibahan lang iyo ta an sirâ (puyo an masiram pagrokon) dai hinihinulakan.

An mga sira kinakaag sa kaserola asin ginogògò sa asin. Kun sarong kilo an puyo halimbawa, mga saro kaapatan (1/4) man na kilong asin an ikaag. Gògoon na marhay sagkod na sa huna mo nagtukal na an halnas saka langsî kan sirâ (rurog). Sa paggògò, nagagadan na padagos an mga sirâ.

Dangan hugasan na marhay sagkod na maglinaw an tubig. Bàgo ikaag sa kaserola, hapinan nin mga dahon adgaw saka ikaag na an mga lulutoon na sirâ. Tapos kaagan dikit na tubig. Ikaraag na an mga sangkap na rekado: bawang, sibulyas, làya, paminta asin laurel. Tapos asinan na dikit na magnamit. Kaagan nin sukà na medyo lantop sa langkaw kan mga sira. Lutoon na sagkod na maglomoy.

Ginamit ni Estelito Jacob bilang metapora sa saiyang rawitdawit na Pinagrok an proseso kan pag-andam kaini sa sarong inaabusong agom na babai na minaagi nin makuring sakit.




#Article 95: Adgaw (118 words)


An adgaw (premna odorata, Blanco; Ingles, Fragrant premna) saróng nagkakáhoy na tinanóm na minalangkáw abót 3-8 metro asín an mga dahon matipanás an poró, asín an bunga birilogbílog na mairóm na lila. An burak kainí berde asin malamutî.  An ginàgâ nin mga dahon asín burak kainí marháy sa hapò, sa pagpatukál kan dukót na plema, pampaluwas gànot, pampatìgab sa duros na nasáray sa tulák. Marháy man iní sa mga nag-aábo.

Iní tubo' saná sa Filipinas asín sarô na iní sa pinapamugták na bulóng sa nasyon. An ginàgâ kainí marháy pa man sa tuberkolusis, asín an ogbós na ginàgâ marháy na pampahalì nin halod. Marháy man an ginàgâ na pampòpô sa ikinabuhay asín siring man pamparígos sa mga ombóy.




#Article 96: Aksyon Demokratiko (221 words)


An Aksyon Demokratiko sarong partido politikal na tinugdas kan dainang Raul S. Roco kan taon 1997. Rehistrado asin binibisto an pagkalehitimo kan Commission on Elections. Ini nag-ayon na sa tulong pirilian nasyonal (1998, 2001, 2004) asin masasabing maray man an kinaluwasan ta magkapira man an isinangat sa pwesto kan mga botante. 

An saiyang dinadara na plataporma iyo an Agenda Nin Paglaom. An ikinukurahaw kan Partido iyo an Magbakle! Makilabot! Abante sa Bagong Pilipinas!

An mga opisyales kan AD iyo sinda: Chairperson: Sulpicio Cho Roco, Presidente: Herminio Hermie Aquino, Secretary-General: Mr. Jose Jay Sonza, Treasurer  VP Intl. Affairs:
Atty. Perfecto Jun Yasay, VP National Capital Region: Cong. Antonio Aquino, VP N. Luzon  Spokesperson: Atty. Melanio Batas Mauricio, VP S. Luzon: Mayor Tomas Tom Bongalonta, VP Visayas : Mr. Vicente Vic Dumon, VP Mindanao: Ms. Irene Inday Santiago, Exec. Director: Mr. Ernest Ramel

Sinasabi na an partidong ini tangang makawala. An tinatawan na maray nin doon kan partidong ini iyo an pagpagantad kan mga kakayahan asin abilidad kan mga namamanwaan orog na an kababaihan asin bagong tubo, ta iyo daa ini an ginigikanan kan makuring kusog asin tubong yaman kan kaenterohan kan banwaan. An tuyaw lang sa partidong ini ta kulang sa tradisyonal na makinarya asin nagsasarig sana sa mga nagboboluntaryo hale sa mga hubenes asin middle class, sa pagtolod kan saiyang kampanya.




#Article 97: YouTube (711 words)


An YouTube sarong website na kun saen pwede magpadalan asin magdalan kan mga video clip, mga movie clip, o mga kanta man na sinasangat igdi kan mga rehistradong paragamit. An kagtogdas kaini tolong dating empleado kan Paypal asin minukna ninda ini kan Pebreo 2005.

Basado sa San Bruno, California, ini naggagamit kan Adobe Flash na teknolohiya sa pagpaluwas kan mga iba-ibang klaseng video arog kan sa pelikula, mga music videos, asin mga TV clip. Binakal kan Google Inc. an serbisyong ini sa halagang $1.65 bilyon kan Nob. 13, 2006.

Haros gabos na paradalan pwede magdalan kan mga pinapaluwas igdi pwera lang kun mga pang-gurang an tema asin kaipohan dai magbaba sa edad na 18 an makakadalan. Dai inaako an anoman na mga pornograpiya o idtong mga maririgsok o usmak na pasale.

An kompaniya tinogdas ninda Chad Hurley, Steve Chen, asin Jawed Karim, na dati mga empleyado kan Paypal. Si Hurley nag'adal nin desenyo sa Indiana Uinversity kan Pennsylvania, manta si Chen asin Karim sabay nag'adal computer science sa University of Illinois sa Urbana-Champaign.

Susog sa mga oro-istorya na liwatliwat nang nakakaag sa media, si Hurley asin Chen daa naisipan an pagkaag nin serbisyong siring kaini gibo kan nasakitan sinda maghiras nin video manongod sa sarong dinner party sa internet. Si Karim dai man ngane palan nagatender sa sinabing okasyon asin nagsabi na dai man idto nangyari manta na si Hurley nagsabi na seguro an siring na osipon nagin sana man simpleng ipalakop bilang sarong taktika sa marketing.

An YouTube nagpoon bilang sarong technology startup na nagbangon huli sa inverter na $11.5 milyon kan Sequoia Capital kan Nobyembre 2005 sagkod Abril 2006. An enot na kwartel kan YouTube yaon sa ibabaw kan sarong pizzeria asin restoran na Hapon sa San Mateo, California. An domain name na www.youtube.com naaktibar kan Pebrero 14, 2005 asin an websayt duminakula nang duminakula sa pagsurunod na bulan.

An enot na pigsa'ngat na video sa YouTube may titulong Me at the zoo asin pinahiling si kagtogdas na Karim yaon sa San diego Zoo. An video pigsangat kan Abril 23, 2005, asin pwede pa ngane ngonyan madalan.

Kun pira man an mga nagdadalan sa YouTube, pagtandaan an ibinuyagyag kan kompaniyang ini na kan Hulyo 2006 labi daang 100 na milyon an nagdalan. Ini tuminaas na maray kan Hunyo 2006. Igwang 2.5 bilyon an nagdalan. Manta 50,000 na video an isina'ngat kan Mayo 2006, asin ini nagtaas man sa 65,000 kan Hulyo, parehong taon. 

Kan Agosto 2006, an Wall Street Journal sa sarong artikulo nagbuyagyag na an YouTube nagdadara nin 6.1 milyon na video na kaipohan an espasyong sarayan na 45 terabyte Igwa man an YouTube nin mga 500,000 na user account kan panahon na iyan.

An YouTube pigtangro ngona sa publiko an sarong beta test kan Mayo 2005, anom na bulan bago an opisyal na pagbungsod sa Nobyembre 2005. An sityo duminakula nin marikason mala ta kan Hulyo an kompaniya nag'anunsyo na sobra sa 65,000 na mga bagong video an pigsasangat aro'aldaw asin ta an sayt nagreresibi nin pagdalan sa mga video mga 100 milyon aroaldaw. Susog sa datos na pinagbalangibog kan kompaniyang market research na comScore, an YouTube iyo na an dominanteng provider nin online video sa Estados Unidos, na may hiras sa merkado nin mga 43 pursyento asin sobra sa 14 bilyon na video an dinalan kan Mayo 2010. An YouTube naghayag na katumbas sa 48 oras na mga bagong video an isinasangat moro-minuto, asin mga tolo may kaapatan kan materyal naghahale sa luwas kan Estados Unidos. Kan 2007 an YouTube nagkunsumo nin bandwidth katumbas sa nakunsumo kan enterong Internet kan taon 2000. An Alexa rinaranggo an YouTube bilang ikatolong nabisitang maray na websayt, sa likod sana kan Google asin Facebook. 

An pangaran man kaini may istorya, mala ta nagkaproblema ta an pangaran palan may haros kaagid, an websayt na www.utube.com. Napiritan an kagrogaring kaini, an Universal Tube  Rollform Equipment, na magsangat nin kaso laban sa YouTube kan Nobyembre 2006 huli ta sobra nang napeperwisyo an sityo kaini kan mga tawong an totoong hinahanap iyo an YouTube. An Universal Tube napiritan logod na maghira kan sayt ninda sa www.utubeonline.com. Kan Hunyo 2008, an magasin na Forbes sa sarong artikulo natanto na an ingreso kan 2008 sa YouTube nag'abot $200 milyon asin naglalangkaw an benta kaini sa advertising. 




#Article 98: Tataramon na Masbatenyo (291 words)


An Masbatenyo o  Minasbate an mayor na tataramon sa isla kan Masbate. Tolo an diyalekto kaini: Pwedeng apodon tang Masbatenyong Solnopan na lakop sa palibot kan banwaan nin Basud, an Masbatenyong Habagatan nakasentro sa banwaan kan Cataingin sa habagatan-subangan source needed kan isla asin Masbatenyong Amihanan na nakabase sa haros kabanga kan amihanan na parte kan islang Masbate asin sa palibot kan syudad mismo kan Masbate.. Tinataya' na nagaabot 530,000 an naggagamit kan tataramon na ini sa kabiyoan. 

Sa habagatan-solnopan kan islang Masbate an mayor na tataramon Ilonggo na medyo nalahidan nin Bikol asin sa harayong parte kan habagatan-subangan kan islang Masbate an mayor na taramon Sugbuanon.

Igwa pa man nin menor na mga dyalektong Minasbate sa isla kan Ticao na medyo nakakaiba sa pigtataram sa ibang lugar kan islang Masbate.

Sa Burias, parte pa kan probinsyang Masbate,  an kadakulan Sugbuanon an tinataram maliban sa San Pascual asin sentro kan Claveria na bikol-Naga an ginagamit.

An ibang otoridad sa lenggwahe sinasakop an Masbatenyong tataramon sa terminong Bisacol na iyo an taramon man sa Sentral Sorsogon asin sa Habagatan Sorsogon huli sa saindang pagka-aragidan.

Pagkukumpara kan bikol-Naga/bikoL-legazpi/Masbatenyo:

Si Elmer P.Wolfenden, sa saiyang adal, nagtaong opinyon na an Bisacol kan Sorsogon asin an Masbatenyo magka-agidan na maray alagad mas harani an Masbatenyo sa mga sistema gramatikal kan  bisayang Hiligaynon kisa kan sa lenggwaheng Bikol kan Habagatan Luzon o sa Sugbuanon kan probinsyang Cebu sa habagatan kan Pilipinas. 

Igwang kag-anom na katanog: p, t, k, b, d, g, m, n, ng, s, h, w, l, r asin y dangan tolong patanog: i, a, asin u/o an tataramon na Masbatenyo. Mga alopono an mga patanog na u dangan o, piggagamit pirmi an u.

Uni an mga numero kan masbatenyo poon saro (1) sagkod sampulo (10)




#Article 99: Mga tataramon na Bisakol (135 words)


An Bisakol (pinagsugpon na tataramon na Bikol sagkod Bisaya) apod sa sarong grupo nin mga tataramon sa habagatan nin Rehiyon Bikol na binibilog kan Masbatenyo, asin mga Tataramon na Sorsoganon: Norteng Sorsogoanon, asin Sur na Sorsoganon. 

Alagad,  susog sa pagpisan ni Wolfenden kan Masbatenyo, mismo ini nababanga sa tolong dyalekto na iyo an Masbatenyong Solnopan, Masbatenyong Habagatan asin Masbatenyong Amihanan. Sabi ni Wolfenden, mga menor asin saradit na dyalektong Masbatenyo an yaon sa Islang Ticao.

An terminong Bisakol, lokal na termino na pinapanongdan an tataramon sa mga nasambit sa itaas, dai na-onabihan ni Wolfenden asin dai nya sinabi na an Masbatenyo sakop na dyalekto mansana kan Bisacol na iyo an pagtubod na Lobel asin Tria.

Asin ini pagkararamas, sabi ni Lobel  Tria, kan Bikol asin Bisaya na an kadakulan hale mansana sa Waray asin Hiligaynon.




#Article 100: Elmer P. Wolfenden (133 words)


Si Elmer Paul Wolfenden bistong marhay sa mga toklos nyang linggwistika asin siya an nangengenot na kaggibo kan Masbatenyo-English Dictionary (Linguistic Society of the Philippines, 2001) na binilog nya sa mahigos na tabang na Miriam V. Barlet asin Felixberto V. Granado, Jr., sarong diskyunaryo na may mga limang ribong (5,000) entri, mga apat na ribong (4,000) sub-entri asin may deskripsyon syang phonological kan sistemang tanog kan lenggwahe asin siring man may deskripsyon kan estruktura gramatikal kaini.

Sya an saro man sa enot na naghimo kan 1954 nin dakitaramon kan Bagong Tipan hale sa Ingles palis sa tataramon na Isnag, sarong lenggwahe na makukua sa Amihanan Luzon. Siring man, igwa syang adal na ginibo sa lenggwaheng Hiligaynon. Sa totoo lang, siya labis nang limang polong taon (50) nagaadal kan mga tataramon igdi sa Pilipinas




#Article 101: Sinanglay (227 words)


An sinanglay (inaapod man na pikadilyo) sarong lutò nin sirâ sa ginutaan na popular sa rehiyon Bikol. An pwedeng sanglayon iyo an tilapia, talusog. o puyo. An kaibahan kaini sa ibang mga ginutaan iyo ta sinosoksokan an tulak kan sirâ nin dakul na giniris na kamatis, bawang, sibulyas asin làya. Pinapatos ini nin dahon nin natong o pechay.

Gikan sa tataramon na sanglay an pangaran kan lutong Bikolnon na ini. Mantang an pikadilyo gikan man sa tataramon na Espanyol. 

Sa pagluto kaini: badion ngùna an mga sirâ. An paghilap bako sa tulak kundi sa may talodtod nya magpoon. Maggutâ kan niyog. Sa pinakalipotok iramas an mga giniris na kamatis, làya, sibulyas asin bawang na inasinan sagkod na magnamit. Sa lambang binadì, isoksok an mga giniris tapos tiklopon saka patoson sa dahon natong. Bugkoson kan kinunit na dahon batag na linobloban ngani syempre dai magburuka. 

An kaserola o kaldero talapitapan nin dahon natong o kan mga paklang sa irarom kaini ngarig dai matotong an linuluto. Ikaag na an mga binurugkos na mga sira sa kaserola. Ikaag naman an ikaduwang ginuta' abot o sayaw sa langkaw kan sinuruknong na sira. Kaagan giraray nin diit na asin sagkod na magnamit. 

Kun gustong dakul an mga gulaygulay, ibabaw an abot sa sampolong dahon nin natong asin  seguruhon na maguta' ngani manamit na maray an mga natong. Lutoon na sagkod na maglomoy.




#Article 102: Hambura (165 words)


An hamburâ sarong lutò nin gulay arog kan balatong, ugbos kamote, talong (biringhinas), ugbos kangkong, okra, asbp. 

Ini binababaw sa pigsasapna'. Kaya, masasabi ining mga padalian na pagkakan. Ngonyan na moderno na, pwede syempre maghambura' sa steamer. Basta an pagpalomoy asin pagpaluto kaini paagi sa pagkulong sa laog nin lutoan na nagaalomoom sa laog asin an alintoto mismo na naloloom iyo an naluto saiya.

Pirmi, pag nakaluwag na idinodogdog ini sa tawyo na pinirisan lemonsito (suwa') o sa balaw o bagoong.

An katagang hambura' natala' sa lumaon na diksyonaryong sinurat ni Marcos de Lisboa, Vocabulario de la Lengua Bicol (1865) alagad iba an kahulogan kaini:

p. 165   HAMBORA'  HACER UN CALDILLO CON AGUA SAL, Y LIMON Y CHILE CUANDO NO TIENEN PESCADO PARA COMER LA MORISQUETA.

Igdi boot sabihon sabaw sana na pantimpla sa maluto' kun  mayong gayong sira na panira', asin an sabaw na ini pigtawan namit ta inasinan, pinirisan suwa' saka pigrunutan sili. An sinasabing sabaw posible iyo mansana an binsa' kan sinasapna'.




#Article 103: Rimas (317 words)


An Rimas o kulo (Artocarpus altilis (Parkinson) Fosberg; Ingles, breadfruit) nagkakahoy na tinanom. Nalangkaw ini sagkod sa 26 metros, nadakula an kahawakan asin an poon napusog huli sa mga dalig (oldot na darakulang gamot) niya. An dahon niya makintab na berde, may mga oro-espada an palibot asin an irarom may hibo'. Darakula an dahon niya, na an laba poon 9 abot 36 na pulgada asin an lakbang kaini 8 abot 20 pulgada. 

An bunga niya nakakaagid sa bunga nin ogob, matabilog pero may kalabaan asin may mga mata-mata pero mayong mga tunok na arog kan ogob. Kadaklan kan rimas mayong pisog an bunga, pero igwa man ibang klaseng rimas na may pisog. Igdi sa bikol, an klase kan rimas na lakop madaling mabisto sa ogob kun ini may bunga pero kun mayong bunga, madaling midbiron sa bilang kan oro-espadang mga panas sa palibot kan darakula niyang dahon. An rimas tolo sana parati an mapapanas na espada sa ibong-ibong kan dahon, orawang an ogob dai nababa sa limang 'oro-espada' an mga panas niya ibong-ibong kan dahon.

An mga burak kaini iba-iba an pinupo'nan. An lalaking burak pirino asin natitipon sa garo batuta na an apod kan panahon aboyabos o palukpok na nalaba poon lima (5) abot kagduwang (12) pulgada. An aboyabos enot kolor giyaw hasta paggurang nakolor nang kayumanggihon. An babaeng burak natipon sa malaberdeng matunoktunok na payopayo na nalaba abot duwa may kabangang pulgada, may saro' kabanga an diametro, na iyo ini an nabibilog na bunga kan rimas. An aboyabos kaini ginagamit kan mga Agta na garo kwenta katol. Pakabalada ini na nagin agil na nanggad, ini sinusubsoban. Luway-luway na pinapa-pa an aboyabos asin an aso kaini garo mansana arog kan sa katol na padulag sa namok.

An bunga kan rimas parati prinipritos asin may namit arog kan kamote. Pero pwede man luto na pinakro. Sa ibang lugar kakanon ining pan-oroaldaw na ginugulay man o kwenta maluto.




#Article 104: Balisoso (128 words)


An balisòsô sarong mahamis na pagkakan gibo sa giniling na kamoteng kahoy o pulotan na bagas na pinatos sa dahon nin batag.

An pulotan ginigiling na magin arina. Tapos makodkod nin niyog na lukadon. Rinaramas an duwa saka hinahamisan nin asukar o sangkaka na tinunaw. An ramas na ini ikinakaag sa linobloban na dahonbatag. Parati an patos na dahon pinupurmang baliso'so' (trianggulo). Pag nagkaparatos na ini, ikaag sa kaldero, kaagan tubig na kabanga' sana (bakong lantop) saka la'bonan. Importanteng aloyooy sana an kalayo. Kun makusog an kalayo (agabaab), naaati tolos an tubig pero malagtok pa an baliso'so'. Halaton na maglomoy.

Ini an proporsyon: Sa sarong kilong arinang pulotan, gamitan tolong kilong kinodkod na lukadon saka sarong kilong asukar. Kun arinang balinghoy an sangkap, sarong kilo man an gamiton.




#Article 105: Marcos de Lisboa (359 words)


Si  Fray Marcos de Lisboa O.S.F.  ( ? - 1628; 1510-1591 ) sarong pading Portuges gikan sa sarong noble asin mayaman na pamilya sa Lisboa, Portugal.

Siya dating negosyante bàgo nagin pading Franciscano. Pinadara siya sa Indya na kun saen duman siya sa Malaka nagkaag kan saiyang mga palakaya.

Alagad, sa pasabong nin mahal na Diyos, nakaisip siyang magpadi asin luminaog sa Orden kan mga Franciscano kan 1582 duman sa Malaka na an kumbento-franciscano kaini tinogdas ni Juan Bautista Pisaro.

Kan taon 1586, isinubol siya sa Filipinas na kun saen saiyang pinundar an Confraternidad del Misericordia (1594) duman sa Manila.

Dangan pinadara siya sa Ambos Camarines. Mayong tala’ sa mga kasuratan kun nangyari ini bago nagtongtong an 1600 alagad garo sa indikasyon, naenot siyang magministro sa mga duluhan (village) kan Polangui asin Oas.

Pagdatong kan taon 1602, malinaw na napadpad siya igdi sa Naga, na an toka niya bilang definidor asin ministro. Balik naman siya sa Oas paglaog kan 1605. Dangan sa inaapod na “chapter”kan Mayo 24, 1608, napili syang magin naman definidor kan Naga. Dai sana naghaloy, kan Enero 16, 1609, pinatukaw siya komo vicario provincial sa  apostolica provincia de San Gregorio. An turno niyang ini uminabot sagkod Oktubre 29, 1611.

Pakatapos kan katongdan niya bilang vicario provincial, ibinalik siya igdi sa Naga. Nagtukaw siya bilang sarong guardian, bako nang definidor. Naglimang taon naman siya igdi. Nag-abot an 1616, na-eligir siyang definidor kan Dilao. Kaya, tolong beses siya definidor, duwa igdi sa Naga, saro duman sa Dilao, Quezon.

Duwang taon sana siya sa Dilao. Mala ta kan 1618, nagpasiring na siya sa Mehiko. Haros apat man na taon siya duman. Kan Hulyo 16, 1622, sa sarong General Chapter sa Roma kan saiyang Orden, natokahan siyang “custodian”. Kaya naghapit siya sa Madrid tapos diretso sa Roma na kun saen ginibo an General Chapter.

Pakatapos kan Chapter, nagretiro na siya sa kumbento kan San Gil, Madrid. Nasabi sa mga surat, duman na siya nagadan kaamayan kan taon 1628. 

An diksyunaryo niyang ginuhit kanigoan an halaga sa presenteng Bikolano, orog na duman sa nagaadal kan soanoy na kaugalean, buhay-buhay asin manera nin pagtaram kan mga Bikol kan ika-16 na Siglo, AD.




#Article 106: Vocabulario de la Lengua Bicol (1549 words)


An Vocabulario de la lengua Bicol sarong bokabularyo kan tataramon na Bikol na tinipon ni Marcos de Lisboa kan siya nadestino sa rehiyon Bikol, Filipinas.

Si Lisboa yaon sa Bikol poon 1602 abot 1616: sa Oas, Polangui asin sa Nueva Caceres. Sa kag-apat (14) na taon na pinagpirmi nya sa rehiyon (ta an duwa kaini sa Dilao), an siyam na taon yaon siya igdi sa Naga nakatoka. An duwang taon sa periodong ini siya nagtukaw komo vicario provincial sa apostolica provincia de San Gregorio. 

Sa lawig kan pag-erok sa Oas, Polangui asin Naga nabilog ni Lisboa an Vocabulario na nakatalâ an labing sampulong ribong mga katagâ kan tataramon na Bikol o an sabi ni Maria Lilia Realubit nag-abot 10,495 na katagâ (Bikol-Español) sa 417 na pahina sa sukol nin papel na 22 x 33 asin igwa man 5,588 na katagâ sa seksyon Espanyol (Español-Bicol) sa 103 na pahina. Ini an ika-2ng edisyon kan taon 1865 na ipinagboot ni Francisco Gainza (1818-1879), Obispo kan Nueva Caceres. Ini pinaimprenta sa Establecimiento tipografico del Colegio de Santo Tomas, duman sa Manila.

Alagad, an inot na edisyon na nagluwas kan 1754 may 764 na pahina, Bicol-Espanol, asin 160 pahina, Espanol-Bicol. Sinasabi na kan mga panahon na idto nasaray an sarong kopya sa biblioteca kan kumbento kan San Francisco sa Manila sa pag'aataman ni Fray Pablo Rojo. Ini naimprenta sa kumbento kan Nuestra Senora de Loreto en el pueblo de Sampaloc. Dai man gayod masabi na mas dakul an entri sa 1754 na edisyon ta sarong taytay sana an pagkaag kan mga kataga sa lambang dahon manta an 1865 na edisyon ginibo nang duwang taytay. An 1754 edisyon bakong malinaw an paka-imprenta, sarami' asin purak an tinta, an letra 's' napopormang garo letra ' f '. Laen pa kiyan, an ibang mga kataga' nasusurat pa sa lumang ispeling. 

Sosog ki Maria Lilia Realubitdakol na mga katagâ na tinàwan kahulogan ni Lisboa sa paaging figurativo siring sa tolo niyang tinaong halimbawa. An katagang sibagat tinawan kahulogan na siring:

Apod sa sulog sa irarom kan salog Bicol bago ini maghampak sa kagagapoan arog kan sarong bados na nagbabatyag bago sa saiyang pangaki.

Para sa katagang abucay, na ini sarong dakulang puting gamgam, pwedeng itaram na: 

Mantang an apos na man daa, na iyo an sulong parte nin kahoy, kandila o sigarilyo sinabi ni Lisboa na pwedeng siring itaram, Naapos na baga si pagca guinoo niya na boot sabihon nawara na an saiyang pagkarespetable.

An Vocabulariong ini dakulon pinagtala' na mga pangaran kan mga antigong paroy na tinatanom kan mga taga-Ibalong na masasabing puho'(extinct) na ngonyan an kadaklan, mga manlaen-laen na pandagat na sasakyan, *mga praktis asin mga termino sa pagbubulawan asin sa pagdudulang (pagmina), mga termino nin mga tela asin mga gamit sa paghahabol, mga termino sa pagrelasyon sa kadugo asin sa ibang tawo, manlaen-laen na taramon sa pagsasakay sa dagat, mga sira sa dagat asin iba-ibang hayop, mga paliyon asin termino sa mitolohiya nin gugurang, asin dakulon mga klaseng kahoy asin tinanom na garo marayo na ngani ngonyan. 

An Vocabulario nya, na dai man tuyo ni Lisboa, nanggad nagin salming kan mga buhay-buhay kan Bikol kan ika-kag'anom na Siglo huli ta tinala' niya an mga praktis na kultural kan mga gugurang siring sa namasdan niya sa paagi kan mga kataga' na nasaray nya asin itinala'.

Igdi sa Vocabulario niya masisirip kun ano-anong paroy halimbawa an pigtataranom kan  mga gugurang. Haros sinaro-saro ni Lisboa an mga ini, siring na sinasabi niya lambang saro na un genero de arroz asi llamado  na mabanggit ta magkapira igdi: malictay, guimpad, tinoon, tinogos, maloon, tinoma, tangong, hinipon, dongdong, hangbas, cabong,batangon, binachao, barawa, dala,. dalosamat, daras, dibaclon, boracnaga, cadosog, lagoti,. cocondato, guinapas, carangcang, manloay, manocnon, manonglay, paraya, sumagyad, sablay, bulao, yumocyoc, tipocol, dinamulag, banglag,mahoyon, asin malom.

An pagbabakal dakul na termino, may tokod na tataramon sa mga piling sitwasyon: 

Kun ngunyan mayo na lamang o haros pawara na an pagbubulawan asin paghahabol igdi sa Kabikolan, an duwang ining industriya dakulaon na mga palakaya kan mga gugurang. Magaganinaw ini sa mga termino na pinawalat sa Vocabulariong ini. Dai na ngunyan araram sa modernong panahon an kadakol na tataramon manongod sa bulawan, halimbawa:

Sarô pang reparo sa Vocabulario niya iyo na dakulon pang mga katagang Bikol an ikinaag niyang pakahulogan sa mga terminong Kastila na dai niya man ikinaag na mayor na entri. Halimbawa kaini iyo an cataga (word, palabra); amoc-amoc (pinong alon); tocda (imbensyon, mukna'); pasib (premio, award); habla (pagsumbong sa korte). Makukua sana ini sa porsyon kan Espanol-Bikol alagad komo entri sa mga pahinang Bicol-Espanol, mayo sinda nakatala'.

An Vocabulario ni Lisboa, sarô pa, nagtaong gayong panandaan na an mga gugurang na Bikolnon maray magberso o magtokda nin mga literaryong komposisyon. Pinagtandaan ni Lisboa an mga pang-rawitdawit na mga tataramon, na saiyang minamarkahan sa mga siring na panaram: sirve solo para sus composiciones o coplas. Gamit sana daa sa pagberso o pagrawitdawit nin mga taramon. 

Mga halimbawa kaini iyo an mga minasunod: honognan/bonsale (harong), muraca (aki), tabonton (halat), tigamba (tokad), bantiris (gapo), irabong (abay), yrago(serpiente), siguin (arahit), orogan (langit), bontooan (bukid).

Tibaad natural nang may mga kakundian an pakagibo kan Vocabulario huli na lang gayod sa makuring sitwasyon sa pag-imprenta kadtong panahon.

Inot na kakulangan iyo an mayong toltol na padoon sa pagsayod kan mga tataramon kun baga ini pahuros, pa-ogdo' o nataong doon sa enotan na silaba. Halimbawa, dai maaraman kun an entri niyang cuyog boot sabihon idtong sira o magsunod sa ibinoboot. An ortograpiya pang ginamit si sa Kastilang paagi, kaya an rawitdawit nakasurat rauitdauit, an dangog, nakasurat dagnog na may kurit sa itaas kan gn, an orog-orog (komposisyon literaryo, berso), nakasurat orogorog. 

Siring man an pagkasurunod kan letra sinunod kan sa lumang Kastila asin sa parteng ini nasala siya, o si pag-imprenta nasala an pakasunod kaini--  p. 276, PANGPANG -- MAANGSO' -- PANHINOLAY; P. 177, HIYANGTA--- HILAP--- HILAO.

Pag-abot sa porsyon na Español-Bicol, dai nag'aayog sa modernong pagsusurat nin diksyunaryo. Si Lisboa dai nagkaag kan saro-saro na katagang Español na natatampadan kan Bikol na kaagid kahulogan. Arog kani siring an saiyang ginibo:

Nadestino si Lisboa, bako sana igdi sa Nueva Caceres kun saen siya nagsiyam na taon, kundi pa man sa Oas, Polangui, Albay sagkod Nabua na igwang medyo naiibang mga tataramon sa Nueva Caceres kun sain tinataram an tataramon na Bikol Naga. 

Alagad, isinurat ni Jaime T. Malanyaon sa libro niyang Istorya kan Kabikolan (p. 507): Si Lisboa nangagin padi sa Oas, Polangui asin Nabua kaya an mga Bikol na tataramon hale sa Rinconada. Si Malanyaon isinurat an Tambobong Nin Mga Piniling Tataramon sa Bikol (1990) asin pinagtàwan doon niya digdi an paggamit kan Bikol Naga. Siring ni Malanyaon na taga-Calabanga, Camarines Sur, pinag-adalan man ni Malcolm Mintz nin husto an lenggwaheng Bikol asin guminibo siya nin haros sangkap na diksyunaryo kan Bikol na nagguno pa ngani sa trabaho ni Lisboa. Alagad, masasabi na si Malanyaon salto nanggad sa saiyang pahamraw na komento huli ta mayo siyang hararom na oportunidad sa pag'adal kan obra ni Lisboa ta haros maipo makaboklit kan orihinal na kopya kaini kan panahon niya asin mayo pang internet na kun saen maaadalan on-line an trabaho ni Lisboa.

Kun maanan na marhay an Vocabulario ni Lisboa maririsa na nagkukua siyang mga tataramon bakô sa Rinconada kundi sa paralibot kan Naga. Ginamit niya an tataramon na Bikol siring man nasasambit niya parati sa mga ehemplo an Canaman, Quipayo, Naga, Paniquian (Panicauson), Milauod (Milaor), Minalabag (Minalabac), asin Ysarog pero dai lamang matumoyan an mga lugar sa Oas, Polangui o Nabua. Nabanggit an Albay asin Camalig huli sa bulkan Mayon asin an Buhi huli sa tabyos. 

Ikaduwa, an mga ehemplong panhinulay na ginagamit iyo an SI arog kan si manok, si bagas... siring sa mababasa sa pahina 223, 300, 303, 396, 399. Sarong halimbawa: Ta dao ta nalignauan mo si togon co saymo?, bagay na an Rinconada an gamit sana SO/SU.

Ginamit sa diksyunaryo an estruktura kan lengwaheng Bikol siring man an mga bokabularyo kaini, asin bakong an sa ibang diyalekto o lenggwahe.

Inot na naimprenta an diksyunaryo kan 1728/1754. Ini labing sarong siglo an makalihis kan siya magadan taon 1628. Huli kaini, sarong dakulang hapot kun nahira sa dati an obra niya.

Ipinalagdâ an ikaduwang edisyon kaini kan 1865 ni Francisco Gainza sa paimprentahan kan Unibersidad kan Santo Tomas. Alagad, an sarong risa kadugangan sa bàgong edisyon iyo an mga dugang na bokabularyo na bakong gikan sa orihinal na kaggibo kan diksyunaryo. 

Sarong ehemplo iyo an pagkaag kan panhinulay duman sa bokabulayryong Bognag (bungag),Hay una de estalcalitas en el monte Colapnitan visitada por europeos en 1860 y 61. Si Lisboa dai man masasambitan an pagbisita ni Feodor Jagor sa lungib Kolapnitan duman sa Libmanan huli ta an pangyayaring ini mga 200 na taon nang naglihis sa panahon niya. 

Sa mga indikasyon, igwa nin mga ehemplo asin ilustrasyon na maririsa na idinugang na sana sa pagpaliwanag kan mga kahulogan kan mga katagang napalaman sa Vocabulario. Inot, may ikinaraag na mga paliwanag na manungod sa mga Doktrina Kristyana. Ikaduwa, igwa nang magkapirang mga katagâ na Kastila an sinasabing parte na kan bokabularyong Bikol.

p. 45. ganso, ave conocida. gangsa p. 100 vandera, bandera'

Vocabulario de la Lengua Bicol. Marcos de Lisboa, Manila. 1865. Mga kopya kaini makukua sa Museo Conciliar de Nueva Caceres (sa Seminario), sa Museo kan University of Nueva Caceres asin sa University of Sto. Tomas.




#Article 107: Kristianismo (4783 words)


An Kristyanismo (hale sa kataga na Xριστός Christ) sarong relihiyon na monoteista (saro sana an Diyos) na nakasentro sa buhay asin katokdoan ni Hesukristo susog sa pinapasunod asin nasusurat sa Bagong Tipan. Tinataya ngonyan na igwang poon sa 1.5 bilyon abot 2 bilyon na kristiyano. Ini na an pinakadakulang relihiyon sa kinaban, renirepresentar an saro kaapatan (1/4) kan populasyon kan kinaban. Kag-anom (16) na nasyon ginibo ini na relihiyon kan estado.

An mga parasunod kan relihiyon na ini, mga Kristiyano kun aporon, may pagtubod na si Hesus iyo an bugtong na Aki nin Diyos asin an Messiah (Kristo) na pighula sa Bibliya kan mga Hudyo (an kabtang kan eskritura na komun sa Hudaismo asin Kristyanismo). Para sa mga Kristiyano, si Hesukristo sarong paratokdo, modelo nin buhay na mabini asin banal, an tagapahayag manongod sa Diyos, asin siring man iyo an nanitawo kan Diyos. Orog sa gabos, an mga Kristiyano tinutubod na si Hesukristo iyo an paraligtas kan katawohan na iyo siya an nagdusa, nagadan asin nabuhay-liwat ngani mangyari an kaligtasan sa kasa'lan.

An mga Kristiyano tinutongkosan an pagtubod na si Hesus suminakat sa langit, asin kadaklan kan mga denominasyon kaini tinutukdo na si Hesus mabalik sa paghokom sa buhay asin gadan, asin mawaras nin pagkabuhay na daing kasagkoran sa saiyang mga parasunod. Inaapod kan mga Kristiyano an mensahe ni Hesukristo na Evangelio (marhay na bareta) asin siring man an mga kasuratan dapit sa saiyang pagministro.

Maski na ngani nagkaigwa nin kadakol na importanteng mga pagkakaiba sa interpretasyon asin opinion kan Bibliya na kun saen an Kristianismo nakabase, an mga Kristiyano nagkipaghirasan nin sarong tugmad na mga paniniwala na saindang pinagkakaputan bilang esensiyal sa saindang pagtubod. 

pinaggagamit sa pagsasamba kan Sulnupang mga Kristiyano.  An sentral na mga doktrina kaini iyo idtong sa Trinidad asin Diyos na Kaglalang.  An lambang sarĺjejejejeo kan mga doktrina na managboan na yaon kaining kredo puwedeng hanapon pabalik sa mga testamento na yaon ngonyan sa apostolikong kapanahunan.. An kredo lantad na pinaggagamit bilang sarong kasumadahan kan Kristiyanong doktrina para sa mga kandidato nin pagbubunyag sa mga simbahan kan Roma. Magpoon kan Kredo nin Apostol iyo an dae apektado kan panhuring mga Kristolohical na kabarangaan, an testamento kan mga artikulos nin Kristiyanong pagtubod natatada pa sa pandakulaan na akseptable sa haros gabos na mga Kristiyanong denominasyon:

An Kredo kan Nicene, panlawig na kasimbagan sa Aryanismo, na pormulado sa mga Konseho kan Nicaea asin Konstantinople kan 325 asin 381 kasurunod asin ratipikado bilang iyo an unibersal na kredo kan Kakristiyanohan kan Enot na Konseho kan Epeso kan 431.
An  Jesus bilang an  Ake nin Diyos asin an  Mesiyas (Kristo).  An titulong “Messiah” naggikan sa  Hebreong tataramon na מָשִׁיחַ (māšiáħ) na nangangahulugan na nilahidang saro. An Griyegong salin na Χριστός (Christos) iyo an pinakaburabod kan tataramong Ingles na “Christ”. 

An mga Kristiyano naniniwala na, bilang an Mesiyas, si Jesus iyo an  pinaglahidan nin Diyos bilang tagapagpamahala asin tagapagligtas kan katawohan, asin nangangaputan na an pag-abot ni Jesus iyo an kautuban kan  mesiyanikong mga propesiya kan  Lumang Tipan.  The Kristiyanong konsepto kan Mesiyas signipikanteng nagkakaiba sa  kontemporaryong konsepto nin Hudiyo.  An sentrong Kristiyanong paniniwala iyo na, sa paagi kan  kagadanan asin pagkabuhay-liwat ni Jesus, an  pano nin kasalan na mga tawo puwede pang makipag-olian sa Diyos asin kaya baya pinag-alokan nin kaligtasan asin promise kan  eternal na buhay.

Habang nagkaigwa nin kadakol na  teolohikal na pag-iiriwal-iwal manungod sa  natura ni Jesus sa panahon kan enot na siglo kan Kristiyanong historiya, an mga Kristiyano kagabsan na naniniwala na si Jesus iyo an  Diyos na inkarnado asin  tunay na Diyos asin tunay na tawo (o pareho bilog na banal asin bilog na tawo).  Si Jesus, na nagin  bilog na tawo, nagsakit sa mga kulog asin mga tentasyon kan sarong mortal na tawo, pero dae  nagkasala.  Bilang bilog na Diyos, siya nagbuhay-liwat giraray.  Uyon sa  Bibliya, “An Diyos an nagbuhay saiya gikan sa mga gadan,” siya  nagsakat sa langit, “nakatukaw sa too kan Ama” asin ultimong mabalik tanganing utubon an katadaan pang  Mesiyanikong propesiya siring baga sa  Pagkabuhay-liwat nin mga gadan, an  An Huring Paghuhukom asin an pinal na pag-establisa nin  Kahadean nin Diyos.

Uyon sa mga  mga ebanghelyo ni  Mateo asin  Lukas, si Jesus pinaglihi sa paagi kan  Banal na Espiritu asin  minundag gikan sa  Birheng Maria.  Kadikit sana an pagka-ake ni Jesus na pinagtala sa  kanonikal na mga Ebanghelyo, kaya lang an  pagka-akeng Ebanghelyo popular sa kasuanoyan. Sa kumparasyon, sa saiyang pagka-adulto, lalo na an seman bago an saiyang kagadanan, marahayon na pinagdokumento sa mga Ebanghelyo na laman sa laog kan  Bagong Tipan.  An Biblikan na mga pangyayari sa ministeryo ni Jesus minabale sa  saiyang pagpabunyag,  mga milagro, pagbabalangibog,  pagtutukdo, asin mga  marahayon na gibo.

An mga Kristiyano minakonsidera sa pagkabuhay-liwat ni Jesus na iyo an panulok-gapo kan saindang pagtubod (hilngon sa  pinagpako sa krus, naggadan sa pisikal na kagadanon, pinaglubong sa laog nin sarong lubungan, asin nagbuhat gikan sa mga gadan pagkalipas nin tolong aldaw.  An Bagong Tipan nagsambit nin nagkakapirang  pagpapahiling kan nabuhay-liwat na si Jesus sa magkaibang mga okasyon sa saiyang  doseng apostoles asin mga  desipulos, kabali an “sobra sa limang gatos na mga katugangan na sararoan,” bago pa man si Jesus  Semana Santa na minabale sa Good Friday asin Easter Sunday. 

An pagkagadan asin pagkabuhay-liwat ni Jesus iyo an pirmeng pinagkonsidera na pinaka-importanteng mga pangyayari sa  Kristiyanong Teolohiya, dikit na parte nin huli sinda minapagpahiling na si Jesus igwa nin kapangyarihan labaw sa buhay asin kagadadan asin kaya igwa nin awtoridad asin kapangyarihan na magtao sa mga katawohan nin  eternal na buhay.

An Kristiyanong mga simbahan minatanggap asin minatukdo kan Bagong Tipan kan mga pangyayari sa pagkabuhay-liwat ni Jesus na may kadikiton sanang mga palaenon.  An ibang modernong mga iskolar naggagamit sa paniniwala ki Jesus na mga parasunod sa pagkabuhay-liwat bilang sarong punto nin pagrayo para sa pag-establisa sa kadagusan kan mga  historikal na si Jesus asin an proklamasyon kan  amay na simbahan. An iba man na  liberal na mga Kristiyano dae minatanggap kan sarong literal na kahawakan na pagkabuhay-liwat, pinaghihiling an estorya bilang sarong mayaman na simboliko asin espirituwal na pagpapangalaga nin  mita.  An mga argumento manungod sa kagadanan asin pagkabuhay-liwat na pag-ako nangyari sa kadakol na mga relihiyosong mga  debate asin  saralak na mga pag-oorolay.  Si  Pablo an Apostol, sarong amay na Kristiyanong kombert asin misyonaryo, nagsurat, “Kun si Kristo dae nabuhay-liwat, baya an gabos niyatong pagbabalangibog mayong kamanungdanan, asin an saindong pagtiwala sa Diyos mayong kamanungdanan.”

Si  Pablo kan Tarsus,  kaarog kan mga Hudiyo asin Romanong mga pagano kan saiyang panahon, naniniwala na an sakripisyo makakapagdara nin bagong pakipagturugang na mga kabugkusan, puridad, asin eternal na buhay.  Para ki Pablo an kaipuhanan na sakripisyo iyo an pagkagadan ni Jesus: An mga Hentil na yaon ki “Kristo” siring sa ki Israel na kapag-arakian ki Abraham asin “mga paramana uyon sa promisa”. An Diyos na iyo an nagbuhay-liwat ki Jesus gikan sa mga gadan magtatao man nin bagong buhay sa mga “mortal na mga kahawakan” kan Hentil na mga Kristiyano, na nagin kaayon sa Israel na iyo an “kaarakian nin Diyos” asin kun kaya bako nang yaon “sa laman.”

An mga modernong Kristiyanong mga simbahan intensiyonadong mas minapaorog kun paano na na an sankatawohan  makakaligtas gikan sa sarong unibersal na kondisyon nin kasalan asin kagadanan kesa sa kahaputan na kun paano pareho an mga Hudiyo asin mga Hentil makakaiba sa pamilya nin Diyos. Uyon sa parehong Katoliko asin Protestanteng doktrina, an kaligtasan minaabot sa paagi kan  kapagribayan sa kagadanan asin pagkabuhay-liwat ni Jesus.  An Katolikong Simbahan nagtutukdo na an kaligtasan dae nangyayari kun mayong katapatan sa parte kan mga Kristiyano; an mga kombertido kaipuhan na mamuhay na uyon sa mga prinsipyo nin pagkamoot asin ordinaryo nang kaipuhanan na magpabunyag. Si Martin Luther nagtukdo na an pagpapabunyag kinakaipuhan para sa kaligtasan, pero an modernong mga Lutheran asin iba pang mga Protestante intensiyonadong nagtutukdo na an kaligtasan sarong regalo na minagikan sa sarong indibidwal sa paagi kan  grasya nin Diyos, paminsan na pinakahulugan bilang “daeng meritong pabor,” na laen pa sa pagpabunyag.

An mga Kristiyano nagkakaiba sa saindang mga pananaw sa kalikyadan na kun saen an indibidwal na kaligtasan iyo an pre-ordinado na nin Diyos. An Repormadong teolohiya minapamugtak nin distinktibong duon sa grasya sa paagi nin pagtutukdo na an mga indibidwal  bulanos na bakong kapable sa pansadireng katubusan, kundi na  an nagpapabanal na grasya daeng kapugulan. Sa ibang lado, an mga  Arminyano,  Katoliko, asin  Ortodoks na mga Kristiyano naniniwala na an ehersisyo kan   libreng kagustuhan iyo an kinakaipuhan tanganing magkaigwa nin pagtubod ki Jesus.

An trinidad minapanungod sa katukdoan na an sarong Diyos komprisido nin tolong distinkto, eternal na parehong eksistidong mga persona;  an  Ama, an Ake (inkarnado ki Jesukristo), asin an  Banal na Espiritu. Tiripon, ining tolong mga persona iyo an minsang pinag-aapod na an  Pamayuhang Diyos, maski na ngani dae nagkaigwa nin solong termino sa paggamit kaini sa Eskritura tanganing magpakahulugan kan pinagkasararong Pamayuhang Diyos. Sa mga tataramon kan  Athanasian na Kredo, an amay na testamento kan Kristiyanong paniniwala, “an Ama Diyos, an Ake Diyos, asin an Banal na Espiritu Diyos, alagad dae nagkaigwa nin tolong Diyos kundi sarong Diyos.” Sinda distinkto sa lambang saro:  An Ama mayong piggikanan, an Ake iyo pinili kan Ama, asin an Espiritu minagikan sa Ama.  Maski na ngani distinkto, an tolong mga persona dae magkakabaranga gikan sa lambang saro sa kalalangan o sa operasyon.

An  Trindad iyo an esensyal na doktrina kan pinakaugat na Kristiyanidad.  “An Ama, Ake asin Banal na Espiritu” minarepresentar na pareho kan  imanensiya asin  transedensiya nin Diyos. An Diyos pinapaniwalaan na inpinito asin an presensiya nin Diyos mapuwedeng pag-isipon sa paagi kan mga aksyon ni Jesukristo asin kan Banal na Espiritu.

Uyon kaining doktrina, an Diyos dae nagkakabaranga sa kahiprayan na an lambang persona igwa nin ikatolong kabilugan; baya, an lambang persona pinagkonsiderang kabilogan nin Diyos (hilngon an  Perikoresis).  An pagkakaiba nakatugmad sa saindang mga relasyon, an Ama bilang bakong pinili; an Ake bilang pinili kan Ama; asin an Banal na Espiritu minagikan sa Ama asin (sa Pansulnupang teolohiya)  gikan sa Ake. Sa kawaraan kaining lantad na pagkakaiba, an tolong ‘mga persona’ sa lambang saro  eternal asin  omnipotente.

An tataramon na trias, na kunsaen an trinidad naggikan, enot na nahiling sa mga gibo ni  Teofilo nin Antioch. Siya nagsurat sa “an Trinidad nin Diyos (an Ama), Saiyang Tataramon (an Ake) asin an Saiyang Kadunungan (Banal na Espiritu)”. An termino pinaggagamit na kaidto bago pa an panahon ngonyan. Sa katapusi ini nagpahiling sa  Tertullian.  Sa mga minasunod na siglo an tataramon yaon na sa pankagabsan na paggamit.  Ini mananagboan sa kadakol na mga pinagsusurat ni  Origen.

An Trinitaryanismo minapakahulugan idtong mga Kristiyano na naniniwala sa konsepto kan  Trinidad.  Haros gabos nga mga Kristiyanong denominasyon asin mga Simbahan nangangaputan sa Trinitaryan na mga paniniwala.  Maski na ngani na an tataramon na “Trinidad” asin “Triune” dae nahihiling sa Bibliya, an mga teolohiko magpoon sa ikatolong siglo pinapagpatalubo an termino asin konsepto tanganing taw-an dalan an pagkakasabot sa Bagong Tipan na mga katukdoan kan Diyos bilang Ama, Diyos bilang si Jesus an Ake, asin Diyos bilang an Banal na Espiritu.  Magpoon sa panahon na iyan, an mga Kristiyanong teolohiko nagkaigwa na nin pag-iingat sa pagtaong duon na an Trinidad bakong minakahulugan na tolong diyos, ni baya na an lambang miyembro kan Trinidad na yaon sa ikatolo na kadaeng-kasagkoran na Diyos; an Trinidad pinapakahulugan bilang sarong Diyos sa tolong mga Persona.

An Bakong-Trinitaryanismo minapanungod sa mga sistema nin pagtubod na nagsisikwal sa doktrina kan  Trinidad.  Kadakolon na bakong mga trinitaryan na mga pananaw, arog baga sa  adapsiyonismo or  modalismo, na eksistido na sa amay na Kristiyanidad, na nakapagtulak sa mga pag-iiriwal-iwal mapanungod sa  Kristolohiyo.  An Bakong-Trinitaryanismo sa huri nagluwas giraray sa  Gnostisismo kan an  Cathars sa ika-11 dagos ika-13 mga siglo, sa  Kapanahunan nin Kaliwanagan kan ika-18 siglo, asin sa  Restorasyonismo sa panahon kan ika-19 siglo.

An Kristiyanidad minapahalaga sa Bibliya, sarong koleksyon nin kanonikal na mga libro na igwa nin duwang parte (an  Lumang Tipan asin an Bagong Tipan), bilang awtoritatibo.  Ini pinapaniwalaan kan mga Kristiyano na ipinagsurat kan mga tawong parasurat na yaon sa irarom kan inspirasyon kan Banal na Espiritu, asin kaya para sa kadaklan ini pinapangaputan bilang  daeng kasalaan na tataramon nin Diyos.  An mga libro na pinagkonsiderang kanon sa Bibliya minaiba depende sa denominasyon na naggagamit o nagpakahulugan kaini.  Ining mga pagkakakiba sarong repleksyon kan lawig nin mga  tradisyon asin mga  konseho na nagkatiripon sa arog kaining tema.  An Bibliya pirmeng minabale sa mga libro kan Hudiyong mga eskritura, an  Tanakn,  asin minabale kan mga kadagdagan na libro asin mina-reorganisa sainda na magin duwang parte:  an mga libro kan Lumang Tipan primerang naggigikan sa Tanakh (igwa nin mga pagkakaiba), asin an 27 libro kan Bagong Tipan na naglalaman kan mga libro na orihinal na pinagsurat primera sa Griyego. An Romano Katoliko asin Ortodoks na mga kanon minabale kan ibang mga libro gikan sa  Septuaginto na ang mga Romano Katoliko pinag-aapod na na  Deuterokanonikal.  An mga Protestante minakonsidera kaining mga libro na  apokripa. An ibang mga bersyon kan Kristiyanong Biblia igwa nin sarong separadong Aprokripang seksyon para sa mga libro na dae pinagkokonsiderang kanonikal kan mga publikador.

Kaidtong kasuanoyan, duwang eskuwelahan kan eksegesis an pinagpatalubo sa  Aleksandriya asin  Antioki.  An Aleksandriyanong interpretasyon, eksemplipikado ni  Origen, intensiyonadong minabasa kan Eskritura sa  alegorikong paagi, habang an Antikokinyang interpretasyon minasunod sa literal na kahiprayan, na nangangaputan na an ibang mga kahulugan (pinag-apod na  teoriya mapuwede sanang akseptado kun nakabase sa literal na kahulugan. 
An  Romano Katolikong teolohiya pinagkakaiba an duwang mga kahiprayan nin eskritura:  an literal asin an espirituwal.

An literal na kahiprayan kan pagkakasabot sa eskritura iyo an kahulugan na na ipinapaabot sa paagi nin mga tataramon kan Eskritura.  An espirituwal na kahiprayan dagos na pinagbaranga-banga sa: 

An mapanunungod sa  eksegesis, sa pagsusunod sa mga patakaran kan liskogan na interpretasyon, an Romano Katolikong teolohiya nangangaputan:

Linaw nin Eskritura

Orihinal na intensiyonadong kahulugan

An ibang mga Protestanteng interpretador pighimong gamiton an tipolohiya.

Haros kadaklan na mga Kristiyano na mga tawong nilalan nakapag-eksperiyensiya nin banal na paghuhukom asin pinagpabuyaan arinman nin eternal na buhay o  eternal na damnasyon.  Ini minabale sa  heneral na paghuhukom sa  Pagkabuhay-liwat nin mga gadan (hilnga sa ibaba) siring sa paniniwala (pinapangaputan kan mga Katoliko, Ortodoks asin haros kadaklan na mga Protestante) sa sarong  paghuhukom partikular sa indibidwal na kalag sa pisikal na kagadanan.
Sa Romano Katolisismo, sinda na nagadan na yaon sa estado nin grasya, i.e. mayo nin anuman man na mortal na kasalan na maseparar sainda gikan sa Diyos, kundi yaon pa sa imperpektong paghuhugas gikan sa mga epekto nin kasalan, minaagi sa puripikasyon sa paagi nin kadikiton na estado nin  purgatoryo tanganing makamit an kabanalan na kinakaipuhanan para sa paglaog pasiring sa presensiya nin Diyos. Sinda na nakapagkamit kaining panandalan pinag-aapod na mga banal (Latin sanctus, “banal”).

An mga Kristiyano naniniwala na an ikaduwang pag-abot ni Kristo mangyayari sa  katapusan nin panahon.  Gabos na nagkagaradan  Kahadean nin Diyos sa kautuban kan  eskritural na mga propesiya. An mga Testigos ni Jehovah nagsisikwal sa eksistensiya kan impiyerno. Embes, sinda nangangaputan na an mga kalag kan mga marigsok pagpaparaon.  An kagadanan na si Adan an nagdara sa kinaban sarong spiritual siring mas pisikal, asin sinda sana na nakaguno nin entrada pasiring sa Kahadean nin Diyos iyo an eternal na mag-eeksister.  Kaya lang, ining kabangaan dae mangyayari sagkod sa Armageddon, kunsoaring an gabos na mga katawohan mabubuhay-liwat asin pagtataw-anan nin sarong tsansa na makagunod nin eternal na buhay. Sa ngunyan na panahon, “an mga gadan mayong kamangnuhan.”

An mga Kristyano may mga doktrinang tinutungkosan na komo mga tataramon o pagboyboy dapit kan saindang relihiyon. Ini kumbaga mga kredo (hale sa Latin credo, ako nagtutubod) na nagpoon na mga tinataram sa pagbubunyag asin kan mga ika-apat asin ika-limang siglo nagin pusog na mga tataramon nin pagtubod.

An pangadye na Minatubod (Symbolum Apostolorum) nagtuhaw sa pag-oltan kan ika-duwa asin ika-siyam na siglo. Iyo ini an pinakapopular na kredo sa pagsamba kan mga Kristyano sa Solnopan. An pinaka-ubod kaini iyo an Trinidad (Sarong Diyos sa Tolong Persona) asin an Diyos na Kaglalang. Sinasabi na lambang doktrina nakukua igde sa kredong ini masususog sa mga tinaram kan mga Apostoles. An Minatubod iyo na an hinayokong na doktrinang Kristyano pinapangadye para sa mga kandidato sa pagbunyag sa mga simbahan. An mga doktrinang ini haros inaako kan kadaklan na mga kristyanong denominasyon:

Si Justin Martyr pinagladawan sa ika-2 siglo na Kristiyanong  lituhiya sa saiyang  Enot na Apolohiya (c. 150) para ki  Emperador Antoninus Pius, asin an saiyang deskripsyon danay na paorog sa tugmad na estruktura kan Kristiyanong liturhikal na pagsamba:

Kaya, siring kan pinagladawan ni Justin, an mga Kristiyano nag-aasembliya para sa sarong komunal na pagsamba kun Domingo, an aldaw kan pagkabuhay-liwat, maski na ngani an ibang liturhikong mga kaugalian minsan nangyari sa luwas kaining kinamugtakan.  An pagbabasa nin mga eskritura minagikan sa Luma asin Bagong Tipan, lalo na an mga Ebanghelho.  An mga ini minsan pinagpakarahay sa  taonan na sirkulo, na ginagamit an sarong libro na pinag-aapod na  leksionaryo.  An instruksiyon pinagtatao na base kaining mga babasahon, pinag-aapod na sarong  sermon, o homiliya.  Igwas nin kadakolon na mga kongregasyonal na mga pangadyeon, minabale kan pasasalamant, kumpisal, asin intersesyon, na nangyayari sa bilog na serbisyo asin nagkakaigwa nin kadakolon na mga porma na minabale sa pinagtaram, pagsisimbar, silensyo, o kinakanta.  An  Pangadyeon nin Kagurangnan, o Ama Nyamo, iyo an regular na pinagpapangadye.  An  Eukaristiya (pinag-aapod na  Banal na Komunyon, o an Pamanggihan nin Kagurangnan) iyo an parte kan liturhikal na pagsamba na minakonsiste kan sarong konsagradong pagkakan, na pirmeng tinapay asin arak.  Si Justin Martyr pinagpaliwanag ang Eukaristiya:

An ibang Kristiyanong denominasyon pinag-uugali an  nakaseradong komunyon.  Sinda nagtatao nin komunyon sa sainda na nakisumaro na sa denominasyon na iyan or kun minsan sa indibidwal na simbahan.  An mga Katoliko restrikto an partisipasyon sa saindang mga miyembro na mayo sa estado kan  mortal na kasalan.  Haros an iba sa mga simbahan ugali na an  bukas na komunyon habang saindang pinaghihiling an komunyon bilang sarong paagi sa pagkakasararo, kesa baya sarong tapos, asin nag-iimbite sa gabos na niniwalang mga Kristiyano na magpartisipar.

An ibang grupo minahale gikan kaining tradisyonal na lituhikal na estruktura.  Sarong pagbabanga an pirmeng pinaghihimo sa katahawan kan “ Halangkaw” na  pansimbahang mga serbisyo, karakterisado sa paagi nin grabeng solemnidad asin ritwal, asin “ Hababa” na mga serbisyo, pero maski na ngani kaining duwang mga katergorya igwa pa man nin dakulaon na mga pagkakaiba sa mga porma nin pagsasamba.  An  Seventh-day Adventists naghihirilingan kun Sabado (an orihinal na  Sabbath, habang an iba dae naghihirilingan sa kada semana.   Karismatiko o  Pentekostal na mga kongregasyon puwedeng danay na pinapangenotan sa paagi kan Banal na Espiritu na mag-aksyon kesa magsunod sa sarong pormal na ordern in pagserbisyo, kabali an danay na pagpapangadye.  An  Kwakers nagtutukaw nin matuninong hanggan pagpahiroon sa paagi kan Banal na Espiritu tanganing magtaram.  An ibang  Ebanghelikong mga serbisyo minaagid sa konsyerto na igwang  rock asin pop music, pagsasayaw, asin an paggamit kan multimedia.  Para sa mga grupo na dae nagrerekonosir nin sarong pagkasaserdote distinkto gikan sa ordinaryong mga paratubod an mga serbisyo heneralmente pinapangenotan sa paagi nin sarong  ministro,  tagapagbalangibog, or  pastor.  Asin an iba pa nagkukulang nin anuman na pormal na mga pamayo, maski sa prinsipyo o sa paagi kan lokal na pangangaipuhanan.  An ibang mga simbahan naggamit sana nin  akapilang mga awit, maski sa prinsipyo (e.g. kadakol na mga  Simbahan ni Kristo minahabo sa paggamit kan mga instrumento sa pagsasamba) or sa paagi nin tradisyon (arog sa Ortodoks).

An pagsasamba puwedeng sa minalaenlaen para sa espesyal na mga pangyayari arog baga kan mga pagbubunyag o karasalan na mga serbisyo o signipikanteng mga amay na simbahan, an mga Kristiyano asin sainda na madali nang makumpleto an inisasyon minapalaen para sa Eukaristiyang parte kan pagsasamba.  Sa kadakol na mga simbahan ngunyan, mga gurangan asin kaarakian minapalaen para sa gabos o an iba man na serbisyo minaresibe uyon sa tamang edad na katukdoan.  An arog na mga kaarakian na mga pagsasamba  iyo an pinag-aapod na  Pandominggong Eskuwelahan o Eskuwelahan nin Sabbath (An mga pandominggong eskuwelahan minsan pinaghihimong enot bago pa an oras nin pagseserbisyo).

Sa Kristiyanong paniniwala asin kaugalisn, an sakramento sarong seremonyas, na pinagmuntar ni Kristo, na minapahaya nin grasya, na minabilog nin sarong sagradong misteryo.  An termino minagikan sa Latin na tataramon na sacramentum, na pinaggamit tanganing ipagsalin an Griyegong tataramon para sa misteryo.  An mga pananaw mapanungod sa kun ano an mga rito an sacramental, asin ano ining boot na kahulugan para sa paggibo sa magigin sakramento manlaenlaen sa pag-iriba kan mga Kristiyanong denominasyon asin mga tradisyon.

An pinakakonbensyonal punksyonal na pagkahulugan nin sarong sacrament iyo na ini sarong panluwas na senyal, pinagmuntak ni Kristo, na nagpapaabot nin pansa-irarom, espirituwal na grasya sa paagi ki Kristo.  An duwang mas pinakamahiwas na akseptadong mga sakramento iyo an Pagbubunyag asin an Eukaristiya, kaya lang, an mayoriya kan mga Kristiyano minarekonosir nin pitong mga Sakramento o Banal na mga Misteryo:  Pagbubunyag, Kumpirmasyon (Krismasyon sa Ortodoks na tradisyon), asin an Eukaristiya, Banal na mga Orden, Rekonsilyasyon kan sarong Nagsosolsol (kumpisal), Paglalahid kan Maymati, asin Motrimonyo.  Kun pagsaramaon, iyo ini an Pitong Sakramento bilang rekonosido kan mga simbahan sa Halangkaw na Simbahan na tradisyon---Notaran na an Romano Katoliko, Pansirangang Ortodoks, Pan-oryental na Ortodoks, Independenteng Katoliko, Lumang Katoliko, asin iba pang mga Anglikano. An harong ibang mga denominasyon asin mga tradisyon tipikal na minauyon na an Pagbubunyag asin Eukaristiya sana an mga sakramento, habang an ibang mga grupo kan Protestante, arog kan mga Kwaker, nagsisikwal kan sakramental na teolohiya. An iba man na Kristiyanong mga denominasyon na naniniwala kaining mga seremonyas dae minakomunikar sa grasya kundi mas pinapaorog na pag-apodon an mga ini bilang mga ordinansa.

An mga Romano Katoliko, Anglikano, Pansirangang mga Kristiyano, asin tradisyonal na Protestanteng mga komunidad pinagporma an pagsasamba nin sarong liturhikal na kalendaryo. Ini minabale nin mga banal na aldaw, arog kan mga solemnidad na minakomimorar kan sarong pangyayari sa buhay ni Jesus o an mga banal, mga peryodo kan pag-aayuno arog baga sa Semana Santa, asin iba pang panrelihiyosong mga pangyayari arog kan memorya o kadikiton na mga kapistahan na minakomemorar sa mga banal.  An mga Kristiyanong grupo na dae nagsusunod nin sarong liturhikal na tradisyon minsan minapawalat nin manigong mga selebrasyon, arog kan Krismas, Semana Santa asin Pentecostes. An kadikit na mga simbahan dae minahimo nin sarong liturhikal na kalendaryo.

An krus, na iyo ngunyan an saro kan haros na lawig na rekonisadong mga simbolo sa kinaban, pinaggamit bilang Kristiyanong simbolo gikan pa sa pinaka-amayon na mga panahon.  Si Tertullian, sa saiyang libro De Corona, nagsasabi kun paano ini nagin iyo na an tradisyon para sa mga Kristiyano na ipagguhit pabalik-balik sa saindang mga angog an senyal kan krus.  Maski na ngani na an krus binantog sa mga amay na mga Kristiyano, an krusipiko dae nagluwas na ginagamit sagkod kan ika-5 siglo.

Sa mga pag-iriba kan mga simbolo na ginagamit kan mga primitibong mga Kristiyano, arog kan isda na garo baga enot sa ranggo sa importansiya.  Gikan sa monumental na mga piggikanan arog kan mga lubungan ini naipagpabantog na an simbolikong isda iyo an pamilyar sa mga Kristiyan gikan pa sa pinaka-amayon na mga panahon.  An isda iyo an pinagdepikto bilang sarong Kristiyanong simbolo sa enot na mga dekada kan ika-2 siglo.  An kabantugan kaini sa pag-iriba kan mga Kristiyano minapanungod na gayo, ini garo baga, sa uyon sa mga pamosong akrostik na konsistido kan mga inisyal na mga letra kan limang Griyegong mga tataramon na minaporma sa tataramon na isda (Ichthys), na an mga tataramon halipot pero klarado minaladawan kan karakter ni Kristo asin an kaakoan sa pagsasamba kan mga paratubod:  Iesous Christos Theou Yios Soter, na nangangahulugan, Jesukristo, Ake nin Diyos, Tagapagligtas.

An mga Kristiyano gikan sa pinakakapinunan mina-adorno kan saindang mga lubungan na igwa ning mga pintura ni Kristo, kan mga banal, kan mga eksena gikan sa Bibliya asin alegorikal na mga grupo.  An katakomba iyo an mga padat-ulan kan gabos na mga Kristiyanong arte.  An enot na mga Kristiyano mayong kakudian laban sa mga imahe, litrato, o mga estatuwa.  An ideya na sinda nagkatarakot sa kadelikaduhan kan idolatriya sa pag-iriba kan saindang mga bag-ong kombertido iyo an pinahimutikan sa pinakasimplehon na kadahilanan sa paagi kan mga litrato o ngani mga estatuwa, ini nagpadagos gikan pa sa enot na mga siglo.  An ibang mayor na mga Kristiyanong mga simbolo minabale kan  chi-rho monogramo, an kalapati (simboliko kan Banal na Espiritu), an pansakripisyong kordero (simboliko kan pagsakripisyo ni Kristo), an balagon (minasimbolo sa kinakaipuhanan na kasumpayan kan Kristiyano ki Kristo) asin kadakol pang iba.  An gabos na mga bagay na ini naggigikan sa mga kasuratan na nanagboan sa Bagong Tipan.

An Kristiyanidad nagpoon bilang sarong Hudiyong sekta sa sirangang parte kan Mediteranya sa katahawan kan enot na siglo.  An pinaka-amay na pagtalubo nangyari sa irarom kan pamumuno nin Doseng Apostoles, partikularmente si San Pedro asin si Pablo an Apostol, na pinagsunudan sa paagi kan amay na mga Obispo, na an mga kristiyano minakonsidera na mga Tagapagsangli kan mga Apostoles.

Naggikan sa kapinunan, an mga Kristiyano iyo an subheto kan persekusyon.  Ini mina-imbuwelto nin mga padusa, kabali an kagadahan
, para sa mga Kristiyano na arog ki Esteban asin Santiago, ake ni Zebedeo. An pandakulaang bigak nin mga persekusyon an nagsunod sa mga kamot kan mga awtoridad nin Romano Imperyo, enot kan taon na 64, kunsoarin na si Emperador Nero an nagsawot sainda nin huli kan Dakulang Kasulo sa Roma. Uyon sa Pansimbahang tradisyon, idto yaon sa irarom kan persekusyon ni Nero na an amay na mga lideres kan Simbahan na sinda Pedro asin Pablo nin Tarsus pinagmartir sa Roma. Kadagdagan pa an lakop na mga persekusyon kan Simbahan nangyari sa irarom kan siyam na nagsurunod na mga Romanong emperador, mas makuniot sa irarom ni Decius asin Diocletian.  Magpoon kan taon 150, an mga Kristiyanong paratukdo nagpoon na magproduser nin teolohikal asin apolohetikong mga gibo na tuyong minadepensa kan pagtubod.  Ining mga awtor nabantog na iyo an mga Ama kan Simbahan, asin an pag-aadal sa sainda iyo an pinag-apod na Mga Patristiko.  An notableng mga amay na mga ama minabale ki Ignacio nin Antioke, Policarpio, Justin Martyr, Irenaeus, Tertullian, Clemente nin Alexandria, asin Origen.

An persekusyon kan estado nagpundo kan ika-4 siglo, kunsoarin si Konstantino I naghayag nin sarong sugo nin tolerasyon kan 313.  Kan ika-27 nin Pebrero 380, si Emperador Teodocio I nagpasar nin batas na mina-establisa sa Kristiyanidad bilang iyo an opisyal na relihiyon kan Romano Emperyo.  Gikan sa dikit kan ika-4 na siglo, an Kristiyanidad nagkakawat na sarong prominenteng panindog sa paghulma kan Pansulnupang sibilisasyon.

Si Konstantino iyo man an instrumental sa konbokasyon kan Enot na Konseho kan Nicaea kan 325, na naghangad na masimbagan an Aryanong sabi-sabi asin nagbilog kan Kredo kan Nicene, na iyo pa man an pinaggagamit kan Romano Katolikong Simbahan, Pansirangang Ortodoksiya, Anglikanong Komonyon, asin sa kadakol na mga  Protestanteng simbahan.  An Nicaea iyo an enot na serye kan Ekumenikonikal (kalakopang kinaban) na mga Konseho na pormal na minakahulugan kan mga kritikal na mga elemento nin teolohiya kan Simbahan, notableng minapanungod sa Kristolohiya.  An Aseryanong Simbahan kan Sirangan dae nag-akseptar sa ikatolo asin sa nagsurunod na mga Ekumenikal na mga Konseho, asin talagang separado sagkod ngonyan.

Sa pagbababa asin pagkahulog kan Romanong Emperyo sa sulnupang, an papasya nagin sarong politikal na parakawat, enot na nahiling ki Papa Leo na diplomatikong pakikibagay sa mga Huns asin Vandals.  An simbahan man naglaog sa sarong halawig na peryodo kan misyonaryong aktibidad asin ekspansyon sa pag-iriba kan dating barbaryong mga tribu.  An Katolisismo naglakop sa pag-iriba kan mga Hermanikong mga katawohan (inisyal sa kumpetensiya sa Aryanismo kan Celtic asin Eslabikong mga katawohan, an Hungaryano, an Mga Eskandinabyano, asin an Baltikong mga katawohan.

Mga Ika-500, si San Benedicto nagpaluwas kan saiyang Monastikong Pagpapamahala, nag-establisa nin sarong sistema kan mga regulasyon para sa pundasyon asin sa pagpapadalagan kan mga monasteryo. An Monastisismo nagin sarong makapangyarihan na puwersa sa kabilugan nin Europa, asin nakapagtao sa kadakol na mga amay na mga sentro nin pagkakanood, mas bantogan sa Ireland, Scotland, asin Gaul, na nakapagkontribuwer sa Carolinyanong Pagkamundag Otro kan ika-9 na siglo.

Gikan sa ika-7 siglo nagsurunod, an Islam pinagsakop an mga kadagaang nin Kristiyano na yaon sa Tahaw Sirangan, Norteng Aprika asin mas pa sa Espanya, na nagresulta sa pagdadaog-daog kan Kristiyanidad asin sa bilang nin mga militar na pakikipaglabanan, kabali an Mga Krusados, an Espanyol na Rekonkista asin mga pakipaggiyera laban sa mga Turko.

An Katahawang Kapanahunan nagdara nin mga mayor na pagbabago sa laog kan Simbahan. Si Papa Gregorio an Bantog dramatikong pinagreporma an Eklesiyastikal na Estruktura asin administrasyon.  Sa amay kan ika-8 siglo, ikonoklasma nagin iyo an nagbabangang isyu, kunsoarin na ini pinag-esponsoran sa paagi kan mga Besantinong mga emperador.  An An Ikaduwang Ekumenikal na Konseho nin Nicaea (787) pinal na pinagpronunsiyo na pabor kan mga ikono.  Sa amay kan ika-10 siglo, pansulnupang monastisismo lawig na pinagbuhay sa paagi kan pamamayo kan bantog na Benedictinong monasteryo kan Cluny.




#Article 108: Hinduismo (263 words)


 
An Hinduismo sarong relihiyon na nagtalubo asin naglakop sa India na dinadara bako lang sarong sistema teolohika, sarong sistema nin moralidad asin man mayo ning sarong sentral organisasyon na nagmamato kaini. Mayo man nin sarong tawo na binibisto na kagtogdas kaini. Masabi pa na nagtuhaw ini asin nagsanga-sanga dara kan rinibo asin manlaen-laen na grupong relihiyoso poon pa kan 1500 (B.K.), Bago ki Kristo.

Kun sa pagkadakul nin paratubod, ini an relihiyon na ika-tolo sa kinaban(900 milyon), sunod sa Islam na iyo an ika-duwa(1.5 bilyon), asin sa Kristianismo, na iyo an nangengenot (2.1 bilyon).  Ini daa na an pinakagurang nang relihiyon sa kinaban.

An Hinduismo dominante sa India, Nepal, asin sa mga Tamil sa Sri Lanka. An ibang mga nasyon na may darakulang populasyon nin mga Hindu iyo an Bangladesh, Pakistan, Indonesya Malaysia, Singapur, Mauritius, Fiji, Suriname, Guyana, Trinidad, Tobago, Reyno Unido, Estados Unidos asin Kanada.

An Hinduismo nagdadara nin dakulaon na kaban nin mga eskritura. Binabanga' ini sa Sruti(pinasabong), asin sa Smriti(pinaromdom). An mga ini nagdebelop sa lawig nin ribo-ribong taon na natokar sa teolohiya, pilosopiya, asin sa mitolohiya, na nataong giya asin dunong sa tamang banal na pagbuhay. Sinasabi na an Vedas asin an Upanishads an pinakamatagom kun sa pagka-otoridad, importansya asin pagka-soanoy an pag-uurulayan.

Igwa pa man nin ibang darakulang mga sinurat arog kan Tantras, an Agamas, an Puranas, asin an mga epikong Mahabharata asin Ramayana. An mga kasuratan na Bhagavad Gita, na ginuno sa Mahabharata kagutosan kan espiritwal na katukdoan hale sa Vedas.

Sinasabi na an Persyang taramon na Hindu gikan sa Sindhu, Sanskrito daa kan Salog na Indus.




#Article 109: Budismo (198 words)


An Budismo (Ingles: Buddhism) sarong relihiyon gikan sa India na ipigtogdas kan sarong espirituwal na paratukdo na inaapod na Buddha. Ini an ika-apat na pinakadakulang mayor na relihiyon na igwang 520 milyong parasunod na 7% kan populasyon nin kinaban. Nadadaog lang ini sa pagkadakul kan Kristiyanismo, Islam asin Hinduismo. Mga Budista (Ingles: Buddhists) an apud sa mga parasunod kan relihiyon na ini.

An iba nagsasabi an Budhismo bako man relihiyon. An iba naninindogan na relihiyon an Budhismo. Ikonsidera ini: an Budhismo may may paliwanag kan pinakapoon kan buhay, may moralidad na pigsusunod asin may mga rito na tino'dan asin mga gawe na giya sa pagbuhay. Igwa ini nin katuyohan na an tawo mag-uswag sa saiyang espirituwal asin pisikal na buhay manta may pinagpapaorog na kodigo moral.

Tinogdas daa ini kan pinakaenot na Buddha na iyo si Siddhartha Gautama duman sa Amihanan kan India. Kan ika-6 na siglo (B.K.) napasabngan sya nin linaw-isip asin inasumir nya an pangaran na Lord Buddha (siya na iyo an napukawan).

An Budhismo nagpawara sa India alagad nabuhay asin naglakop sa Sri Lanka dangan luminayap n a sa iba-ibang lugar kan kinaban, orog na sa kahiwasan kan Asya. Ini nani-porma sa tolong klaseng budhismo:




#Article 110: Manny Pacquiao (1642 words)


Emmanuel Pacman Dapidran Pacquiao sarong Filipinong propesyonal na paraboksing, pulitiko, parakanta asin artista sa pelikula. Namundag siya sa Kibawe, Bukidnon kan Desyembre 17, 1978. Midbid syang maray sa bansag na Pacman o Manny. Walong-dibisyon na kampyon nin kinaban, siya iyo an pinakaenot na boksyador sa historya nin boksing na guminana nin sampolong titulong pangkinaban, enot na guminana sa walong kategorya nin timbang, , asin pinakaenot na ganahon an lineal na kamponeato sa apat na maniba-ibang kategorya nin timbang. Nangaranan siyang Paraboksing nin Dekada sa mga taon na 2000 kan Boxing Writers Association of America (BWAA). Siring man nabansagan siyang Fighter of the Year nin tolong beses kan magasin na The Ring, ginana an award na ini kan mga taon 2006, 2008, asin 2009.
 
Sa ngonyan, si Pacquiao omaw na gayo sa saiyang pambihirang rekord sa boksing, mala ta rinaranggo siyang Numero Uno libra por libra pinakamahusay na boksingero nin kinaban kan haros gabos na mga isporting magasin asin mga websayt na pamboksing, kabali na diyan an The Ring, Sports Illustrated, ESPN, NBC Sports, Yahoo!, Sporting Life asin kan About.com 
 
An rekord sa laban ni Pacquiao hanggan ngonyan, taon 2011, bulan nin Nobyembre:  54 Gana (38 kaini KO), 3 Daog, 2 Tabla.

Si Pacquiao nanggana bilang senador kan Filipinas kan eleksyon 2016 asin matukaw sa siring na katongdan sa Senado, ika-17 Kongreso hanggan 2022.

Naagom ni Pacquiao si Jinkee Jamora kan Mayo 10, 1999. An aki niyang babae na si Queenie, namundag sa Estados Unidos. Siya nag'eerok sa General Santos City, South Cotabato, Filipinas. Alagad, bilang kongresista kan solo-solong distrito nin Sarangani, opisyalmente siya nag'eestar sa Kiamba, Sarangani, an namundagan na banwaan kan saiyang agom na si Jinkee.

Kan Desyembre 11, 2019, si Pacquiao naggradwar sa University of Makati na bitbit an bachelor's degree sa political science; medyor sa local government administration paagi sa inapod na Expanded Tertiary Education Equivalency and Accreditation Program (ETEEAP) kan Philippine Councilors League-Legislative Academy (PCCLA) na nagtutugot an siisayman na kwalipikadong Filipino na magkompleto nin collegiate-level education paagi sa informal education system.

Nagdakula bilang sarong Katoliko, si Pacquiao sa ngonyan sarong Protestanteng Evangelical. Nasabi ni Pacquiao na siya minsan nangiturogan kun saen duwang anghel nagpahiling saiya asin nakadangog siyang boses nin Dyos an pangiturogan na ini iyo an nagkumbinsir saiya na magin udok na paratubod.

Mga laban sa entablado nin Suntokan

vs. Mosley

An laban niya ki Shane Mosley kaining Mayo 7, 2011 nagresulta sa saiyang kapangganahan paagi nin unanimeng desisyon (119-108, 120-108, 120-107).

Si Bob Arum nasambit an sunod na laban ni Pacquiao pwede sa MGM Grand sa Nobyembre 5, 2011 o sa Thomas and Mack Center sa Nobyembre 11, 2011. Si Arum natomoyan si Juan Manuel Marquez bilang iyo an enot na napupusoan niya, o pwede man daa si Timothy Bradley o, si   Zab Judah kun siisay sainda an magusto.

Sa laban ki Bradley, si Pacquiao nadaog sa sarong kontrobersyal na barangang desisyon. An mga hurado nag-iskor na  115-113, 113-115 asin 113-115. An aripompon biyo na nag'ngorob'ngorob sa nangyaring desisyon asin dakul sa media'ng nagdadalan man an nagturuyaw. Alagad, si Pacquiao mahuyo an boot na inako an kinaabtan asin si Bradley nag'alok na maglaban giraray sinda. Dakul sa mga kag'ogid kan laban na nagkomento na an nangyaring dai piglaoman sarong korupsyon sa isports. Mala ta an ESPN.com nag'iskor sa laban na 119-109 kampi ki Pacquaio asin an bakong-opisyal na huwes kan  HBO si Harold Lederman iyo man an iskor 119-109, a pabor ki Pacquiao. Haros gabos kan media na yaon sa gilid kan entablado siring man an mate, na si Pacquaio an guminana. An makonswelo ta maski ngane an manager ni Bradley na si Cameron Dunkin dai nagtutubod na nanggana an manok niya asin ta nag'iskor siyang 8 hurnada gana ni Pacquiao asin apat sana an sa manok niya.. An rekomendasyon na sana iyo na magka'igwa nin otro-laban an duwang boksyador.

vs. Marquez

Kan Desyembre 8, 2012 si Juan Manuel Marquez an nakabuntolan niya sa daing titulong bugtian. Makuri an polpogan kan duwa asin pareho maisog, pareho may darang anggot orog na si Marquez ta dai siya nagtutubod na mas marhay saiya si Pacquiao. Sa sabi'tan nindang ini, pinaheling tolos kan duwa na pareho may kakayahan. Mala ta sa ika-3 urnada, napatumba si Pacquaio alagad nakabawi man an huri ta napalakma' man niya si Marquez sa ika-5 urnada. Sabi ngane, pakatapos kan ika-5 urnada, nakaguda' na si Pacquiao nin sarong punto sa gabos na hurado (47-46). Paglaog kan ika-6 na urnada pareho pa an duwa maisog, daing ontok an paburugtian, alagad sa haros ikatolong minuto sa urnadang ini nahagop nin suntok si Pacquiao sa salang na iyo an nagtiklop saiya na garo nabaring batag. Malinaw na nabungaw siya asin an parasaway dai na ngane siya binilangan. 

vs. Rios

An laban niya ki Brandon Rios kan Nobyembre 23, 2013 (oras sa EU) nagpatotoo na bako pa siyang laos, mala'git pang maghiro', mahusay pa sa mga pasada na sobrang rikas na inako mananggad ni Rios na dai niya madulagan mga patama saiya na kun baga saen naghaharale'. Maliwanag na sararo' an desisyon kan tolong hurado na si Pacquiao nanggad an gana.  

vs.Bradley

Ining nakaaging Abril 12, 2014 (oras sa Estados Unidos) nagkatotoo an otro-laban na Pacquiao asin Bradley. Bilang WBO Welterweight Champion, si Bradley saiyang nasaray duwang beses an titulo pakatapos niya madaog an Rusong si Ruslan Provodnikov sa laban ninda kan Marso 16, 2013 asin madaog niya man si Juan Marquez kan Oktobre 12, 2013 sa sarong laban kun saen napalomoy niya an tuhod ni Marquez asin nakamit an gana sa iskor na 116–112, 115–113 asin 113–115. Alagad si Bradley nadaog ni Pacquiao ta malinaw na an nagdadarang tyempo iyo si Pacquiao asin nagpapara'atras si Bradley ta dai makatagal sa labolabong suntok saiya ni Pacquiao. Mala ta an tolong hurado sayod na itinao ki Pacquiao an kapangganahan sa iskor na  118-110, 116-112, 116-112.

vs. Algeiri

An laban ni Pacquiao ki Chris Algeiri ngonyan na Nobyembre 23, 2014 malinaw na nadaog niya an huri mala ta 6 na beses napalakma niya ini asin sa gabos na hurnada siya an naglalapag igdi manta si Algeiri sige sana an atras. An tolong hurado gabos oroyon sa desisyon na ipiggawagaw sa iskor na minasunod: 119-103 (duwang beses) asin 120-102  na mangyaring masaray niya an titulong Welterweight.

vs. Floyd Mayweather, Jr.

Kan Mayo 1, sa primerong pangyayari sa historya nin Suntokan, an simpleng pagtimbang kan  duwang boksyador pighagadan bayad an mga paradalan. An tiket sa pagdalan kaini pigpresyohan $10.00, asin ta 11,500 katawo an nagdaralan nanggad, dawa ngane totoo sinabi na anoman na benta igdi, itatao sa charity. Sa Las Vegas, labilabi an pagkamahal na kan tiket sa sinasabing Laban nin Siglo, mala ta nagpepresyo na sa pinakahalangkaw $7,500.00 asin pinakabarato $1,500.

Ngonyan na Mayo 2, 2015 (Mayo 3 sa Filipinas), si Pacquiao  makikipagbugtian ki Mayweather sa 12-hurnadang buntolan na tinataya mahakot nin $300 milyon sa pitaka, asin an $180 milyon madagos ki Mayweather asin an tada igdi mabulos sa bulsa ni Pacquiao. Ini an pigbansagan Laban nin Siglo na iyo na daa an pinakamahal sa historya nin isports na Suntokan..

Sa laban ninda sa 12 hurnada, nagkusog sana si Pacquiao sa pagsuntok sa mga enot na hurnada, orog na sa ika-4, alagad kan mga huring hurnada nagluya an saiyang pag'atake. Totoo, an depensa ni Mayweather iyo an paglikay nanggad na dai mahagop asin atras sanang atras na haros lapagon na ni Pacquiao. Manta palan nakakapalusot nin mga lagartong patama si Mayweather mala ta sa Compubox, nagluwas na mas dakul an suntok ni Mayweather, asin mas dakul pa an sa bilang igdi an mararang buntol kumpara sa bilang kan mga patama ni Pacquiao. Sa desisyon kan tolong hurado, ini an mga puntos na pabor gabos ki Mayweather: 118-110, 116-112, saka 116-112.

Sa presscon na suminunod, ipigbuyagyag ni Pacquiao na may minamate siyang kulog sa toong abaga kaya an toong kamaoo niya haros dai niya ma'ipwersa. Sa parehong presscon, sinabi ni Arum na nakaagid sa dinarang mate ni Bryant an tinitios ni Pacquiao na hinagad kuta ninda nin pamagol o pankupos sa gatok alagad nagsayuma an Nevada Boxing Commission.

Ipigbantolin na si Pacquiao saro sa 25 mga bantogan na celebrity sa kinaban na naghakot nin katakot-takot na yaman kaining taon 2015. $160 milyon an saiyang nasaray bako sanang huli sa laban niya ki Mayweather kundi sa mga endorsement na nasikwit niya sa mga kompanyang arog kan Nike, Foot Locker asin Nestle Butterfinger.

vs. Bradley

An laban ni Pacquiao ki Bradley (Abril 9, 1916; Abril 10 sa oras nin Filipinas) nag'antos 12 hurnada alagad sa hurnada 7 asin 9 napatumba ni Pacquiao si Bradley, mala ta naglukot pati si Bradley sa Hurnada 9 pabaliktad. Maski ngane ipinahiling ni Bradley an pagka-agresibo niya, mas mahusay pa man giraray si Pacquiao sa palukob'lukob. Sa liwat an sunod-sunod na tolong bugting kumbinasyon ni Pacquiao dai madulagan ni Bradley. Sa interbyu niya ki Christine kan Fox TV inako niya na si Pacquiao mas maliksi, mas mapwersa logod ngonyan na laban ninda. An tolong hurado, unanimong nag'iskor na 116-110 a pabor ki Pacquiao. Ika-tolong laban na ninda ini ni Bradley kun saen ginana lang ni Bradley si pinaka-enot.

vs. Horn

An laban na ini ni Pacquiao sa edad na 38, na hararom na an inagihan sa burugtian, dai pighuna na madadaog siya ni Jeff Horn na totoo hubin pa, edad pa sanang 29, halangkaw asin halaba an kalamias. Alagad, an tolong hurado nag-iskor nin siring, 117-111, 115-113, 115-113 a pabor ki Horn. An laban pano nin sabay-sabay na pagburuntolan, parating pagpungkaan nin payo kun saen duwang beses nasi'si' an banga ni Paqcuiao asin si Horn mahilig mansiko asin mantringka sa liog ni Pacquiao saka pinupulpog siyang suntok sa payo, bagay na dai renireparo kan repere asin dai kinakaltasan puntos na iyo an tinuyaw ni Pacquiao, na sarabi ngane kan nagmamarasid, 'maati' magkawat si Horn.

Sa eleksyon nasyonal kan Mayo 9, 2016, si Manny Pacquiao nagkandidato para senador asin nakaluwas.




#Article 111: Binotong (168 words)


An binòtong saróng lutò kan pulotán na bagás sa gutâ.

An pulotán binibinsâ saká pinapatitì. Tapos an gutâ sa niyóg bàgo iramas sa bagás na pulotán inaasinán na magnámit dikít saká linulutò sagkód na magbuladbukád. Irarámas na an pulotán igdí sa gutâ. An ipapatós kainí iyó idtóng lombód na dahon kan sàba (o dahon kan abaka) na pinagloblobán ngarig magkúnot iní saká daí magpàkit. Higót na pupuyóson na iní sa dahon asín burugkosán man na marháy na daí magtarós an tubig.

Làbonán na iní sa tubig na lantóp sa mga kinaág na binòtong na lulutóon. Sa pagtangáan kan paglulutò, bukasón an sarô asín hilingón kun naggigiyaw-giyáw na an gutâ, tandâ na lutò na an mga binòtong. 

Duwáng kutsaron na gutâ an irarámas sa duwá man na takad nin pulotán. An takaran kan pulotán iyó idtóng takóp kan boteng nescafe na dakula. Syempre, imamantener an proporsyon na iní kun dakól nang marháy an lulutóon. An pamatós ikakaág sa sadít na mangkô nganì madalî an pagsoksók kan tinimpla bàgo puyóson.




#Article 112: Aroyo (102 words)


An Aroyo kakanon gibo sa giniling na pulotan, pero pigkoloran sana man. 

An pulotan ginigiling na pino asin rinaramas sa guta' nin niyog, asukar asin pangkolor na lila. Alagad, bago iramas an guta, ini linuluto ngona sagkod na magbuladbukad asin maglanalana. Tapos iramas na sa giniling na pulotan kasarabay na an pulang asukar asin  pangkolor. Dangan pinapatos sa lombod na dahon nin batag na linobloban. Pakaparatos na matilaba pero bilogon an hitsura, dinudupil an duwang pinatos asin  binubugkos sa tig aporo. An mga pinatos linala'bonan sa laog kan kaldero. Lantop an tubig pero  kun nagaati pwede dugangan an tubig sagkod na malutò.




#Article 113: Ibos (110 words)


 

An ibos kakanon gibo sa bagas na pulotan. Pinapalbag an bagas na pulotan. Kun pirang takad ini, iyo man an guta' na isasalak igdi. Pero an guta' pinapabuladbukad ngona sagkod na maglanalana. Dangan raramason  na an pinalbag na pulotan sa guta' na  linuto. Kinakaagan dikit na asin an guta' na magnamit. Tapos isoksok na ini sa pinaitok na langkoy kan niyog na piglobloban.

Ikaag sa kaldero asin tubigan na lantop. Pagdugangan na lang nin tubig kun naaati na asin dai pa luto.

Ngane maghamot asin mata'wan kolor an ibos, sinasalakan nin bagas na palagadan. An kolor kaini kun luto na mairom na lila asin mahamyo, maogma sa pamarong na gayo.




#Article 114: Unibersidad kan Nueva Caceres (573 words)


An Unibersidad kan Nueva Caceres (Ingles: University of Nueva Caceres, o UNC) sarong pribadong asín dai nin sektang unibersidad na pigpapadalagan kan sarong pampamilyang korporasyon sa Syudad nin Naga. Ini an pinakainot na unibersidad sa Luzon sa luwas kan Metro Manila na namuknà kan taon 1948 ni Dr. Jaime Hernandez. Igwa ini nin programa para sa pre-eskwela, elementarya, hayskul, kolehiyo, asin gradwado. 

Naipaguhit an unibersidad sa Securities and Exchange Commission kan Mayo 18, 1948 na an mga nagbarakas iyo sinda Jaime Hernandez, Jaime Reyes, Ambassador Jose Fuentebella, Edmundo Cea, Buenaventura Blancaflor, Juan Triviño, Antonio M. Sison, Dr. Manuel Abella asin si Dr. Domingo Abella.

Gikan sa eksperyensya ni Dr. Jaime Hernandez, naaraman niya ang inaatubang na kasakitan kang mga Bikolanong estudyante na nangingiturogan para sa halangkaw na edukasyon arog kang mga unibersidad sa Manila. Hinaman nya ang paggibo kang sarong eskwelahan para makataong serbisyo sa mga kahobenan kan rehiyon Bikol. Poon kan Hunyo 1 taon 1948, ini inapod Nueva Caceres Colleges asin nagkaigwa nin oportunidad an mga Bikolano na makaeksperyensya nin halangkaw na edukasyon arog kan mga unibersidad sa Manila. Pakatapos nin anom na taon na pagkamundag kan institusyon, tinawan nin estado na unibersidad an NCC kan gobyerno na itinao kan Desyembre 15, 1954.

Taon 1948, limang departamento an nagbukas para sa mga maenrol, iyo an mga minasunod: Kolehiyo sa Abogasya, Kolehiyo kan Arte Liberal, Kolehiyo kan Komersyo, Kolehiyo kan Edukasyon, asin an huri iyo an Sekundarya na pan-aga. Igwa man nin Edukasyon Pisikal sagkod Departamento kan PMT. An Departamento kan Elementarya saka an Departamento kan ROTC binuksan sa taon na 1949 dangan isinunod an Eskwelahan kan Gradwado sa taon 1953, panbanggi na an Sekundarya saka an Kolehiyo kan Enhinyero sa taon man na 1954. Mantang an Narsing taon 1955 binuksan, an huring nabukasan iyo ang Kolehiyo kan Pag-adal nin Kompyuter.

Sa poon, inukopar saka nirentahan kan Nueva Caceres Colleges an Flordeliza asin Hernandez Building sa gilid kan tinampong General Luna, P. Burgos sagkod Igualdad (ngunyan iyo na an abenida nin J. Hernandez. Sa inot asin sa ikaduwang eskalon kan duwang edipisyo iyo an mga kwarto sa pag-adal, an libraryo sa ibaba, mantang an sadit na courtyard iyo an nagserbeng pahingaloan sagkod kawatan kan basketbol.

Sa paagi kan paglapigot kan administrasyon saka an pagobserbar ni Atty. Antonio M. Sison, an pagkua kan presenteng lugar kan unibersidad iyo an nangyari. An dating hararom na katangyanan iyo an kinua saka an inot na edipisyo na itinugdok na binasbasan ni Arsobispo Pedro P. Santos kan Abril 18, 1951. Sa nagsurunod na taon, dakol pang edipisyo an naitugdok sa lugar gabos na pasilidad kaipohan para maitao an kalidad kan edukasyon sa lambang estudyante kaini. An libraryo ikinaag asin pinagayon patin an museo na nagin pinakainot sa Bikolandia.

Bako sanang mahihiling an pagtalubo kan unibersidad sa paagi kan mga pasilidad kundi sa bilang kan populasyon kan mga estudyante asin mga maestra sa manlainlain na departamento nangurog na manlainlain na Kolehiyo. Ini nagtao nin dakulang onra sa institusyon asin ikakapamansag na gayo sa luwas kan rehiyon.

Kadakol an naggagradwar sa unibersidad na nanginot sa mga eksaminasyon nasyonal, rehiyonal asin probisyal na lebel. Gatos na alumni man na nakakalaog sa politika, negosyo, akademya asin mangiribaiba pang propesyon sa Filipinas asin luwas kan nasyon.

An inot na presidente kan unibersidad iyo si Jaime Hernandez, sinundan ni Dolores Sison asin an presenteng presidente iyo si Eduardo Jose Bong Sison, aki ni Dolores Sison.

An marcha kan unibersidad iyó an Hail Nueva Caceres.




#Article 115: Mariano Perfecto (2047 words)


Si Mariano Perfecto (1853 - 3 Nobyembre 1913) iyo an ika-5ng Gobernador (1910-1912) kan Camarines Sur, alagad an nasabing probinsya saro pa sa Camarines Norte asin inapod na Ambos Camarines. Si Perfecto minimidbid man na Ama kan Literaturang Bikol sagkod Ama kan Literaturang Hiligaynon. Kagmuknâ siya kan peryodikong An Parabareta (1899-1900), an pinakainot na peryodikong Bikolnon. Sa mga sinurat niya may beses an ipinapakaag niya sana komo kagsurat, iyo an M.P..

Si Perfecto namundág sa Ligao, Albay asin bantóg bilang sarong parapaimprenta, dramatista asin parasurát sa tataramon na Bikol sagkód Hiligaynon. Siya sarô man na negosyante. Kan 1877, tinogdas niya an imprentahan na La Panayana sa Mandurriao, Iloilo.

Si Perfecto sarong pading sekular  na huli sa saiyang mga liberal na kaisipan siring kan dai pag-uyon sa panànaw kan mga Kastila, siya idinestino kan Simbahan sa Iloilo (Pons, 1900; Veloso et.al, 1973; asín Fernandez, 1988). Alagad an sinasabi ni Salvador Pons y Torres na pading sekular si Perfecto pwedeng naribong siya huli ta si Perfecto may duwang tugang na padi, si Juan asin si Monico Perfecto. Saro pa, nungka nataram o nakasambit si Realubit na padi si Mariano.

Juan Perfectong tugang, dinakop kan mga Kastila

An nasambit ni Realubit si Mariano Perfecto nakaabot sa Iloilo kan 1873 ta si tugang niyang Padre Juan nadestino duman. Siya duman an nagin mayordomo, kusinero, muchacho, akolito asin sakristan. Alagad, nasurat man totoo ni  Salvador Pons na an tugang niyang si Juan Perfecto nagin popular sa Iloilo asin  pig'aaragitongan nang pirmi kan mga paratubod sa Simbahan Katoliko ta siya daa garo sarong faith healer na nakakabulong kan mga malaen na kahelangan. Huli kaini, sabi ni Pons pig-urihan siya kan mga Kastilang kapadian asin pinadakop asin itinapok sa Puerto :Princesa sa poro nin Paragua kun saen duman na siya nagadan.

Si Mariano dai na ngona naghale sa Iloilo asin duman nagtukdo nin matematika, gramatika nin Latin sa sirong kan harong ni Kapitan Ignasio Tarrosa sa Barotak Viejo. Digdi nagpoon na siyang magsurat mga osipon asin vida sa tataramon na Hiligaynon. Mala ta saro sa nagbentang marhay iyo an Vida ni San Eustaquio. Nagkua na siyang mga katabang sa pagbenta alagad pinapaimprenta  niya ini sa Manila pa. Hale sa Jaro, siya naghubo sa Mandurriao kun saen siya nagpirmi na. Huli ta maswerte nanggad na nanggana siya sa loteria sa Manila, nagtugdas siya kan Libreria de Mandurriao Iloilo kan taon 1877. Kan 1882, binago niya an pangaran sa Libreria Panayana. Kan taon 1884 iyo si pagbungsod niya kan nabantog na gayong Almanaque Panayano Kon Kalendario. Kan 1906, sa tabang kan tagamana niyang si Casimiro Perfecto, sinda nagkaag na nin paimprentahan igdi. 

Sa Iloilo nagkaigwá siya nin pamilya asin nagbunga an pagsasarô niya ki Juliana Milian. Sarô sa akì niya iyo si Gregorio Perfecto (1891-1949) na nagin abogado asin nanombrahan ni Presidente Sergio Osmeña na Associate Justice sa Korte Suprema kan Filipinas.

Nagkaag siya nin sarong libreria sa Mandurriao, Iloilo asin digdi husto siyáng nabangkág sa pagsurat. Huli ta igwáng kabatiran sa pagnegosyo, nakatugdás siyá kan tindahan-libro na Libreria y Imprenta La Panayana kan taon 1877. An libreria na iní guminantád nanggád, dangan paglaóg kan taon 1906 nagdugang siyá nin paimprentahan na makusóg an pagpaluwás nin mga novena, mga cartilla asin iba-ibáng sinúrat na saiya man na Binikol o Hiniligaynon.

An paimprentahan na ini iyo an nagpabaskóg kan literaturang Hiligaynon huli ta bakô saná iní nag-iimprenta nin mga novena, mga devocion, mga corrido, asin cartilla kundì nagpupublikar man kan mga literaryong pagsusurat sa Hiligaynon. Hanggán sa ngunyán, padagos pa an pagpalagdâ kainí sa Iloilo kan saiyang mga tagamana. An pinùnan na Almanaque ni Mariano Perfecto dinará man sa Bikol kan taon 1921 kan sarô sa tagamaná niyá na si Casimiro Perfecto. An pigdaráng pangaran kainí iyó an Almanaque Calendariong Bicol asin iní nagin Calendariong Bicol kan an nagpapalagdâ na kainí iyó an Cecilio Press pakagadán ni C. Perfecto kan Enero 10, 1953.

Kan siya nagbalík sa Nueva Caceres, pinakapót siya kan paimprentahan na Imprenta de la Sagrada Familia na pagsasadiri kan Simbahan Katolika. Alagad sosog ki Maria Lilia Realubit tibaad nakibakas si Perfecto sa negosyong iní. Nasambít pa man ni Realubit na si Perfecto nagbugták nin paimprentahan na an pangaran Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia sa Nueva Caceres kan taon 1890. Kun arín an nainot, daí pa nin kalinawan o tibaad binàgo man saná an pangaran. Alagad, malinaw sa mga imprentadong materyal na nasasaray, igwá siyang tinugdás na paimprentahan sa pangaran na Libreria y Imprenta Mariana. Siring man, iní daí pa determinado kun iyó man saná si lumang Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia. Namugták an Imprenta Mariana sa lugar na ngunyán iyo na an natutugdokán kan edipisyo nin Philamlife sa kanto kan kalye Paz asin abenida nin Peñafrancia sa ciudad nin Naga.

Sosog pa man ki Antonio Guevara y Mendoza, saróng Katipunero, na nagsúrat kan saíyang memoirs (yaon sa tataramon na Espanyol) na enot inimprenta ni Perfecto sa Imprenta la Bicolana de M. Perfecto sa Nueva Caceres kan taon 1899, inákò niyáng dakúlà an tabang kainí sa rebolusyon laban sa mga Kastila bagay na inómaw niyá ki Perfecto. An memoirs na iní Iningles ni O.D. Corpus kan 1988 sa titulong History of One of the Initiators of the Filipino Revolution. An tinarám niyáng iní nagtaóng karibóngan huli ta minaluwás dakúlon nang paimprentahan na itinogdás si Perfecto, iyo na nganì an Imprenta de la Sagrada Familia, Imprenta de Nuestra Señora de Peñafrancia, Libreria y Imprenta Mariana asín Imprenta la Bicolana de M. Perfecto. Alágad, sa kawàrán pa nin rekord kun ano an nangyari, mahuhúnà na binabàgó saná ni Perfecto an pangáran kan paimprentahan niyá. Naririsáng an mga paimprentahan na nasambít nagbutwâ sa . 

An mga bantógan na parasaligsig arog nindá G. F.Zaide asín M. Kalaw sinasábi na siyá an Ama Kan Literaturang Bisaya asín siring man Ama Kan Literaturang Bikolnon sa libro nindá Veloso, Enriquez, asin Alejandro na pinublikar kan Philippine Book Company kan 1973. Tamà saná gayód sabíhon na iní nin huli ta dakól siyáng sinúrat sa duwáng tatarámon na iní.

Natomoyán pa si Perfecto na saróng parasurát na may pagka-lingwista huli sa mga librong bokabularyo na hinamán niyá dapít sa tatarámon na Bikol asín Hiligaynon. Mababansagán man si Perfecto, segon ki Realubit, na Ama kan Prensang Bikolnon huli ta siyá an pinakaenot na nagpalagdâ nin peryodiko sa tatarámon na Bikol, An Parabareta (1899-1900).

Siya nagin man editor kan peryodikong La Union (1896-1899) na pinundar ni Fulgencio Contreras sa munisipyo kan Naga, Ambos Camarines asin nasusúrat iní sa lenggwaheng Kastila.  

An pagkahigós ni Perfecto sa pagparasúrat narisá man kan saróng Amerikano na si Frank R. Blake. Sinábi niyáng si Perfecto iyó an sarô sa igwáng pinakadakól na sinúrat sa lokal na tatarámon sa panahón na patapós na an rehimen Kastila. Siring man nabanggít man kan sarong Kastilang exclaustradong Agustinong prayle na si Salvador Pons y Torres si M. Perfecto, na inapód niyáng queridisimo amigo, igwáng labí sa ochenta las obras en dialectos regionales escritas y publicadas. 

Kan si Elias Angeles nagbilog kan gobyerno probisyonal kan 1898, si Mariano Perfecto nagtukaw komo saro sa kaapil kan Hunta Probinsyal.

Gobernador kan Ambos Camarines

Kan matogdas an administrasyon kolonyal kan Amerikano, siya nagkandidato para gobernador kan Ambos Camarines sa eleksyon kan Nobyembre 2, 1909 asín naelihir siya sa botong 2,518 kontra sa botong 174 kan saiyang kalaban na si Isabelo Aguilar. Sa panahón na siyá nagtúkaw bilang gobernador (1910-1912), nagin maribók si saíyang termino. Napiritán siyáng magsàngát nin kasong libelo laban ki Fulgencio Contreras asín ki Julian Ocampo huli sa artikulo na nagluwás sa peryodikong El Camarinense (1908-1913) na kun saen soboót dinuduhágì an saíyang dangóg asín reputasyon. Nakaabót an kaso sa Korte Suprema asin kan 1914, kun kasuarin gadan na siya, siyá an nanggána sa kaso kan ibinabâ an desisyon.

Si Perfecto kontrobersyal na personahe huli sa piráng bagay siríng kan saíyang etnisidad asin kun baga siya talagang padi o bako. 

Igwáng mga parasurát asín parasaligsíg na nagsasábing bakô siyang Bikolano. Siya suboót saróng Ilonggo na napadpád sa Bikol kayâ tataóng magsúrat sa Hiligaynon. An bagay na iní iyóng gayó an isinurat ni Jose Calleja Reyes sa saiyang librong Maharlika. Sa librong ini, siring kainí an sinúrat niyá:

na kun Bikolon:

Alágad, sinasabi ni Realubit na si M. Perfecto saróng Bikolano na namundág sa Ligao, Albay asin an sarô niyá nganing akì, si Gregorio Perfecto digdí niyá pinaádal huli ta igwá pa siyáng mga sadíring tawo na maasikaso asín maatáman ki Gregorio. An tugang niyáng si Juan Perfecto na sarô man na padì sinábi ni Salvador Pons y Torres na natural de albay o de Iloilo, Presbitero...

Si Perfecto daa an ama Ilonggo na taga-Jaro, Iloilo

Alagad, si Angel Magahum manta nagsasabi sa sarong sinurat niyang artikulo dapit sa agi-agi kan Imprenta Panayana na si Mariano Perfecto maski midbid bilang Bikolano, sa totoo daa an ama kaini sarong Ilonggo na tagaJaro, Iloilo asin an ina Bikolanang taga-Ligao,Albay.

Monico Perfecto asin Juan Perfecto, mga tugang na padi ni Mariano Perfecto 

An sarô pang kontrobersya iyó, an ibá nagsasábing bakô man nanggád padì iníng si M. Perfecto. An bagay na iní nakumplikar pa huli ta nunca nagsábi si Maria Lilia Realubit na si M. Perfecto nangáging saróng padì alágad sa magkapiráng sinúrat niyá saíyang nasambít na igwáng mga tugang na padì an huri, sindá Juan asín Monico. Pero si Salvador Pons y Torres direktang sinambit si M. Perfecto na saro sa mga pading parasurat igdi sa Nueva Caceres.  Si Manuel Artigas sarong mestisong Espanyol na historyador, sinambit man ngane na si Salvador Pons piglista an dakul na mga presbiteros (padi) sa libro kaining Clero Secular Filipino. 

An sarô man na parasaligsíg alágad doktor sa medisina, si Dr. Luciano P.R. Santiago (igwáng magkapiráng libro na napalagdâ sa saíyang kredito, asín an saro kainí manongód sa mga enot na mga pading Filipino kan panahon nin Kastila, an The Hidden Light: the First Filipino Priests, Q.C. New Day Publication, 1987 nakipagngutiíl na bakóng  pading sekular si M. Perfecto.

Sa saíyang mga rekord sa Simbahan Katoliko kainíng Dioceses nin Caceres, lay professional na nag-adal asin naggradwar si M. Perfecto, alágad sa ibáng kasuratán mismo kan Simbahan na ini sinasábing pading gradwado si M. Perfecto sa Seminario kan Caceres. Bàgo kan taón 1865 daí nin toltól na rekord kan mga pading nagin estudyante sa Seminario. Iní huli ta natoltól saná an mga rekord kan ipiglíto ni Obispo Francisco Gainza an administrasyon kan Colegio-Seminario de Nueva Caceres sa mga Pading Paul.

Sa seksyon na tituladong Alumni Priests kan mahìbóg na babasahón opisyal na ipinaluwás kan Holy Rosary Minor Seminary kainíng Arquidiocesis nin Caceres, tituladong Official Declaration of the Holy Rosary Seminary As A National Historical Landmark (5 September 1988, Naga City), sa ika-15ng dahon kainí (mayò numeradong pahina) malínaw na pigsúrat na si Mariano Perfecto naordenan kan taon 1884, kasarabay niyá an tolong nagtapos pagpadi man: Manuel Obana, Juan Ravalo, asin si Inocencio Sayson. Alagad, makangalas huli ta mismo sa tangkáan kan Seminaryong ini, nakagúhit sa bronseng lapida an gabos na mga padi niyang gradwado, asin sa taon 1884 an nakakaág iyó si Monico Perfecto asín an limang kadurungan niya pagtapos, iyo sinda  Manuel Obaña, Inocencio Sayson, Juan Ravalo, Julian Ope asin si Gregorio Alma.(hilnga, sa walang retrato)

Totoo, sa awtentikong, orihinal na libro kan Seminaryo yaon sa pangangataman kan Museo del Seminario Conciliar de Nueva Caceres, na sinurat kan panahon bago naglaog an 1900, an talagang nakaguhit na naggradwar kan 1884 bako an Mariano Perfecto kundi an Monico Perfecto.
Mahihiling sa pagbilang kan edad ni Mariano Perfecto, garo imposibleng masabi na si Monico Perfecto iyo si Mariano, asin an malinaw saro sanang tipograpikong pagkakasala an nakaag sa publikasyon opisyal kan Seminaryo.

An nagkapirá sa mga sinúrat niyá sa tatarámon na Bikol asin Ilonggo:

Sa pagrokyaw kan Sentenaryo kan Katalingkasan nin Filipinas, an Komite kan Arteng Panliteratura kan Pambansang Komisyon sa Kultura at mga Sining (NCCA), naggawad nin sarong pagpilang sa mga parasurat sa iba-ibang rona' kan banwang Filipinas. An inapod na Gawad Bonifacio sa Panitikan iginawad ki Mariano Perfecto kan taon 1998.  

Kan Hunyo 23, 2013, sa okasyon nin pagsurumpa sa katongdan kan mga opisyales kan Sumaro Bikolnon, Inc., sa Senor Avelino Restaurant an kaayonan na ini naggawad man ki Mariano Perfecto nin sarong gawad postuma sa dakulang pagmidbid kan saiyang mga naginibohan para sa kulturang Bikolnon asin Hiligaynon.

Philippines. 1988. 447n pages. Hilnga pahina 433.

Philippine Book Co., 1973. Hilnga pahina 38.




#Article 116: Sarung Banggi (311 words)


An Sarong Banggi sarong kansyon Bikolnon na pigsurat ni Potenciano V. Gregorio Sr. kan Sto. Domingo, Albay kan 1897 pero an iba totoo (arog ki Merito B. Espinas) nakikiasusangan, tinokda' sana daa ini  kan taon 1910.

An naglalakop kan kantang ini sa bilog na rona kan Bikol may tolong bersyon dawa ngane totoo an nakatala' sa plaka asin mga CD an duwang parapo sana an pirming pinapalaman. 

SARUNG BANGGI (Ini an pirming nakarekord sa mga plaka/CD)

SARUNG BANGGI

SARUNG BANGGI

Huli sa paglakop kan kantang ini sa bilog na Kabikolan, may nadugang na mga parte asin mga tataramon na dai segurado kun an mga ini tunay na kabtang pa kan orihinal na komposisyon ni Potenciano Gregorio, Sr.. Arog kan  ika-duwang bersyon, an sa hurihan may nagdududa na katakin ini sa orihinal na kinompos niya. Siring man, an ika-3ng bersyon dai aram nanggad kun an ika-3ng parte katakin sa orihinal na tokda' ni Gregorio, Sr.

Igwa, alagad, si Merito B. Espinas na pinagrekord na saro pang bersyon kan Sarung Banggi. Ini nagluwas sa saiyang artikulo sa Bikolana (1979) na marereparo medyo may kaibahan sa tolong enot na bersyon. Idinoon niya nanggad na an ikatolong parte talagang tunay na kabtang kan orihinal. Ini an sinurat niya manongod sa bagay na ini: 

Sa siring na tinaram niya, boot niyang sabihon an pinaka-awtentikong Sarong Banggi na tunay na tinokda' kan kompositor iyo na ini:

SARUNG BANGGI

Kanogon ta natomtom an gabos na kopya kan mga komposisyon ni Potenciano Gregorio, Sr.. kan masulo' (1961) an enterong Li'bog, Albay (Sto. Domingo na ngonyan) asin nakadamay an gurangan nang harong ninda.

An daing-kagadanan na Sarong Banggi nabantog na sa luwas mala ta ini an pambukas na kanta sa pagtiripon kan Nasyon Unido Asambliya Heneral kan Hunyo 1950 duman sa Nweba York, Estados Unidos. Sarong Filipino, si Hen.Carlos Romulo iyo kaidto Pamayo kan  nasabing Pagtiripon kan mga iba-ibang nasyon.




#Article 117: Potenciano Gregorio, Sr. (616 words)


Si Potenciano Poten Valladolid Gregorio, Sr. (19 Mayo 1880 - Pebrero 22 1939) saróng Bikolanong musikero na bantóg bilang kompositor kan Sarong Banggi. An duwá sa iba pa niyáng komposisyon iyó an Pusong Tagob nin Sakit asín Hinoyop-hoyop nin Dios alagad bakóng gayo kabantóg aróg kan Sarung Banggi. 

Namundág siyá sa Sto. Domingo, Albay (dating Lib-og). Sindá Narciso Gregorio asín Canuta Valladolid an saíyang mga magúrang. An agóm niyá iyó si Dominga Duran asín sindá nagkaigwá nin pitóng akì: si Salvador, Victoria, Narcisa, Eriberto, Encarnacion, Monico, asin Potenciano, Jr. Nagadan siya sa edad na 59 sa Honolulu, Hawaii asín piglubong sa Sementeryo nin La Loma, Ciudad nin Quezon. An padábang apód saíya kan mga partidaryo iyó Lolo Poten.

Si Gregorio bantóg na kompositor, asín oróg na bantóg bilang kaggíbo kan kantáng Bikolnón na Sarung Banggi na dakól an naghuhúnà na sarô sanáng awit-banwáan kan ronang Bikol. Kinompos niyá an Sarung Banggi kan nag-eedad pa saná siyáng 17 anyos kan 1897, taón na nagtúga nin grabe an bulkan Mayon. 

Binibisto siyáng henyo sa pagbyolin asín nakanoód siyá sa musika sa pagtotokdô ni Padre Jorge Barlin kan iní cura paroco (1883-1885) sa Li-bog. Kan nagrarárom na  an saíyang pag-adal sa musika, nagpoón na siyáng magkompos para sa simbahan sa saíyang paghingóa. Tinabángan man siyá kan saíyang tugang na si Bernardo na iyó an nag-organisar kan Banda de Li-bog. Dangan siyá na an nagkapót kan baton kan Banda sagkód na umabót an taón 1919 kun kasuarín nagin myembro siyá kan Philippine Constabulary Band. 

Si Col. Walter H. Loving, iyó an nag-alok saíya na maglaóg sa Philippine Constabulary Band kan napangalás iní sa ipinakíta ni P. Gregorio an saíyang pambihírang abilidad sa musika. Kan maisíhan na siyá mismo an kagkompos kan Sarung Banggi, tolos siyáng inákò ni Col. Loving sa banda huli man sa abáng pasil P. Gregorio na magtogtóg sa anóman na instrumento musikal.

Nabílog an kantang Sarung Banggi kan 1962, kan napamatá an 72 anyos na si P. Gregorio sa pagkatúrog kan igwáng nadangóg na naghuhúning gamgám sa tahaw kan kiniskinís nin mga dahon. Iní sosog ki Hilario Balilo, dating alkalde kan Sto. Domingo asin namamayó kan Sto. Domingo Historical and Cultural Society, sosog sa osipón ni Justo Gregorio. Dagdág pa, enot na tinogtóg an kansyon kan piyesta sa Guinobatan, Albay kan Agosto 15, 1910. Enot na tinogtóg an Sarung Banggi sa bandurya dangan sa pyano.

Alágad, sosog ki Resureccion Gregorio, sarô sa mga makuápo sa tuhod ni Poten, kinompos an kantang iní kan taón 1897 kan an bulkan Mayon nagtúga asín napiritán an saindáng pamilya na mag-ebakwet sa barangay Salvacion. Dumán napasabngán siyá sa pagkompos sa tahaw kan ragobnób kan Bulkan. Sosog man ki Merito B. Espinas, saróng parasurat sa kultura, kinompos an kantang iní kan Mayo 19, 1910.

Natomtóm an orihinal na kopya kainí kan magkasulóng lakópan sa Li-bog kan Enero 19, 1961. Sa kasulô na idtó, patî an kagduwá (12) pang mayor na mga kantang kinompos niyá sa Bikol nakadámay huli ta an lumang haróng kan mga Gregorio narádas man.

An kansyon na iní igwáng tolóng bersyon, dawà nganì totóo an nakatalâ sa plaka asín mga CD an duwáng parapo saná an paratíng pinapalamán. 

Huli sa paglakóp kan kantang iní sa bilog na Kabikolan, igwang nadúgang na mga parte asín mga tatarámon na daí segurado kun an mga iní tunay na kabtáng pa kan orihinal na komposisyon ni Potenciano Gregorio, Sr. Arog kan ika-duwang bersyon, an sa hurihán may nagdudúda na katakín iní sa orihinal na kinompos niyá. Siring man, an ika-3ng bersyon dai aram nanggád kun an ika-3ng parte katakín sa orihinal na tokdâ ni Gregorio, Sr.

Iní an ikatolóng parte kan ikaduwáng bersyon:

Asin iní man man an ikatolóng parte kan ikatolóng bersyon: 




#Article 118: Canaman (479 words)


			
An Canaman sarong ikaapat na klaseng banwwan na namumugtak sa katahawan kan probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Napapalibotan an banwaan kan Magarao sa norte, Syudad nin Naga sa subangan, Camaligan sa sur, asin salog Bikol sa sur-sulnopan. Kurting baoo an sakop kaini na yaon sa 123°-04’-00” hanggan 123°-11’-00” mga latitud asin 12°-36’-40” hanggan 13°-36’-40”-00 mga longhitud. An sukol kaini 6 na kilometro poon norte hanggan sur asin 14 km. poon subangan hanggan sulnopan.

Saro sa taga-Canaman na may hararom na ambag sa Kulturang Bikolnon iyo si Clemente Alejandria, namundag sa barangay kan Dinaga. Siya sarong makatta na segun sa mga presenteng parasurat garo bulos nin tubig sa sapa an mga rawitdawit.

Sarô sa mga bistong namamanwaan kaini iyo an historian asin profesor na si Danilo Gerona. Taga-Canaman o Canamanon (alagad mas pigpipili an naenot huli sa pagiging purong Bikol kan pantakod na taga), an apod sa mga nageerok digdi.

Nababanga an Canaman sa 24 barangay.

An San Francisco saro sa bienti kuatrong barangay na sakop kan Munisipyo nin Canaman. Bistado an barangay na ini sa apod na Barangay Bawa. Sosog sa mga gurang sa barangay na ini, Pawa an dating ngaran kan barangay na ini. An barangay na ini bistado pa sa bansag na Pulang Isla. Inapod ining arog kaiyan huli ta haros gabos na nakaistar igdi mga paramama. Dawa magsarain kaya ang mga tao igdi nagmamarama kaya inapod na Pulang Isla. Ini igwang sadiring elementarya na kun sain an mga kaakian matatawan na nin maray edukasyon. San Francisco Elementary School an ngaran kan eskwelahan. An eskwelahan na ini haros trentang taon na. Igwa man ini nin sadiring simbahan na kun sain an patron iyo si San Francisco de Asisi. Igwa ini haros dos mil na tao na nakaistar igdi sa ngonian taon.

An mga minasunod iyo an mga nanggana sa eleksyon kan Oktubre dos mil trese:

Pinag uurgulyo kan mga taga bawaan saindang pagbuhay na iyo an mga minasunod:

An mga taga Bawa mahihigos na tao, tataong magmakulog sa iba, mapinadangat sa lambang saro, maginalang-galang lalo na sa mga gurang, makusog an pagtubod sa Kagurangan, matinabang tabang sa mga nangangaipo asin nagkakaburunyog asin nagkakasararo sa dawa ano mang unos an pinag aaragihan.

Ini saro sa pinagkakakitaan kan mga babae sa munisipyo 
kan poro Del Rosario, Mangayawan,Iquin,Pangpang,San Nicolas saka 
San Agustin.

Saro ining gamit na nakukua sa mga lumang papel kan sarong munisipyo. Ngonyan nagin nang sarong hanapbuhay ta dakul nang mga taga-banwa an naggigiribo kaini asin  pinapabakal sa sentro.

An mga taga-banwaan, orog na an mga taga Sta. Cruz, an hanapbuhay iyo an paggibo nin mga ba'yong asin abaniko gibo hale sa bulos o anahaw. Alagad, huli ta maipo na an materyal na ini, napedir pa sa katagalogan kan anahaw.

Pre-school at Elamentarya




#Article 119: Virac (128 words)


An Virac sarong primera klaseng banwaan asin iyo an kabisera kan probinsya nin Catanduanes, Filipinas. Ini an ikatulong pinakadakulang banwaan sa sukol kaining 188 kilometro kwadrado. An designadong zip code kaini iyo an  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An banwaan napapalibotan kan Kadagatan Pacifico sa subangan hasta habagatan, kan halangaw asin berdeng tarakod na kabukidan kan San Miguel sa amihanan, asin kan San Andres sa sulnopan.

Nababanga sa 63 mga barangay an Catanduanes.

Kan nag-abot an mga Kastila sa baybayon kan Catanduanes, an Virac sarong sadit na komunidad na pinamamayohan ni Datu Lumibao asin an saiyang agom na si Milbigan. An saidang matuang aking lalaki iyo si Macacao na nakaistar sa gilid kan sapa.




#Article 120: Ogob (494 words)


An Ogob (Artocarpus camansi Blanco) nagkakahoy na tinanom. Kapamilya kan ogob an rimas, langka asin an gomihan.

Nalangkaw an ogob abot kaglimang (15) metro o lumabi pa ngani. An habayan niya naabot man sarong metro o sobra pa an diametro na dai na matangkoros nin saro katawo. May mapulot na puting tagok kun linulugad ini magin man sa hawak o sa bunga. Napusog siya huli sa pagtubo (kun ini naggugurang na asin naglalangkaw) sa palibot kan poon niya nin mga dalig (oroldot na gamot na higda sa daga). An kublit kan hawak niya sarama sana asin garo may mga malamuting pamalit.

An dahon niya pagdakula naabot poon kag-anom (16)sagkod duwang polo may apat (24) na pulgada asin sa tig-ibong na gilid kaini nababanga-banga ini sa mga oro-espada na nabilang poon apat (4) abot anom (6) na panas, bakong arog kan rimas na dikit sana an mga oro-espada, parati tolo (3) o apat (4) sana. Berdeng matabri an dahon kani na sa likod mahibo.

Enot natuhaw an lalakeng burak na napormang batuta loyloy paibaba na an apod aboyaboy. An kolor kan aboyabos giyaw asin kun paluyos na nagigin kayumanggihon. An laba kan aboyabos naabot kag-apat (14) na pulgada, na an habayan kani naabot saro may banga' na pulgada. An babaeng burak natuhaw sa mga poro na garo mga payo-payo na dusok nin pirinong mga burak na naoldot mga duwang pulgada asin :labing sarong pulgada an diametro. Ini an nabibilog na bunga kan ogob.

An bunga kan ogob patos palibot nin mga tunok-tunok, matabilog, asin poon 5 abot 8ng pulgada an laba na natimbang haros 2 libra. An kublit kan bunga nagkokolor bugro' na berde asin kun pahinog na nagkokolor nang mala-giyaw na berde. An balodbod niya malamuting giyaw kun pahinog na. An bunga niya bakong gayo kapinsod asin kadusok arog kan rimas.

An aboyabos kaini ginagamit kan mga Agta na garo kwenta katol. Pakabalada ini na nagin agil na nanggad, ini sinusubsoban. Luway-luway na pinapa-pa an aboyabos asin an aso kaini garo mansana arog kan sa katol na padulag sa namok.

An tu'lang kan ogob naabot sarong pulgada an laba. Dai parareho an bilang kan pisog na nakukua sa bunga niya. Ini pwedeng poon kag-duwa (12) asin umabot sanggatos may limang polo (150) na pisog ta dakul man an klase kan ogob. Linala'bonan o sinasanlag an pisog pero igdi sa Pilipinas an bilog na bunga paka-ubaki, ginigiris asin ginugulay sa guta kairiba na an mga pisog. An pisog kaini mayaman sa protina.

SAEN INI NATURAL NA NATUBO
Natural ini sa New Guinea asin mas lakop ini sa Pilipinas na kun saen tinatanom sa mga natad ta kuanan nin gulayon. Maipo ini sa New Caledonia, Pohnpei, Marquesasx, Tahiti, Palau asin Hawaii asin kadaklan ngani kan mga ogob igdi dinara kan mga imigranteng haleng Pilipinas. 

MGA ARAPODAN KAN OGOB SA IBA-IBANG LUGAR
Breadnut(Ingles), castaño (Kastila), chataignier (Pranses), tapiak (New Guinea), kamansi, dulugian, pakau, kolo, ugod (Pilipinas), kulur, kelur, kulor, kuror (Malaya, Java), pana de pepitas (Puerto Rico)




#Article 121: FC Kuban Krasnodar (191 words)


FC Kuban Krasnodar is a Russian football club based in Krasnodar. In 2006 they won promotion to the Russian Premier League. Kuban have previously spent two seasons in Russian Premier League and three seasons in Soviet Top League.

The club was founded as Dynamo in 1928, but was named Neftyanik in 1954, Kuban in 1958, and Spartak in 1960. In 1963 the club was renamed Kuban and has been known by this name ever since.

Kuban and their predecessors mainly played at the lower levels of Soviet football, winning the RSFSR championship four times. Kuban played in the Soviet Top League in 1980-1982, achieving their best result (13th position) in 1981.

In 1992, due to the dissolution of the USSR, Kuban were entitled to play at the top level instead of being relegated to the Second League. They finished 18th out of 20 teams and were relegated. After spending several seasons in First and Second divisions, they won promotion back to the Premier League for 2004, but were again relegated straight away. This happened again in 2006 when they won promotion for the 2006-2007 season and then finished second to bottom.




#Article 122: Tomas Arejola (1552 words)


Si Tomas Padilla Arejola (18 Sept., 1865 - 22 Mayo, 1926) saróng propagandista kan panahón nin Kastila asín lehislador sa gobyerno kolonyal na tinogdás kan mga Amerikano sa Filipinas. Sarô siyá sa nagpaháyag kan mga disgusto sa palakáw kan gobyernong Kastila sa nasyon. Sarô siyáng delegado sa Kongreso kan Malolos.

Nakaibá niyá sa Madrid sinda Jose Rizal, Marcelo H. del Pilar, Graciano Lopez Jaena, Jose Maria Panganiban asín ibá pang mga propagandistang Pilipino. Siyá matíngog na orador asín parasurát na pig-omaw na gayo kan saiyang talento kan kairiba niya sa Espanya maski ngani kan mga Espanyol duman. Poon pa kan yaon siya sa Madrid, Espanya hanggan siya nagin Representante (1907-1911) sa Asambleya kan Pilipinas, kasurat-surat niya si Ferdinand Blumentritt komo sarong estimadong amigo.

Namundag siya sa sarong prominenteng pamilya sa Nueva Caceres, Camarines Sur, Filipinas. An saiyang mga magurang iyo sinda Antonio Arejola asin Emeteria Padilla, parehong propiong taga-Nueva Caceres asin kagsadiri nin nagkapirang kadagaan sa mga banwaan sa Ambos Camarines.

Siya an ikatolo sa anom na nabuhay na magturugang, si Ludovico, na nagin heneral sa Rebolusyon, iyo an pinakamatua, sunod si Leoncio na nagin padi. Nasundan pa ini na Fabiana, Encarnacion asin Dolores.

Nagkua siya kan Humanidades sa Colegio Seminario de Nueva Caceres (1878-1884) asin tinapos niya an Bachiller de Artes sa Manila sa San Juan de Letran. Kan 1886 nakua niya an titulong Agrimensor sa Unibersidad kan Santo Tomas. Sa parehong unibersidad, nagkua siya nin abogasiya alagad nahorot niya an saiyang ama na magpadagos siya nin pag-adal duman sa Madrid, España. Agosto kaidto 1988 kan siya nagsakay pasiring España.

Gusto niya duman , sabi kan saiyang tugang na Encarnacion, ta balde' na siya sa mga Kastilang padi asin mga edukador na pinapaorog na lang pirmi an mga mestisong Kastila.

Sa edad na 22 anyos kan taon 1886, napadagos niya an kursong abogasiya sa Unibersidad Sentral duman sa Madrid.

Duman niya nagkasurumpongan an mga Pilipinong propagandista asin siya tolostolos na nag-apil sa grupo ninda, mala ta kasorosapyod abaga niya sa Rizal, del Pilar, Jaena, Panganiban asin ibang mga propagandistang mga ilustrado sa Madrid. Sindang mga propagandista, na maisog na nagsusururat sa mga peryodikong liberal sa Madrid mayormente hinuhurot sa gobyernong Kastila an tolong bagay 1.) reporma sa palakaw kan gobyerno igdi sa Pilipinas 2.)representasyon nin Pilipino sa Cortes asin 3.) paggibo kan Pilipinas komo sarong probinsya asin integral na parte na kan nasyon na España.

Komo propagandista, ipinahiling niya tolos an pagka-orador niya asin an abilidad niya sa pagsurat na dakul na kapwa Pilipino asin maski ngani mga Kastila an nag-admirar saiya.

Nagin siyang aktibong myembro kan Asociacion Hispano Filipino na an presidente iyo si Profesor Miguel Morayta kan Central Universidad de Madrid. Nagbali man siya sa Colonia Organizada de Madrid na an enot na presidente iyo si Jose Rizal.

Kan natunaw na an Asociacion Hispano-Filipino, an Circulo Hispano-Filipino tinogdas asin siya an nagin enot na presidente kaini. An sekretaryo kaini iyo si Mariano Ponce.

An mga sinurat niyang mga artikulong pulitikal nalagda sa La Vanguardia (Madrid), El Paris, El Progreso, La Corresppondencia de España, sa Heraldo de Madrid asin sa La Solidaridad, an peryodikong minukna' kan mga Pilipinong ilustrado sa Barcelona, Espanya. An mga artikulo niya malalaad asin daing-takot nagtotolod kan mga reporma na pigmamawot kan mga propagandistang Pilipino.  

Kan taon 1890, nagtao siyang mga diskurso manongod kan Decreto Real na kun saen inu-obligar na an pagtokdo kan Español sa mga eskwelahan sa Filipinas asin sa sarong okasyon ngani, yaon nagdadangog si Ministro Miguel Becera.

Kan siya an pamayo kan Circulo Hispano Filipino iyo man na gayo si pagbungkaras kan Rebolusyon igdi sa Pilipinass, taon 1896. Ta saro siya sa mga paratolod kan mga ideyang liberal asin pigtutubdan may kuneksyon siya sa rebelyon, siya tinoklo' asin kinonkon sa karsel. Walong bulan siyang nakulong.

Igdi sa parte kan buhay niya iba an osipon ni Evelyn Caldera Soriano sa saiyang libro. Sabi ni Soriano,  Agosto 23, 1896, an periodikong La Correspondencia kan Madrid nagbareta na si Tomas Arejola kaiba sa Jose Oriols asin Francisco Colon dinarakop. Dinakop huli lamang sa  sarong surat naghahale pa sa Pilipinas na igwa daa sa Madrid nin club de filibusterismo filipino na nagtatabang pa sa mga separatistang Cubano. 

Alagad, sabi ni Soriano pinagdetenir man lang si Tomas Arejola asin an saiyang kairiba nin apat na aldaw duman sa Carcel Modelo kan Madrid asin pinaluwas man tolos ta mayo nin ebidensyang natipon an mga otoridad kontra sainda.

Kan napawa'ran saysay an kargo saiya, nagpa-ili na ngona siya sa Lisbon, Portugal ta nagpalipot-lipot kan sitwasyon. Pero dai sana nahaloy, balik siya sa Madrid.

Duman nagin siyang presidente kan Filipino Republican Committee, sarong rebolusyonaryong agrupasyon. Siya dai lamang katakotan magboses sa pagsurog kan mga katanosan kan mga kapwa Pilipino, dawa ngani hale pa sana sa karsel.

Kan an mga Kastila may dinarakop na mga rebolusyonaryo, nakadamay an saiyang ama na si Antonio Arejola asin an saiyang tugang si Ludovico. An duwa, kairiba an dakul pang Pilipino, itinapok sa isla kan Fernando Poo, Aprika. Huli sa kuneksyon niya sa mga Mason na maimpluensya arog ki Dr. Miguel Morayta, Emilio Castelar asin Francisco Pi y Margall nalakaw niyang mabawi an saiyang ama si Antonio asin an sarong albayano si Macario Samson. Kan Pebrero 1898, napaluwas niya pa an tugang niyang si Ludovico asin kaiba an sampolong mga taga-Bicol na desterrado sa sinabing isla.

Aktibo man siya sa pagkomunikar asin sa mga kumperensya sa grupong Pilipino na nagnenegosyar duman sa Paris kan pighihimay an Tratado de Paris sa pag-ultan kan España asin Amerika kan mga ultimong bulan kan 1898.

Kan an Pilipinong rebolusyonaryong gobyerno sa pamamayo ni Emilio Aguinaldo pinagbilog an Kongreso nin Malolos kan Enero 1, 1899 manta na nagkasundô na an Espanya asin Amerika sa inaapod na Tratado de Paris,  si Tomas Arejola saro sa apat na Bikolanong nagatender sa Kongreso. An tolo niya pang kaiba na pigrepresentar an Ambos Camarines iyo sa Justo Lucban, Valeriano Velarde asin si Mariano Quien. Dapit sa bagay na ini, duwa sanang tawo an nabanggit ni Jose Calleja Reyes sa saiyang libro Maharlika (p. 271) na kaiba ni Tomas Arejola duman nag-atender sa Kongreso: si Justo Lukban asin si Mariano Abella.

Kan 1901 yaon siya sa España, alagad nagsakay siya pasiring sa Hongkong kun saen nagbali siya sa Central Revolutionary Committee na pinamayohan ni Galicano Apacible.

Paglaog kan Desyembre 1898, an Espanya asin Estados Unidos nagkasundô na na an Filipinas ililito na sa huri sa halagang 20 milyon na dolyar asin malinaw na an kapangyarihan kan Estados Unidos iyo na an masakop kan nasyon. Kaya, an mga rebolusyonaryong pwersang Pilipino napiritan maglaban na sa pwersa armada kan mga Amerikano. An tugang ni Tomas Arejola, si Hen. Ludovico Arejola, iyo an namayo sa Ambos Camarines sa pagtumang sa paglaog kan mga Amerikano sa gamping ini kan ronâ. 

Iyo ini an periodo nin transicion na pawara na an mga Kastila, tamboan kutâ an pagtitindog-sa-sadiri kan mga Pilipino alagad mas mapangyari an pananakop kan mga Amerikano.

Masabi pa, kan 1902 abot 1906, si Tomas Arejola yaon sa Hapon kasarô niya si Mariano Ponce. Dangan nagpuli siya asin kan na-organisar an Partido Nacionalista, na-eligir siyang bise-presidente. Taon 1907, nagbuntog siya sa pulitika asin napili siyang Representante kan Ambos Camarines.

Sa Kongreso, nagin siyang Pamayo kan Komite sa Pampublikong Patrabaho, Kakadlaganan asin Pagmimina asin myembro kan Komite sa Dalan-Batbat, Eskwelahan asin Prangkisa. Sa ika-duwang termino niya, nag-ama siya nin treseng (13) leyes asin kagmukna nin magkapirang munisipyo. Manta na yaon siya sa bidang kan Kongreso, daing otahot an paglapigot niya sa pagtolod kan mga lakdang na makamit an Katalingkasan kan Filipinas.

Huli sa mga leyes na saiyang napaaprobaran, an mga siring napangyari: napatugdok an mga tinampo sa Polangui, tinampo na nagsusugpon sa Daet asin San Vicente, Talisay asin Indan, Tigaon asin Goa, tulay sa Tabuco sa syudad nin Naga asin sa Pawili sa banwaan nin Bula. Nakapatugdok man siya nin mga munisipyo (saro na diyan an Canaman), saodan, mga eskwelahan asin kan Nueva Caceres High School (ngonyan Camarines Sur National Highschool), Naga Central School asin mga eskwelahan sa Camarines Norte. Saro siya sa mayor na kagtolod kan ley na nagmukna kan  Biblioteca Nacional kan Filipinas.

Kan 1916, nagin siyang Senador asin representado niya an ika-6 na Distrito na kaidto iyo an enterong ronang Bikol, alagad sa kadimalasan dai siya nakatukaw ta pignulo an eleksyon sa Kabikolan huli sa mga iregularidad. Nag'ngata' pa man siyang magdalagan sa eleksyon para sa mga gobernador probinsyal kan 1919 alagad nadaog siya ni Julian Ocampo  Nagretiro na siya padagos sa pulitika.

An serbisyo niya sa nasyon lawig kan enterong buhay niya asin haros malingaw na na mag-agom. Kan Desyembre 4, 1909, sa edad na 44, inagom niya si Mercedes Caldera, sarong daragita pa sana edad 16 asin aki nin sarong Kastilang siruhano nagngangaran Bibiano. Nagsaro sinda nin 16 na taon alagad dai sinda nagka-aki. Kan 1926, sa edad na 60 anyos binawian siya nin buhay huli sa helang na tuberkulosis. Pakalihis apat na taon pakagadan niya, an balong agom niyang si Mercedes nag-agom liwat.

Kan Nobyembre 28, 2015 sa sarong selebrasyon kan saiyang ika-150ng kamundagan, an Sumaro Bikolnon sa pagpilang sa saiya, naggawad postuma nin plake saiya huli sa liderato asin serbisyo na ipinahiling niya kan siya representante kan Ambos Camarines (1907-1911). An paggawad inapod na Gawad Hiyangta, na an siring itinatao sana sa sarong personalidad na nagpahiling nin pambihirang liderato asin serbisyo sa komunidad.




#Article 123: Sulu (124 words)


An Sulu sarong probinsyang isla kan Republika kan Filipinas na sakop kan  Awtonomong Rehiyon kan Bangsamoro sa Muslim Mindanao (BARMM) sa Mindanao. An banwaan kan Jolo, an kapitolyo kaini asin sinasakop niya an  mga isla sa tahaw na parte kan arkipelago kan Sulu. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 
 

An hiwas kan Sulu naabot 1,600.4 kilometro kwadrado asin ini an ika-kaglimang (ika-15) pinakadakulang isla sa Arkipelago kan Pilipinas na harani sa isla nin Borneo. An Sulu asin an paralibot na saradit na puro' igdi nakakatanga sa islang probinsya nin Basilan sa parteng norte-subangan, saka kan  Tawi-Tawi sa parteng habagatan-subangan.

Nababanga an Sulu sa 19 banwaan.

	




#Article 124: Camiguin (101 words)


An Camiguin sarong sadit na islang probinsya kan Republika kan Filipinas sa norte kan Mindanao. Kabali ini sa rehiyon Norteng Mindanao. An kapitolyo kaini iyo an Mambajao. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An provincia an ikaduwa sa may pinakadikit sa populasyon asin pinakasadit na sakop. Mas sadit an Batanes. Susog sa senso kan 2015, igwang 88,478 katawo an nageerok. An isla nin Camiguin nyaon sa Dagat Bohol haros 10 kilometros sa norte kan Misamis Oriental.

An Camiguin nababanga sa 5 banwaan:




#Article 125: Kandingga (179 words)


An kandingga sarong maharang na lutong Filipino kan bagà, katoy asin puso' kan kanding o orig. Sukà an linulutoan kaini imbes na lana. Normalmente, pigsasalakan ini nin giniris na paklang kan kangkong.

Enot maggisa nin bawang, sibulyas, paminta na kaagan na nin bitsen. Kun sarong kilong bagà asin katoy, an proporsyon kaiyan saro kaapatan (1/4) na suka man an ikaag asin kabanga' na tawyo. An takadan iyo an ordinaryong kap. Sa suka asin tawyo iraramas na maray an giniling na baga' asin  katoy.

Dangan, ikaag na sa kawali an pinagramas duman sa kawali na may ginisang sibulyas asin bawang. Kun yaon na sa katahawan kan pagluto kaini saka naman ikaag an giniris na mga paklang nin kangkong. Dai pwedeng idungan an kangkong sa pagkaag kan giniling na baga ta malulu'nok an mga paklang. Halaton na maglomoy.

Dakul nagsasabi na inapod ining kandingga ta mayormente baga' sana kan kanding an dapat ginagamit igdi. Pero posible natongod sana na an pangaran garo nakaagid sa taramon na kanding. An totoo uso man na lutoon  na kandingga an baga asin katoy kan orig.




#Article 126: Singapore (isla) (332 words)


An SINGAPUR sarong islang nasyon namumugtak sa porong habagatan kan Malay Peninsula. Sa hiwas na 272 metro kwadrado, iyo ini an pinakasadit na banwa sa bilog na Sur-solnopan nin Asya. Iyo man ini an saro sa dikiton nang syudad-estado na natatada-tada' igdi sa kina'ban.

Sa Mandarin inaapod ining 新加坡, Xīnjiāpō; sa Malay, Singapura, sa Tamil சிங்கப்பூர், Cingkappūr.

An British East India Company iyo an enot na nagkaag nin estasyon sa kumersyo igdi kan taon 1819 asin sa palibot kaini abot sa may nganga-an kan Salog Singapur mga Malayong parasira an nakaerestar. Pira man na gatos na mga Orang Laut na kadaklan kan enot mga pirata an nageerok sa mga kosa kaini asin sa mga sipi asin duman sa mga saradit pang isla.

An mga Britaniko ginamit an Singapur na estasyon nin komersyo na nagsusunod sa ruta kan rekado. Ngapit nagin ini saro sa pinaka-importanteng sentro militar asin komersyal kan Imperyhong Britaniko. Kan masakop ini kan mga Hapon kan Guerra Mundial II, sinabi ni Winston Churchill na saro ini sa makuring kadaogan kan Britanya. Kan madaog an Hapon sa guerra, nakabalik ini sa Britanya. Dangan kan 1963, nakisaro ini sa Malaya, Sabah asin Sarawak sa pagbilog kan estadong Malaysia. Kulang-kulang duwang taon, naglitik sa grupo asin kan Agosto 9, 1965 nagsadiri siyang magin sarong independienteng Republika. Nagin siyang myembro kan United Nations Septyembre 21, sa parehong taon.

Poon kan ini nagtindog na sa sadiri, nag-asenso nang maray an pamumuhay kan mga namanwaan. Mga investment haleng luwas asin an makusog na industrialisasyon na nagsususog sa mga planong minukna kan si Holandes na si Albert Winsdemius nagtogdas nin sarong modernong ekonomiya na base sa electronics manufacturing, petrochemicals, turismo, asin mga serbisyo pinansyal apwera pa kan dati niyang import-export.

An Singapur ika-17 sa mga mayayaman na nasyon kun GDP per capita an pagoolayan. Igwa siya nin natagamang foreign exchange reserves na umabot nang US $ 171.7353 bilyon.

An populasyon kan Singapur uminabot nang 4.68 milyon, asin mayoria kaini mga Insik. Ingles man an lenggwahe administratibo igdi.




#Article 127: Intsik na Mandarin (169 words)


An Mandarin o Estandarteng Mandarin, (國語/国语) o sinasabi man na iyo an Estandarteng Pangataram na Intsik, iyo an modernong opisyal na Insik na lenggwahe kan bilog na Mainland China, kan Taiwan asin saro sa opisyal na tataramon man kan Singapur.

An fonologia kan Estandarteng Mandarin itinugmad sa dyalektong Pekin, sarong mahiwas asin dakulang grupo nin mga dyalektong Insik na lakop sa habagatan asin sur-solnopan kan kadagaan kan Tsina. Siring man, an bokabularyo kaini ginuno man sa mga sinasabing dyalekto. An gramatika kaini ginibong estandarte sa mga nasusurat na obra literaryo kan inaapod na Vernacular Chinese na iyo man ngani an sinusunod na praktis kan mga dyalektong Mandarin, maliban sana sa magkapirang pagkakaiba. Kaya an Estandarteng Mandarin arapodan sana Mandarin kun gamit sa ordinaryong sitwasyon na bakong pang-akademiko. Alagad, an mga linggwista boot sabihon kan Mandarin iyo na an bilog na kahiwasan kan lenggwaheng ini.

An Estandarteng Mandarin binibisto sa iba-ibang pangaran:

Maski siring an manlaenlaen na arapodan, an mga kaiinsikan sa mga kumonidad sa kinaban ginagamit ining paribay-ribay sana.  




#Article 128: Palawan (128 words)


An Palawan sarong islang provincia kan Republika kan Filipinas na namomogtak sa Rehiyon Sulnupan na Visayas. An ciudad nin Puerto Princesa an kapitolyo kaini na iyo an pinakadakolà sa sokol kan kadagaan. An mga isla nin Palawan poon Mindoro hanggan Borneo pa sur-sulnupan. Nasa tahaw ini kan Dagat Tsina Sur sa amihan-sulnopan asin Dagat Sulu sa habagatan-subangan. An provincia ipinagaran sa pinakadakolang isla kaini.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  .  

Nababanga an Palawan sa 23  asin 1 .

Pigsasadiri kan gobyerno kan Filipinas an kagabsan kan Kaiislahan kan Spratly na iaapod na Grupo kan mga Isla nin Kalayaan, sa Kaiislahan nin Dagat Tsina Sur sa pamamayo kan provincia.
 

̺




#Article 129: Juan Escandor (342 words)


Si Dr. Juan Escandor (-1983) sarong Bikolanong doktor. Siya taga-Gubat, Sorsogon.

Alumnus siya kan Gubat High School. Nagtapos nin medicina sa University of the Philippines (UP). Nagin chief resident kan department of radiology sa Philippine General Hospital (PGH). 

Si Escandor nagin man chief kan research department, Canser Institute kan  Philippine General Hospital (PGH). 

Sa panahon kan rehimeng Marcos nagkaigwa siyang oportunidad na magin mayaman sa luwas kan nasyon pero nasambit niya sa sarong kaamigo, may sinumpaan ako digdi.

Nagi siyang volunter sa gobyerno asin sa Non-Government Organization.  Nagsirbi sa mga pobreng komunidad sa Central Luzon, Mindoro asin sa munisipyo kan Gubat. 

Bilang volunteer kan Presidential Assistance to National Minority (PANAMIN), nakapagsirbi man siya sa mga komunidad na indigenous.

Saro si Dr. Escandor sa mga nagorganisa kan Sorsogon Progressive Movement sa Gubat asin an Pagkakaisa ng Kabataang Demokratiko sa Sorsogon. 

Kan idineklara an Martial Law ni Marcos asin saiyang mga among Amerikano, nag-underground na si Escandor asin sinusod an sarong buhay rebolusyonaryo. Pinangenotan niya an sarong armadong medical bureau kan underground movement sa Central Luzon. 

Sa News reports kan Abril 1, 1983, nagsasabi na nagadan siya sa sarong encounter laban sa mga puwersa kan estado. Pero sinasabi kan saiyang mga amigo asin mga miyembro kan Non-Government Organizations (NGOs) na siya tinorture asin nagadan kan March 31, 1983. 

Kaibahan si Macliing Dulag asin Ninoy Aquino, yaon an saiyang lalawgon sa mural na nasa ibabay kan truck na kinalalagan kan hawak ni Ninoy Aquino kan an huri inilobong kan 1983. 

An Library kan department of Radiology akn UP-PGH ipinangaran ki Dr. Juan Escandor. 

Taon taon an Health Action for Human rights nag-sponsor nin Bobby (Dr. Bobby De La Paz) asin Johnny Lecture series para mapagiromdom sa mga bagong henerasyon kan mga doctor na igwang duwang doctor na martirto na puwede nindang arogon. 

Most of the data are from the book librong PULANG HAMTIK, inedit ni Reynaldo Jamorallin (ng Sorsogon Arts Council), Published noong 1997)

Article, unpublished: Doktor na Palaban ng Bikol (Profile ni Dr. Juan Escandor) Ni Perry M. Calara (Kaiba News and Features, KNF)




#Article 130: Evelyn Caldera Soriano (213 words)


Si Evelyn Caldera Soriano sarong Associate Professor asin director kan European Studies sa Ateneo de Manila na Unibersidad. Nakua niya an saiyang diploma sa pagtokdo nin Pranses asin Kastila duman sa Pransya asin Espanya. Kan 1987 nakaresibi siya kan Chevalier des Palmes Academiques award hale sa gobyerno kan Pransya asin sunod Outstanding Professor na award hale sa Ateneo kan 1993.

Sa maogmang pagkatoro-torongod, nasurat niya an librong Tomas and Ludovico Arejola: BICOLANO REVOLUTIONARIES sa tabang kan National Commission for Culture and the Arts asin naisip niya nanggad na bilogon an libro huli ta napo'nan lang an pasabong kan siya an nagmana kan mga mahalagang mga memorabilia manongod kan mga buhay na Ludovico asin Tomas Arejola. Ilinito na sa saiya kan magadan na an balo ni Tomas Arejola na si Mercedes Caldera Arejola an gabos na saray kaini na mga retrato, mga surat asin mga dokumento dapit sa buhay kaining mga heroe. Si Mercedes Caldera iyo an saiyang ina-on sa parte kan saiyang ama.

Natongod pa na si Tomas Arejola saiya man na lolohon huli ta an tugang ni Tomas na si Encarnacion Arejola Hilado, saiya man na lolahon sa parte kan saiyang ina.

Tomas and Ludovico Arejola: BICOLANO REVOLUTIONARIES. Evelyn Caldera Soriano. National Commission for Culture and the Arts. 1999. 156 na boklit.




#Article 131: Jaime Malanyaon (383 words)


Si Jaime Tordilla Malanyaon (11 Hunyo 1913 - 6 Abril 1999) saróng edukador, historyador, linggwista, kolumnista asín Bikolista. Siyá nagin superintendente sa apát kan anóm na school division sa Bikol. Haros sa lawig kan saíyang buhay yaon sa lantád nin edukasyon. Komo saróng parasurat, an pirang libro sinurat niya sa tataramon na Bikol na may katampad na Ingles (English gloss).

Siyá namundág sa Calabanga, Camarines Sur sa mga magúrang niyáng sindá Roman Carrion Malanyaon asín Doña Aquilina Valdemor Tordilla. Kan Mayo 4, 1939 saiyáng naagóm si Catalina Brendia Velasco (25 Nob. 1916 - 26 Agosto 1998) na saróng maestra. Nagkaigwá sindá nin doseng (12) aki: Jaime na saróng abogado, Oscar na saróng edukador, enhinyerong si Mario, Joven na saróng padì, Teresita na saróng nars, Benigno Jaime na nagin saróng sikologo, Rommel na saróng nars, Vito na saróng negosyante, an nutritionist na su Aurora Rosario, Luz na sarô man na nars, Maria Concepcion na parehong anesthesiologist asín negosyante, asín si Maria Belen na sarô man na maestra. Si Malanyaon nagkamít kan Pro Eclesiae Et Pontificae Award na igináwad saíya kan Santo Papa kan Simbahan Katolika, manta nagin saróng Gintong Ina Awardee man an agom niyang si Catalina.

Nag-adal si Malanyaon kan saiyang hayskul sa Camarines Sur High School asín, komo saróng iskolar kan gobyerno, nakatápos siya nin Edukasyon sa Philippine Normal School (ngonyán Philippine Normal University). Sa kaamayán kan saíyang karera nagin siyáng prinsipal sa Tinambac, Camarines Sur kun saen nanompongán niyá an saiyang agom.

Pakaretiro ni Malanyaon, siyá an namayo kan Archdiocesan Bikol Translation Committee asín nagin man siyáng myembro kan Komite na nagBikol kan Ingles na bibliya sa lindóng kan Philippine Bible Society

Aktibo man siyáng myembro kan Kabikolan, Inc., saróng kaburonyogán sa pagpauswág kan Kulturang Bikolnon asín myembro man kan Philippine Historical Society. Siring man, siyá myembro kan broadcast media sa rehiyon Bikol asín parasurát sa duwang peryodikong Bikol: an Vox Bikol sagkód an Harubay.

Sarong uusipón sa laóg kan pamilya iyó na an ginikánan kan mga Malanyaon saróng cimarron na  pinílì na magtukád sa Bukid Isarog arambilíng magpasákop sa mga Kastila kan panahon.   

An minasunód iyó an mga sinúrat asín napalagdâ niyáng mga libro:

Igwa kaini nin mga kopya sa National Library kan Filipinas.

Ipinangáran ki Malanyaon an saróng gawad sa Calabanga, Camarines Sur bilang pagromdóm sa saíyang mga nakaginibohán.




#Article 132: Dagat Bohol (100 words)


An Dagat Bohol, inaapod man na Dagat Mindanao, namomogtak sa tahaw kan Visayas asin Mindanao sa Filipinas. Yaon ini sa habagatan kan Bohol sagkod Leyte asin amihanan kan Mindanao. An mga mayor na isla digdi iyo an Siquijor asin Camiguin.

An mga pangenot na ciudad sa dagat iyo an Cagayan de Oro, Iligan, Butuan, Dumaguete, Ozamis asin Tagbilaran.

Itinatakod an dagat sa Dagat Filipinas sa paagi kan Itiot kan Surigao pasiringon sa Dagat Camotes sa paagi kan Kanal kan Canigao sagkod Itiot kan Cebu, asin pasiringon sa Dagat Sulu sa paagi kan itiot sa tahaw kan Negros asin Zamboanga Peninsula.




#Article 133: Samar (isla) (104 words)


An Isla nin Samar ( ) sarô sa mga isla sa Visayas na iyo an sentral na Filipinas. An isla nababangâ sa tolong provincia: an Samar, Norteng Samar asin Subangan na Samar. An mga provinciang ini (kabali an mga probinsya sa kataid na isla nin Leyte asin Biliran) parte kan Rehiyon Subangan na Visayas.

Samar an nasa pinaka subangan na isla sa Visayas. Namumugtak ini sa sur-subangan kan Rawis nin Bikol sa Luzon. Sa sur kaini an Golpo nin Leyte, an pinanyarihan kan Battle of Leyte Gulf. An golpo pabuka pasiringon Dagat Filipinas na yaon sa subangan kan Samar asin parte kan Kadagatan Pacifico.




#Article 134: Syudad nin Davao (232 words)


An Syudad nin Davao (Cebuano: Dakbayan sa Dabaw) sarô sa pinaka importanteng ciudad sa Filipinas asin an prinsipal na banwa kan  isla nin Mindanao.  An Ciudad nin Davao man saro sa mga independienteng ciudad kan nasyon, muyang sabihon, bakô ining parte kan sarong probinsya, pero sa mga estadistiko asin mga senso, kaibahan ini sa Davao del Sur. Ini an sentro nin Rehiyon Davao (Rehiyon XI). 
		
An Davao sarong primera klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Davao del Sur, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 2,443.61 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot - ikatulong distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Ciudad nin Davao halos dai pigbabagyo nin huli ta harayô na ini sa agihan kan mga bagyo. An temperatura sa tahaw nin 20 asin 32 grado. An kauranan mga 2,000mm kataon. 

Ini an pinaka bistadong eskwelahan sa Davao:

Mga Universidad asin Colegio:

An Cebuano iyo an tataramon na pinaka piggagamit kan mga taga-Davao. Ikaduwa an Tagalog. Uso sa mga jovenes digdi na paghalô kan Cebuano asin Tagalog pero dai ini pigagamit sa mga situasyon na pormal. An 83.8% kan mga taga Davao Katoliko, mga 15% man ibang tipong Kristiano, asin iba pang sadit na grupo na an relihiyon ay Islam, Budismo buda iba pa.

Nababanga an Davao sa 182 barangay.

				




#Article 135: Mexico (ciudad) (229 words)


An ciudad nin Mexico, bistado man sa pangaran na Distrito Federal sa Espanyol, an kapitolyo kan Estados Unidos Mexicanos asin trono nin poder na sentral kaining nacion. Namomogtak ini sa tahaw nin nacion buda sa sarong meseta na 3,930 metros kahalankaw. 

Ini an pinaka importanteng sentro nin politiko, kultura asin ekonomiya nin nacion; nagkokontribwi an Distrito Federal sa ikalimang partido nin ekonomiya nin Mexico. An ciudad an pinaka matawo sa nacion buda saro sa pinaka matawo sa enterong kinaban sa populasyon na 20,720,415 (2005). 

Segun sa Reporte Urbanistiko nin Naciones Unidos an area metropolitan nin Mexico ikaduwang pinaka matawo sa kinaban, sunod sa Tokyo. Saro ini sa mga ciudad na pigkonkonsiderar na ciudad pankinaban. 

An kadakulaan kaining ciudad baku sana sa populasyon alagad pati sa sokol: 50 kilometros kahalaba hale sa Norte paage sa Sur, asin 35 kilometros hale sa Subangan paage sa Sunlopan.

Sa pagkamogtak nin ciudad sa tahaw nin sarong halankaw na meseta, templado an klima kaini, muyang sabihon, bihira an panahon na sobra an init o sobra an lipot. Pinaka malipot sa Enero na an temperatura nagiiro sa palibot nin 19 na grado sa aldaw buda 6 na grado sa banggi. Pinaka mainit sa Mayo na an temperatura nasa palibot nin 26 na grado sa aldaw asin 12 na grado sa banngi. Sa ibang pagtaram, gari Baguio, pero mas malipot sobre todo sa taglipot (Nobyembre- Pebrero).




#Article 136: Tabaco (477 words)


An Syudad nin Tabaco sarong ikaapat na klaseng syudad sa Filipinas kan Albay sa Filipinas. Kataid kaini an Malinao sa norte, an Polangui asin Oas sa sulnupan, an Bulkan Mayon sa sur, an Malilipot sa sur-sirangan asin an Golpo nin Lagonoy sa sirangan. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Nababanga an Tabaco sa 47 barangay.

Dakol an bersiyon kan kapangaranan kan Tabaco. Pero halos gabos ini kaagid kan osipon na ini:

May saro daang daraga an rinani ki sarong nangangalagkalag na Espanyol para maghapot kun ano ang pangaran kan lugar na inabtan niya. Mala sa diperensiya sa tataramon, dai tulos nasabutan kan daraga su kaipuhan saiya kan dayo. Mantang nangyayari ini, natanawan su duwa kan maimunon na ama kan babayi. Mala ta huna pigkursunada su saiyang aki, nagparagasod ining Tabak ko! Tabak ko! hanap-hanap su saiyang umal para garo ipantigbas sa Kastila. Nakadulag su Espanyol, dara-dara an paghuna na an pangaran kan lugar na nadumanan niya Tabak ko.

Alagad, pwede man talaga an ngaran na Tabaco hale sa tabak (sundang) nin huli ta bantogan an lugar na ini sa paggibo ki mga tabak. Sagkod ngonyan iyo ini an dakulang hanapbuhay sa barangay kan Cobo, kun saen manlaenlaen na produktong may tarom arog kan tabak (sundang), tarom nin kodkodan, gunting, basabas, gapas, asyab, landok, palaw, pisaw. tigib, asbp. an mahihiling asin mababakal igdi. Mala ta an simbolo kan Cobo sa daratangan niya iyo an sarong panday may kapot na maso yaon sa aktong pagpokpok kan lansang nakapadatol sa toto'pan.

Sa Estado Geografico Estadistico Historico na sinurat ni Padre De Huerta kan 1805, nagpuon an nakasurat na istorya kan syudad kan 1587 sa paagi kan mga misyonaryong Pransiskano. Kan 1616 naging enot na permanenteng ministro si Padre Pedro De Alcareso kun kasuarin man naitugdok an simbahan para ki San Juan Bautista na, sagkod ngonian iyo an patron kan syudad. 

Pero dawa kaini, kan 1731 sana enot na may nailistang Presidente kan banwa, sa pagkatawo ni Martin Aguirre. An nakatukaw ngonian na si Krisel Luistro, na an titulo na Alkalde kan Syudad ay pan 177 nang nagkapot kan poder.

Naging syudad an banwaan kan Tabaco kan Marso 4, 2001 sa irarom kan House Bill No. 7851 buda Republic Act No. 9020. An Opisyal na Selyo dinisenyo hali sa ospion kan kapangaranan kan Tabaco, na ngonian piggagamit sa paagi kan Municipal Council Resolution No. 29 kan Pebrero 23, 1966.

An Tabaco dating kapitolyo na ekonomiya nin Albay, bago pa naging importante an Legazpi. Maski ngonyan, an Puertong Internasyonal nin Tabaco an pinaka mahigos na puerto sa enterong Rehiyon Bikol. An pinaka importanteng produkto kan ciudad iyo an  bagas, mais, kamote, gulay, niyog asin abaka. Importante man an pag-aataman kan mga manok, orig asin an pagdadakop kan mga sira sa Golpo nin Laganoy. 




#Article 137: Rio de Janeiro (269 words)


An Rio de Janeiro sarong importanteng ciudad sa sur-subangan nin Brasil asin kapitolyo nin estado nin Rio de Janeiro. Dati ining kapital nin nasyon asin nin Imperio Portugues. An mas comun na ngaran kaini ay Rio sana. Pigaapud man ini sa tataramon na Portugues na A Cidade Maravilhosa. 

Bistado an Rio sa magayonun na pagkamogtak kaini sa baybayan asin gilid nin bukid, sa kaining famosa na Carnaval, sa musika na samba buda iba pa, mga playa na pano nin hotel asin resort arog kan midmid sa enterong kinaban na Copacabana asin Ipanema. Bistado man ini sa kaining dakulang problema sa sosyodad arog kan dakula na pagkaiba kan buhay nin mga mayaman asin mga pobre, mga squatter, crimen asin droga. Saro sa mga pinakan midmid na monumento kan ciudad ay an estatuang gigante ni Hesukristo na pigaapud na Cristo Redentor na nakamogtak sa tuktok nin bukid Corcovado. Nanomido ining estatutua sa saro sa mga New Seven Wonders of the World. Bistado man an bukid na pigaapud na Pão de Açúcar sa Portuges o Pan de Azucar sa Espanyol asin an estadio nin Macarana na dating pinakan dakula na estadio nin futbol sa enterong kinaban. 

Igwang 6,136,652 na katawo na nakaistar sa Rio, an kadagaan kan ciudad ay 1,182.3 kilometrong cuadrado. An katawonan sa enterong area metropolitana nin Rio ay naabot sa mga 11-12 milyon na katawo. Nawarara an estatuto nin kapital kaini sa 1960, ta binogtak an bagong kapital sa ciudad nin Brasilia. An mga taga Rio ay pigaapud na Cariocas. An presente na alkalde nin ciudad ay si Cesar Maia. An cancion na opisyal nin Rio ay Cidade Maravilhosa.




#Article 138: Cervantes (352 words)


Si Miguel de Cervantes Saavedra (IPA: [miˈɣel ðe θerˈβantes saaˈβeðra] (29 nin Septyembre, 1547- 23 nin Abril, 1616) sarong nobelista, paratula buda paradula na Kastila. Si Cervantes saro sa pinakan importante asin mainpluwensya na tawo sa literatura buda iyo ini an pinakan eminente na pigura nin pagmumurak na kultural sa Espanya sa XVI na siglo. Su nobela niya na Don Quijote pigkokonsiderar na klasiko na base nin literaturang pansulnopan huli ta ini ay pirming na sa mga lista nin pinakan grande na nobela na nasurat sa gabos na tiyempo. An sinabing nobela natraducir sa mga 65 na tataramon, asin sige an pagimprenta nin mga bagong edisyon buda dae napupundo an paguurongan sobre sa librong ini despues nin siglong XVII. An obra niya pigkokonsiderar na saro sa pinakan importante sa literaturang unibersal. Pigaapud ini sa Espanyol na Príncipe de los Ingenios.

Pinangaki si Cervantes sa Alcalá de Henares, ikaapat siya sa pitong aki na an kinahalian puede ser na aristokratikong menor. Kan sadit pa si Cervantes sige an pagkambio nin harong sa mga manlaenlaen na banwa, kan saiyang pamilya. Pero sadit sana an naaram sa buhay na joven ni Cervantes. Nagpuun an saiyang pansusurat sa 1568. Pagabot sa 1570 nagin sundalo ini sa militar nin Espanya abot sa 1575 kan nadakop siya nin mga piratang Moros sa paguli niya sa Espanya. Haloy siya napreso sa Argel. Pinalibre sana siya sa 19 nin Septyembre, 1580, huli sa pagtabang kan mga frailes Trinitarios. 

Sa 1585 napublikar an saiyang nobelang pastoral na La Galatea. Huli sa problemang pinansyal, napiditan siyang magtrabaho na tagakolekta nin buwis. Napreso si Cervantes sa Sevilla 1597 huli ta nabasol siya sa mga pagka irregularidad nin mga kwenta. Sa 1605 yaon siya sa Vallodolid, nuarin pa nagin bistado siyang primero sa Madrid sa pagpublikar nin primerong parte nin Don Quijote. Sa 1607, nagistar siya asin nagtraboho sa Madrid abot sa kagadanan niya. Sa katapusan na taon nin buhay niya, lalo na kuminusog an saiyang reputasyon sa pagsurat niya nin Novelas Ejemplares sa 1613, Viaje del Parnaso sa 1614, Ocho comedias y ocho entremeses buda an ikaduwang parte nin Don Quijote sa 1616.




#Article 139: Leyte (golpo) (268 words)


An Golpo nin Leyte sarong golpo sa Rehiyon nin Subangang Kabisayaan sa Filipinas. Parte an suba kan Dagat Filipinas  kan Kadagatang Pasipiko, dangan nahahangganan kan duwang mga isla; Samar sa norte asin Leyte sa sulnupan. sa sur kan suba' iyo an Isla nin Mindanao, suway sa Leyte sa paagi kan Itiot nin Surigao. Medyo pinalilibutan kan Isla nin Dinagat an golpo sa sur-subangan, dangan nakalatag sa subangang laugan sa golpo an mga isla kan Homonhon asin Suluan. Haros-kumulang ini nin 130 kilometro (80 milya) norte-pasur, asin 60 kilometro (40 milya) subangan-pasulnupan.

Nangyari sa Golpo nin Leyte an Labanan sa Golpo nin Leyte, na nag-abot sa Itiot nin Surigao kadtong Labanan sa Itiot nin Surigao, an pinakadakulang labanan sa hukbong-dagat kadtong Ikaduwang Gerang Pankinaban dangan nagpuon sa katapusan kan pananakop kan mga Hapon sa Filipinas.

Kan 2013, nagkawsa nin bahod an Super Bagyong Yolanda sa Golpo nin Leyte. Resulta kaini an halawigang pagkawara kan buhay, kagrugaring , asin dagang pansaka sa mga baybayon kan Leyte.

Pigtukoy kan Pamantasang Estatal ng Visayas an Golpo bilang saro sa mga importanteng siraan kan Leyte asin Samar. Arog kan ibang mga mayaman na siraan arog kan Suba' nin Maqueda asin Suba' nin Carigara, bisto an golpo sa mga masaganang dakop nin mga dilis, tamban, pasayan, asin alimasag. Saro man ini sa mga mayamang pinagkukuanan nin kasag (Scylla serrata) kan 1985. Nagbaba an pagkua nin mga sira sa golpo nin huli ta sa paggamit kan mga pampasabog sa pansisira. Pigraot kan Super Bagyong Yolanda an takop na matagas na sagay sa laog nin lugar kan golpo, na nagpabawas nin husto sa pagkua nin sira.




#Article 140: Immanuel Kant (109 words)


Si Immanuel Kant (22 nin Abril, 1724 – 12 nin Pebrero, 1804) dating pilósopo na taga Königsberg sa Prussia Subangan (ngunyian pigaapod na Kaliningrad, Rusya). Pigkokonsiderar siya na saro sa pinakamainpluwensya na paraisip nin Europang moderno buda kan katapusan na tiyempo nin Panliwanagan (Enlightenment). 

Si Kant an nagdepinir nin Panliwanagan sa saro niyang ensayo na , huli ta para saiya dapat libre an tawo na makaisip nin sadiri asin dapat warang nagpopogol na autoridad sa luwas. An pagisip ni Kant sarong takod o tulay sa tahaw nin sistemang Rasionalista buda Empirisista nin siglo XVIII. Dakula man an inpluwensya niya sa pilosopiyang Alemán na Romantiko asin Idealistiko kan siglo XIX.




#Article 141: Rehiyon Sulnopan na Visayas (188 words)


An Sulnupan na Visayas (o Region VI) sarô sa mga
kan Republika kan Filipinas. Komponido ini kan mga provincia nin Aklan, Antique, Capiz, Capiz, Guimaras, Iloilo asin Negros Occidental. An rehiyonal na sentro kaini iyo an ciudad nin Iloilo. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

An Sulnupan na Visayas iminukna hali sa mga provincia nin Aklan, Antique, Capiz, Iloilo (kabali an kaidtong subprovincia pa sanang Guimaras) asin Negros Occidental kan Presidential Decree No. 1 bilang parte kan Integrated Reorganisation Plan ni Presidente Ferdinand Marcos.

An provincia nin Palawan ibinalyo sa rehiyon kan Mayo 23, 2005 kan Order Ehekutibo No. 429. Ipinag-anunsyar kan Department of the Interior and Local Government kan Hunyo 2005 na an pagbalyo kaini.

Alagad, dai inako kan mga Palaweños an ginibong pagbalyo nin huli sa kawâran nin konsultasyon sa kadaklan na mga residente kan ciudad nin Puerto Princesa asin gabos na banwaan. Nin huli kaiyan, iniluwas an Orden Administratibo No. 129 kan August 19, 2005 na nagpupugol sa pagbalyo kan provincia Kaya, an provincia nin Palawan parte pa kan Region IV-B o MIMAROPA.




#Article 142: Mavudis (101 words)


An Mavudis an nasa pinakanorteng parte kan Batanes Islands asin an nas pinakanorteng isla sa Filipinas. Parte ini kan provincia kan Batanes.

Nangangahulugan na hababâ sa Ivatan an pangaran na Mavudis (Mavodis). An isla pig-apod man na Dihami (boot sabihon norte sa Ivatan) kan mga guran na Batan, Diami kan ibang miembro kan goviernong Kastila, asin Yami (o Y'Ami) sa kadaklan na mga mapa kan panahong kan mga Amerikano sa Filipinas. An pinakahuri apod man sa mga katutubong Yami kan Taiwan na nag-eerok sa mga isla sa norte kan sakop kan Filipinas alagad sa heograpiya, kultura asin tataramon kaano-ano kan Ivatan.




#Article 143: Pangasinan (100 words)


An Pangasinan sarô sa mga probinsya kan Republika kan Filipinas na namumugtak sa Rehiyon Ilocos sa Luzon. An banwaan nin Lingayen an kapitolyo kaini. Nasa sentro-sulnopan na gampi kan Luzon an probinsya na napapalibotan kan Golpo nin Lingayen asin La Union sa norte, Benguet asin Nueva Vizcaya sa norte-subangan, Nueva Ecija sa habagatan, Zambales asin Tarlac sa sur, asin Dagat Sur Tsina sa sulnopan.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Nababangâ an Pangasinan sa 44 ng banwaan asin 4 ng syudad.




#Article 144: Samar (136 words)


An Probinsya nin Samar (dating Sulnupan na Samar) saro sa mga probinsya kan Republika kan Filipinas na namomogtak sa Rehiyon Subangan na Visayas. An syudad nin Catbalogan an kapitolyo kaini. Sakop kan probinsya an sulnupan na parte kan Isla nin Samar asin iba pang mga isla sa Dagat Samar sa sulnupan. Namumugtak digdi an Syudad nin Calbayog. Nasa hangganan kan probinsya an Norteng Samar sa norte asin Subangan na Samar sa subangan. Nakokonektar an Samar sa Isla nin Leyte kan San Juanico Bridge na minabagtas sa San Juanico Strait, an pinakan hayapit sa nacion. Nasa sur kan provincia an Golpo nin Leyte.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Nababangâ an Samar sa 24 bawaan asin 2 syudad.




#Article 145: Daraga (119 words)


An Daraga sarong primera klaseng  sa provincia kan Albay, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sa banwaan na ini yaon an inaapod na Our Lady of the Gate Parish Church. An simbahan na ini  pigdeklara na kan National Historical Institute kan Oktobre 16, 2008 bilang sarong lahing pamana huli sa saiyang pambihirang pagkadesinyo sa arkitektura na estilong baroque. Tinogdok ini kan mga Franciscanong frayle kan taon 1773 kan matalbongan an simbahan sa Cagsawa pagtuga kan Mayon.

Namumugtak an simbahan sa alitolktok kan sarong buru-boklod kun saen matatanaw an kahiwasan kan sentro nin Daraga.

Nababanga an Daraga sa 54 barangay:




#Article 146: Jake Gyllenhaal (149 words)


Si Jacob Benjamin Gyllenhaal (pinagnaki: 19 nin Disyembre, 1980)sarong artistang Amerikano na nanominado kan Academy Award. Aki ini kan direktor na si Stephen Gyllenhaal buda an parasurat nin eksena na si Naomi Foner. Nagpoon an pagaartista niya sa edad nin 11. Dakul asin manlaen-laen na papel an ginibo niya poon sa enot niyang papel prinsipal sa pelikulang October Sky (1999) na sinunodan nin popular na Donnie Darko(2001)iyo ta digdi saro siyang kabataan na may problemang pisikolohiko asin tugang sa tunay na buhay niyang tugang na si Maggie Gyllenhaal. Sa Day After Tomorrow (2004) saro siyang estudyante na naatraso sa mga panyayaring kataklismo kan pagkalipot nin kinaban, an ama niya sa pelikula si Dennis Quaid. Sa taon na 2005, nagin mas dakula na paghiling kan mga kritiko saiya sa pagarte niya sa pelikula na Brokeback Mountain. Nagin kontrobersyal ini sa Amerika huli ta an papel niya sarong cowboy na bakla.




#Article 147: Magayon Festival (461 words)


An Magayon Festival sarong bulan na pagrokyaw kan gabos na bagay na magayon sa kapalibotan sa probinsya nin Albay sa Filipinas. Ginigibo ini tuyong bulan nin Abril. An festival iminukna kan dating Gobernador Al Francis Bichara komo sarong padagka sa mga turista.

An nagtaong espiritu asin pwersa sa selebrasyon iyo an leyenda dapit sa romantikong buhay ni Magayon asin ni Panganoron.

Si Magayon iyo na ngonyan an Ma'yong na tuminubo sa lugar na gayo kun saen ilinubong siya.  Saiyang pagkamoot sa buhay iyo si Panganoron, sarong lalaki na may daing-siring na pagsamba saiya. Kan si Panganoron magadan, nagbantay na siya ki Magayon asin nadulok siya saiya sa hitsura nin panganoron. Pinapatos niya an alitoktok ni bulkan Ma'yong na garo baga sa pagkugos saiya. Malodok na sinasangkoban asin hinahapros-hapros niya si Ma'yong: boot ipamate niy

Sa siring na istorya ginuguno kan mga taga-Albay an misterio asin malaad na isog kan saindang bulkan, pirmi magayon, maboot kun matoninong, nagtataong buhay sa pagpayaman kan daga na baga iyo an nagtimbre sa ugale kan  mga Albayano: mapasensya, matagas an boot sa kasakitan, hunod-hunod siring sa malogyat na kawayan ns nagtutubo sa pamitisan kan bulkan. 

Ngunyan an Albay ipagrurukyaw an Festival na tatàwan doon an pagpasabot asin pag-apresyar sa kahalagahan kan Kapalibotan. Sa lamasa sinapo kan probinsya huli sa duwang bagyo, an Melinyo asin Reming kan taon 2007, urog na natanom sa puso kan mga taga-Albay kun gurano ka-importante an tamang pagmato sa kapalibotan. 

An selebrasyon gigibohon na may tema sa klima, sa panahon asin sa mga pag-trato kan tawo mansana sa palibot niya. Nakalinya sa selebrasyon mga pagpintura kan mga isyu sa Kapalibotan, mga pagpapasale kan mga mahusay sa lutong Bikolnon sinasangkapan  kan guta nin niyog, sili (lada') asin natong, mga exhibit kan mga trabaho kan mga Albayano sa sarong trade fair, mga paglibot sa kalye kan mga float na ipinapahiling an kakayahan kan Albayano asin simpleng pagrokyaw nin gayon kan buhay sa tahaw nin anoman na katibaaran.

Saro sa tampok na event sa Festival na inaarabongan na gayo kan dakul na paradalan asin turista iyo an pagkakan nin sarong mangko na natong asin Bicol Express na pinano kan siling labuyo. Para sa babae, 175 gramos na lada' an ikinakaag asin para sa lalake, 250 gramos na lada. Kun siisay an makaubos kaini sa laog sana nin sarong minuto iyo an magana. Kan taon 1999 an nagin tsampyon sa karakanan sili iyo an Kamalignon na si Eriberto Gonzales kan Quirangay, Camalig na huli kaini huminugpa siya sa pahina  kan Guinness Book of World Records  komo siya an The First Sili King of the World.

An Magayon Festival nataong sukol kan ogma asin kusogboot kan Albayano sa pagsabat sa aro-aldaw na pagbuhay. Ngonyan siyam nang taon  sineselebrar kan probinsya an Festival, sa pagtanda kan saiyang kamundagan.




#Article 148: Sto. Domingo, Albay (499 words)


An Santo Domingo (dating Libog) sarong ikaapat na klaseng  sa probinsya kan Albay, Pilipinas. Ini namomogtak sa tangâ nin duwang sentro komersyal: sa amihanan an siyudad kan Tabaco (17 kilometro an rayô) asin sa subangan an siyudad kan Legazpi (12 kilometro an rayô). An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Nababanga an Banwaan nin Santo Domingo sa 23 na Barangay:

Napapalibotan ini kan mga banwaan kan Bacacay asin Malilipot sa parteng amihanan, siyudad kan Legazpi sa habagatan, an bulkan Mayon sa sulnopan, asin an Golpo nin Albay sa subangan. Igwa ining sokol na 4,713 metro kuwadrado.

An 3,581 ektarya kaini natatanom sa niyog, sitrus, abaka, asin iba pang kahoy na nagbubunga. Mayor na hanap-buhay kan mga taga-Santo Domingo yaon sa cottage industry. Masabi na 31.64% kan trabahador inbwelto sa abaca handicraft.

An Santo Domingo, pagpoon saro sana sa barrio kan munisipyo kan Ibalon (siyudad kan Legazpi ngonyan). Kan taon 1749 nahimo kan pamayo kani na si Don Domingo Castellanos na mapasuway ini sa munisipyo kan Ibalon.

An pangaran niyang dati na Li-bog sabi daa hale sa taramon na libot na boot sabihon likaw nin huli ta bako ining direktang inaagihan kan mga byahero haleng Legazpi pasiring sa Tabaco. Ooyohon kun baga.

Alagad kan Agosto 4, 1959, sa pwersa kan Akta Republika 2520, binago an pangaran. Nagin nang Santo Domingo, pinag-ayog sa pangaran kan patrona kan lugar na si Santo Dominico de Guzman. Napangyari an siring huli ki Tecla S. Ziga, an Kongresista kan Albay kadto.

Sinasabing memorable an petsang Hulyo 1816 ta iyo ni si pagsalakay kan mga Moro sa Li-bog asin saro sa saindang dakop nakauli sana pakalihis 20 taon. Kan taon 1832, an Li-bog nagkaigwa kan pinaka-enot niyang residenteng padi, si Padre Martin Martinez. Sa parehong taon nahaman man an Presedencia Municipal sa pamamayo ni Kapitan Teodoro Felebrico asin ini iyo na ngonyan an natitindogan kan edipisyo munisipal.

An Santo Domingo bantog huli ta siya an kinamundagan ni Potenciano Gregorio, Sr. kompositor kan kantang bikol na Sarong Banggi, asin an banwaan na ini iyo man an nagin sentro kan paglaban sa Hapon. An namayo kan mga gerilya iyo si Kolonel Faustino Flor, sarong propiong taga-Santo Domingo.

An banwaan na ini poon pa kan 1616, pirming hinuhumbalan kan mga pag-alboroto kan Bulkan Mayon asin sa mga pagtuga kani grabe an danyos na nakawsa orog na kan mga taon 1993 buda 1999, asin kan taon 2006. Alagad, an mga taga-Sto. Domingo tatao nang magsagang sa mga hampak kan bulkan.

Huli sa halabang kosa niya na nagaatubang sa Gulfo kan Albay, dakulaon an oportunidad kan banwaan na ini pag-abot sa turismo. An saiyang baybayon pambihira ta ini maitom, gibo kan naghuros na mga buga kan bulkan Mayong. Dakul na mga resort  an nagsa lugar sa kalabaan kaini. Sa toninong na banggi, matatanaw an kahiwasan kan makilyab na tubig Gulfo, an parte kan syudad nin Legazpi na nagkikimat-kimat, asin an kabilugan kan bulan.




#Article 149: José Rizal (1553 words)


Si José Protacio Rizal y Alonzo Realonda

Siya an ikapito sa kagsarong (11) akì kan mag-agom na Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro (1818-1898) asin Teodora Morales Alonzo Realonda y Quintos (1827-1911). Ipinangaki si Rizal, na inapod na Pepe kan saiyang mga kagubay, sa banwaan nin Calamba, Laguna. An saiyang mga tugang iyo sinda Saturnina, Paciano, Narcissa, Olimpia, Lucia, Maria, Jose, Concepcion, Josefa, Trinidad asin Soledad. 

Inagom niya an ilusyon na si Josephine Bracken kan 1896. 

An saiyang mga magurang mga paraumang gantad sa buhay na may naaryendo sa mga Dominikano nin sarong hacienda na igwa nang kaibang umahan.

Siya ikaanom na gikan sa kapagarakian kan si Insik na Domingo Lamco (Insik: 柯仪南; pinyin: Ke Yinan), sarong imigranteng Insik na negosyante na naghale sa Jinjiang, Quanzhou kan katahawan nin ika-17ng Siglo. Ngani malibre niya an saiyang mga apo sa animosidad kan mga Kastila, rinibayan niya an saiyang apelyido sa Mercado. Si Lam-co inagom si Inez de la Rosa, sarong tubong Pilipinas na sangley.

Kan 1849, si Gobernador Narciso Claveria pinagboot na gabos na pamilyang Pilipino magpili sa lista nin mga apelyidong Kastila na iyo na an saindang dadarahon na pangaran sagkod pa man. Si ama niya pinili Rizal (dati ngani Ricial, boot sabihon an berdeng tubo sa lantad). Pakahaloy, an pinili na niya Rizal Mercado ta dakul nariribong kan saiyang apelyido, urog na idtong mga katrato niya sa negosyo kan dinadara niya pa sanang apelyido Mercado. Si José ginamit na lang na bilog na pangaran iyo an José Protacio Rizal gibo kan an apelyido nindang Mercado, na gamit pa kan tugang niyang Paciano Rizal Mercado, bako nang mahamot sa mga Kastila.

Siya sarong polimata, asin nangengenot na paratolod kan programa nin reporma sa Pilipinas kan panahon nin Kastila. Konsiderado siyang enot na bayani kan Pilipinas asin an anibersaryo kan saiyang kagadanan (Des. 30) rinorokyaw komo sarong pyesta na an apod Aldaw ni Rizal. Huli sa pagdangog kan kaso niya asin paghusga saiya na ipabadil sa Bagumbayan (ngonyan Liwasang Rizal) siya nagin martir kan Rebolusyon Pilipino.

An ina ni Rizal iyo an inot niyang paratukdo. Nagtukdo saiya kan abese kan siya tulong taon pa sanang gayo. Kan siya nag-siyam nang taon, isinubol siya sa Biñan, Laguna ngani duman mag-adal sa pag-aantabay ni Justiano Aquino Cruz. Pirang bulan pa sana nakalihis, huli ta nahiling an talento niya, si Cruz sinabihan an mga magurang niya na dapat nanggad paadalon na siya duman sa Manila.

An Ateneo Municipal de Manila iyo an inot na eskwelahan sa Manila na saiyang inentrahan kan Enero 2, 1872. Sa saiyang pag-adal igdi, nakamit niya ang gabos na nangengenot na papremyong medalya asin an mga notang sobresaliente sa gabos na asignatura. Igdi mansana sa eskwelahan na ini nakamtan niya an saiyang Batsilyer en Artes kan taon 1877 na may notang sobresaliente kaiba an pinakahalangkaw na onra. 

Kan nagsunod na taon, siya nagkuang Pilosopiya asin Literatura sa Unibersidad kan Santo Tomas. Manta sa Ateneo, dungan niyang kinua ang Syensia sa Agrikultura. Dangan kinua niya an kursong Medisina sa nasabing Unibersidad kan Sto. Tomas kan maaraman niyang may nagtubong muting sa mata kan ina niya.

Huli ta dai niya maako-ako na sadit an saiyang postura asin medyo may pag-aping pagtrato kan mga Kastilang Dominikanong prayle sa mga kapwa niya sadit, nagpa-Espanya siya ta duman nagadal. Ini ginibo niya na mayong paaram asin pag-ooyon an saiyang mga magurang dawa ngani totoo an tugang niyang si Paciano sinuportahan siya sa saiyang desisyon. Duman siya nag-entra sa Universidad Central de Madrid, na kun saen, sa ikaduwang taon sana natapos niya tolos an karerang Medisina, komo sobresaliente (mahusay nanggad). Sunod na taon, nakamit niya an titulo sa Pilosopiya-asin-Letra. Nagbyahi siyang Pransya asin pinararom niya an saiyang kabatiran sa pagbulong kan mga helang sa mata sa Unibersid kan Paris. Dangan siya nagpa-Heidelberg, Alemanya, kun saen nagklase siya sa Unibersidad kan Heidelberg asin nakua niya an ika-duwang doktorado sa pagbulong.

Sa Berlin, napabali siya sa Berlin Ethnological Society asin sa Berlin Anthropological Society huli sa tabang kan bantogan na patologong si Rudolf Virchow. Sunod sa kostumbre, nagtao siya nin diskurso sa dilang Aleman manongod sa ortograpiya asin estruktura kan lenggwaheng Tagalog kan Abril 1887 sa atubangan kaining kaburunyogan antropolohiko.

Winalatan niya an Heidelberg nin sarong rawitdawit, A las flores del Heidelberg na sarong panambitan asin pangadye para sa karahayan kan saiyang tinuboan na banwa asin pagkasararo kan mga magka-agidan na kaogdan kan Subangan asin Solnopan.

An abilidad asin talento ni Rizal sa madaling pag-adal nin kun ano-anong kadunungan pambihirang ngangalasan susog sa paliwang kan saiyang amigong si Dr. Adolf Meyer. 

Siya optalmologo, pintor, edukador, paraoma, iskultor, historiador, dramatista, asin peryodista asin sarong polyglot (tatao sa iba-ibang tataramon). Palaen kan maray siya sa pagrawitdawit saka pagmuknang mga istorya, maray man siya, sa tama lang o kumulang, sa mga iba pang pigkakasibotan siring kan arkitektura, kartograpiya, ekonomiks, etnolohiya, antropolohiya, sosyolohiya, dramatiks, martial arts, pakiki-espada asin sa pagpistola.

Kan siya patapos na sa Medisina, nag-adal siya kan dilang Ingles. Tatao man siya mag-Aleman, magPranses. Siring man tatao siya magtaram Arabe, Katalan, Tsino, Griyego,Ebreo, Italyano, Latin, Portuges, Ruso, Espanyol asin nakasabot siya kan Sanskrito. Sa mga Pilipinong tataramon tatao siya kan Cebuano na inaapod man Sugbuanon, Butuanon asin Ilokano, saka syempre an namundagan niyang Tagalog.

Bako sana siyang peryodista kundi mahigos na mahigos sa aro-aldaw niyang aktibidades. Dyarista kun baga. Siring man saro siyang mahusay na nobelista asin sa mga tokda niya an nalataw na gayo iyo an Hare sa Sako Pagdoot (Noli Me Tangere) asin an An Subersibo El Filibusterismo).

An Noli Me Tangere naipalagda sa Berlin, Alemanya (1886) sa tabang ni Dr. Maximo Viola. Nalagda an El Filibusterismo sa Gante, Belgica (1891) sa asistensya ni Don Valentin Ventura ta pinasubli siya nin 300 pesos ngani mapublikar ini.

An duwang nobelang ini grabi an pagtaboga sa mga prayle huli sa mga pagaabuso kaini sa pangaran lamang kan Simbahan. An inot na kritiko niya kan mga nobela iyo si Ferdinand Blumentritt, sarong Sudetanong Aleman na propesor, asin historiador, na nagpahayag nin kahandalan sa sinurat ni Rizal na pwede daa siyang perseguiron kan mga otoridad dahel ngani kan mga kritikal na nobela niya na tinatamu'sak na gayo an Kastilang gobyerno. Minsan siring, si Blumentritt an nagsurat kan prologo sa El filibusterismo, asin siya man ngani an nagpalis sa Aleman kan enot na nobela, an Noli Me Tangere.

Sabihon pa, an duwang nobelang ini an nagsabrit kan dakulang karaba na iyo an Rebolusyon Pilipino. Si mga repormista napukawan asin si mga militanteng rebolusyonaryo nagbungkaras huli sa mahaharang asin maiisog na mga tataramon igdi. Ano pa, orog na nagtibay an mga boot kan si mga militante na ilungkas na an sakal nin 333 na taon na pananakop kan Kastila.

Kan banggi bago siya badilon sa Bagumbayan, tinokda niya an rawitdawit na Mi Ultimo Adios (Huring Paaram) na tinago niya sa laog nin kusinilya ngani dai maisihan kan mga kagpreso saiya.

Siya maigot man na taga-ambag nin mga artikulo sa peryodikong La Solidaridad, sarong peryodikong ibinongsad kan mga repormistang Pilipino sa Madrid, Espanya sa katuyohan na magkampanya para sa ikakarahay kan kamugtakan kan Pilipinas. Si Rizal nagsurat duman gamit an bansag na Dimasalang asin Laonglaan.

Si Rizal bakong rebolusyonaryo na maghorot nin katalingkasan. Siya sarong repormista na boot man lang maparahay an makuring sitwasyon pulitikal asin sosyal igdi sa Pilipinas. Kasaro kan mga kapwa niya repormista sa Espanya, minamawot ninda an mga minasunod:

An mga otoridad na Kastila dai pig-aampoyonan an mga repormaing ini dawa ngani pigkampihan sa Rizal kan mga Kastilang intelektwal arog ki Morayta, Unamono, Margall, asbp.

Pagbalik niya igdi sa Pilipinas kan 1892 nagporma siya nin sarong hiron sibiko, an Liga Filipina na parehas man an mga repormang pigtotolod. Ini, alagad, pigbungkag kan gobernador. Kan panahon nang ini, an gobyerno an paghiling saiya sarong subersibo huli kan si saiyang duwang nobela.

Kan 1896, nadiskubre na an Katipunan kaya napiritan idtong magtalad na sa laban asin hayag na magdeklara na nin pag-aalsa. Si Rizal kan panahon na gayong idto paduman na kuta sa Cuba na masirbe duman komo doktor serbisyo para sa Espanya. Sinikop siya tolos kan siya yaon na sa barko asin ikinulong. Singangatan siya nin kaso sa magkapirang rason: siya ka-ampoyon asin kasapakat kan mga Katipunero, nagma'wot asin haghomot na ibagsak an gobyerno asin huli daa sa pagtogdas nin bawal na kaburunyogan.

Sa bista, napatunayan siyang may pagkakasala asin silot saiya kagadanan. Kan Des. 30, 1896, binadil siya sa Bagumbayan, ngonyan Liwasang Rizal na. Hinagad niya kuta na dai siya kaagan abtang asin badilon nakahampang. Alagad, tinugot sana na dai siya kaagan abtang. Kaya pagbadila siya, pirit siyang buminirik asin nagtumba paatubang, tanda na boot niyang sabihon bako siyang pasaluib sa gobyerno. 

Sa ultimo niyang surat sa katood niyang si Prof. Ferdinand Blumentritt ini an sinabi niya:  Namomotan kong Katood: Oras na mabasa mo ini, mayo na akong buhay. Sa noodma na alas siyete, ako babadilon. Alagad, mayo akong kasa'lan sa sahot sako na rebelyon.

Harani sa lugar na saiyang tinumbahan pagbadila siya, igwa na nin sarong monumentong minukna ni Richard Kissling na iyo man an kaggibo kan estatuwa ni William Tell. An nakasurat igdi iyo  Mawot kong ipahiling duman sa nag-iimot nin pagkamoot sa dagang tinubuan na kun kita tatao na magdulot nin sadiri tang buhay nangunguyog sa satuyang katongdan asin pagtubod, an kagadanan bakong mahalaga kun kita mawawara para satong namomotan- an satuyang banwa asin iba pang mga padangat ta sa satong 




#Article 150: Sinanlag na pisog langka (112 words)


	

An Sinanlag na Pisog Langka sarong luto na singa-singaon. Dai lang marawrawan an mga pisog kan langka o dai man intensyon itanom, ini sinasanlag. Ikaag an mga ini sa kawali saka sa aloyooy na kalayo, linuluto ini. Magkaag nin tama sanang asin na magnamit asin manta na pigkakalayuhan siya, sige man an paukag-ukag ngani parantay an pagkasanlag saka mayong matotong. Magkagat nin saro kun malomoy asin luto na. Kun iyo na, haonon na. Masiram ining singa-singaon kan mga aki o mga gurang na nagpapalihis nin oras.

Alagad, an pisog langka pwede man lutoon sa paagi nin pagla'bon (sa tubig an pagluto na pinapakala'kaga'). Orawang piglala'bonan  ini kaka'gan gasiprot na asin ngani magnamit.




#Article 151: Gulay na pako (169 words)


An gulay na Pako sarong luto nin mga oro-ogbos pang dahon kan pako.

Magguta nin niyog. Ngani masiram, dapat an guta' tama sa proporsyon kan lulutoon na pako ta kun kulang an guta' an resultang luto malabsay. Sa duwang bugkos na pako (na doble kadakula kan bote nin serbesa), dai magbaba sa duwang tibuho na niyog an gutaon. An lulutoon iyo idtong mga porong ogbos saka idtong mga dahon sa ibaba kan paklang na malomoy-lomoy pa. Pakagunaw, an guta' kinakaag na sa kawali saka ikaag naman an mga rekado: bawang, sibulyas, laya, pamienta saka diit na asin. Kun gustong maharang, kaagan nin pinurutol na sili. Tama sana an  kalayo o aloyooy lang. Pag nagkakala'kaga' na an guta saka ikaag na an mga ogbos pako. Takopan na maluto. Pag-ati, luto na. Kun gusto pang may dagdag na namit, enot nang ikakaag an bangot, na pwedeng piniredasong karne o sirang tinapa. Halaton ining medyo luto-luto na bago ikaag an mga dahon pako. Huri ikinakaag an mga dahon ngani dai malu'nok ini. 




#Article 152: Sinugukan na tabyos (139 words)


An Sinugukan na Tabyos tabyos na prinitos na pigsalakan nin binating sugok ngani magsiram pa an namit. Ini bisto pa man sa pangaran na sinarapan. Prinipritos ini sa diit na lana. 

Pagluto. Magisa-gisa nin bawang, sibulyas  sa dikit na lana ngona. Mag-andam na nin binating sugok. Sa sarong kilong tabyos pwedeng magbate nin duwang sugok. Pakagisa, ikaag nang durungan an binateng sugok saka an tabyos. Kaagan nin asin na magnamit. Sa katahawan nin pagluto, maggiris nin kamatis na mga tolo asin ikaag sa luto komo panpasiram. Pig tataga ukag ini manta na pigluluto sa aloyooy na kalayo ngani dai magdukot asin dai matotong. Kun boot medyo maharang, kaagan nin giniris na sili. Kun habong maharang, dai na paggirison an sili. Kaipohan an sili man giraray sa paghale kan langsi. Luto na ini kun naghira na an kolor kan tabyos.




#Article 153: Kinunot na pating (155 words)


An Kinunot na Pating, laman kan pating an mayor na sangkap.

Pag-andam asin Pagluto. Enot sinasangkutsa an laman kan pating. An pagsangkutsa linuluto na malasado o medyo hilaw pa. Pakasangkutsa, kinakaros an kublit kani ta ini maragasnas na garo may baybay. Tapos hugasan sa tubig na maglinig siya. Manta, an guta linuluto na sa kawali na kairiba na an mga rekado: bawang, sibulyas, laya, pamienta asin darakulang sili. Importante an sili saka pamienta ta ini panghale kan garo mahangot na parong kan pating. Natao ini nin hamot sa guta'.

Orawang linuluto an guta', inuukag ini ngani dai maggaralapod. Luto na ini kun medyo mapulot-pulot na asin nag-agi na sa pagbulad-bukad. An laman kan pating kinukunot na. Sabay naman ikaag an pighimorong kalunggay o idtong giniris na paklang kan kangkong. Kun an isip gibohon ining maharang, an sili pinupurotol asin ikinakaag ini kun madali nang haonon. Syempre lulukdoan an kawali pagnakakaag na an gabos na sangkap.




#Article 154: Kinunot na page (171 words)


An kinunot na page sarong lutò nin laman kan page.

Pag-andam asin Pagluto. Enot sinasangkutsa an laman kan page. An pagsangkutsa linuluto na malasado o medyo hilaw pa. Pakasangkutsa, kinakaros an kublit kani ta ini maragasnas na garo may baybay. Tapos hugasan sa tubig na maglinig siya. Manta, an guta linuluto na sa kawali na kairiba na an mga rekado: bawang, sibulyas, laya, pamienta asin darakulang sili. Importante an sili saka pamienta ta ini panghale kan garo mahangot na parong kan page. Natao ini nin hamot sa guta'. An pageng kinunot mairom-irom sa kolor manta an kinunot na pating maputi na marhay sa hitsura.

Orawang linuluto an guta', inuukag ini ngani dai maggaralapod. Luto na ini kun medyo mapulot-pulot na asin nag-agi na sa pagbulad-bukad. An laman kan pating kinukunot na. Sabay naman ikaag an pighimorong kalunggay o idtong giniris na paklang kan kangkong. Kun an isip gibohon ining maharang, an sili pinupurotol asin ikinakaag ini kun madali nang haonon. Syempre tatakopan an kawali pag nakaag na an gabos na sangkap.




#Article 155: Atsarang tapayas (202 words)


An Atsarang Tapayas iyo an pinakakomun na atsara na pirming yaon sa piyestahan o dulaan arog kan karasalan o burunyagan. An ginagamit syempre iyo an pig-iraid na laman kan hilaw na tapayas.

Pag-andam. Enot makua ka nin hilaw na tapayas o pwede man idtong hubal na. Iraidon mo kan pan-iraid na may batakan na bilog-bilog. Ma-olsit an mga tapayas kaini haralaba pero bilogon an hitsura. Matimpla ka nin suka sa asukar. An proporsyon yaon na sana saimo kun gurano kaisog an gusto mo depende sa saimong panamit. Tapos ihoom (ilogom) mo na an mga pinag-iraid na tapayas igdi sa pinahamis na suka. Magdokdok ka nin pirang gurot na la'ya saka pirang putol na langkawas saka mo isalak igdi. Ngani may arte, salakan mo pa nin mga pasas ta iyo ini an matimbang sa nagkakagat-kagat na na'gom. Pwede man salakan nin pulang bell pepper para sa dagdag na namit saka dugang na kolor. 

Mas nasiram an atsara kun haloy nang saray, garo arog kan pigpapalaon na arak.

An atsara masiram na kibit-kibiton kaagom kan karneng manok, litson karahay o prinitos, halimbawa, na tilapya. An atsarang tapayas iyo an pinakakomun na atsara na pirming yaon sa piyestahan o dulaan arog kan karasalan o burunyagan.




#Article 156: Balatan (202 words)


An Balatan sarong ikalimang klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Tinugdas ini ni Gregorio O. Balatan, Sr., an inot na mayor asin kagtugdas kan enot na eskwelahan sa banwaan, an Balatan Institute Memorial High School (dating Balatan Institute). An presente and ika-6 na alkalde iyo si Ernesto Bares Arillas Bagasbas.

Dating sityo kan Nabua, Camarines Sur an Balatan na midbid sa dating ngaran kaining Siramag. Taon 1951 kan itinulod kan dating Bokal kan Camarines Sur na si Balatan, Sr. an pagbangâ kan banwaan nin Nabua sa duwa: Nabua sagkod Balatan. Isinuhay an Siramag sa inang banwaan kaini asin nagin suhay na munisipalidad kan Desyembre 3, 1951 sa irarom kan Kasugoan nin Tagapamahala Blg. 485 ni dating President Elpidio Quirino sa ngaran kan amâ kan Bokal na si Don Rufino Balatan.

Nababanga an Balatan sa 17 mga barangay.

An Balatan igwa nin 17ng pampublikong asin sarong pampribadong paadalan sa elementarya mantang igwa man nin tulong (3) pampublikong paadalan sa sekondarya. 

Sarong institusyon an nag-aalok nin vocational/technical education asin kan 2012 sarong pampublikong institusyon pangkolehiyo an binuksan. 




#Article 157: Fray Bernardino Melendreras (413 words)


Si Fray Bernardino Melendreras  (3 Sep. 1815- 7 Okt. 1867) sarong pading Fransiscano tobong ciudad kan Gijon, Espanya.

Sa edad na kagpito (17), naglaog na siya sa Orden kan Fransiscano. Nasulotan siya kan habitong Franciscano kan Agosto 8, 1832 sa Kumbento nin San Jose de Salamanca. Sa pornmal na pagbado saiya komo sarong Franciscano, ginamit niya an pangaran na de la Santisima Trinidad. Kan Agosto 8, 1833, nagsumpa na siya sa sarong buhay na relihyoso. Anom na taon nakalihis, o eksakto Pebrero 11, 1839, nakaabot siya sa Manila, ta napag-isip niyang mag-ayon sa misyon kan Franciscano sa Filipinas. Ipinadagos niya sa Manila an mga estudio teolohika asin tapos kaidto naordenan na siya  komo sarong lubos na Franciscanong padi.

Isinobol siya sa provincia kan Camarines kan taon na 1844 asin kinapotan niya sa pagadministrar an Quipayo, taon 1844 kinapotan niya an Bombon taon 1845 an Libmanan naman. Pagkalihis sarong taon ibinalik siya sa Bombon komo Presidente. Kan 1847, nagin naman siyang Presidente kan Libmanan. Kan siya yaon pa sa Libmanan mga taon 1861, uminagi asin naki-estar ngani saiya si Feodor Jagor, sarong Aleman na antropologo, kan ini pinagadalan an lugar kan Libmanan asin  siya naka-osip ngani igdi sa Aleman na ini na may nagkakorotkot duman nin mga antigong tapayan, plato asin iba pang gamit sa gugurang.

Pakalihis kaidto, taon 1865, ginibo siyang kura paroko kan Guinobatan, Albay kun saen nagkahelang siya nin makuri kaya nagbalik kan Oktubre 6, 1867 sa Manila ta mapabulong. Sa kadimalasan, pagsunod sanang aldaw binawian siya nin buhay. Nageedad siyang 52 kan siya nagadan.

An Franciscanong padi na ini reparong marhay komo sarong parasurat manongod sa manlaenlaen na aspeto kan kulturang Bikolnon asin mahilig magparasurat rawitdawit. An iba nagsasabi ngani na siya an kagsurat kan epikong Ibalong. Igwa siyang rawitdawit dapit sa tinanom na takay, dapit sa mga kalamidad, sa mga bulkan asin sa Kapalibotan, sa mga leyenda asin  osipon kan mga gugurang, saka  manongod man sa mga tinanom asin kaburakan sa Bicol. Sinasabi ni Jose Calleja Reyes na kan siya nagduman sa Espanya, natawan siya nin kopya kan si 54 mga rawitdawit na tinokda ni Melendreras kan ini nadestino igdi sa Bicol, kan sarong man na Franciscanong padi na si Pading Apolinar Pastrana Riol,O.F.M. na iyo an may  katongdan duman sa Archivo Franciscano Ibero-Oriental sa Madrid. An mga manuskrito napalaman sa obrang titulado,Antologia Poetica Sobre la Region Bicolana de Filipinas.

Dakul na iskolar an nagtutubod na an tunay na suminurat kan Ibalong sa tekstong Kastila iyo si Padre Melendreras. 




#Article 158: Cecilio Press (484 words)


An Cecilio Press sarong paimpretahan na tinogdas ni Gaudencio Fernando Cecilio kan 1946 asin an enot na namugtakan kaini igdi San Jose St., Bgy Sabang, ciudad nin Naga.

Susog ki Milagros Perfecto Sanchez, aki ni Casimiro Perfecto, si Gaudencio Cecilio nagin trabador ninda sa Libreria y Imprenta Mariana kan ining imprentahan nagooperar pa igdi sa Naga bago mag-guerra.

Kan nasulo' an Cecilio Press sa enot niyang lugar kan taon 1959, naghubo sa Padian St.(ngonyan Caceres St.), sa De la Rosa Bldg. Alagad, nasulo an De la Rosa Bldg., kan taon 1969 asin nakadamay an imprentahan, kaya napiritan bumalik sa dati niyang sitio, na sagkod ngonyan iyo pa an namumugtakan. Huli ta dakul siyang pinagdadarang mga publikasyon na mismo iyo siya an napuhunan, an Cecilio Press nagpabisto man sa pangaran na Cecilio Publications.

An imprentahan na ini sa laog nin haros onseng dekada nagin saro sa makusog magpaluwas kan mga sinurat sa Bikol-  mga novenario, mga pangadyeon, mga romantikang nobela na sinapi sa mga kastilang istorya, mga buhay-buhay kan mga santo, mga librito sa pagdedebosyon, mga almanake, mga obra linggwistika dapit sa tataramon na Bikol, mga manual, mga berso saka osipon sa Bikol. Ini an imprentahan na nagtaong makusog na pag-osol sa  literaturang Bikolnon kan mga dekadang idto. An mga inimprenta kaining mga Bikol na materyal nakalakop pang Tiwi, Tabaco, Legazpi (Albay), Virac (Catanduanes) asin Sorsogon (Sorsogon), Daet (Camarines Norte) pati ngani sa Quiapo, Manila.

Mga ibang periodiko asin magasin kaidto kan enot igdi man pinapaimprenta asin dakul kan mga pinaluwas kaini mga reimpreso kan mga trabahong naprobaran masulong sa barakalan. 

Dakul an mga parasurat sa Bikol an saiyang tinawan kusog asin baskog na magpadagos sa pagsurat. Mga parasurat kadto na nagburak asin lataw na gayo sa saindang pagsusurat iyo sa Rosalio Imperial, Sr. y Alfredo Guita kan Naga, Manuel Salazar asin  Antonio Salazar kan Bombon, Camarines Sur, Clemente Alejandria kan Canaman, Camarines Sur, Luis Dato kan Baao, Fortunato Reyes, asin Lorenzo Rosales kan Naga, asin mga parasurat na hale pa sa ibang probinsya arog kan Albay, Sorsogon,  Catanduanes asin  maski Masbate.

Kan Hulyo 14, 1994, an pagsasadiri kan  Cecilio Press nakabalyo sa saro sa onseng aki ni Cecilio, si Veronica C. Alfonso asin ngonyan yaon sa pagmanehar asin pagmato ni Manuel 'Lito' Cecilio, saiyang tugang. Sa pagsangle nin pagrorogaring,  bago nang pangaran  an dinadara: VCA Cecilio Printing Press. Huli ta nababaya na sa makuring kompentensya  sa industriya nin imprentahan, an bagong pagrorogaring nagdugang nin Offset sa dati nindang lumang letterpress ngani makadakop nin mas dakul na kustomer.

Huli sa mahalagang ambag kan imprentahan na ini sa Kultura asin Media, pinagmarhay kan Syudad nin Naga na duholan siya nin Special Mayoral Award kan taon 2007, Juan Q. Miranda Award kan taon 2014 asin man an Ateneo de Naga University naggawad man nin pasib na Bulawan na Bikolnon Award kan 2014.

Sa lawig kan haros onseng dekada, an Cecilio Press pinaluwas an mga siring na obra:




#Article 159: Saba (148 words)


An sâba (Musa acuminata x balbisiana)    sarong klase nin batag (Musa L. Paradisiaca).  An saba saro mansanang klaseng batag na tal nagtutubo sa Filipinas asin mahiwas man tinatanom sa kadagaan nin Indonesya asin Malaysia. An batag na ini matibay asin pusog sa pagtalubo niya asin madaling magsaha sa paralibot kaini. An poon niya pwede magdakula abot 24 diametro pagkabilog.

An bungang hinog pwedeng kakanon dai na nag'aging luto o pwede man pritoson. An prinitos kaini inaapod nang baduya. Kun hilaw alagad medyo hubal na, pwede man ining gibohon linubak. Ini parati nangyayari kun an batag na may bunga kaini napupukan huli sa bagyo. An  burak kan sabang batag na inaapod puso, ginugulay sa Asya asin sinasalak sa mga iba-iba pang luto arog kan kare-kare, sinagang, o berdura sa karne o sira na sinabawan. An inalang na bu'kad kan puso saro man na rekado asin ini inaapod na kinsamsay.




#Article 160: Rosalio Imperial, Sr. (1269 words)


Si Rosalio Sali Roya Imperial, Jr. (4 Setyembre 1902 – 20 Peb. 1978) sarong Bikolanong edukador, peryodista asin parasurat sa tataramon na Bikol. Maigot siyang paraambag sa mga publikasyon na iniimprenta kan Cecilio Press. An saiyang karera sa pagsurat nagpoon kan huring parte kan dekada 1920 kan siya buminalik sa Naga. Nagin aktibong siyang taga-ambag nin mga rawitdawit, osipon sa Sanghiran nin Bikol asin sa Kalendariong Bikol. Siya nagin man alkalde kan munisipyo kan Naga kan Enero hanggan Desyembre 1941, mga taon na gayong pag-aaboton an mga Hapon. Siya an saro sa may pinakadakul na sinurat asin tinokda sa lenggwaheng Bikol.
 

Siya namundag sa Pili, Camarines Sur kan Septyembre 4 1902. An saiyang ama iyo si Epifanio Imperial na taga-Ligao, Albay asin an saiyang ina iyo si Batazara V. Roya, taga-Libmanan, Camarines Sur. Kan edad niya pa sanang anom na taon, nagdakit an saiyang pamilya sa Naga asin igdi na nagestar. 

An naagom niya iyo si Felicidad Neri (nagadan- 1 Oktobre 1970) kan Basud, Camarines Norte. An pagsasaro ninda nagbunga nin limang aki: Rogelio, Rosalio, Jr., Epifanio, Natividad, asin Emeterio. 

Nagpoon sa Seminaryo kan Naga sa pag-adal alagad kan magadan an saiyang ama dai nakatapos kaya nagdakit sa eskwela publika. Sa elementarya sa Camarines Sur High School siya nakatapos na kun saen siya an valedictorian. Pagabot high school sa parehong eskwelahan, nakasegundo año sana siya. Nagdakit naman siya sa Camarines Norte High School (1923-1925) asin ta paggraduar niya, siya an valedictorian giraray.

Kan siya yaon sa ikaapat na taon sa hayskul sa Camarines Norte siya an presidente kan High School Dramatic Club. Siya man an nagluwas sa mga zarsuela bilang actor principal.

Nagin siya paratokdo asin huri Maestro Principal sa Daet Elementary (1920-1922) pero ngani nagpondo ngona siya sa pagtokdo ta tinapos niya pag-adal sa hayskul, asin tinapos niya ini sa Camarines Norte High School. Pakagraduar, nagin siya maestro dangan prinsipal kan Labo Elementary School (1925-1926) asin pagbalyo niya sa Indan Elementary School (1926-1927), siya naman an natokahan na prinsipal. An mga eskwelahan na ini yaon gabos sa Camarines Norte. Kan 1927 nagbalik siya sa Naga ta inalok siya ni Fr. Luis Dimarumba, kura paroko  kaidto kan Naga, na magtabang sa pag-organisar kaidtong Camarines Sur Catholic Academy na iyo man ngani an ginikanan kan Ateneo de Naga. Nagin siya principal asin school registrar igdi, manta' an nagin director kan Academy iyo si Fr. Luis Dimarumba asin an Asst. Director si Rodolfo Dato.

Kan 1931 mientras na siya principal kan Camarines Sur Catholic Academy, nagkandidato siya sa pagka vice-presidente kan municipio nin Naga, Camarines Sur asin ginana niya an saiyang kandidatura.

Kan taon 1935 naghale na siya sa pagkaPrincipal sa Academy. Nagin siyang empleyado sa laog nin haros limang taon (1936-1940) sa Buro de Planta y Industria. Kan 1940, nagkandidato siya sa pagka Alkalde kan Naga, Camarines Sur. Sabi niya si Presidente Manuel Quezon nagtao saiya ni pangkampanya sa halagang Php 12,000 alagad an nagasto niya nag-abot Php 19,000. Pero sulit man an kaogmahan niya ta  ginana niya an eleksyon laban ki Jose Ojeda IV na kun saen olagwad siya nin 1,036 na boto. Nagtukaw siyang Alkalde sa Naga kan Enero 1, 1941.

Pagabot kan Hapon kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, igdi sa Naga kan Des. 14, 1941, nataon mayo siya sa Naga asin nagtago na logod siya kaiba an saiyang  pamilya sa Pacol, sarong barangay harani sa pamitisan kan bukid Isarog. Duman siya naaabotan kan mga Hapon alagad ta habo niya magsirbe komo alkalde osipon niya nagpawara-wara siya asin nagtago sa Palasyo kan Arzobispo nin anom na bulan. Igdi may mapait siyang istorya ta an ngohod niyang aki si Rosalio, Jr. nagadan sa kamot kan mga Hapon huli  ta pigpatutuga kun saen siya nagtago alagad tinios na lang an gabos na pasakit sagkod na nagadan. 

Sarong kagadanan sa pamilya na dai man kutana ta an pinatukaw nang alkalde kan Hapon iyo si Jose Ojeda IV, si nagin niyang kalaban kan nakaaging eleksyon kan taon 1940. Pagabot kan mga Americano kan Mayo 7, 1945 sa Naga siya an pinatukaw alkalde kan Naga na nagin opisyal kan an saiyang nombramiento pinirmahan ni Pres. Sergio Osmeña, Presidente kan Pilipinas. Nagsirbe siya komo alkalde hanggan Hulyo 19, 1947.

Pakatapos kaidto, nagpasiring siyang Manila asin naempleo sa Senado (1947-1959) kan an Presidente kan Senado iyo si Eulogio Rodriguez na saiyang ka-ugos na maray na amigo. Kan Septyembre 1959, buminalik siya sa Naga asin sa dai niya hinuhuna-huna, pignombrahan naman siya kan Presidente na kaidto iyo si Carlos Garcia komo alkalde kan Naga abot kan bulan na Desyembre parehong taon ta sinuspindi si Monico Imperial, Sr. sa saiyang pagka-alkalde huli daa sa sarong anomaliya. Si Monico, sabi niya, saiya mansanang primohon. Taon 1960 abot 1963, hanggan natapos ni Eulogio Rogriguez an saiyang turno, empleyado giraray siya sa Senado.

Nagadal siya nin abogasya sa Manila College of Law kan siya empleyado sa BPI (1937-1939) alagad nakaabot sana siya sa tercer año.

Sa Colegio nagmajor siya sa Ingles, Literatura asin Composition, asin nagadal kadikit sa Journalism.

Nagin siya Editor kaidtong peryodiko lokal na Bicolandia, sarong semanal na peryodiko rogaring ni Mariano Villafuerte, kan taon 1928, asin Contributing Editor sa Sanghiran nin Bikol (1927-1931), pinapalagda kaidto kan Academia Bicolana asin man nagin siyang editor kan Bicol Independent(1947) na si Monico Imperial, Sr. an nagpublikar saka iyo an enot na editor. Nagin pa siya Editor duman sa peryodiko lokal na Bugkos. Taga-ambag man siya asin bureau chief sa magasin na Bicolandia (1954-1960) na pinapalagda ni Tomas Kilates. Madugang pa, siya nagparo-padara man nin mga artikulo sa peryodikong Bicol Star, na an maysadiri iyo idtong dainang Domingo Escalante, na nagin man konsehal kan Naga.

Ginagamit niya sa pagtaram asin pagsurat an Bikol, Tagalog, Ingles asin Kastila.

Kan Agosto 14, 2004 an syudad kan Naga nagduhol postuma nin sarong pag-onra ki Rosalio Imperial, Sr. sa pagbisto kan saiyang serbisyo sa komunidad komo nagin sarong alkalde, na siring an nasa plake: An Proud Ako Tower simbolo kan samuyang pag'apresyar sa mga taga-mana ni dainang Hon. Rosalio R. Imperial, Sr., na an saiyang arogan na buhay sa serbisyo publiko komo nagin sarong alkalde nagseserbing inspirasyon sa syudad sa saiyang paglakaw sa progreso..

Nobela / Osipon: Principe Wilfredo asin An Sirang Bulawan, Haxeng Arthur asin An Mesa Redonda, Princesa Florenda asin An Pitong Mongan, Don Juan del Mundo de la Austria, Principe Amed Al Camel, Jose Vendido, Tablante de Ricamonte, Cabayong Tabla, Blandino Villafranca, Don Juan Tiñoso, Siete Infantes de Lara, Macetas na Adelfa, Celia asin Balagtas, Rodrigo de Villas, Principe Ludovico, Principe Durante, Princesa Cloriana Princesa Florenia, Maria Alimango, Bernardo Carpio, Princesa Marina, Blanca Nieves, Aladino, Trabiata Trobador, Mag Amang Pobre, Guillermito, Vicente Antonio, Doce Pares, Felizardo.
    
Relihiyoso: Milagro asin Buhay ni San Vicente Ferrer, Milagro asin Buhay ni Nstra.Sra. de Peñafrancia, Milagro asin Buhay ni Nstra. Sra. de Salvacion, Pasion Flos Santorum, Martir del Golgota, Tronco del Mundo, Ten Commandments (Bicol), Arca ni Noe, Hadeng Salomon, Padre Juan asin Beata Maria, Mga Novena.

Sari-saring Tokda (Pinalis hale Ibang Tataramon, asbp.): Noli Me Tangere, El Filibusterismo, Primer Constitucion, Evolucion can Bandera, Gomburza, Arte sa Pagbulong, Robinson Crusoe, Shorab asin Rostum, Gamgam na Adarna, Negociante sa Venice, Tolong Muskiteros, Les Miserables, Conde Sa Monte Cristo, William Tell, Romeo asin Julieta, Viaje Ni Simbad, Macbeth, Ben Hur, Silas Marner, Samson asin Delila, Hamlet, Robin Hood, Arabian Nights, Cinderella,  

Obra Lingwistika, asbp: Diccionariong Bicol; Gramaticang Bicol; Vocabulario, Synonym Antonym (Bicol); Riddles, Idioms sa Tataramon na Bicol; Guia de Conversaciones: Bicol-English-Castila; Mga Bayaning Filipino;  An 15 Martires Bicolano; Rawitdawit nin Puso; Mga Tigsik; Cutad nin Puso; Surat nin Pagkamoot; How to Write Love Letters; Agrangay nin Puso; Cabatiran sa Pagbulang; An Dama; Pangaturogan asin Cahologan; Prognostico; Talisman; Abecedario.




#Article 161: Jose Calleja Reyes (283 words)


Si Jose Calleja Reyes sarong abogado, tubong ciudad nin Iriga, asin kagsurat kan librong Bikol Maharlika) (1992) na saiyang pinalagdang libro sa Filipinas.

Siya nagBikol man kan epikong Ibalong hale sa orihinal na tekstong Kastila asin base igdi, sarong operetta an hinaman niya katuwang si Atty. Salvador M. Tuy. An musika kaini orihinal na komposisyon ni Ninfa Abundo Badong. Pinagpasale an operetta enot duman sa Hotel Ibalon sa Iriga (Peb. 26-27, 1977) dangan sunod sa Little Theatre kan Cultural Center of the Philippines (Mar. 20, 1977). An operetta pinagpasale man sa Colegio de Sta. isabel sa pagtarabang man giraray kan Division of City Schools, Naga City na pinamayohan ni Atty. Salvador M. Tuy asin kan Hotel Ibalon, na an presidente iyo si Atty. Jose Calleja Reyes.

An saiyang pamilya gikan sa duwang gugurang na Bikolnon na pamilya na masususog sa siyam na kapagaraki pabalik.

Naggraduar siya sa Ateneo de Manila University Law School magna cum laude, pagkuang eksam sa board nakamit niya an ika-apat na pwesto. Nagin siya myembro kan Integrated Bar of the Philippines asin kan New York State Bar Association nin huli ngani ta nagpraktis siya kan saiyang abogasya igdi sa Pilipinas asin sa estado kan Nweba York .

Manta na siya aktibo sa pagka-abogado, pagkamoot niya man an mag-adal asin magsurat dapit kan mga bagay na historiko asin kultural. An saiyang mga artikulo napalagda sa Philippine Studies, Boletin Eclesiastico de Filipinas, ANI kan Cultural Center of the Philippines asin siring man nagpadara siya nin mga artikulo sa Manila Daily Bulletin, Bicol Mail asin Oragon.

Si Dr. Norman G. Owen, sarong Amerikanong historyador, minimidbid si Reyes komo saro man sa nagsurat nin mahiwas sa lantad nin kasaysayan asin kultura kan Bikol. 




#Article 162: Treasure Island (pelikula kan 1990) (135 words)


An Treasure Island (1990) sarong adaptation na pelikula kan bantog na nobelang Treasure Island ni Robert Louis Stevenson kan 1883. Nadiskobre ni Jim Hawkins (Christian Bale) an sarong mapa nin kayamanan asin naglarga tangarig hanapon an kayamanan, alagad igwang mga plano an mga pirata na pinamamayohan ni Long John Silver (Charlton Heston) na agawon ini sa paagi nin rebelyon. An pelikula sarong orihinal na produksyon na pigkuanan sagkod pig-ere kan TNT network, asin idinerehe nin Fraser Clarke Heston. Nagluwas sa ibang patos nin pelikula an ngaran na Devils Treasure imbes na Treasure Island.

An soundtrack ginibo kan The Chieftains, asin mga seleksyon digdi nagluwas sa saindang Film Cuts album.

Charlton Heston bilang Long John Silver 
Christian Bale bilang Jim Hawkins 
Oliver Reed bilang Capt. Billy Bones 
Christopher Lee bilang Blind Pew 

 sa Internet Movie Database




#Article 163: Philippine Normal University (150 words)


An Philippine Normal University (PNU), dating Philippine Normal School, sarong unibersidad sa Manila, Filipinas. Tinogdas kan taon Enero 21, 1901 kan mga Amerikano bilang sarong institusyon sa pagpaadal nin mga paratokdo sa kusog kan Akta Nu. 74 kan Komisyon nin Pilipinas. Pormalmenteng nagbukas ini kan Sep. 1, 1901. 

An estado kaini komo sarong unibersidad pinaghimo kan Des. 26, 1991 sa pwersa kan Akta Republika Nu. 7168. Sa ngonyan igwa na ini nin mga sanga sa Agusan del Sur, Isabela, Negros Occidental asin sa Quezon Province.

An unibersidad nagin nang Curriculum Developmnent Center for Communication Arts (Ingles asin Filipino) asin komo sarong Center of Excellence sa pagpatibay sa Ingles, Filipino asin sa Values Education.

Saro man sa mayor na kasibotan kaini iyo an pagpaluwas nin mas orog karahay na mga libro sa pagtokdo kan Ingles asin Filipino asin mga manwal pan-maestro na gagamiton sa mga eskwelahan publika nin elementarya asin segundarya. 




#Article 164: Camalig (445 words)


An Camalig saróng ikatolóng klaseng   sa provincia kan Albay, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Nababangâ an Camalig sa 50 barangay:

Sa pag-ultán  kan 200 B.K. (Bago ki Kristo) asín 900 A.D., na iyó an periodong amay kan Iron Age, sinasabi na igwá nang mga nag-eerok sa Camalig. Nag-abót an mga Kastila kan taón 1569 sa paghanap nin masasaray na mga suplay nin kakanon. An namayó kan grupong Kastila iyó si Kap. Luis Enriquez de Guzman alagad daí man sindá naghalóy digdí, asín nagbalík tulós sa Panay.

Nareparo kan mga Kastila na dakól dumán nin mga payag-payag na mayong mga lanób asín an mga atóp tiklád na nipâ na ginagamit kan mga tinubò komo sarayán nin pananóm arog kan paroy. Mga kamalig an apód kan mga taga-dumán kainí, kayâ iyó na iní an duminukót na pangaran kan nasabing lugar.

An inot na naglaóg na kapadian digdí iyó an mga Augustino na sinundán nin mga Franciscano kan taón 1578. Natugdás an Camalig kan taon 1579 kan mga Franciscanong padì na sindá Fray Pablo dJesus asin Fray Bartolome Ruiz. 

Namumugták iní sa pamitisán kan Bulkan Mayon sa gampíng sur-sulnopan asín sakop kan segundo distrito. Napapalibotan an banwaan kan Guinobatan sa norte hanggán sa sulnopan, Daraga sa subangán asín Jovellar sa sur. Kaglimáng (15) kilometro an rayô kainí sa syudad kan Legazpi, asín 516 kilometro sa Metro Manila. 

Sa hiwas na 13,088 ektarya, an 73.46% porsyento kainí gamit sa produksyon nin mga pananóm. An 751.26 na ektarya tanoman nin niyog, an 8,472.92 tanoman nin paroy asín an 390.32 ektarya tanoman kan mangibaiba pang pananóm arog kan duma, mais, abaka asin mga bungang kahoy. An natatadâ na lugar may sobrang 50% na pagkabulasok o labíng 1,000 metrong taás sa lebel kan dagat.

An mga industriya sa banwáng iní iyó an sa agrikultura sa pagtanóm, paggibo nin mga handicrafts, mga gubing o garments, paggibo nin mga gamit halì sa bunot-niyog, paggibo nin semento, asín mga kakanon na pigproseso. Bantóg an Camalig sa maharang niyang pinangat asín digdí pinasikad an nag-aasong kapiyestahan na inapód nindáng Pinangat Festival, na inirinorokyáw poón Hunyo 10 sagkód Hunyo 20.

Si Gary Valenciano sinususog niya an saiyang ginikanan sa Camalig asín siring man si Ms. Boots Anson-Roa. An pinakaenot na Kongresista kan segundo distrito kan Albay na si Justino Nuyda propiong taga-Camalig.  

An naghugpâ sa pahina kan Guinness Book of World Records bilang The First Sili King of the World kan taón 1999 iyó an Camalignon na si Eriberto Bert Gonzales, Jr. saróng visual artist asín paraboksing asín art designer sa mga jeepney sagkód comic illustrator.




#Article 165: Armenya (292 words)


An Republika kan Armenia (sa tataramon na Armenio: Հայաստան Hayastan) sarong nasyon na dai nin baybayon na namumugtak sa pag-ultanan kan Europa asin Asya o Eurasya sa katahawan nin Caucasus. Katakod kaini sa sulnopan an Turkiya, an Georgia sa norte an Aserbaiyan sa subangan, asin an Iran sa sur. Igwa ining 3,009,800 populasyon asin an kapitolyo kaini iyo an pinakadakulang syuudad kan nasyon, an Yereban. 

An Armenia dating myembro kan Republika nin Union Sobietika asin sarong nasyon-estadong demokratiko kan sistemang multi-partido na may gurang na pamanang historika asin kultura. An Kahadean nin Armenya iyo an pinakanaenot na banwa na nagsusog kan Kristianismo bilang na relihiyon na opisyal sa mga primerong taon kan siglo na IV (na petsang tradisional iyo an 301). An modernong Republika nin Armenia sarong estado na sekular, manunungod sa konstitusion kaini. 

An Armenya namumugtak sa tahaw kan Transcaucasia asin mayo ining baybayon.

Nababganga an Armenya sa sampulong probinsya (marzer, singular marz), kun sain an syudad (kaghak) kan Yerevan () igwa nin espesyal na adminitratibong estado bilang kabisera kan nasyon. 

An sukol kan Republika nin Armenia naabot sa 30,000 na kilometrong kuadrado, asin nakabugtak ini sa Kahalankawan nin Armenya, na pigaapod man na Armeniang historika huli ta pigkokonsiderar ini na dating harong nin mga tawong Armenyo. An kadagaan nin nasyon pano nin mga bukid asin mga salog na makaskas asin kadikit sana an mga kadlagan digdi. An kahalankawan kan teritoryo minaabot sa 4,095 metros sa itaas nin kadagatan sa Bukid Ararat asin mayong parte kan teritoryo an mas mababa sa 400 na metro. 

An Bukid Ararat an dating pinakahalankaw sa Armenia, alagad, ini sakop na ngunyan kan Turkia. Huli ta pigkokonsiderar pa man kan mga Armenio an Ararat na simbolo kan saidang kadagaan, nakakaag pa ini sa eskudo kan nasyon.




#Article 166: Pinangat Festival (299 words)


Pinangat Festival an kapiyestahan kan Camalig, Albay na pangenganyar sa mga turista asin sa mga negosyanteng magkainteres man na magkaag negosyo sa banwaan. Tuyong rinorokyaw ini sa laog kan bulan na Hunyo.

An okasyon na ini nagtataong doon sa sarong produktong Camalignon na iyo an pinangat, na dakul na Bikolano an nagsasabi na iba man an pakaluto asin an pakasiram.   

An pinangat kan Camalig ginigibo nin siring: nakirinit nin mga dahon natong, sinasalak igdi an balaw, tinoktok na diit na pulang laya, buda sisalakan nin  rinunot na tabangongo o karneng orig. Ini gabos pinapatos sa malomhok na dahon kan natong, binubugkosan asin linuluto sa guta nin niyog. Syempre, kun gusto ini magin mainit asin maharang, sinasangkapan pa nin pigrunot na siling labuyo.

Igdi sa Festival, an banwang Camalig pinupukawan an gabos na tawan atensyon an saiyang kakayahan asin mga  kayamanan. Pinapahiling kun ano an saiyang mga posibleng makakayang gibohon magin man sa pag-ogma asin man sa paghingoa. Iyo ini an panahon nin paglinga asin pagatid-atid kan mga Camalignon kun paano mapatalubo an sadiring yaman sa kultura asin sa ekonomiya.

Sa mga aldaw nin Festival, itinalaan an mga kompetitsyon, mga karawat, mga pagtogtog nin banda, karantahan, parada,  mga eksibit kan produktong Camalignon, mga kakayahan sa isports asin mga pagarayonan kan saiyang mga malalambing na mga daraga.

Tampok sa kapiyestahan iyo an pagpatibayan sa pagkakan nin maharangon na lada' (sili) asin an paghulmag sa pinangat burger na dakulaon na, may palaman pang pinangat na rinamasan kadakul na siling labuyo. Ini an mga aktibidad na pan-turista, mala ta nakalaog na sa libro kan Guinness an pagkamatibay kan taga-Camalig sa pag-nguta asin paghamil nin mahaharang.

An Pinangat Fesrtival kan Camalig nagpropromesa sa mga bisita asin paradalan, mga turista man o mga dayo hale iba-ibang probinsya, nin mas maogmang kaalingan sa maarabot pang panahon.




#Article 167: Guinobatan (106 words)


An Guinobatan sarong primera klaseng  sa provincia kan Albay, Filipinas. Natatangà ini kan ciudad nin Ligao asin kan banwaan nin Camalig. An rayo sa Manila kan banwang ini 532 kilometro asin an distansya niya sa syudad kan Legazpi 23 kilometro. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sa banwaan na ini namundag si Simeon Ola, an pinaka-ultimong Pilipinong Heneral na nagsuko sa mga Amerikano matapos an guerrang Pilipino-Amerikano.

Sa hiwas na 20,300 ektarya, an 17,425.55 na ektarya (o 85.84 porsyento) kaini agrikultural.

Nababanga an Guinobatan sa 44 barangay:




#Article 168: Tataramon na Espanyol sa Filipinas (152 words)


Espanyol an enot na opisyal na tataramon kan Filipinas asin an orihinal na nasyunal na tataramon kan nasyon. Kadaklan kan mga sinurat kan nasyunal na bayaning si Jose Rizal yaon sa tataramon na ini na iyo man an tataramon kan Rebolusyon. Nagin opisyal na tataramon man kan Enot na Republikang Filipino an Espanyol sosog sa Artikulo 93 kan Konstitusyon nin Malolos kan 1899.

Antes kan Gerang Filipino-Amerikano, ibinugtak kan Estados Unidos an Ingles bilang tataramon kan edukasyon asin gobyerno, mantang kapwa-opisyal an Espanyol asin Tagalog. Nagin tataramon man giraray kan negosyo, kultura asin kun minsan kan pulitika an Espanyol hanggan dekada 1970. Alagad, mientras na nagigin pamilyar sa kulturang popular na Amerikano an jovenes asin mga bàgong henerasyon na natutukdoan sa tataramon na Ingles, buminabâ asin dai na piggagamit an Espanyol kan mayorya kan populasyon. Nagin opisyal na tataramon pa man an Espanyol hasta maratificar an konstitusyon 1973 kan Enero 17, 1973.




#Article 169: Buhi (385 words)


An Buhi sarong primero klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Pilipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An tataramon digdi iyo an  Buhi Bikol o Buhi-non.

Bistado an banwaan na ini bako lang sa saiyang danaw, iyo man kayâ ini an eerokan kan pinakasadit na nakakakan na sirâ sa kinaban na inaapod na sinarapan o tabyos (Mystychtis luzonensis).

Nababanga an Buhi 38 barangay.

Amay pa sa taon na 1578, an mga misyonero haleng Iriga nagduruman na sa Buhi sa pagbalangibog kan ebanghelyo o Marahay na Bareta. Kan taon 1605 an paroko namukna asin si Fray Antonio Mendez an pinaka-enot na pastor. An simbahan na gibo sa mga kahoy asin dulot para ki San Francisco de Asis natumtom kan  taon 1730. Pakatapos kan pangyaring ini, si Reberendo Padre Jose de Cerda nagpatugdok nin simbahan gibo sa gapo asin ini pinag-inaguraran kan Disyembre 24, 1738.

Kun napa'no ta nangaranan an banwaan na Buhi, si Fray Felix de Huerta nagsabi na an kahulogan kan Buhi, makadulag o magdulag sa anuman na pag-alaman. Osipon niya na bago pa nagdatong an mga Kastila igwa daa nin dakulang pamilya nag-eestar sa sarong sadit na bulod na an apod Ligñion. (Ini kaya idtong Bulod nin Ligñion na ngonyan harani sa Palayogan kan Legazpi sakop nin Daraga?) An pamilyang ini nagsasakdo nin tubig sa sarong burabod na kun saen igwang sarong rimuranon na naggadan sa mga miyembro kaini asin duwa sanang magtugang an nakaligtas. Osipon ni Huerta, an duwang ini nagdurulag asin nagpasiring saka nag-erok na sa ibang lugar harani sa sarong sadit na Bukid Asog. Dangan dakul nang mga tawo an nagduruman asin nag-erestar, mala ta an sinabing lugar inapod nang  Buhi huli kan makamundong pangyaring idto. 

An popular na pagtubod totoo kan mga Buhi-non, nangaranan an munisipyo na BUHI ta su mga enot na nagbanwa igdi nagdurulag sa makuring pagtuga kan bulkan na Ma'yong.

Si Felix de Huerta sarong prayleng Franciscano, eskolar asin misyonero na nagsurat kan  Estado Geográfico, Topográfico, Estadístico, Histórico-Religioso, de la Santa y Apostólica Provincia de San Gregorio Magno ... de N.S.P.S. Francisco, en las Islas Filipinas , Binondo, 1865. An libro niya rekord kan mga agi-agi kan mga Katolikong paroko igdi sa Pilipinas kan panahon nin Kastila.




#Article 170: Bombon (114 words)


An Bombon sarong ikalimang na klaseng  sa provincia kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sarô sa mga bistong personalidad na ipinangakì sa banwaan na ini iyo si dating Senador asin Sekretaryo kan Edukasyon Raul Roco. Bantog man an Bombon kan simbahan igdi na may kampanaryong nagtatagilid na.

Igdi man nag-pamilya asin naggurang an bantogan na parasurat sa Bikol na si Manuel Salazar na naonabihan man ni Jose Calleja Reyes sa saiyang librong Bikol Maharlika. Si Manuel Salazar namundag sa Malinao, Albay alagad nakapangagom sa Bombon. 

Nababanga an Bombon sa 8 barangay.




#Article 171: Bula (114 words)


An Bula (Rinconada Bikol: Banwaān ka Bula; Ingles: Municipality of Bula) sarong primera klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sarô an Bula sa apat na mga suanoy na banwaan kan Camarines Sur na itinugdas kan mananakop na Kastila kan makaabot sinda sa Kabikolan gikan sa Kabisayaan kan 1576. An iba pang mga suanoy na banwaan iyo an Naga, Quipayo and Nabua. Sosog sa usipon, gikan an ngaran kan banwaan sa pagsiak kan kawayan o bulâ (Rinconada Bikol na an boot sabihon balâ). 

Nababanga an Bula 33 barangay.




#Article 172: Cabusao (352 words)


An Cabusao sarong ikalimang klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Napapalibotan an banwaan kan San Miguel Bay sa norte, Bicol River sa subangan, banwaan kan Libmanan sa sur asin  Sipocot sa sulnopan.

Inaapod na mga Cabusaoeño an mga nakaestar igdi.

Nababanga an Cabusao sa 9 barangay.

Kompuesto nin duwang Katolikong parokya an banwaan, an Parokya nin San Bernardino de Siena (Poblacion) asin an Parokya nin San Pascual Baylon (barangay Barcelonita). Nagkakaigwa nin fiesta an lambang barangay tangarig tàwan nin onra an saindang patron. Sa kaogmahan na ini, pigsasamnohan an lugar orog na idtong aagihan kan prusisyon. 

An parokya sa sentrong banwaan iyo sa pangataman nin San Bernardino de Siena (1914) asin sa Barangay Barcelonita sa pangataman kan patron santo na si San Pascual Baylon.  

An iba pang relihiyon iyo an Iglesia ni Cristo, Ang Dating Daan, asin saradit na bilang nin Protestante. 

An Katolikong Simbahan padagos na naghihingowa nin pagbabago sa komunidad.  An mga pamilyang magkataraid pinaggrupo-grupo, inaapod cluster, na may kamawotan na magin saradit na kristiyanong komunidad o SKK.  Pinunan ini kan panahon na an kura paroko iyo si Reverendo Padre Michael dela Rosa (2000-2005) asin pinakarhay asin pinagmarhay pa ni Reverendo Padre Apolinar R. Napoles Jr. (2005-2008).  Aktibo an simbahan sa pagtabang sa mga dukha lalo na sa panahon nin mga kalamidad arog kan bagyo asin baha sa paagi kan tolos na pagkoordinar na magkaigwa tolos nin relief and rehabilitation.  Kan taon 2007, nakapatugdok ini nin housing project para sa mga biktima kan bagyong Reming (Noviembre 30, 2006).  Naimukna an Dusayan Village (sa tabang kan NASSA, National Secretariat for Social Action, CARITAS INTERNATIONAL, LGU of Cabusao asin PLDFI) asin naitugdok an 88 na mga duplex na kun saen igwa nin 160 pamilya na na nag-eerok.  Nakapatugdok man nin GK (Gawad kalinga) San Rafael Village (84 pamilya an  nageerok) sa pagtarabangan kan CFC couples for Christ, LGU, asin PLDFI (Prelature of Libmanan Development Foundation Incorporated) asin iba pang mga generosong invidual asin mga grupo.




#Article 173: Calabanga (698 words)


An Calabanga  o banwaan nin Calabanga (), sarong ikaenot na klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Inaapod na mga  an mga taga digdi.

Kan 1578 kan ipigtugdas an lider nin Misyon kan Quipayo, sarong visita lang o baryo an Calabanga. Sa oras kadto, ang lugar ay igwang halawig na kadlagan dangan mga swamps asin sarong kasaganaan nin mga hayop arog kan mga ukay o unggoy, ligaw na manok, dangan butiking-kadlagan. Pigsasabi kan pipira, gikan an pangaran kaini hali sa tataramon na Bikol na Calabangan, an pangdakulang termino kan labang o litag, na an boot sabihon sarong tipo o uri nin silo para sa pagtatago nin mga ligaw na hayop.Pigsambit pa kan sarong pang alamat na hali an Calabanga sa taramon na Calugangan na an boot sabihon, an malawig o halawaig , halaba, dangan tanos na dalan na minasaklaw sa simbahan sa paagi kan poblacion, subangan sa sulnupan, na pig-aapod sa lokal na calabaan o calacbangan.

Nabisto an banwaan nin Calabanga sa 400 tributes. Kadtong Hulyo 15, 1749, napasuway ini sa Quipayo nin huli ta sa pag-apruba ni Don Fray Joan de Arechera, Pigelihir na obispo kan Nueva Segovia nin Komisaryo kan Hadi, sa petisyon na pinirmahan dangan isinampa kan 37 Calabangueños kan Abril 28, 1749 para sa banwaan na maginhawang pinangangasiwaan.

Igwa ining 2 visitas, an mga ini iyo an visita de Cagapad dangan visita de hinarijan asin may 12 baryo. An mga baryo iyo an San Antonio, San Vicente, Sta. Catalina, Nuestra Señora de Salud, San Lucas, San Miguel, Sta. Isabel, Nuestra Señora del Carmen, San Roque, San Pablo, San Jose (Balongay ngunyan) dangan Belen.

Saro an Calabanga sa mga banwaan kan probinsiya nin Camarines Sur dangan sarong miyembro kan Metro Naga Development Council. Sa lugar nin pansisira asin halawig na agrikultura, saro ining pangenot na tagapagtustos nin mga sira dangan iba pang mga produkto kan dagat dangan mga produktong pang-agrikultura sa probinsiya pati na man sa Metro Manila. 

Kan Pebrero 19, 1900 nin alas siete nin aga, pinangenotan kan mga armadas o plota kan mga Amerikano haling Suba' nin Sugut an paglayag paduman sa Suba' nin San Miguel, dangan uminagi an bentekwatro oras inihulog na ninda an saindang mga angkla sa Suba'. An Orden kan mga ini, makatungtong tolos nin sarabay-sabay sa duwáng mga punto; An banwaan nin Calabanga asin sa banwaan nin Barceloneta na nagibo man kan agang ito, dangan an banwaan nin Cabusao sa minasunod na aldaw. Sinda Tenyente Kolonel Parker, na pigbubuo nin saróng batalyon kan Regiment 45, sa irarom ni Major Cole asin an iba pa kan Regiment 40, sa irarom ni Major Casey an enot na dae pigaasahan na nakatongtong sa Kadagáang nin Camarines Sur. .

An banwaan kan Calabanga an enot na banwaan na napasairarom kan mga Amerikano sa Camarines Sur.

Pampolitikal na nababanga an Calabanga sa 48 na mga barangay, nasa lugar nin urban an kag-apat (14) mantang an natatadang  34 na mga barangay nababali sa lugar nin rural. Igwa ining 11 na mga barangay na nasa baybayon.

Halangkaw an antas kan literacy sa banwaan na uminabot sa 98.5%. An survey kan NSO kadtung taong 2000 para sa populasyon kan kagharungan, 5 taong gulang asin mahigit sa mga tuntunin kan pang-edukasyon nin kakayahan, ay mahihiling sa masurunod: ning kabuuang populasyon, 29,555 ay nasa grado kan elementarya; 15,037 ay nasa halangkaw nin eskwelahan; lamang kan 2,623 o 0.045% nim populasyon ay mayong grado na nakumpleto. 4, 446 an mga kolehiyo sa irarom kan mga nagtapos na igwang 1,057 degree holders asin 201 na may post baccalaureate degrees.

Igwang 38 pampublikong paaralang elementarya sa buong banwaan; walong halangkaw na eskwelahan; sarong bokasyonal asin limang pribadong paaralan na nag-aalok nin pre-school, grade school asin high school. An pag-a eskwela sa kolehiyo ay inaalok nin duwang institusyon na pag-sasadiri kan pamahalaan, an Calabanga Community College asin an Central Bicol State University of Agriculture (dating: CSSAC - Calabanga Campus asin mga pribadong pag-aari kan mga eskwelahan nin Computer, an saro ay nag-aalok nin multi-grade na pag-aadal Hali sa elementarya sangkod sa kolehiyo mga antas (Malayan Computer College).




#Article 174: Gainza (145 words)


An Gainza sarong ikalimang klaseng  sa provincia kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Napapalibotan an banwaan kan Bikol River sa norte, ciudad kan Naga sa subangan, banwaan kan Milaor sa sur asin Pamplona sa sulnopan.

Nababanga an Gainza sa 8 barangay.

Ang Banwaan nin Gainza saro sa mga banwaan kang Camarines Sur. Sa Parokya ni Sto Domingo De Guzman ini ang pinakasadit na banwaan ta ini  may 8 sanang barangay na nasasakupan sa pamumuno ni Hon. Leonardo Agor Sr. Nasasakupan ini kang segundo distrito kang Camarines Sur sa lideratura ni Congressman L-Ray Villafuerte. Ang mga pinagkukuanan na hanap-buhay digdi iyo an pag tanom nin paroy, gulay, asin pagdakop nin sira. An pinagbabantog kan Gainza iyo an pag gibo kang crab paste production. 

 




#Article 175: Libmanan (721 words)


An Libmanan sarong primera klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Napapalibotan an banwaan kan Sipocot sa norte, Cabusao sa norte-subangan, Bicol River sa subangan, Pamplona sa habagatan, Pasacao sa sur, asin Golpo kan Ragay sa sulnopan.

Nababanga an Libmanan sa 75 barangay:

An banwaan nin Libmanan lataw sa historya asin kultura kan Bikol nin huli ta saro ini sa mga haloy nang namuknang banwaan sa Camarines Sur asin tagob sa kultural na yaman. Halimbawa, igdi nag-administrar nin haros duwang polong taon (1845-1846) asin (1847 - 1865) si Fray Bernardino Melendreras. Siya an tunay na pigtutubodan na kagsurat kan epikong Ibalong sa lenggwaheng Kastila huli ta siya talaga parasurat rawitdawit asin bakong harayo an sinasabing parasing-pasing na epiko igdi mansana niya naponpon sa Libmanan sa halawig na pag-erok niya igdi manta duman sa Albay, naglabi sana siyang sarong taon (1865-1867).

Igdi man sa Libmanan, sa baryo kan Bigaho, nakotkot idtong pwedeng apodon na sanang Lokdo nin Libmanan. Ini nagmumustra nin mga pigurin na pinag-adalan nin hararom ni Dr. Zeus Salazar, sarong antropologo, asin nagtao siyang opinion base sa adal niyang ini na an epikong Ibalong iyong gayo an pigiistorya kan mga pigurin sa lokdo asin an kahadean ni Handyong posible nakabase igdi sa Libmanan. An lokdô na ini takop kan sarong tapayan-na-lulubngan. An nakadukay kani iyo si Ermelo Almeda, sarong taga-Naga asin paradamot nin mga artifaks asin relikyas kan soanoy na panahon. Ngonyan an lokdô naka-displey sa Museo del Seminario Conciliar de Nueva Caceres kan Holy Rosary Minor Seminary. 

Nabanggit man an Libmanan ni Feodor Jagor, sarong Aleman na antropologo na nagbisita igdi sa Pilipinas (1859-1860). Sa saiyang libro na Reisen in der Philippinen (na pinalis sa Ingles ni Austin Craig, 1917) sabi niya si Melendreras daa mismo an nagsalaysay saiya na kan taon 1851 nakakotkot sa Poro'. sarong lugar igdi,  nin mga antigong tapayan, mga plato, mga kolambiga, mga bronseng daga, mga bungô asin tu'lang nin tao saka kun ano-ano pang mga bagay na soanoy nang maray.  Sabi nya nakidagos pa siya ki Fray Bernardino Melendreras na iyo kadto an kura paroko.

Maka-ngalas ta igwa ngani igdi sa Libmanan na baranggay na an apod Handong na pigaatid-atid kan mga paraadal kun baga ini ginuno mansana sa pangaran ni Handyong. Igwa man antigong paroy na an ngaran hinandyong, na kun baga kawat sa isip, ipinagngaran sa heroeng si Handyong?

An banwaan man na ini iyo an ginibong ontokan kan Tangkong Vaca Guerilla Unit kan nagsakyada an mga Hapon sa Pilipinas. Igdi nagbase sa Libmanan an mga guerilla asin iyo ini an yunit na nagpatalsik sa mga Hapon sa Naga, katuwang an ibang guerilla yunit,  kan pataposon na an guerra. 

Orog pa sa gabos, an Libmanan iyo an nagtao kan saro niyang aki na dakula nanggad an ambag sa lantad nin edukasyon igdi sa ronang Bikol: si Dr.Jaime Hernandez (1892-1986). Si Dr.Jaime Hernandez, aki ni Leon Hernandez na saro sa Quince Martires kan Camarines,  iyo an kagtogdas kan pinakadakula asin pinakagurang na unibersidad sa Kabikolan, an Universidad de Nueva Caceres (University of Nueva Caceres) na minukna niya kan taon 1954.

Sa pagkiling kan banwaan na Libmanan saiya asin pag-onra kan saiyang naginibohan, an banwaan na ini nagpahaman asin pinatindog an sarong estatuwa para sa pag-orgulyo kan saiyang pangaran. An monumento ikinaag sa sarong plasa na nginaranan na, Dr. Jaime Hernandez Mini Park.

An Libmanan poon kan taon 1990 nagin tukawan nin local na Simbahan Katoliko.  Nagin ining sarong lokal na teritoryo sa kasaysayan nin Simbahan sa Bikol. Pinagmukna an Prelatura kan Libmanan kan Marso 19, 1990. An enot na Obispo iyo si Muy Reverendo Prospero Arellano D.D. Pinagnombrahan siya kan Vaticano bilang Obispo kan prelatura kan Deciembre 9, 1989 kasabay kan pagdeklara na igwa na nin Prelatura sa norteng parte kan Nueva Caceres.

Kan Junio 19, 2009, naimukna bilang sarong diyosesis an local na simbahan kan Libmanan. Asin an nasasakupang mga banwaan iyo an mga banwaan kan primer asin segundo distrito kan Camarines Sur.Sa kapinonan, an Diyosesis igwa nin 16 na mga parokya. Kan 2006, Hangang sa presenteng taon, igwa na ining 28 parokya. An Presenteng Pamayo kan diyosesis iyo si Muy Reverendo Jose R. Rojas, Jr. D.D. Asin enot na Obispo kan Diyosesis kan Libmanan.




#Article 176: Milaor (259 words)


An Milaor sarong ikaapat na klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Pilipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An pangaran na Milaor gikan sa mga ngaran na Milarrit, Milave asin Milauod. Gikan an Milauod sa tataramon na May Laud. An May na may boot sabihon na ugwa, asin Lawod na an boot sabihon, hararom na parte kan dagat o salog. Nin huli kaini, an Maylauod nangangahulugan nin magduman sa hababang parte nin banwaan. 

An Milaor, dae lang namumugtak sa hababang lugar kundi ini barahaon na puon pa kan panahon kan kolonyal.

Nababanga an Milaor sa 20 barangay. Pinangengenotan an kada barangay kan kapitan asin mga kagawad na binoto kan mga rehistradong botante.

Manlaen-laen an pinag kukuanan nin pagbuhay kan mga taga igdi. Nin huli sa harani sa umahan asin salog, kadaklan sa mga nag eerok digdi mga paraoma asin parasira. Mantang an ibang nag eerok digdi, nasa sainda lang na mga harong asin nag gigibo nin alang na sira, lonnganisa, tossino, embotido, chicharon, mga dulce, mga pandekorasyon asin kadakol pang iba.

Duwa sa mga magagayon na tanawon an pinag-oorgulyo kan mga taga digdi, iyo an Embarcadero asin an Leaning Tower kan Milaor. An Embarcadero sarong sadit na parke sa gilid nin salog asin ginigibong tambayan kan mga taga digdi. An kampanaryo kan simbahan igdi naghoraray asin sarong bagay nang ngangalasan. 

Nabubuhay an mga taga Milaor sa lumang pagtubod asin mga kaugalian. Mga relihiyoso, mahihigos, mabuboot, simple asin matinabang tabang.




#Article 177: Nabua (171 words)


An Nabua sarong enot na klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Iyo man ini an naapodang banwaan na ina kan mga banwaan nin Baao, Bato, Bula, Buhi, asin Balatan asin kan ciudad nin Iriga. Kan kaidtong yaon pa sa poder nin Español, an Nabua nababanga sa limang magkakasuhay na distrito: an Antacudos, Binoyoan, Caobnan, Lupa asin Sabang.

An kinangaranan hale sa tataramon na bowa sabot sa pisogan nin niyog o lobi.

Nababanga an Nabua sa 42 barangay.

An Nabua mamimidbidan man sa manga suanoy na kinaugalian.

Ini an apod sa pagranga sa sarong babayi nin lalaking muya niyang magin kailusyon.

Ini an apod sa obigacion nin sarong kagharong na magpamibi siya durar na ipapadolok niya an saindang manga patron sa mga harong.

Ini ginigiromdom tuyong enot asing ikaduwang aldaw nin Noviembre kun saen digdi pigsasalingoy an saindang manga namomotan sa buhay na naggadan na.




#Article 178: Ocampo (307 words)


An Ocampo sarong ikatolo na klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo an . 

Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa man ining sukol na  kilometro kwadrado.

An presenteng banwaan nin Ocampo gikan sa Mission de Mabatobato na ipiglunsar kan mga Fransiskanong prayle kan taong 1735. Inapod na Mabatobato an lugar uli sa presensiya nin mga darakulang gabo na nakawarak sana sa palibot kaini. Pigtutubudan na hale sa pagputok kan Bukid Isarog an mga gapo na ini. Bilang sarong misyon, may apat na baryo ini - iyo ini an Ayugan, Tinablanan, Pinit, asin Moriones.

Kan mga enot na parte kan siglong 1800, an mga tawo hale sa mga kataid-banwaan kaini duminayo sa lugar para sa pagtanom. Uminuswag an lugar na iyo an pinunan kan paglaom nin mga tawo kaini na magin suway na munisipalidad sinda. Nakiulay si Cabeza de Barangay Michael Alcantara asin Don Jose Barangbang sa obispo kan Caceres na gibuhong sarong banwaan an dating baryo.

Kan taong 1917, an Mabatobato pigbugtak ngona sa pangangataman kan munisipalidad nin Pili uli sa epekto kan Giyerang Espanyol-Amerikano. Kan 1922, nagkaigwang bagong parokya an banwaan kun sain enot na naitala an pagbunyag asin paglubong digdi. Nagpuon na an pag-uswag kan lugar liwat asin an pagdayo kan mga tawo hale sa mga kataid-banwaan asin man sa mga probinsya nin Batangas asin Tayabas.

Pagkatapos nin tolong dekada, an mga lider asin tawo kan Mabatobato nagpuon giraray na maghagad nin katalingkasan. Kan 1948, sa termino kan dating Kongresman Sebastian C. Moll, Jr. nin ikaduwang distrito kan Camarinies Sur napunan ng itao an kahagadan na ini. Pigpirmahan ni Presidente Elpidio Quirino an Executive Order No. 243 kan 15 July 1949 an “Organizing Certain Barrios of the Municipality of Pili, Camarines Sur, into an Independent Municipality under the name of OCAMPO”.




#Article 179: San Fernando, Camarines Sur (150 words)


An San Fernando sarong ikaapat na klaseng banwaan sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Nababanga an San Fernando sa 22 barangay:

An Simbahan Yaon sa pangataman kan Patron na si San Juan Bautista. An parokya tinugdas kan taon 1813.  An pastor (Parish Priest) iyo si Reberendo Padre Melecio Antonio L. Felix. An vicario iyo si Reberendo Padre Apolinar R. Napoles Jr. An bisyon kan parokya iyo na an mga pinaggrupong mga pamilya na inaapod cluster magin saradit na kristiyanong komunidad o SKK. Igwang 235 na clusters an parokya.  An cada cluster igwang miembro ni 15-20 magkataraid na pamilya.  Pigtutulod na an ambiente nin pagigin magturugang na kristiyano (nagkakaminorootmootan, may pagmangno, pagmakulog asin paghingowa nin pag-uswag sa pangkabuhayan) iyo an maghade sa lambang komunidad na ini.




#Article 180: San Jose, Camarines Sur (1032 words)


An San Jose yaon sa ikaapat na kategorya kan mga klase nin  sa probinsya kan Camarines Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Pero, uyon sa pinakahuring datos kan munisipyo, an banwaan igwa na sa maabot na 41,280 katawo kan 2014 asin igwa man nin 8,220 na total na pagharongon. Kadaklan sa mga ini mga paraoma, parasira asin mga trabahador. An insidente nin pagtios minaabot man sa 39.10%.

Nababanga an San Jose sa 29 barangay:

An historiya kan banwaan kan San Jose may petsadang pabalik sa 1601 kunsoarin an banwaan na ini saro pa sanang baryo kan Lagonoy na pinag-apod na “Danlog”.  An dating kura paroko kan Lagonoy na si Padre Salvador Mendoza, nagdesisyon na magtugdok nin sarong simbahan sa lugar na pinag-apod na “Cabayawasnan” nin huli kan presensiya nin kadakulon na mga pananom na bayawas na nagtaralubo sa lugar. An konstruksyon kan simbahan nagpoon kaidtong 1818. Saro idtong espuwerso nin tarabangan kan mga katawohan nin Lagonoy na iyo an nagtrabaho sa may hiragang parte asin kan mga katawohan nin Danlog na yaon sa may parteng Timog. Haros an mga materyales asin patrabaho libre o bilang kabayadan kan mga kinarasal asin binurunyagan.

Kan 1813, an banwaan kan San Jose opisyal na pinag-establisar sa pangaran na Patrocinio, na naggikan sa pangaran na “Patron” na an boot sabihon “modelo.” Dangan ini pinagliwat sa Patrocinio de San Jose na an pinaggikanan iyo an Patron kaining santo, Patriarca de San Jose. Sa bandang huri kan 1883, ini pinaghalipotan sa apod na San Jose na iyo na ngunyan an opisyal na pangaran. An mga pundador kaini iyo sinda Padre Salvador Mendoza, na iyo an dating Kura Paroko kan San Jose asin si Don Macario Agustin, an enot na Capitan Municipal kan banwaan.

Matapos na ipundar an banwaan, an progreso asin kauswagan kaini nagin mahiwas asin ini nin huli sa espuwerso nin tarabangan kan simbahan asin estado. Kan 1887, an mga pundasyon kan pagharongon nin munisipyo pinaghaya kan si Venancio Obias iyo an Capitan Municipal. An mga nagsurunod saiya pinagpadagos an trabaho alagad an estruktura kumpletong pinagdestroso kan sarong makusugon na bagyo kan 1898 na pinag-apod na “Bagyong Ogis,” nin huli ta an mga ubak nin mga kahoy pinagbaraklas asin an mga poon pinaghimong maputi. An dakulang harong kaidto pagsasadire ni Capitan Gregorio Patrocinio iyo ngunang pinaghimo na temporaryong korte.

Kadakulon nang mga prominenteng tawo an nagriribay-ribay sa pagkapot kan mga renda nin gobyerno magpoon 1813 sagkod 1903 bilang “Capitan Municipal”, “Juez de la Paz” asin “Maestro Municipal”.

Kunsoarin na an mga katawohan nin Naga nagdesisyon na kumapot nin armas kontra sa mga Espanyol, si Elias Angeles na kaidto iyo an namamayo kan “Guardia Civil” nin Naga, pinagkumbinse an mga katawohan nin San Jose na makiayon sa saindang kahiroan. Si Ariston Prila, sarong “Cabeza de Barangay” na gikan sa barangay Kinalansan, iyo an nagsimbag sa pangapudan.

Sa amay na parte kan 1903, kunsoarin na an mga Amerikano nakaabot na sa banwaan, igwa kaidto nin kadikiton numero kan rebolusyonaryo na pinapangenotan ni Jose Valencia asin Nicomedes Mata, alagad sinda nagdurulag kan saindang narealisar na an saindang pakipaglaban daeng kamanungdanan. An Gobyerno Amerikano yano tulos na pinag-establisa asin nagpadagos sa kampanya nin pagpahubya mantang padagos sa katuyuhan kaini na ipasunod an mga kaliwatan sa kadakol na mga aspeto nin buhay kan mga namamanwaan.

Sa panahon kan okupasyon nin mga Hapon, an mga soldadong Hapon nakaabot sa banwaan kan mga huring parte na nin taong 1942.  Kadaklan kan mga katawohan nakapag-ebakwar na sa mga hararayong barangay asin minaabot sagkod sa mga kabukidan nin Goa asin Lagonoy mantang an iba man nakibali na sa kahiroan nin mga gerilya. An Filipino-Hapon na gobyerno nagpadagos na igwa nin designadong Mayor. Mga boluntaryong Filipino an mga tumatawo sa depensa kan panbanwaang munisipyo na nagsirbeng garrison mantang an Imperyal na Puwersa kan Hapon an maykapot kan Goa bilang pamayuhang-kampo. An mga eskuwelahan pinagsugong burukasan kan mga awtoridad tanganing pahubyaon asin matawanan nin kakusgan nin boot an mga namamanwaan.

Kan matapos an giyera sa Pasipiko asin an selebrasyon nin Independensiya kan 1946, an mga namamanwaan luhay-luhay na nagbabawi kan saindang mga buhay gikan sa makuring sakit kan giyera asin nagbaralik sa saindang normal na pagbuhay na igwang pinagbagong kakusganan.

An Mayo 19 iyo an marka kan taonan na selebrasyon na kapistahan ni San Jose, an patron kan banwaan.

Kadakol na mga prominenteng mga tawo an nagriribay-ribay na nagkarapot kan renda nin Gobyerno poon 1813 sagkod 1903 bilang Capitan Municipal, Juez de la Paz asin Maestro Municipal, asin an saindang mga pangaran asin mga taon nin pagserbisyo manunumpungan na naka-imprinta sa mga dingding kan lobby kan edipisyo municipal.

Sa historiya kan local na pamayong ehekutibo, an enot na elehidong babaye na nagin alkalde iyo si Hon. Salvacion R. Valer kan 1960-1963.

An kadaklan sa mga pagharongon yaon sa pag-ooma, pagpapadakula nin mga hayop (dawa arin sa natad man o komersiyal), o baya yaon man sa pagdadakop nin sira sa lawod. An iba man mga empleyado sa mga opisina kan gobyerno asin pribado, asin and iba man yaon sa pagnenegosyo, paglalako, o kunbaga empleyado sa sadiri.

Igwa man sa presente nin mga nagkapirang numero kan mga industriya na igwang kanungdanan sa agrikultura kabali na an welding shop, paggigibo nin mga threshers, hand tractor, kariton asin mga pambungkal, paggigibo nin yelo asin mga pasilidad sa pagsaray nin yelo. Igwa man nin rural banks, asin nagkapirang mga molino.

Mga lokal produkto minabale:

Sa bilog na historiya sa probinsiya kan Camarines Sur, an banwaan kan San Jose iyo na gayod an pinaka-enot na banwaan na nagtatao o nakapagtao na nin libreng serbisyo para sa gabos na mga residente kaini lalo na sa serbisyo sa salud, edukasyon asin hanapbuhay para sa mga kinapobrehan. An lokal na gobyerno sa ngunyan, iyo na an nagseserbing pinakahuring sandigan nin pangangaipo kan mga namamanwaan.

Sa ngunyan, an San Jose Diagnostic Center na pinagmuntar kan Pebrero 14, 2014 sa irarom kan pamamahala kan presenteng alkalde na si  Antonio B. Chavez nakapagtao na nin libreng serbisyo na minaabot na sa sobra sa 900 na mga benepisaryo. 

Ang mga libreng serbisyo na pinagtatao sa mga namamanwaan iyo an mga minasunod:




#Article 181: Lista kan mga ciudad asin banwaan sa Filipinas (138 words)


Saro ining lista kan mga ciudad asin banwaan sa Filipinas na nakapakarhay sosog sa provincia asin alpabeto. Poon kan September 4, 2007, igwang 135 ciudad asin 1,493 banwaan sa 82 provincia sa Filipinas.

Banwaan: 

Banwaan: 

Municipalities: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Ciudad: 

Ciudad: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Banwaan: 

Banwaan: 

Cities: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Cities: 

Banwaan: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Ciudad: 

Banwaan: 

Banwaan: 

Banwaan: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Cities: 

Municipalities: 

Municipalities: 




#Article 182: Polangui (902 words)


An Polangui saróng primera klaseng  sa provincia kan Albay, Filipinas. Ini saro nang nagdadakula asin mauswag na primera klaseng sentro ning pagtalubo, na pigkokonsiderar na pinakauyon asin pinakaurog na destinasyong ekonomiko sa minausbong na pamamakal asin aktibidades-komersiyal sa Ikatolong Distrito kan Albay. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Ipigseselabrar sa banwaan na iní an festival na Pulang Angui tuyong Hunyo 1. 

Nababanga an Polangui sa 44 barangay. Ini nababanga pa sa 3 dibisyon:

An Polangui iyaon sa Norte-Sirangan na kag-apatan kan ikatolong distrito kan Albay, na igwang kadagaan sa hiwas na 14,530 ektarya(35,900 acres). Sa Norte kaini iyo an banwaan kan Buhi asin Siyudad kan Iriga, probinsya nin Camarines Sur; sa parte Sur, an mga banwaan kan Libon asin Oas patin kan Siyudad nin Ligao; asin sa Sulnopan iyo an Siyudad kan Tabaco asin banwaan kan Malinao. 

Ini nasa rayong 43 kilometros Norte kan sentro-regional kan Kabikolan, an Siyudad kan Legazpi; 56 kilometros Norte-Sirangan kan Siyudad nin Naga; asin 136 kilometros Sur kan Daet, Camarines Norte. Ini man nasa rayong 11 km sur kan Siyudad nin Ligao, 63 km Sirangan-Sur-sirangan kan Sorsogon (Sorsogon), 30 km Sur-sirangan kan Daraga (Locsin), 24 km Sirangan kan Siyudad nin Tabaco, 36 km Norte-sulnopan kan banwaan nin Pili (Camarines Sur),  63 km Norte-sulnopan kan banwaan nin Libmanan (Camarines Sur), 14 km Norte-sulnopan kan Siyudad nin  Iriga (Camarines Sur) asin 16 km Sulnopan-Norte-sulnopan kan banwaan nin Nabua (Camarines Sur).

An klima sa Polangui tropikal na may signipikanteng mga pag-uuran. Patin sa mga bulan nin tagmara, nakaeeksperiensia an banwaan nin kadakol na pag-uran. Ini man ipinagkaklasipikar bilang klimang Af(Equatorial, fully humid) , sosog sa klasipikasyon kan Sistemang Köppen-Geiger. An temperatura sa bilog na taon minasungdo sa average na 27.0 °C . An kasuklan kan pag-uuran sa bilog na taon minaabot sa 2688 milimetros  o 101.84 in(pulgada).

An banwaan kan Polangui igwa nin 82,234 katawo an nag-eerok(as of 2010) asin hi'bog nin katawohan na 566.46 lambang kilometro kwadrado(km2). Igwa ining ki nagtatrabahong populasyon na minaabot sa 37,247 katawo asin parabotong 54,083 katawo.

Susog sa 2010 CPH Special Release para sa Banwaan kan Polangui kan NSO, sa 82,234 na naitalaan na tawo sa kaharongan, 36.1 porsyento kaini an kaakian na 15 taon pababa. Kun hihilngon naman an pagkadayon(distribusyon) kan edad asin pagkaintawo, sa 0-49 taon, 51.2 porsyento an kalalakihan. Mantang sa 50 taon paitaas, urog na dakol an kababaihan, kun saen sinda minakompuesto ki 54.4 porsyento para sa edad na iyan.

An rampot na edad para sa banwang Polangui nasa 21.7 taon. Kung pag-aatidon(iaanalisar), buot sabihon, kabanga kan total na katawohan sa Polangui, hababa sa 22 taon an edad. Para naman sa mga kalalakihan an rampot na edad 21.1 taon, asin sa kababaihan 24.7 taon.

Sa 82,234 na katawo, 50.4 porsyento an lalaki asin 49.6 porsyento an babaye. Ini nagrapot(nagresulta) nin tumbas sa pagkaintawong 101.6 na lalaki sa lambang 100 na babaye para irepresentar an gabos na edad.

An kabilogan na tumbas nin pagkainanga' sa Polangui nasa 70. Buot sabihon, ini naghahatag(nag-iindikar) na sa 100 nin edad-paratrabaho, igwa nin minaanga' na 61 na kaakian(young dependents), asin 9 na gurang(old dependents).

Kadakol na mga usipon asin suysoy an lakop manungod sa pinagkuahan kan pangaran na Polangui. An pinakaangay asin igong usip iyo na, kaiyan na sarong matinambong kahoy na iyaon sa rona na pigtugdokan kan banwa. An mga tawo inaapod ining Oyangue, na iyo man na panusganan kun baga sinda nagkapanralakop.

Igwa nin duwang tampad na usip manungod sa kahoy na ini. Enot,  ining kahoy na Oyangue nagluluwas nin mga maliwanag asin makintab na mga bagay sa alitoktok kaini. Tuyong  minaluwas iyan, an mga tawo dai makaturuhok sa kahoy ta puwede sindang mabota.  Ikaduwang saysay, iyong, su mga enot na nag-erok na Kastila nanumpongan ining kahoy asin ini ninda ginibong panusganan. Inaapod parati an lugar Binanuaan alagad ini inaapod kan mga bakong kag-erok na Oyangue. Kan dumakol an mga tao tanganing digdi mag-erok asin naenganyar sa pakipamakal sa mga kag-erok, urog pang namidbid sa ibang rona an pangaran na Oyangue bilang pagtulod sa kahoy huli ta ini urog na inaako kisa kan Binanuaan. Su mga kapag-arakian napagbalo-bagi an katagang Oyangue tuyo sa pagpapalipot na mga panaram. An pinakainaako kaidto asin maigot na ginagamit an Polangue, na sa haloy nagin Polangui na iyong piggagamit sa ngunyan.

An saro pang suysoy, manungod sa babaying an pangaran Pulang Angui na boot sabihon sa Ingles Red Maria(Angui, saro pang gaha sa Maria). Igwa man ining duwang katungkosan. Enot, ining tema kun saen ipinapahiling an sarong babayeng nakasulot nin pula, si Angui,  kung sain ini minahira nin paggalang sa mga gurang kun inaapod siyang Tia Angui, asin nin pagserbisyo sa mga tawo sa saodan, huling an pamamakal(marketing) sa Tagalog inaapod man na Tiangge. Ikaduwa, ining babayeng si Angui na muot magsulot nin pulang bado. Huli kaini, siya man ikinababangkag kan mga kalalakihan sa saiyang kagayunan. Siya mabini, matalento, masaringgaya, asin mapinadaba sa artes asin religion. Siya an, nangengenot sa mga pag-orogma kan kadaklan. Dakul na mga soltero an gustong mag-agom saiya. Kun madalaw sinda, an sinasabi, maduman ki Pulang Angui. Kan dumatong an mga Kastila, si mga soldados na nag-abot, nag-hapot kan ngaran kan lugar. Su mga kag-erok, napaghona na hinahapot an ngaran ni Pulang Angui asin ini man iyong tinungkosan. An mga dayuhan sinurat na ngaran an Pulangui, an pagsarama kaining ngaran, na sa kahaloyan nagin Polangui.




#Article 183: Bato, Catanduanes (260 words)


An Bato sarong ikalimang klaseng  sa provincia kan Catanduanes, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Napapalibotan an banwaan kan San Miguel sa norte,  Baras sa norte-subangan, Kadagatan Pacifico sa subangan, Cabugao Bay sa sur hanggan sur-sulnupan, asin kan Virac sa sulnopan.

Sa lugar kan inaapod na ngonyan na barangay kan Batalay, Bato naglataw an oro-osipon na igdi sa haraning kadagatan kaini nalunod an sarong galleon kan mga Kastila na darodara an pirak na pamgasto kan gobyerno kolonyal. Nagpa'ili kuta igdi si mga Kastila alagad huli ta makusog si bagyo nalunod an sasakyan asin nagkaralamos an mga sakay. Si iba kuta nakaralangoy pasiring Batalay pero daa ginaradan kan mga tinubo. 

Katakod kan istoryang ini nin paggadan kan mga misionero an istorya na resulta kan makagiram-giram na pangyayari,  paayaw-ayaw daa na mga batalay nagralayog pasiring sa pampang asin nagturusok sa mga kababatagan. Kaya gayod pigngaranan na an lugar na Batalay.

An lugar kan Batalay iyo an enot na naagihan kan si ekspidisyon nin mga misionerong Kastila pinamayohan ni Lergazpi-Urdaneta kan taon 1576. Mala susog sa rekord igdi ilinubong an Agustinong Prayleng si  Diego de Herrera, saro sa misionero, asin pigtandaan nin krus an saiyang linubngan.  Sinasabi na an pigtanda na krus saray pa ngonyan sa may altar, enkluso nin salming. Sa pagromdom kan pangyayaring historikal, sarong marker an ikinaag sa atubangan kan kapilya kan Abril 1, 1973 (yaon an retrato kan interior kan santuario sa too).

Nababanga an Bato sa 27 barangay.




#Article 184: Bangued (116 words)


An Bangued sarong primera klaseng banwaan na namumugtak sa probinsya nin Abra, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 105.70 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa kasasarong distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An ngaran kan Bangued gikan sa tataramon na bangan nangangahulugan na bagat sa tataramon na Bikol o roadblock sa Ingles. Namuknâ ini bilang pueblo kan 1598 dangan nagin kapitolyo kan probinsya nin Abra kan Hulyo 25, 1861. An patron kan banwaan iyo si Santiago.

Isinàngat ni Kagawad Avelino Bello an sarong resolusyon na naghuhurot kan pagiging syudad kaini.

Nababanga an Bangued sa 24 barangay.




#Article 185: Takal (170 words)


An takal (Anadara antiquata L.; Ingles, nodular ark, granular ark, propeller ark, antique ark) sarong bingkáy na takopan na an hitsura nakaagid sa punaw alagad igwa ining pinong kurit o li'gi' sa tibulaka na an direksyon pasiring sa bukahan. Maputiputi o kolor gatas ini. Hinihingap an laman kun ini ipapakilo na ta itinda o lulutoon. Ini sarong especies nin buskay na kabali sa pamilyang Arcidae.

Sa kaamayi pa kan taon 1600, nalista na ini ni Marcos de Lisboa sa saiyang Vocabulario de la Lengua Bicol, asin ini an saiyang diskripsyon kan hayop na ini sa dagat na dakul sa harani kan Sola' kan San Miguel:

An mga taga-Sibobo, Calabanga sa Camarines Sur an paradara kan takal sa saod kan Ciudad nin Naga.

An hiningap na laman kaini pwedeng adobohon, pwedeng i-barbekyu o pwede man sangkap sa sinabawan. An bingkay kaini ginagamit na gayo sa konstruksyon ta nasirbing apog kan panahon sa pagdukot kan mga gapo sa pagtogdok nin mga simbahan kasalak sa timpla an kaputian kan  sugok, galagala asin bandala.




#Article 186: Danilo Gerona (332 words)


Si Danilo Danny Madrid Gerona (Hulyo 18, 1960 sa Canaman, Camarines Sur) sarong Pilipinong historyador, propesor asin kagsurat kan Ferdinand Magellan: The Armada De Malucco and the European Discovery of the Philippines (2015). Bago kaini, siya nagsurat nin manlainlain na libro nin kasaysayan kan mga banwaan sa Albay, Camarines Norte, Camarines Sur asin Masbate, siring man kan Universidad de Santa Isabel sagkod Ateneo de Naga na Unibersidad, asin iba pa.

Siya an kagdiskobre kan petsang Mayo 27, 1579 komo aldaw nin pagkamukna kan probinsya nin Camarines. Kan 2015, isinurat niya an Ferdinand Magellan: The Armada De Malucco and the European Discovery of the Philippines na urog nagpabantog sa saiya.

Siya dating propesor sa Ateneo de Naga na Unibersidad asin direktor kan Instituto sa Historya asin Kultura nin Bikol (Institute of Bikol History and Culture) sa nasabing kolehiyo. 

Nag-adal si Gerona nin elementarya sa Canaman Central School asin ipinadagos an sekondarya sa University of Nueva Caceres. Magpapadion kuta siya komo sarong Heswita, alagad pakalihis nin duwang taon, dai na nagpadagos. Nakua niya an titulong Batsilyer asin Master nin Arte sa Pilosopiya sa Ateneo de Manila na Unibersidad asin Doktor nin Pilosopiya sa Philippine Studies (History) sa Unibersidad kan Pilipinas.

Duwa sa saiyang naresibeng onra iyo an Kaogma Festival Hot Shots-Arts and Culture na iginawad kan lokal na gobyerno kan Camarines Sur kan 2005 asin an Outstanding Bicolano in Civic Development na iginawad kan Dr. Melchor T. Villanueva Awards kan 2007.

Hararom an saiyang adal dapit asin urog na sa kasaysayan kan amay na pagkolonya kan mga Espanyol sa ronang Bikol. Dakul na siyang mga papel na binasa sa mga internasyunal na mga forum asin mga tiripon nin mga historyador sa iba-ibang nasyon. Siya bakô sanang maray magsurat asin maglektura sa Ingles, kundi kasi parehas an pakanood niya kan tataramon na Espanyol. Tatao man siyang magtaram Pranses asin may pakasabot man kan lenggwaheng Aleman asin Portuges. 

Inspirasyon ni Gerona sa pag-adal nin historya si Domingo Abella. Siya dakol nang naisurat gabos manunungod sa kasaysayan: 




#Article 187: Eskwelahang Sentral kan Canaman (100 words)


An Canaman Central School an pinakagurangan na eskwelahan sa Canaman, Camarines Sur, Filipinas. Nagpoon komo sarong klase na iminukna kan 1903, piggibo ini sa sarong arkiladong residensya hanggan nagtalubo komo sarong kompletong eskwelahan pan-elementarya. Ngunyan na taon 2012, an Canaman Central School pinamamayohan kan pricipal na si Allen Baluyot asin ni Lita Mijares bilang supervisor kan Canaman District.

Namomogtak ini sa barangay Dinaga sakop haros 10,500 sq. m. kadagaan.

An Canaman Central School Alumni Association, Inc. (CCSAA) an organisasyon kan alumnay kaining eskwelahan. Namukna ini kan 1997 na si Dondon Adolfo Jr. an nagin enot na presidente. 

Mga bistong alumnay




#Article 188: Jesse Robredo (2856 words)


Jesse Manalastas Robredo (Mayo 27, 1958 - Agosto 18, 2012) kag-ako kan Gawad Ramon Magsaysay asin nagin alkalde nin siyam na taon kan Syudad nin Naga, Filipinas. Inot siyang nagserbe komo alkalde kan syudad kan 1988 sa edad na 29, bagay na nareparo siya an pinakahuben na nagtukaw sa siring na pwesto. Siya nanombrahan kan Hulyo 9, 2010 ni Pres. Benigno Aquino III bilang Kahilom kan Departamento nin Interior asin Gobyerno Lokal asin iyo ini an katungdan na kapot niya sagkod sa saiyang kagadanan. 

An agom ni Robredo iyo an abogadong si Leni Robredo, aki nin sarong retiradong huwes na si Antonio Gerona asin ni Salvacion Sto. Tomas. An mag-agom may tulong aki, anas babae: Jessica Marie Aika, Janine Patricia asin Jillian Therese. 

Si Robredo ikaduwang henerasyon na Tsino-Filipino. Siya an aki ninda Jose Chan Robredo, Sr. asin Marcelina Manalastas (namundag sa Navotas, Rizal kan taon 1927). Igwa siyang tolong tugang: si Jose Butch Robredo, sarong negosyante, si Dra. Jocelyn Robredo-Austria na yaon nag'eerok sa Estados Unidos, asin si Jenny Robredo-Tang. An lolohon niya sa ama sarong Tsinong imigrante nagngangaran Lim Pay Co na nagdangtol sa Filipinas sa pag-aboton kan ika-20ng siglo. Si Lim Pay Co nagin Katoliko asin saiyang pighingako an pangaran na Juan Lim Robredo. Ini an kostumbre nin sarong imigranteng Intsik, an pag-arog kan pangaran kan saiyang ninong o ninang. Si Lim Pay Co pinili na mangaran saiya an pangaran kan si pading nagbonyag saiya. An ama ni Robredo na si Jose Chan dinara pa man an apelyidong Chan ta ini an apelyido kan saiyang ina.

Nag-adal si Robredo nin elementarya sa Naga Parochial School asin ipinadagos an sekundarya sa Ateneo de Naga. Nagtapos siya nin kolehiyo sa De la Salle University na igwang duwang degree sa Industrial asin Mechanical Engineering. Nakua niya an titulong Master sa Business Administration sa Unibersidad kan Pilipinas, asin Master sa Public Administration sa Harvard University sa Estados Unidos.

Amay sa saiyang karera, si Robredo nagtrabaho sa San Miguel Coroporation kan 1980 sa Siyudad nin Mandaluyong sa seksyon kan Physical Distribution Technical Services sa lindong kan General Services Division, dangan sa laog sana nin anom na bulan nagsakat na siya sa responsibilidad, nalampasan an duwang lebel, asin pinakapot sa Finance Division nin anom na bulan.

Kan an namamayo niya ipighubo sa Magnolia Ice Cream, sarong dibisyon kan San Miguel, si Robredo inalok mag-iba saiya asin siya natoka sa logistics asin planning na seksyon manta na siya kadungan man na staff assistant kan physical distribution director.  
Paglaog kan taon 1986, siya buminalik sa syudad nin Naga kun sain nagin siyang program director kan Bicol River Basin Development Program, sarong ahensya na naghihingoa na maintegrar an gabos na development planning para sa urog na ikauuswag kan tulong probinsya
nasasakop kan rehiyon Bikol.

An tiyoon niyang si Luis Villafuerte, iyo an nag-agyat saiya na lumaog sa pulitika asin sa suporta kan gurang, siya nagdalagan para alkalde sa syudad nin Naga asin siya nakatukaw sa sinabing pwesto kan 1988 asin huli kaini, siya na an pinakahuben na persona sa edad na 29, sa bilog na Filipinas, na nagkapot kan siring na katungdan. Si Robredo nabirik an kamugtakan kan Naga hale sa mabublay asin mayong kabuhaybuhay na syudad asin nagin ini saro sa Most Improved Cities in Asia (Mga Gantad na gayong mga Syudad sa Asya), siring sa ginawad na pagbisto kan Asiaweek Magazine kan 1999. 

Masabi na kan siya nagtutukaw alkalde kan syudad, si Robredo naumaw na gayo ta huli saiya napakusog nanggad an partisipasyon kan mga namamanwaan sa paggogobyerno, bagay na iyo an nagbalik sa syudad an preeminenteng posisyon kaini bilang nanginginot na syudad sa ronang Bikol. Kan 1995, bilang pagbisto kan saiyang kakayahan asin kabatiran komo sarong namomoon sa pagpadalagan nin lokal na gobyerno, si Robredo napili mamayo bilang Presidente kan League of Cities of the Philippines, an kasararoan nin mga alkalde nin mga syudad. Poon man 1992 abot 1998, si Robredo naelehir man Chairman kan Regional Development Council, sarong konseho na nagkokoordinar asin nagpaplano kan kauswagan kan anom na probinsya asin pitong syudad sa Kabikolan.

Kan siya alkalde kan Naga, napalangkaw niyang gayo an koleksyon sa buhis, napasemento an pinakarokrok na mga tinampo sa syudad, naparikas an pagtaong permanenteng mga daga asin estaran sa dakul sa urban poor, napagantad an mga serbisyo kan mga barangay asin pinaotob an sarong silag na paggogobyerno ta gabos ibinibiklad sa publiko an anoman na dokumento, transaksyon asin gasto kan banwaan. Mala ta an mga bidding asin procurement kan gobyerno lokal ibinabalangibog paagi nin pagpublikar kaini sa mga buletin asin sa websayt mismo kan syudad. Masabi pa, napapondo niya an mga sugal arog kan jueteng, pinataralsik niya sa luwas kan Naga an mga imat-imat na nagpapasaling mga huba asin huli ta nakita niyang nagpipiot nang maray an mga tinampo sa sentro, binalyo niya gabos na terminal nin bus asin jeepney sa luwasluwas ngane dai makaulang sa trapik. An mga lakdang na ini marasa pa ta iyo an nagbuhay sa negosyo asin estado kan siyudad. Hale sa ikatolong klaseng siyudad, ta nagro'ro' nang gayo,  nabawe' niya an posisyon na dati na iyo an pinakaprimera sa rehiyon.  

Huli sa maray na padalagan sa irarom kan administrasyon ni Robredo, an syudad nin Naga nag-ani nin kadakul na mga papremyo, pag'omaw asin mga onra na nag'abot sa bilang na 189 internasyonal, nasyonal asin rehiyonal na award asin indibidwal na pagmimidbid.

Si Presidente Benigno Aquino III iyo an nagkapot nguna kan posisyon nin Sekretaryo kan Interior asin Gobyerno Lokal poon Hunyo 30 sundo Hulyo 9, 2010 kun kasuarin pignombrahan ni Aquino si Robredo sa katungdan na ini.  Alagad, duwang pulitiko sa Bikol, si Luis Ortega, dating konsehal kan Naga, asin Luis Villafuerte, Sr., an Kongresista kan terser distrito kan Camarines Sur, an nagbabangga kan saiyang kompirmasyon sa Commission on Appointments kun sain an huri myembro man digdi. Kan Marso 2012, pigloktawan an nominasyon ni Robredo. Kan Hunyo 2012 linoktawan naman an saiyang nominasyon.  Saro naman kutang pagbista kan saiyang kompirmasyon an itinalaga sa Agosto 29, 2012 alagad mayo nang kamanungdanan ta nagadan na si Robredo. 

Maski siring an pangyari, si Robredo pighingoa man giraray an udok sa boot na pagkapot kan saiyang katungdan asin nagkaag siya nin mga lakdang mapakarhay an padalagan kan mga gobyerno lokal na yunit. Saro sa lakdang na ini iyo an ipigpapasunod niyang Full Disclosure Policy (FDP), sarong polisya kun sain an gobyerno lokal obligado na ibuyagyag sa mga publikong lugar an 12 dokumentong pinansyal na nagpapahiling tulos kun sain mananggad nagdaragos asin pigtostos an pondo. An pagkuyog sa polisiyang ini saro sa karaipohan ngani an sarong gobyerno lokal makamit an sinasabing Seal of Good Housekeeping (SGH), na iginagawad taontaon sa mga gobyerno lokal na nagsunod sa polisya. An Seal of Good Housekeeping kumbaga nag-aagyat sa mga gobernante nin pagkahonesto asin mahusay na pagpapalakaw sa gobyerno.
 Sa bagay na ini, higot an saiyang pagtubod na kun danay na sinusukol an resulta kan mga trabahong ginigibo kan mga yunit nin gobyerno lokal, an praktis na ini mayong ibang ibubunga kundi an mapakarhay an saindang mga trabaho. 
      
Sa pagkapot niya sa mga katungdan sa gobyerno, saiyang tinatawan doon na dapat an mga transakyon sa gobyerno silag asin barang sa mga namamanwaan ngani yaon an pagtitiwala kaini sa mga lider kan banwaan. Masabi pa, maigot an kampanya niya sa pagbungkal kan mga kabuktotan  asin korupsyon sa mga gobyerno lokal asin sa kapulisan.

Saro sa magabat na memorandum (DILG MC 2010-101) na pinaluwas ni Robredo iyo an memo nagpapangalad sa pagpadukot, pagtaplak asin pagpaskil kan retrato o pangaran man kan sarong opisyal sa anoman na billboard dapit sa sarong proyekto nin gobyerno sa simpleng rason bako man personal na kwarta an ginagasto sa proyekto, sayod na 'pag'alsa kan sadiring tukawan' mansana an gibong ini kan opisyal.

Bantog sa bilog na probinsya na sa pulitika, luwayluway nagkabiriyang sinda Robredo asin Luis Villafuerte huli suboot nagsahongsahong pa si Villafuerte sa pagpadalagan kan syudad asin habo man magin tao-tao sa posporo an alkalde. Sa igot na mawot ni Villafuerte mabungkal sa poder si Robredo, pirang beses si Villafuerte nagkaag asin nagsuporta sa kalaban ni Robredo tuyong nareeleksyon, alagad an bilog na Naga, huli sa makusog na pagtubod pa saiya, binobotohan pa siya. Matingog na maray an kurahaw niya sa kampanya na Ubos kun ubos, gabos kun gabos! mala ta totoo mananggad mayo nakalusot ni saro sa linyada kan mga kandidatong para konsehal lado sa kandidatong kalaban ni Robredo pero dakul an duda kan kalaban na dinadaya suboot ni Robredo an resulta ta dai makatubod na entero sindang naboboklo.

Nag-abot sa punto na pati an isyu kan citizenship ni Robredo binulitlit pa ni Villafuerte asin mismo an sobrino niyang si Jojo Villafuerte na linabanan siya sa pagka-alkalde pero nadaog nagsàngat nin mga kaso sa Commission on Elections nagkekwestyon kan saiyang kwalipikasyon na magkandidato ta siya daa sarong 'alien'.

Sa marayrahay na naginibohan ni Robredo sa lantad nin serbisyo publiko, 14 mayor na onra an ipiggawad saiya, na masambit an magkapira kaini:

Si Robredo saro man na trustee sa Synergeia Foundation Inc., koalisyon nin mga indibidwal, mga institusyon asin mga kaayonan na sararong nagtatarabang mapagantad an edukasyon sa Filipinas. An pundasyon nakikidamay sa mga gobyerno lokal, sa Departamento nin Edukasyon, mga grupong sibiko, mga eskwelahan , mga maestro, mga magurang asin mga estudyante ngane mapangyari an mga sistimatikong programa na mapakarhay an mga proseso, sistema asin estruktura nin pag'adal asin pagtokdo.

Kaiba man sinda Gobernador Grace Padaca kan Isabela asin Gobernador Ed Panlilio kan Pampanga, sinda nagbunsod kan Kaya Natin! movement, sarong hiron na nagpoon kan Hunyo 2008 pagtiripon sa Ateneo de Manila na Unibersidad kun sain ini hinihiling na hiron na naghohorot nin tunay na pagbabakli, paghihira, asin lideratong ethikal sa Filipinas.

Sa pag-onra ki Robredo, si Senador Ramon Revilla nagsàngat kan Resolusyon Nu. 848 sa tuyong pagpadanay kan pagromdom kan maray na gibo niya, asin man si Senador Francis Pangilinan ipighayag an sarong Resolusyon Nu. 843 sa tuyong pagtaong honor sa dainang sekretaryo huli sa saiyang matagom na kontribusyon sa pagrereporma sa palakaw kan gobyerno sa Filipinas.  

Tolostolos an siyudad nin Naga sa ri'gon kan Ordinansa Nu. 2012-043, petsado Agosto 29, 2012, ipigngaran saiya an Coliseum nin Naga huli sa marayrahay asin napapalaen na naginibohan bilang alkalde kan Naga asin komo Sekretaryo kan Departamento nin Interior asin Gobyerno Lokal. An siyudad kan Naga makaag nin sarong museo kun saen matitipon asin masasaray an gabos na memorabilia kan dainang Sekretaryo na aaporon Jesse M. Robredo Museum and Memorabilia, mapepwesto sa laog kan Raul S. Roco Library harani sa City Hall.

An Bicol University sa Legazpi City pinagmarhay na ipangaran saiya an bagong muknang Institute of Local Governance sa sarong pormal na pagbungsod  kan Septyembre 20, 2012. 

Sa kagadanan ni Jesse Robredo, bigla-bigla nagturunga an mga memorabilia manongod sa saiyang pagkatawo: mga streamer asin mga t-shirts na nagpapahiling nin pagkamoot, paghanga, pagpasalamat asin pagromdom, mga payong na may siring man na mga mensahe, mga abaniko asin pati pambukas bote saka padukot sa ref. An siring na mate dai pigsonson, biglang nagsolwak asin nagpahiling kan hararom na kawa'ran sa nagtalikod sa buhay. Masabi pa, sarong kolektibong paglogo'logo an nahiling sa reaksyon na ini kan komunidad.

Si Robredo simple an  pagbuhaybuhay, dai nag'iinom asin dai man nagsisigarilyo asin sa tiripon seguro sa paglikay sa disgrasya, dai nainom basta kan dinuduhol saiyang inomon na malipot. Mayo siyang mga bisyo siring kan naheheling sa mga tipikal na pulitiko.  Sa anuman na okasyon sosyal na tinutungahan, an pagpahiling niya bastante na asin amay tolos na nahale. An saiyang pagkakuripot bantog-bareta sa bilog na syudad. Yaon diyan an surubahan na naglalakop na si Robredo daa agit-agitan na tagahanga ni Pacquiao, sarong padaprig saiya ta si Pacquiao parati naparetrato higot na gogom an duwang kamot. Binansagan na Pogi, siya kan Alkalde pa, maski sa mga kontrata sa gobyerno sinisi'rip nanggad na makua kan gobyerno an pinakabentahe sa kaban kan siyudad ta habo siya kan masamwang o marawraw na paggasto kan kwarta nin banwaan. Sa paglaog sa trabaho amay pirme asin pinakahuri sa napule ta saro siyang workaholic. Estrikto siya pero bakong laggod magtaram sa pagtuyaw sa mga sakop niya sa opisina. Mahuyo an boot, mayong ayre, asin parati ngane mahiling sa sentro kan Naga nakashorts sana. Alagad man, siya may katagasan nin boot sa pighuna niya tamang desisyon asin tamang gibo. 

Gusto niya an mga gibohon magibo tolos, daing abala ta resulta saiya an importante. Mala ta sabi ni DENR Secretary Ramon Paje, saro man na Bicolano, an pirmeng pagsadol saiya, Giboha na Mon. Giboha na.  Totoong gayo ta an pilosopiya sa buhay niya iyo an Kun bako ngonyan, noarin pa!

An pamilya niya tinatàwan nanggad importansya asin parati napuli sa pangudtohan ngani makasaro an saiyang  pamilya sa pagkakan, asin kan siya Sekretaryo na, pagtatapos kan semana tulos nauling Naga sa tuyong makasaro niya an saiyang agom asin mga aki. Seguro huli sa mapanas na memorya maski sarong beses na pinabisto saiya dai nalilingawan asin tinitìno sa dalan kun masabatan

Kan Agosto 18, 2012 an eroplanong Piper PA-34 Seneca lunad si Sekretaryo Robredo haling Syudad nin Cebu kun sain siya imbitado sa inagurasyon kan sarong bagong edipisyo kan Philippine National Police asin pasiring nang Syudad nin Naga.

Kairiba niya sinda Capt. Jessup Bahinting, Kishitz Chand (sarong Nepali) asin an saiyang aide-de-camp na si Jun Abrasado kan naglagpak sa tubig kan Sola' nin Masbate. Sa apat na sakay, saro an nakaligtas buhay asin an duwang piloto saka si Robredo nakua garadan na pag'ayaw nin apat na aldaw na pugapugang pagrurip kan mga naghaharanap sainda. Nakua sinda nakakulong sa naglubog na eroplano asin ini nakasangat sa gilid nin ampas, 180 pye an rarom asin 800 metro an rayo sa kosa kan Masbate alas 8:15 nin aga, Martes, Agosto 21, 2012 (Oras sa Filipinas). An bareta kinompirmar ni DOTC Secretary Mar Roxas.

Nawalat ni Robredo an saiyang agom na si Maria Leonor Robredo asin tulong aki. Tuyong mapuli si Robredo sa saiyang pamilya urog na ta gusto niya mag-atender sa swimming competition na kinakabalihan kan nguhod niyang aking si Jillian kan mangyari an trahedya. 

Si Presidente Aquino nagpaluwas nin Proklamasyon Nu. 460, s. 2012 na nagboboot nin walong aldaw na pagloloto, poon Agosto 21 sagkod Agosto 28, 2012, para sa nagtalikod nang si Robredo. Bago gawadan nin inaapod na state funeral, si Robredo dinuholan nin onra ni Aquino, an Philippine Legion of Honor na may katambay na ranggong Chief Commander. 

Pighotad si Robredo poon Agosto 22 abot Agosto 24 sa Chapel of the Good Sheperds sa laog kan Arsobispado kan Arkideosesis nin Caceres asin agang amay isinakay sa eroplano ta duman sa Kalayaan Hall kan Palasyo Malakanyang papatentehan. Domingo ibinalik sa Naga kun saen gagawadan nin sarong solemneng 'state funeral' kan gobyerno asin planong ipacremate pakatapos. An gobyerno totoo nagtangro sa pamilya na pwede ilubong sa Libingan ng mga Bayani. An pamilya nagdesisyon na igdi sa Naga si Robredo ultimong ihuhulid ta sabi kan agom iyo ini an gustong balikan kan saiyang agom, an saiyang maogmang lugar, an saiyang kinamundagan. An saiyang abo isinaray sa mausoleo kan pamilya sa kamposantong Eternal Gardens sa Bgy. Balatas, siyudad nin Naga.

Siring sa mga nagmamasid na iba, dai dapat daa sobrang paka-omaw ki Robredo na yaon na sa lebel nin sarong heroe. Sa eksaktong sinurat kan sarong Bikolano sa Letter to the Editor sa Bicol Mail (Agosto 30, 2012): ...Sa momento, an pagsulwak kan mga pakikidumamay haros masumô-sumô na kita. An pagkurôkuso nin dagmang na pag'omaw haros malangtoban na kita na mawa'ran nang malay. Sa kagadanan, si Jesse ibinikyaw sa kataas-taasing pedestal, asin, sa pagsangkap kan panganâ na aleluya, seguro mas halangkaw pa sa mga dios-diyosan.  (At the moment, the outpouring of condolences have almost drowned us.  The heaps and heaps of endless praise have almost overwhelmed us out of our senses.  In death Jesse has been raised to a high pedestal, and, to complete the hyperbole, maybe even higher up there among the gods.)
  
Ta dagdag niya pa,  ... alagad, sa tunay na buhay  bako nanggad santo siya. Saro sana siyang ordinaryong tawo asin an pagka-simple niya ngane nasambit komo saro sa saiyang birtud. ... ano man naginibohan niya bako man sobrang kataas na dai na kayang aboton kan siisay man na ordinaryo, simple asin makasâlanon na tawo.  (In life, however, Jesse was definitely not a saint.  He was just an ordinary man, his ordinariness and simplicity cited as one of his virtues....  whose accomplishments are low enough to be within the reach of any ordinary, simple, and sinful man.) 

Alagad, sa pagkulibat, seguro tinuyo sa kawat nin pulitika an siring, ta ma'eleksyon asin kaipohan an pwersa nin simbolo na magatongan an imahinasyon kan mga botante asin makua an simpatiya ninda.

Natahoban sa sibot kan mga pangyayari an katotoanan na si Robredo nag'aatubang sa dakulon na kaso administratibo asin kaso kriminal na nakasângat sa Ombudsman, anas kaso sa paglapas kan Anti-Graft and Corrupt Practices Act (R.A. No. 3019). Sobra 50 kaini isina'ngat ni Emilio Aguinaldo sa Ombudsman kan si Robredo alkalde pa. Ining mga isyu na ini dinara sa Commission on Appointments kan an posisyon ni Robredo bilang Sekretaryo sa DILG yaon sa pagrebyu asin pag'aprobar kan nasabing komisyon. Sa totoo lang, nagadan si Robredo dai man nagin pormal an nombramiento niya komo Sekretaryo kan DILG.




#Article 189: Mi Ultimo Adios (827 words)


An Mi Ultimo Adios (Bikol: Huri Kong Paaram) tinokdâ na rawitdawit ni Jose Rizal kan banggi kaidto bago mag-abot an Des. 30, 1896. Ini an nagtaong kusogboot sa mga Pilipino na magtumang asin maglaban na sayod sa mga kagsakop na mga Kastila. Iyo ini an saro sa mga sinurat niyang ultimo bago siya pinapabadil duman sa Bagumbayan, ngonyan Liwasang Rizal na. Igwa man daa saro pa na tinago niya sa saiyang sapatos alagad nin huli ta an mga teksto kaini malibogon asin haros dai mariraw, hanggan ngonyan garo baga sarong talinhaga pa kun ano baga idto.

Maski ngani an mga hiro ni Rizal sa matoninong mansanang reporma, nameligro siyang maray ta an mga kapadian na Kastila habong maghira asin dakul sainda nalogmok na sa mga bisyo asin korapsyon. Nakanamit nin poder na labis asin mayong ibang tuyo na sa buhay bako si misyon nindang sinumpaan sa atubang nin Diyos kundi mapagantad ninda an saindang yaman asin kapangyarihan.

Para sainda si Rizal sarong naghohoma na peligro sa masiram na estado nin pagbuhaybuhay ninda. Kaya dawa anong paghurot kan mga repormista na mabakle an sitwasyon sa Pilipinas, orog logod na nangingisog an mga opisyales na Kastila katuwang an mga pading korupto. Mala ta nagabot sa punto na inaresto siya, pigbista kun pano sana, asin senentensyahan nin kagadanan.

Sa tahaw nin mga pangyayaring iyan masabotan kun ano an namate ni Rizal kan umagahon na siya babadilon na sa Bagumbayan. Sa Fort Santiago, kun saen siya napipiot,asin sa edad sanang 35,  sinurat niya an imortal na rawitdawit na Mi Ultimo Adios. An rawitdawit nagpapahayag sa mamundong tingog an makuring pagkamoot niya sa sadiring banwa. Sinurat niya an rawitdawit sa pag-ultan kan alas dose asin alas singkong umagahon. Sarabi pinakasalan niya si Josephine Bracken kan umagahon na idto. Saka sarabi pa siya nag-retract sa atubangan kan padi na iyo an kuminasal sainda.

Hanggan kan nagtalikod na nakaaging siglo, iyo pa ini an posisyon kan Simbahan Katolika: na si Rizal nagsumpa giraray komo sarong tunay na Katoliko Pero aram-aram igdi sa Pilipinas kadto na iyo ini an kaputikan kan Simbahan. Sabi ngani kayan ni parmaseutikong Freidrich Stahl, anas sana pagsagin-sagin kan Simbahan. Sabi ni Rizal sa rawitdawit niya, maduman (ngaya) ko sa lugar na an Pagtubod dai nakakagadan....

An rawitdawit niyang ini tinokdâ niya mayong petsa, mayong titulo, mayong pirma niya. Ini tinago niya sa sarong kusinilya. Asin an mga katood niya pinalakop ini sa mga Katipunero asin nakaluyap pa sa luwas kan Pilipinas. Si Mariano Ponce, saiyang amigo asin saro man na repormista, nagpalakop kan rawitdawit sa Hongkong kan taon 1897 na pigtitulohan niya Mi Ultimo Pensamiento alagad pangaran na ini dai nakagamot sa mga tawo. Si Fr. Mariano Dacanay pinublikar an kopya kaini sa La Independencia kan  Sep. 25, 1898 na may titulong  Ultimo Adios.

Kaya an rawitdawit ni Rizal na mayong petsa, mayong pirma asin mayong titulo, nabantog sa kinaban sa pangaran na Ultimo Adios o Mi Ultimo Adios.

Kan an Pilipinas napasakamot na sa Estados Unidos bunga kan Guerra Espanya-Amerika, an paghiling sa Pilipinas sarong barbarikong nasyon na dai kaya magsadiring gobyerno. Kan an Jones Law pigtutukar sa Kongreso kan Amerika, ley na mataong kakayahan sa Pilipino na magpadalagan kan sadiri niyang gobyerno, si Rep. Henry Cooper ipigdiskurso an Mi Ultimo Adiossa atubangan kan Kongreso. Pakadangog kan mga representante sinda nalodok asin nakumbinsi na may kakayahan man pala an mga Pilipino asin tolos inaprobahan an layi.  

May 35 nang dakitaramon sa Ingles kan Mi Ultimo Adios asin an pinakapopular iyo idtong ki Charles Derbyshire (1911) na nakakurit sa bronse. Nakakurit man sa bronse diyan sa Liwasang Rizal iyo an dakitaramon sa Ingles ni Nick Joaquin (1944). Ini, laen pa kyan, napalis naman sa 46 na lenggwaheng Pilipino. Kan 1927, pinalis ni Luis G. Dato sa Ingles an Mi Ultimo Adios tituladong Mi Ultimo Pensamiento.

Sabi ni Maria Lilia Realubit, na nagsurat nin mahiwas asin hararom dapit sa literaturang Bikol, labing duwang polo katawo na an nagpalis kan Mi Ultimo Adios ni Jose Rizal sa tataramon na Bikol. Si Mariano Nicomedes (Camaligan, Camarines Sur), si Zacarias V. Santuyo (Tandok, Cam.Sur), Cresenciano de Guzman (Bacacay, Albay), Luis Dato (Baao, Camarines Sur), Lorenzo  Siling Layas Rosales, (Ciudad nin Naga), Rodolfo Dato (Baao, Camarines Sur), Hen. Simeon Ola (Guinobatan, Albay), Jose Figueroa (Sorsogon), Manuel Salazar (Bombon, Camarines Sur), asin si Armenta Sabas kan Magarao, Camarines Sur; sinda an magkapirang Bikolano na nagtokda kan saindang sadiring bersyon sa Bikol.

An  Huring Paaram na nakakurit sa bronse duman sa Liwasang Rizal iyo an bersyon sa Bikol ni Luis Dato dawa ngani totoo nakapangaran ki Juan Triviño, ta ini may sadiring istorya man kun napano.

An Binikol kan Huring Paaram na nasunod sa ibaba iyo an bersyon ni Mariano Nicomedes(1873-1934), sarong bantogan na dramatista, parazarzuela asin pararawitdawit kan panahon niya. Kan taon 1903 siya nanombrahan Deputy Treasurer kan Ambos Camarines. 
Si Nicomedes peryodista man. Siya an nagpublikar- katuwang si Emeterio Abella asin Joaquin Teodorico-  kan peryodikong An Parabareta (1903-1908), kun saen siya an editor pa ngani.




#Article 190: Ambos Camarines (195 words)


An Ambos Camarines (Espanyol ambos, anas) dating probinsya kan an Filipinas sakop pa kan mga Espanyol asin sagkod kan taon 1919 kan an Filipinas kolonya na kan Estados Unidos. Namumugtak ini sa puro kan Rawis kan Bikol sa norte. Nababangâ na ini ngunyan sa duwang probinsya: Camarines Norte asin Camarines Sur.

Kan panahon nin Kastila, an terminong Ambos Camarines pigtutumoy an sinarô na Camarines Sur asin Camarines Norte. An kamugtakan na ini angay sana kan taon 1854 hanggan 1857. Alagad, poon na man 1857 abot 1893, binangâ giraray ini sa Camarines Norte asin Camarines Sur. Kan taon 1893, pinagsarô giraray an duwa, asin an estadong ini naghanggan taon 1919. Katapostaposi, kan Marso 3, 1919 pinagmarhay na isuway na nanggad an Camarines Norte sa Camarines Sur sa rìgon kan Ley Nu. 2809 na ipinagboot kan Lehislatura kan Filipinas. 

Kan inot an Ragay, Lupi asin Sipocot kabtang probinsyang Camarines Norte, alagad kan 1936 an nasambit na mga banwaan piglito sa Camarines Sur karibay an Siruma. Alagad nganì, an huri ibinalik man giraray sa Sur. Hanggan ngunyan, iyo ini an kamugtakan kan duwang probinsya.

Binabanga an probinsya nin 40 na banwaan dangan an kapitolyo kaini iyo an Naga:




#Article 191: Alaminos, Laguna (108 words)


An Alaminos sarong ikalimang klaseng  sa  kan Laguna, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo an  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Namomogtak ini sa norte-subangan kan Santo Tomas, Batangas, sur kan Calauan, Laguna sagkod Bay, asin sulnopan kan Ciudad nin San Pablo.

Nababanga an Alaminos sa 15 barangay.

Nagpoon an Alaminos bilang sarong barrio kan Ciudad nin San Pablo na saro pa sanang banwaan kaidto kan Batangas. Pigtakod ini bilang barrio kan San Pablo na pagtao sa provincia kan Laguna kan 1902. Nakua kaini an pagigin sarong banwan asin teritoryo kan Laguna kan 1916.




#Article 192: Pinoy Dream Academy (207 words)


Pinoy Dream Academy (bisto man sa apod na PDA) an bersyon sa Filipino kan Star Academy kan Endemol. An format siring sa Big Brother. Sarong set nin mga finalist (sa ngaran na mga iskolar sa enterong serye) an maistar sa Akademiya sa laog nin apat na bulan asin eensayohon nin mga bisitang paratokdo tangarig magin multimedia performer. Pigbabantayan kan pamayong maestro sa apod na headmaster an gibo-gibo sa Akademiya nin 24 oras aroaldaw. Naggagamit ini nin tagline na Ang drama sa likod ng pangarap (An drama sa kan pangatorogan). Pig-eere an programa sa ABS-CBN.

Siring sa Harong kan Pinoy Big Brother, an Akademiya nakaatubang sa istudyo kan ABS-CBN sa ciudad nin Quezon. Dawà na garo nakatugdok ini sa kataid kan Harong, an realidad, sarong istudyo sana na igwang kadakol na kwarto an Harong asin Akademiya.

Kabali sa mga kwarto ka Akademiya iyo an istudyo an sa administrasyon, pagsayaw, piano asin pagadal, patin na an istaran sagkod kusina kan mga iskolar.

Kompwesto nin dai mababa sa apat na tawong eksperto sa musika, performing arts asin media an mga paratokdo sa Akademiya. Pinamamayohan ini kan Pamayong Maestro na minareparo kan mga gibo-gibo sa laog kan Akademiya asin nagtotokdò sagkod nagaalalay sa mga iskolar sa saindang pagtalubò bilang mga performer.   




#Article 193: Bandera kan Filipinas (271 words)


An wayaway o bandera kan Filipinas igwa nin desenyong pantay na sukol nin pabalagbag na kolor asul sagkod pula, asin igwang sarong puting ekwilaterong triyangulo na nakahandig sa gilid na takodan; sa tahaw kan triyangulo iyo an bulawan na saldang na igwang walong panginot na sirang, lambang saro kaini natatahawan nin saradit pang sirang; asin sa lambang rokrok kan triyangulo iyo an sarong bulawan na bitoon na lima an panas. Pigpapahiling an bandera na yaon an asul sa itaas sa mga oras nin katuninongan, asin an pula itaas sa mga oras nin guerra.

Inot na pig-isip an bandera kan heneral kan Rebolusyong Filipinong si Emilio Aguinaldo kan 1897 durante kan saiyang exile sa Hong Kong. Ipigbali sa desenyo an ibang mga simbolo komon sa mga banderang piggamit kan Katipunan. An inot na bandera pigtahì ni Marcela Agoncillo, kan saiyang daragang si Lorenza, asin si Doña Delfina Herbosa de Natividad na sobrena ni Jose Rizal na nasyonal na heroe kan Filipinas. Sarong lehislasyon an pigpasar kan 1920 na piggamit an desenyo bilang opisyal na bandera kan Filipinas.

Sosog sa opisyal na interpretasyon, an triyangulong puti sa bandera an pakahulogan Kapantayan asin Pagkamagturugang; an asul na parte Katuninongan, Katotoohan, asin Hustisya; an pulang kabtang natindog para sa Patriotismo asin Kaisogan. An walong panginot na sirang kan saldang natindog para sa walong probinsya kan (Batangas, Bulacan, Cavite, Laguna, Manila, Nueva Ecija, Pampanga, asin Tarlac) na inot na nag-alsa laban sa Espanya asin ipinairarom  kan mga Espanyol sa ley militar kan magbungkaras an Rebolusyon Pilipino kan 1896. An tulong bituon an natindog para sa tulong mayor na isla kan nasyon: an Luzon, Visayas asin Mindanao.




#Article 194: Jaime Hernandez (921 words)


Si Dr. Jaime Hernandez (11 Hulyo 1892 - 11 Hulyo 1986), sarong eminenteng edukador, estadista, abogado, asin propitario na may rekord na nagin Secretary of Finance nin tolong presidente kan Filipinas- si Sergio Osmeña, Manuel Roxas, asin Ramon Magsaysay. Alagad, orog sa gabos, siya an kagmukna kan kaenot-enoteng unibersidad sa Bikol asin kaenot-enote man sa enterong habagatan kan Luzon, luwas kan Manila.

Siya namundag sa Libmanan, Camarines Sur ki Leon asin Dolores Hernandez. Naagom niya si Anita Jaucian kan parehong banwaan. An pagsasaro ninda nagbunga nin limang aki: si Dolores, Pura, Erlinda, Jaime, Jr, asin si Jesus. si Jesus an buhay pa.

Nagpoon siya pagadal sa Libmanan. Pag-hayskul, sa Naga, sa Provincial High School na sya. Nagadal siya asin naggraduar sa abogasya sa Philippine Law School. Pageksamen komo sertipikadong abogado nakamit niya an ika-apat na pwesto. Taon 1926, naako na siya sa pagpraktis kan saiyang abogasya. 

Alagad, mas amay pa kaini, kan taon 1911, nanombrahan siya komo ordinaryong escribiente sa Bureau of Audits. Dangan sa Philippine School of Commerce nagkua siya nin Accounting asin kan siya nasertipikaran komo sarong  public accountant ninombrahan siyang Deputy Auditor kan Capiz.

Taon 1916, nagin na siyang District Auditor sunod-sunod sa Albay, Cebu asin Pangasinan. Kan siya ibinalik sa Manila nagin  siyang Assistant Manager kan Department of Railroads and Industries. Pakatapos ginibo na siyang Manager kan Department of Provincial and Municipal Audits.

Huli sa ipinamalas niyang abilidad sa pagmamanehar, asin orog na huli sa saiyang integridad, si Presidente Herbert Hoover pinatukaw siya kan 1921 komo Insular Auditor. Siya an pinaka-enot na Pilipino na manombrahan igdi ta bago siya anas mga Amerikano an nagkarapot kan siring na pwesto.

Kan matogdas an Komunwelt kan Filipinas kan 1935, si Pres. Manuel Quezon pinatukaw siya bilang pinakaenot na Auditor General.

Kan magbungkaras an guerra kan 1941, siya natongod na yaon sa Amerika nagaadal kan mga relasyon pinansyal sa pag-ultan kan Amerika asin  Pilipinas sa pangandam sa pagduhol nin katalingkasan sa Pilipinas. Kan naporma an government-in-exile kan Filipinas duman kadto sa Washington, siya man giraray an ginibong Auditor General. Siya man an nagin Finance Secretary  kan si Sergio Osmeña nagtukaw na komo presidente kan  taon 1945. Kan si Manuel Roxas na magtukaw, kapot niya pa an pwesto komo Secretary of Finance pero pakahaloy-haloy, nagdemitir na siya. Si Roxas kinua siya giraray na magtukaw komo myembro sa Hunta Direktiba kan Philippine National Bank asin bilang Chairman kan Civil Service Service Board of Appeals.

Kan si Ramon Magsaysay na magtukaw, pinabalik siya sa dating pwesto komo Secretary of Finance, asin bilang Chairman kan Monetary Board.

Kan Abril 1954, siya an namayo sa sarong survey mission sa Hapon asin an report niya kan saiyang misyon na inapod Hernandez Reports iyo an nagin base sa paghagad kan Filipinas nin reparasyon sa Hapon bunga kan dakulang danyos sa guerra.

Pakagadan ni Magsaysay kan 1957, siya pinasige sa ibang mga serbisyo sa gobyerno ni Pres. Carlos Garcia. Alagad, nagretiro naman siya. Haros limang polong taon (50) an serbisyo niya sa gobyerno. Siya aktibo man na maray sa mga katiriponan arog kan Bicol Association , Inc., asin poon 1954 abot 1958 siya an nagtukaw na Chairman kan Philippine National Red Cross.

Nagin man siyang presidente sa iba-ibang panahon sa mga minasunod na katiriponan: Philippine Institute of International Affairs, Philippine Institute of Accountants, Government Auditors Association, American Academy of Political and Social Sciences, Philippine Foundation of American Economic Association.

Kan temporario siyang nagretiro, pag-ultan kan taon 1947 asin 1954, presidente siya kan Bicol Electric Company igdi sa syudad kan Naga asin nagtogdas siya nin sadiring accounting firm sa Manila. Naorganisar niya man an Rural Bank of Nueva Caceres igdi sa syudad nin Naga na nanginabang na maray an mga para-oma. Sa mga enot na taon kan University of the East nagin siya duman bise-presidente. Kan 1948, nagmukna siya nin sadit na kolehiyo, an Nueva Caceres College. Kan taon 1954 ini ginibo nang tunay na unibersidad, asin inapod na sa pangaran na University of Nueva Caceres - an pinaka-enot na unibersidad na natogdas sa enterong kahiwasan kan solnopan nin Luzon, luwas kan Manila.

An saiyang pagmukna kan unibersidad bako lang dakulaon na gayong kontribusyon sa pag-uswag kan ekonomiya kan Bikol kundi natawan nin labi-labing oportunidad an mga Bikolano na makamit an edukasyon na de kalidad na dai na kaipohan magpaManila.

 

Siya man an autor kan librong Philippine Currency Reform.

Nin huli kan mga kawili-wiling naginibohan niya na bakong sa ordinaryong tawo, na nagdara nin dakulang pakinabang bako sana sa Kabikolan kundi sa bilog na Filipinas, minidbid asin tinawan siyang onra kan saiyang banwaan nin Libmanan, Camarines Sur. Sarong dakulang estatuwa niya an pinatindog sa publikong plasa kaini. Kan Hunyo 22, 1988, sa ri'gon kan Ord. nu. 88-015, ipinag'ngaran saiya kan ciudad nin Naga an dating kalye Igualdad, asin ngonyan Jaime Hernandez Ave. na.

Kan Pebrero 4, 1942, naako na siya sa American Bar. Kan Nobyembre 15, 1945, pakatapos kan termino niya bilang Auditor General, tinawan siyang plake  sa saiyang pag'osol kan halangkaw na integridad sa serbisyo nin Accountancy. Enero 26, 1960, sa pagretiro niya sa serbisyo , ginawadan siya nin Plake nin Pagpapahalaga huli sa maigot asin bulanos na pagkapot kan saiyang mga katongdan, Kan Pebrero 28, 1954, dinuholan siya kan Philippine Law  School nin plake komo most outstanding alumnus of the year.

An Aquinas na Unibersidad sa ciudad nin Legazpi, kan Marso 7, 1977,  ginawadan siya nin Degree of Doctor of Philisophy in Education, honoris causa huli sa halawig asin hararom na ambag niya sa lantad nin edukasyon asin huli sa pagtogdas niya kan pinaka-enot na unibersidad sa Kabikolan.




#Article 195: Ligao (149 words)


An Siyudad nin Ligao sarong ikaapat na klaseng siyudad sa probinsya kan Albay, Pilipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Sa pwersa kan Akta Republika Nu. 9008, na pinasar kan ika-onseng Kongreso kan Marso 24, 2001, an munisipyo nin Ligao nagin sarong syudad. 

An ngaran kan Ligao hale daa sa puno na ticao pero segun sa mga taga Ligao, ini daa ay hale sa licao na boot sabihon malibot sa paglakaw ta sa panahon na mauranon binabaha an lugar asin an mga negosyante napipiritan maghanap nin likawan. Sa lawig nin panahon an lumang apod kan lugar na Cavasi nagin nang Ligao. 

Dating barrio an Ligao kan Polangui. Sa taon na 1665, nagin parte ini kan Oas asin sa taon na 1666 ginibong independienteng banwaan. 

Igwa an Ligao nin 55 barangay:




#Article 196: Lagaylay (501 words)


An lagaylay sarong relihiyosong pagrukyaw sa debosyon sa Banal na Krus. Ginigibo ini lambang bulan nin Mayo sa mga banwaan kan Canaman, Magarao, Bombon asin Calabanga sa Camarines Sur siring man sa Pilar, Sorsogon, Filipinas. Pigtatàwan pag-umaw sa kaugmahan an pagkadukáy kan krus na pigpakoan ki Hesukristo ni Reyna Elena kan Constantinople. 

Guminikan an ritwal na ini sa paganong kawat na halea na pinaggigibo tuyong bulanon. Si Haliya an dyosa kan bulan sa susnoy na pagtubod.

Pigpopònan an selebrasyon sa sarong nobena sa Sta. Cruz asin pagbayle sagkod pag-awit kan mga paralagayláy sa ikatollng aldaw kan Mayo, an suboot aldaw kan nadukayán an Banal na Krus. 

An mga partisipante kaini ipigpanatà sa Sta. Cruz kan saindang mga magurang. Binibilog ini nin mga daraga kabali: an sarong Sta. Elena, an igwang pinakamagayón na tingog; sarong agom nin paraduyág, saradit na akì sa gilid kan Elena; mga padis na inaapod na panamparan; asin an pinakainot na padis, iyo an mga responde. 

Igwang anlm na parte an Lagaylay: timbakó, duyag, pag-atang kan korona, pasyon, pagkorona ki Sta. Elena, asin danza.

Taon 1858 kan inot na ipigselebrar an Lagaylay sa banwaan nin Canaman. Itinugdók sa atubangan kan simbahan digdi an sarong simbolikong Krus na hanggan sa ngunyan nakatindóg pa. Tanganing mapangatamánan ini, pinagibohan kan Desyembre 1981 nin arko an krus ni Padre Solh Saez, an kora paroko kaidto. Alagad an taon-taon na pagselebrar kaini sa banwaan nin Canaman pinònan kan 1963 kan nagin hermana mayora si Guillerma Arlante. 

Nahiling kan 1999 an Lagaylay sa pinakainot na Kaogma Festival katakod kan Ika-420ng taon nin pagkamuknâ kan Camarines Sur. Ipinahiling nin grupo nin mga guráng kan lokal na gobyerno kan Calabanga asin nin mga daraga kan lokal na gobyerno kan Canaman an Lagaylay sa Tinampo kun sain nagunò kan grupo halì sa Canaman an Ikatulong Premyo. Katakód kan selebrasyon kan ika-425 taon nin kamundagan kan banwaan kan Agosto 2008, ginibo an Lagaylay Festival sa Canaman. Apat na grupo an nagpartisipar kabali an mga barangay kan Baras, Poro, San Francisco asin San Nicolas. Nakua kan barangay Poro an inot na pwesto mantang an urog-na-pinakamarháy-sa-pagbayli-sa-dalan (best in streetdancing) iyo an barangay San Francisco.

Sa banwaan nin Bombon, katakod kan Ika-4 na Binamban Festival kan Mayo 2, 2011 ginibo man an sarong patiribayan nin mga paralagayláy na binalíhan nin apat na barangay.

Finalista sa 2009 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon para sa kategoryang Rawitdawit an An mga Para-lagaylay Asin Iba Pang mga Rawitdawit ni Irvin Sto Tomas kan Canaman, Camarines Sur.

Taon 1980 kan sinirat ni Illuminada B. Balbas an kasaysayan kan Lagaylay sa Canaman sa manuskripong Canaman Lagaylay na nagin reperensya sa mga nagsurunod na paraadál. Kan parehong taon, inadalan ni Elsa A. Mampo an Lagaylay para sa saiyang tesis masteral na Study of the Folk Dramas in Canaman, Camarines Sur which Focus on the Finding of the Cross (1980). An mga estudyante sa theater arts kan Bikolanong Unibersidad inadalan man an tradisyon tanganing makabilog nin sarlng dramang pan-entablado sa saindang tesis sa kolehiyo na Lagaylay (2011).




#Article 197: Tinagba Festival (396 words)


An Tinagba Festival sarong taon-taon na selebrasyon sa Syudad nin Iriga, Camarines Sur na ginigibo lambang bulan nin Pebrero kadungan kan kapyestahan ni Nuestra Señora de Lourdes.

Pinopoonan an pagrukyaw sa pagparada nin mga karetela na guyod kan mga damulag. An mga karetela nagkakamàgal sa mga bunga arog kan tapayas, niyog asin mangga sagkod sari-saring gulay siring kan kalabasa, talong asin kun ano-ano pang duma halì sa pagtanom sa dagâ. An mga ini dinadara sa atubangan kan Emerald Grotto na nakabugtak sa alitoktok nin bulod na inaapod na Calvario Hill. Kan mga inot na selebrasyon, pakamisa asin pagbendita kan mga atang, ipinapanao an mga ini sa mga daing sukat, sarong akto nin pagmakulog asin pakisumarò sa mga tios.

Siring man, an pag-atang kan inot na mga inani asin ginunò kan mga paratanom sa pagpa-Dios mabalos kan dagyâ na gusi sa uma asin sa mga tanoman, sarong pagmidbid asin pag-onra sa Kagurangnan. Alagad sa paglihis nin panahon, an pagrokyaw kan Festival nangagin nang sarong makolor na parada nin mga kaakian na nagsasayaw sa tinampo siring kan mardi gras duman sa Brasil.

Gikan nanggad sa hararom asin suanoy na kaugalian nin mga Bikolano an pagdulot nin biyayà sa Gugurang. Dai pa minaabot an mga Kastila, igwa nang binibistong Kagurangnan an mga Bikolano na kaipohan pagtànawan nin utang na boot asin pasalamat sa paagi nin pag-atang nin mga balaog asin biyayà.

An tataramon na tinagbâ gikan sa terminong tagbâ o an ginunò o inani kan paroy o inot na bunga nin mga tinanom. Sa Vocabulario de la Lengua Bicol na sinaligsig ni Marcos de Lisboa, kaamayi nin taon 1600, dati nang tataramon ini kan mga suanoy na Bikolnon:

Kagpoon kan Tinagba Festival iyo an abogadong si Jose Calleja Reyes bilang pagpahayag kan saiyang pagtubod asin pagpasalamat sa Diyos asin padagos pagtaong doon sa kultura asin turismo.Peñones, Frank. Tinagba. 

Sa pagkaKristiyano, an gawe na ini natatandaan sa pagdara kan sinasabing tinagba sa kura o ki mamò sa simbahan komo iyo an pagromdom kan pagkamasuripot nin Diyos. Sagkod ngunyan, ginigibo pa an siring na gawe sa mga baro-banwaan.

Sarô sa mga katuyohan kan selebrasyon iyo an pagtulod kan turismo sa syudad kun sain manunumpongan na manlainlain na tànawon. Midbid bilang City of Springs huli sa labi 30ng mga natural na bukal nin tubig, mahihiling digdi an Bukid Asog asin manlainlain na bulod.

Siring man, digdi mahihiling an Philtranco Transport Heritage Museum.




#Article 198: Nora Aunor (160 words)


Si Nora Aunor (ipinangaki bilang Nora Cabaltera Villamayor kan Mayo 21, 1953 sa Iriga, Camarines Sur) sarong aktres na Filipina, parakanta asin tagaprodusir nin pelikula. Si Aunor nagluwas man sa manlainlain na dula pang-entablado, pasali sa telebisyon asin mga konsyerto. Midbid siya sa Sine Filipino bilang Superstar asin minibidbid bilang Nasyunal na Artista nin Banwaan.

Nagpoon an karera ni Aunor sa industriya bilang parakanta kan siya manggana sa sarong patiribayan sa pagkanta nin mga amatyur. Inot siyang nagluwas sa pelikula sa All Over the World (1967) asin sa mga pangkaakian na pelikula kan Vera-Perez Pictures asin United Brothers Production. 

Nag-ako si Aunor nin 17 na nominasyon sa Gawad FAMAS asin nakamtan an Hall of Fame matapos makaresibe nin limang Best Actress Awards. Nag-ako man siya nin gawad sa Cairo Film Festival, Asia Pacific Screen Awards, Asian Film Awards, asin iba pa.

An mga akì niya iyo sinda Ian de Leon, Lotlot de Leon, Matet de Leon, asin Kiko de Leon.




#Article 199: Romblon (236 words)


An Romblon sarong islang  kan Republika kan Filipinas na namomogtak sa MIMAROPA sa Visayas. An banwaan kan Romblon an kapitolyo kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An mayor na hanapbuhay sa Romblon iyo an pagsisira, pagkukupras, asin pagtanom paroy saka abaka. Bantog man an lugar na ini kan saiyang tradisyonal na paghahabol, pagbuburda asin pagsisirikmat nin mga kararaw. Poon kan madiskubre an marmol sa probinsya kan bandang huri nin ika-19ng siglo, an pagtitibag asin paghuhurma sa marmol nin mga produkto siring kan lapida, almiris, estatuwa nin mga santos, pigurin, monumento, rebulto asin mga gamit sa konstruksyon, nagin nang dakulang industriya igdi mala ta an Romblon nabansagan The marble capital of the Philippines. Mga bloke nin marmol haleng Romblon pigdadara asin pigbebenta na sa iba-ibang probinsya kan Filipinas. Mga produkto sa kahoy siring kan mga muebles asin mga parte sa harong, siring man mga ukit nin mga pigurin dakula man na pigsisibotan na hanapbuhay. An turismo sa probinsya pigtata'wan naman atensyon huli kan magagayon na mga pampang-dagat, asin mga isla igdi. 

Sa Romblon an mga tataramon na Romblomanon, Onhan, Asi, asin Bantoanan iyo an lakop asin an mga ini nakakaagid sa mga Bisayang lenggwahe arog kan Ilonggo, asin Sugbuanon; alagad, an Tagalog tinataram man kan mga taga-Romblon kun dara kan sitwasyon.  
 

Nababanga an Romblon sa 17 banwaan.




#Article 200: Lisboa, Portugal (282 words)


An Lisboa (Ingles: Lisbon, IPA: [liʒ'boɐ]) )iyo an kapitolyo asin pinakadakulang ciudad kan Portugal. Iyo man ini an sentro kan distrito kan Lisboa asin kapitolyo kan rehiyon nin Lisboa. An inaapod na munisipyo kaini, na kaagid sa sentro kan syudad, dai kaiba an kahiwasan kan pagtaraid, igwang populasyon na 564,477 sa laog kan hiwas niyang 84.8 km² (33 sq mi) manta an Lisbon Metropolitan Area igwa nin kag-erok na naabot 2.8 milyon katawo, orawang sa pagkakorompol kan inaapod na Lisbon Metropolitan Region, na kaayon na igdi an mga ciudad kan Leiria abot Setúbal, igwang  kag-erok na 3.34 milyon na katawo.

An rehiyon Lisboa iyo an pinakamayaman sa Portugal. Nagpropoducir ini nin 45% kan enterong Gross Domestic Product (GDP) kan nasabing nasyon, asin ini man an sentro kan gobyerno asin erokan kan pamayo kan Portugal.

An Lisboa sakop kan mga Romano poon kan 205 B.C., mala ta si Julius Caesar ginibo ining municipium na inapod niyang Felictas Julia. Poon ika-5 Siglo, iba-ibang mga  mga tribung Aleman an nagsakop kan lugar asin pagtongtong ika-8 siglo, mga Moro an nagsakop naman kaini. Kan taon 1147, an mga Cruzado sa pamamayo ni Afonso Henriques nabawi an lugar para sa mga Kristiyano. Poon kadto abot ngonyan, nagin an Lisboa saro sa sentro pulitikal, ekonomiko asin kultural na lugar kan Portugal. sinasabi na an pagka-kapitolyo kan Lisboa dai man konpirmado opisyalmente, magin man sa dekreto o sa surat.

An Lisboa pinatutukaw an magkapirang ahensya kan Bunyog Europa: an European Maritime Safety Agency (EMSA), asin an European Monitoring Centre for Drugs and Drugs Addiction(EMCDDA).

An alkalde kan Lisboa ngonyan iyo si Alfonso Costa. elegido kan Partido Sosyalista asin an kapyestahan kaini natama sa Hunyo 13, Aldaw ni San Antonio.




#Article 201: Linantang pili (140 words)


An linantang pili pwedeng gibohon na panhamis o pwede man panira na padagos.

An paglalanta iyo an pagbuntog sa mainit na tubig. Dapat an ibuntog idtong mga litik (maitom na an ubak) ta segurado nang hinog. Pero an pili ngani maglumoy na toltol dai direkta ulaan kan mainit na tubig ta kun mangyari, ini nahahagoy o napapakat. Pagnahagoy, imbes na maglomoy ini natagas logod. Durungan na ikaag an mga pili sa mainit na tubig (pero bakong nagkakala'kaga') asin mas maray kun lokdoan an mangko na kinaagan ngani madali maglomoy. Maski pira an lantahon basta an importante sanop sa tubig an pili.

Pakaubaki an pili, ramasan nin asukar kun gusto ining panhamis. Ini an usong praktis sa Naga. Alagad sa Rinconada asin ibang parte kan Albay, an linanta ginigirisan nin sibulyas saka winiwisikan nin patis. Maluto an katampad kaini sa pagkakan.




#Article 202: William Howard Taft (440 words)


Si William Howard Taft (15 Sept. 1857 - 8 Marso 1930) sarong Amerikanong pulitiko, an ika-27ng Presidente kan Estados Unidos (1909-1913), an ika-10ng Poon na Hukom kan Korte Suprema (1921-1930), asin sarong lider kan progresibong lado kan Partido Republikano kan ini iyo an nagkakapot kan poder sa gobyerno kan Estados Unidos.

Nagserbe siya bilang Solicitor Heneral kan Estados Unidos (1890-1892), sarong huwes federal, Gobernador Heneral kan Filipinas (1901-1904), asin Sekretaryo nin Guerra (1904-1908) bàgo nanominar bilang Presidente sa 1908 Kumbensyon Nasyonal kan Republikano na igwang suporta kan saiyang sinundan asin dayupot na amigong si Theodore Roosevelt.

An mga magurang niya iyo sinda Alphonso Taft asin Louisa Maria Torrey Taft. Napangagom niya si Helen Herron (1861 - 1943) kan Hunyo 16, 1886, asin an pagsasaro ninda nagbunga nin tolong aki: si Robert Alphonso Taft (1889-1953), Helen Herron Taft (1891-1987), Charles Phelps Taft (1897-1983). 

Sinasabing dakulang lalaki siya, lampyagaw ta sobrang 6 na piye an langkaw, asin nagtitimbang lampas 300 na libra.

An ama niya sarong distinguidong Huwes. Pinangaki siya sa Cincinnati, Ohio. Nagadal nin kolehiyo sa Yale College (1878), nagbalik sa Cincinnati kun saen kinua nya abogasya sa Cincinnati Law School (1880). Igdi na sya nagpraktis kan pagka-abogado.

Nagsakat siya sa iba-ibang pwesto huli sa pagka-aktibo niya sa Partido Republikano na natotongod iyo an nagkakapot kan poder sa gobyerno. Sabi ngani niya kaiyan tamang-tama an plato ko naka-abang kan an mga katongdan nagaarabot.

Mahusay siyang jurista, maray na administrador alagad hilako' sa pulitika. Mas minoot niya pa an pagbuntog sa pagpraktis kan layi kisa pag-tukaw komo presidente kan Estados Unidos. Apat na taon siya presidente alagad dai lamang siya nag-ogma sa pwesto asin kan siya nanombrahan nang Poon na Huwes sa Korte Suprema, sabi niya Dai ko lamang (ngaya) naromdoman na ako nagin man lang sarong presidente. Para saiya, an magin Poon na Huwes iyo an pinakadakulang onra.

Kan siya Gobernador Heneral kan Filipinas, pinahiling niya an simpatiya sa mga Pilipino. Saiyang napagantad an ekonomiya, nagparapatogdok nin mga tinampo asin mga eskwelahan asin natawan niya nin oportunidad na an mga Pilipino magka-igwang partisipasyon sa gobyerno.

Si Presidente Theodore Roosevelt ginibo siyang Sekretaryo nin Guerra (1904-1908) asin kan 1907, napag-isip ni Roosevelt na siya an magsangle sa saiyang pwesto komo presidente asin sa kumbensyon kan Partido Republikano siya an napili na madalagan sa pagka-presidente sa sunod na eleksyon.

Alagad kan siya an nakatukaw na komo presidente, an turno niya nagin maribok, pano nin kontrobersya sa tahaw kan naglalakop na movimiento sa reporma nasyonal na ini an nagkawsa kan diringkilan ninda kan amigo niyang si Roosevelt. Naipit siya sa laban kan duwang lado sa Partido Republikano, an mga progresibo asin mga konserbatibong grupo.




#Article 203: Camarines Sur National High School (699 words)


 
An Camarines Sur National Higschool (CSNHS) iyo an pinakaenot na pampublikong eskwelahan pansekundarya na pigbukasan kan Hulyo 15, 1902 sa ciudad nin Nueva Caceres, Ambos Camarines, Filipinas. Namumugtak an eskwelahan sa kalabaan kan Peñafrancia Avenue.

Nagpoon an institusyon na igwang 70 estudyante asin 4 na Amerikanong paratokdò sa pamayo ni Frank L. Crone, an pinakaenot na prinsipal kaini.

Kan Enero 21, 1901, ang Philippine Commission Act No. 74 ay pigsa-ley ta nganing maitugdas an Departamento kang pampublikong pagtukdo sa isla kang Pilipinas. Ini ang naggibong paagi ta nganing mamundag ang school division kan ambos camarines na aprubado kan acta. nu. 180, kan july 24,1901 sa opisina kan Nueva Caceres, ngunyan iyo na ang Naga City. Ang pinakaenot na division superintendent iyo si Mr. W.M Hilts. Ang mga primerong eskwelahan sa Nueva Caceres ay nabukasan sa paagi kan mga Amerikanong paratukdo na mas bistado bilang Thomasites.

Kan Marso 7, 1902, nagpaluwas ning acta. nu. 373, sarung acta. na nag-aamienda sa acta. nu. 74, na maitugdas ang departamento kang pampublikong paratukdo sa isla kan Pilipinas. 

Kan Hulyo 15, 1902, ang Camarines Sur High School na saru sa mga primerong eskwelahan sa munisipalidad kan Nueva Caceres, inakumodar ang mga gradweyt kang elementarya hali sa man-iba ibang lugar kan probinsya. Nilimitahan sa edad na katorse ang mga enrollee kan eskwelahan kun sain ini striktong tig-obserbaran ni Mr. Frank L.Crone, ang pinaka-enot na prinsipal kaiba ang saiyang asistant na si Ms. Minerva Udell. Ang Camhigh nagpuon ning ugwang 70 estudyante na may apat na Amerikanong paratukdo. Asin kan nagbagong mga miyembro, uminabot sa 200 ang mga nag-enrol.

Kan Hunyo 1, 1903, ang Camhigh pinuonan ang bagong grupo asin nakarehistro ning total na 269 na nag-enrol. Paminsan-minsan sa panahon kan taon, nadugangan pa ang mga paratukdo hali sa mga man-iba ibang primerong eskwelahan sa probinsya (bistado sa pangarang ambos camarines sur) sa eskwelahan kan probinsya, asin anom na paratukdo hali ni Manila pa ang nadugang.

Kan Nobyembre 15, 2012, sa ri'gon kan Akta Republika Nu. 10305, an Tinago Annex kan eskwelahan na ini permanente nang isinuway asin dineklarang saro nang independienteng eskwelahan na inaapod nang Tinago National High School.

Ang Camarines Sur National High School bilang saru sa pinakaenot na national high school sa probinsya, nagtatao ning kalidad na edukasyon na pantay-pantay sa lambang saro. Ini ay nagtatao ning matibay na pundasyon para sa panghabambuhay na kaaraman asin total na pag-uswag kan sarung tao sa paagi kan Basic Education Curriculum (BEC), Special Praogram in the Arts (SPA), Engineering and Science Education Project (ESEP), Special Program in Sports (SPS), Family Farm Curriculum (FFC) and Strengthened Technical Vocational Education Program (STVEP).

Ang Camarines Sur National High School tigmomolde ang mga estudyante na magkaugwa nin mas hararom na pagpadangat sa Diyos, respeto sa nasyon asin sa kapwa tao. Tinatanaw man kaini ang lambang estudyante  na maging responsable asin maging produktibong tao kan nasyon, tatao magsurat asin magbasa, ugwang kamalayan sa mga pangyayari sa sanlibutan, nagpapasalamat sa arte asin kultura asin magtanom sa isip ang importansya kan sarung TOTAL MAN.

 I
 HAIL TO YOU PRIDE OF CAMARINES
 WHERE ISAROG STANDS STATELY GRAND 
 HEAR US SING DEAREST ALMA MATER
 OF YOUR PRAISES ALL OVER THE LAND

 II
 HERE WE COME AT YOUR FEET WE OFFER
 HOMAGE,LOVE,LAUREL'S WON,WE ALL BRING
 CAMARINES SUR NATIONAL HIGH SCHOOL
 IN YOU HONOR OUR VOICES RING

 III
 OH! COME JOIN AS TODAY 
 OVER THE HILLS,ACROSS THE SEAS DON'T DELAY
 COME SHE'S WAITING FOR YOU
 FROM ALL THE BARRIOS,FROM THE FARMS,ACROSS THE BAY

 IV
 OH COME WHERE YOU MAY BE
 OH LOYAL SONS AND DAUGHTERS EVER PROUD AND TRUE
 EXALT HER TO THE SKY
 FOUNTAIN OF KNOWLEDGE AND SOURCE OF FAITH ANEW

 VI
 HAIL CAMARINES SUR  (NATIONAL HIGH SCHOOL)
 DEAR  CAMARINES SUR  (NATIONAL HIGH SCHOOL)
 FOR YOU WILL FIGHT WITH ALL OUR MIGHT
 SO LET'S ALL SING FOR OUR OWN ALMA MATER DEAR, HURRAY!
     
 VII
 OH COME JOIN US TODAY 
 OVER THE HILLS ACROSS THE SEAS DON'T DELAY
 COME SHE'S WAITING FOR YOU
 FROM ALL THE BARRIOS FROM THE FARMS ACROSS THE BAY
 OH! COME WHERE YOU MAY BE
 OH LOYAL SONS AND DAUGHTERS EVER PROUD AND TRUE
 EXALT HER TO THE SKY
 FOUNTAIN OF KNOWLEDGE AND SOURCE OF FAITH ANEW
 
 CAMARINES SUR
 CAMARINES SUR NATIONAL....HIGH SCHOOL!!!...




#Article 204: Agusan del Norte (292 words)


An Agusan del Norte sarong probinsya kan Filipinas na namumugtak sa Caraga region sa  Mindanao. An kabesera kaini iyo an Cabadbaran City asin an saiyang mga pagdolonan iyo an Surigao del Norte sa amihanan, Surigao del Sur sa subangan, Agusan del Sur sa habagatan, asin Misamis Oriental sa solnopan. Nagaatubang ini sa  Butuan Bay, na parte kan  Bohol Sea, sa may bandang norteng-solnopan. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An ekonomiya kan Agusan del Norte sarig haros sa agrikultura, mala ta iyo ini an may pinakadakul na inaani nin paroy sa bilog na nasyon kan  Filipinas.

An Agusan del Norte nababanga saa sarong syudad asin 10  banwaan.

An syudad kan Butuan (2007 populasyon 298,000) namumuigtak sa  Agusan del Norte pero independiente ini sa pag-administrar huli ta highly-urbanized an saiyang status.

Ini namumugtak sa norteng-subangan kan Sola' kan Butuan asin kan Surigao del Norte; subangan kan Surigao del Sur; solnopan kan Misamis Oriental; asin habagatan saka sur-solnopan kan Agusan del Sur. An Agusan del Norte igwang kahiwasan na 2,503.9 kilometro kwadrado.

Kan 1942 luminaog an Hapon sa Northern Agusan alagad kan 1945 nalungkas an lugar na ini sa pananakop kan Hapon.

Namukna an probinsya kan Agusan sa pwersa kan Akta Republika Nu. 4979 kan Agosto 16, 2000, asin an kabesera kaini nagin na an Cabadbaran huli sa pwersa kan Akta Republika Nu. 8811.

An probinsya kan Agusan del Norte kadakul magagayon na mga baybayon arog kan yaon sa Carmen, Buenavista, Nasipit, Cabadbaran City asin sa iba pang mga banwaan kaini. An bukid na Mt. Hilong-Hilong sa syudad kan Cabadbaran iyo an saro sa magayonon asin saro sa pinakahalangkaw na bukid sa Agusan del Norte.




#Article 205: Theodore Roosevelt (419 words)


Si Theodore Roosevelt (27 Oktubre 1858- 6 Enero 1919), iyo an ika-26 na presidente kan Estados Unidos. Sa edad na 43 pagtukaw, siya na an pinaka-huben na nagkapot kan siring na katongdan. Siya man an nagdara nin bagong mga kaisipan sa pagkapot nin siring na kapangyarihan. Mala ta sabi niya dai man ako (ngaya) nangangagaw poder. kundi pinalalakbang ko sana an paggamit kan mga poderes kan presidente.

Agresibo siya sa pagtolod kan intereses nin publiko asin doon siya sa pag-osol kan sarong mabagsik na pan-luwas na polisya na siniseguro an intereses kan Estados Unidos pirmeng mangimbabaw sa kinaban.

Siya namundag sa Nueva York, Nueva York, bunga kan pag-aagoman ninda Theodore Roosevelt, Sr. asin Martha Bulloch Roosevelt. Igwa siyang tolong tugang, sinda Bamie, Elliott asin Corrine. Enot na agom niya iyo si Alice Lee Roosevelt na nagadan parehong aldaw kan magadan an ina niya, taon 1884.Ika-duwang agom niya iyo si Edith Carrow kun saen nagkaigwa siya nin limang aki na iyo sa Theodore, Jr., Kermit, Ethel, Archie, asin Quentin.

Maski ngani naroromdoman siya komo presidente, an totoo dakulon siyang mga ginibo asin nahaman sa pribado asin sa publikong buhay niya.

Siya, bago nagin presidente, nagtukaw man komo Assemblyman kan Estado nin Nueva York, nagin Gobernador kani, asin nagin man Bise-presidente.

Nagin man siyang Deputy Sheriff kan Dakota Territory, Police Commissioner kan Ciudad nin Nueva York, Commissioner sa Serbisyo Sibil kan Estadeos Unidos, Assistant Secretary kan US Navy, asin Colonel kan inaapod na Rough Riders, na iyo an First Volunteer Cavalry, na nagpasiring sa Cuba sa paki-guerra laban sa mga Kastila.

Nagin man siyang historyador asin man ngani nakaptan an pagkapresidente kan American Historical Association, asin siring man siya sarong naturalista mala ta siya an minimirar na otoridad sa kinaban komo hararom an adal manongod kan mga darakulang mammals na nakukua sa Amerika.

Komo an interes niya yaon igdi, nagtolod saiya na mamayo nin duwang darakulang ekspidisyon syantipiko, enot sa Aprika asin ikaduwa sa Sur-Amerika. Mala ta kun siya daa dai nagin Presidente, mas maroromdoman siya huli sa mga nahaman asin naginibo niya bilang sarong naturalista.

Sa tahaw kan mga kasibotan na ini, nakua niya pang mangabayo sa mga rancho, magbatong sa iba-ibang kontinente, magpadakula nin limang masisirot na mga aki, magbasa nin ginatos na libro, asin siring man magsurat nin sadiri niyang mga libro na pambihirang uminabot 35 an bilang. Sa panahon na ini, nakatipon siya nin kadakul-dakul na mga amigo asin mga katrato. Sinasabing labis 150,000 na surat an ginibo niya mamantener lang niya an kontak sa mga amigo.




#Article 206: Kamara de Representantes kan Filipinas (193 words)


An Kamara de Representantes kan Filipinas iyo an hababang kamara kan Kongreso kan Filipinas. An Senado iyo an halangkaw na kamara. Inaapod na Kongresista an mga myembro kan kamara asin Representante an saindang titulo. Pig-eelihir an mga kongresista sa tulong-taon na terminoo asin pwedeng maelihir liwat, alagad dai pwedeng magserbe nin sobra sa tulong surunod na termino.

An Kamara de Representantes kan Filipinas pinamamayohan kan Ispiker, ngunyan kinakaptan ni Feliciano Belmonte, Jr. kan Syudad nin Quezon. An opisyal na dagosan kan Kamara de Representantes iyo an Batasang Pambansa na namumugtak sa Batasan Hills sa Syudad nin Quezon, Metro Manila. An edipisyon inaapod sanang Batasan.

Igwa nin duwang klase nin representante sa kamara: an mga representante gikan sa mga lehislatibong distrito asin an mga representante kan partido-lista. Walumpulong porsyento (80%) kan mga representante magikan sa mga lehislatibong distrito na an lambang saro igwa nin sarong representante. Alagad an lambang distrito kaipohan igwa nin dai mababa sa 250,000 na populasyon. An mga probinsya igwa nin dai mababa sa sarong lehislatibong distrito, dawa pira an populasyon. Nagkapirang mga syudad an igwang representasyon suhay duman sa probinsya, alagad kaipohan igwa nin dai mababa sa 250,000 na populasyon.




#Article 207: Zamboanga Sibugay (151 words)


An Zamboanga Sibugay sarong provincia kan Republika kan Filipinas na namomogtak sa rehiyon Peninsula kan Zamboanga sa Mindanao. An banwaan kan Ipil an kapitolyo kaini. Napapalibotan ini kan Zamboanga del Norte sa norte, Zamboanga del Sur sa subangan, asin ciudad nin Zamboanga sa sur-sulnopan. Pasiring sa sur iyo an Sibuguey Bay sa Gulpo kan Moro. Kan 2001, nagin provincia an Zamboanga Sibugay kan 2001 kan pigsuhay an ikatolong distrito kan Zamboanga del Sur. Ini an ika-79 provincia sa nacion. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Igwa an Zamboanga Sibugay nin poco mas o minus 3228.3 km² kagabsan na sokol nin kadagaan na 37.82% kan Zamboanga del Sur, an magurang na provincia kaini. Namomogtak ini sa 123o 04’ 49.75” longituda asin sa 7o 42’ 14.89” latituda.

Nababanga an Zamboanga Sibugay sa 16 banwaan.




#Article 208: Sergio Osmeña (584 words)


Si Sergio Osmeña (9 Setyembre 1878 - 19 Oktobre 1961) nagin presidente kan Filipinas sa edad na 67 asin iyo an enot na taga-Bisaya na nagkapot nin siring na pwesto. Siring ki Manuel Quezon, nagtapos siya kan saiyang abogasya sa Unibersidad kan Santo Tomas. Nagtukaw siya komo presidente nin haros duwang taon (1944-1946). Siya man an kagmukna kan Partido Nacionalista.

Siya man nagin gobernador probinsyal kan Cebu nin sarong taon (1904), Assymblyman asin Speaker nin siyam na taon, Senador, Speaker Pro Tempore, myembro kan Gabinite, asin Bise-presidente. Kaiba niya si Manuel Quezon pagduman sa Estados Unidos kan magsakyada an Hapon sa Filipinas asin sindang duwa nagmukna kan government-in-exile asin siring man, kaiba niya an pwersa ni Heneral Douglas MacArthur kan ini buminalik sa Filipinas sa pagpalayas sa mga mananakop na Hapon.

Sa mga mayor na proyekto niya kan siya nagtukaw komo p residente, iyo an pagpasulit kan mga departamento ehekutibo na nagkararaot huli sa pagsakop kan Hapon. Dai man siya nag-ontok sa kampanya na magin talingkas an Filipinas sa Estados Unidos.

Siya mestisong Insik na may dugong Kastila asin ipinangaki sa Cebu ki Juana Osmeña y Suico. Sa elementarya niya nagklase sa Unibersidad kan San Carlos. Ipinadagos niya an pagklase niya sa San Juan de Letran College kun saen nakaklase niya si Manuel Quezon. Kinua niya an kurso sa abogasya sa Unibersidad kan Santo Tomas asin sa eksamen sa mga abogado nakamit niya an ika-2 pwesto kan taon 1903.

Kan Abril 10, 1901, inagom niya si Estefania Chiong Veloso kun saen nagkaigwa siya nin walong aki- si Vicente, Edilberto, Nicasio, Milagros, Emilio, Teodoro, Jose, Sergio, Jr. Duwang taon pakalihis na magadan an agom  niyang ini taon 1920, nag-agom siya liwat asin an naagom niya iyo si Esperanza Limjap. Nagkaigwa siya nin tolong aki igdi- si Ramon, Rosalina asin si Victor.

Taon 1900, siya peryodista asin tinogdas an peryodikong El Nuevo Dia, na nag-abot nin tolong taon. Kan taon 1904, an administrasyon kolonyal kan mga Amerikano pignombrahan siya gobernador kan Cebu. Dangan duwang taon kaini, nabotohan na siya komo gobernador kan Cebu man giraray. Kan siya gobernador, nagdalagan siya sa eleksyon sa enot na Asamblea Filipina kan taon 1907 kun saen siya nakaluwas. Igdi sa Asambliya, napili siyang Speaker. Sa edad na 29 pa sana siya na an saro sa pinaka-halangkaw na opisyal kan Filipinas kan panahon na idto.

Siya asin si Manuel Quezon na gikan Tayabas, si Jose Fuentebella kan  Ambos Camarines, itinogdas an Partido Nacionalista komo pantampad sa Partido Federalista na nakabase sa Manila. An duwang ini (Osmeña asin Quezon) , poon kaidto, nagin nang magka-kompetensya sa onra asin sa pwesto. Sa sunod-sunod na turno, siya nagin bise-presidente sa irarom kan Philippine Commonwealth.

Nag-osol siyang Amerika kan taon 1933 sa paglakaw kan pagpasar kan sinasabing Hare-Hawes-Cuttings Independence Bill na nasapawan man ngani kan Tydings-Mcduffie Act kan taon 1934.

Kan gera, nagpasiring siya sa Amerika kaiba si Quezon asin kan magadan si Quezon (1944) siya na an nagin presidente. Kan eleksyon kan 1946, nagdalagan siya sa kargong presidente asin dai nagkampanya ta an apat na polong taon (40) na serbisyo niya sa publiko iyo an hustong rekord sabi niya na makmpanya para saiya. Anopaman, nadaog siya ni Manuel Roxas na naripol an 54  porsyento kan mga boto asin iyo an nagin enot na  presidente kan independienteng Republika kan Filipinas.

Nagretiro na siya sa Cebu kan madaog siya sa eleksyon kan 1946 asin nagadan siya sa edad na 83 igdi sa Veteran's Memorial Hospital sa Quezon City. Nakalubong siya sa Manila North Cemetery kan Manila.




#Article 209: Ramon Magsaysay (350 words)


Si Ramon Magsaysay (31 Agosto 1907- 17 Marso 1957), iyo an ikatolong presidente kan Ikatolong Republika kan Filipinas poon kan Desyembre 30, 1953 hanggan taon 1957. Siya nagadan kan an nalulunadan niyang eroplano pahaling Cebu luminagpak sa bukid kan Manununggal.

Sisiya sa Unibersidad kan Pilipinas kan taon 1927 sa pagkua nin kurso sa enhinyero alagad nagbalyo siy Ramon Magsaysay namundag sa Iba, Zambales kan Agosto 31, 1907 sa mag-agom na Exequiel Magsaysay, sarong panday sa batbat, asin Perfecta del Fierro, sarong maestra. Nagklase a sa Institute of Commerce sa Jose Rizal college (1928-1932) kun saen nakatapos siya asin nakua an kurso sa komersyo. Nganì na matostosan niya an saiyang pag-adal, siya nagtsutsuper. Pakagraduar, nagin siyang sarong mekaniko sa awto dangan pamayo sa shop na saiyang piglalaogan. Kan pumutok an Ika-2 Gerang Pangkinaban nagbali siya sa motor pool kan ika-31 Infantry Division kan Hokbong Pilipinas.

Kan masupil an Bataan asin magsuko sa Hapon, si Magsaysay nagdulag saka nagtago sa kabukidan. Duman nagbilog siya kan Western Guerilla Forces asin natawan siyang ranggong kapitan kan Abril 5, 1942. Sa laog nin tolong taon si Kap. Magsaysay yaon sa lindong kan pamamayo ni Koronel Merill asin kan saiyang mga gerilya. Naka-engkwentro siya nin mga sagupaan sa Sawang, Sawang, Zambales. Saro si Magsaysay sa nagpahawan kan kosa nin Zambales sa mga pangangataki kan mga Hapon bago pa nagdoong an pwersa armada kan mga Amerikano kasurog an mga tropang komunwelt kan Pilipinas na iyo an malungkas sa pananakop kan Hapon duman sa parteng idto kan nasyon. An bagay na ini nangyari kan Enero 29, 1945.

Kan Abril 23, 1946, si Magsaysay naelihir bilang kongresista na dai siyang inapilan sa Kongreso kan Filipinas. Kan taon 1948, pinili siya ni Pres. Manuel Roxas na mag-iba saiya sa Washington sa Amerika komo Chairman kan Committee on Guerilla Affairs, sa pagtabang na makalusot asin maaprobahan an inaapod na rogers Bill, nas matao nin dakuol na benepisyo sa mga beterano na napalaban sa nakaaging gera. Sa sinasabing maating eleksyon kan 1949, nakaptan niya giraray an parehong pwesto komo Representante. Sa duwang termino siya an nagin Chairman kan Komite sa National Defense.




#Article 210: Manuel Quezon (927 words)


Si Manuel Molina Quezon (19 Agosto 1878 - 1 Agosto 1944) an inot na presidente kan Filipinas kan ini ipigtindog na Komonwelt kan mga administrador na Amerikano. Siya namundag sa Baler, Tayabas (ngunyan Quezon). Alagad, siya hinihiling man na ikaduwang presidente kan Filipinas sa parte kan mga Pilipino huli ta siya an nagsunod ki Emilio Aguinaldo kan an huri itugdas an suboot inot na Republika dawà nganì totoo dai ini binisto kan gobyerno kan mga Amerikano kan panahon na idto.

An saiyang mga magurang iyo sinda Lucio Quezon asin Maria Molina, anas mga paratukdo na mga taga-Baler, Tayabas man. An naagom niya iyo an saiyang pinsan, si Aurora Aragon Quezon asin apat an saiyang aki- si María Aurora Baby Quezon (1919-1949), María Zeneida Nini Quezon-Avancena (1921-), Luisa Corazón Paz Nenita Quezon (1923-1923) asin si Manuel L. Nonong Quezon, Jr. (1926-1998). An saiyang makuapo, si Manuel L. Manolo Quezon III (1970-), sarong prominenteng parasurat, asin paraadal sa pulitika kan nasyon, inginaran saiya.

Sa primariyang adal niya an nagtokdo saiya iyo an ina niya na mestisang Kastila asin maestra man sa lugar ninda. An ama niya saro man na mestisong Intsik na namundag sa Paco, Manila, sarhento sa Hukbong Kastila.

Nagklase man siya sa San Juan de Letran College asin pakatapos kaini nagin siyang profesor sa Unibersidad kan Santo Tomas, na digdi ngani nagpoon siya pag-adal abogasya alagad nasibol kan magbungkaras an Guerra Espanyol-Amerikano. 

Enot pa kaini, nagin man siya rebolusyonaryo sa lindong ni Emilio Aguinaldo asin an pakilaban niya sa mga Kastila pinahiling niya an kaisogan asin pagka-pogoso mala ta nagpoon siya sarong private asin nakamit na an ranggong major. Taon 1899, napiritan siyang magsuko sa mga amerikano, nakulong anom na bulan asin pakaluwas nagpasiring nang Manila.

Taon 1903, natapos na niya an kursong abogasya sa Unmibersidad kan Santo Tomas asin nakapasar siya sa eksamen nin mga abogado, na nakamit an ika-apat na pwesto. Nagpraktis siya sa Baler alagad binutsan niya an praktis ta nagpanombra komo piskal sa Mindoro, sunod sa Tayabas. Kan taon 1906, nagdalagan bilang gobernador probinsyal asin nanggana. Igdi na duminakula an karera niya sa pulitika huli sa husay niya mag-osol kan mga isyu na popular asin moot kan tawo na an iba nagsasabi oportunista siya sa estratihiya pangpulitika.

Kan taon 1907, nagin siyang Representante sa enot na Asambliya kan Filipinas kun saen nagsirbe siya bilang majority floor leader asin Chairman kan Committee on Appropriations. Poon 1906 abot 1916 saro siya sa duwang resident commissioner kan Filipinas duman sa Kamara Representante kan Estados Unidos asin maigot siyang nagtolod sa pagpasar kan inapod na Philippine Autonomy Act o Jones Law.

Siya naelihir sa Senado kan taon 1916 asin halawig an pagsirbe niya igdi komo Presidente, mala ta inabot 19 taon o abot 1935. Manta, siya an enot na naglakaw sa Amerika na magin talingkas an Filipinas asin an paghingoa niya nagbunga sa pakalusot sa Kongreso kan Estados Unidos an sinabing Tydings-McDuffie Independence Law kan taon 1935.

Si Quezon iyo an enot na nagin presidente kan Komunwelt nin Filipinas kan taon 1935 sa lindong kan Partido Nacionalista. Sabihon pa, sa eleksyon nasikwit niya an 68 porsyento kan boto kontra sa duwa niyang kalaban na iyo sinda Emilio Aguinaldo asin Obispo Gregorio Aglipay.

Kuta sa Konstitusyon kan Filipinas ipinapangalad an magdalagan liwat sa parehong pwesto nin pagkapresidente. Alagad, kan taon 1940, pig-emyendahan an Konstitutsyon asin sa eleksyon nasyonal kan taon 1941, nakadalagan siya otro komo kandidato. Nakaluwas siya sa pagkapresidente, mala ta daog-daog niya an kalaban niyang si dating Senador Juan Sumulong ta naripol niya an 82% kan boto.

Masasabi man na may makatawo siyang akto kan siya, katuwang si High Commissioner Paul V. McNutt, tinugotan palaogon an mga pailing Judeo na nagdurulag sa mga pasistang rehimen duman sa Europa. Tinabangan niya man an mga nagpaili na makadakit duman sa Mindanao.

Susog sa re-organisasyon napalaman sa Akto, si Pres. Quezon nabadoan nin poder na magnombra nin gabos-Pilipino na myembro sa Korte Suprema. Poon 1901 abot 1935, an Korte Suprema pirmeng Pilipino an Pamayong Hukom alagad an kadakulan kan myembro mga Amerikano. Naanas Pilipino an myembro sa Korte Suprtema kan an Komunwelt kan Filipinas matogdas kan taon 1935. An enot na nombramiento ni Quezon iyo sinda Claro Recto asin Jose Laurel sa pagsangle sa mga Amerikanong hukom. An bilang kan myembro sa Korte ginibo nang kagsaro (11): sarong Pamayong Hukom asin sampolong Katuwang na Hukom asin ini natukaw en banc o sa duwang dibisyon na may limang hukom lambang saro.

Kan suminakyada an mga Hapon igdi sa Filipinas kan Ika-2 Giyerang Pangkinaban, napiritan si Guezon na magdulag pasiring Corregidor, tapos sa Visaya asin Mindanao. Sa imbitasyon kan Estados Unidos, nag-ebakwet siya sa Australia dangan nagdakit na siya sa Amerika kun saen sa estado kan Washington, DC ikinaag niya an kwartel kan saiyang gobyerno kan Kumonwelt nin Filipinas.

Duman nagsirbe siya komo myembro kan Pacific War Council asin saro sa kagpirma sa Deklarasyon kan Burunyog na Nasyon (UN) kontra sa Pwersang Axis. Duman man sinurat niya an saiyang autobiografia (Good Fight, 1946).

Si pagsulwak kan Ika-2 Giyerang Pangkinaban asin pagsakyada kan mga Hapon igdi sa Filipinas nagresulta sa pasaro-sangle kan komposisyon kan Gabinete. An Oreden kan Ehekutibo Nu, 390 petsado Des. 22, 1941 winara na an Departamento nin Interior asin nagkaag nin bagong orden nin pagsasalida. An Orden nin Ehekutibo Nu.396, petsado Des. 24, 1941, pinagreoganisar an Gabinete asin an trabaho kan Sekretaryo nin Hustisya ipinairarom sa pagsasakop kan Pamayong Hukom kan Korte Suprema.

Nagadan si Quezon huli sa helang na tuberculosis duman sa Saranc Lake, Nweba York. An saiyang restos ngonyan nakalubong sa Quezon Memorial Circle, Quezon City, Philippines.




#Article 211: Carlos Garcia (465 words)


Si Carlos Polestico Garcia (4 Nob. 1896 - 14 Hunyo 1971) ika-walong presidente kan Republika kan Filipinas asin siya tuminukaw sa katongdan na ini kan si Presidente Ramon Magsaysay nagadan sa paglagpak kan eroplanong nalulunadan niya, taon 1957. Sa parehong taon, sa eleksyon presidential siya nagkandidato sa parehong kargo asin nakaluwas siya. Kan liwat siya duminalagan sa eleksyon kan 1961, nadaog na siya kan si Bise-presidente niya na si Diosdado Macapagal.

Si Garcia inaki sa Pangasinan,  ninda Policronio Garcia asin Ambrosia Polistico. An mga magurang niya gikan asin namundag sa Bangued, Abra. Sinasabing nagdakula siya sa pulitika ta an ama niya apat na termino nagin alkalde kan munisipyo. Nag-adal siya kan saiyang primariya sa Talibon dangan naghaiskul sa Cebu Provincial High School. Sa halipot na oras, nagkua siyang kurso nin abogasya sa Silliman University duman sa Dumaguete pero natapos niya ini sa Philippine Law School. Natapos niya an kurso taon 1923, asin kan siya nag-eksamen, ika-sampolo an pwesto nakamit niya.

Dai ngona siya nagpraktis ta nagtukdo siya nin duwang taon sa Bohol Provincial High School. Nagin siyang bantog sa bansag na 'Prinsipe kan mga Bisayang Makata asin Makata kan Bohol. An karera niya sa pulitika napo'nan kan siya nagin kongresista na renerepresentar an ika-3 distrito kan Bohol. Nabotohan liwat siya sa ika-2 turno pero hanggan 1931 sana tuminukaw ta duminalagan siya asin nakaluwas sa pagka-gobernador. Duwang turno siya sa pwestong ini asin kan 1946, nakaluwas siya komo kongresista. Naglawig nin tolong termino an pagkapot niya kan siring na katongdan.

Siya an bise-presidente ni Ramon Magsaysay kan eleksyon 1953 asin nagsirbe siya komo Secretary of Foreign Affairs asin bilang bise-presidente nin apat na taon.

Sinerbehan niya an tadang termino ni Magsaysay kan 1957 asin sa eleksyon sa taon na ini nakamit niya an pwesto para sa bilog na termino nin pagkapresidente na apat na taon.

An saiyang administrasyon nabibisto sa saiyang pinasunod na Filipino First Policy na pinaoorog an mga negosyanteng Pilipino labaw sa mga dayuhan. Siya man an nakapalipot kan periodo nin pagokupar kan su base militar kan mga Amerikano, hale sa 99 taon napahuros sa 25 taon na sana, susog sa ibinoot kan Bohlen-Serrano Agreement.

Pag-eleksyon kan 1961, nagdalagan pa man kuta siya para re-eleksyon sa parehong pwesto alagad nadaog na siya ni Diosdado Macapagal, an saiyang bise alagad kaapil sa Partido Liberal.

Kan madaog siya sa eleksyon n in 1961, nagretiro na siya komo sarong pribadong namamanwaan sa Tagbilaran, Bohol. Kan Hunyo 1, 1971, siya naelegir komo delegado sa 1971 Constitutional Convention asin napili siya komo presidente kan Kumbensyon alagad, pirang aldaw lang, Hunyo 14, inatake siya sa puso na iyo an saiyang ikinagadan.

Siya ngonyan, kaiba an saiyang agom si Leonila (nagadan 1994), nakalubong sa Libingan ng mga Bayani. Siya asin si Diosdado Macapagal pa sana an duwang presidenteng nakalubong sa Libingan.




#Article 212: Diosdado Macapagal (681 words)


Si Diosdado Macapagal (Setyembre 28, 1910 - Abril 21, 1997) an ika-siyam na presidente asin an ama kan dating presidente kan Filipinas, si Gloria Macapagal-Arroyo. Nadaog niya si Carlos Garcia kan nag-eleksyon kan taon 1961. Sinundan siya ni Ferdinand Marcos na iyo naman an nakadaog saiya kan siya nagkandidato liwat. 

Siya an nabansagan na gayo na Tagasurog kan Masa. Siya man an presidente na nag-isog kan petsa sa pagrokyaw kan Katalingkasan nin Filipinas hale sa Hulyo 4 tinungod sa Hunyo 12, sa pagromdom asin pagtaong onra kan akto ni Emilio Aguinaldo sa pagdeklara niya nin Katalingkasan para sa Filipinas kan taon 1899 duman sa Kawit, Cavite. Siya man an maroromdoman na nagsangat asin nagtolod kan Paghihinako sa Sabah kan Hunyo 22, 1962.

Siya aki ninda Urbano Macapagal asin Romana Pangan asin namundag siya sa baryo kan San Nicolas sa Lubao, Pampanga. Huli ta matale, nagtapos siya sa Lubao Elementary School na valedictorian asin sa San Fernando High School kan  San Fernando, Pampanga siya an salutatorian.

Sa tabang ni Gobernador Honorio Ventura, na iyo an naggasto saiya, nakaadal siya kan saiyang kolehiyo sa Unibersidad kan Pilipinas asin an saiyang abogasya  sa Unibersidad kan Santo Tomas. Nakamit niya an pinaka-taas  na pwesto sa eksamen para sa mga abogado kan taon 1936. Nakakua man siya kan Doktorado sa Ley asin sa Ekonomiks. Nagbali siya sa pagpraktis nin abogasya sa bufete ni Ross, Lawrence, Selp asin Carrasco. Napili man siyang magtukaw komo Pamayo kan Philippine Lawyers Association. Nagin man siya profesor sa Ley asin Ekonomiks asin nagtrabaho siya sa Department of Foreign Affairs komo Assistant Secretary on Legal Affairs and Treaties.

Taon 1949, nagbuntog na siya sa pulitika asin nagdalagan sa pagka-Representante kan enot na distrito kan Pampanga kan taon na ini. Siya nakaluwas. Sa pwestong ini, naboto siya pirme bilang saro sa Sampolong Mahusay na Kongresista kan Congressional Press Club. Kan taon naman nin 1957, ibinoto siya komo Bise-presidente, nominado  kan Partido Liberal alagad si Pres. Carlos Garcia, na sarong Nacionalista, dai siya tinawan nin katongdan sa departamento ehekutibo.

Ta mayo siyang pigkasibotan sa gobyerno ni Garcia, natawan logod siyang hustong panahon na maglibot-libot sa enterong arkipelago kun saen naaraman niya an mga makuring pangangaipo kan mga namamanwaan. Kan Nobiyembre 14, 1961, nadaog niya sa eleksyon si Pres. Garcia sa pagbalik kani kuta sa pwesto komo presidente. Sa kampanya, dinara niya mga isyu kontra ki Garcia an isyu nin kurapsyon asin an isyu sa mga pagsasangle sa polisya ekonomika.

Si Pres. Macapagal, hinale an kontrol sa foreign exchange ngani mapapusog an halaga kan kwartang peso asin giniya na makalusot an pinag-amaan na laying Land Reform Law ni Congresswoman Juanita Nepumuceno. An laying ini nagpalungkas sa dakulon na mga paraoma sa tanikala nin pagooripon sa omahan. Siya man maigot na nagtolod sa kampanya laban sa kurapsyon asin nag-osol kan kampanya sa pagkakaburonyog kan mga Asyanong nasyon. Dakul man siyang pina-orog na mga polisya ekonomika ngani tumalubo an mga industriya sa manufacturing, sa agrikultura  asin sa pagnenegosyo.

Kan  siya retirado na, napag-isip na magdalagan komo delegado sa 1971 Constituional Convention. Sa maray na resulta, siya pa an nabotohan na Pamayo kan Kumbensyon.

An naagom iyo si Dr. Eva Macaraeg kan Pangasinan asin may apat siyang aki igdi- si Cielo, Arturo, Gloria, asin Diosdado, Jr.

Si Cielo na may Doktorado sa Ekonomiks, nagin duwang-turnong Bise-gobernador kan Pampanga, si Diosdado, Jr. nagin man Undersecretary of Finance, asin si Gloria na may Phd sa Ekonomiks, nagin Senador kan 1995, nagin Bise-presidente kan taon 1998, asin kan 2008 nagin Presidente kan Filipinas.

Nagadan siya sa edad na 87. Dakul na mga prominente asin mga haralangkaw sa pwesto an nagsasabi na siya an ehemplo nin integridad sa serbisyo publiko na kun saen aarogan pero masakit masapawan.

Kan Septyembre 28, 2009, an aki na babayi ni Macapagal, an dating Presidente Gloria Macapagal-Arroyo, pinag-inaguraran an President Diosdado Macapagal Museum asin Library, na makukua sa saiyang istaran sa Lubao, Pampanga.

An dati man na Presidente Benigno S. Aquino III pinagdeklarar an Septyembre 28, 2010 bilang sarong special non-working holiday sa probinsya kan mga Macapagal sa Pampangga tangani na ikomemorar an sentenaryo kan saiyang pagkapangaki.




#Article 213: Leon Hernandez (136 words)


Si Leon Hernandez (Hunyo 28, 1858 - Oktobre 16, 1896) sarô sa 15 martires kan Camarines Sur. Siya an ama ni Jaime Hernandez, an kagtogdas kan University of Nueva Caceres.

Namundag sa Libmanan, Camarines Sur, an saiyang mga magurang iyo sinda Juan Hernandez asin Maria Abenante.

Inaresto siya kan bangging idto kan Oktobre 1896 sa saiyang harong kan mga Gwardiya Sibil sa pagboot kan kura paroko kan Libmanan na si Padre Jose Serrano. Duman sa kumbento kinadogkadog na siyang husto, dangan pinalakaw sana pasiring sa Nueva Caceres kairiba an iba pang naaresto na sinda Vicente Ursua asin Pablo Perpetua. Sa laog nin duwang aldaw, siya pigpasakitan pa sa kumbento kan Simbahan nin San Francisco dangan ikinonkon sa karsel kun saen siya naotsan ta dai natagalan an makuring kulog sa hawak na saiyang sinapo' sa pagparakadog saiya.




#Article 214: Manuel Roxas (619 words)


Si Mamuel Acuña Roxas (1 Enero 1892 - 15 Abril 1948) enot na presidente kan independienteng Republika kan Filipinas (1946-1948). Dai niya natapos an turno niya ta nagadan sa atake sa puso.

Namundag si Manuel Roxas sa Capiz, Capiz ki Rosario Acuña. An ama niyang si Gerardo nagadan kan binabados pa sana siya. Igwa siya nin duwang tugang, si Mamerto asin Milagros. Siya may dugong Basque-Kastila, dugong Intsik, asin dugong Mehikano. 

An napangagom niya iyo si Trinidad R. de Leon kan Bulacan asin nagkaigwa sinda nin duwang aki: si Ma. Rosario Ruby, na an naagom si Vicente Roxas asin si Gerardo Gerry Roxas, naagom si Judy Araneta.

Siya nagadal sa Unibersidad kan Manila dangan nagkua siya kan abogasiya sa Unibersidad kan Pilipinas asin kan nagkua siya nin eksamen sa pagkaabogado, nakamit niya an primer na pwesto. Nabuntog siya tolos sa lantad nin pulitika asin sa serbisyo sa gobyerno na nagpoon kan siya nagin piskal sa probinsya kan Capiz. Kan 1921 nagin siyang Kongresista. Sunod tolos na taon nagin Tagataram kan Kamara.

Kan maitindog an Philippine Commonwealth, siya nagin myembro sa Asamblea Nasyonal. Siya man nagsirbe komo Secretary of Finance (1938-1941) sa gabinete ni Presidente Manuel Quezon. Nabotohan man siya sa Senado alagad dai nakatukaw tolos huli kan pagbungkaras kan Ika-2 Pangkinaban na Guerra.

Huli ta myembro siya sa Reserve sa Pwersa Armada, bago kan guerra, ginibo siyang liaison officer sa pagtangaan kan Gobyernong Commonwealth asin kan kwartel ni Hen. Douglas MacArthur kan Pwersa Armada sa Harayong Subangan kan Estados Unidos.

Kaiba siya ni Pres. Manuel Quezon sa Corregidor kun saen pinatunaw ninda an kwartang Pilipinas dai lang mahulog sa kamot nin mga Hapon. Kan magsuwayan sinda Quezon, siya nagpaMindanao. Bago nagpaamerika si Quezon, pinagdesignar siyang Executive Secretary asin taga-salida ki Quezon asin Osmeña kun an duwa magadan sabay o madakop man na dungan.

Alagad si Roxas natoklo (1942) kan mga Hapon asin pakalihis nin periodo pagkapreso, dinara siya sa Manila asin pirit pinamirma saiya an promulgasyon kan Konstitusyon na pinasar kan mga Hapon sa pagtogdas kan saindang pig-amaan na Republika. Siya ginibong responsable sa polisya sa ekonomiya sa lindong kan gobyerno ni Jose Laurel. Kan oras man na idto nagsirbe siya komo intelligence agent kan mga Pilipinong gerilya. Nag-ngata' man kuta siya makadulag asin makabalyo sa teritoryo kan mga Alyado alagad dai siya naka-asba. An nagbalik na pwersa kan mga Amerikano dinakop siya komo Japanese collaborator.

Pakatapos kan guerra, si Douglas MacArthur sinurog siya asin ibinalik saiya an komisyon komo opisyal kan Pwersa Armada kan Amerika. Ano pa, igdi nabuhay liwat an karera niya sa pulitika.

Kan an Kongreso pinagtipon kan 1945, si mga lehislador na na-elihir kan 1941 ginibo siyang Pamayo kan Senado. Sa eleksyon nasyonal igdi sa Filipinas na ginibo kan 1946, siya nagdalagan sa pagka-presidente na suportado ni MacArthur asin iyo an nominado kan mga liberal na grupo sa laog kan Partido Nacionalista. Si Sergio Osmeña an saiyang kalaban na, sabihon pa, habo magkampanya ta aram daa kan enterong banwaan an serbisyo niyang magayon. Naripol ni Roxas an 54 porsyento kan boto asin mayoriya kan tukawan sa Kongreso nakua kan mga myembro kan Partido Liberal. Kan an Estados Unidos itinao na sa Filipinas an saiyang independisya, petsa July 4, 1946, si Roxas an nagin enot na presidente kaining bagong republika. 

Kan siya na an presidente, taon 1948, tinawan niyang amnestiya an gabos na arestado komo kolaborador kan mga Hapon, maliban sana duman sa mga nakakumitir nin mga krimen na violento. Alagad, igdi sa panahon niya nagpoon nang magin problema an Hukbalahap na an lider iyo si Luis Taruc.

Nagadan siya bigla kan Abril 15, 1948 sa edad na 56, kan siya nagdidiskurso duman sa Clark Air Base sa Angeles City huli sa makuring atake sa puso.




#Article 215: Kawit (109 words)


An Kawit sarong primera klaseng  sa provincia kan Cavite, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Namundag sa banwaan na ini si Emilio Aguinaldo, an inot na presidente kan Filipinas. Digdi man namumugtak an saiyang dagosan, an Aguinaldo Shrine, kun sain ihinayag niya an katalingkasan kan Filipinas gikan sa pamamahala kan Espanya kan Hunyo 12, 1898. 

Gikan an pangaran na Kawit sa tataramon na Tagalog na kawit huli sa kurti kan baybayon kaini sa Baya kan Manila sagkod sa puro kan Syudad nin Cavite.

 

Nababanga an Kawit sa 23 barangay.




#Article 216: Holy Rosary Minor Seminary (1205 words)


An Holy Rosary Minor Seminary (dating Seminario Conciliar de Nueva Caceres) sarong eskwelahan na Romano Katoliko para sa mga magpapadion sa Nueva Caceres, Filipinas. Itinugdas ini kan Marso 7, 1793 ni Antonio Gallego, O.P., Arsobispo kan Manila.

Namumugtak ini ngunyan sa kalye Elias Angeles, barangay kan Sta. Cruz asin kanatad niya an Metropolitanong Katedral nin Naga kahampang niya an Palasyo Arsobispado nin Caceres. An saiyang mga kurso sa kolehiyo binibisto asin akreditado kan Departamento nin Edukasyon.

Ladawan kng simbahan ni PeÑafrancia

Ladawan  ni Nuestra Señora de Peñafrancia

An inot na Seminaryo gibo sana sa tiklad-asin-kahoy na pagharongon na namumugtak sa barangay Dinaga, lugar kun sain nakatugdok an Fiesta Hotel ngunyan. Ini an rason kun napano ta naapod an kalye diyan na Padian (ngunyan Kalye Caceres), na boot sabihon gibohan nin mga padi. An taramon na Padian, gikan sa katagang parian, minatumoy sa lugar na estaran kan mga Instik sa gilid kan salog abot sa barangay Tabuco. Alagad, igwa nang pinag-aapod na Casa de Clerigos na namumugtak sa pampang salog kan 1645-1670 sosog sa mga lumang babasahon.

Ipinatindog an Seminaryo kan Marso 7, 1797 ni Domingo Collantes, O.P., Obispo kan Nueva Caceres sosog sa pananda na yaon sa mayor na tata kaini. Si Obispo Collantes an nag-organisar asin nagpainagurar kaini kan taon Marso 7, 1793. Pakalihis nin apat na taon, sa termino mansana niya, nagkaigwa kan sinasabing Canonical Erection kaini. Nagpoon an pagtugdas kan institusyon kan termino ni Obispo Juan Antonio de Orbigo, O.F.M. na nagtukaw komo Obispo kan Nueva Caceres poon taon 1778 abot taon 1788. Sa sarong folleto na pinaluwas kan Museo del Seminario Conciliar de Nueva Caceres, daing gayo aram an eksaktong panahon kun kasuarin tinogdas.

Huli ta an lugar harani sa pampang salog kaladman asin pirming sinasanop kan tubig haleng salog, pinagmarhay na idakit an Seminario sa presenteng lugar na namumugtakan Katedral. Ini nangyari sa panahon kan an obispo kan Nueva Caceres iyo si Bernardo de la Concepcion, O.F.M., Obispo kan Nueva Caceres poon 1816 abot 1829. Pinagmukna niya an kaisipan na sararoon an Katedral (dati nalulugar sa Naga City People's Mall) asin an palasyo kan Obispo. An proyektong saiyang pinonan mas nakakadakula ta gibo na sa ladrillo asin gapo.

Sa panahon na nagtukaw komo Obispo si Manuel Grijalvo, O.S.A., taon 1848-1861, an Seminaryo nag-agi sa mga kalamidad. Kan Oktobre 24-27, 1856, may uminaging makusogon na bagyo asin nagkarurugba ini. Napahirahay man ini alagad dai pa ngani napipintahan, natomtom sa dakulang kasulo an enterong edipisyo kan umagahon nin Agosto 22, 1860. Kaya igwang panahon na, mantang dai pa natutugdok an edipisyo, an klase ginigibo sa kumbento kan San Francisco na nakalugar sa gilid kan salog nin Naga, atubangan kan namumugtakan na ngunyan kan monumento kan Quince Martires.

Pighingoa man kuta ni Obispo Grijalvo mapasulit an edipisyo mala ta nagkampanya siya asin nakatipon hale sa mga donasyon nin 10,000 na pesos alagad dai niya naabot an pagpoon kan pagpatindog kaini. Sa saiyang testamento, nag-ambag pa siya nin 1,000 pesos hale sa sadiring bulsa.

Sa panahon ni Francisco Gainza, Obispo kan Nueva Caceres poon 1862 abot 1879, napagantad an kamugtakan kan Seminaryo. Sa saiyang paghihingoa asin pag'oonoy, naitindog niya liwat an edipisyo kaini, asin dinugangan niya pa nin saro na iyo na ining nakahampang sa tinampo, nagaayog sa arkitekturang Moslem. Palaen pa kayan, napakaray an mga kurso sa pag'adal pagkapadi huli sa pagpromulgar nin mga bagong leyes asin  napabago an institusyon ta ginibo nang seminario-colegio. Ibinalyo niya an pag-administrar kaini sa mga Pading Paul, mga padi na myembro kan Congregacion de la Mision. Ini sarong orden na tinogdas ni San Vicente de Paul kan taon 1625.

Paglaog kan taon na 1925, pinagboot ni Obispo Francisco Reyes na an seminaryo bagohon na an pangaran. Inapod nang  Seminario del Santissimo Rosario. Mga arog man kaining taon na an mga estudyante na dai man magpapadi sinuway na sa seminaryo asin ini an pinakaenot na nagin mga estudyante kan Camarines Sur Catholic Academy kan an huri pig'organisar. 

Taon 1945, panahon nin gera, an mga Hapon binomba an Seminaryo alagad dai man naradas. Ini pinahirahay ni Obispo Pedro Santos ngani makabalik sa dati niyang kamugtakan. Kan taon na 1964, an pangaran kan seminaryo hinira otro, asin inaapod nang Holy Rosary Seminary.  Komo aragihan bagyo an Bikol, dai naman nakaligtas sa makusogon na bagyo kan 1970 an seminaryong ini. Mala ta grabi an pagkarugba kaini asin dakula an ginasto kan Simbahan sa pagpahirahay. An Obispo kan panahon na iyan iyo si Obispo Teopisto Alberto.

Kan Hunyo 11, 1978, pinagdeklara an seminaryo komo sarong National Historical Landmark kan Filipinas. Kan Septyembre 5, 1988, sa pormal na seremonya pinamayohan kan Arsobispo na iyo si Reberendo Leonardo Legaspi, O.P., D.D., duwang importanteng pagbabago an nangyari sa buhay kan seminaryo. Enot pinangaranan na ining Holy Rosary Minor Seminary asin ikaduwa , pinag-inaguraran an Museo sa seminario, bagay na iyo an pinaka-enot na seminario na magkaigwa nin siring. Opisyalmente, an dara kaining pangaran Museo del Seminario Conciliar de Nueva Caceres.

Sa orog na pagpakaray kan serbisyo kan seminaryo asin ikadugang sa hararom na pag-adal kan  mga seminarista, kan Oktobre 17, 2003 binuksan asin benenditahan ni Arsobispo Leonardo Legaspi, O.P., D.D., an  Bishop Collantes Library, na 280 metro kwadrado an hiwas, kayang magsangat nin 30,000 na libro asin makaka-igo na magpwesto an sanggatos katawo na parabasa.

Igwa ini nin kuleksyon kan mga libro sa Humanidades, orog na sa  Pilisopiya, asin nin mga bantogan na parasurat poon pa kan lumang panahon sagkod ngonyan, asin siring man sa syensya. May partikular na saray igdi nin mga libro na Bikoliana asin sa Asian Studies. An libraryo inginaran ki Obispo Domingo Collantes, nagtukaw na Obispo sa Nueva Caceres kan 1788 abot 1808.

Sa presente, an Seminaryo nagtatangro nin mga kurso sa Artes Bachiller, major sa Pilosopiya, minor sa Religious Education na binibisto kan Commission on Higher Education.

Mga Kurso sa Pilosopiya: 

Major Courses:Introduction to Philosophy, Logic and Argumentation, Epistemology, Philosophy of Man, Metaphysics, History of Ancient Philosophy, History of Medieval Philosophy, History of Modern Philosophy, Contemporary Philosophy, Oriental Philosophy I  II, General Ethics, Special Ethics, Philosophy of Religion, Science, and Language, Social and Political Philosophy with Marxism, Philosophy of Human Rights, Indigenous Philosophy.

Minor in Religious Education Courses:The Bible and Jesus Christ, The Doctrines of Christian Faith, Living the Christian Faith, Liturgy and Worship in the Church, Catechetical Methodology with Practicum, Family Life and Population Education.

Sa lindong kan pamamayo ni Most Rev. Rolando Octavus Tria Tirona, O.C.D.,D.D. an presenteng rector kan Seminaryo iyo si Fr. William M. Parde sa asistensya kan minasunod n mga director:

An seminaryo, saiyang ikakapamansag, iyo an ginikanan kan dakul na mga pading nagkapot kan liderato kan Simbahan. Duwang polo may saro (21) kan Obispo kan Simbahan hale igdi naggraduar. An enot na Pilipinong Obispo si Jorge Barlin asin an saro sa anom na Filipinong Kardinal si Jose Tomas Kardinal Sanchez igdi man pareho nagtapos.

Dakulaon man an papel kaini sa kalakawan kan Pamanang Banwaan ta siya an pinagtaposan pag'adal ni Jose Maria Panganiban asin igdi man naggraduar si Tomas Arejola saka siyam (9) kan kaglimang 15) Bikolanong martir na iyo sinda P. Gabriel Prieto, P. Severino Diaz, Leon Hernandez, Mariano Ordenanza, Mariano Arana, Camilo Jacob, Ramon Abella, Domingo Abella, asin siTomas Prieto. Igdi man nag'adal an Ama kan Literaturang Bikol na si Mariano Perfecto




#Article 217: Francisco Gainza (719 words)


Si Francisco Caracciolo Urreta Visayas de Gainza (3 Hunyo 1818 - 31 Hulyo 1879)
		 	

Natoka siya sa Filipinas asin nagdangtol sa Manila kan Pebrero 23, 1841. Sa Manila natawan siya nin pwesto komo sarong profesor sa Colegio kan Santo Tomas asin igdi nakabilog siya nin sarong libro sa gramatika kan tataramon na Latin na aprobado sa Orden Royal kan Abril 18, 1845 asin ini nagin estandarteng libro na gamit sa bilog na  Filipinas. 

Kan siya naordenan na, pakahaloy-haloy hinagad niya na matoka sa Misyon kan Tsina asin nakaabot siya sa Macao kan taon 1844 alagad ibinalik sa Manila na dai pa natapos an taon ta pinatokdo nin Pilosopiya sa Unibersidad kan Sto. Tomas. Sabay kaini, ginibo siyang procurador ad lites kan saiyang Orden taon 1846, ministro sa mga Kristyanong Intsik sa Manila taon 1847 asin direktor kan Orden Tercero de Santo Dominico.

Kan Hunyo 30, 1848, nasugo siyang mag-iba ki Koronel Mariano Oscariz sa mga ekspidisyon laban sa mga maiisog na mga Igorot kan Nueva Vizcaya. Maski ngani sibot siya sa pagasikaso kan  buhay espiritwal asin materyal kan mga Igorot, nagka-igwa pa siyang panahon na magadal  kan  mga pag-uugale asin mga buhay-buhay kan tribung ini. Mala ta nakapalagda' siya nin  libro sa adal niyang ini asin napalaman sa saiyang Memorias sobre Nueva Vizcaya.

Kan Hunyo 8, 1852, napili siyang magtukaw bilang prior kan kumbento nin Sto. Domingo. Kan 1855 siya an nagkondukta kan chapter kan saiyang Orden.

Tinutubod kan kadaklan na siya an Obispo na dakulon nahaman na ikinagantad na gayo kan dioceses. Huli saiya nahaman an via Gainza ngunyan Abenida nin Peñafrancia, napagayon asin napalakbang an seminaryo (Holy Rosary Minor Seminary), natugdas an Colegio de Sta. Isabel ngunyan Universidad de Sta. Isabel)na iyo an pinaka-inot na eskwela normal para sa mga babae sa Filipinas. Urog na pinagayon saka pinadakula niya an Santuario ni Nuestra Señora de Peñafrancia na pinùnan tugdokon asin hamanon sa ladrilyo asin gapô ni Padre Miguel Robles de  Covarrubias kan taon 1710. Si Obispo Gainza man an nagpatindog kan banwaan nin Gainza, Camarines Sur. Kan taon 1873, nagpatogdok siya nin sarong leprosarium (inapod Leprosarium ni San Lazaro) sa Palestina, Ambos Camarines (ngonyan parte na kan Camarines Sur), alagad ini narogba' sa linog kan Abril 19, 1907. Siya nagtukaw komo Obispo kan Nueva Caceres poon 1862 abot 1879.

Saro pang kahamanan niya na masabing dakulaon na ambag kultural sa mga Bikolano iyo an pagpalagda' niya liwat kan Vocabulario de la Lengua Bicol na tinokda ni Padre Marcos de Lisboa. Ini pinaimprenta niya otro kan taon 1865 sa Imprentahan kan Unibersidad kan Santo Tomas. Bakong sadit na bagay man na inadalan niyang husto an pagtaram asin pagsurat sa Bikol. 

Dagdag pang naginibohan niya iyo an pagsurat kan nobenaryo ki Nuestra Señora de Peñafrancia, pagsurat kan uusipon kaini, pagpatugdok asin paghaman kan atubangan kan Santuario ni Ina, asin an pagkaag niya nin permanenteng capellan na mag-aataman kan Santuario.

Siya binibisto na sarong intelektwal, hararom sa adal asin saro sa pinakamahigos na Obispo na nagsirbe sa diocesis kan Nueva Caceres.

Saro man na maoonabing bagay saiya iyo ta hayag kinontra niya na hubaan sotana an tolong padi na sa Padre Gomez, Burgos asin Zamora bago bilingan sa garrote.

Igdi pinahiling ni Obispo Gainza, maski ngani purong Espanyol siya, an saiyang pagkuyog sa dikta kan saiyang konsensya asin pagbisto kan tama asin matanos na trato. Sa kahagaran kan gobyerno Espanyol na hubaan-sotana an tolong padi sa kompletong pagdusta sainda, si Obispo Gainza saro sa myembro kan espesyal na tribunal na binilog kan Simbahan sa pagaprobar kan siring na kahagaran kan gobyerno. An duwa pang myembro sa tribunal iyo sa Arsobispo Meliton Martinez kan Manila asin Obispo Gimeno kan Cebu. 

An tribunal na ini, pakatapos kan ma-ogid na pagsiyasat, nagsabi, ... mayo nin maninigong rason na igawad an siring na pagdusta', nin huli ta mayo ni sarong akusasyon an naprobaran sa puntong daing kaduda-duda na pwede nanggad masabi na maninigo an siring na lakdang laban sa mga akusado.  

Saro lang ini sa mga akto ni Obispo Gainza na mahihiling igdi an makuri niyang pagigin matanos na tawo asin alisto na manindogan laban sa mga sala na gawe magin man iyan naghahale sa mga poderosong tawo kan panahon.

Sa totoo lang pigpaparakondenar niya an mga kabuktutan kan mga pading prayle na makasupog para sa dangog kan Simbahan (vide, p. 177, Bikol annals).




#Article 218: Jose P. Laurel (122 words)


Si Jose Paciano Laurel y Garcia (Marso 9, 1891 - Nobyembre 6, 1959) iyo an pinatukaw na presidente kan gobiernong tinogdas kan mga Hapon kan kan Ikaduwang Gerang Pankinaban poon 1943 abot 1945. 

Dai pigbibistong presidente si Laurel hanggan sa administrasyon ni Diosdado Macapagal.

Si Laurel namundag kan Marso 9, 1891 sa Tanauan, Batangas. An saiyang mga magurang sinda Sotero Laurel, Sr. asin Jacoba García. An saiyang ama nagin opisyal sa rebolusyonariong gobierno ni Emilio Aguinaldo asin sarô sa naglagda sa Konstitusyon nin Malolos kan 1898.

Kan Nobyembre 6, 1959, si Laurel nagadan huli sa atake sa puso asin pagputok kan pinong ugat sa hutok. Nagadan yaon siya sa Our Lady of Lourdes Hospital, sa Manila. Ilinubong si Laurel sa Tanauan, Batangas.




#Article 219: Emilio Aguinaldo (1226 words)


Si Emilio Aguinaldo y Famy (22 Marso 1869 - 6 Pebrero 1964) an inot na presidente kan Inot na Republika kan Filipinas na saiyang itinugdas kan Hunyo 12, 1898 kun sain dineklara niya an katalingkasan kan nasyon dawa nganì dai ini binisto kan gobyernong Amerikano.

Siya an ikapito sa walong aki kan mag-agom na si Crispulo Aguinaldo asin Trinidad Famy. An ama niya, na dugong mestisong Insik, nagin gobernadorcillo (Poon nin Banwaan). An pamilya niya sinasabing gantad sa buhay. Namundag siya sa Cavite El Viejo (ngonyan Kawit, Cavite na.).

Nag-adal siya sa lugar ninda kan saiyang elementarya asin sa segundarya duman siya sa Colegio de San Juan de Letran. Pero sa ika-3ng taon niya igdi, nagpaulì siya sa Cavite ta tinabangan na lang niya an saiyang ina (na medyo harap na), sa pagpadalagan kan saindang mga omahan.

Sa edad sanang 17 anyos, nagin siyang cabeza de barangay kan Binakayan, an pinakamauswag na baryo kan Cavite el Viejo. Sa katungdan na ini, sinerbehan niya nin walong taon mga kabaryo niya. Siya man naglaog sa negosyong pagbyahe sa kadagatan asin nakakadangtol pa siya hanggan sa Sulu Archipelago.

Huli sa pwersa kan Maura Law na pinasar kan 1883, an mga gobyerno sa mga burubanwaan pinagreorganisar nganì magin ini mas pusog asin mapakarhay an pagadministrar asin an gobernadorcillo inapod nang capitan municipal kan taon 1895. Si Aguinaldo an pinaka-enot na capitan municipal (alkalde) kan Cavite el Viejo.

An inot niyang agom iyo si Hilaria del Rosario (1877-1921) asin igdi igwa siyang limang aki (Miguel, Carmen, Emiliom,Jr., Maria asin Cristina). An ika-2 niyang agom iyo si Maria Agoncillo.

Dakol kan mga sadiring tawo niya nagin mga prominente asin darakulang katungdan an kinarapotan. Si Cesar Virata, sobrino niya sa tohod, nagin primer ministro (1981-1986) kan Filipinas. Si Ameurfina Melencio-Herrera na saiyang makuapo, nagin Katuwang na Hokom sa Korte Suprema. An makuapo niya sa bitis na si Joseph Emilio Abaya nagtukaw man bilang Representante sa ika-13 asin ika-14ng Kongreso.

Sa edad na 27, siya nag-ayon asin mismong pinasumpa ni Andres Bonifacio sa Katipunan, sarong hilom na kabunyogan na an katuyohan iyo an pagpatalsik kan mga Kastila sa poder sa pwersa nin hamo asin an pagtogdas nin talingkas na Filipinas. Pagbali niya igdi sa lindong ni Hen. Baldomero Aguinaldo siya sarong tenyente asin sa laog sana nin pirang bulan nagsakat siya sa ranggong heneral. Sa tinipon na kusog nagaabot 30,000 si Aguinaldo temporaryong napalukmo an mga Kastila sa Kaminalaan asin ibang kataraid na probinsya. Huli kaini an pangaran niya luminataw na maray asin an liderato niya iyo na an binibisto sa Kabite mala ta naapod na an grupo niya duman Magdalo.

An paglataw ni Aguinaldo nagbunga na nin duwang sentro nin liderato, na an sa ibong man iyo an liderato ni Bonifacio na ngapit an grupo niya naapod man na Magdiwang.

Ngani mabugkos an duwang grupo, pinagmarhay ni Bonifacio mag-apod nin kumbensyon. Hinasì ini sa Tejeros, Cavite lugar na hayag na balwarte ni Aguinaldo. Duman sa pagtiripon kan duwang grupo, na naapod na Kumbensyon sa Tejeros, naagaw ni Aguinaldo an liderato. Siya an nabotohan kan mayorya na Pamayo kan bagong gobyerno rebolusyonaryo na iyo an nagsalida sa Katipunan. Si Bonifacio napili na sana na Sekretaryo kan Interior. Alagad, ini kinwestyon pa kan sarong suportador ni Aguinaldo, si Daniel Tirona. Sabi ni Tirona kulapos sa adal si Bonifacio kaya bakong maninigo na magkapot kan siring na katongdan.

Huli kaining pan-iinsulto, nag-balinghaw na si Bonifacio asin dineklarar na nulo asin mayong saysay an Kumbensyon. Nahigingan kan grupong Magdalo na si Bonifacio nagbibilog nin suway na gobyerno. Huli ta totoo makakaraot na gayo ini sa rebolusyon, si Bonifacio pinagbista in absensya kan sarong tribunal militar asin nakua na may sala nin pagpasaluib {pagtraydor}. Sinentensyahan siya nin kagadanan. 

Nabagat siya asin an saiyang mga kabwan sa Indang, Cavite na kun sain sa ralaban na-erido siya nin marara. Kinumpirmar ni Aguinaldo an sentensya saiya kan siya masikop, dinara siya sa kabukidan nin Buntis, Cavite, asin duman, kadamay an saiyang tugang si Procopio, binaradil kan tauhan ni Aguinaldo. Nangyari ini Mayo 10, 1897. An mga pangyayaring ini nagkurit na gayo kan pagkasiriblag kan mga boot asin pwersa kan si mga Katipunero manta na sa panahon na idto nagdudurulag na sa Aguinaldo ta maigot nang nagaatake an mga Kastila.

Huli ta naghihigot na an pangangatake kan Kastila asin pigrurusô na an pwersang Katipunero sa kabukidan, si Aguinaldo napiritan nang akoon an areglo kan mga Kastila. Napapirma siya sa inaapod na Pakto sa Biak-na-Bato (Desyembre 14, 1897)na kun saen sa mga kundisyon mapundo na sinda paglaban, masuko kan saindang mga armas, asin an liderato matulas kan sadiri ninda sa ibang nasyon, an mga Kastila tatawan sinda nin indemnipikasyon na $800,000, asin duduholan nin amnistiya an gabos na nagtumang sa gobyernong Kastila.

An $400,000 (kwartang Mehikano) tinao saiya paenot na bayad. An balanse itatao sa pag-utob kan ibang mga kundisyon. Si Aguinaldo asin pili kan pag-iriba niya, nagpaHongkong kun sain ginamit mansana an pirak na tinao kan mga Kastila sa pagbakal nin dagdag na armamento.

Kan buminungkaras an Gera Espanyol-Amerikano, nakita niya an posibilidad na pwede nang makamit an katalingkasan kan Filipinas sa pigsaboot niyang makukuang tabang sa Amerika. Kaya kan Mayo 19,1898 patago siyang buminalik sa Pilipinas. Nagtabang an mga rebolusyonaryo sa mga Amerikano na mapatalsik an mga Kastila. Asin inaprobetsahan niya an sitwasyon. Daing duwa-duwa dineklara niya an pagtogdas kan enot na Republika kan Filipinas kan Hunyo 12, 1898. Sa Kumbensyon sa Malolos (Enero 1, 1899) na nagpanday kan inapod na Konstitutusyon sa Malolos siya an napiling Presidente. Dai ini binisto kan Estados Unidos ta iba an kaisipan kan mga Amerikano, mala ta luway-luway nagkanap na sa ibang parte kan nasyon sa pagsakop. 

Kan malinaw na nadaog an Espanya kan Estados Unidos, sa sarong Kasunduan na inapod Tratado de Paris, ilinito na kan mga Kastila an pagrorogaring kan Filipinas sa Estados Unidos. Napirmahan ining Kasundoan na ini kan duwang nasyon kan Des. 10, 1898 asin syempre dai kabali igdi sa urulay an mga Pilipino.

Sa sitwasyon na siring mayong mapilian an pwersa ni Aguinaldo kundi makipagsabatan nin kusog laban sa mga bagong mananakop na Amerikano. Kan Peb. 1, 1899 si Hen. Aguinaldo, nagdeklara nin guerra laban sa pwersang Amerikano. Nasikop siya kan Marso 23, 1901 asin nagsumpa siya nin lealtad sa gobyernong Amerikano.

Si Aguinaldo nagbalik sa pribado nang pamumuhay. Alagad, pag-eleksyon kan 1935 kan itindog an Kumonwelt kan mga Amerikano, siya nagkandidato para presidente. Nadaog siya ni Manuel Quezon. 

Paglaog kan mga Hapon sa Filipinas asin pagpoon kan Ika-2ng Gerang Pangkinaban, si Aguinaldo nagparataram sa radyo na hayag kampi siya sa Hapon asin hinuhurot na an mga tawo magtabang na sa gobyerno ni Jose Laurel na iyo kaidto an pinatukaw kan Hapon komo presidente. Sa saiyang pagdiskurso sa radyo pinakiulayan niya pa an mga Amerikano na dai na maglaban ngani dai na magkawsang ratak sa mga bagongtawo kan Pilipinas.

Pakatapos kan guerra, siya tinoklo' asin kinonkon sa Kulongan sa Bilibid sa kargong pagpasaluib (pagtraydor) asin pagkolaborar sa kaiwal. Pinaluwas siya sa karsel kan magdeklarang amnistiya heneral an bagong gobyerno.

Kan si Elpidio Quirino na an presidente kinua siya na magtukaw (1950) sa Konseho de Estado nin ssrong termino. Sa kagurangan niya, maogma niyang nasaksi kan si Presidente Diosdado Macapagal ipig-isog an pagrokyaw kan Aldaw nin Katalingkasan kan Filipinas sa Hunyo 12. Nagadan siya atake sa puso diyan sa Veteran's Memorial Hospital, sa Manila kan taon 1964 sa edad na 95.




#Article 220: Silliman University (115 words)


An Silliman University sarong pribadong eskwelahan na pankolehiyo na tinogdas kan Agosto 28, 1901 kan mga protestanteng misionerong Amerikano. Saro ini sa 30ng mga unibersidad na tinawan awtonomiya kan Commission on Higher Education (CHED) huli sa halangkaw na kalidad an ipinahiling sa pagmanehar kaini asin sa sistemang pagtokdo. Dati an pangaran kaini Silliman Institute. An mga Amerikanong Protestante na nagtogdas kan unibersidad anas myembro kan Presbyterian Church duman nakabase sa Estados Unidos.

An eskwelahan na ini nakalugar duman sa Dumaguete City, Negros Oriental, Filipinas. Kun napano ta nangaranan ining Silliman University, nin huli ta sarong Amerikanong retiradong negosyante asin pilantropo, si Dr. Horace Brinsmade Silliman, na taga-Coheres, Nweba York, nagtaong donasyon sa pagpoon pagpatogdok kaini.




#Article 221: Kapistahan nin Peñafrancia (3290 words)


An Peñafrancia Festival saróng rehiyonal na relihiyosong selebrasyon na nakasentro sa Siyudad nin Naga asin ipigseselebrar sa Kabikolan asin manlaen-laen na parte kan kinàban. Ipigseselebrar iní sa kapiyestahan ni Nuestra Señora de Peñafrancia asin sarô iní sa pinakadakulà asin pinakapopular na relihiyosong okasyon sa nasyon.

Napoon an kapiyestahan sa Traslación na iyo an pagdakit kan ladawan ni Nuestra Señora de Peñafrancia halè sa Santuario ni Nuestra Señora de Peñafrancia, pasiring sa Metropolitan Cathedral. 

Siyam na aldaw an pagnonobena. Sa ika-siyam na aldaw ibinabalik giraray sa Santuario kan Peñafrancia sa Peñafrancia Basilica Minore kun saen tinatapos an nobenaryo. An pagbalik kan ladawan pinapaagi sa pagsakay sa salog Naga. Pig-aapod ining Fluvial Procession.

An debosyon ki Nuestra Señora de Peñafrancia na inaapod kan mga deboto na Inâ napoonan ni Padre Miguel Robles de Covarrubias. An pamilya ni Miguel Robles na mga Kastila naghubo asin nag-estar sa Cavite. Si Miguel Robles na aki kan pamilya sarong magpapadion sa Unibersidad kan Santo Tomas. Siya gamay an hawak asin mahehelangon. Alagad, huli sa malaad na pagdebosyon niya ki Birhen Maria, siya naomayan asin nagpanuga na mapagibo siya nin sarong gapong santuario para ki Birhen Maria duman sa pangpang kan Salog nin Pasig.

Alagad an pangako niyang ini dai naotob ta nadestino siya sa diyosesis kan Nueva Caceres. Dai niya pa maisihan kun saen niya ibugtak an haloy niya nang boot itogdok na santuario. Kun sa anong kapaladan, may nagdurulok saiyang mga cimarrones (mga tawong habong magpasakop sa Kastila asin nag-eerok sa bukid Isarog) na naghahagad nin kapilya na harani sana sa pagtalostos ninda haleng Bukid Isarog.

Kaya siya pinasabngan na magpagibo nin sarong kapilya gibo sa gogon diyan sa lugar na ngonyan sakop kan barangay nin San Felipe. Kan panahon na idto, an simbahan Katedral nakamugtak sa lugar na ngonyan namumutagkan na kan pampublikong saod. Kaya an santuario ni Ina na gibo sa gogon mga sarong kilometro an rayo sa katedral na harani sa may Tabuko.

Si Covarrubias nagpa-labra nin ladawan na huwad na gayo kan imahen ni Nuestra Señora de Peñafrancia. Pinaarogan niya lang sarong estampita kaini na daro-dara niya. Segun sa tradisyon, ginamitan pa nin dugo nin ayam ngani mata'wan kolor asin mapaitom an lalawgon ni 'Ina.  Inapon daa an ayam duman sa salog na nagkaburugkos an apat na bitis. Nahiling kan mga tawo na nabuhay an ayam asin naglangoy pasiring pampang.

An pinaka-orihinal na estatuwa kan Nuestra Señora de Peñafrancia nakotkot ni Simon Vela, sarong Prayleng Pranses, kan Mayo 14, 1434 pero ini tinutubdan na nakalubong ini kan taon pang 711 duman sa sarong magapo na boklod (peña de francia) namugtak sa Sierra de Francia. An Sierra de Francia sarong kanap-na-kabubuldan yaon sa pag-oltan kan Salamanca asin Cáceres, duwang probinsyang bantogan sa Espanya. Sa pamitisan kan napagdukayan kan imahen iyo an sitio nin San Martin del Castañar, lugar na ginikanan kan  pamilya ni Miguel Robles de Covarrubias. 

Si Covarrubias napiritan magbalik sa Manila huli ta nabubuta na an saiyang walang mata. Nangako siya na mabalik sa Nueva Caceres ngani magpagibo nin  mas pusog na santuario ni Inâ, na gibo sa gapo asin ipakusog an debosyon ki Ina. Sa pagmawot pa sana nin siring, milagrosong gayo na nakabalik an paghiling niya. Kaya kan Mayo 10, 1710, pakabalik niya tolos sa Nueva Caceres, pinapo'nan na niya an pagtugdok nin gapong santuario para ki Nuestra Señora de Penafrancia. Kan mahaman ini, nagpaprusisyon siya sa pag-onra ki Ina sa palibot kan Santuario, bagay na iyo na an gigikanan kan duminakulang kapiyestahan para ki Ina sa bilog na Kabikolan.

Dakul na mga milagro pa an nawaras saiya kan Virgen na Peñafrancia asin an mga ini sinaro-saro niyang isinalaysay sa mga surat niya sa capellan kan Santuario kan Peñafrancia duman sa San Martin de Castañar kan mga taon na 1710, 1711, asin taon 1717.

An Santuario orog na napakarhay kan panahon ni Obispo Isidoro Arevalo kan mga taon na 1750. Siring man, pinag-ataman na gayo ni Obispo Francisco Gainza ini kan siya an nakatukaw na Obispo, mala ta nagdesignar siya nin capellan komo ini sarong permanenteng posisyon na iyo an mamato kan Santuario. Bako sana iyan, si Obispo Gainza iyo an pinakaenot nagsurat kan agi-agi kan Debosyon ki Inang Peñafrancia, poon kan an ladawan nakotkot ni Simon Vela sagkod na ini magin sarong pusog na debosyon sa diosesis kan Nueva Caceres. Sinurat niya ini sa Kastila alagad pina-Bikol niya sa sarong padi nagngangaran Don Santiago Ariston Ojeda, kura interino sa Gubat, hokoman nin Albay (ngonyan, sakop na nin probinsyang Sorsogon).

Alagad, enot pa ka'yan an sinundan niyang obispo na si Obispo Manuel Grijalvo (1841-1861), nagboot na maggibo nin sarong nobenaryo para ki Inang Peñafrancia. Ini nasurat sa Bikol asin tinokda ni Don Domingo Imperial, sarong padi asin kura sa banwaan nin Pili kaidto. Iyo si Obispo Gainza an nag'orden na an nobenaryo ipalagda sa Imprenta de M. Sanchez y Cia asin ipalakop sa mga deboto. An salaysay asin nobenaryo sabay pinaluwas kan taon 1867.

Huli ta nagpipiot na an espasyo kan Santuario ni Ina sa nagrorobo-robo nang mga deboto nagtitiripon para sa selebrasyon, si Obispo Manuel Grijalvo nagpaluwas nin dekreto eklesiyastikal kan taon 1853 na an milagrosong ladawan ni Ina, si Nuestra Señora de Peñafrancia ihubo' na sana sa Katedral kun saen mahiwas na gayo, asin duman pagnobenahan.

Kan Hunyo 10. 1895, an Santo Papa Leo XIII nag-orden sa sarong rescript na gibohon espesyal na patrona kan Nueva Caceres si Nuestra Señora de Peñafrancia Alagad, kan Septyembre 20, 1924, pinagmarahay na ini gibohon logod patrona kan enterong ronang Kabikolan. Sa sarong solemneng okasyon nangyari an siring na bagay asin an namoon sa opisyal na koronasyon ni Nuestra Señora de Peñafrancia bilang Patrona kan ronang Kabikolan iyo si Monsignor Guillermo Piani, an Delegado Apostoliko kan Roma. Igdi enot nanggad inusar an sagyap na korona ni Ina na tinampokan mga mamahalon na gapo, pinagibo ni Msgr. Casimiro Lladoc sa Manila asin ginarastosan kan mga kaapil kan Asosayon ni Peñafrancia. 

Sa kun anong rason, si Obispo Jorge Barlin (1905-1909) hinagad sa Vaticano na an selebrasyon kan piyesta ni Nuestra Senora de Peñafrancia, na dati ipigrorokyaw sa bulan nin Hulyo, i-isog sa bulan nin Septyembre. Kaya poon taon 1906, an  selebrasyon  kan kapiyestahan ginigibo na sa bulan nin Septyembre. (vide, Bikol Annals, ika-210 na boklit) 

Susog na sa kinaugalian, an traslacion (paghubò ki Ina) ginigibo sa ikaduwang Biyernes kan Septyembre alagad an pagnobena napoon pag-Sabado asin an ika-9 na aldaw na iyo an kataposan kan nobena natotongod sa Dominggo. Pag-Dominggong hapon an ladawan ni Ina saka kan Divino Rostro iprinoprosesyon pasiring sa dalhogan sa Salog Naga duman sa gilid kan Tabuk. Pa'san siya nin dai-mabilang na abaga kan mga tawong inaapod na Boyadores (o mga paraboya), na anas nakabiritis. Manta nagsosoro-sayasay an ladawan ni Ina sa pagpasan kan haros mag-aragawan na boyadoes, nagkukururahaw nin Viva la Virgen!!! asin Viva el Divino Rostro!!! asin isinasakay sa Pagoda (dati apod kaini sampan kan  mga gurang, hayag na terminong Intsik) asin diyan napasikad an inaapod na fluvial procession o sakay na prosesyon asin nadangtol ini duman sa sangkayan sa gilid-pampang man giraray kan Salog Naga sa atubangan kan Peñafrancia Basilica Minore sa tinampong Balatas. Manta, sa enterong kalabaan kan prosesyon an kanta ki Ina na nangalatikat sa kahiwasan iyo an Resuene Vibrante, sarong awit na makatanyog-mate para sa mga debotong Katoliko.

An pagdara sa estatuwa ni Ina pasiring sa pampang kan Salog Naga dati nakalunad sa andas na de ruweda asin ini tinotolod sana. Nangyari sa mga surunod na taon pinapa'san na kan mga parabuya (o voyadores) na nadara nin tensyon ta sige an saro'sayasay kan ladawan. Ngonyan na taon 2009, nagpagibo an Simbahan nin sadya na karo na an mga ruweda, ruweda pa nin eroplano asin purusog na batbat (lansang) an nakapalibot sa karo. An siring na paghira, nabalik naman an dating gawe na  pigtotolod sana an andas sa prosesyon.

Sabihon pa, pag yaon na an  sakay sa salog, an magkaibong na pampang kan salog may mga deboto nataldok nin mga kandilang sinuloan asin pag-agi ni Ina nagwawagayway nin mga panyo sa malodok asin masanggayang pagsabat saiya.

Anopa, an prosesyon sa salog na ini solemneng gayo, pano nin maimbod na pagpangadye manta na an pagoda ni Ina ginogoyod nin dai mababa sa limang polong baroto na hale pa sa mga gilid-salog na mga banwaan arog kan Milaor Gainza, Cabusao, Pamplona, San Miguel asin ngani naghahale pa sa Pasacao, Camarines Sur.

Paglaog sa Basilica, duman tinatapos an ika-siyam na nobenaryo asin may Misang seniselebrar sa pagkabangging iyan.

An selebrasyon na ini nagpoon na sarong malodok, makolor asin makahulogan na pag-omaw ki Birhen Maria na tinatanaw kan mga Katolikong Bikolano na iyo an Parasurog kan ronang Bikol asin paalawan ninda sa panahon nin makuring pangangaipo. Ribo-ribong tawo bako sana harale igdi sa manlaenlaen na banwaan kan Bikol an natiripon sa Naga sa pag-otob kan saindang mga pangako sa pagbabanal kundi maski sa luwas kan Bikol dakul man an napasiriring igdi orog idtong mga Bikolanong nageerok na sa hararayo.

Katakod kan selebrasyon na ini, an Arsobispado nin Caceres nagbungsod kan inapod na Bishop Gainza Trade Fair kan taon 2010 na kapiyestahan sa pag'arog asin pagromdom ki Obispo Francisco Gainza na iyo an enot na nagbugtak nin siring na agro-industrial fair kan taon 1875 sa pagbusol kan pagnenegosyo kan mga taga-Caceres.  Ngonyan na taon 2013 iyo na an ikaapat na beses paggibo kan Bishop Gainza Trade Fair alagad idinugang an aqua fair kun  saen itinampok an mga produkto nin pagsisira kan mga Bikolano asin an yaman-dagat kan peninsula.  

An gobyerno kan syudad kan Naga, pirmi man nakikisumaro sa Simbahan sa pagrukyaw kan kapiyestahan ki Ina mala ta sinsabayan man nin kun ano-anong mga kasibotan ngani magin maogma asin digarbong  piyesta. Katakin kan selebrasyon, an syudad nagmukna kan Voyadores Festival, nagpapakondukta kan military asin civic parade na kabali an haros gabos na mga eskwelahan sa mga boro-banwaan asin mga syudad sa rona, kompetisyon sa drum-asin-lyre, pag-sponsor nin mga pasaleng kultural sa Plaza Quezon asin, katuwang an pribadong sektor, pagkondukta kan Miss Bicolandia Beauty Pageant.

An debosyon ki Divino Rostro (An Diosnon na Lalawgon) nagsabay sa piyestang Peñafrancia, kan Agosto 26, 1882 ta ipinagboot ni Obispo Casimiro Herrero (1824- 12 Nob. 1886) na isabay na an debosyon na ini sa debosyon ki Ina' sa pag'arang sa Diyos na mapondo na an makangirhat na epidemyang kolera sa Manila kan 1882 asin magkapirang kaso nin kolera nakaabot na man ngani sa Nueva Caceres. Ipigswestyon ini ni Padre Pedro de la Torre y del Pozo , an vicar general na taga Osa de la Vega, Espanya. Naromdoman kaya kan huri na an banwaan niya dai nadukotan kan epidemya kan mga taon 1834, 1854 asin 1855 huli sa maigot na pagdebosyon ki Divino Rostro.

Dikit an nakakaaram na kan magputok an Guerra Mundial Dos (Ikaduwang Gerang Pankinaban) asin nagsakyada an Hokbong Hapon igdi sa Naga kan Enero 1942, an imahen ni Ina tolos-tolos itinago kan Simbahan Katoliko sa representasyon ni Padre Higino Saavedra, duman sa laog kan inaapod na shelter na pinagibo kan pamilya Ortega sa solar ninda sa barangay San Felipe. An shelter na ini iyo an pailihan ni Fructuso Bragais Ortega asin kan saiyang pamilya tuyong nagboboromba igdi sa Naga. Duman an imahen ni Ina nasaray nin haros apat na taon, hanggan 1945, ta hinalat na magtapos an gera. An mismong natad asin paralibot kan Santuario Peñafrancia ginibong tambakan kan mga gamit asin kasangkapan kan mga Hapon siring kan lugar kan Ateneo de Naga

An tunay asin orihinal na sagyap ni Inang Penafrancia na may tampok 12ng diyamante, itinago sa irarom nin sarong poste sa Palasyo Arsobispado sa orden ni Arsobispo Pedro Santos sa ha'dit na ini samsamon  kan mga Hapon, orog na ta an halaga kan mga tampok naabot na 7 milyon na pesos kan ini pigta'wan halaga ni Dr. Domingo Abella kan taon 1982. 

Kan Septyembre 16, 1972 mantang nagkokono-konò ini sa ginatos na tawo asin sinda nagdadalan sa pag-agi ni Ina sa pagsakay, an tulay kan Colgante nagrampaog. Nag-abot sobra sa sanggatos na tawo an na-erido ta an iba nalamos, an  iba naipit, asin an iba nakuryente bunga kan pagkayat kan mga alambre sa kuryente. Sabi kan sarong historyador, an nautasan buhay sa makagiram-giram na aksidente nag-abot 72 katawo. Alagad, sa nagluwas na artikulo pa sana kan Setyembre 15, 2011 sa Bicol Mail sinabing 134 katawo an nautasan buhay pero an artikulo nagbuyagyag na 73 pa sanang pangaran kan nagadan an nadukayan ninda sa mga rekords sa City Hall asin sa mga dokumento sa RTC Branch 20.  May planong gibohan nin solemneng seremonya nin pagromdom para sa mga biktima sa trahedyang ini sa 2012, an ika-40ng anibersaryo kan mangirhat na pangyari.

An Sakay Ki Inâ sa pagpaule niya sa saiyang Santuario pirming nakakatanyog nin puso sa mga deboto ta malaad an pagtubod ninda sa danay na pagsangkob niya sa sainda sa mga pag'alaman o peligro. Alagad, sa kun anong misterio na Dios sana an nakakasabot, an Sakay ni Ina kan Septyembre 16, 1972 nagbunga nin dakulang trahedya. 

An ladawan ni Inâ dai na nakadagos isakay abot sa Santuario niya. Isinangkay na sana sa lugar kan Matoninong saka ipig-ule lunad sa dyip. An lugar na hina'wasan sa ladawan ni Ina inapod nang Hinawasan Interior. Alagad, an tinampo pigpangaranan man na Hina'wasan Street kan Barangay nin San Francisco na sarungat sa ginibong Ordinansa kan Siyudad (Ordinansa Numero 2001-051) na pigtao an pangaran sa kalyeng ini na L. Arejola St. kan taon 2001.

An dating tulay (Colgante) na nakonekta kan Peñafrancia Avenue sa likod kan Colegio de Santa Isabel asin kan kalye Blumentritt sa lugar nin Dayangdang kaidto gibo sana sa kahoy asin daing kapusogan. An tulay na  ini, siring sa duwa pang tulay nabaktas sa Salog Naga arog kan sa Panganiban asin sa Magsaysay, pirming rinuruso' nin mga paradalan sa pagaagi ni Ina sa tongod kan salog.

Sabihon pa, su ibang pamilya na nagadanan, kinasuhan an siyudad kan Naga. Pakalihis nin halawig na pagbista, ginana ninda an kaso asin natawan nin indemnisasyon.

An orihinal na ladawan ni Ina na nageedad na haros tolong gatos na taon, maitom an lalawgon asin inaalikboyan nin manto na iba-iba an kolor asin ini mga regalo kan mga deboto. Kan dai pa naguerra, an korona ni Ina sinasabing may mga tampok na diamanteng nagkakahalagang Php 30,000. Sa likod kan korona iyo an areola, mga sirang na gibo sa bronse asin tinampokan nin makikilyab na kristal. Ini, saka an saiyang  kahoy na estatuwa na antigo nang maray nagin dakulang kaaraan sa mga tampalasan.

Mala' ta kan Agosto 16, 1981 sa dai mahunahuna na pangyayari asin sa pagkakolba kan bilog na ronang Bikol, an milagrosong ladawan ni Ina hinabon sa saiyang santuario. Dai makatubod na may mga tawong pangahas asin magibo kan mapaglanghad na akto. An pangyayaring ini nagkawsa nin kagadanan nin huli ta saro sa pulis na nagsasagonson kan paghahabon, nabadil sa sarong ambus sa tongod kan Bolo Sur. Siya si P/Sgt. Reynaldo C. Neola.

Lampas sarong taon kan mangyari an panghaha'bon, sa dai maipaliwanag na sitwasyon, ipinag-entriga kan sarong tawo kan Sept. 2, 1982 sa opisina ni Msgr. Florencio Yllana sa Manila, an dating Rector kan Santuario kan Peñafrancia an imahen ni Ina' na nakapatos sa sako. Daing pagdaranggan an pagrokyaw kan mga Bikolano manta na nagpaMisang concelebrado pontifical kan bangging idto pag'abot sa syudad kan Naga, Sept. 8, aldaw na maoranon asin nagbabagyo ta an Bagyong Ruping naglalamasang gayo sa ronang Bikol. Masabi pa, sa pagromdom kan historikong insidenteng ini, si Ina nakalunad sa sarong Pantranco bus numerado 2037 asin sinarabat nin rinibong tawo sa tulay kan Mabolo .

Saro pang insidente na inapod na garo patagolaen kan sarong historyador na si Jose Fernando Obias, iyo an pagpalos asin pagkahulog kan imahen sa madalnak na salog kan ini ibabalyong gayo sa saiyang pagoda. Nangyari an mamondong insidente kan Septyembre 17, 1987. Rinorip ni Rector Msgr. Juan Celso alagad an naha'was niya na lang iyo an ladawan, an manto asin korona pero nawalat asin dai nakua si areola dawa pirang rorip na sa paghahanap. 

Pinaghuna ini kan mga nagmamasid na sarong patagolaen. Mala ta dai pang duwang bulan, Okubre 3, 1987, rinadas sa nag'aagabaab na sulo an enterong ibaba kan saod, an Naga Supermarket. Nobyembre 26, parehon taon, an Bagyong Sisang naglamasa sa rona, may darang nag'iingaw na duros sa 220 kph, na pinalampog an kadakul na mga power lines poon Sorsogon abot Casmarines Norte, na nagdulot pa nin kagadanan sa ginatos na tawo nag'eerok sa mga baybayon asin kosa.

An parehong taon, natongod man, iyo an taon na pinarongkab sa bomba kan New People's Army an tolong tulay sa Sipocot, Del Gallego asin sa Milaor, Camarines Sur.

Alagad, kan Agosto, 2008, an areola ni Ina' nadukayan asin naiha'was sa parehong madalnak na lugar sa salog kan ini pinagdraga sa pag'andam kan Sakay ni Ina sa kapiyestahan.
 

Poon kan nawara an orihinal na ladawan ni Inâ, dakul nang replica kaini an pinagibo. Ngonyan an imahen ni Inâ sa Basilica Minore asin sa Santuario kan Peñafrancia sa dating  simbahan pareho na replica. Idtong orihinal kinaag na sa altar kan kombento nin Basilica asin ta medyo gabok na an kahawakan kaini. An Paghubo' ki Inâ (traslacion) man nahale na sa Basilica Minore asin bako nang sa Santuario niya sa Simbahan kan Peñafrancia siring kan dating gawe. 

Kun  saen an Bikolano, dinadara niya an piyesta ni Ina sa tamang bulan nin Septyembre. Sinasarabi kan mga gurang sa Gumaca, Quezon na an piyesta duman na nakasentro ki Nuestra Señora de Peñafrancia an kagporoon daa iyo si mga enot na Bikolanong naghurubo duman. Igwa man nin sakay sa gilid nin dagat para ki Inâ asin sa dagat ogaring ta mayo nin salog na masakayan.

Sa Amerika, kadakul an mga asosasyon nin mga Bikolano na nakasentro sa pagrukyaw nin kapiyestahan para ki Inâ. Mala ta pinagsabi kan opisina kan rector kan Peñafrancia Basilica si Rev. Msgr. Romulo A. Vergara, na umabot nang apat na polong (40) syudad sa Estados Unidos an may selebrasyon sa pagdebosyon ki Inâ, na iyo an mga minasunod: Ang Angeleños, California, USA, Batoeños of California, Bay Area Bicol Association kan Sta. Cruz, California, Bicol Association of Charleston, South Carolina, Bicol Club of Guam, Bicol Club of Hawaii, Bicol Club of Los Angeles, California, Bicol club of San Diego County, Bicol, Inc. of Jacksonville Florida, Bicolandia Association, Inc. of Spring Valley, New York, Calabanga Association  of USA, Calolbon Civic Association of USA, Camarines Norte Association, San diego, California, Guam Peñafrancia Movement, Iriga Bicol Association of the Kingdom of Saudi Arabia, Irigueños of Southern California, Nabua Association of USA, Nabua Bay Ara Club, USA, Nabueños of southern California, Inc., Naga Metropolitan Cal. Association sa San Francisco, California, Naga Metropolitan Society, USA, Oasnon, USA, Pagiribsang Bikolnon, sa San Diego, CA., Peñafrancia Association of New Jersey, Pili Club of California, Polangueños, USA, Sorsogon Association of California, Sorsogon Club, USA, Tinambac Association of California, United Bicolandia Los Angeles, California Southland, Peñafrancia Festival of Bicol, USA, Houston Chapter, Bicol Association of Tidewater, Virginia, Austria asin sa iba pang mga nasyon.

Nagin ugale sa Simbahan katoliko igdi sa diosesis nin Caceres na ilibot an imahen ni Inang Penafrancia tuyong Agosto abot Septyembre bago mag'abot an nobenaryo sa siyudad nin Naga sa mga pamilya asin mga institusyon arog kan mga banko asin mga opisina na nagpakiulay na magsungko an imahen kan Penafrancia asin ini pangadyean. Ginigibo ini kan Simbahan ngane daa dai na makisusoan an mga taga-Naga tuyong piyesta sa pagbisita ki Ina, asin magtaong ganan sa mga debotong dayo.

An Philippine Postal Corporation nagpaluwas kan Septyembre 8, 2010 nin magkapirang selyo sa pagrukyaw kan selebrasyon na tersentenaryo kan Debosyon ki Inang Penafrancia sa ronang Bikol. Ini pinaluwas sa limitadong edisyon sana, poon Septyembre 8, 2010 abot Septyembre 11, 2011. An mga selyo nagprepresyong Php 10.00, an souvenir sheet Php 40.00, enot na isyu Php 50.00, folder sa presyong Php 500.00 asin souvenir frame, Php 5,000.00.




#Article 222: Apolonio Sto. Tomas (355 words)


Si Apolonio Polon Borromeo Sto. Tomas (Hulyo 10, 1901 - 14 Agosto 1988) sarong Bikolanong parasurat, orador asin kagsurat kan librong Macauiuiling Caaguihan can Ladauan ni Nuestra Señora de Peña Francia.  

Namundag sa mga magurang niya na sinda Ildefonso asin Felipa Borromeo, an saiyang pamilya guminikan sa banwaan na Iriga, Camarines Sur dangan naghubò nin istaran antes si saindang kura madestino sa banwaan nin Canaman, Camarines Sur kan 1916. Siring sa saiyang mga magurang asin mga tugang, nagserbe man siya sa simbahan komo sarong sakristan.

Dai nin pormal na pag-adal sa pagsurat si Sto. Tomas. Nagin miyembro siya kan kasararoan na Sanghiran Nin Bikol, sarong grupo nin mga parasurat na Bikolano kun sain kaayon man an mga darakulang tawo siring ninda Casimiro Perfecto, Luis Dato, Simeon Laneta, Rosalio Imperial, Sr. asin Mariano Villafuerte.

Kan 1931, ipinublikar kan Imprenta Bicolandia an Macauiuiling Caaguihan can Ladauan ni Nuestra Señora de Peña Francia. Kinomisyon ini ni Mariano Villafuerte sa paghimuyaot na mapadagos an pagbalangibog kan agi-agi kan Defesora asin Patron kan Rehiyon Bikol, si Nuestra Señora de Peñafrancia. An 31-pahinang libro nakasurat sa tataramon na Bikol sa pormang awit.

Dayupot na amigo asin kaalyado sa politika si Sto. Tomas ni Mariano Villafuerte sagkod iba pa na mga politiko huli kan tibay kaining magsurat asin magtaram sa atubangan nin mga tawo. An librong Macauiuiling Caaguihan can Ladauan ni Nuestra Señora de Peña Francia na ipinasurat kan dating gobernador iyo an nagpabantog sa parasurat. Sa edad na 33, inagom niya si Eugenia Sibulo kan Naga taon 1934 asin nagin padrino ninda si Villafuerte.

Makuapo ninda Sto. Tomas asin Eugenia Sibulo si Leni Robredo, an balo kan dating Sekretaryo kan DILG Jesse Robredo mantang makuapo man ni Villafuerte asin Soledad Robredo, si Luis R. Villafuerte na iyong representante kan segundo distrito kan probinsiyang Camarines Sur.

Taon 2013, pormal na namukna an sarong foundation kan kapag-arakian ni Sto. Tomas. An saiyang akì na si Cecilia Sto. Tomas Pardo iyo an namamayo ngunyan kan Apolonio B. Sto. Tomas Foundation Inc. Kabali sa mga programa kaini iyo an pagpadrino sa Padurunongan asin an pagprodusir kan pelikulang Posporo na isinurat ni Bernardo Miguel Aguay, Jr.




#Article 223: Andres Bonifacio (191 words)


Si Andres Bonifacio y de Castro (Nobyembre 30, 1863 - Mayo 10, 1897), sarong rebolusyonaryong lider na nagmawot malungkas an Filipinas sa pananakop kan mga Kastila. Sa pagtogdas niya kan Katipunan naapod siyang Ama kan Rebolusyon Pilipino.

An mga magurang niya iyo sinda Santiago Bonifacio, sarong Tagalog, asin si Catalina de Castro, sarong Kastilang mestisa na tubong Zambales. Namundag siya sa Tondo, Manila. Nagadan sa tisis an ina niya kan taon 1881 asin an ama niya, na sarong cabeza de barangay, nagadan man pagsunod na taon. Huli kaini napiritan siyang magbutas sa pagklase ngane mabuhay niya an limang niyang mga tugang. Sinasabing si Bonifacio daa parabariwas nin mga payong asin abaniko. 

Pero an totoo, siya nagtrabaho komo sarong escribiente asin ahente sa Fleming and Company, negosyong sadiri nin sarong Ingles. Dangan luminipat siya sa Fresnell and Company na sadiri nin sarong Aleman. Pareho ining duwang kompaniya nakabugtak sa Manila. Enot niyang naagom nag-ngangaran Monica na nagadan sa lepra (daot) asin sumunod iyo si Gregoria de Jesus, aki nin sarong mayaman na pamilya. Sinda ngani nagpakasal na pirit maski pa an magurang kan babae nagkokontra saiya. Kinasal sinda sa Simbahan kan Binondo.




#Article 224: San Vicente de Paul (407 words)


Si  Vicente de Paul( Pouy, Landas 24 Abril 1581 - Paris, 27 Sep. 1660)  sarong pading Pranses asin siya an kagtogdas kan Congregacion de la Mision kan taon na 1625.

Siya gikan sa sarong pamilyang pobre asin nagadal sa diocesis kan Dax dangan nagtapos kan adal niya sa teolohika sa Toulouse, Pranses. Kan taon 1600 naordenan siya sa pagkapadi. An mga pading kaapil niya sa Congregacion  inaapod man na Misoneros Paules, mga Lazarista, o mga Vicentino. Igdi sa Bikol, mas bantog sinda sa arapodan na mga pading Paul asin sinda an saro sa nag-administrar kan Holy Rosary Minor Seminary. Sa Toulose ngona siya nagpirmi alagad nagpaMarseilles ta may pamana siyang asikasohon. Pagpaule niya sa Marseilles, nabagat siya nin mga Turkong pirata asin dinara sa Tunis kun saen siya ipinabakal bilang sarong oripon. Sa maray na palad, nakua niya an boot kan saiyang among ta nagin nang sarong Kristiyano huli sa maray na pagtukdo asin siya binutsan kan taon 1607.

Nagbalik siya sa Avignon, Pranses sa vice-legate kan Santo Papa na pinasunod siya duman sa Roma kun saen niya pinadagos an saiyang pag-adal. Kan taon 1609, nagbalik uli siya sa Pranses asin duman siya nagkapot kan paroko nin Clichy. Alagad kinua siya kan ilustradong pamilyang Gondi ngani mag-edukar kan mga aki ni Philippe3-Emmanuel de Gondi. Nagin siya direktor espiritual ni Mme. Gonmdi asin katabang niya ini sa pagmisyon sa mahiwas na estado kaini na kun saen iniedukar niya an mga probeng pamilya sa mga bagay espiritual asin sagkod man sa pagtabang sa materyal na pangangaipo. Igdi nagpoon an misyon niya sagkod na makatogdas siya kan sinabing Congregacion de la Mision. Huli ta  dakul nang mga padi an nakahiling kan maray niyang ginigibo, naki-iba na saiya.

Siya kag-pundar pa man kan Hijas de la Caridad de San Vicente de Paul (29 Nob. 1633) na an katuyohan magtabang sa mga pangangaipo espiritual asin materyal kan mga daing-sukat, orog na idtong nagheherelang. An katiriponan na ini an nagkakapot ngonyan sa pag-administrar kan Unibersidad de Sta. Isabel (USI), sarong unibersidad igdi sa Ciudad nin Naga.

Siring man, an natogdas niyang kaayonan na Congregacion de la Mision iyo an naolayan ni Obispo Francisco Gainza na mag-administrar kan Seminario del Santissimo Rosario (ngonyan Holy Rosary Minor Seminary na) kan taon 1865 ngane mapakarhay an padalagan kaini. Mala ta an pagkapot kan mga Paul kan Seminario naglawig na gayo asin an ultimong pading Paul na administrador kaini iyo si Rev. Rene Ruelos kan taon 1974.




#Article 225: Elpidio Quirino (502 words)


Si Elpidio Rivera Quirino (16 Nob. 1890 - 29 Peb. 1956) iyo an ika-anom na presidente kan Republika kan Filipinas. Nagsirbe siya sa katongdan na ini poon Abril 17, 1948 abot Des. 30, 1953. Namundag siya sa Vigan, Ilocos Sur sa mag-agom na si Mariano Quirino saka si Gregoria Rivera. Tinapos niya an kursong abogasya sa Unibersidad kan Pilipinas kan taon 1915. Siya Katoliko Romano asin iyo an enot na Ilokanong presidente. Siya igwa man dugong Kastila.

Kan siya sadit pa, duman siya nagestar sa Aringay, La Union. Sa segundarya, nag-entra siya sa Vigan High School alagad naggraduar siya sa Manila High School kan taon 1911. Nagtrabaho man siya komo junior computer sa Bureau of Lands asin property clerk sa Manila Police Department. Nagkua siya asin nakapasar nin eksamen sa civil service, enot na grado.

Nagklase man siya sa Unibersidad kan Pilipinas (University of the Philippines) asin nagkua siya sa College of Law kaini nin abogasya kan taon 1915 asin ta nakapasar siya sa eksamen sa pagka-abogado. Nagpraktis siya kan saiyang pagka-abogado alagad napili siya na magtukaw komo Representante sa Philippine House of Representatives poon 1919 abot 1925, dangan nagin siyang Senador (1925-1931). Nagsirbe man siya komo Secretary of Finance asin Secretary of the Interior sa gobyernong Kumonwelt.

Pakatapos kan Ika-2ng Gerang Pangkinaban nagsirbe siya komo Sekretaryo kan Estado asin Bise Presidente sa irarom kan si pinaka-enot na presidente kan Talingkas na Filipinas, si Manuel Roxas. Kan magadan si Roxas kan Abril 15, 1948, siya an nagsalida sa pagkapresidente. Sunod na taon napili siya sa eleksyon para sa apat-na-taon na termino sa parehong kargo. Nagdalagan siya sa tiket kan Partido Liberal.

An administrasyon niya nag-atubang nin makuring homa' sa pagbungkaras kan mga Hukbalahap na dati sarong hokbo naglaban sa mga nanakyadang Hapon igdi sa Filipinas. Kan an mga Komunista iyo na an namayo sa hiron (movimineto) na ini, nagtumang na sa gobyerno asin ta an negosasyon ni Quirino kan 1948 sa lider kaini na si Luis Taruc mayong kinaabtan; si Taruc nagdeklara na an grupo ninda tuyong bubungkalon an gobyerno.

Pagtongtong kan 1950, an mga Huk kontrolado na an dakulang parte kan Luzon. An ginibo ni Quirino pigtokahan si Ramon Magsaysay komo Sekretaryo kan Depensa Nasyonal sa pagsabat asin pagsumpo kan nagtatalubo na insureksyon.

An termino ni Qurino nabibisto sa marikas na rekonstruksyon hale sa pagkawasak sa gera, dagosdagos na paguswag kan ekonomiya, asin an pagsampa' nin dakulang tabang ekonomiko haleng Estados Unidos. Alagad, dakul na problema sosyal sa mga baro-banwaan an dai maresolberan. Masabi pa, an saiyang administrasyon nadigtaan kan akusasyon na grabe asin lakopan an korupsyon nangyayari sa irarom kan saiyang liderato. Sinasabi na an eleksyon kan 1949 iyo an saro sa pinaka-madaya' na eleksyon nangyari igdi sa Filipinas.

Si Magsaysay naglitik saiya sa isyu nin korupsyon, asin dara an mahamot niyang imahe sa pagsumpo niya kan insurhensya kan mga Huk, nagdalagan siya sa eleksyon kan 1953 sa tiket kan Partido Nasyonalista kontra ki Quirino sa pagka-presidente. Sa eleksyon na idto, si Quirino nadaog asin nagretiro na sa pribadong buhay.




#Article 226: Louvre (326 words)


An Museo kan Louvre (Pranses: Musée du Louvre) sa Paris, Pransya, sarong monumento historiko asin ini sarong museo nasyonal kan nasyon na ini. Namumugtak an museo sa Walang Pampang kan Seine na sakop kan enot na arrondissement (Enot na distrito administratibo). Haros 35,000 na mga obheto gikan pa periodong ika-6 na B.K. hanggan ika-19 na siglo A.D. an nakaeksibit. Ikinaag an museo kan taon 1793, nagookupar nin hiwas na 60,000 m² asin 9.26 milyon katawo an nagbisita igdi kan taon 2014. Linalaoman na pagtongtong kan taon 2025, mga 12 milyon na bisita na an magdadalaw igdi taon-taon. 

An museong ini nakakaag sa Palasyo nin Louvre (Palais du Louvre). Dati an palasyong ini sarong kota na pinatindog ni Felipe II. Mala ta igwa pang mga tada' kan kota na ini an naririsa. Pirang beses na pigpadakula an edipisyo. Kan taon 1674, si Louis XIV pinili na erokan an Palasyo nin Versailles asin an Louvre ginibong primeramente sarayan kan mga gamit kan hade. Kan Rebulosyon Pranses, ipinagboot na kan Asamblea Nasyonal na an Louvre tuyo nang sarong museo na kun saen itipon asin i-eksibit an mga pamanang yaman kan nasyon. 

Sa museo kan Louvre nasasaray asin makikita an kwadro kan Mona Lisa, an Kodigo ni Hammurabi, Venus nin Milo, An Birhen asin an Aki Kasaro si Sta. Ana, an Pinakpakan na Kapangganahan kan Samothrace.

An Musee de Louvre may saray na 380,000 na mga obheto asin pinapadalan an 35,000 na mga obra nin arte sa walong departamento curatorial asin an 60,600 metro kwadradong (652,000 pye kwadrado) hiwas kaini itinalaga sa mga permanenteng kuleksyon. An museo pig'eeksibit mga iskultor, objets d'art, mga pinintura, mga drawing asin mga artifak arkeolohiko. Ini na daa an pinakadinadalaw na museo, mala ta mga 15,000 na bisita an aro'aldaw na'igdi, 65 porsyento kaini mga turistang dayo.
 
Kan taon 2012, hinaman an mga bagong galeriya para sana sa Arte Islamiko na may hiwas na 3,000 metro kwadrado  sa bandang sur na kabtang kan museo Louvre. 




#Article 227: Santuario nin Nuestra Señora de Peñafrancia (349 words)


An Santuario nin Nuestra Señora de Peñafrancia (Ingles: Shrine of Our Lady of Peñafrancia, sa hinayokong na arapodan kan mga Bikolano, Si Ina) ikinaag kuwenta harong kan ladawan ni Ina sa dakulang pag-onra saiya kan mga deboto niya.

An Santuario natogdok kan enot gibo sana sa kawayan asin gogon. Alagad kan 1711, nakapagibo si Pading Miguel Robles de Covarrubias nin santuario na alabes simbahan na pinahaman na niya sa gapo. An santuario pinadakula ni Obispo Ysidoro De Arevalo kan siya an nakatukaw na obispo sa Nueva Caceres (1740-1751).

An atubangan kaini (surungan) pinagibo asin ginastosan kan si mga Kaiinsikan sa Nueva Caceres asin siring man ginagastosan ninda an pagoda, o an sakayan ni Ina (kan enot inaapod ining Sampan gikan sa tataramon na Intsik). An mga kaakian kan mga Insik kaidto digdi sa Simbahan kan Peñfrancia pinapabunyagan. Kaya su enot na surungan makikita an desenyo sa Insik asin siring man  makikita mga pinggan, mga tapayan na ladawan na sa kurit kurit asin arte kan mga Insik. An mga lalawgon man kan mga santo santa may pagka-singkit asin bako kun anoman, ini patotoo kan malaad na pagdebosyon kan si mga katolikong Insik ki Ina na ogma lang sinda gumastos para saiyang kaomawan.

Sa gabos na Obispo, si Msgr. Francisco Gainza an Dominikanong padi an dakul ambag sa debosyon kan mga Bikolano. Siya an nagsurat kan enot na oosipon manongod sa pagdebosyon ki Ina. Naggibo man siya nin nobenaryo para sa pagpangadye ki Ina, pinalaba niya an atubangan kan  edipisyo nin limang metro asin siya pa an nagdesenyo kan atubangan. Sagkod ngonyan siring pa man an hitsura.

Ngani permanente an pag-asikaso sa santuario, nagbugtak si Obispo Gainza kan katongdan na an trabaho iyo an mag'ataman kan Santuario. An enot na capellan  igdi na nakatala sa rekord iyo si M.R.P. Vicente Garcia. Sa laog kan periodo 1865-1878 siya an capellan.

Ngonyan (2008) an Santuario sakop na kan Paroko nin Peñafrancia asin an nagkakapot na kura paroko kaini iyo si Padre Jerry Hernandez. Makukua an Santuario sa poro kan Peñafrancia Avenue, igdi sa Siyudad kan Naga, harani sa pagdolonan kan Barangay San Felipe.




#Article 228: Luis Dato (185 words)


Si Luis Guevara Dato (4 Hulyo 1906 - 29 Enero 1984) sarong Bikolanong poeta, edukador, 

periodista, kolumnista asin dating alkalde (1942-1946) kan Baao, Camarines Sur. Siya binibisto man na sarong Bikolista na naghingowa man na mapakarhay na toltol an pagsurat sa Bikol. Kan 1927, pinalis nya sa Ingles an Mi Ultimo Adios ni Jose Rizal, tituladong Mi Ultimo Pensamiento. Pambihirang kahamanan niya iyo an pagsurat kan epikong The Land of Mai, na iyo na an enot asin pinakahalabang epiko sa Ingles dapit sa historya kan Filipinas. Siring man pinalís niya sa Ingles an Bikol Pasyon asin an enot na kabtang kaini nagluwas sa semanal na peryodikong Bicolandia (1928-1932) asin an ikaduwang kabtang napalagda niya sa Bicol Examiner (1947) asin sa Bicol Star (1952).

Pinagmirar siya asin ginawadan nin titulong Outstanding Catholic Poet kan taon 1965 kan United Poets Laureate International, sarong pangkinaban na kaayonan nin mga poeta. Kan Hulyo 4, 2012, sarong konkretong memorial an ikinaag sa parke kan gobyerno lokal kan Baao sa pakitabangan kan pribadong kaayonan sa kultura, an Burikbutikan Artists Collective, Inc sa pagtaong onra ki Dato bilang sarong mahusay na parasurat. 




#Article 229: Clemente Alejandria (414 words)


Si Clemente Ente Bolocon Alejandria (23 Nobyembre 1895 - 7 Oktobre 1981) sarong Bikolanong poeta asín kompositor nin kanta sa tatarámon na Bikol. Namundág siyá sa Dinaga, Canaman, Camarines Sur sa mga magurang na sindá Geronimo Alejandria, tubong Dinaga asín si Victoria Bolocon na gikan sa Mangayawan, sa parehong banwaan. Naagom niyá si Valeriana Frondozo sa edad na 21 kan 1916 asín nagbúnga an saindang pagsasarô nin pitóng aki: Matea, Antero, Rita, Lucia, Laurentino, Herminia, (na nagadán sa edad sanáng 6) asín si Fe Levy.

Gikan sa mga simpleng pamilya asín sa ordinaryong pamumúhay, si Alejandria nag-adal sa Canaman Central School abót ika-3ng Grado. Dangan ipinadágos niyá an saíyang edukasyon abót ika-5ng Grado sa [Syudad nin Naga|Naga sa Camarines Sur National Highschool na nakiki-estar sa haróng ni Queteria de Cecilio, sa hampang kan Lindez Hotel (ngonyan, Grand Imperial Plaza).

Dawà dai natapos an pagklase, nagpahíling siyá nin harárom na adal sa sadiring tatarámon na Bikol asin abilidad sa paghamán nin mga rawitdáwit sagkód komposisyon sa musika. Nagin maestro niyá an dati asin daínang si Dip. Ignacio Meliton.

Siyá, kan soltero pa, naglilibot-líbot sa probinsya kan Albay sa pagpabákal nin mga chucheria sa mga boro-banwáan kainí oróg na sa banwaan nin Ligao na iyo an pinipirmihan niyá. Kan pag-edad 22 anyos, nagpirmi siyá sa Manguiring, Magarao asín naki-trabaho sa saróng Kastilang si Miguel Sanchez, sarong negosyante na may komprada sa abaká. Nagin man siyáng paraóma asín katuwáng sa mga pandáy na bantógan kan Canaman. Tatao siyáng magtogtóg nin gitara, banduria, bajo asín byolin huli ta hilig niyáng gayo an musika.

Sa saróng patiribáyan sa pag-Bikol kan rawitdáwit na Mi Ultimo Adios ni Jose Rizal kan 1926, nagunò ni Alejandria an ikaduwáng premyo. Kan luminuwas an Calendariong Bicol (1921) asín Sanghiran nin Bikol (1927), parehong publikasyon ni Casimiro Perfecto na nagtataóng doon sa literatura, siya nagin na gayong mahigós na paraambág kainí. Malà ta kan nagpatiribayán an Sanghiran sa pagsúrat nin halipot na osipon, siya an guminána kan saiyang entri na tituladong Paniki. Iní bagay na nasapáwan niyá pa si oróg na nakapag-adal na mga parasurát arog nindá Mariano Nicomedes asín Rosalio Imperial, Sr. na nagkamit saná kan mga menor na premyo.

Susog sa saíya mansaná, huli sa kagurángan, iní na saná an naromdoman niyáng pinangagpadará niyá asín nalagdâ sa Calendariong Bicol, sa Sanghiran nin Bikol asín sa ibá pang mga magasin arog kan Bicolandia (1928-1932).

Iní nagkapirá sa mga rawitdáwit ni Alejandria:
 

Sarô sa kinompos niyá na kanta (Danza Menor, pig-adaptar):

Ika an Ilaw Ko




#Article 230: Ignacio Meliton (426 words)


Si Ignacio Basilia Meliton (1 Peb. 1889 - 1967) nagin Diputado sa Ika-10ng Lehislatiba kan Filipinas (1934-1935) asin nagin Gobernador kan Camarines Sur (1941).

Si Meliton namundag sa mga magurang na sinda Bernardino Meliton asin Sixta Basilia sa Naga, Camarines Sur. Napangagom niya si Maria de Mingo kan Sagñay asin nagkaigwa sinda nin pitong aki. 

Saro siyang maestro, bistong maray bilang sarong Bikolista asin Rizalista. Huli sa pagsadol ni Don Jaime Hernandez, tinogdas niya an Museo kan Unibersidad nin Nueva Caceres (1952), na siya man an pinaka-enot na curator kaini. Huli sa saiyang maigot na paghimoyaot, nadamot niya asin nailigtas sa pagkatunaw an dakul na mga nalagda na mga obra kan mga parasurat na Bikolano asin mga libro dapit sa kulturang Bikolnon, siring man mga relikyas asin artifaks kan soanoy asin gugurang na Bikolnon. Arog kan mga propagandistang Pilipino kan panahon nin Kastila, siya nagin man sarong Mason na kaayon sa Isarog Lodge #33, asin kan 1961, nagin siyang Worshipful Master kan kaayonan na ini, igdi sa Camarines Sur.

Siya matibay na orador magin man sa Bikol o Ingles, mahigos asin estriktong paratokdo, parasurog kan gugurang na kaogdan bikolnon asin siya an pinaka-enot nag'adal asin nagpalis kan epikong Bikolnon na Ibalong sa Ingles. Komo sarong paratokdo nin History sa Camarines Sur High School nakagibo siya nin silabus kan Historya nin Amerika (American History). Sinasabi ni Jaime Malanyaon na pinatokdo na siya (Meliton) sa haiskul maski ngani gradwado sana sa elementarya, asin dagdag pa niya si Meliton mas marhay pang magtokdô ki sa mga gradwado kaidto sa unibersidad, huli gayod ta elokwente siyang magtaram sa Bikol asin sa Ingles. 

Segun pa ki Malanyaon,  ...an  paarog asin dai mabiko na panindogan (ni Meliton) dapit sa toltol, matanos asin igot na pagserbi sa banwaan (siya) pambihirang tawo, marahayon asin dakula sa nakamidbid saiya, pinakamaisog na parasurog kan Bikolnon na kultura asin honor.

Nag-adal si Meliton nin elementarya sagkod ikaduwang taon sa segundarya. Dawa dai niya nakomple an pagklase, nagin siyang paratokdo. Sarong taon siyang nagtokdo sa elementarya poon 1909 abot 1910 sa saiyang provincia dangan nagin principal sa Mambulac, Camarines Norte sa sumunod na sarong taon (1910-1911). Antes kaini, nagin assistant principal dangan nagin supervising teacher siya sa Goa, Camarines Sur sa periodong 1910 sungdo 1916. Sa Goa Intermediate Schoo kan 1915 sagkod 1919, siya nagin prinsipal, asin supervising teacher man sa Tigaon, parehong provincia, nin sarong taon (1919-1920). Poon siya 1920 sagkod 1925, nagin instructor man siya kan Camarines Sur High School.

Si Meliton, sarong junior, insular asin senior teacher eligible.

Kaapil si Meliton kan Nationalist Democratic Party. 

 




#Article 231: Mariveles (149 words)


An Mariveles sarong primera klaseng banwaan sa probinsya kan Bataan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Alagad, sa sensus kan 2000, igwa ini nin 19,460 na kaharongan. An rata nin pagtalubo kan populasyon kaini nag'abot sa 4.71% taon-taon, doble kan sa probinsya niya mismo.

Namumugtak an Mariveles bilang sarong iswil sa poroporong habagatan kan Bataan Peninsula. An rayo niya sa Manila mga 173 kilometro na agi sa North Luzon Expressway, Gapan-Olongapo asin Roman Highway. Igwa siya nin hiwas na 153.9 kilometro kwadrado, na binibilog nin 12% kan enterong kahiwasan kan Bataan. Kun pisan-pisanon, 69% kan kahiwasan kani dagang sabsaban, 19% kadlaganon, 6% agrikultural asin an tadang 6% gamit na residensyal asin industriyal. Ini ineerokan nin mga Agta na an taramon inaapod na Mariveleño.

Nababanga an Mariveles sa 18 barangay:




#Article 232: Butuan (174 words)


				
An Butuan sarong primera klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Agusan del Norte, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 816.62 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Ini namumugttak sa norteng subangan na parte kan Agusan Valley na nasa amihanan na kabtang kan norteng Minadanao. Ini nagsakrang na gayo sa Agusan River. Ini man kadolon sa parteng norte, solnopan asin habagatan kan Agusan del Norte, sa subangan niya iyo an Agusan del Sur asin sa norte-subangan yaon an Butuan Bay.

Susog sa sensus nin populasyon kan 2007, igwa ini nin 298,379 katawo asin sa sensus kan 2000, igwa ini nin 50,213 na  kaharongan. An pangaran na 'Butuan daa hale sa ngaran kan  prutas na Batuan. An iba nagsasabi na ini inginaran sa sarong datu na nagngangaran Datu Buntuan.

An syudad nin Butuan nababanga sa 86 na barangay, 27 kaini pinipisan na urban asin 59 rural pa. 

				




#Article 233: Jorge Barlin (719 words)


Si Jorge Barlin, ipinangakì na Jorge Imperial Alfonso (23 Abril 1850 - 4 Setyembre 1909) sa Baao, Camarines Sur (dating inaapod na Ambos Camarines)kariribokan huli sa diplomatikong pag-administrar niya kan probinsya asin dakula an respeto saiya saka may halangkaw na pagtubod saiya an mga taga-Sorsogon. Saiya iwinalat an pagmato kan administrasyon sibil kan probinsiya kan pahalì na si Gobernador Leandro Villamil, an Kastilang gobernador huli ta ini mapa-Manila na. Ilinito niya an administrasyon sa mga Filipinong pwersa rebolusyonaryo kan umabot ini sa Sorsogon asta kan 1900, nagdatong an pwersa Amerikano sa pagbugtak nin maninigong kontrol asin awtoridad. 

Kan taon 1902, si Gregorio Aglipay nag-alok ki Barlin na mamayo bilang Obispo Maximo kan bàgong tugdas na  Iglesia Filipina Independiente alagad, siring sa maboot na parasunod kan Simbahan na nagimàtan nya, sinimbag nya si Aglipay na mas marhay pa syang magin sanang paralampaso kisa magin Pamayo kan grupong naglitik sa Simbahan Katoliko (Prefiero ser lampazero a ser la cabeza de su jerarquia cismatica.)

Si Padre Jorge Barlin nabantog na gayo sa pagsurog sa Simbahan Katoliko kan an simbahan nin Aglipay pighihingakò an rugaring kan Simbahan Katoliko sa Lagonoy, Camarines Sur ta si pading katoliko duman, si Padre Vicente Ramirez, nagsuway na sa Simbahan Katoliko asin uminayon na sa Aglipay. Katakod kan pangyayaring ini, si P. Ramirez habo nang maghalì sa pwesto bilang administrador kan Simbahan duman asin sinasabi niyang an mga Aglipay iyo na an kagrugaring kan si edipisyo kan Simbahan, an gabos na gamit asin kwarta kan paroko kabali pa an kamposantong kinakaptan asin pinadadalagan kan Simbahan Katoliko. Sa kasong isinàngat ni Padre Barlin sa pangaran kan Simbahan Katoliko sa pagbawì kan mga pagrurugaring kaini ki P. Ramirez, pinalmente an Korte Suprema, kan Nobyembre 24, 1906 nagdesisyon na an pagrurugaring kan mga propyedad yaon sa kontrol ni P. Ramirez mayò sa Aglipay (Iglesia Filipina Independiente o, Philippine Independent Church) kundi sa Simbahan Katoliko.. Dara kan desisyon kan Korte Suprema, siya an masasabing nagbari kan impluensya, kusog asin talodtod kan Simbahan Aglipayano kan ginana niya an kaso huli ta napatalsik an gabos na mga dating katolikong mga kapadian sa mga paroko na nagbaralyo na sa Iglesia Filipina Independiente.

Kan Desyembre 14, 1905, sa sarong sekretong consistorio, siya nanombrahan Obispo asin kan Hunyo 20, 1906, siya naordenan nang Obispo kan Nueva Caceres. Sa pinakaenot na pagtiripon kan Asamblea Filipina kan Oktobre 16, 1907, siya an piniling magtao kan invocation. An mga pangyayaring ini nagtao nin kusog sa pagtubod na an mga pading Filipino kaya man magkapot nin halangkaw na katongdan sa Simbahan. An mga prayleng Kastila kan mga enot na panahon tinutubod na an mga filipinong padi pwede sana magin mga coadjutor asin assistant sa kura parokong mga kastila. Siya an nagin simbolo kan kakayahan nin pading filipino.

Si Obispo Jorge Barlin dinara an motto episkopal na “Bonus miles Christi” — Sarong marhay na soldados ni Kristo.

right|thumb|300px|An Barflin Plasa na luma

Sarong pasali tituladong Barlin an pinaluwas asin pig'entablado kan Ateneo de Naga kan dekada '60 manongod sa buhay ni Padre Jorge Barlin, asin pinasale ini bako sana igdi sa Ateneo kundi sa magkapirang eskwelahan sa Iriga, Legazpi asin Sorsogon. Ini nakasurat sa tataramon na Bikol, asin an kagtokda' kaini iyo si Gng. Juan Ragragio na maestro kaidto sa nasabing eskwelahan. Igdi man sa nasabing unibersidad, namukna an Barlin Debating Society sa pagtaong onra sa obispong ini.

Siya an  pinakainot na resipyente kan duwang distinguidong onra eklesiastiko, an Papal Chamberlain asin an Protonotary Apostolic Ad Instar Participantium (1903-1905)

Sa pagromdom saiya, sarong estatuwa niya an pinatindog kan mga taga Baao sa patio kan simbahan nin Katoliko. Ini nangyari sa pagsadol asin paghingowa ni P. Demetrio Martirez, an kura paroko sa Baao na nagtukaw nin halawig na maray sa saiyang kargo, poon 1941 sundo 1970.
An Baao Historical Society nalakaw sa National Historical Institute (NHI) na madeklara an Monumento ni Obispo Barlin sa Baao bilang sarong National Historical Landmark.  

Sa siyudad nin Naga, igwa man ikinaag sadit na plasa, an Plasa Barlin, sa pagsarapong kan Kalye Barlin, Kalye Arana asin Kalye Heneral Luna. Sa plasang ini, may tinogdok na monumento ni Padre Jorge Barlin an gobyerno kan Naga sa sarong maimbong na pagromdom saiya. Kan taon 2012, an Pilgrim City of Naga Heritage Movement, Inc., sa pamamayo ni Msgr. Zosimo M.Sañado, asin katuwang an gobyerno lokal, pinagbago asin pinagayon an plasang ini.




#Article 234: Libreria y Imprenta Mariana (330 words)


An Libreria y Imprenta Mariana sarong imprentahan na tinugdas ni Mariano Perfecto kan taon 1892 sa banwaan nin Naga, Ambos Camarines (ngunyan Syudad nin Naga). Nagpoon ini komo sarong tindahan nin libro dangan nagdugang nin imprentahan. Kan nagadan si Mariano Perfecto, saro sa tagapagmana niya, si Casimiro Perfecto, iyo na an nagpadagos asin nagpadakula kan negosyo sagkod na uminabot an mga Hapon kan taon 1941 sa Naga, Camarines Sur.

An imprentahan na ini iyo an nagpapalagda kan publikasyon na Sanghiran Nin Bikol poon 1927 abot 1931. Kan 1921, si Casimiro Perfecto pinònan mag-imprenta kan bersyon sa Bikol kan Almanaque Panayanhon na pigngaranan niyang Almanaque o Kalendariong Bikol sa Naga. Siring man, igdi naghahale an mga pinaimprentang mga relihiyosong mga kasuratan arog kan nobena, mga plusa, mga koridos, mga dotok, mga guhit Bikolnon, asin kun ano-ano pang mga sinururat manongod sa pagbabanal, pagdebosyon asin dapit sa simbahan Katoliko. Dakul kan mga publikasyon niya mga re-impreso kan mga tinokdâ ni Mariano Perfecto asin kan saiyang mga pinalís na obra haleng Kastila. An mag-agom na si Casimiro Perfecto asin Nicolasa Ponte Perfecto iyo an nag-asikaso kan imprentahan.

Namugtak an imprentahan sa kanto kan Via Gainza (ngonyan Penafrancia Ave) asin kan Paz St. na kaidto sarong eskinita sana alagad nagin tunay na kalye (ta nagtaong dalan an Arsobispado sa gilid kan saiyang solar). Nasulo ini kadamay an Palasyo kan Arsobispo kan mag-gera. Kan masulo ini, nagtogdas an saro sa trabahador kaini na si Gaudencio Cecilio pakagera (1946) kan Cecilio Press na haros pinadagos kun ano an mga iniimprenta sa Imprenta Mariana.

Kan si Simeon Paz nagsurat kan taon 1915 dapit kan mga bikolnon, naonabihan niya an imprentahan ni Mariano Perfecto. Sabi niya, There is one library in the whole region known as Libreria de Mariano Perfecto. This library contains more or less 400 or 500 volumes, all written in the Bicol dialect. It is at Naga, Camarines. There are dramas, novels, folklore, awit, myths, the Passion, etc. These are sold at very low price....




#Article 235: Calendariong Bicol (180 words)


An Calendariong Bicol dating Almanaque Calendariong Bicol (1921-1953) sarong magasin na pinalagda ni Casimiro Perfecto asin pinag-imprenta sa saiyang imprentahan na Libreria y Imprenta Mariana. 

Katuyuhan kaining magtaong bareta asin mga prognostico sa aro-aldaw na gibo-gibo kan mga paraoma asin mga kagharong. Ini nag'ako man nin mga rawitdawit asin mga osipon sa pagpakusog kan literaturang Bikol.

Mayormente an publikasyon na ini kaarogan kan si Almanaque Panayanhon na tinogdas ni Mariano Perfecto sa Mandurriao, Iloilo kan taon 1906.

Pakagadan ni Casimiro Perfecto kan Enero 10, 1953, ipinadagos an publikasyon kaini kan Cecilio Press na rogaring kadtong dainang Gaudencio Cecilio. Si Cecilio trabahador dati kan Imprenta Mariana. An mga bantogan na parasurat sa Bikol siring ka Manuel Salazar asin Luis Dato asin dakul pang iba nagaarambag digdi kan saindang mga artikulo. 

Nag-ayaw pa nin abot mga taon 1980 na pinaluwas an Kalendariong Bikol maski ngani totoo an inarogan kaining publikasyon na Almanaque Panayanhon sige pa an pagluwas sagkod ngonyan duman sa Iloilo.

an KB 1928, 1938 hale sa Bikol Collection. Prof. Maria Lilia Realubit. Filipiniana Section. UP Library. University of the Philippines.




#Article 236: Lokdo nin Libmanan (363 words)


An Lokdô nin Libmanan sarong takop nin tapayan-na-lulubngan na nakotkot soboot sa Poro o Bigaho, Libmanan, Camarines Sur kan taon 1982. Pigtutubod na ini tunay na relikyang gikan pa sa soanoy na panahon kan Kabikolan. 

An lokdô may 32 na sentimetro an kalakbangan, guminatak na sa duwang pidaso asin may mahihiling sa ibabaw garo mga pigura nin buaya, usa, damulag, halas, mangkô asin man pigura nin tawo. asbp. 

Sarong etnolohista na si Dr. Zeus Salazar nagsurat nin libro manongod kaining lokdô na ini (Liktao at Epiko, 2004) asin saiyang pagtubod nanggad na ini ginibo pa kan soanoy pang panahon. 

Sa tangâ mismo kan takop may garo torre (kahoy na nagsaranga, paghuna ni Dr. Maria Lilia Realubit) na itsurang pagoda asin sa poon kani sa sarong gilid igwang hitsurang lalawgon-saldang na may mga tingraw na naka-palibot.

Dai pa determinado kun ini talaga gikan sa soanoy na panahon nin huli ta dai pa nag-agi sa inaapod na carbon dating sabi ngani kan Curator kan Museo del Seminario Conciliar na si G. Fabiana Arejola y masakit na ngani madeterminar ta kun in situ ini nakua, kuta idtong mga relikyas sa palibot kaini na organiko arog kan bungô, tu'lang o iba pang mga fossils sa paralibot pwedeng i-agi sa sinasabing carbon dating na matungod kan panahon nin pagkagibo kan artifak. Alagad an metodo ni Dr. Salazar iyo an pagkumpara kaini sa iba-ibang mga lokdô asin tapayan na nakotkot sa mga lungib siring sa Calatagan igdi sa Filipinas asin sa ibang parte kan Asya. 

Si Salazar nagbutas man nin opinion na sa lokdô na ini igdi maririraw asin matatalâ an istorya kan epikong Ibalong asin an kahadean ni Handyong yaon nakasentro sa Libmanan. Ipinamugtak ni Salazar na an pagkagurang kan lokdô yaon sa pag-oltan kan 5,000 B.K. sungdô 10 A.D.
 
An ibang eksperto totoo nagdududa kan awtensidad asin kan pagka-prehistorikal kaini nin huli ta dai nakotkot in situ (nakua mismo sa lugar na pigkalotan) kundi nabakal sana ni G. Ermelo Almeda sa sarong ilegal na parakotkot nin mga artifaks. Sabi pa ni Dr. Jesus Peralta sarong arkeologo na retirado na sa National Museum, an kakaptan kan lokdô na naghihitsurang minaret pwedeng indikasyon na nabakal sana ini sa Mindanao.




#Article 237: Paroy (328 words)


An paroy pagkakan na gayo kan dakulang parte kan populasyon nin kinaban. Ini sarong tinanom na natubo sa parteng tropikal kan kinàban orog na sa Latin America, sa Subangan, Habagatan asin Sur-subangan na Asya, Aprika, norteng Italya, asin sa Sulnopan na Baybayon kan Norte Amerika. Masabi na an bagas (na paroy) iyo an ika-duwang tipasi na cereal na kinukunsomong gayo igdi sa kinaban, sunod sa mais.

Sarong tradisyonal na pagkakan sa Aprika, an bagas may potensyal sa pagpakaray kan nutrisyon, igantad an seguridad sa pagkakan, magtolod kan pag'asenso sa mga rural na lugar asin magsuporta sa pagaataman sa karahayan kan kadagaan. An bagas natao kan saro kalimahan kan calorie nakokonsumo sa bilog na kinaban. An kahalagahan kan bagas dakulang gayo mala ta kan taon 2008, magkapirang gobyerno asin mga paratingi nin bagas nagpoon magrasyon kan suplay kan tipasing ini huli sa katakotan na magigin maipo an bagas sa merkado kan kinaban.

Inaapod na paroy ini kun tinanom o an bunga an tinotomoy, bagas kun namolino na, asin maluto kun sinapna' na alagad, an saro-sarong maluto inaapod na hima. Binsâ man an apod kan kinakapaw na sabaw sa pigsasapna' na bagas. Sarong klaseng bagas na pansalak mansana sa mga luto na koro-kakanon iyo an palagadan, bagas na lila sa kolor asin mahamyo.

Sa Bikol, an bagas na mapulot kun sinasapna' inaapod na pulotan asin an bakong mapulot, inaapod na baranay. An saro-sarong bunga kan paroy inaapod na tipasi, kun ini tuyong pananom
inaapod na banhi.
Sa pre-Hispanikong panahon sa Kabikolan, dakulon na species nin paroy an tinatanom pa alagad sa lawig asin lakaw nin panahon ini nagkapuruho' asin nagkawarara na. Kun mamaanan an Vocabulario na binilog ni Marcos de Lisboa kan mga taon 1600, uya an magkapirang mga paroy na lakop na pananom kaidto: malictay, guimpad, tinoon, tinogos, maloon, tinoma, tangong, hinipon, dongdong, hangbas, cabong, batangon, binachao, barawa, dala, dalosamat, daras, dibaclon, boracnaga, cadosog, lagoti, cocondato, guinapas, carangcang, manloay, manocnon, manonglay, paraya, sumagyad, sablay, bulao, yumocyoc, tipocol, dinamulag, banglag. 




#Article 238: Gloria Macapagal-Arroyo (243 words)


Si Maria Gloria Macaraeg Macapagal-Arroyo (namundag kan Abril 5, 1947) an ika-katorseng (14) presidente kan Filipinas. Siya an ikaduwang babaing presidente kan nasyon asin an aking babai ni dating Presidente Diosdado Macapagal.

Sarong profesor sa ekonomiks, naglaog sa serbisyo publiko si Arroyo kan 1987 komo assistant secretary asin undersecretary kan Department of Trade and Industry sa imbitasyon ni Presidente Corazon Aquino. Pakatapos siya magserbe komo senador poon 1992 hanggan 1998, na-elihir siya sa pwesto na Bise Presidente sa irarom ni Presidente Joseph Estrada, dawa ngani nagdalagan siya sa ibong na linyada. Si Pres. Estrada kinua siya asin pignombrahan Sekretaryo kan Social Welfare and Development 

Kan si Estrada pig-akusahan nin korupsyon, nagdemitir siya sa sinabing pwesto, asin nag-ayon sa oposisyon na naghohorot na bumaba na sa pwesto an presidente. Kan si Presidente Estrada nagaatubang nin impeachment, nagparakusog an mga demonstrasyon na pinipirit nanggad na humale na sa pwesto si Estrada. Kaya nangyari napiritan si Estrada bumaba sa pwesto nin matoninong huli sa inaapod na EDSA II na an iba nagsasabi pagkakoromplotan mansana kan mga darakulang tawo sa negosyo, sa pulitika, sa militar asin sa simbahan na gusto na siya talagang patalsikon sa kargo niya.

Oras sana an binilang bago naghale sa Malakanyang si Estrada, kan Enero 20, 2001, si Gloria Macapagal-Arroyo pinasumpa ni Poon na Hukom HIlario Davide, Jr. komo kasalidang presidente ni Estrada.

Si Gloria Macapagal-Arroyo na-elihir sa anom-na-taon na termino pagkapresideente sa maribok na eleksyon kan Mayo 2004.

Honorary Degrees

Mga pagmidbid




#Article 239: Presidente kan Filipinas (185 words)


An Presidente kan Filipinas an pamayo kan estado asin gobyerno kan Republika kan Filipinas. An Presidente kan Filipinas sa Filipino pig-aapod na Ang Pangulo o Pangulo.  Pinapanginotan kan Presidente an sangay kan gobyerno pang-ehekutibo asin siya iyo an pamayong komandante kan Armadong Kusog kan Filipinas. An Presidente direktang pinipili kan namamanwaan, asin iyo an sarô sa duwang elehidong mga opisyal pang-ehekutibo kun sain an saro pa iyo an Bise Presidente kan Filipinas. Mantang apat nang bise president an nag-akò kan pagigin president na dai pinipili sa paagi nin eleksyon, sa paagi kan pagkagadan kan presidente o paghilig sa pwesto.

An President minaserbe nin sarong 6-taon na termino sana na dai nin posibilidad nin liwat na pagkakapili sa eleksyon. Kan Hunyo 30, 2016, nagsumpa si Rodrigo Duterte bilang ika-kag-anom asin iyo an presenteng presidente. Sinalidahan niya si Benigno Aquino III.

Sa irarom kan Artikulo 7, Seksyon 2 kan Konstitusyon kan Filipinas, tangarig magserbe komo Presidente, an sarong indibidwal kaipohan na 40 anyos, sarong rehistradong botante, tataong magbasa asin magsurat, ipinangaking namamanwaan na Pilipino, asin residente kan Filipinas sa dai mababà sa 10 taon bàgo an eleksyon.




#Article 240: Sanghiran nin Bikol (387 words)


An Sanghiran nin Bikol (1927-1931) sarong publikasyon kan Academia Bicolana na ipinalagdâ ni Casimiro Perfecto sa Libreria y Imprenta Mariana. Ini enot na nagluwas kan Hulyo 1927. Katuyohan kan publikasyon an pagpakusog asin pagpabaskog kan literaturang Bikolnon. 

Iminuknâ ni an periodiko ni Casimiro Perfecto komo tagapamahala, Francisco Celebrado sagkod Padre P. Jose Ofracio, mga tagapalakaw, asin Lorenzo Rosales bilang poon na parasurat. Sinasabi man na sa Casimiro Perfecto, Mariano Nicomedes asin si Francisco Celebrado iyo an nagriribay-ribay sa pagsurat kan editoryal. Nagpondo ini kan publikasyon kan si Casimiro Perfecto naghubò sa Iloilo sa pag-asikaso kan imprentahan na La Panayana, saro pang pagrorogaring kan pamilya.

An mga makusog asin maigot pang mga taga-ambag igdi iyo sa Clemente Alejandria, Luis Dato, Mariano Villafuerte, Nicolasa Ponte-Perfecto, Mariano Nicomedes, Rosalio Imperial, Sr., Patricio Janer, Padre Luis Dimarumba na iyo an presidente kan Academia Bicolana, Asisclo Jimenez, asin dakul pang iba.

An katagang sanghiran huminale sa taramon na sanghid na an boot sabihon, susog sa Vocabulario ni Lisboa (p. 334), la señal de oro en la piedra de tocar. Iyo ini an pagsanghid (pag-is'is o pagsantik kan bulawan) sa sarong gapo ngani mabasi kun baga maray na klaseng bulawan. Kun sa Ingles seguro, harani an terminong katumbas na, to assay. An taramon na ini yaon man sa Waray na may parehong kahulogan. An paggamit kan tataramon kun siring may pag-onabi sa pag-oogid kan tataramon komo sarong bulawan na pigaadalan na gayo. 

Sa paggamit kan katagang Nasanghid, ini an ehemplo ni Lisboa: probar o tocar el oro en la piedra de toque.

An sarong bagay na pambihira kaini ta sa gabos na paluwas niya nin pirang taon, an pinaka-takop niya pirming pareho an desenyo: may Bikolanang nakatingag, sa atubangan yaon an saldang na masirang, sa gilid an sarong simbahan, asin sa walang kabtang an bulkan na Ma'yong asin man mahihiling an sarong poon nin niyog, na garo baga patotoo na an guta' sa niyog iyo an parating salak sa pagluto kan mga Bikolnon. Mahihiling man an mga libro sa pamitisan niya, simbolo nin kabatiran. Garo baga ini kwenta logo kan magasin asin may darang titulo na Katinubdan Asin Lahian. Sa lambang paluwas nag'iiba-iba sana an kolor kan saiyang barayan, kun minsan giyaw, minsan asul, asbp. An pakadakula niya sukol kan sarong halaba na coupon bond. Parati naabot lampas sa duwang polong pahina ini.




#Article 241: Bukid Asog (270 words)


An Bukid Asog, o Bukid Iriga, sarong aktibong bulkan sa Camarines Sur, Filipinas. 

An Bukid Asog sarong stratovolcano na namomogtak sa latitud 13'  +34'.8 N longitud 122' + 24' .5' E.. harani sa Danaw Buhi. May langkaw ining 1,470.1 na metro (4,823 na pie).

Huring nagtuga ini kan Enero 4, 1642. Nagtupag an gilid kan bukid asin nasagop an mga sapa asin resulta kaini nagkaigwa nin danaw sa gilid na iyo na an Danaw Buhi na an kasiyahan na rarom nag'abot walong metro asin may 18 kilometro kwadrado an hiwas. An ngawngaw kaini sa aliktoktok nahulog pararom nin limang gatos na pie.  

Sa bukid na ini nadiskubre kan mga estudyante kan Camarines Sur State Agricultural College an pigtutubudan na pinakasadit sa mga darakulang species nin Rafflesia sa Filipinas na may sukol sanang 12-13 cm an diametro. Nagaabot sa 25 specie nin kagamgaman an nageerok igdi. Laen pa kaiyan yaon igdi nabubuhay an mga opon (baboydamo) asin mga usa. 

An taramon na Asog boot sabihon daa (susog ki Merito Espinas) may sarong bayag sana asin iyo man ini an arapodan sa gugurang na bikolnon na pading lalaki na sa mga seremonya nabadong sa babae asin nasulot mga kawingkawing asin kun maghiro-hiro' sa binakla o garo sarong bayot (babayote). An sabi ni Espinas an bukid na ini iyo an bukid nin ritwal kan panahon ni Handyong, sa panahon na antigo asin nagpapanalmingan kan epikong Ibalong.

An bukid Asog bisto man sa Iriga komo bukid Sumagang (magsubang) o Bukid na Amay Sinusubangan. Ini an estaran kan mga Agta' asin mga tabangnon (mestisong Agta) asin an bukid na ini patos sa osipon na mitiko.




#Article 242: Alburquerque (139 words)


An Alburquerque sarong ikalimang klaseng  sa provincia kan Bohol, Filipinas. Inaapod man an banwaan sa halipot na ngaran na Albur. An designadong zip code kaini iyo  .  Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Yaon dati sa Alburquerque an saro sa pinakahalaba asin pinakamagabat na mga sawa na nabibihag o napapangatamanan, sa labang 23 pye (7.0 m), igwang gaba na 620 lb (280 kg) asin taba na 34 in (860 mm). An babaing sawa nagadan kan 2013, alagad mahihiling pa ini sa sarong eksibit.

Nababanga an Alburquerque sa 11 barangay.

An munisipalidad kan Alburquerque igwa nin mga natural na kangangalasan asin saradit na lokal na industriya siring kan pagluto nin kalamay, kinaugalian na paagi nin paggibo nin kuron, asin an paghabol kan raffia gamit an tradisyonal na panghabol.




#Article 243: Alicia (184 words)


An Alicia sarong ikaapat na klaseng  sa provincia kan Bohol, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Mananagboan ini 103 kilometros (64 mi) gikan sa Tagbilaran. Dati ining parte kan Mabini asin sa ngaran na Batuanan (or Batuanon).

Isineselebrar kan Alicia an kapyestahan kan banwaan tuyong Hulyo 26 bilang pag-onra ki San Joaquin.

Katahawan kan ika-19ng siglo, an Alicia saro sa tulong pinakadakula asin pinakasuanoy na banwaan kan Bohol kagubay an Catigbian asinBalilihan.  Sa banwaan na ini tinawan nin mauuma an mga mga parasunod ni Dagohoy alagad yaon sa irarom kan mapagbantay na mga mata kan mga Kastila.

Taon 1829, kan natapos an Rebilyon ni Dagohoy, an banwaan iyo an pinakadakula sa limang komunidad, na igwa nin 6000 namamanwaan.

Kan 1949, nagin suhay na banwaa ini, na pinagngaranan na Alicia sunod kiAlicia Syquia, an agom ni presidente Elpidio Quirino. She and three of their children were massacred by the Japanese in 1945.

Nababanga an Alburquerque sa 15 barangay.

Lista kan mga dating alkalde kan Alicia:




#Article 244: Simbahan kan Barasoain (126 words)


 

An Simbahan kan Barasoain sarong Katolikong simbahan na mananagpuan sa ciudad nin Malolos sa Bulacan.

Si Rev. Francisco Royo, O.S.A. an nagpatogdok kan simbahan asin ini nasulo kan Mayo 1884. Pagsunod na taon, pinahirahay ni Rev. Jusn Giron, O.S.A.

Digdi ginibo an tolong importanteng panyayari sa historya kan Filipinas: an pagtiripon kan Enot na Kongreso kan Filipinas kan Septyembre 15, 1898; an pagpanday sa Konstitusyon kan Malolos poon Septyembre 29, 1898 hanggan Enero 21, 1899; asin an pagtogdas sa Enot na Republika kan Filipinas kan Enero 23, 1899.

Sa ri'gon kan Dekreto Presidensyal Nu. 260, an simbahan na ini pigbantolin bilang Santuario Nasyonal ni Presidente Ferdiand Marcos kan Agosto 1, 1973. Ini nagin man lugar kan  paginagurar kan  pagkapresidente ni Emilio Aguinaldo asin ni Joseph Estrada.




#Article 245: Luis Villafuerte, Sr. (180 words)


Si Luis Louie Robredo Villafuerte, Sr. (ipinangakì kan Agosto 29, 1935) sarong Bikolanong politiko asin dating representante kan ikatulong Distrito kan Camarines Sur sa Kamara de Representantes kan Filipinas. Kasal siya ki Nelly Favis Villafuerte asin siya an lolohon kan gobernador kan Camarines Sur na si Miguel Luis Villafuerte asin amâ ni Luis Raymond Villafuerte, Jr., dating gobernador kan probinsya.

Siya nagin man Ministro kan Trade and Industry kan panahon nin administrasyon ni Presidente Ferdinand Marcos asin tagapamayo kan  Presidential Commission for Government Reorganization sa irarom kan gobyernong transisyon ni Corazon Aquino. Nagin man siyang presidente kan Kabalikat ng Mamayang Pilipino (KAMPI) na alyado ki presidente Gloria Macapagal-Arroyo alagad kan eleksyon 2010, siya nag-kampi na sa Partido Nacionalista asin saiyang suportado si Manuel Villar, Jr. sa kandidatura  kaini sa pagka-presidente.

Si Villafuerte iyo an kagtugdas kan Bicol Heritage Foundation, Inc. na an katuyohan magpalakop asin magpabaskog kan Kulturang Bikolnon, asin ini iyo man an nagbungsod kan pinaka-enot na Bicol Music Festival kan Agosto 15, 1982. An saiyang Foundation nagpaluwas naman nin mga plaka, asin mga CD nin mga  kantang Bikol.




#Article 246: Kongreso kan Filipinas (132 words)


Kongreso kan Filipinas an nasyonal na lehislatura kan Filipinas. Igwa ini nin duwang kamara, an Senado asin an Kamara Baha o Kongreso. 

An Senado kompwesto nin 24 mga senador, kabangâ kaini pigi-elihir lambang tulong taon. An lambang senador nagseserbe nin total na anom na taon. Pigi-elihir an mga senador kan enterong botante asin dai minarepresentar nin ano man na pangheograpiyang distrito.

An Kongreso kompwesto nin dai masobra sa 250 kongresista na igwang duwang klase: an representante nin distrito asin sektor. Pigrerepresentar kan mga representante nin distrito an sarong partikular na pangheograpiyang distrito kan nasyon. Gabos na probinsya kompwesto nin dai mababà sa sarong distrito. May nagkakapirang syudad na igwang sadiring distrito, an iba igwang duwa o mas dakol na representantes.

An mga pansektor na kongresista nagrerepresentar kan mga minoriyang sektor kan populasyon.




#Article 247: Universidad de Sta. Isabel (201 words)


An Universidad de Sta. Isabel (dating Colegio de Sta. Isabel) sarong pribadong Vicentino asin Katolikong unibersidad sa Syudad nin Naga, Filipinas. Sadiri asin pigpapadalagan kan mga madre kan Hijas de la Caridad de San Vicente de Paul (Daughters of Charities). Enot na nagpadalagan kaini iyo an limang mga madre kan Hijas de Caridad na nagarabot kan Enero 1868 sa pasugo ni Obispo Francisco Gainza na iyo an kagtugdas mismo kan eskwelahan. Sagkod ngonyan an Orden kan Hijas de la Caridad de San Vicente de Paul  iyo pa an nagkakapot asin nagmamanehar kan sinabing institusyon. Dati an pangaran kaini Colegio de Sta. Isabel (1867) asin ini napatindog sa pwersa kan Dekreto Real ni Reyna Isabel II kan Espanya.

An kagmukna kan Hijas de la Caridad de San Vicente de Paul iyo si San Vicente de Paul asin ini tinogdas niya kan Nobyembre 29, 1633 duman sa Pransya.

An eskwelahan na ini pig-inaguraran kan Abril 12, 1869. An Colegio de Sta. Isabel iyo an pinaka-enot na normal school para sa babae sa Filipinas asin sa Sur-subangan na Asya. Kan Agosto 20, 2001, ini nagin sarong lubos na unibersidad sa ri'gon kan Akta Republika 7722 na bisto sa titulong Higher Education Act of 1994.




#Article 248: Isabela (125 words)


An Isabela sarong  kan Republika kan Filipinas na namómogták sa Luzon. Ini an ikaduwang sunod na pinakadakulang  probinsya sa Filipinas asin namumugtak sa Rona kan Cagayan Valley. An kabesera kaini iyo an Ilagan asin an saiyang mga pagdolonan, kun paitok relo hale sa Subangan, Aurora, Quirino, Nueva Vizcaya, Ifugao, Mountain Province, Kalinga, asin Cagayan. An probinsyang  ini sa agrikultura an mayor na  kasibotan  asin  sinasabi na ini na an tambobong nin paroy asin mais kan bilog na Luzon. Susog sa senso kan 2015, igwang 1,593,566 katawo an nageerok igdi. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  .

Nababangâ an Isabela sa 35 ng banwaan asin 2 ng ciudad.




#Article 249: Agusan del Sur (562 words)


An Agusan del Sur sarong provinciang likos nin kadagaan asin dai naduta' sa dagat. Ini namumugtak sa Rehiyon Caraga, sa Mindanao. An saiyang kabesera iyo an Prosperidad asin ini an mga kalinderos niya- sa amnayan paitok nin relo, Agusan del Norte, Surigao del Sur, Davao Oriental, Compostela Valley, Davao del Norte, Bukidnon, asin Misamis Oriental.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Nababanga an Agusan del Sur sa sarong ciudad asin 13 munisipyo.

An dominanteng relihiyon Katolika Romana o 79% kan populasyon. Iba pang mayor na mga relihiyon iyo an Seventh-day Adventist Church, Aglipay, Iglesia ni Cristo, asin an United Church of Christ of the Philippines.

Limang grupo nin mga tribu an yaon sa probinsya: Ayta, Mamanwa, Bagobo, Higaonon asin Manobo. An mga Manobo yaon nageestar kadaklan sa mayor na highway asin sa mga banwaan sa gilid-salog pasiring sa pagdolonan kan Compostela Valley. An mga Higaonon yaon nageerok kadaklan sa parteng solnopan kan Salog Agusan, natitipon k adaklan sa Esperanza pasiring sa pagdolonan kan Bukidnon.

Masabi na an populasyon kan Agusan del Sur kadakulan mga imigrante haleng Bisaya. An pag'aragoman kan mga imigrante asin mga tinubo nagpapadikit kan bilang kan mga lumad.

Basado sa 1995 na sensus, 75% kan trabahador yaon sa sektor kan agrikultura asin pangangadlagan. An paroy, mais asin iba pang prutas iyo an mga mayor na produkto sa agrikultura. 

An Agusan del Sur may 287,000 na mga trabahador, kadaklan kaini yaon sa agrikultura asin pangangadlagan. May magkapira man igdi nin mga kolehiyo, may sarong unibersidad asin masabi na huli kaini igwa siya nin mga trabador na edukado, tatao magtaram sa Ingles asin madaling makanood kun kaipohan i-agi sa mga training. Dai man ini nagpapahuri sa mga bagong teknolohiya asin an mga paadalan nagtatao nin mga kurso sa teknolohiya arog kan sa Informatrion Techonology.

An paroy iyo an may pinakamahiwas na tanoman. Nagaabot 243.84 km² an may patubig kaini asin 165.73 km² an sarig sa oran. Tinataya na sa enot nagusi nin 410 t/km² asin sa huri nin 300t/km². Ginagaom na an produksyon sa paroy kaya magpakakan sa 1,072,456 katawo.

An tanoman sa mais naabot 255.25 km² sa puti asin yelong mais na may total na produksyon na 55,767 na tonelada kan taon 2000 na may surplus na 31,106 MT, magkakanigo sa sobra 2 milyon katawo, o apat na beses kadakul sa populasyon kan provincia.

An batag saro man na pananom na dagya' asin lakop ini sa kahiwasan na 127.45 km². Anopaman, nahihiling ini dawa saen na sana pero bako sa pagtanom siring sa mga inektaryang paagi. Mga giniris na batag o banana chips pigproproducir man igdi.

An oil palm pigkukultibar man asin ini naokupar nin 118 km² na hiwas. An negosyo pagrorogaring nin pagbakasan kan negosyanteng Filipino-Malaysiano. Sa Rosario, asin sa Trento nagproproseso kan lanang ini.

An niyog man natatanom sa hiwas na 393.36 km².

Pag'abot sa pangangaipo sa karne, magin man sa manok, orig, baka asin iba pa, an lugar na ini maluya sa produksyon asin nagkukulang-kulang ngani. Nagkukua pa sa Ciudad nin Davao asin sa Cagayan de Oro sa paghipnô kan kakulangan.

An Agusan del Sur sarig na gayo sa Surigao del Sur asin iba pang provincia sa suplay kan produktong dagat na mga sira, alagad, dagya man ini sa mga sira sa-ta'bang aroig kan hito, puyo asin tilapia.




#Article 250: Bayugan (321 words)


An Bayugan sarong ikatulong klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Agusan del Sur, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 688.77 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. SAn designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 
Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Bayugan dati sitio sana kan Barangay Maygatasan, Esperanza. Kun napano ta ini nangaran Bayugan, magkapira an istorya. Sarabi na an bayugan termino sa Manobo na boot sabihon dalan na iyo an inaagihan pagpasiring sa Esperanza. Igwa man bersyon na an bayug sarong klaseng kahoy na kaidto dakulon sa lugar na  ini. Saro pa man na osipon na an mga tinubo ginagamit sa pagapod sa pagtiripon an balalong na an apod sa lugar na idto bayug.

Kan 1948, an Department of Public Works and Highways nagsurvey kun saen maagi an tinampo na makabit kan  ciudad nin Butuan sa ciudad kan Davao. Napili kuta na agihan an Maygatasan alagad kan ginibo na an tinampo, uminagi sa sitio kan Bayugan kaya igdi na nagpoon pagdakul kan mga migrante sa lugar na ini asin nagrikas an pagdakula kaini.

Kaamayan  kan 1960, ini nagin sarong barangay asin kan sunod na taon nagin naman sarong munisipyo huli sa tabang ni Gob. Democrito O. Plaza kan Agusan. Si Sergio Mullaneda an enot na nagin alkalde kaini kan panahon na presidente si Pres. Diosdado Macapagal.

Nababanga an Bayugan sa 43 na barangay.

Napara an pagkasyudad kaini, kadamay pa an kaglimang (15) syudad,  kan an Korte Suprema kan Filipinas  pigdeklara an cityhood law (Ley Republika Nu. 9405) sarungat sa Konstitusyon, na iyo an nagtaong dalan sa pagpangyari kan pagkasyudad kaini. An sabi kan Korte, an mga nasabing syudad dai nakaabot sa karaipohan ngane magin syudad.

Alagad, an Korte, sa petisyon kan inapod na League of 16 Cities, pigbaliktad an siring na desisyon kaini . Kaya an Bayugan, kaiba an kaglimang siyudad, nakabalik sa  pagkasyudad.

				




#Article 251: Elias Angeles (1142 words)


Si Elias Lakandula Angeles (20 Hulyo 1871 - 25 Des. 1915), sarong rebolusyonaryong lider na katuwang si Felix Plazo asin an mga gwardya sibil, rinumpag an rehimen kan mga mananakop na Kastila sa Nueva Caceres. An saindang ginibo iyo an nagin sabrit sa pagpoon pagkaparà kan gobyernong Kastila sa bilog na Kabikolan.

Siya namundag sa barrio kan Sto. Tomas, Pasig asin an mga magurang niya iyo sinda Pedro Angeles asin Fortunata Lakandula. An enot na limang taon niya nagklase siya sa barrio Palatiw (ngonyan San Agustin na). Sa edad na 15 anyos (1886) nagklase siya sa San Juan de Letran asin igdi tolong taon siya sa segunda enseñanza (segundarya).

Napangagom niya si Encarnacion Cardenas, sarong taga-Naga kan Abril 6, 1906 asin nagkaigwa sinda nin tolong aki: si Leoncio, Luz asin Eliza. 

Kan taon 1891, naglaog siya sa pagka-Gwardya Sibil. Alagad, paglaog kan taon 1893, sa edad na 22 anyos, nag-ayon siya sa Katipunan na tinogdas asin pinamayohan ni Andres Bonifacio. Taon 1896, yaon siya sa Nueva Caceres komo cabo (corporal) kan Guardia Civil. Kan siya nadestino na igdi sa Nueva Caceres, dinara niya igdi an ipinaglalaban kan Katipunan asin nagbilog siya nin grupo na pinagngaranan niya na Baranggay Maluningning, hilom na apil sa Katipunan.

Maingat siyang maray sa pagpalakop kan Katipunan igdi sa Nueva Caceres orog nang nadiskubre na an Katipunan sa Manila kan ini sinalubot ni Teodoro Patino asin inosip sa mga otoridad na Kastila kan Agosto 19, 1896, asin huli kaini sunod-sunod an naaresto.

Kan Marso 17, 1898, sa Cabo Elias Angeles asin Felix Plazo na taga-Tigaon, Camarines Sur pinadara sa Daet sa pagdagdag pwersa duman ta nag-alsa an mga Katipunero duman na pinapamayohan  ni Ildefonso Moreno. Sakay sa boque de vapor na Serrantes gabos-gabos 25 sindang gwardya sibil sa pamayo ni Kap. Sr. Andrew na naghale pa sa Nueva Caceres. Sindang dagdag-pwersa iyo an nakaderotar sa pag-aalsa kan mga Katipunero sa Daet.

An grupo ni Moreno nag-alsa sa Daet kan Marso, 1898 (sa marker kan pag'aalsa, Abril 14-18, 1898 itinindog sa Daet) asin an mga Kastila napiritan magpa-ili sa harong kan sarong Kastilang negosyante na si Sr. Florencio Arana. Alagad, pag-abot kan mga gwardya sibil haleng Nueva Caceres, nasumpo tolos an pag-aalsa, ginatos an mga Kaitpunero an ginaradan kan pwersang Kastila asin si Ildefonso Moreno, na nataon pang bayaw kan Kastilang si Florencio Arana, asin apat kan saiyang mga lideres an tolos pinurogotan.

Kaya duman testigo sa Angeles asin Plazo kun anong nangyaring makangirhat ki Moreno asin sa saiyang mga kairiba.

Kan naguumaboton na an piyesta nin Peñafrancia igdi sa Nueva Caceres, an mga Kastela handal nang maray huli sa kariribokan sa Daet asin huli sa bareta na nagdadangadang na an hokbo ni Hen. Vicente Lukban haleng Tayabas.

An mga kastila napag'isip na halean armas an mga gwardya sibil igdi sa syudad asin sabihan sinda na dadarahon sinda sa Iloilo sa saindang (Kastila) pagsibog sa Iloilo na iyo an bina-banâbanà na gibohon kabesera ninda kun mahulog sa kamot an Manila sa mga pwersang Amerikano.

An lakdang na ini nagpukaw na gayo nin makuring karibarawan sa mga gwardya sibil ta kun ano-ano an nagsabong sa isip ninda; na ini pwede sindang garadanon sa irarom kan mga bapor na madara sainda sa Iloilo o ihulog na sana sa dagat. Kaya an mga huna-huna na ini iyo an naggatong sa mga gwardya sibil na magtumang na sana asin lumaban. Asin igdi nagpapel an duwang lider na si Angeles asin Plazo kan mahiling na may oportunidad na lumaban nin patas. Sinda nanggad an nagplano kun pa'no ma'otob an pagtumang.

Nag'abot an oportunidad na ini kan an mga Kastila ibinalik an mga riple sa mga gwardya sibil huli ta dakul na maray mga tawong nagtitiripon na sa Caceres huli kan piyesta. Kan ibinalik kaidto an mga armas, an gwardya sibil, sa pamamayo na Angeles asin Plazo, matangang banggi kaidto kan 18 Septyembre, 1898, nag-alsa asin tolos-tolos binaradil si Kapitan Francisco Andrew sa kwarto niya asin nakadamay pa an saiyang agom asin duwang aking babae.

Madugo nanggad si pag-alsa kan grupo na Angeles asin Plazo. Pinaluwas ninda si mga preso asin inarmasan. Pigsakyada ninda an mga estasyon kan mga boluntaryo asin milisya asin dakul mga Kastilang soldados nagkagaradan. Mala ta sa katakutan nagpaili an mga Kastilang opisyales, saindang mga pamilya asun ibang pan mga kakampi ninda duman sa kumbento kan San Francisco, gabosgabos labing apat na gatos sinda, 80 kaini mga lalaki.

Sa halipot na istorya, mayong naginibo an mga Kastila kundi sumuko, asin petsa 19 kan Septyembre, an Kastilang gobernador na si Don Vicente Zaidin nag-oyon na sa mga kundisyon nin pagsusuko. Gabos na hamo(armas) ninda, mga pagrorogaring, mga papeles kan gobyerno, gabos na pondo ilinito sa mga rebelde; asin an mga Kastilang poon, mga maykatongdan asin mga prayle gigibohon mga preso kan mga rebelde.

An pag-aalsang ini kan mga Gwardya Sibil inutasan na an buhay kan gobyernong Kastila sa probinsya asin sa masurunod na aldaw pati idtong sa ibang probinsya sa Kabikolan. 

Probisyonal na gobyerno an itinindog na Angeles kun saen ini an mga namamayong opisyales :

Si Faustino Sta. Ana an ginibong niyang Presidente kan Nueva Caceres asin si Marciano Mella an tesorero. Alagad, dai lang naghaloy an pagkapot ni Angeles kan gobyerno ta uminabot na si Hen. Vicente Lukban asin siya ginibo na sanang major sa Reserve, sarong bagay na ipigmundo kan mga taga-Naga ta imbes balosan nin toltol sa ginibo niyang pagpatalsik sa mga Kastila, arog pa logod kaiyan an trato.

Kan magsakyada na an mga Amerikano kan Pebrero 1900, orog na ta gusto ninda makapotan an negosyo sa abaka igdi sa ronang Bikol, si Elias Angeles, koronel na kaidto, yaon sa hokbo ni Hen. Ludovico Arejola asin saro sa dakulang pakikipaglaban sa Amerikano na naatubang niya iyo idtong nangyari sa Agdangan, Pili kun saen 3,000 na Amerikanong soldados an nasagupa ninda Elias Angeles kasurog si  Ludovico Arejola. Diyan sa makuring laban na iyan, dakul an mga Amerikano nagkagaradan. Kan magtoninong na an Kabikolan, asin nangimbabaw na an kapangyarihan kan Amerikano, si Angeles tinawan trabaho sa Naga komo sarong escribano. 

Sinasabi ni Ursua sa saiyang Halipot na Agi-agi.... na sarong taga-Sto. Tomas, Pasig nagngangaran Sr. Gonzalo A. Jose an nagpadara nin surat saiya, petsado Mayo 31, 1958, na nagpaisi saiya na an mga taga-Sto. Tomas nagkaag rebulto ni Angeles duman sa baryo ninda sa pagtaong onra kan saiyang mga naginibohan. Alagad, sarong sadiring tawo niya na yaon igdi sa Naga nag'osip na binungkal na daa idtong monumento duman sa Bgy. Sto. Tomas asin dai maaraman kun saen na ikinaag. 

An munisipyo kan Naga man, sa pagmidbid asin pagtaong onra ki Angeles, an dating Camino Real, sarong halabaon na tinampo poon sa Colegio de Sta. Isabel abot sa gilid salog sa may Dinaga, ipinagngaran na saiya. 

An kampo man kan 9th Infantry (Spear) Division, Philippine Army sa Brgy San Jose, Pili, Camarines Sur inapod naman na Kampo Elias Angeles..

Felix Plazo




#Article 252: Felix Plazo (1415 words)


Si Felix Plazo  (1868 - 1928) sarong kabo sa Gwardya Sibil kan panahon nin Kastila. Siya naimbwelto sa pag-alsa laban sa mga mananakop na Kastila igdi sa Nueva Caceres (ngonyan ciudad nin Naga na). Kasaro niya si Elias Angeles sa pagplano kun pano matataraka' ninda an mga Kastila sa momentong nag'alsa sinda kairiba an kapwa mga gwardya sibil.

Sinasabi  ni Jacinto Ursua sa saiyang hayokong na obra (Halipot na Agi-agi kan Buhay ni Elias P. Angeles asin Felix Plazo, p. 21) na pignombrahan siyang gobernador kan Katanduanes kan mga Amerikano. Alagad garo daing katibayan ini ta kan panahon na idto an Katanduanes bako pang probinsya asin nasasakop pa kan probinsyang Albay. Nasuway sana ini asin nagin sarong independienteng probinsya kan taon 1945. An totoo nanggad susog sa rekord, an mga Amerikano pignombrahan siyang juez de paz kan Tigaon kan 1908.

Siya namundag sa Tigaon, Camarines Sur asin naagom niya iyo si Matea Boneo. An aki ninda saro-saro mansana, si Valentina. Nagadan siya kan 1928 huli sa sarong laygay na helang diyan sa barrio kan Moriones, Ocampo, Camarines Sur. Sinasabi ni Ursua na kan nagadan siya, ihinotad siya duman sa Tigaon, Camarines Sur asin piglamayan nin sampolong (10) aldaw. Kan ilinubong, gabos na gamit niya sa pagkabuhay militar i-iniba sa paglubong. Makangalas daa ta kan kinalot an saiyang lolobngan pakalihis limang taon ta kukuon an restos, dai pa lamang kalapaan, asin matagas pa ngani an kublit. Pinagmarhay na lang na isulit giraray an bangkay sa kinotkotan. Ini gabos isinaysay ni Gng. Soledad Offemaria, an mako-ina' ni Plazo. 

Sinasabing nag-adal siya enot sa eskwela publika asin pagkatapos nag-apat na taon siyang adal sa Seminario Conciliar de Nueva Caceres. Kun anong kurso kinua dai pa malinaw. Alagad masabi husto an inadalan niya mala ta kinua siya kan Kapitan kan Gwardya Sibil na magin empleyado sa opisina komo sarong escribiente. Pagka pirang taon, ginibo siyang Kabo sa Gwardya Sibil. Nagin man siya ngani na alcaide (warden) kan preso.

Kan 18 kan Septyembre 1898, siyang gayo an kasurog ni Elias Angeles sa pagsonson asin pag'agyat sa mga kairibang Gwardya Sibil na magtumang  asin lumaban na sa Kastila. Ini nangyari orog na ta sobra nang  kahandalan kan mga Gwardya Sibil huli ta nahiling ninda kun pano ginaradan si mga Pilipinong Gwardya Sibil sa Daet, asin duman nakadamay pa an ginatos na Pilipino.

Si mga lideres kan mga Katipunero, na nagka lima idto, an pinurugotan duman mismo sa harong kan negosyanteng Kastilang si Florencio Arana, kun saen duman nag-ili si mga Kastila kan linusob an Daet kan grupo ni Ildefonso Moreno na mayong ibang darang armas kundi anas sana mga sundang.

Nangyari an paglusob kan Marso, 1898 asin huli ta dakulon si naglusob, nagtiripon an mga Kastila sa harong ni Arana. Si Ildefonso Moreno nataon yaon man duman sa harong ta bayaw niyang gayo si F. Arana, asin huna niya, ta enot nang kinaulay na hilom, nakasabot na an 15 Gwardya Sibil na Pilipino na makampi saiya sa kritikal na momento na nagdangadang na an mga kag-lusob.

Alagad, dai nangyari an siring huli ta tarakot man ta nagbabantay man sa likod ninda an mga armadong Kastila. Nagduwang aldaw pa kaidto uminabot na logod an boque de vapor na Serantes lunad an grupong Gwardya Sibil haleng Nueva Caceres. Iyo ini an namamayohan ni Kap. Francisco Andrew asin bakong harayo na kaiba igdi sa grupo sinda Angeles asin Plazo. Gabos-gabos 25 sinda. Dai naka-asba an mga Katipunero ta mas superior an darang armas kan mga Gwardya Sibil. Mala an nangyari, nasodo sinda, nagkadarakop an dakul asin ginaradan. Si Moreno asin apat kan mga lideres niya, pinurogotan. 

Iyo ini an makagiram-giram  na nasaksihan kan mga Gwardya Sibil na sobol haleng Caceres duman sa Daet, mala ta pagpule, sinda riworok nang maray an isip. 

Siring man an mga Kastila naggagayak nang magharale sa Nueva Cacxeres ta tarakot na. An ribok sa Daet asin an makahandal na bareta na nagdadangadang na an hokbo ni Hen. Vicente Lukban haleng Tayabas nagtolod na sainda na magdakit sa Iloilo, na iyo an pigplano kan mga Kastila na gibohon bagong kabesera kun mahulog an Manila sa kamot kan mga Amerikano ta kan taon na idto, nagdeklara nang giyera an mga Amerikano sa Espanya.

Alagad, sa paggayak ninda, naisip na bawian hamo (armas) an mga Pilipinong Gwardya Sibil sa takot na ini makaisip pang mag-alsa. Naglakop na logod an huringhuding sa Nueva Caceres na sinda gagaradanon kan mga Kastila o ihuhulog sa dagat sa pag-iba ninda pa-Iloilo. Sa Angeles asin Plazo iyo na an nagplano kun ano an gigibohon basta may oportunidad na patas an sitwasyon ta naisip ninda delikado na an saindang kamugtakan.

Mapiyesta kaidto kan binawean mga riple sinda, alagad, ibinalik kan otoridad ta dakulon nang tawo nagroroso' igdi sa Caceres huli ta piyestang gayong Penafrancia. Naisip ibalik an mga armas sa Gwardya Sibil. Duman an mga Kastila napasalang gayo. Sabi ngani kaiyan sa osipon ni Ursua,  Marhay an pag-ingat na halean hamo an kaiwal, sarong kamangmangan kon ibalik oli.

Momentong ibinalik an mga armas sainda, an Gwardya Sibil, kan bangging 18 Septyembre, 1898 nagbongkaras na, binadil si Kapitan Francisco Andrew kadamay an agom asin an  duwang aking babae. Tapos an nagdaralagan na maagap kuta na apat na boluntaryong Kastila, sainda man binaradil asin duwa lang nakaligtas. Pinaluwas ninda an mga preso asin inarmasan. Sunod sunod na an pan-atake ninda sa mga estasyon kan mga armadong kastila arog kan sa Tabuco. 

Huli sa pwersa ninda, nagdurulag an mga Kastila asin nag-ili sa kumbento kan simbahan nin San Francisco. Duman natipon an mga  Kastilang maykatongdan, mga opisyales asin mga  pamilya ninda. Mala ta labing apat na gatos sinda, walong polo an mga lalaki kaini.

Pagkaaga kaidto petsa 19 kan Septyembre, nalilikosan na kan mga rebelde an mga Kastila sa kumbento, dai makaluwas. Nag-ngata' pa kutang lumaban alagad dinaguso sinda, pira naman an natigpo' sainda kan mga rebelde. Sa pakahiling ni Gob. Vicente Zaidin na dakul sana an magagadan, asin mayo man lamang gilagila na may makaka'ayuda sainda,  nagdesisyon nang sumuko.

Pinagmarhay na Elias Angeles na itindog an bagong gobyerno probinsyal. Ini an mga opisyales na napili 

Si Faustino Sta. Ana an nagin Presidente kan Nueva Caceres asin si Marciano Mella an tesorero. Alagad, dai lang naghaloy an pagkapot ni Angeles kan gobyerno ta uminabot na si Hen. Vicente Lukban  kan  Nobyembre 1898 asin ginibo na sanang major sa Reserve, sarong bagay na ipigmundo kan mga taga-Naga ta imbes balosan nin toltol sa ginibo na pagpatalsik sa mga Kastila, arog pa logod kaiyan an trato.

Nagpoon maglaog an mga Amerikano igdi sa Bicol duman sa Sola' kan Sorsogon kan Enero 20, 1900 asin kan Pebrero 20, sarong flotilla kan mga Amerikano luminaog man sa Sola' kan San Miguel asin sa tolong lugar kan Camarines sur, sa pampang kan Calabanga, Barcelonita asin Cabusao nagdoong an pwersa armada kan mga Amerikano, na iyo an brigada kan 407th Regiment na pinamayohan ni Hen. John  Bates.

Masabi pa, nasakop an Nueva Caceres asin bilog kan Camarines Sur asin huli ta si kadakulan kan mga soldados sa hokbo ni Lukban pinabalik sa Norte, nawalat sa mga taga-Camarines Sur an pagbilog nin pwersa sa paglaban sa mga Amerikano. Si Ludovico Arejola an naglapigot na gayo na makabilog nin siring na pwersa. Si Felixs Plazo yaon igdi luminaog asin nagbali. Siya sarong tenyente koronel igdi asin kaayon sa Brigada Arejola.

Si Felix Plazo huli sa saiyang halangkaw na kakayahan asin adal ginibong juez de paz kan Tigaon, Camarines Sur kan mga Amerikano kan Enero 14, 1908. Sinanlean niya si Jose N. Clemente. 

Kan taon 1920, si PLazo nagdalagan para alkalde kan Tigaon alagad nadaog siya kan saiyang kalaban na si Severo Cea. Nagadan si Plazo sa helang na tuberkolosis sa edad na 60 kan taon 1928..

An syudad kan Naga, sa pagbisto sa saiyang naginibohan, pinagngaranan an bago kaidtong nahaman na tinampo pasiring sa LCC (Superland Mall kaidto, iba an may sadiri) diyan sa Sabang Interior, na dati simple sanang inapod na LIROMA, na kalye Felix Plazo na. 

An munisipyo kan Tigaon  man, sa pwwersa kan Akta Republika Nu. 6689, petsado Peb. 10, 1989, sinanglean an pangaran kan eskwelahan na Tigaon North Central Elementary School. Pigngaranan nang Felix Plazo Memorial Elementary School sa pagromdom kan saiyang kahamanan. Siring man, sarong monumento ni Plazo an itinindog kan mga taga-Tigaon sa natad kan eskwelahan na ini kan Hunyo 11, 1998  sa mapadangat na pagromdom saiya.

An arkong sementado palaog sa banwaan nin Tigaon na nagtatanda kan kasagkoran kaini pigngaranan man na Felix Plazo Memorial Marker sa maogmang pag'onra asin pagromdom saiya.




#Article 253: Ibalong Festival (274 words)


An Ibhalong Festival sarong pagromdom asin pagrokyaw kan mga pangyaring gugurang igdi sa Kabikolan siring kan ipinamalas sa istorya kan epikong Ibalong. An tampok sa selebrasyon iyo an pagpadayaw sa tinampo nin mga sayaw, drama asin mga awit nagmumustra kan ralaban kan mga heroe sa epiko na sinda Handyong, Baltog asin Bantong asin kun pano ninda nadaog asin nasupil sa Oryol, Rabot buda an mga tandayagan na hayop arog ki Tandayag, asin mga opon na nagraratak sa mga tanoman kan mga Bikolnon.

Makolor an selebrasyon, kun anon-anong pasamno sa lawas an sinusulot sa mga maraborab na kolor sa pagpahiling nin kaogmahan kan banwaan sararo sa pagtubod asin sa ginikanan.

An selebrasyon sarong semana na gayo. Napoon sa Oktobre 25 abot 31 kan taon. Pano ini nin mga iba-iba pang aktibidad siring sa Pagpasale kan mga manlaenlaen na lutong bikolnon, Patagalan sa pagkaon ki maharang na sili, pagpa-ayon sa mga isports, pagpatinda kan mga produktong Bikol siring sa handikrafs, kontes sa Pagarayonan nin mga Daraga.

An selebrasyon pinapahiling man an katibayan, an orag sabi kaiyan, an kaisogan sa tahaw nin anoman na kalamidad, bagyo man, linog, baha o pagputok kan magayon na Ma'yong asin padagos an paghhingoa na daing pagluya nin boot.

An pagrokyaw kan Ibalong Festival tongod sa Oktobre 25 abot Oktobre 31 taon-taon. Ginigibo ini sa syudad kan Legazpi. Kan 2008, an Sorsogon Donsol National High School iyo an kampeon para sa  Best in Exhibition asin siring man sa Costume and Props. an Camarines Norte State College guminana para sa Best in Street Dancing. An Matacon National High School kan Albay iyo an nakasikwit kan premyo sa  Best in Music and Sound award.




#Article 254: Vicente Lukban (1056 words)


Si Vicente Rilles Lukban (11 Peb. 1860 - 16 Nob. 1916), sarong opisyal sa rebolusyonaryong gobyerno ni Emilio Aguinaldo na nasugo magpasiring sa Kabikolan sa tuyong magbungkag kan mga pwersa kan Kastila igdi. Siya man an politiko militar na poon nagkapot kan Samar asin Leyte kan Guerra Pilipino-Amerikano. Siya an pighuna kan mga Amerikano na iyo an kagboot sa pagmasaker kan mga soldados na Amerikano duman sa Balangiga, Samar kan Septyembre 1901, na bako man palan totoo asin dai siyang kaaram-aram sa pagplano kaini.

Namundag siya sa Labo, Camarines Norte. An mga magurang niya iyo sa Agustin Lukban kan Ambos Camarines asin Andrea Rilles na tubong Lucban, Tayabas. Tinapos niya an saiyang elemntarya sa Escuela Pia sa Lucban, pinadagos an pagadal sa Ateneo Municipal de Manila, dangan nagkua siyang abogasiya sa Unibersidad  kan Sto. Tomas asin sa Colegio de San Juan de Letran.

Buminalik siya sa Labo paghale niya sa saiyang trabaho sa Manila Court of First Instance. Inagom niya iyo si Sofia Dizon Barba. Sa pagsasaro ninda, apat na aki an bunga: Cecilia, Felix, Agustin, asin Vicente, Jr. Nagadan an agom niya pakapangaki kan ngohod ninda. Dangan iwinalat niya sa pagpadakula an saiyang mga aki sa saiyang mga tugang ta nahulog an boot niya sa ipinaglalaban kan Rebolusyon tumang sa Kastila.

Nagin siyang Juez de Paz asin kan taon 1884, buminale siya sa Mason, sa grupong inapod Luz de Oriente (Ilaw kan Subangan). An kaayonan na ini na nagpoon sa Europa, naganyat an dakul na mga intelektwal asin mga ordinaryong Pilipino na mag-apil igdi. Duwang taon pakalihis, 1886, naghale na siya sa pagkaHokom asin nagbalik sa Bicol sa pagsibot sa agrikultura asin komersyo. Naisip niyang magbilog kan Cooperativa Popular sa  katuyohan na mapakarhay an buhay kan mga paratanom asin mapagantad an saindang sinasalod sa pagpabakal kan mga produkto ninda na dai na maagi sa kamot kan mga komersyante. An gibo niya, parte kan dilihensya kan kooperatiba hilom na reneremisa niya sa kaban kan mga rebolusyonaryong apil sa Katipunan. Masabi pa, an kooperatiba nagin sagurong sa pagpalakop kan mga ideya kan Rebolusyon. An mga myembro kaini nakabwelong hiro na dai nadududahan kan mga Kastilang otoridad.

Pag'abot na kan taon 1896 napapabulos na niya an kwarta kan kooperatiba sa mga gastosan sa rebolusyon. Siya sibot man sa paghiging kun anong mga hiro kan mga Kastila asin ipinapasa niya an  anoman na impormasyon sa mga Katipunero igdi sa Bicol. Sa sarong byahe niya sa Manila, naaresto siya kan mga gwardya sibil sa sahot na kakomplot man siya sa mga hiron na pagbungkag sa gobyernong Kastila asin ikinonkon siya duman sa Bilibid. Kan siya yaon pa sa laog kan  preso, puminoon na an Rebolusyon, napangenotan kan si Kurahaw sa Balintawak kan Agosto 26, 1896. Kan Agosto 18, 1897, pinaluwas siya sa preso kasabay si Juan Luna, dangan nagbali siya tolos-tolos sa pwersa armada kan rebolusyonaryong gobyerno.

Sa hokbo, natokahan siyang magsirbe komo saro sa opisyal ni Emilio Aguinaldo. Si Lukban iyo an saro sa magkapira sana na nagtabang ki Aguinaldo sa pagplano kan mga taktika asin estratihiya sa guerra. Kan mapirmahan an Pakto kan Biak-na-Bato, siya hinagad ni Aguinaldo na mag-iba sa pagtulas pasiring Hongkong. Duman ginasto niya an saiyang oras sa pag-adal kan syensia militar sa pangataman ni Lord Commander Joseph Churchase kan British Naval command. Ini an nagtao saiyang toltol na adal sa pagsosoldados- pakiki-espada, paghimunta, pag-andam kan mga armas asin pulbura asin pagplano kan tamang estratihiya asin taktika sa paki-guerra.

Pakadeklara ni Aguinaldo kan Katalingkasan kan Pilipinas kan taon 1898, isinobol siya igdi sa Bicol sa pagdirekta kan operasyon militar laban sa mga Kastila. Totoo ngani pagdatong niya igdi sa probinsya kan Ambos Camarines, toninong na ta napasuko na kan hokbo na Angeles asin Plazo an mga Kastila asin an gobyerno igdi yaon na sa kamot ninda. Nagdiretso siya sa Samar asin Leyte kun saen natoka siyang Hepe Politiko-militar. Duman niya naagom an ika-duwa niyang agom (balo siya) na si Paciencia Gonzales kan Samar. An pagsasaro ninda nagbunga nin walong aki: Victoria, Juan, Maria, Fidel, Rosita, Ramon, Jose asin Lourdes. 

Pag Desyembre 31, 1899, sa atubangan nin tiripon kan 100 na Pilipinong soldados niya, pigproklama niya an sadiri na gobernador na kan Samar sa lindong kan Enot na Republika kan Pilipinas. Kan uminabot kan Enero 1901 an Enot na infantry regiment kan Amerika, nakasagupa kaini an pwersa ni Lukban alagad huli ta mas superior an mga armas kan Amerikano, napiritan sa Lukban na magsibog sa interior kan islang Samar. Pag may nadadakop sindang nagkikidumamay sa mga Amerikano, saiyang pinapagadan tolos. Kan an mga Amerikano pigtangroan siyang amnestiya karibasy an pagsuko niya, si Lukban nagsayuma asin nagsabi na malaban sagkod kagadanan. Kan mangyari an inaapod na Masaker sa Balangiga kan Oktobre 6, 1901 (kun saen sobra sa 40 amerikano an nagkatirigbas),  naaraman idto ni Lukban pakalihis na nin sarong semana. Maski ngani nagsurat siya sa mga kabwan niya na arogon an nangyaring madugong pagpolpog sa mga amerikano, mayong ebidensya na siya an direktang nagsugo na gibohon an siring.

Sinasabi na pakasikop ki Baldomero Aguinaldo kan 1901, an Samar, sa pamamayo ni Lukban saro sa dikit na sanang naglalaban pa asin nagtatao pang makusog na resistensya sa pananakop kan mga amerikano. Dawa ngani dikit na an nasasabat na kalaban kan mga Amerikano, sinda daing ontok na tinoto'nasan kan mga gerilya ni Lukban. Alagad, duwang preso an nagboyboy kun haen nakapwesto an kwartil ni Lukban sa may enotan kan Salog nin Caducan. Si Major Littleton Waller nagpadara nin mabataw sa lugar na idto. Kan Nobyembre 17, 1901 si Waller nag-atake paagi kan salog manta sarong grupo man sa pamamayo na Kapitan Bearss asin Porter nagsakyada sa paagi nin daga haleng Basey asin Balangiga. Si atake sa salog, nasubak ta nahipaan kan mga soldados ni Lukban, alagad idtong uminagi sa daga na grupo ni Porter naka-asbang gayo. Mala ta si mga soldados na Pilipino nagdudurulag sa asak-asak kan mga masinggan kan mga tropang Amerikano. Pigrarata sinda manta na itinindog kan mga amerikano an bandera kan Estados Unidos. Malinaw na daog-daog an mga Pilipino asin sayod an kapangganahan kan Amerikano. Tolong polong Pilipinong kawad an nagadan, asin nasikop si Lukban kaiba an saiyang mga opisyales.

Dai nagtapos an karera publiko ni Lukban sa pagkadakop saiya. Duwang beses siya nagin gobernador kan Tayabas (ngonyan Quirino Province) kan taon 1912 asin 1916. Nagadan siya sa residensya niya sa Manila kan Nobyembre 16, 1916.




#Article 255: Joseph Estrada (604 words)


Si Jose Marcelo Ejercito (namundag kan Abril 19, 1937) na mas midbid sa pangaran na Joseph Ejercito Estrada, o Erap, sarong aktor sa Filipinas asin siya an ika-13ng Presidente kan Filipinas poon Hunyo 30, 1998 abot Enero 20, 2001. Matoninong siyang napahilig sa pwesto huli kan Ika-2 People Power Revolution pakaaagi kan si nasodong impeachment trial niya sa Senado na kun saen onseng Senador nagsayuma na pabuksan idtong ika-2 sobre kan Jose Velarde Bank Account na soboot mapatotoo na igwa siyang ginibong akto nin koropsyun. 

Kan Abril 4, 2001, an bista ki Estrada naponan kan si Ombusdsman Aniano Desierto nagsangat sa Sandiganbayan, sarong korteng panglaban sa koropsyon sa Pilipinas, nin Php 4-bilyon na kaso nin plunder asin sarong menor na kaso nin perjury sa pagputik sa deklarasyon niya kan saiyang pagrorogaring asin sa paggamit niya kan ilegal na bank account kan alias na Jose Velarde. Kan Sept. 12, 2007, siya an kaenot-enoteng Presidente sa Filipinas na napatotoanan sa krimen na plunder kan Sandiganbayan, na may silot na reclusion perpetua. Nadetenir siya sa sarong resthouse sa Tanay, Rizal alagad katapos-taposi pinagpardon siya ni Pres. Gloria Macapagal Arroyo kan Okt. 25, 2007.

Si José Marcelo Ejercito pinangaki sa Tondo, saro sa tios na maray na lugar sa Manila. an mga magurang niya iyo sinda Emilio Ejército, Sr (1898-1977), sarong sadit sana man na kontratista sa gobyerno asin si María Marcelo (1905-2009), na napirmi lang sa harong. Siya an ikawalo sa sampolong (10) magturugang. An saiyang mga tugang iyo sa: Antonio Ejercito (1932-2005), Emilio Ejercito, Jr (nagin man aktor dara an pangaran sa pelikulang George Estregan) (1939-1988), Dr. Pilarica Ejercito, abogado Paulino Ejercito, Petrocinia E. de Guzman, Marita , asin si Jesse Ejercito.

Agom niya si Luisa Pimentel na sarong doktora (psychiatrist) na nagtukaw man komo senador kan Filipinas. Nagkaigwa sinda nin tolong aki: Jose Ejercito, Jr. (mas bisto sa pangaran na Jinggoy Estrada; nagin alkalde asin ngonyan (2009) nagtutukaw bilang sarong senador man kan Filipinas / kasal kay Precy Vitug), Jackie Ejercito (kasal ki Beaver Lopez), asin si Jude Ejercito (kasal ki Weng Ocampo). 

Bantog bareta na siya may iba pang mga babaeng karelasyon asin saro sa aki niya sa luwas, na boot sabihon mayo sa laog kan relasyon matrimonyal, iyo si Joseph Victor JV Ejercito (aki niya ki Guia Gomez) na ngonyan (2009) alkalde kan syudad nin San Juan. 

Si Ejercito nagtapos kan saiyang elementarya sa Ateneo de Manila kan taon 1951. Napatalsik siya sa parehong eskwelahan kan yaon na sa haiskul huli sa rason nin pagdisiplina. Naglapag pa man kuta siya nin kurso sa engineering sa Mapua Institute of Technology alagad dai nakatapos asin nagbutas na logod padagos sa pag'adal. 

Kan siya nagin nang aktor, ginamit niyang pangaran Estrada (Kastila, plataporma) komo sarong apelyido. Bilang sarong aktor, pinaghinako' niya an bansag na Erap (hale sa pinagbaliktad na Tagalog na pare, sa Bikol padi). Sinasabi na lampas sanggatos (100) na pelikula an pigpapelan niya na siya an bida asin nagin man siyang prodyuser sa sobrang setentang (70) pelikula. Siya an enot na premyado kan enot na FAMAS Hall of Fame bilang pinakamahusay na aktor kan taon 1981. Siring man nagin siyang premyado komo Produyser kan taon 1983. 

Sa saiyang mga papel sa pelikula, parati siya an kampyon kan mga naaapi, mga daing inadalan asin mga tios, bagay na nagin mahamot siyang maray sa mga siring na paradalan asin ini-idolo nang gayo siya. Masabi pa, nagin nanggad bentahe niya ini kan siya naglaog sa pulitika.

An napangagom niyang si Luisa Pimentel, kun napano ta naagom niya ini, sinda nagkahiling-hilingan duman sa National Center for Mental Health, Mandaluyong City kun saen siya nagtrabaho bilang saro mansanang sinusugo-sugo.




#Article 256: Fidel V. Ramos (436 words)


Si Fidel Valdez Ramos (namundag: Marso 18, 1928) an ika-labing dalawang presidente (12) Presidente kan Filipinas. Sinanglian niya si Corazon Aquino. Siya nagtukaw sa pwesto abot taon 1998 kan siya naman naribayan na ni Joseph Estrada. Siya an pinakainot na protestanteng Presidente kan Filipinas.

Kan panahon ni Presidente Marcos, siya nanggad an nagpautob kan Ley Militar na pigdeklara kan inot, ta siya an Hepe kan Constabulario kan Filipinas. Kan mangyari an People Power Revolution, tinalikondan niya si Marcos asin nagkampi sa oposisyon. Mangyari pa, ini an saro sa dakulang kabiglaanan sa balanse kan pagkakapot poder ni Marcos asin huli kaini pati ibang mga haralangkaw na ranggong militar nag-alyado na ki Ramos. Sa siring na pangyayari, napahale si Marcos sa pwesto sa haros matoninong na paagi.

Masasabi na sa inot na kabanga kan 6-na-taon na termino niya sa pagkapresidente, makusog an pag-uswag sa ekonomiya asin igwang matoninong asin pusog na kamugtakan an nasyon. Sa saiyang pagkapot poder totoo igwa siyang inaatubang na mga problema huli sa komunistang insurgencia asin sa mga separatistang Muslim. Nasabayan pa ini kan lamasa kan si 1997 krisis pinansyal sa Asia.

Si Fidel Ramos namundag sa Lingayen, Pangasinan. An saiyang ama iyo si Narciso Ramos (1900-1986), sarong abogado, peryodista, asin 5-terminong lehislador sa Kongreso na pakahaloy nagin ngani Secretary of Foreign Affairs. An saiyang ina iyo si Angela Valdez-Ramos (1905-1977), sarong edukador, tagapagsurog kan kababaihan asin gikan sa respetadong pamilya kan mga Valez kan Batac, Ilocos Norte, bagay na iyo an dahilan kun ano ta ikaduwang pinsan niya si Ferdinand Marcos. Kinua niya an saiyang elementarya sa Lingayen asin an segundaryang adal sa University of the Philippines Integrated School asin sa Centro Escolar University Integrated School.

Kan taon 1946, pira pa sanang bulan sa pag-enrol sa Philippine National University, naisipan maglaog sa Philippine Military Academy komo kadete asin duman nakapasar siya sa sarong scholarship kan gobyerno para sa pag'adal sa United States Military Academy duman sa West Point. Nagkua pa siyang dagdag na adal sa engineering pakagraduar niya sa West Point kun saen natapos asin nakamit niya an Masters Degree sa Civil Engineering duman sa University of Illinois. Sa Unibersidad na idto saro man siyang iskolar kan gobyerno taon 1951. Siring man, nagin siyang lisensyadong civil engineer igdi sa Filipinas komo nakapasar siya sa board exam kan 1953, na nakua an ika-10ng lugar. Kan 1960, nakamit niya an pinaka-halangkaw na grado sa pagkua niya kan Special Forces-Psy Operations-Airborne Course duman sa Fort Benning.

Si Ramos may bitbit man na Master's Degree sa National Security Administration sa National Defense College of the Philippines asin Master's in Business Administration (MBA) sa Ateneo de Manila University.




#Article 257: Corazon Aquino (998 words)


Si Corazon Cojuangco (25 Enero 1933- 1 Agosto 2009) (kangaranan: Maria Corazon Sumulong Cojuangco-Aquino) iyo an ika-kagsarong (11) Presidente kan Republika kan Filipinas, na naglingkod poon 1986 sagkod 1992. Siya an pinaka-enot na babaing presidente kan nacion asin man pinaka-enot na babai sa Asya na nagin presidente. Bantog siya sa pagtolod kan demokrasya, katoninongan, pagpa-orog kan kakayahan nin mga kababaihan, asin sa pagsasa-Diyos. 

Siya balo ki Senador Benigno Aquino, Jr. na sarong nangengenot na lider sa oposisyion na naglaban kontra sa awtokratikong pagkapot poder ni Presidente Ferdinand Marcos. Kan ipinagadan an saiyang agom kan pagbalik niya sa Filipinas haleng Estados Unidos kan Agosto 21, 1983, bigla si Cory Aquino, na mayo lamang kaaram-aram sa pulitika, nagin simbolo asin kagbunyog kan mga oposisyon laban ki Marcos. Nakua siyang magdalagan laban ki Marcos duman sa inaapod na snap election kan taon 1986. Kan si Marcos iyo an pigproklamang Presidente apesar kan lakopan na darayaan, si Aquino pinatukaw komo Presidente kan Filipinas resulta kan si matoninong na People Power Revolution sa laog kan taon na iyan. 

Si Corazon Sumulong Cojuangco pinangaki sa Tarlac, gikan sa saro sa pinakamayaman na mestisong-Insik na pamilya igdi sa Filipinas. An ama niya iyo si Jose Cojuanco kan probinsya nin Tarlac asin an saiyang ina iyo si Demetria Sumulong, tubo sa Antipolo, Rizal. An saiyang dugo saro-kawalohan (1/8) na Tagalog sa parteng ina, saro-kawalohan 1/8) Kapampangan asin saro-kaapatan (1/4)Kastila sa parteng ama, asin magkasi kabanga' dugong-Insik pareho sa ama asin inang parte. 

Siya an ikaapat sa walong magturugang: Pedo, Jposephine Reyes, Teresita Lopa (+), Jose, Jr., asin si Maria Paz Teopaco. Nag-adal siya sa St. Scholastica's College kun saen nagtapos valedictorian sa elmentarya kan taon 1943. Kan 1946 an saiyang pamilya nagpaAmerika. Duman nag'adal siya sa Ravenhill Academy sa Philadelphia. Natapos niya an haiskul niya sa Notre Dame College sa Nweba York, dangan kinua niya an kolehiyong kurso sa Mount Saint Vincent College, sa Nweba York man, kun saen natapos niya an Bachiller en Artes, major sa Pranses asin minor sa Matematiks. Duman kan taon 1948 nagbolunter siya sa kampanya sa eleksyon kan si Republikanong Thomas Dewey kontra ki Presidente Harry Truman. 

Nagbalik siya igdi sa Filipinas kan 1953 sa pagkua kuta kan kurso sa ley sa Far Eastern University alagad pinabayaan na niya kan 1954 ta saiyang naagom si Benigno Aquino, sarong pulitikong may-sinasabi, aki kan sarong Taga-taram kan Asambliya Nasyonal. Isip kuta niya magin sarong maestra sa matematiks asin interpreter sa lenggwahe.

Sindang mag'agom nagkaigwa nin limang (5) aki: sarong lalake, si Benigno Simeon Aquino III, na napili magtukaw sa Senado kan 2007, asin apat na babae, Maria Elena A. Cruz, Aurora Corazon A. Abellada, Victoria Eliza A. Dee, asin si aktress-telebisyon host na si Kristina Bernadette A. Yap. Kan sinda nag'isog kan 1955 sa probinsya kan Concepcion, Tarlac, medyo nasakitan magpatood sa buhay probinsyana siya kan maelihir an agom niya bilang alkalde kan banwaan na idto sa edad sanang 22 anyos. Komo adal sa Amerika, nauuyam na siya sa siring na buhay, asin natatawan lang ini nin dikit na kolor pag may okasyon sa laog kan Clark Air Base, sarong base militar kan mga Amerikano, na kun saen sinda pirme naiimbitaran.

An agom niyang si Benigno, orog na nagtaas sa kargo ta nagin gobernador kan Tarlac, dangan kan 1967, naelihir komo Senador. Durante kan karera sa pulitika kan saiyang agom, si Corazon Aquino saro sanang kagharong na nag'aataman kan mga aki, asin nagaasikaso sa mga tiripon kan mga kaalyado sa pulitika kan saiyang agom. Habo siyang mag'iba sa agom niya sa plataporma sa pagkakampya. Mas gusto niya pa na yaon lang siya sa likod kan ripondipon, nagdadangog sa saiyang agom pagdidiskurso. Alagad, siya hinahadoy kan saiyang agom sa mga bagay manongod sa pultika ta pinapahalagahan na gayo an saiyang mga sinasabi.

Si Benigno Aquino, naka'alyado sa Partido Liberal, dai naghaloy nagigin nang nangengenot na kritiko kan gobyerno ni Pres. Ferdinand Marcos na alyado asin kaapil sa Partido Nacionalista asin igwang banabana na siya madalagan sa 1973 na eleksyon presidensyal, huli ngane ta si Marcos dai na pwede ta binabawal na an pagdalagan ule. Alagad, bigla' nagdeklara nin Ley Militar si Marcos kan Sept. 21, 1972 asin padagos wina'ran saysay an 1935-ng Konstitusyon, na nin huli kaini pwede na siyang magpadagos sa pwesto. An agom niya tolostolos inaresto kan ibaba an Ley Militar na senentensyahan ngane nin kagadanan. Kan an agom niya napipiot na, masabi pa nagkukuang kusog-boot siya sa paagi nin pagpangadye, pag'atender nin misa aroaldaw asin pagpamibi kan Santo Rosario nin tolong beses sa aldaw. Bilang sakripisyo asin pakidumamay, pinagbawalan niya an mga aki sa pag'atender mga party, asin siya mismo dai nagduduman sa beauty parlor o magbakal bagong mga bado. Pero may padi na nagsabi saiya, na ikaag sa normal sana an paghirohiro sa buhay.

Kan 1978, dawa habo na gayo siya, an saiyang agom na si Benigno maski naprepreso, nagdesidir na magdalagan sa eleksyon para sa Batasang Pambansa. Siya maigot na nagkampanya para sa nakukulong niyang agom. Sa kaenot-enoteng pangyayari, siya nakanood magdiskurso na pampulitika. 

Kan 1980, sa pagmanugang kan presidente kan Estados Unidos na si Jimmy Carter, tinugotan ni Marcos si Benigno Aquino, kaiba an saiyang pamilya, na magtulas sa Amerika kun saen nagpadoktor siya kan helang niya sa puso. An pamilya niya nag'estar sa Boston, asin an tolong taon pag'erok igdi, sinabi ni Corazon Aquino na iyo na an pinaka-maogmang kabtang kan saiyang buhay may-agom ta maimbong na gayo an saindang pagiribang mag'agom.

Nagpule sa Filipinas an agom niyang si Benigno solo sana kan Agosto 21, 1981. Alagad, an agom niya pig'asasinar sa hagyan na pasiring sa tarmac kan Manila International Airport. Nagpule siya sa Filipinas pirang aldaw kaini asin pinangenotan an pagdapit sa paglubong, kun saen labing duwang milyon na tao an nagparticipar. Ini na daa an pinakadakulang bilang na nakilubong, sa bilog na historia kan Filipinas.

Siya man nagadan kan Agosto 1, 2009 sa edad na 76 huli sa helang na kanser sa colon, helang na nadiskubre kan mga doktor kan Marso kan sorong taon, 2008.




#Article 258: Sibagat (152 words)


An Sibagat sarong primera klaseng banwaan na namumugtak sa probinsya nin Agusan del Sur, Filipinas. Igwa ining sukol na 567.82 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.  An banwaan na ini 29 kilometro an rayo sa syudad kan Butuan. An ekonomiya niya nagsasarig sa agrikultura.

Sinasabi na an taramon na sibagat gikan sa bagat na boot sabihon magtagbo o tagboan. Sosog sa mga uusipon, an salog harani sa Sibagat, na apod man salog Sibagat, iyo an taragboan  kan mga nagraralaban na mga tribu. An salog Sibagat sarong sapa kan mas dakulang salog na inapod na salog Wawa. An nadadaog na tribu napailawod sa salog Wawa sa pagdulag.

Kadaklan kan mga nag-eerok sa banwaan na ini mga migranteng Bisaya-Cebuano.

An Sibagat nababanga sa  24 barangay.




#Article 259: Alicia, Isabela (180 words)


An Alicia sarong ikaduwang banwaan sa probinsya nin Isabela, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Alicia nababanga sa 34 na barangay.

An Alicia dati iyo an lumang banwaan kan Angadanan  sagkod na su bagong Angadanan nahubo kan taon 1776 sa bago niyang lugar harani sa Angadanan Creek. Bantog an Alicia sa saiyang simbahan na arkitektura mala-kastila asin dinadayo kan mga turista. Kan si padre Manuel Mora, O.P. napaagi sa banwaan kan lumang Angadanan kan Peb. 12, 1805, siya nagsurat,  an Angadanan may kumbento gibo sa ladrillo, algad medyo dai pa tapos. An simbhan niya gibo sa troso, kahoy asin kawayan. An bilang kan kag-erok nsg'abot 791. Si Fr. Tomas Calderon, O.P. pinonan tugdokon an presenteng Simbahan kan taon 1849 asin saiyang pinagdedicar ki Nuestra Señora de Atocha, , na mas midbid sda apod na Our Lady of Atocha. An lumang Angadanan pigpangaranan kan 1949 sa pangaran kan agom ni Pres. Elpidio Quirino, na iyo si Doña Alicia Syquia Quirino.   




#Article 260: Barangay (743 words)


An Barangay (sinasayod, barang-gay; bihira ba-ra-ngay) iyo an dati inaapod na barrio. Ini na an pinaka-sadit na yunit sa gobyerno lokal kan Filipinas o sa dibisyon administratibo kaini. Sa hayokong na pagsurat, Brgy sana an ikinakaag.

Namukna sana ining termino sa bagong konteksto sa administrasyon ni Pres. Ferdinand Marcos kan saiyang pinagboot bara'gohon an mga baryo-baryo. Ipinakodigo an mga barangay sa lindong kan Kodigo nin Gobyerno Lokal kan taon 1991.

Sa lumang uusipon o kasaysayan, an sarong barangay binibilog sana nin limang polo abot sanggatos na pamilya na inaapod kaidto na duluhan kan dai pa an mga Kastila. An duluhan igwang mga tolong polo sagkod sanggatos na harong na an pupulasyon poon sanggatos abot limang gatos katawo.

Kadakulan kan mga duluhan nabugtak sa mga pampang kan mga salog. Sinasabi ni Legazpi na nagmukna siya nin sarong komunidad na may duwang polo hanggan tolong polo na mga tawo sana. Sa rona kan Kabisayaan harani sa mga pampang, dakul naabotan na mga duluhan na igwa sanang walo abot sampolong harong.

An tataramon na barangay hale mansana sa katagang ba-ra-ngay na, susog ki Marcos de Lisboa sa saiyang Vocabulario de la Lengua Bicol boot sabihon  sarong kasyahan na baroto na mas daro-dakula sa binitang. Tinutubod na sarong bangka' na Malay ini kan panahon asin kan dai pa kolonya an Filipinas, nabilog an mga duluhan sa Filipinas resulta kan pag-arabot kan mga nagdayo igdi huli sa paggamit nin mga baroto harale pang Sur-subangan na Asya.

Mayoriya kan mga komunidad yaon sa pampang nin huli ta mga salog an pinagkukuan nin protina. Sarig an mga tawo sa pagsisira sa saindang pagkakan saka an saindang pagbiyahe parati naagi sa tubig. An pagtalubo kan populasyon nasesentro sa mga kapampangan asin mga baybayon dagat. Sa mga salog diyan nanggad nakua nin tubig na pang-inom, pamparigos o panghugas. Siring man, an mga negosyo asin komersyo nagrambong sa mga gilid salog asin baybayon kun saen aragihan kan mga may manlaenlaen na palakaya asin ini an nagin dalan sa pakikiramas asin pakirelasyon sa mga dayuhan na mga komersyanteng Intsik, mga Indyano asin mga Arabo. Sa siring na hiro, guminantad an kultura kan mga komunidad na yaon sa mga pampang asin baybayon arog kan Manila, Cebu, Jolo asin Butuan.

Kan nag'abot an mga Kastilang mananakop, pira sa mga barangay an pinagsararo ngani maka-biyo' nin mga inaapod na baryo. An namayo kaini inapod na Cabeza de barangay. An nagmamana kan pwesto iyo an mga dato kan panahon alagad kan haloy na, ina-agi na sa pirilian. An katongdan mayor kan mga cabeza iyo an pagtipon asin pagsaray kan buhis.

Kan an mga Amerikano nagdangtol igdi sa Filipinas, an tataramon na barrio iyo an komun na garamiton para sa mga barangay asta ini nasanglean asin sa pagboot ni Pres. Marcos an terminong barangay an ginamit na.

An barangay iyo an pinakasadit na yunit pulitikal kan Filipinas. Nagseserbi ini bilang nangengenot na tagatolod kan mga polisya, programa, proyekto asin mga sisibotan kan gobyerno sa lokal na komunidad. Ini man an nagigin pahayagan asin paontolan kan kulektibong pananaw kan mga taga-batangay ngane an mga ini maaraman asin matawan pag'aasikaso kan mga nanonongdan. Sa barangay man dinadara enot ngona an mga diringkilan ngarig ini maareglo nin matoninong na dai na makaabot sa korte.

An barangay pwede itogdas sa sarong taraid na teritoryo kun may populasyon dai mababa sikyera nin 2,000 pero sa darakula nang mga syudad o munisipyo na urbanisado nang gayo, pwede an barangay magkaigwa nin populasyon maabot sa 5,000. Sa mga komunidad na kultural nin mga tinubo, an Kongreso pwede man magmukna igdi nin barangay sa orog na pagtao nin kaipohan na mga serbisyo.

Lambang barangay dapat igwa nin punong barangay, pitong kaapil sa Sangguniang Barangay, sarong Sagguniang Kabataan na pamayo, sarong sekretaryo asin sarong tesorero kan barangay.
An Sangguniang Barangay, an tagahaman nin layi, kumponido kan punong barangay komo presiding officer, asin pitong regular na kaapil sa Sanggunian na pinipili sa eleksyon asin kaiba man an Pamayo kan Sangguniang Kabataan. 

An barangay igwa man nin inaapod na Lupong Tagapamayapa, na binibilog nin 10 abot 20 kaapil asin an Lupon na ini iyo an nagmamato kan mga grupong para-areglo sa rason na magin marikas an pagresolber kan diringkilan.

An pwedeng mapili sa pirilian komo sarong punong barangay (kapitan) o myembro man dapat:

May kaborunyogan nin mga barangay sa Filipinas na inaapod Liga nin mga Barangay. Binibilog ini nin 41,939 na barangay asin ini na an pinakadakulang kaayonan pulitikal igdi. Sa ngonyan, an pamayo kaini iyo si James Marty Lim.




#Article 261: Cabagan (240 words)


An Cabagan sarong ika-duwang klaseng banwaan kan Isabela, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Dati an Cabagan iyo an sentro komersyal kan tolong kataraid na banwaan na iyo an (Santa Maria, San Pablo, asin Santo Tomas) kan dai pang sadiring mga saod an mga ini. Bantog an Cabagan kan saiyang pancit asin an saiyang mga taga-erok igdi inaapod na mga Ybanag. An mga Ybanag ngonyan mga edukado na asin magkapira sainda nagin naman mga prominenteng pulitiko asin mga propesyonal.

An Malasi Lake sa barangay San Antonio nagin pailihan kan mga nagdadayong mga gamgam. An Taguilid Cattle Ranch sa sitio Carumay kinukuanan nin manlaenlaen na mga produktong agrikultural arog kan manggang dinamulag asin man yaon igdi pig-ataman an mga purong-lahi nin mga bakang American Brahman. An pinakadakulang gymnasium sa Isabela asin ngani sa bilog na Region 2 yaon igdi sa Cabagan.

Si Alex Pagulayan, an kampyon sa kinaban kan 2004 sa bilyard namundag sa San Juan, sarong baryo sa rokrok kan Cabagan. An ina ni Makati Mayor Jejomar Binay sarong tubong Cabagan. An sarong babaeng poeta na Filipina sa Pennsylvania, Amerika na si Grace Gollayan Baldesseri namundag sa Cabagan. Siya man stage direktor asin parasurat. Siya nanotahan komo saro sa sanggatos (100) na Filipinang babae na sinasabing Most Influential Filipina Women sa Estados Unidos.

 

Cabagan is politically subdivided into 26 barangays.




#Article 262: Palanan (100 words)


An Palanan sarong ika-tolong klaseng banwsaan kan probinsyang Isabela, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sa banwaan na ini nasusurat an uiltimong pahina kan Giyerang Pilipino-Amerikano. Kan Marso 23, 1901 si Hen Emilio Aguinaldo nalansi asin nasikop kan pwersang Amerikano ta nakalaog sa kampo niya an tropa ni Hen. Frederick Funston sa pagpatubod na sinda masuruko saiya alagad siya pala an homot na dakopon.

Igdi namumugtak an Palayogan Internasyonal nin Isabela (Isabela International Airport).

An Palanan nababanga sa 17 barangay.




#Article 263: Roxas, Isabela (240 words)


An Roxas sarong ikaduwang klaseng banwaan kan probinsya nin Isabela. Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Iyo ini an saro sa orog na mauswag na mga banwaan sa Isabela asin sentro nin komersyo saka negosyo sa Rona nin Mallig.

An Roxas nababanga sa 26 barangay.

Sa bilang nin mga linya sa bus asin dyip, yaon igdi an pinakadakul na terminal. Igdi nalulugar an 
Victory Liner, Inc., an Northern Luzon Bus Corporation, an AJA Transport, Inc., asin an Royal Eagle. Serbisyo sa lunadan hale igdi naabot sa Tarlac, Pampanga, Ilocos, Cagayan, Nueva Vizcaya, Nueva Ecija, Bulacan, asin Manila. Sa laog kan banwaan dakul an mga traymobil na nagseserbisyo. Siring man, may mga air-con van na nagruruta palaog asin paluwas sa Roxas. Aragihan man ini kan mga darakulang bus arog kan bus sa Ballesteros Bus Line Corporation, asin kan Dagupan Bus Corp., Inc., Dagupan Bus Corp, Inc., DALIN Lizardo Trans (GLK) and GMU CVortporation.

An Roxas iyo an may pinakadakul na bangko sa Rona nin Mallig asin iyo an pinakamauswag. Yaon igdi an Banco de Oro, an Philippine National Bank, an Landbank of the Philippines, an Banco Agricola, Inc., asin Mallig Plains Rural Bank. May duwa man ining shopping mall, an Powermall asin an GEMS Shopping Center. 

Yaon igdi an minasunod na mga ospital asin mga Klinika:

Mga Eskwelahan makukua sa Roxas:




#Article 264: Ilagan (297 words)


An Ilagan sarong ikatulong klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Isabela, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 1,166.26 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Magigin na kuta sarong syudad ini kan an Akta Republika Nu. 8474 (Peb. 2, 1998 pinasar) pinagboot na magin siring, sa kundisyon na oyonan kan mga residente sa sarong plebesito. Alagad kan magplebesito kan Marso 14, 1999, mayoria kan residente dai pinagoyonan an siring na kaisipan.

An Ilagan dagya' na naggugusi kan mais, bagas, mga gulayon asin kan mga duma, orog na sa mga bukid-bukidon na mga lugar. Nagtatanom man ini nin sala-sa-panahon na mga mangga asin lukban.

An Ilagan, Isabela nababanga sa 91 barangay. An Ilagan iyo an may pinakadakul na barangay sa probinsya kan Isabela. 

An Ilagan namumugtak sa tanga na parte kan probinsya nin Isabela. Sa amihanan natataidan ini kan banwaan nin Tumauini, sa solnopan kan banwaan nin Quirino, sa norte-solnopan kan banwaan nin Divilacan asin kan Dagat Pacifico. An Ilagan mga 96 km an rayo sa Tuguegarao, mga 397 kilometro sa Manila, kunektado an mga ini kan tinampong naagi sa Santa Fe, Nueva Vizcaya.

Sa hiwas na 1,166.26 km2, 31% kaini agrikultural, 36% kadlaganon asin an natatadang 33% angay sa gamit na residensyal, industriyal asin komersyal.

An Ilagan iyo an sentro nin edukasyon kan paralibot na mga banwaan nin Tumauini, Gamu, Roxas, Quirino, Naguilian asin kan Delfin Albano. Yaon man igdi makukua an , asin iba pang mga kolehiyo saka mga eskwelahan.

Lista kan mga Eskwelahan saka mga Kolehiyo sa Ilagan, Isabela.

Mga AM/FM na Istasyon kan Radyo

Lokal na Istasyon nin TV

Mga Cable TV/Satellite na Istasyon

Mga Peryodiko

				




#Article 265: Banga, Aklan (155 words)


      
An Banga sarong ikatulong klaseng banwaan na namumugtak sa probinsya nin Aklan, Filipinas. 
Igwa ining sukol nin 84.53 kilometro kwadrado kadagaan asin namumugtak sa solong distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An sadit na banwaan na ini magkapirang beses na guminana komo Pinakamagayon na Banwaan  sa mga pakontes sa bilog na nasyon. Igdi man nakabugtak an popular na maray na unibersidad, an Aklan State University. 

Sa Manduyog, sakop kan banwaan na ini, igwang taon-taon na pilgrimahe ginigibo pag Semana Santa kun saen an mga Katoliko nabisita altares sa kag-apat (14) na istasyon kan Krus na nagpapangadye nin rosaryo asin nagtotoldok nin kandila sa lambang istasyon kaini sagkod na umabot sa alitoktok. Sa alitoktok may dakulaon na Krus na tanaw na gayo sa Kalibo, Aklan sagkod sa kahiwasan kan dagat.

An Banga nababanga sa 30 barangay.




#Article 266: Malay, Aklan (163 words)


 

An Malay sarong primera klaseng banwaan na namumugtak sa probinsya nin Aklan, Filipinas. 
Igwa ining sukol nin 66.01 kilometro kwadrado kadagaan asin namumugtak sa solong distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An islang resort nin Boracay katakin na parte kan banwaan nin Malay alagad an Philippine Tourism Authority an kagsakop kaini asin iyo an nagaadministrar katuwang an gobyerno probinsyal kan Aklan.

An banwaan kan Malay, katabang an islang resort nin Boracay,  iyo an ma-host kan inaapod na 2014 Asian Beach Games.

An banwang ini nalamasang husto kan bagyong Seniang asin labilabi an nadestroso sa mga kaharongan asin sa mga publikong infraestruktura kan Des. 9-10 2006.

An Malay nababanga sa 17 barangay.

An Godofredo P. Ramos Airport namumugtak sa Caticlan, asin an pantalan duman saro sa mga pantalan kan Strong Republic Nautical Highway na iyo an saro sa aragihan pasiring sa isla kan Boracay.




#Article 267: Solano (381 words)


An Solano sarong ikaduwang klaseng  kan probinsya nin Nueva Vizcaya, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Solano nababanga sa 22 barangay.

Kan 1760, an orihinal na apod kaini Bintauan. Mga Gaddang an mga enot na kag-erok igdi.

An munisipoyo tinogdas kan taon 1767 ni Padre Alejandro Vidal, sarong Dominikanong padi na iyo an namayo sa misyon kan si mga Kastila. Kan 1768, inapod na ining Lungabang, na boot sabihon lungib sa diyalekto kan mga Gaddang. An pangaran ngapit nahira sa Lumabang na iyo na an arapodan kan mga Kastila.

Kan 1851, si Governor General Antonio Urbiztondo dineklara an Lumabang na barrio kan Bayombong ta kulang sa habitantes asin sa ingreso. Si Gobernador General Ramon Solano Y Llanderal pinasuway naman an Lumabang komo sarong barrio sa Bayombong.

Kan 1853, an enot na grupo nin mga Ilocano nag'abot dara ni Don Diego Lumicao, sarong dating Gobernadorcillo.

Kan 1860, naapod na ining Solano na iyo pa an pangaran sagkod ngonyan.

An banwaan na ini pigplano ni Padre Juan Villaverde. An poblacion saiyang ginibohan 14 darakulang mga tinazmpo, lambang saro may lakbang na 20 metro. An mga tinampo baralagat, an iba nadalagan haleng amihanan pasiring habagatan asin an iba nadalagan haleng subangan pasiring solnopan. Bunga kaini, nagkaigwa nin mga bloke na an lambang saro may hiwas na sarong ektarya.

An Solano iyo an pinakadakula na munisipyo kan probinsya sagkod na an duwang barangay nako'lit saiya, an Caliat asin an Bintawan, na an mga ini nagin nang munisipyo nin Quezon asin Villaverde. Gibo kaini suminadit na an hiwas kan kadagaan nin Solano. Nagin na sang 13,980 ektarya. 

Ngonyan an  Solano iyo na an pinakadakulang distrito komerysal kan probinsya. Yaon igdi an gabos na darakulang kakakan siring kan Jollibee, Greenwich, McDonalds and Chowking set up shop in Nueva Vizcaya.

Kan panahon nin Kastila, an namamyo sa munisipyo inaapod na gobernadorcillo asin  ini pinipili taon-taon. An napili sainda iyo an mga cabeza de barangay. Dati an pwestong ini minmana kan mga pamilya kan mga dato alagad kan haloy na naagi na sa pirilian.

An minasunod na lista iyo an mga Gobernadorcillo kan panahon nin Kastila sa periodong 1762-1898:

An mga Gobernadorcillo may onrang inaapod sa titulong Don.




#Article 268: Anda, Bohol (147 words)


An Anda sarong ikalimang klaseng banwaan kan probinsya nin Bohol, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An Anda may mga baybayon na mapuputi angay na gayo sa mga nagpapasaldang na mga turista asin sa mga nagrororip sa pagtanaw kan irarom nin dagat.

Taon 2006, an Anda red hermatite print petroglyphs of Bohol naibali sa tentatibong lista kan Filipinas para sa UNESCO World Heritage Site sa irarom kan ngaran na Petroglyphs and Petrographs of the Philippines, na kabali man an Singnapan charcoal-drawn petrographs kan sur na Palawan, Angono Petroglyphs kan probinsya nin Rizal, Alab petroglyphs kan Mountain province, asin charcoal-drawn Penablanca petrographs kan Cagayan.

An Anda nababanga sa 16 barangay.

Capitan Municipal (poon 1885 sagkod 1919):

Presidente Municipal (poon 1919 sagkod 1934):

Alkalde (poon 1938 sagkod sa ngunya):




#Article 269: Talibon (167 words)


An Talibon sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin Bohol, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.  Namumugtak ini sa norte-solnopan na kosa kan Bohol, 114.8 kilometro man an rayo sa Tagbilaran City. 

Sinasabi kan mga gurang na an pangaran kan Talibon huminale sa tataramon na talibong, sarong garod o pangbongkol sa pagbubulawan.

An Talibon dati kakabtang kan Inabanga, alagad sinuway igdi kan taon 1830.
 
Kan Ika-2 Pangkinaban na Guerra, sarong pwersang gerilya an nagkapot asin nagkontrol kan banwaan na ini. An dati asin dainang Senador Carlos Garcia iyo an Hadoyan kan mga gerilya. Kan umabot an mga Hapon, hinanap si Garcia alagad nakadulag siya kaiba an pamilya pasiring sa Leyte. Sinulo an saiyang harong kan mga Hapon kan Hulyo 4, 1942 asin kinadog-kadog na grabe an bantay niya duman na si Cesario Avergonzado sa paglansi sa mga Hapon kan siya pighahanap.

An Talibon nababanga ai 25 barangay.




#Article 270: Ubay (151 words)


An  Ubay sarong ikaduwang klaseng banwaan kan probinsya nin Bohol, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  an . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An terminong 'ubay-ubay' na boot sabihon naghahanggilid iyo an nagin pangngiron kan mga habitantes asin mga byahero ta nahanggilid sinda sa kosa sa paglikay sa makukusog na agos kan Curigao Channel. 

Sa kadlagan igwang dana' na sinususog kan mga tawo sa pagpasiring sa sentro nin barakalan asin ta ini naghahanggilid (ubay) sa kosa kan dagat. Kaya iyo ini an duminukot na pangaran sa lugar. 

Dati an Ubay parte kan Talibon. Kan Enero 15, 1876, isinuway na ini sa Talibon asin an enot na namayo iyo si Toribio Reyes, aki ni Berduja Reyes na siya an bantogan na gugurang na lider na respetadong maray kan mga taga-Ubay kan panahon.

An  Ubay nababanga sa 44 barangay.




#Article 271: Valencia, Bohol (254 words)


An Valencia sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Bohol, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Namumugtak ini sa parteng habagatan na kosa kan Bohol. An rayo kaini sa kabesera 42 na kilometro. 

An dating pangaran kan banwa Panangatan, hale sa tataramon na sang-at (sangat, ikaag sa mas halangkaw). Kadto daa kayang panahon an mga parasira haleng Dimiao asin Lila idinadahik an mga baroto ninda sa pampang kan Salog nin Panangatan ngani dai mapadpad palawod kun makusog an duros na habagat.

Kan uminabot an mga Kastila, an Panangatan parte pa kan Dimiao. Nasuway ini igdi kan taon 1867 kan nag'abot an sarong pading Kastila asin ini tina'wan nin pangaran (Valencia) ayog sa sarong doongan na syudad sa Espanya. Kan taon 1879, may populasyon an Valencia nin 7,009.

An mayor na hanapbuhay kan mga taga-Valencia ngonyan iyo an paghabol, paggibo nin mga koron asin pagsisira. An importanteng mga produkto kaini iyo an niyog, paroy, mais asin sira.  Yaon  man igdi an Badiang Spring Resort na dinadayo kan mga ekskursyonista asin mga turista.

Sa pag'adal, dakul an elementaryang eskwelahan asin para sa segundarya yaon man an Valencia High School.

An aldaw nin saod Domingo na inaapod igdi na tabu, kun saen hinahakot igdi an  mga prutas, mga gulayon, bagong buno na karne asin mga manok o itik man.

An Valencia iyo an  kinamundagan kan si dating Executive Secretary Juan Pajo.

An Valencia nababanga 35 barangay.




#Article 272: Marilao, bulacan (122 words)


An Marilao sarong primera klaseng urbanisadong banwaan kan probinsya nin Bulacan, Filipinas. Susog sa senso kan 2007, igwang 160,452 katawo na nageerok igdi. Sinasabi sa sarong report kan sarong instituto (Blackskmith Institute) basado sa Nueba York na an banwaan na ini saro sa 30 most polluted places sa mga nasyon na pauswag pa sana. Nasabi ini nin huli ta sa saindang adal an mga ati na industriyal arog kan buga kan mga pabrika sa metal asin  mga tannery inuula sana sa mga Salog kan Meycauayan, Marilao asin Obando. An makatriste ta an tubig hale sa mga salog na ini iyo an  pigkukuan kan inumon asin kan tubig gamit sa agrikultura kan kadagaan nin Marilao asin Meycauayan.

An Marilao nababanga sa 16 barangay. 




#Article 273: Marilao (135 words)


An Marilao sarong primera klaseng urbanisadong  kan probinsya nin Bulacan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sinasabi sa sarong report kan sarong instituto (Blackskmith Institute) basado sa Nueba York na an banwaan na ini saro sa 30 most polluted places sa mga nasyon na pauswag pa sana. Nasabi ini nin huli ta sa saindang adal an mga ati na industriyal arog kan buga kan mga pabrika sa metal asin  mga tannery inuula sana sa mga Salog kan Meycauayan, Marilao asin Obando. An makatriste ta an tubig hale sa mga salog na ini iyo an  pigkukuan kan inumon asin kan tubig gamit sa agrikultura kan kadagaan nin Marilao asin Meycauayan.

An Marilao nababanga sa 16 barangay. 




#Article 274: Pandi (104 words)


An Pandi sarong ikatolong klaseng urbanisadong  kan probinsya nin Bulacan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Pandi nababantog sa saiyang Real de Kakarong de Sili Shrine, lugar na ikinaag sa pagromdom kan pinakamadugong laban sa Rebolusyon kontra sa Kastila ta sobra sa 3,000 na Katipunero an nagkagaradan igdi.

Siring man igdi sa lugar na ini natogdas an Republika nin Real de Kakarong de Sili kan 1896, saro sa magkapirang republikang rebolusyunaryo na naitindog kan panahon na idto.

An Pandi nababanga sa 22 barangay:




#Article 275: Mariano Nicomedes (179 words)


Si Mariano Almodovar Nicomedes, dara an alyas na Sademokin  (1873-1934) sarong Bikolanong poeta, peryodista asin taga-palagda nin peryodiko. Siya namundag sa Camaligan, Camarines Sur.

Parasurat siya nin mga rawitdawit, sarong-aktong drama, mga halipot na osipon, asin tagapalís sa Bikol kan mga tokdâ haleng Kastila. Sarô siya sa nagpalís sa Bikol kan duwang nobela ni Jose Rizal, an Noli Me Tangere (Hare Sakô Pagdotâ} asin kan El Filibusterismo (An Subersibo).

Katuwang niya sa Emeterio Abella asin Joaquin Teodorico kan pinalagdâ niya an peryodikong An Parabareta (1903-1908). An peryodikong ini binuhay niya pa asin nag-antos nganing 1930 alagad susog sa agom niyang si Catalina Nicomedes, bako nang sige-sige kundi taro-tarapok na depende kun igwang kwarta.

Nagtapos siya kan kursong Bachiller en Artes sa Seminario Conciliar de Nueva Caceres.

Saro man siya sa nagbilog kan kaayonan na Academia Bicolana (1927), sarong kasararoan na an katuyohan igantad an literaturang Bikol. Taga-ambag man siya nin mga artikulo sa magasin na Sanghiran Nin Bikol (1927-1931) asin kun minsan siya an nagsusurat kan mga editoyral kaini. Siya nagin man deputy auditor kan 1903 sa Ambos Camarines.




#Article 276: Plaridel (325 words)


An Plaridel sarong primera klaseng  kan probinsya nin  Bulacan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sa sigeng pagdakula asin paghiwas kan Manila, an lugar na ini kaiba na sa rusoan kan Manila hanggan abot sa San Ildefonso sa may porong amihanan na parte.

An Plaridel dati bisto sa pangaran na Quingua. Igdi nagadan si Col. John Stotenberg sa inaapod na Batalya sa Quingua kan magsagupaan an mga tropa ni Gregorio del Pilar asin kan mga Amerikano sa inapod na Giyerang Pilipino-Amerikano. Sarong tanda an nakatindog sa Barangay Agnaya sa pagromdom kan madugong laban na ini.

Nasususog an kalakawan kan banwaan na ini poon kan 1595 kan uminabot an mga Kastila. Kaidto diit-diit pa sana an tawo igdi. Iba-iba an mga hinalean ninda, may mga Ilokano, Pampango, Pangasinan. Lambang grupo may lider na inaapod na tandis. An kahiwasan kan daga tanayad na patos nin mahibog na kadlagan asin kagogonan. An Salog Angat nabulos na biko-biko pasiring Calumpit kun saen sinasabat an Salog Pampanga asin man an Salog Tabang na sanga sana kaini na naaagi sa tahaw kan Poblacion nabulos pasiring sa Sola' kan Manila (Manila Bay), na naagi man sa mga banwaan kan Guiguinto asin Bulacan. An tubig kaining salog inaapod na tabang, o tubig na ta'bang, boot sabihon.

Sa lawig nin panahon , naisipan sanglean na an pangaran . Sa pag-onra sa dakulang heroeng si Marcelo del Pilar, kan Bulacan an Quingua pigngaranan PLARIDEL, asin nangyari ini kan Des. 29, 1936 na atendido an okasyon kan mga darakulang tawo siring ki Speaker Gil Montilla, Representante Pedro Magsalin, Nicolas Buendia, Eulogio Rodriguez. Elpidio Quirino, asin si Gob. Jose Padilla, Sr..

Luminaog igdi an pwersa armada kan Hapon taon 1945 alagad sa madugong laban kan 1945, napatalsik an mga Hapon kan pwersang pinagsaro kan mga tropa nin mga Amerikano asin Filipino.

An Plaridel nababanga sa 19 barangay.




#Article 277: Tapaz (138 words)


An Tapaz sarong ikatolong klaseng  kan probinsya nin Capiz, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo an  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

a.	Lokasyon — An Tapaz yaon sa latitud na 11º 09’ to 11º 09’ 42” asin sa longitud na 121º 11’ abot 122º 34’ 45”.

Natataidan ini sa norte-solnopan asin norte-subangan kan banwaan nin Jamindan kan probinsya nin Capiz, sa amihanan kan Libacao, Aklan, sa subangan kan Dumalag, Capiz, sa solnopan kan probinsya nin Antique asin kan probinsya nin Iloilo, orog na kan mga munisipyo nin Janiuay, Lambunao, Calinog asin BingawanIt.

An Tapaz namukna kan 1835 asin dati parte kan Dumalag. Kan 1874, an  Tapaz dineklara nang independienteng paroko ni Obsipo Mariano Cuartero kan Jaro, Iloilo,.

An Tapaz nababanga sa 58 barangay.




#Article 278: Kalibo (487 words)


An Kalibo iyo an kabesera kan provincia nin Aklan asin ini namumugtak sa norte-solnopan kan Islang Panay. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Kalibo bantog kan saiyang kapiyestahan na Ati-atihan Festival, ginigibo parati sa ikatolong Domingo nin Enero. An Kalibo hale sa terminong sangka libo (sarong ribo} na iyo daa an  bilang kan nagatender na mga tinubong Agta' (Ati o aeta) sa pinakaenot na katolikong misa ginibo duman. An okasyon na ini iyo an pino'nan kan sinasabing Ati-atihan Festival. Dati an pangaran na Kalibo sinusurat na Calivo.

Kuta an Kalibo pwede naman magin sarong tunay na ciudad alagad may mga isyu na nakakaulang sa siring na  kaisipan.

An Kalibo nababanga sa 16 na barangay.

An Kalibo 45 minuto abot 1 oras sana haleng Manila kun ma-eroplano o sarong aldaw na sakay sa bapor kun maaging dagat asin  ini nadangtol sa pantalan kan New Washington o kan Dumaguit.

An Kalibo Airport mga 10 minuto kun mahale sa plaza. An Palayugan na ini igwang direktang ruta pasiring sa Incheon, South Korea, asin sa Taipei, Taiwan. An mga eroplano kan Asian Spirit, Mandarin Airlines asin kan Pacific Pearl Airways an nagruruta igdi. Binabana-bana na dagdag pang ruta nin eroplano an ikakaag pasiring sa Singapore, Hongkong, Beijing asin Shanghai an buburuksan. Mas orog na mababantog an Aklan bilang iyo an tata palaog sa rona' kan Western Visayas. 

An pinakaharaning mga syudad igdi iyo an Roxas City, asin Iloilo City kan Iloilo na abot-abot na gayo kan mga bus asin  mga van.

An Kalibo iyo an aram nanggad na inaagihan kun mapasiring sa bantog-kinaban na islang resort nin Boracay, paagi sa pantalan kan Caticlan. Paduman sa resort na ini 10 minuto sana an paglantsa haleng Caticlan pero an haleng Kalibo pasiring Caticlan nag'aabot 1 oras may 20 minutos gamit an van.

An mayor na industriya sa Kalibo iyo an agrikultura. Kadaklan kan kadagaan natatanom sa paroy asin mais. An Kalibo nagsisibot man sa paghabol nin tela hale sa tinanom  na pinya asin abaka na pareho na pigluluwas sa mga merkado kan Amerika asin Europiya. An pinyang tela, konsideradong iyo an Reina kan Pilipinong Tela ginamit sa pagtahi kan mga barong na sinu'lot kan si mga lideres kan APEC kan ini magtiripon igdi sa Filipinas kan taon 1996. Anopang masabi, hale sa Kalibo su ginamit na pinyang tela.

An Kalibo igwa naman nin nagtatalubo na meat-processing industry na pinapangenotan kan pabrika kan Rosa Foods sa distrito kan Linabuan Norte.

An Ati-atihan Festival kan Kalibo inaarabongan na gayo kan mga turista tuyong ikatolong Domingo nin Enero. Sa kapiyestahan na ini inarog an mga pasale sa mga kapiyestahn kan Iloilo (Dinagyang Festival), sa Cebu (Sinulog) asin sa Manila (Sto. Niño).

Iba pang magayon na dumanan sa Kalibo iyo an Bakhawan Eco Park asin an Museo niya kun saen natitimos an  pamanang lahi kan mga Aklanon.




#Article 279: Carcar (337 words)


			
An Carcar sarong ikaapat na klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Cebu, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 116.78 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Kan 2005, an Metro Cebu hinira an pagdolonan asin pinagpasakop na an Syudad kan Danao sa amihanan asin an banwaan kan San Fernando saka syudad kan Carcar sa ibaba kan habagatan..

An Carcar nagin syudad kan July 7, 2007. Kan 19 Nobyembre 2008, an syudad kan Carcar hinubaan kan saiyang estado komo sarong syudad, kaiba an mga 2 pa sa Cebu asin 13 sa ibang parte kan Filipinas kan Korte Suprema ta dai naka-otob asin dai naabot an tamang kaipuhanan na mga kundisyon ngani pwede magin sarong syudad. 

An Carcar mga 40 kilometro an rayo sa habagatan kan syudad nin Cebu. Natataidan siya kan San Fernando sa amihanan; sa habagatan kan  Sibonga; sa solnopan kan Barili asin Aloguinsan; sa subangan kan Bohol Strait. Igwa siya nin hiwas na lumabi kumulang mga 116.22 km².

An kadagaan kaini haros mga kapatagan na may dai malampas sa 18% an pagka-anhay kan 78.7% kan total na hiwas niya. An ibang parte na may pagka-anhay na 18% abot 50% mga 19.3% kan  total na hiwas asin idtong an pagkabulasok lampas 50%, makukua sa 1.9% sana kan kadagaan. An pinakahalangkaw na elebasyon nakukua sa barangay kan Napo, mga 660 metro an taas.

An Carcar may mga Pamanang Estruktura gikan pa sa panahon kan Kastila asin Amerikano. Diyan sana sa tongod kan Carcar Plaza dakul ka nang maheheling na mga lumang edipisyo  asin an Simbahan ni Sta. Catalina nin Alexandria saro nang estruktura na makangalason sa gabos. 

Bakong kompleto an pagsongko mo sa Carcar kun dai ka magagi sa saodan kaini ta diyan makukua mo an manlaenlaen na masisiram asin nakakalaway na pagkakan arog kan binabantog igdi: chicharon, lechon, ampaw, buucarillo, gogorias, asin puso.

An Carcar nababanga sa 15 barangay.

				




#Article 280: Danao (271 words)


			
An Danao sarong ikatulong klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Cebu, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 107.30 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa ikalimang distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Syudad kan Danao iyo na an magigin sunod na kabesera nin industriya sa enterong Cebu o kan entero pa nganing Habagatan kan Filipinas. 

Kan 2005, an Metro Cebu hinira an pagdolonan asin pinagpasakop na an Syudad kan Danao sa amihanan asin an banwaan kan San Fernando saka syudad kan Carcar sa ibaba kan habagatan..

An Syudad kan Danao bantog na gayo kan saiyang industriya sa paggibo nin iba-ibang klaseng badil. Nagpoon an industriya kan mga taon 1905-1906.

Kan Ika-2 Giyerang Pangkinaban, an mga panday sa badil kan Danao nagtabang sa mga gerilya o nagbali na padagos sa USAFFE asin an mayor nindang trabaho iyo an pagpanday nin badil, paghirahay kan mga nararaot o pagsadya sa mga badil kan mga nasisikop na badil nin Hapon, an Arisaka ngani makasulot an mga bala kan badil kalibre .30 kan mga Amerikano igdi.

Pakaguerra, medyo nagluya an paggiribong badil ta dakul an surplus kaini. Alagad nagpasige ini maski patago an paggibo ta ilegal, asin inaapod na mga paltik an siring na mga badil. Kaamayan kan 1990, an gobyerno ginibong legal logod an industriya. Mga kooperatiba pinagmukna sa pag-andorog kan industriya asin ngunyan an may permiso sa paggibong badil iyo an Workers League of Danao Multi-purpose Cooperative (World MPC), sa Dungduan, sa Syudad kan Danao.
 

An Syudad kan Danao nababanga sa 43 barangay.

				




#Article 281: Syudad nin Lapu-Lapu (222 words)


An Lapu-Lapu sarong primera klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Cebu, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 58.10 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa solong distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An syudad okupado haros gabos an Isla nin Mactan, na an rayo niya sa Isla nin Cebu mga sarong kilometro. Sakop pa man kaini an kabiyoan kan Isla nin Olango, na an rayo mga limang kilometro sa may sur-subangan, asin an iba pa man na saradit na puro'. Parte ini kan mas dakula na Cebu Metropolitan Area na nakasentro sa Cebu City. 

An syudad na ini natatakod sa Mandaue City sa kadagaan kan Cebu paagi kan tulay na Mactan-Mandaue Bridge asin kan Marcelo Fernan Bridge. An Mactan-Cebu International Airport, an sunod na pinakasibot na Palayugan kan Filipinas, namumugtak igdi sa syudad kan Lapu-lapu.

An hiwas ngonyan kan presenteng syudad inaapod maski kadto na Mactan dai pa naarabot an mga Kastila. An mga Agustino minukna an Opon kan 1730. Iyo ini an dating pangaran kan Lapu-lapu. An pagsalida kan psngaran ipigtolod ni Representante Manuel A. Zosal asin sa pwersa kan Akta Republika Nu. 3134, aprobado kan Hunyo 17, 1961 nagin opisyal an pagsangle. 

An syudad kan Lapu-Lapu nababanga sa 30 barangay.

				




#Article 282: Tayabas (224 words)


				
An Tayabas sarong ikaanom na klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Quezon, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 230.95 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Ang bayan ng Tayabas ay nahahati sa 66 mga barangay.

Kan Marso 18, 2007, sa pwersa kan Akta Republika Nu. 9398, an banwaan na ini ginibo nang katakin na syudad kan Quezon asin kan Hulyo 14, 2007, sarong plebesito an ginibo sa banwaan sa pagpatibay kan ley susog sa mandato kan mga residente. Naaprobaran kan mga residente an ley pero hababaon an bilang kan nagboroto.

Alagad, an Korte Suprema pignulo kan Nobyembre, 2008 an ley na nagpatibay sa pagkasyudad kan Tayabas. Sa siring msn na lakdang, an Korte Suprema magkapira pang bagong ginibong syudad an binawian kan saiyang estado nin pagka-syudad: Bogo, Carcar, asin Naga kan probinsya nin Cebu- Catbalogan, Samar- Tandag, Surigao del Sur- Borongan, Eastern Samar- Lamitan, Basilan- Tabuk, Kalinga- Bayugan, Agusan del Sur- Batac, Ilocos Norte- Mati, Davao Oriental- Guihulngan, Negros Oriental- Cabadbaran, Agusan del Norte- asin El Salvador, Misamis Oriental.

Segun sa Korte Suprema, an paghira kan mga banwaan na ini na nagin sindang syudad dai nagsunod sa probisyon kan Seksyon 10, Artikulo X kan Konsitusyon.

						
				




#Article 283: Abucay (247 words)


An Abucay sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Bataan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Abucay yaon sa may Exit 25.

An Abucay nababanga sa 10 barangay.

An Simbahan ni Sto. Doomingo  kan Abucay : Ipinagtiwala sa mga Dominikano an pagaataman kan buhay espirituwal kan mga taga-igdi poon kan taon 1588. Sarong maringis na batalya an nangyari igdi sa natad kan simbahan kan Hunyo 23, 1647 sa pag-atake kan mga Olandes asin haros duwang gatos na mga Pampango an nagkagaradan. Apat na polo pa, kaiba an Alkaldeng Espanyol, asin sampolong pading Dominikano an piglalay pasiring Batavia. An simbahan na ini saro sa pinakagurang na simbahan sa Filipinas.  

Monumento ni Tomas Pinpin : (Brgy. Ibayo, Abucay). Sarong monumento an  nakatindog igdi sa pagromdom ki Tomas Pinpin an Filipinong pinaka-enot na impresor o tagapaglagda'. Yaon ini sa atubangan kan Tomas Pinpin Memorial Elementary School 

Maria Canon na Estatuwa : (Sibul, Abucay). Sarong torre ipinatindog kan mga Mie-ken Daiichi Shiēseo kan Sohyōshin Sports nin mga Hapon sa pagromdom asin pag-onra kan mga nagadan kan Ika-2 Giyerang Pangkinaban. Ikinaasg ini kan 1978.

An Busay nin Pasukulan : (West Abucay). Maayahay na lugar ini asin mahibog igdi an mga tanom. Tamang gayo ini sa mga mapiknik.

Burabod nin Sibul : (West Abucay). Lugar ining gayo na pan-turista. An tubig igdi parong sulfur.
 One of the newest resorts in town.




#Article 284: Dinalupihan (102 words)


An Dinalupihan sarong ikaduwang klaseng banwaan kan probinsya nin Bataan, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Dinalupihan yaon sa may Exit 10.

(An banwaan nin mga naglalaban na mga leon)
An istorya kan banwaan iyo na an mga kag-erok igdi maiisog asin nakikipaglaban na habo magpadaog o magsuko sa isay man na mananakop. Kaya an lugar ninda naapod na di-nalupigan, na boot sabihon dai nasupil. Kan narehistro an pangaran, nasurat nang dinalupihan imbes na dinalupigan.

An Dinalupihan nababanga sa 47 barangay.




#Article 285: Naga, Cebu (227 words)


An Naga sarong ikaanom na klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Cebu, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 101.97 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa inot na distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Sa banwaan namomogtak an sarong dakolang istasyon nin kuryente na nyaon sa sarong 30-hektarya dagâ.  An Cemex na sarong paktorya nin semento sa Tinaan , kansuarin lang sarong Small Medium Enterprise (SME) industrial park, pigbukasan sa barangay Cantao-an. An parke pigmamanehar kan Planters Development Bank.

Parte an Naga kan sarong metropolitana na pigaapod na Metro Cebu.

An banwaan kinonbertir sa sarong ciudad matapos an sarong matriumpong plebisito kan September 2, 2007. An Aldaw nin Pagkamuknà kaini tuyong Septyembre 5. An banwaan tinogdas kan June 12, 1829.

Napara an pagkasyudad kaini, kadamay pa an kaglimang (15) syudad, kan an Korte Suprema kan Filipinas  pigdeklara an cityhood law (Ley Republika Nu. 9405) sarungat sa Konstitusyon, na iyo an nagtaong dalan sa pagpangyari kan pagkasyudad kaini. An sabi kan Korte, an mga nasabing syudad dai nakaabot sa karaipohan ngane magin syudad.

Alagad, an Korte, sa petisyon kan inapod na League of 16 Cities, pigbaliktad an siring na desisyon kaini . Kaya an Naga, kaiba an kaglimang siyudad, nakabalik sa pagkasyudad.

Nababanga an Naga sa 28 barangay.

				




#Article 286: Kalinga (114 words)


An Kalinga sarong probinsya kan Filipinas na parte kan Administratibong Rehiyon Kordilyera. Ini enterong likos nin kadagaan. An kabesera kaini an Tabuk asin kataid kan Mountatain Province sa habagatan, kan Abra sa solnopan, kan Isabela sa subangan, kan Cagayan sa norteng solnopan, asin kan Apayao sa amihanan. Bago mag-1995, an Kalinga asin Apayao saro sana asin Kalinga-Apayao an apod. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An Kalinga nababanga sa 8 Banwaan. Dineklara kuta an Tabuk na Katakin na Syudad kan 2007, alagad kan Nobyembre, 2008 pignulo ini kan Korte Suprema komo dai naooyon sa Konstitusyon




#Article 287: Tabuk (131 words)


An Tabuk sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin Kalinga, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Susog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. 

An Tabuk nagin saro kutang syudad kan maratificar kan mga botante an Akta Rep. Nu. 9404. Alagad, an Korte Suprema pigpawaran saysay an pagkasyudad kaini. Pignulo ini kan Nob. 19, 2008 ta an estado niya dai naotob an mga karaiphanon susog sa mandato kan Konstitusyon.

An Tabuk nababanga sa 42 barangay.

An populasyon kan Tabuk saralak na, alagad an ginagamit na tataramon sa saod Ilokano. Iyo ini an sentro nin komersyo. An mga negosyanteng harale pang Pangasinan igdi na natipon sa pagnegosyo asin saindang kadaklan pigbabakal iyo an bagas na mayor na produkto sa Kalinga.

				




#Article 288: Davao de Oro (218 words)


An Davao de Oro, bisto kaidto sa ngaran na Compostela Valley sarong ikatolong klaseng probinsya sa Filipinas na manunumpongan sa Rehiyon kan Davao sa Mindanao. Ini an ikaapat na pinakabagong probinsya kan Filipinas. Nabunturan an kabesera kaini. An Compostela Valley napapalibotan kan Davao del Norte sa amihanan, Agusan del Sur sa solnopan, asin Davao Oriental sa subangan. Sa sur-solnopan kaini yaon an Gulpo kan Davao. Dati kasaro niya an Davao del Norte, alagad nasuway lang ini igdi kan taon 1996. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Kadaklan kan mga kag-erok igdi harale sa Cebu asin ibang mga probinsya sa Bisaya. An mga tribu-tribu igdi na yaon sa minoriya iyo an mga Mansaka, Mandaya, Dibabawon, Mangguangan asin an mga Agtang grupo arog kan mga Talaingod, Langilan, asin Matigsalug.

An mayor na hanapbuhay igdi sa probinsyang ini iyo an pagsisibot sa agrikultura arog kan pagtanom nin paroy, niyog, asin batag. An ibang mga residente nag'aataman nin tilapia asin bangus para sa konsumo nin merkado. Sinasabing mayaman man an probinsya sa bita nin bulawan.

Dakul sana an mga resort asin mga parke, mga lungib na pwedeng dumanan saka  paglingaan  kan mga turista:

An probinsya  kan Davao de Oro nababanga sa 11 banwaan




#Article 289: Kabacan (112 words)


An Kabacan sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin North Cotabato, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An mga residente sa Kabacan kadakulan mga Ilokano asin an kahiwasan kan daga kaini haros mga omahan. Yaon man igdi an sarong dakulang unibersidad nakakaag- an Unibersidad kan Habagatan Mindanao (University of Norethern Mindanao). Nakalugar an unibersidad sa pagtangaan kan syudad nin Cotabato asin Davao sa direksyon solnopan pasiring subangan, asin man sa pagtangaan kan syudad nin Cagayan de Oro sa norte saka kan General Santos sa bandang habagatan.  

An Kabacan nababanga sa 24 barangay.




#Article 290: Mariano Goyena del Prado (601 words)


Si Mariano Goyena del Prado (27 Mayo 1888 - Pebrero 15 1969) saróng Bikolanong historyador, poeta, maestro, orador asín etnolohista. Nabibilang si Goyena sa pinakaenot na henerasyon nin intelihensyang Bikolnon. Siyá an nag-Bikol sa mga obra ni Jose Rizal, siring kan mga nobelang Noli Me Tangere asín El Filibusterismo. 

Dakúlà an papel niyá sa pagpúkaw kan pagkamoót sa kultura asín historia kan provincia nin Albay. Siring man, siyá responsable sa pagpakaág nin mga tandáan o marker sa mga lugar na mahalagá sa historia kan nasábing probinsya.

Siyá namundág sa Sabang, sa banwáan nin Legazpi (ngonyan Ciudad nin Legazpi) sa mga magúrang niyáng sindá Mariano Goyena, saróng purong Kastila na nagin Capitan Municipal sa Legazpi asín Gregoria Fernandez. An del Prado sa pangaran niya isinumpay saná bilang saróng banság. Nag-adal siyá sa Kolehiyo nin San Jose sa Hongkong. Alágad pakagadán kan saíyang amâ nagpulî siyá sa Filipinas dangan nagpadágos kan mag-adal sa Ateneo de Manila na Unibersidad.

Huli marháy na gayo sa pagtarám asín pagsúrat sa Kastila, nagin siyáng profesor sa mga unibersidad asín eskwelahan sa Albay. Siring man, siyá mayor na nagtábang sa pagtogdás kan Bikolanong Kolehiyo sa Daraga, Albay. Natabángan niyáng marháy sa kandidatura si Juan Alegre kan iní magdalágan pirang beses pagkasenador sa rehiyon Bikol sa gobyernong kumonwelt, panahon kan mga Amerikano. Iní huli ta marháy siyáng magdiskurso. 

Nagin siyáng myembro kan Kaburonyogan na Panghistorya nin Filipinas (Philippine Historical Association), asín kan Internasyunal na Kaburonyogan nin mga Historyador kan Asya (International Association of Historians of Asia).

Dakól siyáng Binikol sa mga obra gikan sa pagkasúrat sa Kastila siring kan mga rawitdáwit ni Jose Rizal, na an duwá ngani kainí iyó an mga nobelang Noli Me Tangere asín El Filibusterismo. Magkapirá man kan mga tokdâ ni Recto an saíyang Binikol. An pagpalís niyá sa Bikol kan mga iní, sosog ki Realubit, iyo an paági niyá na makapagserbe sa masa. Sabi pa man ni Rodrigo Perez III, hale man giráray sa paháyag ni Realubit, si Goyena iyó an undisputed authority on language, folklore and history of the Bikol region. Iní huli ta siyá an pinakaenot na Bikolano na nagsúrat nin harárom dapít sa kultura, salaysáy asín tatarámon kan ronáng Bikol.

Kagsúrat si Goyena kan librong Ibalon, saróng paggúhit kan buhay-buhay, kultura asín salaysay  kan ronâ nin Bikol, oróg na kan provincia nin Albay. Saróng Kastilang abogado, si Luis Palomar Baldovi, an naggasto sa pagpalagdâ kainíng saiyang libro kan taón 1940. Iní sinúrat niyá sa lenggwaheng Kastila asín Iningles ni Maria Lilia Realubit na napalagdâ man kan taón 1981.

Sosog ki Realubit, si Goyena, katuwáng si Antonio Salazar, iyó an nag-Birikol kan mga obra ni Jose Rizal kan an Comision nin Centenario Ni Jose Rizal nagpalagdâ kainí sa manlaen-laen na tataramon kan Filipinas kan taon 1962. Masábi na dakúlang proyekto an saindáng pigsibotán asín sa siring na paghingówa saindáng binúhay an mga lumang katagâ kan Bikol sa pagmawót na magin parte naman an mga iní sa aktibong bokabularyo kan lenggwahe. Ibinátay nindá an siring na pagpílì kan mga tatarámon sa trabaho ni Marcos de Lisboa, an Vocabulario de la Lengua Bicol. Alágad, maliwánag man an saindáng pagmuknâ nin mga bàgong katagâ sa maísog na pagláom na an tatarámon na iní matalúbò pa asín aandoyógan kan mga paratáram nin Bikol.

Huli sa maógid na pagbása kan saíyang mga obra bilang kag-Bikol kan mayor na libró ni Goyena, nakatarám si Maria Lilia Realubit na haros an mga sinúrat ni Goyena, magin man iyán artikulo na historikal, literaryo o komentaryo, an mga iní garó saróng bulos nin rawitdáwit. Komo saróng makátà, si Goyena, pinagkokonsiderar ni Realubit na sarô sa limáng pinakamarháy sa bilog na ronâ. 




#Article 291: Midsayap (150 words)


An Midsayap sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin North Cotabato, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An mga kagerok igdi saralak-salak; igwang mga Cebuano, na iyo an pinakadakul, igwang mga Hiligaynon, mga Ilokano, mga Mindanawon asin mga Manobo, asin mga saradit pang ibang grupo. 

An Midsayap igwang total na kahiwasan nin daga na nag'abot 33,038.7869 na ektarya na binibilog nin 57 barangay. An iba  kaining mga barangay yaon sa mga gilid kan pampang kaya madali an trasportasyon paagi nin tubig. Pero huli sa bagong tugdok na tulay pasiring Sultan Kudarat asin  pasiring sa probinsya kan Maguindanao asin sa bagong-gibong probinsya nin Shariff Kabungsuan Province, madali na an byahe aging daga. Binabaktas man nin tinampo sa Davao-Cotabato na direksyon asin sa Midsayap-Nakar na ruta.

An Midsayap nababanga sa 57 barangay.




#Article 292: Vasco da Gama (373 words)


Si Dom Vasco da ama sarong kontes kan Vidigueira (IPA: ['vaʃku dɐ 'gɐmɐ]) (Sines o Vidigueira, Alentejo, Portugal, magsalang 1460 o 1469 – 24 Des.1524; namundag sa Kochi, India). Siya Portuges na explorador asin siya iyo an kumander sa mga enot na mga bapor na naglayag haleng Europa na nakadangtol nanggad sa India.

Sinasabing pwedeng namundag si Vasco da Gama magsala kan taon na 1460[1] o taon na 1469[2] duman sa Sines, sa may parteng sur-solnopan na kosa kan Portugal na seguro daa sa sarong harong harani sa simbahan nin Nossa Senhora das Salas. An Sines saro sa magkapirang doongan sa kosa kan Alentejo na ineerokan nin mga kadakulan mga parasira.

An  saiyang ama iyo si Estêvão da Gama. An  ama niyang ini sarong kabalyero sa pagharongon kan Duque nin Viseu, si Dom Fernando. Si Dom Fernando pignombrahan siyang (an ama'niya) Alcaide-Mór (Gobernador Sibil) kan  Sines na nagpangyari saiya makaresibe nin dikit na ingreso sa buhis binabayad sa paggibo nin sabon duman sa Estremoz.

An ama niya napangagom si Dona Isabel Sodre, na aki ni João Sodré (inaapod man, João de Resende). Si Sodré, na nataon Ingles an ginikanan, may relasyon man sa pagharongon ni Prinsipe Diogo, Duque kan Viseu, na aki man kan si Hadeng Eduardo I kan Portugal, asin mismo iyo an gobernador kan Orden Militar ni Kristo.

Diit sana an pagkaaram kan kalakawan kan buhay ni Vasco da Gama. Pigsasambit kan Portuges na historyador na si Teixeira de Aragão na si da Gama daa nag-adal sa banwaan nin Évora na posible duman siya nakanood nin matematiks asin nabigasyon. Malinaw na may kabatiran man si da Gama kan astronomiya asin posible uminadal pa siya kaini sa pangangataman kan si astronomong si Abraham Zacuto.

Kan taon 1492 si Hadeng Juan II kan Portugal sinubol si da Gama sa pantalan kan Setúbal, habagatan kan Lisboa asin duman sa Algarve ngane sikopon an mga Pranses na bapor na nagpapanratak sa mga paglalayag kan mga bapor Portuges, bagay na nagibo niya nin mayong liwag.

Enot na Paglayag
An ruta sinunod sa enot na paglayag ni Vasco da Gama (1497 - 1499)

Kan 8 Hulyo 1497, an flota, binibilog nin apat na bapor na may pahinanteng 170 lalake, naglayag haleng Lisboa. An mga bapor iyo an:




#Article 293: An Bicolnon (113 words)


An An Bicolnon sarong magasin (1960-1961) na enot nagluwas kan Septyembre 1960 sa ciudad nin Naga. Bulanan kun magluwas, an gabos na artikulo napapalaman igdi anas nakasurat sa tataramon na Bikol. Si Alfredo Tria, sarong abogado, peryodista asin komentarista sa radyo, an taga-pamahala asin mayrogaring kaini. Kan mga taon na idto, pinapabakal sana an sarong kopya nin 20 sentimos o dos pesos kun an suskripsyon taonan. Mga lokal asin nasyonal na bareta, mga kultural na artikulo asin literaryong tokdâ sa Bikol an mga nakalagdâ igdi. Parati, dai nababa sa tolong polong pahina (30) an hibog kan magasin asin may sukol siyang 8.5 por 11 pulgada na an ginagamit na papel mahibog saka mahalnas.




#Article 294: An 17 Martires Sa Kabicolan (1580 words)


An An 17 Martires Sa Kabicolan iyo an tokdang sinurat ni Mariano Goyena del Prado. Ini napublikar sa babasahon na Bicolandia kan Enero taon 1955.

Siring kaini an nilalaman kan artikulo:

An 17 Martires Sa Kabicolan

Sarong daing kabagay na pag-api, na igwa kita nin paorogon sa mga martir na Bikolnon

ki Mariano Goyena del Prado    Legazpi, Albay

Sa saro kan mga plasa kan Ciudad nin Naga, nakatindog an sarong pusog asin makawiwiling monumento na pinakangdulot sa 15 martires (o, Quince Martires), kan Bicolandia. Kun an katuyohan kan pagpatindog kan monumentong ini iyo an malinig na pagomaw asin maliputok na pagiromdom na daing katapusan kaidtong mga nagtios asin nagpakagadan tanganing mabuhay an satuyang katalingkasan,  kun siring kayan an katuyuhan, mga tugang panahon na ini ngonyan na mamidbid ta, bako sanang an sampolo kag-limang iyan, kundi na gabos na Bikolnon na nagako nin pasakit asin kagadanan sa ringis nin bala o sa ibang bagay sa paglingkod kan saindang Inang Banwaan. Nin huli ta ini iyo an boot nindong maaraman, ipaliliwanag ko sinda gabos saindo, orog pa ta utang ta ini sa masoronod na satuyang kaakian, na pamogtakon na mahusay na an tunay na nangyari para sa katotoohan kan satuyang historia o salaysay.

Kan Agosto 26 kayan, taon na 1896, kan irokyaw ni Bonifacio an KURAHAW KAN BALINTAWAK, nagsulwak an mga puso kan mga Bikolnon asin huli sa mari'gon na pagkamoot kan  saindang banwaan, nagkangoroyog na magsorog kan laban sa katalingkasan, sa tataramon ni Dr. Gregorio Zaide, namayo kan Departamento de Historia kan Universidad kan Far Eastern, na olay- iyo an kaenot-enoting nakilaban na may armas kan bilog na nasyon Pilipino para sa saiyang katalingkasan asin an madugong katapostaposan kan laban na daing paki'mano na pino'nan duman sa Mactan kaidto kan 1521 ni Lapulapu na iyo an enot na nagpaturo nin dugo sa siring na labanan.

Sa Albay asin sa Camarines Sur dakol an mga piniot, ilinaog sa bilanggoan, itinapok asin nagkagaradan sa mga hararayong lugar, siring baga sa San Fernando Poo, sa kamping Solnopan kan baybayon kan Africa, sa Carolinas asin Islas Marianas sa dagat nin Pacifico, asin sa Jolo kan Mindanao.

Kan enot na semana kan bulan na Septiembre, 1896, si mga nabibilanggo na hali sa Naga piglunad sa vapor Isarog, sarong sadit na sakayan na nagpapalayag hali sa Naga pasiring sa doro'ngan kan Cabusao. Pagabot sa Cabusao duman na ibinalyo sa vapor Montañes na iyo si nagdara sainda sa Manila.

Si mga nabibilanggo nahali sa Albay, sagkod ki Padre Gabriel Prieto, cura sa banwaan nin Malinao kan Albay, ilinunad sa vapor Acolus kan Octubre 9, 1896, asin pakalihis nin limang aldaw, nagabot sa Manila. An vapor naghapit sa Batangas ta dinara an 24 pang nabilanggo sa provinciang iyan, an 4 kaidto mga taga Mindoro. Iyo ini an dahilan kan pagkaabala.

Kagabos-gabosan, sampolo-may-pito (17) an nagpakapagadan sa causang ini. An sampolo-may-saro kaini, ipinabadil sa Luneta. kan ika-apat na aldaw kan bulan na Enero, 1897, apat man an nagadan sa tinapokan sainda sa Fernando Poo, asin duwa pa an nagadan sa bilangguan. Alagad sa monumento kan Ciudad kan Naga , sampolo-may-tolo (13) sana an nanambitan. Maliwanag kun siring na igwa nin mali an historia, na kaipohan patamaon sa madaling panahon. Laen sana kaidtong Camilo Jacob, na taga Polangui, Albay, asin idtong taga Bulan, Sorsogon, an mga martir na nagiromdoman kan monumentong iyan sa Naga, anas mga taga Camarines Sur sana.  

GARONG makasosopog man sato na pagisip-isipon na kun magoroloay kan mga martir na Bicolnon, an nagigiromdoman ta sana iyo an mga may kaomawan na ngaran na nasisinsil sa tanda  kan monumento sa Naga, nalilingawan ta nang padagos an ngaran kan satuya man na mga parasurog na nagerok sa mga lugar na ini, asin nabuhay kairoiriba niyato.

Sarong daing kabagay na pag-api, na igwa kita nin paorogon sa mga martir na Bicolon, na kun pagiisipon an causa na dinusayan kan saindang buhay, saro sana naggad daing iba, an causa kan bilog na nacion Filipino.

Kun gigibohon ta an tama asin totoong kabilangan  kan  gabos na mga martir sa Bicolandia, nagkakaipo na patindogon ta an sarong monumento na kayan na bogtakan bako sanang 15 martires na tinawan dangog sa Naga asin bako sanang idtong dai tinuyong dai pinag-iba, kundi si gabos na nagpakagadan sa satuyang causa, kaiba pa idtong mga idinusay an saindang buhay sa labanan kan Filipinas asin America kan Enero 23, 1900, digdi sa satuyang baybayon, may limang polo may limang taon nang nakaagi.

IDTONG mga nagkamit kan sentencia nin kagadanan na ipinabadil sa Luneta iyo ining mga minasunod. (1) P. Gabriel Prieto, taga Magarao, Camarines Sur, cura parroco sa Malinao, Albay, tugang kaidtong Tomas Prieto, saro man na martir na ipinagadan. (2) Rev. P. Severino Diaz, taga Bulan, Sorsogon, padi sa Catedral kan Naga. Siya idtong enot na padi na nagin cura sa Catedral. (3) Rev. P. Inocencio Herrera, taga Pateros, Rizal, maestro kan cantor sa Catedral kan Naga. (4) Manuel Abella, taga Catanawan, provincia kan Tayabas, sarong mayaman na nageerok sa Naga. 5) Domingo Abella, aki ni Manuel Abella, sarong midbid na parasukol sa Naga. Siya iyo an pinakang- aki sa gabos na martir, mala ngani ta 26 años pa sana si edad kan siya ipagadan.(6)Camilo Jacob, taga Polangui, Albay. Siya retratista asin midbid na gayo sa Albay asin Camarines Sur. (7) Tomas Prieto, boticario graduado sa Universidad kan Sto. Tomas, taga Naga, ama ni Hon. Gabriel Prieto, na ngonyan Commissioner, Public Service Commission. (8) Florencio Lerma, taga Quiapo, Manila, manunurat nin mga drama asin  kagrogaring kaidto kan Naga Theatre. (9) Macario Valentin, taga Naga, Sargento kan Serenos sa Naga. (10) Cornelio Mercado, taga Atimonan, Tayabas, empleado sa obras publicas. (11) Mariano Melgarejo, taga Santa Cruz, Manila, empleado man sa obras publicas.  

DIGDI sa 11 ining mga martir na ginadan sa Luneta, 4 pa an bilang idinagdag sa kari'gonan kan resolucion na inaprobaran kan Junta Provincial sa Camarines Sur, kan panahon ni Gobernador Julian  Ocampo. Ini iyo idtong (1) Leon Hernandez, saro man na may kaya na taga Libmanan, Camarines Sur, nagin maestro sa escuela public kan mismong banwaan na iyan. Nagadan  sa bilanggoan sa Naga. Idto iyo an ama kan satuya ngonyan na  Secretario del Hacienda, si Hon. Jaime Hernandez.(2) Ramon Abella, matuang aki kaidtong Manuel Abella. Nagadan duman sa tinapokan na lugar sa Fernando Poo. (3) Mariano Ordenanza, taga Naga, empleado kaidto sa obras publicas. Nagadan sa bilanggoan sa Manila. (4)Mariano Arana, taga Magarao, Camarines sSr. Nagadan man sa saiyang tinapokan sa Fernando Poo.

IDTONG mga piniot sa Albay, na nagadan sa pagkatapokan sainda sa Fernando Poo, itinapok sa Jolo asin nabilanggo sa Manila iyo sa (1)Agustino Samson, taga Camalig, parmaceutico sa Ligao kan siya pioton. Nagadan sa saiyang tinapokan sa Fernando Poo. (2) Bonifacio Villareal, sarong midbid na abogado sa Albay. Nagadan man sa tinapokan saiya sa Fernando Poo. (3) Ramon Francisco Santos, sarong proprietario sa Ligao, itinapok man sa Jolo. Idto iyo an kaenot-enoteng gobernador provincial sa Albay kan panahon nin mga Americano. (4) Macario Samson, taga Camalig, Albay, ama ni Agustino Samson asin ni Domingo Samson. an tugang na Domingo nagin gobernador provincial man sa Albay. Idtong ama na si Macario saro man sa mga itinapok sa Fernando Poo. (5) Enrique Villareal, maestro sa escuela publica duman sa Guinobatan, Albay, itinapok man sa Fernando Poo. (6) Rufino Soler, ex-muncipal capitan sa Daraga, Albay, nabilanggo  man sa Manila. (7) Margarito Ragos, bantog na taga Oas, Albay. (8)Guido Recato , ex-capitan municipal sa Oas, Albay, nabilanggo man sa Manila. (9) Luis Romano, sarong proprietariong taga Oas, nabilanggo man sa Manila.

An duwang daing palad na nagemngenot sa listang ini kan mga taga Albay, idtong Agustino Samson asin idtong Bonifacio Villareal, tunay man idtong nagpakagadan sa tinapokan  saindang lugar sa Fernando Poo, alagad ta dai kaiba an saindang humildeng pagngaran sa mga napiling iba na itinapok duman
iba na itinapok duman sa monumento sa Ciudad nin Naga.

Uya man idtong mga taga Camarines Sur na kairiba duman sa itinapok sa Fernando Poo; (1) Antonio Arejola, sarong midbid na taga Naga. (2) Luduvico Arejola, escriibano kaidto sa Naga, aki kaidtong Antonio Arejola. (3) Tomas Valenciano, sarong mayaman na taga Naga. (4) Severo Patrocinio, saro man na bantog na taga Naga. (5) Vicente Ursua, proprietariong taga Libmanan, ama ni Dr. Agaton Ursua, administrador kaidto kan Cruz Roja sa Albay, ngonyan yaon na sa Naga. (6) Esteban Villareal, sarong midbid na taga Naga. (7) Jose Desiderio, saro man na midbid na taga Naga. (8) Francisco Alvares, sarong bantog na abogado na nagerok kaidto sa Naga. Si Abogado Alvarez, kan 1898, yaon sa Barcelona, España, bago nagpuli digdi sa Filipinas, isinurat ngona idtong saiyang Memoria Inedita De Mi Destierro A Fernando Poo.

IYAN, mga tugang, sa halipot na  kasaysayan, an historia kan satong mga martir sa Bicolandia. Ipinagkolog nin boot ko, na tuyawon an nangyaring mali, sa pagpamugtak kan mahusay na katotoohan. Enot, pinagpaimprenta nindo ining programa na an nasasambit 13 martires sana. An olay ko man 17 martires. An ika-dua an saindong programa nagsasabi na Antonio Goyena an ngaran kan piniling makipagolay digdi ngonyan; alagad, uya akong nakikipagolay saindo na nagdadara nin pagngaran na Mariano Goyena. Ipagpatawad ining kadikit na rawitdawit. Sa kastotoohan, paoorogon ko pang apodon akong Antonio ki sa kan Mariano. kadakul kan mga kakulangan kan Mariano, dai ini kaiba kan mga  piniling ngaran sa Calendario saka labilabi kagaramiton nang maray na ngaran, Mariano; Mariano Canot, Mariano Gaway, Mariano Bolnot, Mariano Kalunggay,  Mariano Pogot. Alagad an Antonio abang hamis na pagngaran; Tony, Toñing, Tonito, an gaha na dayaday na sa kayangahan na ngabil nin mga daraga.

GINONO sa:

  




#Article 295: Manuel Salazar (659 words)


Si Manuel Salazar (12 Peb. 1898 - 1 Enero 1974) sarong parasurat sa Bikol, maestro, peryodista,  asin notario publico. Namundag sya sa Malinao, Albay alagad nag-pamilya asin nagerok hanggan kagurangan sa banwaan kan Bombon, Camarines Sur. 

Siya aking bogtong asin na-ilo sadit pa. Nagdakula sa saiyang tiyoon na si Ambrosio 'Busoy' Salazar, na an orosipon mahusay na pintor asin iskultor, asin ini nakapangagom sa sarong taga-Malinao, Albay, si Lutgarda Bufete. An tiyoon niyang Ambrosio mestisong Kastila daa, lampyagaw,  asin may bulagaw na mata. Magsingaki sinda ni Antonio Salazar, saro man na parasurat, ta ini aki ni Ambrosio. Pareho sinda nagdarakula sa Malinao. Dawa ngani si Ambrosio namundag sa Pili, Camarines Sur siya (Ambrosio) nag-estar na sa Malinao poon kan naagom niya si Lutgarda.

Alagad, an relasyon kan sinasabing mag-singaki iyo an bersyon kan aki niyang si Milagros. Susog sa librong The Bicol Region Directory an tunay na magurang ni Manuel iyo sinda Angel Bufete asin Ciriaca Bufete. Kun siring, pwedeng nailong lubos si Manuel sa tunay na magurang, Kaya, nagima'tan ni Milagros na nagdakula si itay niya ki Ambrosio mala ta sa pag'ampon an dinara na niyang apelyido Salazar, bakong Bufete. Bakong malinaw totoo kun anong relasyon ni Lutgarda, agom ni Ambrosio,  ki Angel Bufete.

Kun napano ta napadpad si Manuel sa Bombon dahel ta nagtataga bakasyon siya sa kumbento kan Simbahan sa Bombon ta nataon an kura paroko duman iyo si Fr. Santiago Bufete na tugang kan Lutgarda. Si Manuel magpapadion asin madali nang magkantang Misa kan napusoan niya asin padagos naagom an tagaBombon na si Eduviges Pelausa y Adorna (17 Okt. 1903 - Peb. 1976), na an edad 17 anyos pa sana kan saiyang inagom.

Nin huli kaini, sa Bombon na siya nagestar. An pagsasaro ninda nagbunga nin 16 na aki: Salvacion, Jose(+), Salvador(+), Honesto(+), Manuel, Jr (+), Benjamin (+), Cecilia, Mercedes, Milagros, Calixto (+), Grace (+), Ruth (+), Consejo(+), Angustias, Carlos, asin Angelita. Tolo kaini omboy pa nagkagaradan.

Sabi kan aki niyang si Milagros Salazar na balo ki Calixto Bersabal, an ama niya binabansagan na Botete ta hababa sana (5 pie sana) asin dakula an tulak. Maray na pintor, nag-adal nin kurso sa abogasya alagad dai natapos. Maray man sa kastila palibhasa uminadal sa Seminario Conciliar de Nueva Caceres. May halipot na panahon nagtokdo siya nin Espanyol sa San Juan de Letran.

Palibhasa may inadalan sa ley, nagin hanapbuhay an pagnotario asin paggibo nin mga dokumento legal. Nin huli ta mahilig sa pagtotokda' man , na gamit an tataramon na Bikol, amot nanggad an nasurat niya asin napalagda' na mga komposisyon, mga rawitdawit, mga nobela na an iba pinalis hale sa Kastila.

Sinasabing maray an pakiki-iba niya sa mga prominenteng tawo na mga tagaNaga asin saiya nganing karamas-ramas an mga ini. Sabi kan aki niya, mga amigo intimo niya asin kliyente an gurang na Bichara, mga Centenera, an sarong Dr. Florentes asin si Gob. Gabriel Prieto na iyo ngani an nagtubong kan aki niyang si Concejo.

Si Manuel nag'elementarya sa Escuela de P. Capuchino sa Tabaco, Albay. Hag'adal pa man siya sa Philippine Normal School asin Manila High School asin sa Post Telegraph School, gabos ini sa Manila. Siring man nag'entra siya sa Escuela de Derechos sa Manila. Ultimo niyang piglaogan iyo an Seminario Conciliar de Nueva Caceres igdi sa Nueva Caceres, ngonyan ciudad na kan Naga.

Nagin siyang Telegraph Operator sa munisipyo kan Legazpi. Dangan nagin siyang Postmaster/Telegraph Operator sa Sipocot. Nagin man siyang Prinsipal sa Paracale High School,  ahente sa mga negosyo sa Manila, asin notario publico. 

Aktibo siyang taga ambag nin mga artikulo, mga rawitdawit asin mga pinalis na mga obra haleng Kastila asin mga artikulo man ngani na Ingles, sa mga magasin asin mga peryodiko igdi sa Naga arog kan Sanghiran Nin Bikol, Bikolana, Bicolandia na igdi contriburting editor siya, Bicol Star, asin iba pa. Nagpalagda man siya nin mga librito sa Cecilio Press na siya an kag-autor. Kan pinapalagda na kan Cecilio Press an Kalendariong Bikol, minsan nagin siyang editor kaini.




#Article 296: Daroanak (118 words)


An Daroanak sarong isla sa Golpo kan Ragay na harani sa kosa kan Pasacao, Camarines Sur. Ini tanaw na gayo maski saen magtindog, magin man sa may baybayon kan mga resort sa barangay kan Balogo o sa pantalan kan banwaan. An Isla nin Daroanak solidong gapo na an nagtutubo igdi anas mansana doot. 

Alagad, an terminong daroanak lumang tataramon sa Bikol na gikan sa saiyang mitolohiya. Susog sa paliwanag ni Malcolm Mintz an taramon na ini natomoy sa sarong gurangan nang hayop, parati sarong opon o irago, na tuminandayag nang husto, asin sa kapòngotan niya kan saiyang pagkadakula o pagkagurang nang labis, natabsong sa dagat na ngapit nabutwa bilang sarong makangirhat na mampak o sarong sadit na isla. 




#Article 297: Jose Ignacio Pawa (494 words)


Si Jose Ignacio Pawa (Abril 29, 1856 - Mayo 24, 1926), sarong rebolusyonaryong heneral kan Hokbong Rebolusyonaryo kan Filipinas kan panahon nakikipaglaban ini sa mga Kastila. Siya purong Intsik na nag-igdi sa Filipinas kan 1890. Gikan siyang Lao-na, Fookien, Tsina.

An napangagom niya iyo si Antonia Jamir kan Binakayan, Kawit, Cavite.

Kan yaon siya igdi, an hanapbuhay niya iyo an pagpanday sa batbat asin nakalugar siya sa Tondo, Manila. Manta na yaon siya igdi sa Filipinas, dai niya pinutol an koneksyon niya sa sarong sekretong kaayonan nin mga Intsik duman sa China. Nagin pa ngani sya sarong lider kan sarong triad society (Tian Ti Hui). An mga aktibidad kan katiriponan na ini nadiskubre pagputok kan Rebolusyon.

Kan buminongkaras an rebolusyon, taon 1896, nag-ayon siya sa rebolusyonaryong gobyerno ni Hen. Emilio Aguinaldo, na  kaiba an sangribong ka-andorog. Nagkaag siya nin pandayan sa Cavite kun saen naggigibo nin mga armas asin naghihirahay man kan mga naraot na badil.

Sa panahon na iyan nagsakat an ranggo niya asin ginibo siyang heneral ni Aguinaldo.  Masabi pa, dakulaon an natabang niya sa laban ta dakul an napalaog niyang kwarta asin ambag sa kaban kan gobyerno rebolusyonaryo. Sinubol siya sa Bicol asin sa Tayabas (ngonyan Quezon Province ) sa pag-awod nin mga kontribusyon pinansyal. Igdi sa Kabikolan, sinasabing nakadamot siyang kontribusyon hale mansana sa kapwa Insik nin nag'abot Php 386,000, na iyo na daa an pinakadakulang inentrega sa kaban kan Hokbong Rebulusyunaryo Filipino. Sa Tayabas man naka-awod siya nin Php 220,000. 

Magkapirang sakyada asin laban na makuri an natapsokan niya. Sa Imus, Cavite, pigplano asin piggigbo niya an pag-atake sa mga pwersa kan Kastila. Sa Sta. Cruz, Laguna, dara niya an dakulang pwersa sa batalya laban sa pwersang Amerikano na pinamayohan ni Hen. Lawton asin siring man sa Bicol kun saen siya pinadara, winarak niya an mga paratanom na Ingles asin kinumpiska niya an mga rogaring kan mga Kastila. 

Kaiba man siya duman sa pwersang naglusob sa kota ni Andres Bonifacio na saindang inaresto kaiba an tugang kaining si Procopio huli sa pagsasaluib kaini.
Kan nagtulas sa Aguinaldo sa Hongkong huli sa pirmahan kan Pakto kan Biak-na-Bato, siya kaiba. 

Alagad, tyempo naman idto na palaog na an Amerikano asin an Kastilang gobyerno saro-saro nahuhulog na sa kamot kan mga Pilipino. An saiyang pagkaheroe asin pagka-maisog nahiling sa madugong laban duman sa Legazpi kan Enero 23, 1900 kan luminaog an mga Amerikano sa nasabing probinsya. Siya an namayo sa tropang Pilipino. Sa sagupaan na ini, labing tolong polo na mga kawad Pilipino an napukan. Mayong i-aasba an isog kan mga Pilipino ta superior nanggad an mga armas kan mga Amerikano.

Kan nadakop na si Aguinaldo kan Marso 23, 1901, sa Palanan, Isabela, pinagmarhay niyang sumuko naman sa mga Amerikano.

Pakatapos kan gera, nagbalik sa Albay siya asin nag-agom liwat ta nabalo. An naagom niyang ikaduwa iyo si Carolina Imperial kan Legazpi. Na-elihir siyang kapitan munisipal kan Manito, Albay.

Sa Manila nagadan siya kan Mayo 24, 1926 huli sa ratak nin kanser.




#Article 298: Akademya ni Sta. Ines (2003 words)


An Akademya ni Sta. Ines (Ingles: St. Agnes Academy dating pinangaranang Academia de Sta. Ines), naitindog kan 1912. Sarô ining eskuwelahan sa Ciudad kan Legazpi na pigpapalakaw nin mga Benedicto. Ang eskuwelahan na ini ay ang pinakagurang asin pinaka-haloy na sa Albay, Bikol. Si Obispo John Bernard MacGinley, nagin obispo kan Nueva Caceres (1910-1924) an kagmukna' kan eskwelahan na ini. 

An eskuwelahan na ini ay nagtatao ki kalidad na edukasyon sa mga masunod na level na pang-akademiya; kindergarten, preschool, elementary asin high school. Ining eskuwelahan ay garo tugang kan St. Scholastica's College of Manila ta pareho sindang pigpapalakaw kan mga Benedicto.

Ining eskuwelahan ay co-educational. Kaidtong panahon, ang pigaako sana kan St. Agnes ay mga babahi pero kan 1980s pigbuksan na ninda para sa mga lalaki an enrollment.

Kan enot na panahon, an St. Agnes ay sarong kumbento kan lokal na paruko na may tuwo maestra bago ini pigliwat sa sarong sadit na eskuwelehan na magtuturo ki katekismo asin pag-gigibo sa arong.

Taong 1912, si Padre Juan Calleja, an lokal na padi kan Albay asin Vicar Forane, ay nailing na dapat ipadakula na an sadit na eskuwelahan kan simbahan. Nagrani ngunyan siya kay John B. McGinley, Obispo nin Archdiocese kan Caceres para mag-agad ki tabang. Nagrani ngunyan an obispo sa Benedictine Missionary Sisters of Tutzing na yaon sa Manila asin inagad an tabang ninda sa pagpapalakaw kan eskuwelahan.

Nagpuon mag-agad ki pam-pondo an obispo sa mga kamidbid at pamilya niya sa Estados Unidos. Nagbenta ngani siya ki mga asset nin Archdiocese kan Caceres, na nakatindog sa Cuidad kan Naga, Camarines Sur. Pagkatapos kaini, pig-isipan pa siya ki maraot kan mga tawo ta gagamiton daa an kwarta para magpatindog ki eskuwelahan sa Albay.

Nin ika-30 nin Mayo kan taong ito, ang madreng-Benedicto na sina M. Ferdinanda asin M. Edilbugis ay nag-abot sa Cuidad kan Legazpi. Pigpalakaw at pinangaranang, Academia de Sta. Ines. Pigpili ninda ang pangaran na ito ta ang patron kan eskuwelahan ay si Santa Ines kan Roma. Asin sa pagtataong respeto sa sarong pinakadakolang paratabang na si Agnes, na tiyaon ni Obispo McGinley.

Sa enot na taon, ang eskuwelahan ay igwang 47 para-adal asin nagbukas ki istaran sa laog. Pigpapalakaw nina Sr. Edilburgis asin Sr. Alexia, na nagtuturo man asin ang taga-hiling sa mga nakaistar. Nagabot sina Sr. Johanna kan taong 1913 asin Sr. Pudentiana kan 1914.

An high school ay nagbukas kan Hunyo 1917 sa irarom ni Sr. Xavier, pero pigpundo an klase kan Oktubre asin Disyembre 1918 ta naraot kan sarong bagyo an kumbento. Kan Pebrero 1919, sinara an high school ta sa pagkagadan kan kasaro-saroing maestra, na si Sr. Xavier. Pigpalipat ninda ki ibang eskuwelahan an duwang estudyante sa high school, na parehong nasa ika-tulong taon.

Nagtabang giraray sina Obispo McGinley, ibang mayaman na tawo asin lalo na si Tiyaong Agnes. Sa ika-duwa kan Enero 1920, an enot na gapo kan bago building ay piglatag sa bagong daga kun saing matindog ang dakolang St. Agnes Academy. Sa ika-22 kan Enero 1921, pigbendisyunan an bagong building at inako ang bagong pangaran na St. Agnes Academy.

Si Sr. Augustina an bagong Directress at maestra kan high school na nagbukas giraray an high school kan Hunyo 1921. Kasabayan, nagtindog man ki Music Department sa pagtuturo ni Bb. Trinidad Lacson, na nagtapos ki Musika sa St. Scholastica's College. Nagbukas man sinda para sa mga estudyanteng gustong magadal ki kursong sekretaryal.

Pigbukas an kindergarten kan Hunyo 1922, sa pagpapalakaw ni Gng. Francisca Orteza-Benito pero nagsara man sana kan sumunod na taon ta nagdiit ang estudyante.

Nagbukas ki libreng eskuwelahan an St. Agnes kan Hunyo 1925, sa pagpapalakaw ni Sr. Johanna. Ini ay may mga kurso sa pag-drawing, pag-pinta, pag-luluto, pagpapgayon kan arong, pag-ayos ki mga burak asin sa pagtatahi.

Nagpuon man an St. Agnes na magturo ki Español, Frances asin Aleman para sa mga gustong mag-adal ki tataramon kan ibang bansa.

Sa ikat-tulong dekada, an pagtuturo kan katekismo ay naging parte na kan buhay nin Agnesian. Si Sr. Hedwig, ang enot na Pilipinong madre-Benedikto na nangenot sa trabahong katekismo sa probinsya kan Albay, ay naging ilaw sa mga aktibides na ini.

Sa taong 1930, nagbukas giraray an kindergarten 1930 asin nagtindog ki bagong Home Economics bulding kan ika-1 nin Hunyo 1930.

An SAA ay bukas sana kan maaga nin 1940s, maski igwang World War II. Pero nang warang pondo sa pagbobomba an mga Amerikano sa Legazpi kan mga panahon na ito, ay nagsara ang eskuwelehan kan ika-25 nin Setyembre 1944.

Dae nag-ali ang mga madre sa eskuwelehan, pigtabangan ninda ang lampas sa 150 na pamilya na nag-agad ki sancturio. Kan ika-31 nin Marso 1945, warang pondong naghulog ang mga Amerikano ki incendiary bombs buong aldaw. Saro sa mga bomba ang direktang tumama sa dakulang building, na kinagadan nina Superyang Clodesindis, Sr. Edilburgis, Sr. Gertrude at pito pang katawo. Nakakumpol at nagpapangadyi sinda sa estatwa kan Sacred Heart of Jesus nan sumabog an bomba. Nasulo at na-abo an eskuwelahan.

Pagkatapos nin tulong bulan, naitindog giraray ang St. Agnes ale sa pagsakripisyo nin Arsobispo Pedro Santos asin sa pagpapalakaw ni Sr. Hedwig, kaibahan kan ibang madre. Nagtindog man sinda ki kumbento para sa mga madre kan 1946. Pinagibo giraray ang dormitoryo kan mga estudyante kan 1947, pinadakula ang industrial workshop asin itinindog giraray an library asin kapilya kan taong 1948.

An pagpipirmi kan kalidad nin edukasyon sa pinaka-alangkaw na level sa paagi kan mga pagkusog asin pagluya kan SAA. Kan 1950s, ang eskuwelehan ay nasa rurok niya, na pigaapod na the golden era of champions - in academics, athletics and drama.

Kan taong 1960, benedisyunan an bagong Sta. Maria Building, kun saen nakatindog an kagawaran ng elementarya. Sa taon 1968, nabukas ki Nursery asin Prep divisions sa kakatapos pa sanang Sto. Niño Building.

Kan taong 1975, an multipurpose building ay binuksan. Dinagdagan ini ki dakolang covered court, gymnasium na pwedeng magakumoda ki sang ribing katawo asin an audio-visual center. Pag-agi kan mga dekada, ang estudyante kan eskuwelahan ay nagpaparalangkaw. Puon kan sa tulong high school graduates kan 1923, ang total na estudyante ay 2,245 kan 1975, na iyo man ang ika-65 na anibersaryo kan SAA.

Nin ika-17 kan Enero 1974, an elementary department ay ginawadan ki Level I accreditation kan Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges and Universities (PAASCU), ang ika-limang eskuwelahan na may gradeschool sa bansa.

Pero sa enot kan 1980s, nagka-problema an eskuwelahan ta na nauubusan sinda ki pondo asin diit ang nagdidikit an mga estudyante ta sa kumpitensya sa ibang eskuwelahan.

Ginibo ni Sr. Lydia Villagas, Superyora kan 1985-1988, an gabos para dai magsara an SAA. Sa panahong ito, napag-desisyunan ninda na buksan na an SAA para sa mga lalaking estudyante. Kan 1987, kaibanan na sa mga nagtapos na mga babai an mga lalaki.

Natawan ki PAASCU Level II status an high school department kan 1983, pagkatapos ki sampulong taon kan pag-ako ki akreditasyon kan 1983. Nagtindog man ki bagong laboratoryo sa Agham an SAA kang taong 1990s.

Kan taong 2006, ang populasyon kan SAA ay nasa may 3,000 at nagdadag-dag kada taon.

Sarong Katoliko Romanong eskuwelahan, an St. Agnes ay nag-gagamit ki mga pangaran kan mga santo para i-apud sa mga klase. Pero kan school year 1998-1999, sa pag-selebrar kan ika-100 na anibersaryo kan Philippine Independence, nag-gamit an SAA ki mga magagayong kaugalian kan mga Pilipino. 

An mina-sunod ay ang pigtatawong serbisyo edukasyonal kan SAA:

An preparatory school ay parte kan elementary department kan SAA. Nagpupuon ini sa ika-anom na edad asin pigkokonsidera na paghahanda para sa pag-Grade 1. Naka-pokus ini sa mga masunod:

Minapuon ini sa Grade 1 hanggang matapos an Grade 6. An mga estudyante ay makaka-kuha ki maray na kalidad nin edukasyon asin ihahanda sinda para sa high school. An minasunod ay ang parte na pinagtutudo sa gabos na level:

Ining department ay napuon sa ika-enot na taon (Freshman) hanggang ika-apat na taon (Senior). An mga estudyante ay pigtatawan ki kalidad na edukasyon asin ihahanda sinda para sa kolehiyo. An minasunod ay an pigtuturo:

An mga estuyante ay kaipuhang kumuha ki maski sarong kursong elective. Piggibo ining programa para madadagan an kakayahan asin kaaraman kan saring estudyante. An programa ay libreng nagtutukdo kan mga masunod:

An elementarya asin sekundarya ay may kanya-kanyang gusali para sa masunod:

Bilang sarong Romano Katolikong eskuwelahan, an St. Agnes Academy ay nagse-selibrar ki mga aldaw kan simbahan asin pigsasabyan ki pag-misa. Pigse-selibrar an enot na Biyernes nin kada bulan sa pa-agi nin misa.

An mga Agnesians ay napa-pangadyi bago magpista an tulong santong patron kan eskuwelahan na sina Santo Benedikto, Santa Skolastika asin si Santa Ines.

On 1 April 1945 at 1100 hours, the Third Portable Surgical Hospital disembarked from the USS LSM 203 onto the beach at Legaspi Port in support of the 158th Regimental Combat Team assaulting the port…

After a brief reconnaissance of the area…it was decided to establish … installations on the grounds of St Agnes' Academy, on the north side of Route #1 about half way between Legaspi Port and Legaspi…By 1530 hours on D-Day or 1 April our hospital was in operation. 

We received six patients during the afternoon, all of them medical patients since there were no battle casualties until that night or early the next morning. This was the first time in our combat history that we had an opportunity to make use of a building in setting up our hospital. 

The main building of St. Agnes' Academy had been left with only the charred walls standing after the bombing and strafing attack the day before our landing. Three of the nuns had been burned to a crisp and the charred bodies could be seen in the main hall of the building. 

However, a two-story residential building of the Academy, just to the west of the main building, was very slightly damaged and could be adapted to our needs. There were two large rooms and a small verandah on the ground floor. We used the verandah as a receiving and shock treatment pavilion, the smaller of the rooms as a surgery and the larger as a ward for the most seriously wounded casualties. 

The second story of the building consisted of three rooms, one of which we used as a laboratory. The other two were used to store the civilian possessions, furniture and so forth, which had been scattered throughout the house. The remainder of the hospital was set up in tents on the Academy grounds. Three ward tents for the patients were pitched in front of the ruins of the main building. Three squad tents for the enlisted personnel, one squad tent for supply, a large wall fly for the kitchen and two small wall tents for the officers were pitched to the right of the ward tents, in front of the building that we were using as surgery and ward.

There were two heavy long wood tables in the house and these served very well as operating tables. The 506th Medical Collecting Company (less detachment) was set up on the Academy grounds adjoining us on the east. As soon as the hospital was established everyone turned to digging a foxhole for use that night. The night proved to be an unpleasant one. Before dark the Japs began shelling the troops in Legaspi, only a few hundred yards from where we were, with artillery, rockets and heavy anti-aircraft guns. 

This was our first introduction to Japanese rockets and it was somewhat demoralizing. There is a weird, almost unearthly whoop when they are launched, followed by a variable period of silence before the contact explosion which is like the heaviest of artillery. 

Most of the men never did get used to the whoop and the suspense of the silence following it ... We remained in this …location from 1 April to 28 April, an unprecedented length of time for us to retain one position in combat…From 1 April to 28 April we operated on one hundred fifteen major battle casualties... On the morning of 28 April we evacuated all remaining patients to the 71st Evacuation Hospital, struck camp and at 1000 hours departed for Camalig, Albay… 




#Article 299: Santa Ines kan Roma (142 words)


Si Ines kan Roma (c.291 - c3.304) sarong birheng-martir, midbid komo sarong santo kan Simbahang Romano Katoliko, mga Katikong Simbahan sa Subangan, Simbahang Anglikan asin an Subangang Orthodox. Siya ay saro sa pitong babahi, dai kabinan si Birheng Maria, na pig-papamidbi an pangaran sa Kanon kan Misa. Siya an patron kan mga tawong dai nagpapadara sa kasiyahang karnal, mga hardinero, mga daraga, mga magkatipan na ikakasal na, mga biktima kan pang-gagahasa asin nin mga birhen.

Midbid sya sa pangaran na Santa Agnes asin Santa Ines. An petsa kan pagrumdom nan sa iyang pagkagadan ika-21 kan Enero sa parehong Kalendaryo kan Mga Santo sa Romano Katoliko asin sa Panggabos na Kalendayo kan Romano taong 1962. An kalendaryo kan 1962 igwang pangduwang kapistahan na ika-28 kan Enerocf. ini an aldaw kan sa iyang pagkabuhay. Si Agnes ay pirming pigpapailing sa ladawan na igwang tupa.




#Article 300: Pili (1946 words)


An Pili (Canarium ovatum, Lat.) sarong tanom na nagkakahoy. An bunga kaini ginigibong iba-ibang klaseng dulse, asin an tagok na inaapod salong na naturo kun linulugad an kahoy niya, ginagamit pulot, asin kwenta pang-ilaw sangle sa lana o gas kan mga enot na mga panahon.

An pili igwang 600 na species sa pamilyang Burseraceae. Ini tal na tubo sa Filipinas (Merill, 1923) asin dagya' na gayo sa Habagatan Luzon, orog na sa rehiyon Bikol. Igwa man kaini sa ibang parte kan Visayas asin Mindanao alagad an mga paratanom sa mga lugar na ini, susog sa impormasyon kan mga taga Departamento nin Agrikultura sa probinsya nin Camarines Sur,  nagkukua nin semilya sainda pa sa pagtubod na mas maray an kalidad kan tinanom na pili sa Bikol.

An buhay kan kahoy na pili halawig palibhasa pusog na kahoy. Dai nababa sa limang polong taon asin iba ngane naabot lampas sanggatos na taon. Kun gurang na siya, dai matangkoros nin tolo katawo an saiyang poon. Sa totoo lang, igwang lakopan na paghanap an ginibo kan DA-Reg. V sa kahiwasan kan Bicol kun arin an pinakang gurangan nang pili na makusog pang bumunga. An nanggana iyo an sarong kahoy na pili na nabuhay na sa laog nin 4 na henerasyon  (mga 200 na taon) na sige pa an pamunga apesar kan kadakul na bagyo nalamasa sa ronang Bicol. An piling ini sinasabing namumurongot pa an pagbunga, nagugusihan pa nin 12 sakong (20,000 - 24,000) litik taon-taon. 

An pili natubo na natural sa anom na rona: sa Bicol, Subangan na Visayas, CALABARZON, MIMAROPA, Caraga, Sulnopan na Visayas asin Norteng Mindanao. Alagad, sa Bicol matubang siya tumalubo asin igdi makusog an industriyang pilihan. Sa mga lugar na ini nanunubo siya sa mga kadlaganon asin medyo-kadlaganon na kundisyon. Ngonyan, dakul nang paghingoa kan gobyerno asin pribadong negosyante sa pagkultibar kan pili ngani masabat an nagtataas na mga order sa eksport.

An kahoy na ini nalangkaw lampas 30 metro, magayon an tindog, masalong an kahawakan niya asin makunot an pagkakahoy mala ta dai basang mabari kan makukusog na bagyo. An c. ovatum daa inaapod na dioecious na boot sabihon igwang babae (na bunga)  kaini, igwang lalake (dai nabunga), siring sa tapayas asin sa rambutan. An pagpapaburak kaini paagi sa babaro-balyo pagsopsop kan mga insekto. 

Susog sa 1996 na estadistika kan Bureau of Agricultural Statistics nagaom na an mga tanoman nin pili arog kaini an distribusyon- an Bicol iyo an may pinakang mahiwas na tanoman, 968 ektarya (79.47%), an Bisayang Subangan, harayong ika-duwa, 139 ektarya,(11.41%), an Tagalog Habagatan, 72 ektarya (5.9%), an Bisayang Solnopan, 26 ektarya (2.13%) an Caraga asin Mindanaw Habagatan, 13 ektarya (1.07
Kan taon 2003, an total na produksyon sa rona kan Bikol ginagaom na mga 3,832,936 kg. An Albay iyo an mayor na nagproproseso kan pili (1,564,129 kg.), alagad an Sorsogon iyo an may pinakadakol na tinanom na kahoy na pili asin iyo an may pinakang mahiwas sa bilang nin ektarya na tinatanoman kan kahoy na ini.

Kun sa aktwal na ektarya kan daga na tinatanoman igdi sa Bicol, Sorsogon na an may pinakang mahiwas na daga na tinatanoman pili (669 ektarya), sunod an Albay (145 ektarya), sunod an Camarines Sur (100 ektarya), sunod Camarines Norte ( 50 ektarya) asin kaporet an Catanduanes (4 na ektarya).

Sa Isla nin Tablas, igwa nang 65 ektaryang pilihan na integrado an negosyo poon sa pagpatanom kan cultivar abot sa paggibo kan produktong dulseng pili asin sundo sa pagbariwas kaini sa merkadong lokal asin pageksportar sa ibang mga nasyon. Natogdas an pawa' nin pili kan taon 2010.

An bunga kaini inaapod na drupe na boot sabihon sa kaluwasan niya igwang laman, an (mesocarp), (ini an laman na lantahon) na napatos sa matagas na lagting (endocarp) asin sa laog kan lagting  makukua an inaapod na ilog. An ilog kaini igwang patos na makunotkunot na ubak na kayumanggihon an kolor. Ini dukot na maray sa ilog asin natukal sana kun sa mainit na tubig ibinubuntog. An laman na lantahon medyo magunot, magiyaw-giyaw an kolor asin naluluto ini kun hoom sa mainit na tubig. Kun labi an init dai na logod ini nalomoy kundi nahahagoy. An luwas na ubak kan bunga mismo berde kun hilaw alagad nalilang itom an kolor na boot sabihon hinog na nanggad asin an apod kaini litik na. An lagting magkaibong na poro mapanas, may tolong golod sa kalabaan niya.

An hitsura kan bunga dai parareho, depende sa specie kaini. Igwang matilaba, igwang halipot, mataba na medyo ponggok an duwang poro imbes na mapanas-panas. Igwang sarong klaseng pili na inaapod milipili. An kadakulan kan bunga dai man nalampas sa laba na 3 pulgada asin an habayan niya dai nababa sa 1 pulgada abot sa 1.5 na pulgada.

Sabi an pagtatanom kaini ornamental sana an katuyohan orog na sa Malaysia asin igdi man sa Filipinas. Alagad, igdi sana sa Filipinas na an pili pigpapatalubo asin pigproproseso sa komersyal na katuyuhan. An mga darakulang pabrika nin pilihan nasesentro sa rona kan Bikol: sa Sorsogon, Albay asin Camarines Sur. Igwa man diit na pagibohan kaini sa Katagalugan asin sa Bisayang Subangan. Kun kaidto dai ini tuyong pigtatanom, an pili ngonyan pigkukultibar na sa mga probinsya kan Bikol asin nangengenot nanggad an Agrikultura na magpalakop nin mga piling banhi kan pili. Igwa naman nin dakulang pilihan (patanoman asin dulsehan) sa Isla nin Tablas, sakop nin Romblon, igdi sa Filipinas. Nagdadakula na an mga order kaini sa mga merkado sa Hong Kong, Taiwan, Hapon, Guam, Australia, Canada asin sa Estados Unidos. Saro sa magkapirang eksporter na yaon igdi naglulugar igdi sa Bicol iyo an J. Emmanuel Pastries namomogtak sa Haring, Canaman, Camarines Sur, 

An pili sarong kahoy tropikal na moot niya an mabagbag na daga, maray an bulos kan tubig (dai natotoongan), mainit na temperatura. Natubang ini sa maray na paguultan nin pag'uran. An pisog kaini dai masaray sa malipot na lugar. Kun ikaag sa lipot na sa 4 °C abot 13 °C,  pakalihis nin limang aldaw, nawawara an abilidad niya nin pagtubo. An pisog niya pwedeng hale sa 98% mababa na  lang sa 19% nin pagtuhaw pakalihis nin 12 semana sa temperatura ordinaryo sa kwarto; an mga pisog na sinaray nang labi sa 137 aldaw dai na tinutuhawan. 

An pagpadakul kaini na madali pinapaagi sa marcotting, budding o grafting, alagad mas halawig an pagbunga kan pili kun natural sana siyang pipatalubo hale sa paggamot sa daga. An problema kan sistemang ini ta dai maaraman kun arin nangggad an maluwas na babae o lalaking pili. An marcoted na pili totoo madali magbunga, sa laog sana nin limang taon o kulang pa. Pwede makakua nin nagpepesadang 100 abot 150 kilogramong lagting sa paggusi sa mga bulan nin Mayo sagkod Oktubre, na nasu'dol ini sa pag'ultan kan bulan na Hunyo abot Agosto. Totoo sinasabi na grabe an pagkakaiba kan kalidad kan ilog asin an kantidad nin produksyon kaini depende sa piling tanom.

Tolo an tuyong pananom (cultivar) kan pili ngonyan igdi sa Filipinas asin an mga ini  kadaklan  nagtutubo igdi sa Bicol. Iyo ini an inaapod na katutubo, mayon asin Oas. Sarong specie na pananom  sana sa Hawaii iyo an inaapod na poamoho.

An problema sa produksyon kan dulseng pili napoon sa problema kan kahiwasan kan tatamnan pili. An pagsabat sa nagdadakulang mga order sa luwas kan Pilipinas kan lutong piling produkto yaon sa pagpahiwas kan mga tatamnan. An Departamento nin Agrikulgtura, katuwang an mga pribadong eksporter  nin pili, pigbungsod an programang PILIpinas, kun  saen nangongontrata na an mga pribadong para-eksport pili sa mga paraoma kun pirang ektarya an tatanoman pili, an mga pananom bahala an Departamento asin an pribadong eksporter/paragibo kan piling produkto iyo an tuyong parabakal. Igdi nagharaman nin trilateral na kasundoan ngane may garantiya an mga paghingoang siring. Saro sa eksporter, an J. Emmanuel Pastries pusog na nakipagpirmahan sa siring na urulay. An Agrikultura, sa pagpalangkaw kita kan paratanom, nagsusuplay pa mga pananom na kakaw asin siling labuyo na itatanom sa mga pag'oltan kan pili para sa dagdag na ingreso.

An pinaka-importanteng produkto sa pili iyo an ilog. An ilog maputi kun hinale na an ubak, magkatakopan asin kun kinakakan malomoy na medyo maragamo, asin  may mahamot na parong. Kun prinipritos, maragmo' siya, mas manamit sa kasoy, malana-lana. Dakul an gamit kan ilog sa luto. Ginagamit ini sa tsokolate, sa ice cream asin sa mga tapay na luto. An pinakamakusog magbakal kan pili ngonyan iyo an Hongkong asin Taiwan asin man an Hapon. An mga Insik, kaiba ining sangkap sa pagluto ninda kan inaapod na moon cake.

Enot, an pili dawa dai lutoon pwede pagsinga'singaon. Managom ini, maragmo' alagad kun manganaan, pwede kang magbugris.

Mas masiram kun an pili lutoon sa iba-ibang paagi.

Igwa diyan idtong piling turon: an giniling na ilog  ramasan nin runot man na kamote asin asukar, dangan kaagan lana kan sesame asin banilya, ramason ini gabos asin lutoon sa tamang oras. Tabason sa gustong porma.

An piling buding, magiling ka kan ilog, isalak an pigronot na kamote, kaagan nin kondensadang gatas, mantikilya, asukar, mga sogok, wisikan banilya, dangan i-orno sagkod na maghitsurang mapu'saw na kayumanggi.

Kun gusto mong mas naiiba, imbes na kamote an isalak, runot na patatas an gamiton. O kun bako man pangkomersyal, pwede ngane anas pili sana ngarig lalong masiram.

Pwede man sanlagon an mga ilog na may asukar sagkod na ini magkaramelo, resulta na makintab na ini, mapulotpulot sa pagkapot. Ini pwede pang pansalak sa mga cake o pansalak sa santan. An sinanlag na ilog pansalak man sa mga tsokolate o sa ice cream.

An berdeng ilog masiram man na gibohon atsara o mismo an laman na boroberde pa (hubal pa an pili dapat) pwedeng gibohon man atsara. Paghubal pa siya bako pa siyang masyadong magunot.

An piglantang pili duwa an preparasyon igdi sa Bikol. Sa Naga saka sa paralibot kaini, ini nasirbing hamis  ta pakalanta inaasukaran sana ini pwede nang kakanon komo garo dessert. alagad sa Rinconada, Albay asin Sorsogon, an linanta nasirbing kakanon nanggad ta inaasinan, pinapatisan asin may paminta pa saka sibulyas. An ibang preparasyon kaini winiwisikan tawyo, baggoong asin sili ngane magharang-harang. 

Kun sa nutrisyon an pagoolayan, an ilog kan pili mayaman sa calcium, phosphorus, potassium asin man sa taba saka protina. Sinasabi ining malana (12%) asin  garo mansana sa abokado an sustansya. May napapaluwas na lana igdi kolor giyaw-giyaw na komponido kan inaapod na glycerides nin oleic(44.4 to 59.6%) saka kan palmitic acids (32.6 to 38.2%).

An ogbos dahon kan  pili kinakan man. An ogbos ini-ensalada asin an laman (pulp) linalanta (binubuntog sa mainit na tubig). Pwede man pagtiponon an lana kan pili asin gamiton sa pagpritos o kasangle sa cotton seed oil sa pagproseso nin mga sabon asin iba pang mga makakakan na produkto. An tibulaka kan lagting magayon na pansongo ta malaad na gayo o pwede man tanoman nin orkids o anthuriium.

An kahawakan  kan pili nasirbing pasagi' (lumber) asin gamit na maray sa pagtogdok nin harong asin ginigibo man na tabla sa kun ano-anong konstruksyon. An saiyang supat sarama asin pino, makunot siya asin dai basang nasi'lak. Pwedeng gamiton sa paggibo nin mga instrumento musikal arog kan gitara, pwede man ipanlanob o gibohon harigi ta may katagasan siya o pwede man gamiton sa paghaman nin mga kabinet asin mga mwebles. An saiyang dalig (gamot na oldot na nakanap, sirbing pampapusog saiya) ginagamit kan mga panday kwenta polo sa minasbad o sa anoman na armas. An salong (resin o Manila elemi) niya ginagamit na pulot ngane dai magpatpat an bugkos na bandala' (nin abaka) sa mga pana, asin pang-ilaw sa otoot kun banggi kan mga panahon na mayo pa naimbento an gas. An lana na napipiris sa salong nadiskubre na maray pampalinig asin pampahubin sa kurubot na kublit  asin importanteng gayong ingrediente sa paggibo nin olor , barnis, turpentine asin iba-ibang produktong pampagayon




#Article 301: Pili Festival (171 words)


An Pili Festival  iyo an kapiyestahan na rinorokyaw sa syudad kan Sorsogon poon Hunyo 19 abot 29 sa pagpahayag nin  kaogmahan asin pagtaong  doon sa hanapbuhay kan mga Sorsogueño orog na idtong nasesentro sa industriya nin pilihan igdi sa probinsya kaini. Natapos ini Hunyo 29 tongod sa piyesta kan saindang patrona na iyo sa San Pedro asin San Pablo.

An tampok sa kapiyestahan iyo an sinasabing Tiriladan sa Dalan kun saen rinibong tawo an natilad nin kalalagtingan sa tahaw kan tinampo sa pagrokyaw nin kaogmahan asin kasanggayahan, na pinapaheling na sararo an mga tagaSorsogon sa boot asin sa puso sa saindang kultura asin hanapbuhay.

Igdi sa Bicol, asin sa enterong hiwas kan Filipinas mananggad, Sorsogon  (1996) an may pinakang mahiwas na tanoman nin pili (669 ektarya), sunod an Albay (145 ektarya), sunod an Camarines Sur (100 ektarya), sunod Camarines Norte ( 50 ektarya) asin kaporet an Catanduanes (4 na ektarya). Matanos lang na an probinsyang ini maglaki-laki kan saiyang rekord sa pagpalakop, pag'ataman kan magayon asin mapakinabang na tinanom na ini.




#Article 302: Tapayas (113 words)


An tapayas (Mehikano: paw'paw) sarong tinanom (carica) na gikan sa Genus Carica. Ini tal na tubo sa tropikong Amerika asin pinatatalubo na dati kan mga Mehikano pirang siglo nang nakaagi. Nakaabot igdi sa Filipinas paagi kan pagdatong igdi kan mga Kastila.

Saro ining tinanom na garo nangangahoy, landos an pagtubo, na nalangkaw poon 5 abot 10ng metro. Igwa ining mga dahon na natuhaw sa kahawakan niya palibot, halaba an mga takogong pero sa itaas sana an pagdahon. An hawak niya risang may mga gurit kan linuwasan kan mga dahon-takogong asin kan saiyang mga bunga. An mga dahon 50-70 sm an diametro, may hararom na mga liat sa kagilidan niya na igwang 7 pa-oldot. 




#Article 303: South Cotabato (711 words)


An South Cotabato saro sa  kan Republika kan Filipinas na namumugtak sa ronang SOCCSKSARGEN sa Minadanao. An kapitolyo kaini iyo an Koronadal City. Kadolon ini kan Sultan Kudarat sa may amihanan asin solnopan, Sarangani sa may habagatan asin subangan, sa may Davao del Sur sa parteng subangan. Sa sur-subangan kaini makukua an Sola' nin Sarangani. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

An General Santos City, sa may kosa kan sola nin Sarangani, iyo an pinakadakula asin pinaka-importanteng syudad kan South Cotabato asin mayor na pwerto. Dati an Sarangani parte kan South Cotabato alagad isinuway ini kan taon 1992.

An mga kag-erok sa South Cotabato saralak asin multilinggwal, na pwedeng magpasabot sa tataramon na Hiligaynon, Sugbuanon, Tagalog asin Ingles. Laen pa kaini, an mga tribu tribu tinataram pa ninda an mga saindang sadiring dila. Ordinaryo na igdi an makadangog nin nagoorolay na an lambang saro tinataram an saiyang dila alagad nagkakasinarabotan.

An kagbanwa kan south Cotabato manlaenlaen an manang kultura. an mga Ilonngo na gikan sa Panay asin Negros kan Kabisayaan nagbanwa sa mga munisipyo kan Norala, Banga, Surallah, Sto. Niño asin sa kabesera kan probinsya, an Koronadal. an Hiligaynon asin Kiniray-a an mayor na mga tataramon igdi.Idto naman mga tawpo na gikan pa sa Ilokos kan Luzon nagbanwa sa Tampakan, Tantangan asin Tupi. an saindang dila nadadangog pa sa mga banwaan na ini. 

An Sugbuanon naman iyo an mayor na tataramon sa munisipyo kan Polomolok, saro sa taramon sa Tupi, na kaabay an Ilonggo asin Tagalog, na an huri masabing may dikit pagkaiba sa Tagalog kan Manila. An duwang banwaan na ini harani sa General Santos City kun saen Sugbuanon an tinataram.

An tribung Magindanawon an mayor na Muslim na grupo sa probinsya. Maski ngani dakulsainda pa man giraray nagsusulot kan saindang tradisyonal na paggugubing, asin inuuso pa an mga dating kaugalean, dakul na man an nagaayog sa mga gawe-gawe kan saindang kairibang mga Kristiyanong kataraid; nagsusulot na sinda nin pantalon, sarawal, daing manggas na t-shirt asin naayon na sa mga saralak na torotiripon asin mga baylihan. 

An ibang mga tribung Filipino iyo an mga T'boli asin mga B'laan na grupo nageerok sa Lake Sebu. Bantog sinda sa mga tangsong kagamitan, sa beadwork asin sa mga t'nalak, sarong klaseng habol. An mga T'boli uso an pagsulot nin mga maraborab na binurdahan na gubing, asin sa payo ninda may kaag pang mga kawingkawing. An mga kababaihan nagamit nin mga pahang tangso' na may mga kalay-kalay na sa poro kaini igwang mga tililing na harayo pa nadadangog na an saindang pagdangadang.

An mga tribu asin an ibang mga Filipino harale pa sa ibang lugar medyo nagraramas na asin maski ndara pa ninda an pamanang kultrura, may timbre na an saindang buhay nin masabing Mindanawon na kostumbre. Alagad, sa pagruso' kan mga ibang Filipinong kristyano igdi, an mga saradit na tribu nag'papara'isog na sa mga bolod. 

An South Cotabato nababanga sa 10 banwaan asin 2 ciudad.

Mga Banwaan:

An mga padagkang panturista iyo an Lake Sebu, Bukid Matutum asin an Wadi' nin Koironadal. Magayonon man dumanan an palibot kan pao-pao.

An musika kan mga Magindanawon na Muslim kan South Cotabato nakasentro sa togtog kulintang, sarong klaseng pagtogtog gamit an iba-ibang klaseng tangsong instrumento musikal na nakataraytay asin natao nin malagong o malagting na tanog kun pinupuru-pokpok. 

An kulintang iyo an termino na inuusar sa Minadanao, Ternate asin Timor para duman sa idiophone nin mga metal (parati tangso') na gong na hitsurang kaldero asin ini nakasapnay na taraytay ngani magkaigwang sarong set na kulintang. Pinupurupokpok arin man igdi depende sa gustong paluwason na tanog gamit an duwang kahoy na pantaptap.

Huli ta ini lakop sa mga grupo asin mga banwang iba-iba an lenggwahe, inaapod man ini na kolintang kan Maranao asin kan mga tawo sa Sulawesi, kulintangan, gulintangan kan mga taga-Sabah asin kan mga taga Arkipelgao kan Sulu, asin totobuang kan mga tagaduman sa Sentral Maluku. 

An terminong kulintang, pagtongtong kan ika-20 siglo, boot sabihon na idtong enterong ensemble nin lima o anom na instrumento. Dati sa Mindanao an enterong ensemble na ini inaapod na basalen o palabunibunyan na gustong sabihon  kabilogan nin mga mariribok na instrumento o paggibong musika o  pagtogtog na gamit an kulintang.




#Article 304: Museo kan Unibersidad kan Nueva Caceres (381 words)


An Museo kan Unibersidad kan Nueva Caceres napatindog kan Oktubre 1, 1952 sa University of Nueva Caceres komo sarong proyekto kan kagmukna kan unibersidad, si Don Jaime Hernandez. An Unibersidad na ini an ikaduwa pa sanang eskwelahan sa bilog na Filipinas na nakapakaag nin museo. An pinakaenot na curator asin an nagpoon sa pagbilog kan museo iyo si Ignacio Meliton. 

Binibilog ini nin duwang dibisyon: an Galleria asin an Archival Library. An mayor na toon nin paghingoa kaini iyo an pagdamot asin pagkolekta nin mga bagay na may halaga sa Arte asin Syensia. Sakop kaini an paghimoyaot na matipon, matimos, mapreserbar, maadalan  asin mai-kaag sa esksibit an anoman na mga obheto na may kamanongdanan sa historya o kultura, asin siring man mga bagay na may aestitiko o syantipikong halaga.

Binanga sa apat na pitak an Museo- an Sentral na Galleria, an Archival Library, an Seksyon Filipiniana, asin an Hernandez Memorabilia.

An Sentral na Galleria pinaheheling sa mga retrato an ebolusyon kaini hale sa sadit na eskwelahan na inapod Nueva Caceres Colleges kan 1948 hanggan na ini magdakula asin magin sarong tunay na unibersidad kan 1954 sagkod sa  panahon na presente. 

An pitak Filipiniana linalaman nin mga artifak asin mga relikya dapit sa agi-agi kan Filipinas. Ini man nababanga sa apat na seksyon: Soanoy na Filipinas, Panahon nin Kastila, Panahon nin Amerikano asin Panahon kan Talingkas na Filipinas.

An Archival Library sarong archivo na sinasaray igdi an mga materiales asin mga dokumento bunga nin pag'aadal, orog na idtong dapit sa istorya kan Kabikolan, kan saiyang kultura asin kan mga sinurat kan mga Bikolano. Sa kabtang na ini masambit na an pinaka-enot na curator kaini, si Ignacio Meliton iyo an naglapigot na gayo na matipon asin mati'mos an mga artifak asin mga kasuratan na bikolnon. 

An Hernandez Memorabilia katiponan kan mga personal na rugaring, mga sinurat asin mga libro kan kagmukna kan Unibersidad, si Don Jaime Hernandez, na nataong ilaw kan saiyang pambihirang kahamanan sa buhay, sarong tawo na an saiyang buhay asin paghihingoa sarong panalmingan nin napapalaen na klaseng liderato asin serbisyo.

An Museo makukua sa ika-3ng eskalon kan AMS Building, bukas alas 9 abot alas dose nin aga (Lunes sagkod Sabado) asin ala una abot ala singko y media kun hapon ( Lunes hanggan Biyernes). Libre man an pagbisita asin pagbasa. 




#Article 305: Museo kan Unibersidad nin Nueva Caceres (348 words)


An Museo nin Unibersidad kan Nueva Caceres iyo an ikaduwa pa sanang eskwelahan sa bilog na Filipinas na nakapakaag nin museo. Binuksan ini kan Oktobre 1, 1952 sa Unibersidad kan Nueva Caceres komo sarong proyekto kan kagmukna kan unibersidad na si Don Jaime Hernandez. Si Ignacio Meliton an pinakainot na curator asin kagpoon sa pagbilog kan museo.

An Museo makukua sa ika-3ng eskalon kan Antonio M. Sison Hall, bukas alas 9 abot alas dose nin aga (Lunes sagkod Sabado) asin ala-una abot ala singko y media kun hapon (Lunes hanggan Biyernes). Libre man an pagbisita asin pagbasa. 

An pagdamot asin pagtipon nin mga bagay na igwa nin halaga asin may kamanungdan sa Arte asin Syensia iyo an mayor na toon nin paghingoa kan museo. Katuyohan kaini an paghimuyaot na matimos, mapreserbar, maadalan asin maikaag sa esksibit an mga bagay na may aestitiko o syantipikong halaga.

Nababanga sa apat na pitak an museo: an Sentral na Galleria, an Archival Library, an Filipiniana, asin an Hernandez Memorabilia.

Ipinapahiling sa digdi an mga retrato na isinasaysay an ebolusyon kan eskwelahan gikan sa sadit na paadalan na inapod Nueva Caceres Colleges kan 1948 hanggan na ini magdakula asin magin sarong unibersidad kan 1954 sagkod sa panahon na presente. 

An pitak Filipiniana linalaman nin mga artifaks asin mga relikya dapit sa agi-agi kan Filipinas. Ini man nababanga sa apat na seksyon: Suanoy na Filipinas, Panahon nin Kastila, Panahon nin Amerikano asin Panahon kan Talingkas na Filipinas.

Nasasaray digdi an mga materyales asin mga dokumento bunga nin pag'aadal, urog na idtong dapit sa istorya kan Kabikolan, kan saiyang kultura asin panurat kan mga Bikolano. Sa kabtang na ini masambit na an pinakainot na curator kaini, si Ignacio Meliton, iyo an naglapigot na gayo na matipon asin mati'mos an mga artifaks asin mga kasuratan na Bikolnon. 

An Hernandez Memorabilia sarong katiponan kan mga personal na rugaring, mga sinurat asin mga libro kan kagmukna kan unibersidad, si Don Jaime Hernandez, na nataong ilaw kan saiyang pambihirang kahamanan sa buhay, sarong tawo na an saiyang buhay asin paghihingoa sarong panalmingan nin napapalain na klaseng liderato asin serbisyo.




#Article 306: Palang (226 words)


An palang (Ingles, cane knife) sarong klase nin sundang na ginagamit pagtapas nin tubo kan mga sakada.

An sundang na ini may kahoy na polo asin nakaagid sa inaapod na machete. An pantapas na ini bantog sa mga tubohan sa mga nasyon na nagpapatubò nin tubo sa pagproducir nin asukar arog kan Peru, Brasil, Colombia, Australia, Ecuador, Cuba, asin sa Estados Unidos orog na sa estado kan Louisiana, Florida saka Hawaii. Sa Filipinas iyo man ini an kagamitan sa pagputol kan tubo kun ini ginugusi na.

Ini an uso lalo na sa mga lugar na dai pang pangtapas na mekanikal. Sa Filipinas, orog na sa Negros, kun saen may mahiwas na mga tubohan, an mga naglilibot na mga paratapas na nakiki-ani, na apod sainda mga sakada, iyo ini an klaseng sundang o tabak na darodara. Apod man kaini sa Negros, espading, kataga na malinaw naggikan sa Kastilang espada (Bik. espada).

An palang halakbang an kahawakan niya, asin an poro bakong papanas kundi ponggol, alagad pinong maray an tarom ta iyo ini an angay sa pagtapas na patarikmas. Sa poro, sa  sarong gilid kan kaponggolan niya parati may kawit na panpurot kan tinapas; totoo an iba mayo kaini sa poro. Parati an kahibogan kan palang sa may tarom mga 1 milimetro (0.039 pul.), bagay na mas manipis sa machete, asin lampas 12 pulgada an laba (30 sentimetro).




#Article 307: Gerry Latumbo (427 words)


Si German Gerry Duran Latumbo (23 Okt. 1934 - 1992) sarong Bikolanong kompositor, parakanta, asin gitarista.  Nagin man siyang miembro sa estudiantina na natugtog sa panahon nin Kamahalan. Namundag siya sa Grijalvo, San Fernando, Camarines Sur. An saiyang amâ iyo si Fausto Latumbo asin an saiyang inâ nagaapelyidong Duran. Arapodan siya sa gahâ na Gerry.

Sa enot na agom niya (Ligaya) may aki siyang walo: Teresita, Linda, Virginia, Corazon, Josephine, Freddie,Mario ,asin  German, Jr. ,. Mga apo na sina Marites, Dong, Tupe, Eni at Annabell

Nagtrabaho siya sa Integrated National Police (Philippine National Police  na apod) bilang sarong sibilyan na empleado na nadestino sa Criminal Records Section.

Saro siya sa kaayon sa PNP Choral Group (gitara/baho kapot niya) sarong bantogan na grupo nin mga parakantang pulis  kan mga dekada 1970 asin 1980. Huli sa mahusay kaining pagtogtog asin pagkanta, nagin tsampiyon an grupo nin tolong beses sa enterong Filipinas sa mga kompetisyon kan mga choral group nin mga kapupulisan. Siya an musical director kan si choral group. Aktibo man siya sa radyong programang Hagyanan sa Kabitoonan komo gitarista. An programang ini kan panahon doro-Domingo pinapasale mismo diyan sa Plaza Quezon igdi sa syudad kan Naga. Madugang pa, huli sa programang ini, igdi napônan mabisto an pambihirang talento ni Nora Aunor sa pagkanta.

Igwa man siyang grupo na nabilog na nagtotogtog sa mga club asin mga resto bar na inapod kan grupo na Flamingo Combo. An mga myembro kaini iyo sinda Gerry Latumbo ((kapot bajo), William Purificacion (gitarista), Ruben Sy (gitarista), Jun Badiola (drummer), asin si Jaime Pablo (akordionista). Enot pa kani, nagin man siyang myembro kan si bantogan na Tito Rey Orchestra na pinundar ni Jose Rey.

Dakul an mga komposisyon niyang kantang Bikol asin saro kaini iyo an Ika Sanang Namomôtan na guminana kan ika-3 premyo sa First Bikol Musical Festival na ipigbungsod kan Agosto 15, 1982 kan Bicol Heritage Foundation. An nakasikwit kan pangenot na premyo iyo idtong kinompos ni Ferdinand Dimadura, an Bikolano Ako, asin an ika-duwa idtong tokdâ ni Henry Turalde (taga-Iriga City) na tituladong Boses ni Lolo.

Kasosyo niya an ka-ugos niyang amigong si William Purificaion kan ipigplaka ninda an duwang kantang kinompos ni G. Latumbo, an Isip-isipa asin Pagca-minuotan na an nagakompanyar iyo idtong Bicolandia Rondalla. Nagluwas ini kan taon 1986.

Siya awardee man kan Millenium Oragon Award, posthumous, kan Des. 1999 huli sa saiyang mga magagayon na ambag sa lantad nin musika. An naggawad kan nasabing award iyo an Filipinas Broadcasting Network, Inc.

Nagadan si Gerry Latumbo huli sa cerebral stroke asin ilinubong duman sa La Loma Cemetery sa Manila.




#Article 308: Adolf Hitler (194 words)


Si Adolf Hitler (pagsayod sa Aleman: [ˈadɔlf ˈhɪtlɐ]; Abril 20 1889 – Abril 30 1945) sarong Aleman na pulitiko asin lider kan inaapod na National Socialist German Workers Party (Aleman: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, hinayokong, NSDAP). na mas bisto sa arapodan na Partido Nazi. Siya nagin diktador sa Alemanya poon 1941 sungdo' 1945, na pakapoon nagserbi siyang Chancellor (1933 sa periodong 1935 abot 1943 asin bilang Pamayo kan Estado (Führer und Reichskanzler), asin sa katongdan na ini, nagpoon taon 1933 abot 1945. Dangan siya nagin siring sa laog nin periodong 1934 sungdo 1945.

Sa gera na siya an haros kagpoon, an Ikaduwang Gerang Pankinaban, an saiyang rehimen nagkawsa sa pagpuho (genocide) kan dai mababa sa 5.5 milyon na Hudyo asin ibang grupo na siya asin saiyang mga alipores kinokonsiderar na mga Untermenschen (subhumano) o mga bakong kawili-wiling mga tawo. Dagdag pa igdi, 28.7 milyon katawo, mga soldados asin sibilyan kairiba na, an nagkagaradan resulta kan kampanya  militar sa Europa. An bilang nin mga sibilyan na nagkagaradan durante kan gerang pankinaban na ini daing kaarog sa mga nakaaging gera asin an nautsan-buhay  iyo an makuring pangyayari sa makagiram-giram na diringkilan na ini sa lawig nin historya.




#Article 309: Eva Braum (356 words)


Si Eva Anna Paula Braum, nagadan Eva Anna Paula Hitler (6 Peb. 1912 - 30 Abril 1945), iyo an haloyan nang kaiba-iba ni Adolf Hitler asin, sa halipot na panahon, nagin niyang tunay na agom.

Si Braum natagboan si Hitler sa Munich kan siya 17 anyos pa sana asin nagtratrabaho bilang sarong assistant asin modelo kan pararetratong personal na Hitler na iyo man an retratista kan Partido Nazi. Nagkatrato sinda asin naghihilingan na parati pakalihis nin duwang taon kaini. Nag-ngata' siyang maghugot magkaduwang beses sa kaamayan kan saindang relasyon. Kan taon 1936, parte na siya kan ki Hitler na paghaharong duman sa Berghof, harani sa Berchtesgaden asin sa oro-osipon, maray an buhay asin husto sa sustento, kan bilog na panahon kan ika-2 gerang pangkinaban.

Inagom siya asin pinakasalan ni Hitler kan Abril 29, 1945, panahon na gayo na magtataposon an gera, Alagad, dai pang 40 oras kan sinda kinasal, pareho naghugot. 

An mga magurang ni Braum iyo sinda Friedrich Fritz Braum, sarong maestro, asin si Franziska Fanny Kronburger na pareho guminikan sa maray na pamilyang Bavario. May duwa siyang tugang na babae, si Ilse, namundasg taon 1909 asin si Margarethe Gretl namundag taon 1915.

Nagadal siya sa sarong liceo, dangan sarong taon siya nag-entra sa sarong business school kun saen tama sana an mga grado asin nagpahiling nin apisyon sa isports. Pirang bulan siya nagin receptionist sa sarong eskwelahan medikal tapos nagin siyang lab assistant asin modelo nin retratista na si Heinrich Hoffmann, na natongod man iyo an retratista kan Partido Nazi. Kaya nasompongan niya si Hitler huli sa pangyaring ini asin si Hitler 23 na taon mas gurang saiya na nagpabisto saiya sa pangaran na Herr Wolff. Saiyang ino-osipon sa mga kabiristo na si Hitler  sarong magalang na tawo na may diit na kagurangan, may naiibang hitsura kan bigote, naka-amerikanang mapu'saw an kolor asin may daro-darang kopyang gamosa. Nasabi man daa na si Hitler nabihag sa kolor kan mata ni Baraun na nakakaagid sa mata kan saiyang ina. An mga magurang ni Braun kontrang gayo kan relasyon niya ki Hitler asin ta sa laog nin duwang taon kan relasyon nagin sanang ini hilom sa kadaklan.




#Article 310: Jose Ofrasio (728 words)


Si Fr. Jose Ofrasio (3 Agosto 1899 -  1980)  sarong Bikolanong pading sekular, edukador, dramatista, peryodista, profesor sa kolehiyo, asin parasurat sa Bikol, Ingles asin Kastila. Siya an nagsurat sa Bikol kan Bagong Tipan kan Flores de Mayo, Via Crucis, 'Visita Domiciliario, asin Santos Ejercicios Sa Tataramon Na Bicol.

Siya namundag sa Guinobatan, Albay. An saiyang mga magurang iyo sinda Enrique Ofrasio y Orogo asin Josefa Orpiada y Olaguer, pareho tubo sa Guinobatan, Albay. Nagkaigwa siya nin limang tugang: si Lorenzo, Jose, Julian (na nagin alkalde kan Guinobatan), Concepcion asin Efren. An huri nagadan huben pang maray daa.

Saiyang primo si Msgr. Julian  Ope y Ojeda (Peb. 16, 1867-Des. 10, 1926) ) sa amang parte, na nagin kura paroko kan Guinobatan, Albay asin igdi niya namana an sarong kopya kan Vocabulario de la Lengua Bicol ni Lisboa alagad sabi niya, pakagadan kaining primo niya, ipinanao gabos na dagang rogaring sa Simbahan.

Nagkua siya kan saiyang elementarya sa Guinobatan Parochial School abot ika-4 na grado. An ika-5 hanggan matapos niya an kurso sa Humanidades, igdi siya sa Seminario Conciliar de Nueva Caceres nagadal.

Nagin siyang padi asin naordenan kan Abril 5, 1922, alagad bago kaini nagdagdag pa siyang adal sa Unibersidad kan Santo Tomas kun saen duman nagkua siyang kurso sa Canon Law, Piiosopiya, Letras (1921). Kan 1922 nagin siyang chaplain sa St. Agnes Academy abot 1924.

Kan taon na 1924, nagbalik siyang UST asin tinapos niya an saiyang Doktorado sa Canon Law, Licentiate sa Pilosopiya asin Letras. Kan 1926, nagin siyang capellan sa Santuario kan Penafrancia asin sekretario sa Obispo kan Caceres. Nagin man siyang kura paroko igdi sa Naga asin sabay na director sa Camarines Sur Catholic Academy. Kan 1932 nagin siyang kura paroko kan Casiguran, Sorsogon.

Duman huli sa tuyong pagpahirahay kan simbahan nagpakontes siya sa pagsurat nin rawitdawit. An guminana iyo si Clemente Alejandria kan saiyang isinumitir na entri na tituladong La Estrella An Bitoon).

Kan 1934, nadestino siyang kura paroko kan Legazpi. Sunod na taon, 1935, yaon siya sa Sorsogon, Sorsogon kun saen siya duman an kura paroko. Nagpoon siyang magpagayon kan simbahan alagad inabot kan ika-2 Gerang Pangkinaban. 

Kan taon 1945, nadestino siya komo kura paroko kan Malinao, Albay. Duman an simbahan enterong naraot resulta kan guerra. Nagpagibo na sana siya nin simbahan gibo sa kahoy asin tiklad na nipa.

Kan taon 1946, isinobol naman siya sa Irosin, Sorsogon. Siya an kura paroko duman asin ta pinatogdok niya ulit an simbahan duman ta kan Mayo kan taon na idto, entero ining narogba huli sa Bagyong Trix.

Paglaog kan  taon 1951, siya naman ginibong kura paroko sa Bulusan, Sorsogon. Igdi dakul an nahaman niyang proyekto. Nagpagibo siya nin bagong simbahan sa sementoado asin sim na galbanisado an atop, pinahiwas niya an patio, dangan nagpagibo siya nin sementadong Via Crucis. Nagpatindog pa siya nin  konkretong monumento kan  Sacred Heart and Immaculate Concepcion.

Naghale siya sa Bulusan kan 1961 asin an edad na niya 63. Sa Putiao, Sorsogon siya nadestino naman pero nagpahingalo siya nin husto huli sa helang. Siya an nagin capellan kan Holy Family Academy na pinapadalagan kan mga Madreng Agustino.

Kan taon 1965, ilinaog siya sa V. Luna Ospital ta nagpaoperar.

Taon 1966, natoka siyang komo profesor sa Our Lady of Penafrancia Seminary (Sorsogon, Sorsogon) na ini may haiskul. Duman nagtokdo siya  nin Latin, History, Modern Literature, Espanol, asin Ingles. Paglaog kan 1971, pinagparetiro na siya na mayo nang pa'san nin ano pa man na katongdan dawa ngani siya nombradong assistant sa kura paroko.

Si Ofrasio, sa hiwas kan saiyang dunong asin rarom kan adal, dakulon an pigsurat sa lawig kan saiyang pagkapadi. An dakul may kuneksyon sa pagsasaDiyos arog kan Binikol niya an Flores de Mayo, an Via Crucis, Pitong Ultimong Tataramon,  an Visita domicilario asin an bilog na Bagong Tipan.

Alagad, huli ta may pagmakulog man sa tataramon na Bikol, igwa siyang mga artikulo dapit sa lingwistika na nagtataong linaw kan tataramon na Bikol. Siring man siya nagtokda nin mga drama, mga rawitdawit asin osipon. Huli ta sayon siya sa pagsurat, igwa kaining nakasurat sa Bikol, sa Ingles asin sa Kastila.

Nakakahinayang ta kadakulan  kan mga manuskrito niyang sinurat asin kadamotan kan saiyang mga libro natomtom kan magkasulo' sa kumbento niya duman sa Sorsogon bago siya nagadan kan 1980.

Ini an mga tinokda niyang obra:

Sarong politico-religiosong istorya. Ipinasale ini sa Naga sa likod kan Katedral sa 
pag-anduyog kan Crusaders' Association




#Article 311: Langka (723 words)


An langkâ (Artocarpus heterophyllus) o nangkâ, sa Ingles jackfruit, sarong klaseng tinanom na nagkakahoy asin sarong species kan pamilya (Moraceae). Kapamilya niya an ogob, an rimas, an gomihan.

An prutas kaini sinasabing iyo an pinakadakula sa bilog na kinaban na kalay sa mga sanga, ini may tunok-tunok na arog kan ogob asin may mga laman ini sa laog na inaapod na mga kunab, mahamot asin makilyab na giyaw an kolor. Sa laog kan kunab makukua an mga pisog niya na iyo man an natambo' Parati an kaluwasan kan prutas mismo dai nababa sa 25 sentimetro (10 pulg.) an diametro. Kun nadakula talaga, pwedeng umabot sa 36 kg (80 libra) sa gabat, abot 90 sm (36 pulg.)an laba' asin 50 sm (20 pulg) an diametro.

An sinasabing kunab na iyo an napatos sa pisog niya 3-5 milimetro an hi'bog, mahamis ini, nagtutubig-tubig, maragonot sa kagat, nakaagid an namit sa pinya pero bakong maanta' asin mas kulang man an tagok.

An langkâ tal na natubo sa India, Bangladesh, asin Nepal. Sa Malay na Peninsula posible nadara na lang nin tawo igdi. Pigkokomersyo ini sa Habagatan, Sur-Subangan na Asya asin sa Amihanan kan Australia. Pinatatalubo man ini sa ibang parte kan Hawaii, Brazil, Suriname, Madasgacar, asin sa mga Isla sa West Indies arog kan Jamaica asin Trinidad. Ini an Bungang Pamanwaan kan Bangladesh saka kan Indonesia. An mga langka matalaw sa lipot. An tinanom na ini napoon pagbunga pakalihis nin tolong (3) taon.

An langka kuminawat na husto sa kultura asin agrikultura kan India poon pa kan soanoy na panahon. Mga kinalot nin arkeologo sa India nagbuyagyag na an langka pinatatambo na sa India 3000-6000 nang mga taon na nakaagi. An mga nadukayan nagpapahiling man na si Emperador na Indiano si Ashoka (274-237 B.K.) pigtotolod na gayo an pagpatubo nin mga nagbubungang-kahoy asin saro na igdi iyo an langka. Si Varahamihira, sarong Indianong astronomo, matematiko, asin astrologo, nagsurat nin sarong kapitulo manongod sa pagbulong kan mga helang nin kahoy sa saiyang toklos Brhat Samhita. An obra niya may sinmbit na gayo nin pag-grafting sa kahoy arog kan langka.

An kublit kan langka matunok asin igdi sa Pilipinas saro ining nataong kawat sa isip kan mga para-ukit ta nagiribo sinda nin mga inukit na pormang langka kaiba an mga hitsurang tunok-tunok.

An Kunab 

An langka may mga kunab na makilyab na giyaw, mahamoton ini asin manamit na gayo. Malomhok na maragonot sa pagkagat. Dakul ini kan sinasabing fiber na natabang sa paglaban sa pagtotobol.

An Pisog 

An pisog kan langka iyo an may pinakadakul na fiber asin mas maray nanggad gibohon arina (ginalpong) ta mas naluwas an saiyang fiber kisa kun lutoon paagi nin pagsanlag o pagla'bon.

Mga Luto kan Langka

An langka gamit na maray sa pagluluto igdi sa Habagatan asin Sur-Subangan na Asya. Ini pwedeng kakanon hilaw (an lombod) o kun hinog na. Pwede man ining idagdag sa santan. An mga pisog linuluto sa paagi nin pagsanlag o pagla'bon. Sa pagluto, ini winiwisikan gasiprot na asin ngane magnamit. An hilaw na bunga ginigiris man saka linuluto sa guta na parati may bangot na sira. Binubuntogan bilog na siling darakul ngane mahale an langse saka may kagat sa namit.

An Lombod 

An lombod na bunga pwede man kakanon. Ini may banayad na namit asin naiibang mate sa kagat. An mga pagluluto sa India, Bangladesh, Sri Lankas, Indonesia, Cambodia, asin Vietnam, pinapakinabangan an lombod kaini. 

An Kahoy

An pasagi kan langka magayon na gamiton sa paggibo nin instrumento musikal ta magian. Sa Indonesia parte ini kan gamelon asin sa Filipinas an kalomoyan kan kahoy ginagamit sa pagigibo nin kudyapi. Ginagamit man ini sa paggibo nin mga drum sa India na an apod mridangam asin kanjira. Pang-mwebles pa man an kahoy langka.

An prutas na ini inaapod sa sari-saring pangaran. An Ingles na jackfruit tinutubod na hale sa Malayalam chakka o cakkai paagi sa rutang Portuges jaca, ginamit ini kan doktor asin naturalistang si Garcia de Orta sa saiyang 1563 na libro Colóquios dos simples e drogas da India. Sarong botaniko, Ralph Randles Stewart nagswestyon na pwede hale ini sa pangaran ni William Jack (1795-1822), sarong Scottish na botaniko na nagtrabaho sa East India Company sa Bengal, Sumatra asin sa Malaysia. An prutas na ini naapod nang Jack sa Ingles bago pa ki William Jack namundag: halimbawa, sa ki Dampier na 1699 A new voyage round the world.




#Article 312: Lemonsito (404 words)


An lemonsito (Citrofortunella microcarpa) (Ingles, calamondin) o suwa sarong klaseng poon nin sitrus (Ing. citrus) na an bunga saradit sana asin maalsom. Sakop ini kan pamilyang Rutaceae sa lindong kan grupong citrofortunella. Popular ini sa Sur-subangan na Asya orog na sa Filipinas kun saen gamit na maray sa pagluluto. Sa Solnopan arapodan ini sa iba-ibang pangaran, acid orange, calamondin orange o Panama orange. 

Saro ining sadit na kahoy (kagobgoban, Ing. shrub)) na nalangkaw 3-6m, asin nabunga nin saradit na bungang sitrus inuusar sa pagpanamit sa kakanon asin sa mga inomon. An prutas kaini berde kun hilaw pa, nadulaw kun hinog na. Dawa ngane sinasabi na ini tal na tubo sa Filipinas, o sa ibang parte kan Sur-subangan nin Asya, sa totoo lang ini resulta sa hybrid kan mga specie sa genera na Citrofortunella asin dai bisto sa layas na kamugtakan. An lemonsito daa pinag-agom kan Citrus reticulata (Tangerine o Mandarin orange) asin kan Fortunella margarita (Kumquat). 

An prutas kan lemonsito nakaagid sa sadit, matabilog na lima, parati 25-35mm an diametro, dawa totoo naabot sa 45mm. May parong siya kan inaapod na tangerine na may mahimpis na kublit na kolor berde o narangha. An namit kan prutas medyo maalsom na matoro-tigsom dawa totoo an ubak niya mahamot an parong. An prutas na ini pwede ipalipot bilog asin magamit na garo yelong galapod sa mga inom-inomon. Sa enot na makanamit kaini, napapangalas ta garo inagom an namit nin hamis asin alsom.

An pinaghiris na tagok sa prutas paagi nin pagrunot o pagpilsi' kaini nakakagibo nin managom na inomon na apod lemonada. o pwede man sarong panamit sa pagsaro  kan vodka asin asukar. Igdi sa Asya ginagamit na gayo ini sa pagpanamit sa sira, mga manok asin sa karneng orig o baka. Ginagamit man ining pantimpla sa mga luto arog kan pansit bihon o miswa gisado. Arog kan ibang mga sitrus, ini mayaman sa bitaminang C. Siring man, an hiniris sa lemonsito pigsasalak man sa mga dogdogan o pikpikan kan mga inasal, mga litson o anoman na luto na gustong ta'wan namit alsom.  

Sa Amerika nin Norte, an suwa pigpapatalubo komo saro sanang ornamental na tinanom. Makagoro-ganyat ini orog na kun may mga bunga na. Palibhasa matalaw sa lipot, mas matubang an tubo kaini sa mas mainit na klima arog kan sa Florida, Habagatan Texas, asin Hawaii kan Estados Unidos. Kun ini minamasetera, pwede ilaog kun panahon nin nyebe sa lugar na pigdadapoan talaga nin makuring lipot. 




#Article 313: Buri (228 words)


An buri (Corypha utan)  (Ing. Gebang Palm, Buri Palm, o Talipot Palm) sarong klaseng tinanom sa pamilyang Arecaceae, na anas inaapod na mga palmera. Ini tal na tubo sa India, Malaysia, Indonesia, Filipinas, New Guinea, asin sa Norte-Subangan na Australya. Inaapod sindang mga abanikong palmera (Arecaceae tribu Corypheae), ta ini may mga pala'pa' (petioles, 2-5m an laba) na sa poro kaini diyan minatubo an mala-abanikong taraid na dahon, na ini naman matitilaba garo mga espada. Sa kalabaan kan duwang gilid kan palapa may mga tunok alagad ini pusog asin mabaskog. Nalangkaw an buri nin 20-40 metro, an habayan kan saiyang hawak naabot sa 1-1.5 metro an diametro. Pag ini nagburak na, tanda na pagadan na siya. An mahibog na kaburakan niya pwedeng lumangkaw nin 5m asin an kabuburakan na ini pwedeng magbilang sarong milyon.

An dahon kaini binabalad asin sinisirikmat sa paggibo nin mga bayong, kayab, basket o banig (hamak). Hale sa tinanom na ini, sa pala'pa', nakakapaluwas nin tolong klaseng awat, an buri, an raffia asin an buntal.

An ubod kaini natao nin arina na ginigibong kalamay sa Filipinas. An bunga kaini iyo an inaapod na sago, dawa totoo igwang palmerang sago na an ubod kaini nakukuan man gawgaw na ginigibong pansalak sa pagkakan. An sago sinasalak sa mga kakanon arog kan taho, halo-halo asin iba pa. An tinanom na buri nasirbi man na ornamental sa natad.




#Article 314: Monkayo (309 words)


An Monkayo sarong primera klaseng banwaan kan probinsya nin Davao de Oro, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Igwa ining 21 barangay asin an Mt. diwata (Diwalwal) iyo an poinakadakulang barangay na may populasyon na 16,.965 katawo. An Monkayo sarong banwaan na agrikultural, may mahiwason na pawa natatanom sa paroy asin batag. An banwaan na ini iyo man an natutukawan kan mayaman-sa-bulawan na Bukid nin Diwata na popular sa pangaran na Bukid nin Diwalwal (diwalwal, sa Bikol walwal na dila). an Bukid na ini may langkaw na 1,000m  asin bantog nanggad sa deposito niya kan bita (ore) nin bulawan. An sentro kan MOnkayo yaon sa barangay Poblacion,, 120 kilometro an rayo sa sentrong rehiyonal kan Mindanao, an Davao City.

An Monkayo namukna huli sa Orden Ehekutibo ni Pres. Ramon Magsaysay kan Sep. 14, 1954.
Bago an Ika-2 Gerang Pangkinaban, an mga namanwa igdi mga lumad na iyo an Mandaya, Bihabawon, Mansaka, asin an Manobo. Sinda haros an nakakalakop sa bilog na Monkayo. An banwang ini nasa irarom dati kan gobyerno nin Compostela-Nabunturan.

Pakagera, an paguswag kan munisipiyo nagrikas ta guminantad an negosyo kan abaka sa palibot kan Salog Agusan na nabaktas sa banwaan. Mga Kristiyanong kag-banwa harale pang Bisaya asin Luzon nagbulos pasiring igdi kaiba na an mga Instik na nagburugtak nin mga negosyo sa ngangaan kan Salog Agusan sa tongod kan lugar na ngonyan barangay San Jose na. 

Si pagpagibo kan Daan Maharlika na nagsumpay na kan Agusan asin Davao orog na nagpatibay asin nagpauswag kan ekonomiya kan banwaan. Dakul na negosyo nagralaog. An biyahe haleng syudad nin Butuan pasiring Davao napalipot na maray huli sa mga tinampong nakaag asin madali na an byahe pasiring sa mga mayor na sentro kan Mindanao.

An Monkayo nababanga sa 30 barangay.




#Article 315: Ferdinand Magellan (114 words)


Si Ferdinand Magellan (Espanyol: Fernando de Magallanes; Portuges: Fernão de Magalhães), (1480 - 27 Abril 1521) sarong maritimong eksplorador na Portuges, na kan yaon sa serbisyo kan Koronang Espanyol, naghingoa na makahanap nin pasolnopan na ruta pasiring sa Malacca, Indonesia. Huli kaini, siya an enot na persona na namoon nin ekspidsyon baktas sa Kadagatan Pacifico. An ekspidsyon iyo man an enot na pagngata' na nakaantos sa paglikos kan Kinaban na natala sa Salaysay. Dawa ngane dai niya nakumpleto an enterong byahe (nagadan siya sa Sagupaan sa Mactan, Filipinas), enot pa kaidto nakadangtol na siya sa Malacca paagi nin pasubangan na ruta kaya kumbaga nasumpay niya an saiyang paglikos sa duwang magkaibang panahon nin paglayag.




#Article 316: Antonio Pigafetta (318 words)


Si Antonio Pigafetta (c. 1491 - c. 1534) sarong aristokrata na Veneciano namundag sa Vicenza. Siya nagbayad nin mahal ngane makaiba sana asin makatabang sa Portuges na kapitan na si Fernando de Magallanes asin kan saiyang mga tripulanteng mga Kastila sa saindang paglayag pasiring sa Mga Isla nin Maluku. 

Daing gayo malinaw kun ano an agi-agi sa buhay niya kan siya sadit pa. Alagad, narekord na kan 1515, siya sarong konde na myembro sa Order of St. John of Jerusalem, na nakabase sa Isla nin Rhodes, sa Miditerraneano. Pwede ser daa na komo sarong soldados, naagihan niya an pakikisagupa sa mga enkwentro laban sa mga Turko. 

Kan siya nagpa-Espanya, natongod man na gayo na pighahanda an ekspidisyon ni Magellan pasiring Solnopan sa pag'dangtol pa-Oriente ta an katuyohan maghanap nin mga rekado (spices) na minmawot na gayo sa Europa. Naghagad siya nin permiso ki Hadeng Carlos kan Espanya na maka-iba sa sinabing ekspidisyon.

Sa paglayag asin sa pagbyahe ninda, aro-aldaw sinusurat niya an gabos na namasdan niya asin nadumanan asin kun anong mga nangyayari. Huli sa pagtala niya, naisihan kan bilog na kinaban an mga adbentura na Magellan asin na Elcano sa paglibot sa kinaban.

Nakatala man sa saiyang sinurat na diario an pinaka-enot na deskripsyon kan sarong tataramon igdi sa Filipinas, an Cebuano. 

Hale sa pighuhuna na 250 katawo, asin 5 bapor, na naglayag kaiba si Magellan kan 1519, si Pigafetta saro sa 18 na sana na nakabalik sa Espanya kan taon 1522, na nahimo nanggad an paglikos sa Kinaban pero sa irarom na kan pamamayo ni Juan Sebastian Elcano, ta si Magellan nagadan (Abril 21, 1521) duman sa sagupaan ka Lapu-Lapu sa isla kan Mactan, Filipinas. An bapor na Victoria na sana an nakapuli' sa Espanya. 

Si Pigafetta ipinalagda niya an saiyang diario kan 1523, sangkap kan  mga mapa kan saindang nadumanan pero totoo sa tataramon na Italyano asin man pinalis sa Pranses kan ibang mga parasurat.




#Article 317: Lapulapu (506 words)


Si Lapulapu (1491 – 1542) hade kan Maktan, sarong isla sa Bisaya, Filipinas na bantog bilang pinaka-enot na tinubo sa arkipelago na nagtumang sa pagkokolonya kan mga Kastila. Siya ngonyan an hinihiling na enot na Pilipinong heroe.

Naroromdoman si Lapulapu sa pagsogpo' kan pagsasakyada kan mga Kastila sa saiyang islang kahadean asin iyo an ikinagadan kan Portuges na eksplorador na si Fernando de Magallanes sa ralaban na inaapod ngonyan na Sagupaan sa Maktan.

Si Magellan enot nang napirit asin napaoyon an Hade kan Zubu (si Datu Humabon) na magpabonyag komo sarong Kristiyano asin magsumpa nin lealtad sa Espanya. Alagad si Lapulapu nagngungutiil na gayo na magpasakop. Kaiba an dakulang pwersa, linusob na Magellan an Maktan kan Abril 27, 1521 kaidto alagad sinabat sinda kan hokbo ni Lapulapu na nagbibilang labing sangribo duman sa baybayon. Makuri an ralaban alagad dai nakatabang an mga kanyon na Magellan ta dai makarani an saiyang mga bapor gibo kan magapoon sa harani sa kosa asin an paputok ninda dai makaabot sa kalaban. Nagpadara nin mga soldados siya ngane suroloon an mga kahaharongan pero ini logod an nagpalaad kan isog kan mga kabwan ni Lapulapu asin daing takot dinaguso an mga Kastila na patos sa barote' na metal alagad tinuyong garodon asin tigbason kan mga tauhan ni Lapulapu an mga tabay ta daing tahob. Sa paagi kaini dakul nagkagaradan sa mga Kastila, kaiba na si Magellan na pigsurorogan kan ini mapasungkab ta nalugad nin makuri sa walang tabay. Kan nahiling nindang daing herak na inutasan buhay an pamayo ninda, na sabi ni Antonio Pigafetta saindang salming, ilaw, ranga asin tunay na giya.. an mga Kastila nagkurutipas na pabalik sa saindang mga sasakyan.

Susog sa lumang orosipon digdi sa Sulu, si Lapulapu sarong Muslim na datu. 

An banwang Bangsamoro, na iyo an tubong kadagaan kan mga Moslem sa habagatan kan Filipinas, kinokonsiderar siya sarong Muslim asin kabuhan kan etnikong grupo na Tausug 

Saro pang pangaran ni Lapulapu, na natala ni Carlos Calao, sarong ika-17ng Siglo poeta na Kastilang Intsik sa saiyang rawitdawit Que Dios Le Perdone (Kastila,Na an Diyos Patawaron Man Logod Siya) iyo an Cali Pulacu. 

An 1898 na Pagpapahayag nin Katalingkasan kan Filipinas natomoyan si Lapulapu komo Hadeng Kalipulako kan Mactan 

An mga Cebuano nagpatindog nin sarong monumento sa pag-onra saiya sa Isla kan Mactan asin pigbago an pangaran kan Opon, pigngaranan nang Lapu-Lapu. Saro man na estatuwa ni Lapulapu ipigregalo kan South Korea sa Filipinas. Ini nakatindog na sa Liwasan Rizal. Si Senador Gordon sa ika-14 Kongreso nagsangat man nin bill na ideklara an Abril 27 bilang Adlaw ni Lapu-Lapu.

An pigura ni Lapulapu yaon sa opisyal na selyo kan Philippine National Police. An 1-sentabo na takal igwang pigura ni Lapulapu sa barayan niya. Ini totoo pigretiro na bilang kwarta (1967-1974). 
Sarong sira sa Filipinas nagngangaran na Lapu-Lapu alagad mas aram an sirang ini sa Bisaya asin Mindanao na pugapo na sa Bikol, boot sabihon sira sa kosa.

Duwang pelikula sa Filipinas inapod na Lapu-Lapu, pareho manongod sa buhay ni Lapulapu.
An chief lapu-lapu (sarong cocktail) ipigngaran sa pag-onra saiya.




#Article 318: Barack Obama (262 words)


Si Barack Hussein Obama II (pagsayod: /bəˈrɑːk huːˈseɪn oʊˈbɑːmə/; namundag kan Agosto 4, 1961) an ika-44 na Presidente kan Estados Unidos. Siya an kaenot-enoteng Aprikano-Amerikano na nagtukaw sa pwesto. Si Obama Senador kan Illinois kan Estados Unidos poon Enero 2005 abot Nobyembre 2008, kan siya magdimitr sa pwestong ini ta siya naelihir na komo presidente. An sinundan niyang presidente iyo si George W. Bush.

Siya gradwado sa Columbia University asin Harvard Law School kun saen siya an pinak-enot na Aprikano-Amerikanong nagin presidente kan Harvard Law Review. Nagin siyang sarong organisador sa komunidad sa Chicago bago siya nagin abogado; dangan nagpraktis siya sa pagka-abogado niya sa Chicago na tolod an isyu nin civil rights. Pakatapos kaini nagsirbi siya sa Senado nin Illinois sa tolong termino, poon 1997 abot 2004. Nagtokdo man siya nin constitutional law sa University of Chicagoi Law School poon 1994 abot 2004. 

Nagkandidato kuta siya sa pagka-Representante kan taon 2000 sa Kongreso alagad dai nanggana, pero pagkandidato kan Nobyembre 2004 para sa pwesto sa Senado kan Estados Unidos, siya nakaluwas. Sa pagtukaw niya, siya yaon sa magkapirang komite: sa Foreign Relations, Environment asin Public Works, Veteran's Affairs, Health, Education, Labor, Pensions, Homeland Security asin Governmental Affairs.

Mainit asin gitgitan si laban sa nominasyon sa primarya presidensyal kan Partido Demokrata kun saen kalaban niya si Hillary Rodham Clinton. Masabi pa, siya an nakatakma kan nominasyon para sa pagkandidato para presidente. Kan mag-eleksyon heneral na kan 2008, na si John McCain an kalaban asin kandidato kan Partido Republikano, siya an guminana. Nagsumpa siya komo presidente kan Estados Unidos kan Enero 20, 2009. 




#Article 319: SM City Naga (119 words)


An SM City Naga sarong shopping mall na pagsasadiri kan SM Prime Holdings na mabukas sa CBD II, Brgy. Triangulo, ciudad nin Naga, Camarines Sur, Filipinas. Ini an magiging enot na SM Supermall sa rehiyon Bikol. Bubukasan ini sa enot na quarto kan 2009. .

Image:SMNAGA1.JPG|An SM City Naga harani nang mabilog. Mabukas sa Mayo 2009.
Image:SMNAGA2.JPG|An haros-bilog nang SM City Naga mahihilig pakalaog sa CBD II hali sa National Highway.
Image:SMNaga Wide1.jpg|Panoramikong tànawon kan haros-bilog nang SM City Naga.
Image:SMNaga Wide2.jpg|Sarô pang panoramikong tànawon kan haros-bilog nang SM City Naga.
Image:SMNaga Wide Carpark.jpg|Ini an haros-bilog nang 4-level Parkingan na namomogtak sa gamping likudan kan bàgong SM City Naga. Ining ladawan pigkua sa may St. Joseph School na gampi.




#Article 320: Tausug (104 words)


An mga Tausug o Suluk sarong etnikong grupo sa Filipinas asin Malaysia. An arapodan na Tausug naggikan sa tataramon na Tau Sug na boot sabihon mga tawo nin sulog (Ingles: people of the current), na nagtotomoy kan saindang dagang tinubuan sa . An mga Tausug inaapod na Suluk sa , Malaysia. An mga Tausug kabtang kan mas dakulang etnikong grupo na , an ika-6 na pinakadakulang etnikong grupo sa Filipinas. Igwa sinda kaidto nin  na inapod na , na dati sinasakop sa kapangyarihan kaini an rona' na sa ngonyan binibilog na kan mga probinsya nin Basilan, Palawan, Sulu, Tawi-Tawi asin kan  nin  Sabah, Malaysia




#Article 321: George W. Bush (497 words)


Si George Walker Bush (namundag 6 Hulyo 1946) nagserbi komo ika-43 na Presidente kan Estados Unidos poon 2001 abot 2009. Siya an ika-48 Gobernador kan Texas poon 1995 sagkod 2000 bago siya nagin Presidente kan magsumpa kan Enero 20, 2001.

Si Bush iyo an pinaka-matuang aki kan ika-41 Presidente kan Estados Unidos na iyo si George H. W. Bush. An saiyang ina iyo si Barbara Bush. Kan maka-gradwar sa Yale University, si Bush nagtrabaho sa negosyo sa asayti kan saiyang pamilya. Inagom niya si Laura Welch kan 1977 asin nagdalagan kuta para Representante sa Kongreso kan Estados Unidos alagad dai nakalusot. Kan 1994, nadaog niya sa eleksyon para Gobernador kan Texas si Ann Richards. Si Bush nagkandidato sa irarom kan bandera kan Partido Republikano kan taon 2000 para presidente asin ginana niya an botong elektoral alagad nadaog sa botong popular kan si Bise-Presidente Al Gore. 

Walong bulan pa sana sa saiyang pagtukaw, kan Setyembre 11, 2001, an teroristang pag-atake sa Estados Unidos mangirhat na nangyari. Huli kaini, nagbungsod si Bush nin lakopan asin pangkinaban na Paglaban sa Terorismo, dangan pigboot an pagsakyada sa Afganistan kan taon mansanang iyan, asin an pagsakyada pa sa Irak kan taon 2003. 

Dagdag pa sa mga isyu sa seguridad nasyonal, ipigtolod ni Bush an polisya sa ekonomiya, pag'ataman sa salud, asin an reporma sa seguridad sosyal. Nagpirma siya na magin ley an pagtaras sa mga buhis, an No Child Left Behind Act, asin an ley sa pagtaong benepisyo para sa mga maedad na dapit sa pagbakal bulong. An saiyang termino nag-ukag na gayo nin debate manongod sa imigrasyon asin seguridad sosyal.

Si Bush guminana sa saiyang re-eleksyon laban sa kandidato kan Partido Demokrata na si John Kerry kan 2004 na nakua niya an 50.7% kan botong popular baing sa kalaban niyang 48.3%. Paka-eleksyon, naglolobo na an mga tuyaw sa saiyang administrasyon. Kan 2005, an saiyang administrasyon natuyawan na maray sa pagkapot kan probleman bunga kan si Bagyong Katrina. Kan Desyembre 2007, nakalaog an Estados Unidos sa dai pighuhunang recession (pagkupos kan aktibidad ekonomika) na sinasabing iyo an ikaduwang pinakahaloy na nakita poon kan Ika-2 Gerang Pangkinaban. Resulta kaini, napiritan an saiyang administrasyon na direktang kapotan asin pagbo'tan an ekonomiya, na nagpapasar nin mga ley sa pagbuhat asin pagpakusog kan naglulupog na ekonomiya.

Sinasabi na si Bush popular man sa kalawigan kan enot niyang termino pagka-Presidente. An saiyang popularidad nagsolnop na gayo kan patapos na si ika-duwa niyang terminong pagtukaw.

Si Bush namundag sa New Haven. Connecticut kan Hulyo 6, 1946 sa mag'agom na sinda George Hubert Walter Bush asin Barbara Pierce. Pinadakula siya sa Midsland asin sa Houston, Texas kasararo niya an apat niyang tugang na sinda Jeb, Neil, Marvin asin Dorothy. An lolohon niya na si Prescott Bush, nagin Senador kan Estados Unidos na gikan Connecticut. An ama niya, si George Hubert Walter Bush, nagserbi komo Presidente kan Estados Unidos kan 1989 abot 1993. Si Bush ika-4 man na kapinsanan lima karayo ki Franklin Pierce, na Presidente kan 1853 abot 1857.




#Article 322: Sapi-an (106 words)


An Sapi-an or  Sapian  sarong ikaapat na klaseng  kan probinsya nin Capiz, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Sola' nin Sapian na nabuka pasiring sa dagat ginigikanan nin pagbuhay kan mga taga Sapian. 
An mga nadadakop igdi iyo an tahong, talaba, banagan asin iba-iba pang klaseng sira asin mga buskay. Harani sa dagat mga atamanan nin bangus, mga osbon asin mga aniit.

Saro pang hanapbuhay sa Sapian iyo an pag'oma. Paroyan asin niyogan an mayor na pananom sa Sapian.

An Sapian nababanga sa 10 barangay.




#Article 323: Ateneo de Naga na Unibersidad (732 words)


An Ateneo de Naga na Unibersidad, sa Ingles Ateneo de Naga University (ADNU), sarong pribadong unibersidad sa pamamayo asin pagsasadiri kan mga Heswita sa Syudad nin Naga sa probinsya nin Camarines Sur, Filipinas.

Iminukna ini kan taon 1940 asin nagin sarong unibersidad kan Pebrero 20 taon 1999. Igwa ning labi sa 5,000 an estudyanteng naka-enrol ngunyan sa unibersidad. An Kolehiyo nin Komersiyo an may pinakadakol na estudyante na minabilog sa halos 40 porsiyento kan gabos na estudyante. An iba pang mga Kolehiyo sa unibersidad iyo an: Arte asin Siyensiya, Pag-adal sa Kompyuter, Edukasyon, Engineering, asin an pinakahuring namuknâ kan Hunyo 2004 na Narsing.

An ThePILLARS na namukna kan 1961 iyo an opisyal na publikasyon sa Kolehiyo, mientras an Blue and Gold na namukna kan 1949 an sa hayskul.

Kan 1940, sa imbitasyon kan Obispo (ngunyan inaapod na Arsobispo) kan Caceres na si Pedro P. Santos, asin sa panginginot ni Fr. Francis D. Burns, S.J. bilang Rector, ipinundar an Ateneo de Naga kan mga pading Heswita para sa mga kaakiaang lalaki. Ginibo an mga enot na eskwela sa edipisyo na dating ginagamit kan Camarines Sur Catholic Academy (ngunyan an Naga Parochial School). Mientras pinunan an pagtugdok kan bagong edipisyong na may facade sa pamosong apod na “four pillars.” Kan bulan kan Disyembre 1941 naglipat sa bago nindang residencia sa eskwelahan an sadit na grupo ning mga Heswita asin pinagpreparan an paglipat kan mga klase sa ipinagtukdok na istruktura pagkatapos kan Pasko, kan bigla man nagkaigwang Pacific War kan Disyembre 8. 

Kan duminatong an mga Japanese Imperial Forces sa Naga, ikinarsel an mga Heswita (apwera ki Bro. Sergio Adriatico, S.J., na iyo sana an Filipino), sinakop an Ateneo de Naga asin ginibong lokal na Fort Santiago. Sa pagliwat kan independencia kan Filipinas kan taong 1946, naliwat man ang klase sa high school. 

MInimidbid man kan Departamento nin Edukasyon an Ateneo de Naga na sarong kan Hunyo 1, 1947.

An urog na pagtalubo kan Ateneo nangaipo nin bagong istruktura nin padalagan. Kaya kan taong 1940 pig-amiendahan an Artikulo nin Inkorporasyon asin By-laws kan taong 1979, inilipat an pinakahalangkaw na autoridad kan pagpapadalagan sa Board of Trustees, an mayorya iyo an mga Heswita.

Sa halos kabangang siglo nin pagkamukna, dakol na importanteng nadiskubre asin dakol na katibaadan an inagihan kan Ateneo. An pagsakit sa ekonomiya kan panahon nin Martial Law nagdara ning pagbagsak kan enrolment sa kolehiyo. Alagad nabuhayan asin buminawi ini kasabay kan pagselebrar nin Golden Jubilee kan taong 1990. Niliwat an Graduate School kan taong 1993 na dai naghaloy kadtong dekada sitenta.

Kan 1979, an Kolehiyo asin High School an pinakainot sa Camarines Sur na ma-accredit kan Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges, and Universities (PAASCU) asin tig-accredit na pantulong beses kan taon 1992. Kan taon 1991 ibinugtak kan Department of Education, Culture, and Sports an Ateneo sa listahan ning 18 matitibay na unibersidad asin kolehiyo sa nasyon.

An 90s an dekada ning pagtalubo para sa eskwelahan. Pinaotob an CORPLAN 2000. An programa para sa paghasa nin mga paratukdo tanganing magka-igwa sinda ning graduate degrees. Nagkaigwang pondo hali sa mga donasyon para sa scholarships asin professorial chairs. Nilangkawan an standards. Nagmukna man nin mga Centers asin Institutes. Nagtugdok ning mga bagong edipisyo. Luminangkaw ang enrolment. Kan taong 1997 tigbaranga an Kolehiyo sa apat na saradit na Kolehiyo: Arts  Sciences, Commerce, Education, asin Information Techonolgy asin Engineering.

Kan Pebrero 20 taon 1999, binistong sarong Unibersidad kan Commission on Higher Education an Ateneo de Naga sa pamamayo ni depuntong Fr. Raul J. Bonoan, S.J. Agosto 28 taon 1999 man nagin panduwang Presidente kan Unibersidad si Fr. Joel E. Tabora, S.J. Kan Hulyo 1, 2011 nasanglean siya ni Fr. Primitivo E. Viray, S.J. asin sagkod ngonyan (2014) an huri iyo pa an namamayo sa unibersidad na ini.

Sa ngunyan, an ADNU iyo an pinakainot sa bilog na nasyon na nagkaigwa ning Institutional Accreditation hali sa PAASCU. Ini apwera pa sa Autonomous Status na itinao kan Commission on Higher Education (CHED) asin kan Philippine Accrediting Association of Schools, Colleges, and Universities (PAASCU) Level III sa mga panginot kaining programa.

Kan 2005 an Ateneo nagbugtak nin sarong university press para sa mga pagimprenta kan mga obra nin mga researcher asin kan mga manuskrito maninigo ipublikar. An mga operasyon kaini sa arop-aldaw an nagmamato iyo an sarong direktor manta' an pagpapublikar kan mga obra an pinal na naaprobar iyo an presidente kan unibersidad sunod sa pagrekomendar kan University Press Board.




#Article 324: Lake Sebu (241 words)


An Lake Sebu sarong ika-duwang klaseng banwaan kan probinsya nin 
South Cotabato, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Lake Sebu nababanga sa 19 barangay.

An ekonomiya nagsasarig sa akwakultura nin tilapya na pinapatalubo sa mga darakulang langoban sa danaw. Sobra sa kabanga kan daga sa palibot kan danaw okupado nin agrikultura. An  gobyerno  pighihingoa ngonyan na mapakusog an ekoturismo sa lugar.  

An pampang kan Danaw nin Sebu asin an nakapalibot na kadlagan niya erokan  kan mga tinubo na T'boli, Tiruray, Ubo asin Manobo. An T'boli, sarong mayor na tribu, bantog sa saidang kabatiran sa paghabol asin paggibo nin mga kasangkapan na tanso'. Siring man, mga mahusay sindang parasira. Pero an dakulang parte kan  populasyon binibilog kan mga Ilonggo, Bikolano asin Ilocano.

An matoninong na danaw kan Lake Sebu yaon namumugtak sa Alah Valley, harani sa Surallah, South Cotabato. Ini napapalibotan nin mga bulod asi9n mga  kadlagan. May hiwas ining 891.38 km² asin may kataasan na 1000m.

An opon (babo-damo) asin usa nageestar sa palibot kan danaw sa mga kadlaganan alagad pawara na sinda. Dakul man na mga gamgam an mahihiling na nagpipirmi igdi arog kan balinsyawan, talaod, tuiwad-tuwad, asbp. 

An gobyerno nagtagama nin kahiwasan na 924.50 km² na basta dai pwede  paglaogon sa pagproteher sa kapalibotan. Sa habagatan kan abaga nin danw igwa man ipigkaag na pawa nin mga kawayan.




#Article 325: Polomolok (840 words)


An Polomolok sarong primera klaseng banwaan sa probinsya kan South Cotabato, Filipinas. Namumugtak sa pagtangaan kan syudad nin General Santos asin Tupi. Masabi pa, an banwaan na ini erokan kan Dole Philippines, saro sa pinakadakulang pawa' nin pinyahan igdi sa nasyon. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Polomolok nababanga sa 23 barangay.

An Dole Philippines Incorporated iyo an pinhakadakula na kompanya na damay sa pagpatubo, pagproseso asin pag-eksportar nin presko asin de-latang pinya. Kan taon 2004, an  hiwas nin daga natatanoman nagt'abot nin 15,507.872 ektarya. Ini nagproprodusir nin 31.94 metro toneladang pinya sa lambang ektarya. An industriyang ini na namumugtak sa Bgy. Cannery Site, nagtaong trabaho sa 6,000 katawo. Ini na an konsideradong pinakadakulang parabuhis sa munisipyo.

An  mais an ika-duwang dakulang produkto kan munisipyo. An datos hale sa opisina Municipal Agriculturist nagbuyagyag na kan taon 2003 3,931 na ektarya o 13.46% kan total na kultibadong daga na agrikultural natatanom sa mais. An 1,236 ektarya kaini natatanoman nin tradiysonal na mais sa kasyahan na produksyon nin 3.20 MT/ektarya asin 2,695 ektarya sa hybrid na mais  na may kasyahan na produksyon na 4.0 MT/ektarya. An mayor na nagmamais iyo an mga Barangay Klinan 6, Glamang, Landan, Silway 8 asin Upper Klinan. An 30% kan populasyon mais an aro-aldaw nindang kinakakan. 

An paroy saro man sa mayor na pananom asin produkto kan munisipyo. Sa total na populasyon, 70% kaini maluto (sinapna) an aro-aldaw na kakanon. An opisina ksn Municipal Agriculturist nagreport na kan taon 2004 445 ektarya an pinagtanoman nin paroy, na 300 sana kaini may patubig, 45 kaba'ban, asin 100 na ektarya langtad. An may patubig na paroyan 2.5 beses natanom sa taon asin an nasarig sana sa oran sarong beses sana sa laog kan taon. Alagad, kulang an produksyoin asin dai makahipno sa pangangaipo kan mga residente kaya namamakal pa nin paroy sa ibang lugar.

An rekord kan Departmento nin Agrikultura nagpahiling na 1,435.52 ektarya an may tanom na asparagus. An mga pawa' nin asparagus yaon  sa Barangay Sulit, Sumbakil, Crossing Palkan, Bentung, Lapu, Pagalungan, Lumakil, Rubber asin sa Magsaysay. An mga paratanom nadadara an saindang produkto sa eksport gibo kan may mga kontrata sinda sa Marsman-Drysdale Agri-Ventures and Tropifresh. Anoman na sobra sa eksport nadagos sa lokal na merkado asin ginagamit man ini padagos sa pagpataba kan mga baka.

Sa Barangay Palkan, Kinilis, Maligo, Sumbakil asin sa Koronadal Proper yaon an mga gulayan huli kan malipot an klima asin bagbag an daga. An mga paraoma ogaring dai makaprodusir nin dakul huli sa kakulangan nin puhunan asin dara kan nababa-nataas na maray an presyo

Huli sa klima asin sa bugtak kan daga, nababagay an pag'ataman nin mga manok, orig asin baka. Sa agri-livestock na produksyon nag'abot man na 80 ektarya o 0.27% kan total na kadagaan an napanongod sa pag-ataman nin siring na mga hayop.

Kan taon 2006, ipinagreport kan Municipal Agriculturist na 322,628 na payo nin livestock an inaatman sa munisipyo. An pinakadakul iyo an sa manokan na igwang 271,420 payo kun saen 3,639 mga gunakan, 17,852 ataman sana sa natad, asin 249,929 pang-komersyal na pinag'aataman na nakakontrata sa mga iba-ibang kompanyang agrikultural, arog kan RFM, Vitarich, asin Swift. An sunod iyo an origan na may 23,719 na payo kun saen 10,970 ataman sana sa natad, asin 15,113 na payo inaataman na pankomersyal. siring man sa baka igwang 24,491ng payo kun saen 2,065 kaini inaataman sana sa natad asin 24,426 pigpapataba para sa komersyal na produksyon sa bakahan kan Monterey asin DEALCO.

An suplay alagad  kan livestock nagkukulang para sa lokal na merkado gibo kan kadakulan kan produksyon dinadara sa iba-ibang parte kan nasyon kaya nasarig na sana sa mga lokal na paraataman sa paghipno kaini arog kan mga paraataman sa ibang parte kan  probinsya.

An bukid na ini paboritong dumanan kan mga paratukad na turista. May langkaw ining 2,286 na metro.

Lungib ining magayonon pagparasulok-sulokan gibo kan mga tanawon sa laog na pano kan inaapod na stalactites (mga nagtagas na turo nin depositong mineral )  asin stalagmites (mga depositong mineral nagtubo sa salog kan lungib). Yaon man igdi an hoyop kan duros na malipot asin sa palibot an mga burabod asin busay na pwdeng parigosan.

An Natures Bounty and Spring Hill Resort may mga busay na malipot maski panahon na nin tag-init. Dinadayong gayo ini kan mga harale pa sa Upper Valley asin sa probinsya kan 
Sarangani.

Para sa turista, dai kumpleto kun dai dalawon an mahiwas na patanoman asin pabrika kan Dole Cannery.

Para sa mga masiri na  parakakan, yaon an Dole Kalsangi Club House na nagtatangro nin mga Western asin Asian cusine asin inomon.

Ini Golf course sa Kalsangi kun saen an  mga aficionado magoogmang gayo sa pagkawat.

Yaon man sa Landan an  Monasteryo kan mga Trappistine na mga madre.  Lugar ini nin matoninong na paghorophorop asin pagpangadye. Dinadayo ini kan mga deboto harale pa sa iba-ibang parte kan kinaban.

An mahiwason na  Esguerra Farm sa Kawit, Maligo sarong lugar na angay na gayo sa eko-turismo.




#Article 326: Carrascal (158 words)


An  sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Surigao del sur,Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

 
Nubenta, Red Mountain, Surigao del Sur
Susog sa adal, naaangay sa Carrascal an magkaag nin wind farm, ini mga elise na itinitindog sa pagkua nin pwersa sa duros na iyo an nagpapaitok kan mga turbine sa paggibo nin elektrisidad. Ini nin huli ta an lugar haros patag asin kulang an kakahoyan na mataong ribok sa pagosopos kan duros. Ini nakaatubang sa Philippine Sea batay sa sur-subangan asin norte-solnopan na direksyon. Sa indikasyon kan pagkatiriko kan mga kahoy, nahihiling na parati an pagosopos kan duros direksyon na norte-solnopan. Sa pagsukol kan rikas kan duros na naagi, na nagaabot 8-11 m/s, natatama sa estandarte kan industriya asin igwang marayrahay na potensyal sa pagmukna nin pwersa sa duros.

 An Carrascal nababanga sa 14 barangay.




#Article 327: Bislig (451 words)


				
An Bislig sarong ikatulong klase syudad na namumugtak sa probinsya nin Surigao del Sur, Filipinas. 
Igwa ining sukol na 331.80 kilometro kwadrado na kadagaan asin namumugtak sa ikaduwang distrito. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Bislig may sadit na palayogan na bagay sana sa saradit na eroplano arog kan Fokker 50 class. An mayor na padagka sa turista kaini iyo idtong Busay nin Tinuy-an, na binansagan na Niagara Falls nin Filipinas. An busay nagthitsurang halakbang na puting kurtina sa saiyang pagbubulos na nabulos sa tolong alontaga na an langkaw asin paghulog 55 metro. Huli sa saiyangt pambihirang gayon, masabi na iyo ini an saro sa pinakamagayon na vbbusay sa Filipinas. Mala ta itnampok ini sa sarong artikulo sa International Travel magasin.

May lokal na dyalekto igdi na ginagamit pero ngane mas lakop igdi an lenggwaheng Bisaya na Cebuano.
Kan 2000, an bislig nagin nang sarong syudad..

An pangaran kan Bislig daa naggikan sa sarong balagon na apod bislig. Sarong aldaw daa nagbatong an Hade kaiba an saiyang agom. Pagdakit sa nagtitignarakul na salog sinda inatong kan makusog na sulog. Malalamos na kuta kun dai sinda nakakurapot sa sarong balagon asin huli kaini nakahawas sinda sa pampang. Poon kaidto pigngaranan na an lugar kan hade na Bislig.

Sa historia, an panmgaran huminale daa sa taramon na bizlin na boot sabihon sarong klaseng bulawan na an kantidad duwang pesos an sarong tael. Sa sarong report kan Administrador kan Mga Rogaring Kan Kahadean na si Andres Mirandaola petsado Sept. 8, 1573na pinadara ki Haden Felipe kan Espanya nagsabi siya  tinutubod na an arog kaining klaseng bulawan dakul m,akukua sa mgas bulod-bulod asin mga bukid sa pinakaporo kan habagatan na parte kan Bislig asin sa probinsya nin Agusan.

Si Konkistador na si Miguel Lopez nasambit asin nasurat niya na Beslin (an pangaran) sa saiyang osip na “Relacion de los Yslas Filipinas” kan 152, asin siring man sa Confirmaciones de Encomienda (1616- 1700) na kan an Bislig nasa laog kan encomienda ni Alferez Juan delas Marianas, taon 1619

Sa Historia general de los religiosos descalzos del orden de San Agustin” ni Fray Andres de San Nicolas kan 1664 sinurat niya ini na Bislin.“ Siring man, Historia general… del Orden de San Agustin” ni Fray Luis de Jesus pareho an pakasurat kan pangaran. Iba pang arapodan kaini kan mga Kastila, iyo an Bislig, o Bisliq. 
Sa sarong detalyadong mapa ni Francisco Alegre, Mapa de la Provincia de Caraga, taon 1751, nasurat man na Bislig an ngaran. Poon kaidto, natood na an mga tawo na aporon an lugar na bislig.

An syudad nin Bislig nababanga sa 24 barangay.

				




#Article 328: Lanuza (129 words)


An Lanuza sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Surigao del Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An total na hiwas kaini nag'abot 395.76 km², na tumbas sa 8.7% kan enterong hiwas kan Surigao del Sur.

An Lanuza bantog komo sarong destinasyon sa pag-surfing orog na sa may Beef Breaks. An panahon nin maray na pag-surf iyo an mga bulan na Nobyembre abot Marso kan taon.

Nagsasarig an Lanuza sa agrikultura, sa pagsisira asin sa eko-turismo. 
Sa komunikasyon, yaon an Smart asin globe sa pagtaong serbisyo. Duwa man an operador nin cable TV igdi asin igwa naman nin mga internet cafe.

An Lanuza nababanga sa 13 barangay.




#Article 329: Arkanghel (197 words)


An mga arkanghel (Kas. arcangel, Ing. archangel) kaapil sa ikaduwang koro nin mga anghel. An mga arkanghel yaon sa magkapirang relihiyosong tradisyon, kabali na diyan an Kristianismo, Islam, Hudaismo, asin Soroastrianismo. Si Miguel iyo sana an inapod na arkanghel sa Bibliya siring sa binibisto pareho kan mga Katoliko asin mga Protestanteng denominasyon. Si Gabriel, nabanggit sa Lucas, konsideradong arkanghel, siring man ki Rafael, na nabanggitan sa Libro ni Tobit, asin si Uriel na nasambitan sa Libro ni Enoch. An Libro ni Tobit asin an Libro ni Enoch pareho kabali sa Kanon kan Katolikong Bibliya alagad hinihiling ini kan mga Protestante na apokripal (makaduda kun siisay talaga an kagsurat). An mga arkanghel na sinda Miguel, Gabriel asin Rafael tinatawan omaw na gayo sa Simbahan Katolika mala ta may kapiyestahan an tolong ini tuyong Septyembre 29.

An katagang arkanghel guminikan sa Griyegong tataramon na αρχάγγελος archangelos.

Sa iba-ibang kultura, an mga pangaran kan mga Arkanghel ginagamit parati komo kangaranan (enot na pangaran) nin mga lalake. 

Ginibong logo kan Ginebra San Miguel,Inc. (sarong kompanya sa Filipinas) , an akto ni Arkanghel San Miguel sa saiyang pagtigbas ki Lucifer. Ini nakata'pil sa boteng kwatro kantos kan gin na Ginebra S. Miguel.  




#Article 330: Quince Martires (1176 words)


An Quince Martires o an Kaglimang Martir kan Bikol iyo idtong kaglimang (15) mga Bikolano na itinampok na mga martir asin konsideradong heroe huli ta nagadan sinda sa makuring pasakit kan mga Kastila komo pigsahotan sindang mga rebelde asin kadamay sa mga rebolusyonaryo na nagmamawot rumpagon an gobyernong Kastila. Bilang pagromdom sa sainda, ipinatindog an bantayog sa Plaza Quince Martires.

Kagsarô (11) sa mga ini an nagadan huli ta ipinabadil sa Luneta kan Enero 4, 1897:

An apat sa kinseng martir, dai man nabadil kundi nagadan sa preso o sa harayong lugar kun saen sinda pigdistierro.

Sa kagsarong (11) ini, sa karìgonan kan Resolusyon kan Hunta Probinsyal kan Camarines Sur, na sa pamamayo ni Gob. Julian Ocampo, idinugang pa an apat na martir na dai totoo nabadil duman sa Luneta pero nagtios man nin labilabi sa bilanggoan igdi sa Filipinas asta nagadan o duman  na nagadan sa tinapokan sainda sa Fernando Poo, sarong isla na harani sa Aprika. An  apat na ini iyo sinda:

An mga martir na Bikolnon dinarakop kan Septyembre 16, 1896 asin ihinabla sa kasong rebelyon. Soboot si Tomas Prieto sa libreng boot nagpatotoo kan akusasyon kan gobyerno sibil na limang polong (50) badil an idinoong nin baroto haleng Bate kan katahawan nin Agosto, 1896 asin ta an kargang ini pinadara ni Victoriano Luciano na taga-Kabite asin itinaltag sa mga minasunod: 10 ki Don Manuel Abella; 10 ki Don Florencio Lerma; 10 ki Cornelio Mercado asin an natada' ki Padre Severino Diaz, kura paroko kan Katedral sa Naga. Hale daa ki P. Diaz an mga ini ipinanao man ki Don Camilo Jacob na pinaghatod man daa sa mga rebeldeng nagtatago sa Bukid Isarog. An pagboyboy daa ni Prieto soboot ginibo sa atubangan ni Manuel Ayala sa presensya nin anom na testigo. 

Kan Septyembre 20, 1896, si Don Manuel Abella asin si iba pang mga patriotang bikolnon ilinayag pasiring Manila sa boque de vapor na Isarog asin piniot sa Bilibid. An mga padi pigpugol sa kumbento kan Simbahan nin San Agustin duman sa Intramuros.  
 
Kan Desyembre 29, 1896 pinagbista sinda sa kasong rebelyon kan Korte Militar na pinamayohan ni Teniente Moreno Estellet na an sekretaryo iyo si Teniente Ramon Despujol. Bilang pormalidad, sindang mga akusadong patriota kan Bikol pinag-abugaduhan man ngaya ni Kapitan Diaz kan Engineer Corps asin ninda Soura, Jose Taviel de Andrade, Salgado, Rivadulla asin ni Lopez Blanco, gabos sinda mga teniente sa artilleria, infanteria asin caballeria.

Sinasabing kun ano-ano na sana an katikasan an pig-empleo kaidtong mga nagturukaw komo mga Hokom. Sa pagkadog'kadog sainda, an mga militar na awtoridad napatuga' sinda sa maski anong kaputikan, na laban sa saindang boot Hale sa pirit na pagkumpisal, si Piskal Vallespinosa nagtubod na an mga akusado nagkomitir nin aktong rebelyon. An piskal hinorot nanggad an pinakamakuring  penalidad sa irarom kan Kodigo Penal kan Espanyol, kagadanan sa pagtaytay-badil sainda.

Masabi pa, kan Enero 4, 1897 an Orden kan Hokom ipinagibo na asin sindang minasunod pinukan sa bala nin mga riple: Don Manuel Abella, Don Domingo Abella, P. Inocencio Herrera, P. Gabriel Prieto, P. Severeno Diaz, Camilo Jacob, Tomas Prieto, Florencio Lerma, Macario Valentin, Cornelio Mercado asin si Mariano Melgarejo.    
 

An sabi ni Don Mariano Goyena del Prado dakul pa dapat ideklara na mga heroe na Bikolnon ta sinda an dinarakop kan  mga Kastila, piniot, nag-aging labilabing pagsakit man sa bilanggoan, o ipigtarapok sa hararayong lugar asta nagadan siring kan su mga pinag-destierro sa Fernando Poo, sa Isla nin Carolinas asin Marianas sa may dagat Pacifico  asin sa Jolo, Mindanao. 

Segun saiya, enot na semana kan Septyembre 1896, si mga nabilanggo sa Naga ipiglunad  sa bapor Isarog, pasiring sa doro'ngan kan Cabusao. Pag'abot sa Cabusao ipighubo sa bapor na Montañes na iyo an nagdara sainda sa Manila.

Si mga nabilanggo sa Albay, kabali na diyan si Padre Gabriel Prieto, ipiglunad sa bapor na Acolus kan Oktobre 9, 1896. Pakalihis 5 aldaw nagdantol na sa Manila. Naabala sa byahe ta naghapit pang Batangas, pinurot pa an 24 bilanggo, apat kaidto mga taga Mindoro.

Sinasabi ni del Prado na dapat kuta 17 an martir na ikinaag sa sinabing monumentong inaapod ngonyan Quince Martires ta an duwang ini na mga taga Albay nagadan man sa Fernando Poo. Iyo sinda Agustino Samson asin si Bonifacio Villareal.

An mga rogaring kan mga Abella (Manuel, Mariano, Domingo), asin na Ordenanza, Valentin, asin Lerma tolos sinamsam kan mga Kastila kan Nobyembre 11, 1896. Amay pa kaidto, mga bulan na Oktobre, 1896, sinamsam man an mga rogaring ni Tomas Prieto.  Siring man, sa daing pakundangan, pig'embargo man an pagrorogaring na Mercado asin Melgarejo. Pero sa gabos kaini, an mga nabilanggo, nagsapo nin labilabing kulog sa saindang hawak, pagkakadog sainda na dai masaho. Sinisipa, hinihumbalan, sinasampaling, sinasapoyong, linalamasa nin matagas na pangba'bol, binibitay saka biglang bubutsan na mahulog sa matagas na paril, pinapadlos sagkod na magdugo saka magbaklas an kublit, gabos ini giniribo sa mga martir sa paghuba sainda nin dignidad asin pagsupog asin pagpatumpi' sainda nin makuri. 

Mala ta an osipon ni Vicente Ursua, saro man sa lampas 70 katawo na pigdarakop kan mga Kastila  (kaiba na diyan an 15 martir) sinda ni Leon Hernandez asin an saiyang bayaw na si Pablo Perpetua, nagsapo nin 200 na hapolas manta an mga takyag ninda nagagapos sa barandilya kan hagyanan duman sa kumbento kan simbahan nin Libmanan. Dangan pinirit sindang maglakaw sana haleng Libmanan pasiring Nueva Caceres. Pag'abot igdi kinadogkadog naman sinda sa kumbento kan San Francisco. Dai natagalan ni Leon Hernandez an kastigo kaya duman na siya na'otsan sa sobrang kulog sa hawak.

Idto man pigbiyahe sa Manila asin an iba ngane natapok sa Fernando Poo, bako sanang kadog an inabot kundi pagkakan pang hale sa orinolang inihian pa sana kan mga kastilang bantay. Ini an osipon man kan saro sa preso, si Eusebio Ocampo.

Sampolo sa mga martir na nasambit pigta'wan na nin onra kan syudad nin Naga paagi sa pagngaran nin mga kalye sainda, sampolo kun ipapamugtak na an Kalye Abella para sa mag'amang Manuel asin Domingo Abella. Sa dai masabotan  na rason, nalingawan na tawan  onrang indibidwal an mga martir na sa Leon Hernandez, M. Melgarejo, C. Mercado, I. Herrera asin si M. Ordenanza. An Sorsogon, pigbago an pangaran kan sarong lugar duman na dati apod Bontugan (apod kan Kastila, Montufar) asin orihinalmente parte kan Bacon, na Prieto-Diaz na. Ini sa pag'onra ki Padre Severino Diaz asin ki Padre Gabriel Prieto. 

An monumento para sa kaglimang martir napatindog sa paghingoa ni Gobernador Julian Ocampo kan taon 1918(?) kadungan kan paghaman man kan Monumento ni Rizal sa Plasa Rizal paagi nin pagkondukta nin sarong beauty pageant. Sa pageant na ini an guminanang Miss Bicolandia iyo si Ms. Socorro Abella (na naagom nin Soriano).  Opisyal na inaguraran ini kan 1923.

Sa 15 martir, tolo sana nanggad an nasusog kun saen nalubong. An restos ninda na Padre Gabriel Prieto asin Padre Severino Diaz nadukayan sa laog mismo kan Katedral nin Naga kan mga taon 1950. An ikatolo, si Padre Inocencio Herrera, nakua an lapida niya sa laog kan Simbahan ni San Francisco sa Sariaya, Quezon kan sarong nagngangaran Doroteo Danilo de Luna kan taon 2011. 




#Article 331: Baguio (207 words)


An Syudad nin Baguio (Ilokano: Ciudad ti Baguio) sarong primera klaseng urbanisadong ciudad sa gamping amihanan Luzon, Filipinas asin iyo an kabesera kan Administratibong Rehiyon Kordilyera. 

Ini itinogdas kan mga Amerikano kan taon 1900 sa lugar na kun saen nakabugtak an sarong sadit na baryo kan Ibaloi, an apod Kafagway. Kan Hunyo 1, 1903, an Baguio pigpili na magin Summer Capital kan Komisyon Filipino . Ini binilog na sarong tunay na syudad kan Asambliya nin Filipinas kan Septyembre 1, 1909. Igwa igdi kan mansyon kan presidente, mga opisina lehislatibo asin kan Korte Suprema.

An pangaran kan Baguio gikan sa katagang bagiw, sarong taramon na Ibaloi na boot sabihon lomot. An Ibaloi iyo an tubong lenggwahe igdi sa Rona' nin Benguet. An syudad yaon sa altitud na mga 1500 metro (5100 pie) na nakamugtak sa sarong tropikal na kadlagan nin mga pino na pirming maalumahad kaya nababagay sa pagtubo nin mga lomot asin mga orkid. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Baguio marokyaw na kan saiyang Centennial sa Sept. 1, 2009. Ini pagtanda kan sanggatos na taon niyang kamundagan bilang sarong ciudad.

Nababanga an Baguio sa 129 barangay.




#Article 332: Bishop Sofio Balce (231 words)


Si Obispo Sofio Guinto Balce (26 Nob. 1941 - 25 Hunyo 2004) sarong pading Katoliko na namundag sa Vinzons, Camarines Norte. Siya naordenan padi kan Hulyo 12, 1965, nanombrahan komo obispo auxiliar kan Caceres (Bicol) kan Mayo 9, 1980 sabay na nagtukaw siya bilang obispo titular kan Lamphua. Kan Hulyo 12, 1980 nagin siyang Obispo sa Caceres. Haros walong taon siya sa kargong ini igdi sa Caceres. Ibinalyo siya sa Cabanatuan asin duman nanombrahan siyang Co-adjutor na Obispo kan Mayo 21, 1988. Kan Nov. 11, 1990 pinatukaw na siya bilang Obispo kan Cabanatuan.

Si Balce nagkuang elementarya sa Vinzons Elementary School, kan saiyang sekundarya sa Camarines Norte High School (1953), asin natapos sa Holy Rosary Minor Seminary (1957). Dangan nagkua siyang Batsilyer en Artes, Teolohiya sa parehong seminaryo (1961). Nagkua siyang graduate studies sa Teolohiya sa UST Central Seminary (1961-1965), dangan sa parehong seminaryo kuminua siyang Licentiate in Sacred Theology asin Doktorado sa Teolohiya Biblikal na tinapos sa Roma (1974-1979).

Si Obispo Balce iyo an natokahan kan Simbahan na ipadagos an proyekto sa pagtogdok kan Penafrancia Basilica Minore diyan sa barangay Balatas, ciudad kan Naga. Enot na toka niya igdi iyo komo Kura Paroko asin Rektor kan Paroko kan Nuestra Senora de Penafrancia. Pigbungsod niya an Operation Penafrancia Basilica asin si patogdok nagin pugapuga sagkod na nahaman ini kan Septyembre 1981.

Nagadan siya sa edad na 62 huli sa brain cancer.

 




#Article 333: Manila Metropolitan Cathedral-Basilica (309 words)


An Manila Metropolitan Cathedral-Basilica o Basilica Menor kan Immaculada Concepcion sarong simbahan kan Katoliko Romano namomogtak sa parte kan Intramuros, sa Manila, Filipinas. Ini an harong kan Arsobispado kan Manila. Pirang beses na ini nagaba asin narumpag huli sa mga kasulo asin linog sa saiyang agi-agi nin lampas nang apat na gatos na taon. An presenteng estruktura natapos nahaman kan taon 1958, na masabing ika-anom nang mayor na pahirahay. Idinulot siya ki Santa Maria sa titulong Nuestra Señora de Inmaculada Concepcion huli sa papel niyang  patrona kan enterong Filipinas.

An enot na katedral simple sanang gibo sa tiklad asin kawayan. Nagaba ini kan bagyo kan 1582 asin natomtom sa kalayo kan 1583. An sumonod na pinatogdok taon 1581 gibo na sa gapo. Ini man narogba' huli sa linog kan taon 1600.

An ika-tolong katedral na pinatindog pino'nan kan 1594. An bagong estruktura, na may tolong nave asin pitong kapilya, pinagbendito kan 1614. Ini naman narogba kan linog kan taon 1645. An ika-apat na katedral, na engrandeng gayo, pino'nan matogdok kan 1654 asin natapos kan taon 1671, alagad naraot na grabe kan taon 1863 huli sa makusogon na linog. Pati an palasyo kan Gobernador Heneral nakadamay. Kan 1880 saro naman na abang kusog na linog nagtanyog kan katedral, mala ta napukan asin naputol an kampanaryo. Nasulit sana ini  kan taon 1959.

An ika-limang katedral nahaman sa laog kan mga taon 1870-1879. Nabendito ini sa solemneng seremonya kan Desyembre 1879. Masabi pa, narogba' giraray ini ta pigbomba kan 1945 kan mangyari an Batalya sa Manila laban sa mga hapon.

An presenteng katedral tinogdok poon 1954 abot 1958 kan nakatukaw si Arsobispo kan Manila na si Rufino Jiao Cardinal Santos. Ini ginibo sa direksyon ni Arkitekto Fernando Ocampo, sarong National Artist nin Arkitektura kan Filipinas. An simbahan iginantad sa ranggo nin sarong basilica minore kan taon 1981 ni Santo Papa Paul II.




#Article 334: Lanao del Norte (248 words)


An Lanao del Norte sarong probinsya Filipinas. An kabesera kaini iyo an Tubod. Kadolon kaini an Lanao del Sur sa habagatan, an Zamboanga del Sur sa solnopan, an Misamis Oriental sa norte-subangan, an Bukidnon sa subangan. Ini nakasuhay sa Misamis Occidental ta sa tahaw ninda nagtanga' an Sola' nin Iligan. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Saralak an populasyon igdi, mga Maranaw asin mga Cebuano. An mga imigranteng Kristiyano na harale pang Bisaya asin Luzon asin Mindanao man, nagtitiripon kadakulan sa amihanan na parte kan Lanao manta' an mga Maranaw nagtitiripon sa habagatan na parte. Igwa man dikit na Higaonon an nageestar sa kabubuldan kan ciudad nin Iligan.

Mayoria kan residente igdi mga Kristiyano (75%), an natatada mga Muslim (20%).

An mga Maranaw gikan sa lahing Malayo-Arabo. Nagbanwa sinda igdi amay pang maray kan dai pa naarabot an mga Kastila igdi sa Filipinas. igwa sindang sadiring kultura, lenggwahe. An mga kinaugalean asin tradisyon, relihiyon, kostumbre, musika asin sa iba pang bagay malinaw naiiba sa mga siring na bagay sa ibang grupo igdi sa Filipinas.

An ekonomiya kan Lanao del Norte sarig nanggad sa agrikultura sin pagsisira'. An kadaklan kan mga pabrika kaini natitipon sa ciudad kan Iligan. Ini man an nagtatao nin enerhiya sa magkapirang parte kan Mindanao. An turismo nagdadakula man na sektor sa ekonomiya kan probinsya.

An Lanao del Norte nababanga sa 22 banwaan asin 1 ciudad.




#Article 335: Baloi (117 words)


An Baloi sarong ikaapat na klaseng banwaan sa probinsya kan Lanao del Norte, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Ini man ini an namomogtakan kan Agus IV Hydroelectric Powerplant (yaon sa Barangay Nangka; 18 kilometro an rayo sa Iligan City). Ini an pinaka-enot na hydroelectric plant na nakalubong sa daga igdi sa Mindanao asin iyo an ikatolo sa bilog na Filipinas. Ini mga 120 metro na nakairarom sa daga. An plantang ini igo na makataong ilaw sa 12 beses kadakula sa ciudad kan Iligan o magpadalagan nin 20 pabrika sa semento.

an Baloi nababanga sa 21 barangay.




#Article 336: Linamon (126 words)


 
An Linamon sarong ikalimang klaseng banwaan kan Lanao del Norte, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Linamon iyo an yaon sa nagangaan na gayo sa may subangan kan Lanao del Norte. An rayo niya sa ciudad kan Iligan mga 11.5 km sa parteng sur-subangan kaini. Ini pagdolonan an Salog Linamon sa subangan, an banwaan nin Kauswagan sa solnopan, an banwaan nin Marungao sa habagatan asin  nagaatubang sa Sola' kan  Iligan sa may amihanan na parte. Saro ining banwaan hanggilid sa kosa asin konsideradong Beach Capital of Lanao del Norte na kun saen igwang nakataytay na 16 na beach resort.

An Linamon nababanga sa 8 barangay.




#Article 337: Bacolod, Lanao del Norte (105 words)


An Bacolod sarong ikalimang klaseng  sa provincia kan Lanao del Norte, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Dati an Bacolod parte sana kan banwaan na Kolambugan An terminong bacolod naghale sa taramon na bobolotoa, na boot sabihon sarong magapo na boro-boklod.

An Bacolod nababanga sa 16 barangay.

Huli ta nasa gilid kan Sola nin Iligan, may mga beach resort makukua igdi sa Bacolod.

Partikularmente, ining mga resort makukua sa Rupagan, Bacolod asin kun hale sa ciudad kan Iligan,  mga 27 kilometro an rayo nin pagbyahe.
 




#Article 338: El Nido (156 words)


An El Nido sarong primera klase na  sa provincia kan Palawan sa Republika kan Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An El Nido bantogan na destinasyon nin mga turista orog na sa mga pararorip huli sa yaman-dagat sa irarom kan mga lagoon asin mga katubigan harani sa pampang kaini: mga sira, mga gasang asin mga manlaenlaen na buskay nageestar sa irarom asin abang gayon pagparamasdan kun an pararorip nag'iisnorkel o nag'iiscuba diving man.

An El Nido man dakul sa mga saradit na isla, mga lagoon, mga baybayon asin iba pang mga dadalawon arog kan inapod na Secret Beach, Hidden Beach, Collasa Beach, 7 Commando Beach, Matinloc Shrine, Helicopter Island, Snake Island, Entalula Island, Inabuyutan Island, Simizu Island, Codugnon Cave, Small Lagoon, Big Lagoon asin an inapod na Secret Lagoon.

Nababanga an El Nido sa 18 barangay.




#Article 339: Kapatagan (200 words)


An Kapatagan sarong ikatolong klaseng banwaan kan probinsya nin Lanao del Norte, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Kapatagan igwang hiwas na 25,048.41 ektarya. Kaiba igdi an 759 ektarya na sinasabi kan banwwan nin Lala na parte pa daa kan saiyang teritoryo.

Sa parteng habagatan asin subangan, may mga kabukidan na naserbing kalasag kan banwaan sa lamasa nin mga bagyo. Igwa man ining mga kapatagan asin mga nag-alon'alon na kadagaan. Inagihan ini nin limang salog na gabos nabulos sa Sola' nin Panguil: an Maranding, Panoloon, Butadon, Kidalos asin Balili. Alagad, an mga salog. orog kun maoran,  kun minsan nasu'pay sa lugar na mga kaba'ban asin naresulta sa grabeng danyos sa mga tinanom asin sa mga ataman na hayop. 

Igwa man igdi nin magkapirang busay na pwedeng gibohon panturistang destinasyon: an Cathedral Falls, Sta. Cruz Waterfalls asin an Spring Waterfalls. An huri iyo an hinahalean kan pan-inom na tubig kan poblasyon asin kataraed na barangay. 

An klima igdi tropikal. An tig-init yaon sa bulan na Oktobre abot Hunyo. An tag-oran napoon Hulyo abot Desyembre. 

An Kapatagan nababanga sa 34 barangay.




#Article 340: Kolambugan (200 words)


An Kolambugan sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Lanao del Norte, Filipinas. An kolambugan kinua sa pangaran nin sarong kahoy (kolambug) na dagyang nagtutubo sa palibot kan lugar. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An banwaan nin Kolambugan namomogtak sa may harani kan Sola' kan Panguil asin nagaatubang sa Ozamis City kan probinsya nin Misamis Occidental. Ini 47 kilometro an rayo' sa habagatan kan kabeserang banwaan nin Tubod. An Kolambugan kadolon sa amihanan an Sola' kan Pangui, sa habagatan an Tangcal, sa subangan an banwaan nin Maigo asin sa solnopan an banwaan nin Tubod. 

Kaamayan kan ika-19ng siglo, mga migranteng Amerikano an nagkaag nin sarong kompanya sa lumber na iyo an nagpatalubo nin husto sa dati sadit-sadit na munisipyo. Iyo ini an Kolambugan Luimber Development na ngonyan nag-ngangaran nang Findlay Millar timber Company.

Kan Hulyo 1, 1936, huli sa kari'gonan kan Orden Ehekutibo Nu. 37 ni Pres. Manuel Quezon, an Kolambugan nagin sarong banwaan kan probinsya nin Lanao. An probinsyang ini nabanga sa Norte asin Sur. An Kolambugan napasakop sa Lanao del Norte.

An Kolambugan nababanga sa 26 barangay.




#Article 341: Sultan Naga Dimaporo (202 words)


An Sultan Naga Dimaporo (Karomatan) sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin  Lanao del Norte, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Sultan Naga Dimaporo namomogtak sa sur-solnopan na parte kan probinsya nin Lanao del Norte. Kadolon kaini sa norte-solnopan an banwaan nin Picong, Sultan Gumander kan Lanao del Sur, sa solnopan an kadolon niya iyo an Tukuran asin an Aurora, pareho sakop kan Zamboanga del Sur. Sa harayong parte kan habagatan kan katubigan munisipal iyo an iswil kan IIllana Bay na naentra sa Dagat Celebes.

An Sultan Naga Dimaporo nababanga sa 37 barangay.

An ekonomiya kan Sultan Naga Dimaporo sarig na gayo sa agrikultura asin pagsisira. Mayor na produkto sa agrikultura iyo an paroy, mais asin niyog. An pagsisira iyo an panhipno kan hanapbuhay kan mayoria kan populasyon igdi.

Anopaman na sekundryang aktibidad sa paghanapbuhay limitadong maray. Ini yaon mansana sa pagmolino kan bagas asin mais. An pagtindang sari-sari na patingi-tingi iyo an kadaklan na tindahan igdi.

Manongod sa pangangaipo sa puhunan, an solamenteng bangko igdi na nagtataong serbisyo pinansyal iyo an Rural Bank of Karomatan, na nakakaag sa Bauyan.




#Article 342: Baroy (232 words)


An Baroy sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Lanao del Norte, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

Dati an pangaran kan Baroy kaamayan pa kan taon 1918, Baloy. Ini daa sarong tinanom na ginigibong hamak (banig), na posible iyo an inaapod sa Bikol na bariw, saro man talagang tinanom na an dahon sinisirikmat sa paghaman nin mga banig asin ba'yong.

Ini dati parte kan Kolambugan asin nasuway igdi huli sa kari'gonan kan Orden Ehekutibo Nu. 222 na pinagboot ni Pres. Elpidio Quirino kan Hunyo 10, 1949.

An Baroy namomogtak 69.1 kilometro sa sur-solnopan kan syudad nin Iligan. Nakalugar man ini sa amihanan kan Sola' nin Panguil, sa subangan  kan banwaan nin Tubod, sa habagatan kan Salvador asin sa solnopan kan  Lala.

An hiwas kan Baroy naabot sa 80.09 metro kwadrado asin basado sa populasyon niya kan taon 2007, an surusuan (densidad) niya 2.67 katawo lambang ektarya o 267 katawo lambang metro kwadrado. Alagad sa urbanisadong lugar, naabot 21.9 katawo lambang erktarya o 219 katawo sa sarong metro kwadrado.

Sa total na 8,009 ektaryang hiwas, an mga 4,921.6994 na ektarya kaini nakatanom sa niyog, asin an tada na 426.70ng ektarya nakatanom sa paroy. Sa paroyan, 251.2 ektarya may patubig asin 175.50 ektarya sarig sa oran.

An Baroy nababanga sa 23 barangay.




#Article 343: Abdelaziz Bouteflika (220 words)


Si Abdelaziz Bouteflika (Arabiko: عبد العزيز بوتفليقة‎) (namundag kan Marso 2, 1937 sa Oujda, Morocco) Presidente kan Algeria poon 1999
sagkod ngonyan. Dati siya an Ministro sa Foreign Affairs poon 1963 abot 1979. Bilang presidente, siya an nakapaontok kan gera sibil sa Algeria kan ini nagbungkaras kan 2002 asin siya an nagpa'ontok man kan pamomoon panremalaso kan Pebrero 2011 kan mga panahon na maribok sa Tangang Subangan huli sa inaapod na Arab Spring. Siya nagsirbe man bilang presidente sa Asamblea kan Pigsararong Nasyon.

Sa pag'oltan kan taon 2010 asin 2012, makuring mga protesta an nagbutwa sa Algeria na naghuhurot nin pagsangle kan rehimen asin sa paghanap nin mga remedyo sa mga problema sa pagkawarang trabaho, korupsyon, pag'ipit sa talingkas na pagboses, asin man sa tios na kamugtakan nin pagbuhay.

Kan Nobyembre, nalampasan niya sa rekord si Houari Boumédienne bilang pinakahalawig na nagtukaw presidente kan Algeria.

Siya enot na aki kan saiyang ina asin ikaduwang aki kan saiyang ama. An saiyang ama ((Ahmed Bouteflika) asin ina (Mansouria Ghezlaoui) guminikan sa rona nin Tlemcen, Algeria. Si Bourelflika may tolong tugang na babae sa ama asin apat na tugang na lalake (Abdelghani, Mustapha, Abderahim asin Saïd), sarong tugang na babae (Latifa). An saiyang tugang na si Said doktor na personal niya saka sinasabing importanteng pigura sa ubod na tiripon kan saiyang mga tagasuporta.




#Article 344: Arok (196 words)


Mga kolor, arok o dokot:

An mga arok sinasabing may primaryang mga kolor na iyo an pula, asul, asin giyaw. An sekundaryang mga kolor iyo an lila o gitling, gadila o berde asin narangha. An sekondarya resulta kan pagsoro-saralak kan mga nangengenot na arok. Dangan naman an sinasabing tersyarya nin mga arok (o tertiary, apod sa Ingles) iyo pagsoro-saralak kan primarya asin sekundaryang mga kolor.

Igwa man na inaapod na  mga magkakatugma, magkakatambal, magkakaparehas o magkakaternong kolor (Ingles: complementary color), o an mga kolor na dai naglalaban bagkus nagtatabngan - lalo na kun ini magkakataid - an mga ini.  Kung hihilingon an rida nin mga kolor, an mga magkakaternong kolor na ini, iyo tong mga tuwirang nasa atubangan kan lambang saro.  Ini an mga nagtatarabangn o magkakaaramiguhan pares nin mga kolor nin huli ta ini kapwa parehas an kusog o dating ninda pag nahiling kan mga mata.  Magkaka-akma an mga kolor na ini.  Halimbawa: kun hihlingon an sarong rida nin mga kolor, dai kinokontra kan pula an katumbas kaining berde, an kakambal kan giyaw iyo an lila, mantang katerno naman kan sinabilaw an kahel.

Ipinapahiling kan mga minasunod na paglaladawan an ugnayan kan mga magkakatugmang kolor:




#Article 345: Totopan (143 words)


An Totôpan ( o, tôpan) sarong kasangkapan na mayormente pada'tolan sa paghaman nin mga bagay, siring kan pagsinsel, pagtoltog sa aktong paglukas o pagporma, kan batbat (lansang) o aserong gamit.

An totôpan haloy nang ginagamit poon pa kan sinasabing Panahon nin Bronse (In, Bronze Age) kan mga panday-sa-batbat. Kan mga panahon mas amay pa igdi nagagamit man ini sa pagtapyas asin pagtiltig nin gapo. 

Kadakul mga pag'onabi manongod sa totôpan sa mga antigong Griyego asin Ehiptong kasuratan. Ini napakarhay na maray an desenyo asin pakagibo kan maglaog na an sinasabing Tangang Panahon
(In., Middle Ages) kan an pagpanday sa batbat nagin nang lakoplakop.

Sa pag-isog kan panahon, luwayluway nawawara na an importansya kan totopan ta an produksyon mekanikal nangangaipo na nin mas espesyal na piyesa sa paghorma. Totoo, ginagamit pa man ini kan mga panday sa mga pasadyang trabaho asin kan mga para-tsapa.




#Article 346: Tangcong Vaca Guerilla Unit (246 words)


An Tangcong Vaca Guerilla Unit, siring man Tancong Vaca Guerilla Unit (TVGU), sarong gerilyang grupo laban sa mga Hapon na pigtogdas ni Elias Madrid kan Marso 8, 1942 sa San Nicolas, Canaman, Camarines Sur. Pigpamayohan ini ninda Major Juan Q. Miranda, pamangkin ni Madrid, asin Leon Aureus na taga-Libmanan, Camarines Sur.

An TVGU iyo an pinakamakusog sa mga gerilyang grupo laban sa mga Hapon sa laog nin tolong taon na mayong suporta halì sa mga Amerikano asin Filipino sundalo.

Nabawì kan grupo an kapitolyo kan Camarines Sur sa pakikipagtabangan kan iba pang gerilyang grupo asin mga agta. An pinakamatriyumpong operasyon kan grupo iyo an an pagsakyada sa Taguilid Pass sa Pamplona, Camarines Sur kan Nobyembre 1942 na 186 na mga Hapon an nagadan kaiba si Heneral Takano. 

Sarong monumento na nagtataong onra asin pagromdom an mahihiling sa Requejo Park sa Canaman, Camarines Sur. Sa San Nicolas parehong banwaan, sarong tandâ an ibinugtak kun sain namundag an gerilyang grupo.

Sa sarong makahulogan na akto, an gobyerno lokal kan barangay nin San Nicolas, Canaman nagpatindog nin sarong monumento kan Marso 8, 2017 para sa tolong mga gerilya na iyo sinda Elias Madrid, Juan Q. Miranda, asin Leon Aureus sa pagtala' sa historya bilang sinda an kagmukna kan Tangkong Vaca Guerilla Unit na mismo tinogdas sa laog kan nasabing barangay.

An Mt. Bernacci, sarong bulod sa Libmanan, Camarines Sur, inaapod na Tangcong Vaca huli sa hitsura niya na kun tatanawon sa harayo garo na nakakaagid sa tangkong kan baka.




#Article 347: Marcelo H. del Pilar (351 words)


Si Marcelo Hilario del Pilar y Gatmaitan (Agosto 30, 1850 - Hulyo 4, 1896) sarong Pilipinong lider rebolusyonario. Siya an nguhod sa sampolong (10) aki kan mag-agom na Don Julian del Pilar asin Blasa Gatmaitan. 

An naagom niya iyo mansana an saiyang pinsan na si Marciana del Pilar. Nagkaigwa sinda nin pitong aki. 

An Colegio de San Jose iyo an enot na piglaogan niyang eskwelahan sa Manila. Nakua niya igdi an saiyang Batsilyer de Artes. Kan nagsunod na taon, siya nagkuang abogasya sa Unibersidad kan Santo Tomas asin natapos niya an kurso kan taon 1880. Kan 1882 nagporma siya nin sarong pahayagan, an Diariong Tagalog. 

Si del Pilar matalento. Maray maggitgit nin biyulin, magpiyano asin magplawta. Maray man siya sa eskrima. Sa panahon nin Flores de Mayo asin sa mga harana, magagayon an mga kinakanta niya asin mga tinutogtog niya sa biyulin. Mahusay siya magsurat asin, bakong arog ki Rizal na nagparasurat sa taramon na Kastila, siya ginamit an Tagalog sa pagsurat asin nasabotan na gayo an mga panunuya' niya kan mga karara'tan kan mga Kastilang administrador. Sa bangketa, sa mga bulangan madaling naintindihan an mga dinadara niyang propaganda.

Kan siya pig-initan na kan mga Kastila, duminulag siya asin nagpasiring sa Espanya. Duman nagin siyang maigot na taga-ambag nin mga artikulo sa peryodikong La Solidaridad, sarong peryodikong ibinongsad kan mga repormistang Pilipino sa Madrid, Espanya sa katuyohan na magkampanya para sa ikakarahay kan kamugtakan kan Pilipinas. Si del Pilar nagsurat duman gamit an bansag na Plaridel. 

Nabisto siya nin husto duman sa Espanya komo sarong parasurat asin sabi ngane kan peryodikong Kastila na La Politica de España en Filipinas, sarong pahayagan kan mga prayle, .. si Marcelo H. del Pilar iyo na an pinakadakula na peryodista na guminikan sa lahing Pilipino.

Nagadan siya sa tuberkulosis sa sarong Publikong Ospital sa Barcelona, Espanya kan taon 1896 sa edad na 46.

Si del Pilar sa totoo lang bakong rebolusyonaryo na maghorot nin katalingkasan. Siya sarong repormista na boot man lang maparahay an makuring sitwasyon pulitikal asin sosyal igdi sa Pilipinas. Kasaro kan mga kapwa niya repormista sa Espanya, minamawot ninda an mga minasunod:




#Article 348: Ayam (151 words)


An ayam (Canis lupus familiaris) sarong klase kan inaapod na canine, na sarong klaseng mammal sa orden kan Carnivora. An terminong ini sinasakop an gabos na hayop na mga layas (feral) asin idtong mga pina-garo' (domestikado) alagad dai sakop igdi an mga inaapod na canids arog kan mga lobo. An ayam saro sa kadakul na hayop na inaataman kan tawo sa lawig nin panahon. Nagin kontrobersyal an ayam ta manta ini pinapadangat na ataman kan tawo, ginigibo man kakanon (somsoman) asin uso an kinaugalean na ini sa magkapirang kultura, bagay na kinkontra kan mga aktibistang grupo na may pagmakulog sa mga kahayopan, na an saindang pananaw an mga ini dapat tratohon nin maboot asin dai pagringisan.

Sa Bikol, inaapod man an ayam na dayo, ido, tito'  (parati kun sadit pa), damayo' , gamadya' o gadya'  (kun anggot, pero an huring kataga' na ini, susog ki Lisboa, (p. 132) boot sabihon elepante




#Article 349: Simbahan kan Quiapo (440 words)


An Simbahan  kan Quiapo sarong simbahan kan Romano Katoliko na nakalugar sa Quiapo, Manila sa Filipinas. Inaapod man ini na Basilika Menor nin Nazareno. Bantogan an simbahan na ini huli kan saiyang estatuwa na Itom na Nazareno na iyo an sentro kan debosyon kan mga Katoliko tuyong Enero 9 taon-taon. Naitindog an simbahan na ini kan 1582 asin makangalas na dai narumpag kan Ika-2 Gerang Pangkinaban apesar an palibot kaining mga edipisyo biyo nagkarurunot resulta kan gera. Pininturahan gatason ini pakatapos masulo an orihinal na edipisyo sa arkitekturang baroque Mehikano kan taon 1928.

Sa presente, an simbahan na ini sakop kan Arkeodiosesis nin Manila, asin an rektor ngonyan iyo si Rev. Msgr. Jose Clemente Ignacio na nagsangle' ki Msgr. Josefino Ramirez kan an  huri natokahan na rektor sa Arkeodiosesis na Santuario kan Divina Misericordia sa Maysilo, syudad kan Mandaluyong.

Kan si Gobernador Heneral Santiago de Vera tinogdas an Distrito nin Quiapo kan Agosto 29, 1586, an mga misionerong Pransiskano tinogdok an pinaka-enot na simbahan sa Quiapo gibo sana sa kawayan asin tiklad. Nasulo ini kan taon 1639. Naitindog liwat ini asin pahoro-hirahay asin pagpagayon kaini nagin pusog an edipisyo na parte narumpag naman kan paglinog kan 1863. Sa superbisyon kan mga Pading Eusebio de Leon asin Manuel Roxas, an ika-3 simbahan natindog naman kan taon 1899, na si P. Roxas ngane naka-amot nin kontribusyon nag'abot Php 40,000.00. Sa kasulo kan Oktubre 10, 1928, natomtom na gayo ini asin natada na sana an mga pader saka kampanaryo. Si Doña Encarnacion Nakpil de Orense, na namayo kan Komite kan Paroko, naghingoa makadamot nin kwarta ngane mapatindog liwat an simbahan. Si Arkitekto Juan Nakpil iyo an nagin responsable sa pagtogdok kaini. Milagrosong gayo na ini dai narumpagt asin narunot kan Ika-2 Gerang Pangkinaban dawa ngane an mga naka-palibot saiyang mga edipisyo nagkarurunot.

An  mga prayleng Agustinos Recoletos dinara an estatuwa ni Itom na Nazareno sa Simbahan ni San Juan de Bautista sa Bagumbayan, na ngonyan  parte na kan Parke ni Rizal/Luneta, kan Mayo 31, 1606. An imahen na ini idinakit naman sa Simbahan Recoleto kan San Nicolas de Tolentino kan taon 1608. Dangan kan 1787, si Bsilio Sancho de Santas Junta y Rufina, S.P., na iyo kaidto an Arsobispo kan Manila, pinag-boot na ihubo an imahen sa Simbahan kan Quiapo.

An Simbahan kan Quiapo, tuyong soro-semana igwang panobena pagbiByernes, asin may prusisyon taon-taon tuyong ika-9 nin Enero para sa pagdedebosyon kan ginatos na ribong mga Katoliko. Roborobo an mga deboto nadulok asin napangadye sa atubangan kan imahen ni Itom na Nazareno sa paglaom na mararahay sinda asin magigianan sa mga problema kun ini idulok ninda igdi sa tinutubod na milagrosong imahen ni Hesukristo. 




#Article 350: Amamanggi (125 words)


An amamanggi saro sa ehemplo kan inaapod na mga beetle kun sa Ingles asin an mga ini iyo an may pinakadakul na bilang nin specie. Napipisan sinda sa order nin Coleoptera (sinasayod /ˌkoʊliˈɒptərə/; hale sa Griyego κολεός, koleos, sarongan; asin πτερόν, pteron, pakpak, kaya nakasarong na pakpak). an mga ini igwang dakul na nabistong hayop sa siring na mga specie sa bilog na kahadean kan mga kahayopan, na naabot 25% kan gabos na hayop, 40% kan nabisto nang mga specie nin insekto (mga 150,000 na specie) asin ta dakul pa an nadudukayan. Ginagaom na naabot an total na bilang kan mga specie kaini nin pag'oltan 5 abot 8 milyon. An pinakadakul kaining pamilya yaon sa order na ini, an mga weevils, o snout beetles, Curculionidae.




#Article 351: Dong Hoi Airport (225 words)


An Dong Hoi Airport (Byetnam: Cảng hàng không Đồng Hới or Sân bay Đồng Hới) sarong palayugan sa Dong Hoi, Quang Binh, Vietnam. An palayugan na ini namomogtak sa Loc Ninh commune 6 na kilometro an rayo sa amihanan kan syudad nin Dong Hoi, na kabesera kan probinsya nin Quang Binh. 

An palayugan nagookupar nin 173 na ektarya, sa baybayon na lugar na naghahanggilid sa kosa kan South China Sea. An padalaganan nagrarani sa kosa na mismo asin haros nag-aabay sa Highway 1A. Dati ini ginibo kan mga nagkolonyang Pranses dai pa aspaltado kan mga taon 1930 ta nagsirbe sa Enot na Gerang Indotsina. Pinakarhay ini kan mga Byetnamo komo base ninda kan Gerang Byetnam.

Kan Agosto 30 2004, pino'nan an pagmoderno kaini asin nakatalaan kuta na mabuksan kan 2006, alagad natapos nanggad asin nainaguraran kan Mayo 2008. Kan Mayo 18, 2008, pigdeklara na ining opisyalmente bukas na asin an enot na palayug komersyal naghale sa Internasyonal na Palayugan kan Noi Bai kan Hanoi. An Palayugan kan Dong Hoi iyo an ikatolong Palayugan Internasyonal, an duwa pa iyo an Palayugan kan Phu Bai sa Hue (90 milya an rayo sa habagatan kan Dong Hoi) asin an Palayugan kan Vinh sa probinsya nin Nghe An (97 milya an rayo sa amihanan kan Dong Hoi). An padalaganan kaini nagsusukol na 2400 m x 45 m, enterong aspaltado.




#Article 352: San Remigio, Antique (287 words)


An San Remigio sarong ikatolong klaseng banwaan kan Antique, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. Ini 21 kilometro an rayo sa San Jose de Buenaventura, an kabesera kan Antique. 

An munisipyo kan  San Remigio nag'ani nin 13,074.02 tonelada metriko nin paroy sa hiwas na tanoman na 41.87 km², an 22 porsyento  kaini may patubig asin an kadakulan nagsasarig sana sa oran.

An trasportasyon igdi sinserbihan kan 50 may prankesa asin 75 mga dyip na nagbyabyahi sa rutang San Remigio-San Jose. An banwaan na ini igwang katitinampohan nagbibilang nin 187.452 kilometro, an 42.696 kilometro mga sa munisipyong tinampo asin an 136.124 na kilometro mga tinampong barangay. Igwa igdi nin 11 mga tulay na may total na laba na 321.391 kilometro.

An San Remigio nababanga sa 45 barangay.

An San Remigio may total na hiwas na 336.50 km², an haros 70% kaini bukid-bukidon asin an natatadang 30% kapatagan asin mga nagaalon-alon na kabubuldan.

An agrikultura nakalaklak sa 47.815 km² na kadagaan. An 44.37 km² kaini natatanom sa mga pananom na pangkakan, 1.035 km² para sa permanenteng mga pangkakan na tinanom asin an 2.41 km² para sa pagkultibar nin mga pananom  na pangkomersyo.

An San Remigio may mga atraksyon na natural arog kan Igbaclag na Lungib, an Bato Cueva, an Magpungay Cave, an Busay kan Pula, Busay kan Timbaban, asin an Busay kan Batuan. Igwa man ini kan  Danaw nin Maylumboy asin Danaw kan Danaw, an gapo ni Datu Sumakwel, an Bato Bintana asin White Castle Stone asin an kanap-na-kabubuldan nin San Remigio. Sa mga langtad  kan Bgy. Tubudan asin La Unio makukua an poinakadakula na flower nin RAFFLESIA.
Cueva, 




#Article 353: Manok (792 words)


An manok (Gallus gallus, may beses, G. gallus domesticus) sarong napagaro' na gamgam. An bagong nadukayan na adal, ini palan 10,000 nang taon kadto pa pigpapagaro asin pigaataman sa Byetnam. An pagtubod dati ini an pagaataman kaini asin pagpagaro nagpoon sa Indya. Hale sa India an inaataman asin garong gamgam na ini nakaabot man ini sa Persya, sa lugar kan Lydia, sarong lugar sa Habagatan kan Menor na Asya na yaon sa irarom kan pagsakop an Persya. Dangan an mga manok na pinagaro naglakop man sa Gresya mga ika-5 siglo(BCE) an nakaagi. Sa Ehipto poon pa kan ika-18 Dinastiya, an gamgam na aro-aldaw nagsosogok, nagdatong sa nasyon na ini komo sarong tributo haleng Babylonia, ini susog sa kasuratan ni Tutmose III. Mayo nasambitan an manok sa Daan na Tipan.

An mga bagong pagaadal sa genes kan manok nagpapahiling na ini pwedeng guminikan pareho sa inaapod na Red Junglefowl asin sa Grey Junglefowl (G. sonneratii).

An manok iyo an saro sa pinakalakop na inaataman na hayop. Ini may populasyon na 24 bilyon kan taon 2000, na mangyari pa an manok iyo na an gamgam na pinakadakul nabubuhay igdi sa kinaban. An mga tawo inaataman ini ta kinakakan ninda an laman asin sugok kaini. 

Sa Estados Unidos, Kanada asin Australya, an may edad nang manok na lalake inaapod na cocks, na kun sa Bikol an apod kaini lalong. An huben pang manok na lalake, dai ma lampas sa edad na sarong taon inaapod man sa mga lugar na ini na cockerels., sa Bikol man inaapod na sulog. An hinalean na nin kakayahan na maka-semilya, inaapod man na capons, siring man sa Bikol inaapod na kinapon. An manok na sobra sa sarong taon an edad, inaapod na hens, na kun sa Bikol an apod gonâ asin an inaapod ninda na pullets, apod man kaini sa Bikol, dumaraga.

Sinasabi daa na sa Australia, New Zealand asin Britanya, may termino para sa arin man na manok na anoman na edad o babae man o lalake: chook, na simpleng inaapod sa Bikol na manok asin an mga omboy pang manok an apod sa mga lugar na iyan chicks na siring man sa Bikol inaapod na siyô. o siwô.

An mga manok daa mga omnivores, na boot sabihon daing pili an tinutuka, na pwedeng dahon, pisog nin tinanom, o pwede man kumakan nin mga hayop. Sa layas, an manok nagkakayas, naghahanap nin mga pisog kan mga tinanom, nagtutuka kan mga layoglayog o mga insekto asin nakakan man ngane kan mga saradit na hayop arog kan lokton, tabili, buru-buaya, o saradit na kinô. 

Sa natural na kamugtakan, an manok natagal an buhay nin lima abot onseng taon. Alagad, sa ataman na kamugtakan na pangkomersyo, an manok binubuno na pag edad pa sanang anom (6) na semana. An mga gonang parasugok pwede sumugok nin mga 300 na sugok (bunay) sa sarong taon. Pakalihis nin kagduwang (12) bulan, napoon nang pagluya an pagsusugok kaini asin an mga ini binubuno sa pagproseso nin mga kakanon na pang-omboy, para sa mga ayam asin iba pang kakanon. Natatala sa rekord kan Guinness Book of World Records na an naggurang nanggad na manok nag'edad nin kag'anom (16) na taon, tapos nagadan na ini, atake sa puso.

An lalong maririsa man huli sa saiyang mga balukag na mararaborab an kolor, may haralabang loyloy na lawi saka buntot na makikilyab, mga balukag sa liog na natorangkig kun nakikipurok.

Bistong maray an lalong sa gona ta siya mas darakula asin haralaba an saka, mas dakula asin giringgiting an palong (papatlongon) na parati makilyab na pula, saka sa liog sa irarom kan tuka niya igwang kayat na malogyat na laman an kolor pula man, na an apod kaini lambi-lambi. An saka kan pam-purok na lalong iyo an tinatambodan kan bulang, sarong mataromon asin mapanason na aserong kawit porma kan gapas.

An ibang kasta nin manok tinutuboan nin pinong balukag na nahitsurang may bigote o bongot sa palibot kan tuka. 

An mga manok na inaataman dai kayang maglayog nin harayo, alagad an mga saradit na kasta nakakalupad lampaw sa mga kudal asin nakatotogdon sa halangkaw na sanga kan kahoy kun saen nahapon sinda. Nakaluyap ini sa harayo parati kun nagdudulag sa kinakatakotan.

An mga manok makiramason sa kapwa niya asin nagbubuhay-buhay komo sarong gipaw. Nagsasaro asin nagtatarabang sinda sa paghilomlom sa mga sogok asin pagpadakula kan mga siyo-siyo. An mga manok may sinsabing padaraogan asin uso sainda an turusikan sa pagpahiling kun isay an kagdaog sainda. An dominante iyo an may enot na lugar sa kakanan asin sa mga magayon na lugar paggigibong tataghan. Nadidisturbo an relasyon na ini - kun isay an kagdaog asin kun isay an pahonod- kun may hinahale sa grupo o may isinasalak sa grupo. Kun minsan naabot sa punto na nagdudurugoan sa turusikan asin may nagagadan.




#Article 354: Galimuyod (119 words)


An Galimuyod sarong ikaapat na klaseng  kan probinsya nin Ilocos Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Galimuyod nababanga sa 24 barangay.

An banwaan na ini dati inaapod na Cabisilan. Iyo ini an pinakadakulang baryo kan Candon kan panahon nin Kastila. An iriwal sa daga sa mga habitante kan Gimuyod asin kan kadolon na baryo Sapang nangyari pinag-areglo paagi nin pagbognotan pisi {gin-nuyod, Ilokano) kan duwang lado, sarong klaseng kawat na uso kaidtong panahon. An mga taga-Cabisilan iyo an nanggana kaya an mga gurang pigngaranan ini na Galimuyod, hale sa Ilokanong katagang tali (pisi) asin ginuyod (binutong, ginuyod).




#Article 355: Magsingal (171 words)


An Magsingal sarong ikatolong klaseng  sa probinsya kan Ilocos Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Magsingal nababanga sa 30 barangay.

Sinasabi na an pangaran kan Magsingal naghale sa tataramon na Ilokanong Mayisingal, na boot sabihon hiroon.  Pinanongod an pangaran na ini kan an kampanaryo kan munisipyo pinag-isog sa presenting nalulugaran niya. Si Kapitan Juan de Salcedo saro daa sa nagtogdas kan munisipyo.

An mga orihinal na kagbanwa igdi iyo an mga Itnegs na iyo an inabotan ni Salcedo kan siya napa-agi igdi. Naghingoa siyang maalok an gabos na magkugos na sa pagtubod nin Kristianismo alagad bako gabos nagsunod asin an mga ini nagdurulag, nagbanwa na logod duman sa bandang sirangan kan Bantay Bul-lagaw (Bukid nin Bul-lagaw).

An Saint William's Institute, na pinapadalagan kan mga madre kan Sisters of Saint Paul of Charities iyo an mayor na eskwelahan sa banwaan. Yaon man igdi an Magsingal Institute, sarong haiskul na pribado.




#Article 356: Batanes (100 words)


An Batanes iyo an yaon sa pinakanorteng asin pinakasadit na mga provincia kan Republika kan Filipinas pareho pag-abot sa populasyon asin hiwas nin kadagaan. An kapitolyo provincial kaani iyo an Basco.

Kompwesto nin sampulong isla na namomogtak 162 km norte kan islang Luzon sa Luzon Strait asin parte kan rehiyon Cagayan sa Luzon. Sa grupo kan mga islang ini, an pinakadakula asin pinaka-importante iyo an Itbayat, Batan sagkod Sabtang.

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Nababangâ an Batanes sa 6 banwaan.




#Article 357: Narvacan (263 words)


Narvacan sarong ikaduwang klaseng  kan probinsya nin Ilocos Sur, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Narvacan nababanga sa 34 barangay.

An Narvacan nadukayan nin sarong pwersang ekspidisyon hale sa Vigan na isinobol ni Juan de Salcedo, sarong militar asin nabigador na Kastila. Tinutubod na an pangaran na Narvacan naghale sa Ilokanong tataramon na Nalbakan, na boot sabihon naraotan kan panmdagat na sasakyan., 
An mga Augstinong prayle iyo an nagtogdas nin sarong parokong Romano Katoliko kan Abril 25, 1587 igdi. Kan taon 1589, si Gob. Santiago de Vera, na iyo an presidente kan Audencia royal, pinagtokahan si Nicolas de Figueroa komo pinaka-enot na Encomdendero de Narvacan.

An ekonomiya kan Narvacan nagsasarig sa produksyon kan mais, cotton, indigo, paroy, tubo, asin tabako. An Narvacan nakalatag sa sarong wadi (valley) napapalibotan nin mga kabukiran. Bagbag an daga, asin malipot an klima niya.

Kadakulan kan tawo digdi mga Romano Katoliko pero igwa man nin darodakula na grupo nin mga Kristiyanong Methodist. An lokal na tataramon Ilokano.

An Baybayon kan Sulvec saro sa paboritong lingaan kan mga turista.  An mga turista binibisita man an Sulvec Watchtower, sarong torreng ladrilyo na tinogdok kan mga Kastila na tanawan kun may nagdadangadang na mga pirata haleng dagat. 

An Narvacan School of Fisheries, sarong sanga kan Ilocos Sur Polytechnic State College (ISPSC), yaon namogtak poon pa kan 1964 igdi. Base man ini kan mga operasyon kan ika-503 na Infantry Brigade kan Philippine Army na namamahala kan Citizen Armed Forces Geographical Units.




#Article 358: Casimiro Perfecto (308 words)


Si Casimiro Ferrer Perfecto sarong edukador, parasurat asin tagapalagdâ kan Sanghiran nin Bikol.

Napangagóm ni Perfecto si Nicolasa Ponte Perfecto asín igwa sinda nin walong aki: an matuáng si Angustia na nagpaagóm ki Francisco Celebrado, Josefa; Concejo na nagpaagóm ki Gabriel Prieto, José, Monserrat na nagpaagóm ki [Ignacio  Salgado Sr.], Josefina, Casimiro Jr, Milagros na nagpaagóm ki Salvador Sanchez, Nicolasita na nagpaagóm ki Efrain Opinion Lamprea Sr. na yaon nakaestar sa Mandurriao, Iloilo

Sarô sa matimbáng na isinúrat niyá asín nagin toltólan kan mga historyador ngonyán iyó an artikulong Mga Pagkagiromdom ninsi Aldaw na Tigdorolagan Digdi sa Naga. Ipinalagdâ iní sa Sanghiran nin Bikol kan 1927. Digdí madetalye niyáng ipinagladáwan an mangirhát na pangyári kan mag-alsa an duwáng kabò sa Gwardya Sibil na sindá Felix Plazo asín Elias Angeles. Pina-istorya niyá digdí an saróng empleyado sa Imprenta nindá na nakasaksíng gayó, kaibá an saíyang mga pagmasíd, kan si mga nangyáring purutókan asín baradílan sa haraníng tongód kan paimprentahan. Iní huli ta pirá sanáng dupá an rayô kan paimprentahan sa Simbahan nin San Francisco, kun saen dumán nagpaíli si mga Kastila. 

Dakól pa siyáng isinúrat na regular na nagruluwás sa Sanghiran kan iní piráng taón na napalagdâ kan saíyang paimprentahan. Alágad an paimprentahan niyá nadámay sa natomtóm kan tuyong binomba kan mga Amerikano an Palasyo Arsobispado nin Caceres‎ huli sa paghunà na ginagámit iníng pailíhan kan mga soldados na Hapon.

Totoo, binuhay pa niya an saiyang negosyo na an pigdara nang pangaran, Imprenta, Libreria y Encuadernacion de Casimiro F. Perfecto pakatapos kan gera, alagad pagkahaloyhaloy kaidto naghubo na siya sa Mandurriao, Iloilo.

Kan 1937, si Casimiro Perfecto nanombrahan saro sa kaapil kan Instituto de Lenguaje Nacional na  minukna sa ri'gon kan CA Nu. 184, s. 1936, na iyo an may mandato sa pagpatalubo asin pagpagantad kan sarong lenggwahe nasyonal sa Filipinas. Siya an kasalihid pigrerepresentar an tataramon na Bicol.




#Article 359: Felix de Huerta (213 words)


Si Felix de Huerta sarong Kastilang Franciscanong prayle, iskolar asin misionero sa Filipinas na bantog sa saiyang sinurat na libro manongod sa mga agi-agi kan mga katolikong parokya igdi sa Filipinas panahon kan mga Kastila. An libro niya saro sa importanteng toltolan kan mga historyador sa pagsusog kan mga kalakawan asin istorya dapit sa baro-banwaan asin orog na kan mga gibo-gibo kan Simbahan Katoliko. 

An sinurat niyang libro iyo an Estado geográfico, topográfico, estadístico, histórico- religioso de la santa y apostólica Provincia de San Gregorio Magno na napalagda kan 1855.nagdedetalye na gayo kan mga parokya, kasuarin ini natogdas, sairisay na mga prayleng Franciscano an nadesignar , asin anong mga taon natogdok an mga simbahan igdi.

Siya man instrumental na gayo sa pagtogdas kan sarong bangko na ngonyan inaapod nang Monte de Piedad Savings and Mortgage Bank. Huli sa saiyang maigot na paghimoyaot na mahorot an Arsobispo kan Manila na'ikaag an siring na bangko para sa mga tios na nagtangro' nin mga pasubli sa hababaon na intees. Siya man nagin administrador kan taon 1859 kan sarong ospital para sa mga leproso (daoton). An ospital na ini saiyang pinapakarhay.

Siya man nalakaw na maikaag an sarong water system sa Manila.  Mala ta sa saiyang maigot na paghimoyaot natogdas ini asin inaguraran kan Agosto 23, 1882. 




#Article 360: Luis Taruc (570 words)


Si Luis Taruc (21 Hunyo 1913 - 4 Mayo 2005) sarong personang pulitikal asin komunistang rebolusyonaryo sa Filipinas. Siya an pamayo kan Hokbong Banwaan Laban Sa Hapon (o, Hukbong Bayan Laban sa Hapon, hinayokong, Hukbalahap) sa mga taon na 1942 abot 1954. An pagkadamay niya igdi sa agrupasyon na ini nagpoon kan mabuklat an mata niya sa mga problemang agraryo kan siya estudyante pa. Kan ika-2 Gerang Pangkinaban, nagbilog siya asin pinamayohan niya an Hukbalahap na maisog nakipagpulpogan sa mga mananakop na Hapon. An bagay na ini alagad dai haros binisto asin tinawan onra kan Estados Unidos. Pakagera, an grupo niya nagtumang na sa gobyerno ni Manuel Roxas na suportado kan Amerika. Kan mag-eleksyon kaidto, sa lindong kan Demokratikong Pagkasararo (Democratiuc Alliance) siya kaiba an pito niyang kaapil sa grupo ginana an pwesto sa Kamara de Representante pero dai sinda tinugotan na makatukaw sa pwesto. Pinagdesisyon kan Komisyon sa Eleksyon ini sa rason na nakamit ninda an kapangganahan huli sa terorismo. Dahel kaini, nagbalik sinda sa bukid bitbit ulit an armas sa pakilaban sa gobyerno.

An grupo ni Taruc pinaglabanan an kamawotan kan Estados Unidos na matawan an mga Amerikano kan inaapod na parity rights igdi sa Filipinas. Sa laog nin limang taon, si Taruc asin saiyang kairiba binayaan an parlyamentaryong pakikitrato kundi naglaban pwersahan paagi nin armas. Sa kagasgasan kan saindang popularidad, an Hukbalahap nakatipon nin hokbo nagbibilang 10,000 abot 15,000.

Si Luis Poblete Taruc namundag sa mga daing sukat na pamilya sa San Luis, Pampanga. Nagklase siya sa Unibersidad kan Manila (1932-1934) alagad dai sa sya nagtapos asin nag-ule sa saiyang lugar nagbugtak nin tindahan. Kan panahon na iyan, nadara siyang marhay kan mga kaisipan kan duwang sosyalista na iyo si Pedro Abad Santos, sarong intelektwal na mayaman asin si Juan Feleo, sarong militanteng lider na paraoma. An duwang ini iyo an mga namomoon sa hiron nin Komunismo na nagpopoon nang magbutwa kan mga taon 1930. Kan taon 1935, an mga Sosyalista asin mga Komunista nagkaoyon na magsararo sa irarom nin saro sanang partido. Sa edad na 22, nagin na siyang opisyalmente kaapil sa Partido Komunista kan Filipinas na iyo na, sa laog nin duwang dekada, saiyang pigkasibotan asin pig'ubosan kan haros bilog niyang buhay.

Kaamayan kan 1954, sinobol si Benigno Aquino, Jr., kadto hubinon pang reporter, ni Pres. Ramon Magsaysay duman ki Luis Taruc ngane saiyang makumbinsi na magsuko na. Pakatapos nin apat na bulan na negosasyon, si Taruc nagsuko sa gobyerno sa mayong kundisyon na orolay. An akto niyang ini malinaw na nag-ontok sa ngonyan inaapod na sa historya kan Filipinas na Rebelyon kan Huk. Ipighabla siya sa korte asin nasapawan nin silot na 12 taon sa preso. Kan siya mapaluwas na, pinadagos niya an paglapigot para sa Agraryong reporma. An saiyang pakikibaka para sa hustisya kan mga tios asin mga naaaping paraoma iyo an makusog na nagtolod sa mga lider kan nasyon na atubangon an problema sa daga asin sa relasyon pag'oltan kan mga paraoma asin mga kagsadiri kan mga omahan. Saindang pinasar an mga ley na maitaltag an mga inoomang daga ngane makaptan asin magin rogaring naman an mga omang inaarado kan mga paraoma.

Nagadan si Luis Taruc kan Mayo 4, 2005 huli sa atake sa puso sa St. Luke's Hosptial, ciudad nin Quezon sa edad na 91.

Masabi pa, dakul kan mga isyu na nagtolod ki Taruc asin saiyang pag'iriba na magrebelde yaon pa man giraray nagdadasnay sa dakul na parte kan Filipinas.




#Article 361: Internasyunal na Federasyon nin Basketbol (190 words)


An Internasyunal na Federasyon nin Basketbol (Ingles: International Basketball Federation, Pranses: Fédération Internationale de Basketball), orog na bisto sa hinayokong FIBA, sarong kasararoan nin mga nasyunal na kaburonyogan na nagpapadalagan kan internasyunal na kompetisyon sa basketbol. Dati ining bisto komo Fédération Internationale de Basketball Amateur (kayâ man FIBA), kan 1989 pighalì an Amateur sa oficial na ngaran kaini alagad pigpadanay an initialismo, huli kan enot na duwang letra kan tataramon na basketbol.

An kasararoan ipigmuknâ sa Geneva kan 1932, duwang taon antes kan opisyal na pigbisto kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) an kawat. Walong naciones an nagmuknang miembros kaini: Argentina, Tsekoslobakya, Gresya, Italya, Latbya, Portugal, Romanya, asin Suisa. Durante kan 1936 Olimpikong Tig-init na piggibo sa Berlin, pigngaranan kan Federasyon si James Naismith (1861-1939), an kagmuknâ kan basketbol, komo Honorary President kaini.

ВОЛОДЯ ШАРКО ВОЛОДЯ ВЕРЕМЕЕНКО И ЕГОР МЕЩЕРЯКОВ ЛУЧШИЕ ИГРОКИ В БАСКЕТБОЛ ИНФА 100%.
КОБИ БРАЙАНТ БРЕЕТ ЖОПУ ТОПОРОМ.
ВСЕ КТО НЕ ПЬЕТ ВОДКУ - МУДАКИ!!
ВСЕМ БЕЛЯШАМ ПРИВЕТ МЯСО ЭТО ВКУСНО И ТЕСТО ТОЖЕ.
ОЧЕНЬ КРУТО КАДЫШЕВОЙ ВАМ НЕ ПОНЯТЬ, ТЕМЕНЬ.
БАСКЕТБОЛ ЛУЧШАЯ ИГРА, ОСОБЕННО КОГДА ОНА С МЯЧОМ

Para sa mga nasyunal na koponan:

Mga komisyon:




#Article 362: Bandera kan Subangan na Timor (113 words)


An wayaway o bandera kan Subangan na Timor (bisto man na Timor-Leste) pigadaptar kan 2002. Siring ini si kan 1975.

Sosog sa Sec. 15, Parte I kan Konstitusyon kan Demokratikong Republika ka Subangan na Timor, an nasyunal na bandera kaini palabà asin kompwesto nin duwang triangulong isosceles na igwang parehong base. An sarong triangulo itom asin an sukol kaini parehas sa saro-katulo kan labà na pigsapnayan kan amarilyong triangulo na an sukol kabangâ kan labà kan bandera. Sa tahaw kan itom na triangulo igwang sarong puting bituon na igwang limang puró, nangangahulugan na tingraw. An sarong puró kan puting bituon nakatukdo sa walang kanto kan bandera. An natatadang parte kan bandera kolor pula.

 




#Article 363: Kampeonatong FIBA Asya (131 words)


An Kampeonatong FIBA Asya nin Kalalakihan (dating Kampeonato nin Asyanong Konfederasyon nin Basketbol) sarong torneo na piggigibo lambang duwang taon sa lambang mga koponan sa kontinente. Ini an torneo nin kwalifikasyon sa Asya para sa Kampeonatong FIBA Pankinaban asin an torneong basketbol sa Olimpiko. An torneo bisto man na Asyanong Kampeonato.

An Kampeonato nin Asyanong Konfederasyon nin Basketbol piginaguraran sa Manila kan 1960. An kampeonato piggibo tangarig mahanap an pinakamatibay sa Asya asin para sa kwalifikasyon para sa Pankinaban na Kampeonato sagkod an Olimpiko. Sa sunod na apat na mga torneo, nanggana an Filipinas kun sain kan 1965 pigdaog an mga Filipino kan Hapon. An Korea, Hapon asin an Filipinas pigbarangâ an sunod na 3 kampeonato hanggan nagbali an Tsina kan 1975 sa Bangkok. Poon kaidto ini na an nagdominar digdi.




#Article 364: Kampeonatong FIBA Pankinaban (118 words)


An Kampeonatong FIBA Pankinaban (Ingles: FIBA World Championship) sarong pankinaban na torneo nin basketbol nin kalalakihan kan mga nasyunal na koponan. Piggigibo ini lambang ikaapat na taon kan Internasyunal na Federasyon nin Basketbol (FIBA) siring kan katampad kaining Kampeonatong FIBA Pankinaban nin Kababaihan alagad piggigibo sa ibang nacion.

An rekord kan SFR Yugoslavia asin kan Unyon Sobiet iba man rekord kan sa FR Yugoslavia/Serbya asin Montenegro/Serbya asin sa Rusya susog sa FIBA. 
An Republika kan Serbya (dai pa nakakapwesto an Serbya nin ikaapat o mas halangkaw pa sa saindang bàgong ngaran) iyo an legal na nagsanglì kan koponan na Serbya asin Montenegro/FR Yugoslavia.

Ipinapahiling sa itaas na kun an mga medalya kan SFR Yugoslavia/FR Yugoslavia/Serbya asin Montenegro/Serbia sararoon.




#Article 365: Deklarasyon nin Katalingkasan kan Filipinas (173 words)


An Deklarasyon nin Katalingkasan kan Filipinas nangyari kan Hunyo 12, 1898 sa Cavite el Viejo (ngonian Kawit), Cavite, Filipinas. Sa pagbasa sa publiko kan Acta kan Deklarasyon nin Katalingkasan, pigproklamar kan pwersa kan rebolusyonaryong Filipino sa irarom nin Heneral Emilio Aguinaldo an soberanyo asin katalingkasan kan Islas Filipinas sa kolonya kan Espanya na nadadaog pa sana sa Guerra kan Manila kan Guerrang Espanyol-Amerikano.

An deklarasyon dai pigbisto kan Estados Unidos o Espanya.

Sa atubang kan dakol na tawo, pigproklamar an katalingkasan kan Hunyo 12, 1898 magtigbabayong hapon sa Cavite sa harong nin Heneral Emilio Aguinaldo may 30 kilometros sa sur kan Manila. Nahiling digdi an pagbiklad kan Nasyunal na Bandera kan Filipinas na gibo sa Hong Kong ni Marcela Agoncillo, Lorenza Agoncillo sagkod Delfina Herboza, asin pagpatogtog kan Marcha Filipina Magdalo komo Nasyunal na Awit kan nacion na Lupang Hinirang ngonian. Ini komposisyon ni Julian Felipe asin pagtogtog kan bada San Francisco de Malabon.

An Acta kan Deklarasyon nin Katalingkasan pig-andam, pigsurat, asin pigbasa ni Senior Ambrosio Rianzares Bautista sa tataramon na Espanyol.




#Article 366: Estados Unidos (111 words)


An Estados Unidos nin Amerika o Sararóng Estados (mas inaapod na Estados Unidos, Amerika, an U.S. o an USA) sarong nasyon na kompwesto nin 50 estados asin sarong distrito federal sa Norteng Amerika. An nasyon namumugtak haros sa tahaw kan kontinenteng Norteng Amerika kun sain an 48 na estados asin Washington, D.C., an distrito kapitolyo.

Yaon ini sa pag-ultanan kan kadagatan Pacifico asin Atlantiko. Pigtatangà ini kan Kanada sa norte asin Mehiko sa sur. An estado kan Alaska nyaon sa norte-sulnopan kan kontinente kun sain an Kanada nyaon sa subangan kaini asin Rusya sa sulnopan sa balyo kan Itiot kan Bering. An estado kan Hawaii sarong arkipelago sa tahaw kan Pacifico.




#Article 367: Asyanong Karawat (255 words)


An Asyanong Karawat, inaapod man na Asyad, sarong karawat na piggigibo lambang ikaapat na taon kan mga atleta sa enterong Asya. An karawat pigpapadalagan kan Olimpikong Konseho kan Asya (OCA) sa irarom kan superbisyon kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC). Mga medalya an pigtatao sa lambang event: bulawan para sa enot na pwesto, pirak sa ikaduwa, asin bintig sa ikatolo. Tradisyon ini na nagpoon kan 1951.

Ipiglalaog kan Nasyunal na Olimpikong Komite (NOC) an maralaban tangarig irepresentar an saindang nacion. 

An enot na Asyanong karawat piggibo sa Delhi, Indya kan 1951 na naging host man kan 1982.

Nagpoon an Asyanong Karawat sa sarong sadit an Asyanong kompetisyon. Pigbilog an Kampeonatong Karawat nin Harayong Subangan tangarig ipahiling an pagkasararo asin pagtarabang-tabangan sa tolong nacion na Imperyo kan Hapon, Islas Filipinas, asin Republika kan Tsina. An enot na karawat piggibo sa Manila kan 1913. Iba pang Asyanong nacion an nagbali antes kan naorganisar ini. Pigpundo ini kan 1938 kan pigsakop kan Hapon an Tsina na nagdagos sa paglakop kan Ikaduwang Guerrang Pankinaban sa Pacifico.

Antes kan Ikaduwang Guerrang Pankinaban, nagkapirang Asyanong nacion an naging independiente. Dakol na mga Asyanong nacion an nagmawot na gamiton an sarong bàgong tipo nin kompetisyon kun sain an kusog kan Asya pigpapahiling bakong sa violensya kundi sa pagpakusog kan pagkairintidihan sa lambang sarô. Kan Agosto 1948, durante kan Ika-14 Karawat Olimpiko sa Londres, an representante nin IOC Indya na si Guru Dutt Sondhi nagpropose kan ideya sa mga lider pakurusogan kan mga Asyanong koponan na mag-orolay manonongod sa pagkakaigwa nin Asyanong Karawat.




#Article 368: Olimpikong Konseho kan Asya (154 words)


An Olimpikong Konseho kan Asya, sa Ingles, Olympic Council of Asia (OCA), iyo an nagpapadalagan kan mga karawat sa Asya. Ngunyan, igwa ini nin 45 Nasyunal na Olimpikong Komite (NOC) na myembro. An presenteng pamayo kaini iyo si Sheikh Fahad Al-Sabah. An pinakagurangan na NOC iyo an sa Hapon na pigbisto kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) kan 1912, kun sain an Subangan na Timor iyo man an pinakabàgo, kan 2003. An headquarters kan OCA yaon sa Syudad nin Kuwait.

Sa minasunod na table iyo an taon na pigbisto an NOC kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) pigtao man kun iba man ini sa taon kun suarin pigbilog an NOC. An NOC kan Macau, Tsina pigbisto kan OCA alagad dai pigbisto kan IOC asin dai nagbabali sa Olimpikong Karawat.

An Israel pighalì sa Olimpikong Konseho kan Asya kan liwat na inkorporasyon kaini kan 1981. Myembro na an Israel kan Europeanong Olimpikong mga Komite (EOC).




#Article 369: Nasyunal na Olimpikong Komite (128 words)


An mga Nasyunal na Olimpikong Komite (Ingles: National Olympic Committee (NOC), Pranses: Comité National Olympique) iyo an mga nasyunal na konstituentes kan hirong Olimpiko sa enterong kinàban.

Poon kan 2008, igwang 205 mga NOC na pigrerepresentar an mga soberanong nacion asin iba pang sakop. Gabos na 192 miembro estados kan Naciones Unidas igwang mga Nasyunal na Olimpikong Komitiba siring kan 13 iba pang mga sakop:

Kaapil an gabos na mga NOC kan Asosasyon nin mga Nasyunal na Olimpikong Komite (ANOC) na nababangà sa limang kasararoan kontinental:

Pakurusogan asin Olimpikong Komite kan Macau: Pigmuknà kan 1987, asin nagprobar na makalaog sa IOC poon kan pagkamuknà kaini, alagad dai pa nanggad oficial na pigbibisto huli kaiyan mayong atleta an nakabali sa Olimpikong Karawat sa irarom kan pangaran na  Macau, Tsina.




#Article 370: Bulos (195 words)


An bulos, inaapod man na anahaw (Livistona rotundifolia, Lam.) sarong palma na may matabilog asin giringgitingon na dahon na lakop sa Sur-subangan na Asya. Sa Ingles inaapod man ining Footstool palm. Ini pambanwang dahon kan Filipinas.

An species na ini nagtatalubo sa hababa asin bakong gayong halangkaw na altitud asin natural natubo sa mga karo-kadlaganon na lugar. Nalangkaw ini nin abot 24 metro. Kun minsan ginagamit man ini na ornamental. An saiyang kahawakan na naabot 20 sentimetro an diametro parati inuusar na harigi asin kun sinasari'si' pwedeng isalog sa harong. Sa mga sinari'si', an mga Agta' igdi nakua kan ginigibo nindang togod sa pana asin bawog sa pana'.
An ubod kan bulos saro man na kakanon, an bunga kinakakan kan mga hayop, kan mga gamgam asin kan mga aki asin tinuturusok ginigibong necklace. An mga dahon pwede gibohon kapote, pwedeng gibohon kupya' asin sa ibang lugar ginigibong abaniko.
Ginagamit man ini pang-atop (pinopormang kinikero kun inaatop ta magayon an hitsura) asin  pamatos nin kakanon. Sabi ni Delgado kadtong panahon an tinarahi na dahon kaini ginibong layag. Nagpaparasadit an sukol kan mga dahon kaini kun parati piggugusihan kan dahon maski ngane marikas an saiyang pagdadahon na.




#Article 371: Nipa (531 words)


An nipa (nypa fruticans) sarong palma na bisto sa mga pangaran na Attap Palm (Singapore), Nipa Palm (Philippines), asin Mangrove Palm o Nipah palm (Indonesia, Malaysia), Dừa Nước (Vietnam), Gol Pata (Bangladesh), Dani (Burma). Ini sana man an kinokonsiderar palma na nabibilang sa mangrove, mga tinanom na nabubuhay sa mga katangyanan, na boot sabihon lugar na matubig na piglalaog nin askad huli ta harani sa dagat o sola' na katakod kan dagat.

An species na ini natural natubo sa Habagatan na Asya asin sa Amihanan na Australya. May mga indikasyon asin ebidensya  na kadto pang 70 milyon na taon nakaagi, may nabuhay nang nipa.

An nipa nagtutubo sa malapok na lugar na inaabot kan dagsa kan tubig-dagat asin katubigan kan salog na sagkod saen nadadara kan sulog an mga bunga niya. Lakop na maray ini sa mga kosa asin mga salog na nabulos pasiring sa Dagat Pacifico asin Dagat Indiano, poon Bangladesh sagkod sa mga Isla kan Pacifico. An tinanom na ini kaya mabuhay sa halipot na panahon na nag-alang an palibot niya. Sa Singapur namimilgro na mapuho an tinanom na ini.

An nipa dakula an pakinabang sa Filipinas asin sa dakul na parte kan Asya, orog na sa pwera-pwera. Primeramente, an dahon kaini ginigibo na pan-atop o panlanob sa mga harong o sa mga payag-payag. Sa pagtiklad kaini, mas magayon kun an mga dahon na dagongdongan an pilion ta haralakbang an napapaluwas na tiklad, palibhasa an mga langkoy kaini haralaba asin haralakbang ta mga gurang na an saiyang pala'pa'. An ogbos dahon sinisikmat sa paghaman nin kupya, sildok, kapote, asin pamatos man sa ibos o pamatos sa tabako. An gosok kan dahon ginigibong sighid na gihoy asin an ibang parte nagigin pang-amak o songo.

Sa pagbulong-bulong, an gina'ga' kan ogbos dahon gamit sa ulcer, an tagok kan ogbos kaini, na sinalakan kan guta' nin niyog maray man daa sa herpes. An abo kan gamot asin dahon ginagammit sa kulog-payo asin  kulog-ngipon. An pinahaloy na saray kan digta, tinimpla sa tubig, ginigibong panlahid sa matang naggagatok. An bunga kaini kinakakan man.

Sa nipa pwede man makagibo nin alkohol, tuba, o suka.

An rakoy kaini (pongot nin kaburakan) bago magbu'kad, pwedeng kagoton ngane mapaturo an tagok na mahamis na iyo an ginigibong inomon, an tuba. An sinasalod igdi inaapod na darikon. An tuba sinasaray man nin pirang semana sa mga tapayan o damawana sa paghaman man nin suka siring kan praktis igdi sa Filipinas. Igdi igwang inaapod na sukang Paombong, suka na ginigibo sa Paombong, Bulacan.

Attap chee (chee boot sabihon pisog sa ibang dyalektong Intsik) pangaran kan mga hubal pang bunga kaini, mahamot ini, silag na mapulot-pulot, sarong ingredienteng panhamis sa Malaysia asin Singapore. Sa isla kan Roti asin Savu, an dagta' kan Nipa hinahalo sa bahog-orig. Ini daa pigtutubod na nataong mahamot na parong sa karne kan orig. Sa Burma, ginagamit man na palataw sa pag-adal paglangoy an darakulang pala'pa' kaini.

An nipa matagok mala ta kun ini kinokonberter sa paghaman nin ethanol, pwede makapaluwas nin abot 20,000 na litro na panggatong an sarong ektaryang nipa. Kun ibabaing, an sarong ektaryang tubo nakakaprodusir sana nin abot 8,000 na litrong ethanol asin an sarong ektaryang mais, 2000 sanang  litro an mahahaman.




#Article 372: Nasyunal na koponan nin basketbol kan Filipinas (780 words)


An nasyunal na koponan nin basketbol kan Filipinas (Ingles: Philippines men's national basketball team) pinamamahalaan kan Samahang Basketbol ng Pilipinas (Basketball Federation of the Philippines o SBP) sarô sa mga pinakamatitibay na Asyanong koponan sa mga internasyunal na torneo. 

Nanggana na ini nin medalyang bronse sa 1954 Kampeonatong FIBA Pankinaban nin kalalakihan, an pinakamarhay na nagunò nin sarong koponan sa luwas kan Amerika asin Europa. Siring man, nag-ikalima ini sa 1936 Karawat Olimpiko sa Tig-init, an pinakamarhay na nagunò nin sarong koponan sa luwas kan Amerika, Europa asin Osyanya. An Filipinas man an igwang pinakadakol na gana sa Olimpiko sa mga koponan sa luwas kan Amerika, Europa asin Osyanya. 

Apwera kan medalyang bronse sa Kupang Pankinaban nin FIBA asin an ikalimang pwesto sa Olimpiko, nanggana na an Filipinas nin limang Kampeonatong FIBA Asya para sa Kalalakihan, apat na medalyang bulawan sa Basketbol para sa Kalalakihan sa Asyanong Karawat, walong kampeonato sa Sur-subangan na Asyanong Karawat (SEABA) asin gabos maliban sa sarong medalyang bulawan sa Asosasyon nin Basketbol kan Sur-subangan na Asya. Huli kaini, minimidbid na na pinakamapwersang koponan sa Sur-subangan na Asya asin saro sa pinakamatitibay sa Asya. Nagpartisipar na man an nasyon sa limang Kupang Pangkinaban nin FIBA  asin pitong Torneong Olimpikong Basketbol. 

An Gilas Pilipinas Men minarepresentar sa presenteng nasyunal na koponan nin kalalakihan.

Inot na nagpartisipar sa insternasyunal na laban an Filipinas sa Far Eastern Championship Games kan 1913. Dinaog kan Filipinas an Tsina sa pinakainot na internasyunal na kawat sa Asya. Ginana kan Filipinas an gabos maliban sa sarô (1921) na kampeonato sagkod kan 1934. An karawat mayò sa irarom kan pamamahala kan FIBA huli ta an organisasyon namuknâ kan 1932 sana.

An Basketball Association of the Philippines (BAP) namuknâ kan 1936, dangan nagin parte kan FIBA kan sa huring mga bulan kan taon na idto. Binasagan na the Islanders an koponan na ipinadara kan BAP sa pinakainot na torneong Olimpiko nin basketbol sa Berlin. Sa format na single-elimination round, ginana kan Filipinas an inot na tulong karawat sagkod na makatampad an Estados Unidos sa ikaapat na kawat kun sain doble an puntos na Estados Unidos sa nakua kan Filipinas. Daing daog ini na iyong nakakua kan kampeonato. Natapos an torneo na nag-ikalima an Filipinas, an pinakamarhay na tapos nin sarong Asyanong koponan sa kasaysayan kan basketbol sa Olimpiko. Maliban sa Kanada na iyo an nakagunò kan medalyang pirak, an Filipinas siring man kaini na igwa sanang sarong daog sa toreong ini.

Nagbalik an Filipinas sa 1948 Olympics sa London. Nag-ikaapat an nasyunal na koponan sa anom na koponan sa saindang grupo tanganing matanggal. Natapos an karawat kun sain nagunò kaini an ika-kagduwang lugar.

Dekada 1950–1960, an Filipinas sarô sa mga matitibay sa kinaban kun sain yaon an world-class na parakawat na si Carlos Loyzaga, Lauro Mumar, Mariano Tolentino, Francisco Rabat asin Edgardo Ocampo. Kan 1951, an koponan guminana kan pinakainot na torneong basketbol nin Asyanong Karawat sa New Delhi, Indya. An koponan nagtapos na inot sa Hapon asin apat pang koponan tanganing makua an medalyang bulawan. Kan suminunod na Asyanong Karawat kan 1954 sa Manila na nagserbeng pilian para sa Pangkinaban na Kampeonato sa masunod na taon, nanginot giraray an nasyunal na koponan, dinaog kaini an Republika kan Tsina (Taiwan), Hapon asin Sur na Korea sa final.

Sa 1954 FIBA World Championship sa Brasil, nagin parte kan Mythical Team si Loyzaga, kun sain naguno kan Filipinas an medalyang bronse. Nagtapos ini na ikaduwa sa saindang grupo kun sain inot an Brasil sagkod sinundan kan Paraguay tanganing makalaog sa final round. Nadaog kan Estados Unidos an nasyunal na koponan nin 13 puntos; an kadaogan sa Estados Unidos asin Brasil sana nanggad an kadaogan kan Filipinas sa kampeonatong ini. Sagkod sa ngunyan, an pangyayaring ini iyo an pinakamarahay na nagibo nin sarong Asyanong koponan sa Pangkinaban na Kampeonato.

Sa 1956 Olympics, nagtapos na ikapito an Filipinas. An koponan nakalaog sa kwartofinal, na igwa sanang daog laban sa Estados Unidos. Alagad, nadaog na ini sa gabos na karawat laban Pransya, Uruguay asin Tsile. Dinaog kaini an Tsile sa ikapitong-pwesto tanganing matapos na igwang 4–4 na rekord. Duwang taon matapos ini, sa 1958 Asian Games sa Tokyo, an Filipinas nanggana kan ikatulong surunod na medalyang bulawan, na nanginginotan sa final round.

Nakagrupo an Filipinas kaiba an Bulgaria, Puerto Rico asin Uruguay sa 1959 FIBA World Championship. An koponan natapos na ikatulo, dinaog kan Bulgaria asin Puerto Rico, tanganing dai maka-abante sa final round. Ginana man kan koponan an gabos na karawat sa classification round laban sa United Arab Republic (Egypt) asin Kanada tanganing makatampad an Uruguay para sa ikawalong-pwestong kawat. Dinaog kaini an Uruguay tanganing makua an ikawalong lugar. Iyo na ini an huring torneo ni Loyzaga asin pag-iriba.




#Article 373: Bingkay (212 words)


An bingkay iyo an tibulaka kan mollusk, orog na kun ini mayo nang laog ta nagadan na an kagharong igdi. Iyo ini an tibulaka (exoskeleton) kan buhay na mollusk asin ini magkatakopan, nagbubukabuka. Napipisan an mollusk komo marinong hayop na inaapod sa Ingles na bivalves. Igdi klasipikado an mga inaapod sa bikol na punaw, takal, talaba(o, sisi) , tahong asin tiniktik, mga marinong hayop nageestar sa maaskad na tubig pero nakukua man sa mga malapok na tubig na ta'bang.

An mga bingkay komun nahihiling sa mga baybayon, parati urutas na, asin an mga tibulaka kan mga species sa ta'bang nagkukuriyat sa mga patag na gilid kan mga salog na inabot-abot kan tubig pag tignarakul.

An bingkay iyo an saro sa materyal sa pagtogdok nin gapong estruktura kaidto, arog kan mga simbahan kan panahon nin Espanyol igdi sa Filipinas. Sa pagigibo nin pamulot sa mga sinusuruknong na gapo o radrilyo, an bingkay binabaga na magin runot na pulbos (apod na apog), asin ini rinaramas sa tinuktok na bandala nin abaka, kaputian kan sugok, saka galagala na mapuloton na maray. Alagad ngonyan ta naimbento na an semento, bako naman ramas na siring, garamiton sa konstruksyon. An siring na pulot inuusar man sa pagkalapati sa mga baroto o mga sasakyan-dagat ngani ini dai laogon tubig.




#Article 374: Olimpikong Karawat sa Tig-init (511 words)


An Olimpikong Karawat sa Tig-init o an Karawat nin Olimpiyada mga internasyunal na okasyon nin pakurusogan na pandakulan, na piggigibo lambang apat na taon, na pigpapadalagan kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC). Mga medalya an iginagawad sa lambang okasyon, na mga medalyang bulawan an para sa enot na pwesto, pirak sa ikaduwa, asin bronse sa ikatolo. Ini sarong tradisyon na nagpoon pa kan 1904. An Olimpiko sa Tig-lipot pigbilog man huli kan matriumpong Olimpiko sa Tig-init.

An Karawat pigpadakula poon sa 42 kompetisyon na igwa nin hababâ sa 250 lalaking atleta hanggan sa 300 kompetisyon na igwa nin labi sa 10,000 parakawat kan parehong tawoha halì sa 205 nacion. Nag-asa an organizers para sa 2008 Olimpiko sa Tig-init sa Peking nin haros 10,500 atleta na maging parte sa 302 kompetisyon kan Karawat.

An Estados Unidos nag-host na nin apat na karawat Olimpiko sa Tig-init, dakol sa arin man na nacion. An Reino Unida makaka-host nin tolong karawat na Olimpiko sa Tig-init pag ini nagbalik sa Britanikong kapitolyo sa 2012, gabos kan mga ini piggibo (asin gigibuhon sa Londres, magigin enot na ciudad ini na makapot kan Olimpikong Kawarat sa Tig-init nin tolong bese. An Alemanya, Australya, Gresya asin Pransya gabos nang nagkapot kan Olimpiko sa Tig-init nin duwang beses. An ipa pang nacion na nagkapot na kan Olimpiko sa Tig-init iyo an Belhika, Espanya, Finlanda, Hapon, Italya, Kanada, Korea nin Sur, Mehiko, Nederlands, Swesa asin an Unyon Sobiet. An Republikan Popular kan Tsina nagkapot kan Olimpiko sa Tig-init sa Peking kan 2008. Apat na ciudad an nagkapot nin duwang Olimpikong Karawat sa Tig-init: Los Angeles, Londres, Paris asin Atenas.

An modernong Olimpikong Karawat ipigmuknâ kan 1894 kan pigmawot ni Pierre Fredi, Baron de Coubertin na ibariwas an pagkakairitindihan kan gabos na nacion sa paagi nin kompetisyon nin pakurusogan. Ipigbase niya an saiyang Olimpiko sa Taon-taon na Karawat kan Olimpyanong Sociedad nin Wenlock, na pigralabanan sa Much Wenlock poon 1850.  

An enot na edisyon kan karawat ni de Couberti piggibo sa Atenas kan 1896, na nagalok nin 245 parakawat, 200 kaini Greko, asin 14 nacion sana an representado. Anupaman, mayong siring na internasyunal na kompetisyon an nabilog bàgo kaini. Dai pigtotogotan an kababaihan na atleta na magbali, alagad sarô, si Stamata Revithi, an nagdalagan sa kurso nin maraton na nagsabing [i]f the committee doesn’t let me compete I will go after them regardless.

An 1896 Olimpiko sa Tig-init, oficial na bisto na Karawat kan I Olimpyada, sarong internasyunal na kompetisyon na pigselebrar sa Atenas, Gresya, poon Abril 6 hanggan  Abril 15, 1896. Ini an enot na Olimpikong Karawat na piggibo sa Modernong panahon. An Suanoy na Gresya iyo an pigmundagan kan Olimpikong Karawat, huli kaiyan an Atenas an angay na gibuhan kan modernong Karawat. Pig-uyonan an ciudad na magkapot kan sarong kongreso na pigbilog ni Pierre de Coubertin, sarong Pranses pedagogo asin historiador, sa Paris, kan Hunyo 23, 1894. An Internasyunal na Olimpikong Komitiba (IOC) pigbilog man kaidto.

An Olimpikong Pakurusogan sa Tig-init o Federasyon piggugrupo sa irarom nin sarong parehong organisasyon na inaapod na Asosasyon nin Federasyon Olimpiko sa Tig-init (ASOIF). 




#Article 375: Sur-subangan na Asyanong Karawat (235 words)


An Sur-subangan na Asyanong Karawat (Ingles: Southeast Asian Games o bisto man bilang SEA Games) karawat kan 11 nasyoon sa Sur-subangan na Asya. An karawat yaon sa irarom kan pamamahala kan Federasyon kan Sur-subangan na Asyanong Karawat (Southeast Asian Games Federation) na may superbisyon kan Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) asin kan Olimpikong Konseho kan Asya (OCA).

An Sur-subangan na Asyanong Karawat nagpoon sa Sur-subangan na Asyanong Peninsular na Karawat o SEAP Games. Kan 22 Mayo 1958, an mga delegado gikan sa mga nasyon sa rawis nin Sur-subangan na Asya na yaon partisipante sa Asyanong Karawat sa Tokyo, Hapon nagkaigwa nin urulay asin nagkauruyon na magbilog nin sarong organisasyon. Nabilog an SEAP Games sa kaisipan ni Luang Sukhum Nayaoradit, Bise Presidente kan Olimpikong Komite nin Tailandya kaidto. Susog sa lakdang, an sarong rehiyonal na karawat makakatabang sa pagpabalangibog nin pagtarabangan, pagkasirinabotan asin marhay na relasyon kan mga nasyon sa rehiyon.

Anom na nasyon kabali an Burma (ngunyan Myanmar), Kampuchea (ngunyan Kambodya), Laos, Malaya (ngunyan Malasya), Tailandya asin Bietnam an nagin kagtugdas na mga myembro. An mga nasyon na ini nagkauruyon na gibohon an Karawat lambang duwang taon kan Hunyo 1959 dangan nabilog an Komite nin Pederasyon nin SEAP.

Ginibo an pinakainot na SEAP Games sa Bangkok poon 12–17 Desyembre 1959 kan lampas 527ng atleta asin mga opisyal gikan sa Tailandya, Burma (ngunyan Myanmar), Malaya (ngunyan Malaysia), Singapura, Sur Bietnam asin Laos, nagpartisipar sa 12ng kawat. 




#Article 376: Hapon (207 words)


An Hapon o Hapón/həpɒˈn/ (Hapones: 日本, Nihon o Nippon; Inaapod na 日本国  Nippon-koku o Nihon-koku na boot sabihun Estado kan Hapon) sarong nasyon na mahihiling sa Subangan na Asya. Nabibilog an nasyong Hapon nin mga pulo, na an apat sa pinakadakula Honshū, Kyūshū, Shikoku, asin Hokkaidō. Saro sa mga pinakamayamang nasyon an Hapon sa kinaban na bistado sa mga produktong pang-transportasyon asin elektroniks. An kabisera kaining Tokyo an pinakadakulang syudad sa bilog na kinaban.

An Hapon nabibilog nin 6,852 mga pulo o isla. Kadaklan kan mga pulo idgi puro kabukidan asin an iba mga bulkan, kaiba an pinakahalangkaw na parte kan saindang nasyon, ang Bukid kan Fuji. Pang-sampulo an nasyon na Hapon sa may pinakadakol na populasyon, na igwang 128 milyong katawo. An kagabsang Tokyo, kaiba an Tokyo sagkod an iba pang nakapalibot na prepektura, an pinakadakulang metropolitanong lugar, na iniistaran o ini-erokan nin 30 milyong katawo.

Igwa man mga pag'aadal na nagsasabi na may mga tawong nakaistar na sa mga kapuluan nin Hapon puon panahon pa nin paleolitiko.

An nasyon Hapon an ika-3 pinakadakulang ekonomiya sa kinaban puon pa kan 2012 (base ini sa nominal GDP), asin an ika-6 sa pinakadakulang naaangkat asin tagapag-angkat. Ini man kabali sa mga Nagkakasararong Nasyon , G8, asin kan APEC.




#Article 377: Pan Amerikanong Karawat (123 words)


An Pan Amerikanong Karawat sarong okasyon pakurusogan na piggigibo lambang apat na taon sa pag-ultanan kan mga parakawat halì sa gabos na nacion sa Amerika. An huring edisyon piggibo sa Rio de Janeiro, Brasil asin an sunod gigibohon sa Guadalajara, Mehiko.

An ideya kan pagkaigwa nin sarong Pan Amerikanong Karawat nagpoon sa Sentral na Amerikanong Karawat kan mga-1920. Kan 1932, sarong propwesto an ginibo para sa Pan Amerikanong Karawat, dangan namuknà an Pan Amerikanong Kaburonyogan nin Pakurusogan. An enot na Karawat nakatalaan na gibuhon sa Buenos Aires kan 1943, alagad ipigoktaba ini kan 1951 huli kan Guerrang Pankinaban II. Poon kaidto, piggigibo na an Karawat lambang apat na taon na pigbabalihan nin labi sa 5,000 atleta halì sa 42 nacion sa pinakahuring okasyon.




#Article 378: 2005 Sur-subangan na Asyanong Karawat (155 words)


An Ika-23 na Sur-subangan na Asyanong Karawat piggibo sa Filipinas poon Nobyembre 27 hanggan Desyembre 5 kan 2005. An karawat pigbalihan nin onseng nasyon kan Sur-subangan na Asya. Ini an ikatulong pagkakataon na an Filipinas iyo an nagin kagsibot sa karawat asin ini an inot na pagkakataon poon kan 1991. Bago kaini, ginibo sa Filipinas sa inot na pagkakataon kan 1981. Maabot sa 5,336 mga atleta gikan sa 11ng partisipanteng nasyon an nagkarawat sa 443 na patiribayan sa 40 kawat. An karawat nagbukas Nobyembre 27 alagad nagkapira an nagpoon petsa Nobyembre 2. Binuksan asin isinara an karawat ni Gloria Macapagal-Arroyo, an Presidente kan Filipinas sa Quirino Grandstand, Rizal Park. 

Igwa nin total na 1,462ng medalya kabali an 444 na bulawan na medalya, 434 na pirak na medalya, asin 584 na bronseng medalya an iginawad sa mga atleta. Iyo ini an pinakamarahay na naginibohan kan Filipinas sa kasaysayan kan karawat huli kan pagiging pangkagabsan na kampeon.




#Article 379: Jose Fuentebella (427 words)


Si Jose T. Fuentebella (17 Hunyo 1882 - 31 Hulyo 1982) dating Gobernador kan Camarines Sur, sarong abogado, estadista, asin saro sa myembrong kagtogdas kan Partido Nacionalista (1907). Siya nagin opisyal sa gobyerno na mahigos nagsirbi nin halawig na panahon bilang gobernador, representante, senador asin embahador kan Filipinas. 

Siya naapod asin nabansagan komo Grand Old Man of Bicol Politics.

Si Jose aki ni Mariano Fuentebella na may dugong Kastila an ginikanan nasusog pa na haleng Segovia, Espanya. An saiyang ama, sarong mayaman asin madagang komprador, nagin gobernadorcillo kan Sagnay, Camarines Sur dangan gobernador kan Ambos Camarines (1912-1916). An ina niya iyo si Perpetua Tria na pareho kan ama' niya, namundag sa Sangay. Nagadal siya asin nagkua nin Artes Batsilyer, summa cum laude, sa Ateneo de Manila (1902), nakatapus nin abogasya, summa cum laude, sa Escuela de Derecho kan 1905. Nakapasar sa Bar kan taon 1906.

May duwa siyang ngohod na tugang, si Manuel , sarong doktor asin si Felix, sarong inhenyero. An duwa niyang tugang na ini pareho man nagin pulitiko asin nagsirbi komo mga Representante kan Camarines Sur asin ta si Felix nagin man Gobernador (1976-1986) kan sinabing probinsya,  sa saindang sadiring panahon.

Si Jose nagin Representante kan Ambos Camarines sa ika-2 asin ika-3 Asambliya Nasyonal nin pitong taon (1909-1916) na sa laog kan turno niya nagin siyang Speaker Pro Tempore (1914). Kan magadan an ama niyang si Don Mariano siya an nagsalida komo gobernador (1916). Pakatapos kan turno niyang ini nag'ubos siya nin panahon sa pag'asikaso sa mga negosyo kan pamilya asin pagpraktis kan saiyang abogasya. Alagad an kamawotan niya na magsirbi naman sa banwaan dai natios. Nagdalagan siya uli sa eleksyon komo senador representado an ika-6 na distrito (Bicol) kan Filipinas asin siya nakaluwas. Pitong taon siyang nsgtukaw bilang Senador, 1928-1935. Kan eleksyon nin 1935, nagkandidato siya, asin  nanggana, bilang Representante kan ika-2 distrito kan Camarines Sur. An kargo niyang ini nag'abot sa taon 1941.

Pagsakyada kan Hapon sa Filipinas (1942), nagin siyang miembro sa Asamblea Nasyunal sa irarom kan administrasyon ni Pres. Jose Laurel. Kan 1944, si Laurel pigpatukaw siya bilang Commissioner kan ika-5 Distrito Militar para sa anom na probinsya kan Bicol.

Dai igdi nagtapos an karera niya sa serbisyo publiko ta si Presidente Ramon Magsaysay pignombrahan siyang Ambassador Estraordinary Plenipotentiary para sa Republika kan Indonesya kan Marso 31, 1955.

Masabi pa, siya purong dugong agit-agitan na Nacionalista huli gayod ta saro siya sa kagmukna' kan Partidong ini katuwang ni Pres. Manuel Quezon asin ni Bise-pres. Sergio Osmeña Sr. Poon 1907 abot 1955, siya an presidente kan Partido Nacionalista sa Camarines Sur




#Article 380: Kampeonatong FIBA Pankinaban nin Kababaihan (138 words)


An Kampeonatong FIBA Pankinaban nin Kababaihan, pig-aapod man na Pankinaban na Kampeonato nin Basketbol nin Kababaihan, sarong pankinaban na torneo nin basketbol nin mga nasyunal na koponan nin kababaihan lambang apat na tao. Piggigibo ini sa parehong siklo asin sa parehong taon kan sa Kampeonatong FIBA Pankinaban (nin Kalalakihan), alagad sa ibang nacion.

Siring kan sa kalalakihan, an Kampeonatong FIBA Pankinaban piggibo kan Internasyunal na Federasyon nin Basketbol (FIBA). Nagpoon ini kan 1953, tolong taon antes kan enot na kompetisyon kan sa kalalakihan, asin enot na piggibo sa Tsile. Sa kaamayan ka historya kaini, dai ini piggigibo sa parehong taon kan sa kampeonato sa kalalakihan, asin bakong lambang apat na taon sagkod 1967. Antes kan kompetisyon kan 1983, pigsanglian kan FIBA an iskedyul tangarig an torneo kan sa kababaihan tangarig makasabay sa torneo kan sa kalalakihan kan 1970.




#Article 381: Kalesa (482 words)


An kalesa (sa Bikol, inaapod man karetela) sarong pampasaherong lunadan na goyod nin kabayo, o kun minsan damulag, na nauso sa Filipinas orog na kan  panahon nin Kastila asin kaamayan kan tyempo Amerikano. An taramon na ini, na mas amay pang ginagamit sa panahon nin Kastila, naggikan sa Pranses na kataga, caleche na sa Iningles, calash. 

Pinauso ini kan mga Kastila kan ika-18 siglo sa Filipinas komo sarong espesyal na modo nin trasportasyon na an mga Kastilang opisyales asin mga hiyanta (principales) sana an nakakayang maggamit huli sa kamahalan kan plete. Ngonyan, talagsad (bihira) nang gamiton sa mga tinampo kan mga syudad liban sa mga panturistang lugar asin sa mga baryo.

An kalesa garo tuwal na kariton kun dai nakasakbit sa kabayo. May duwang patoloy sa duwang gilid na iyo an tinatakodan kan sakal nin kabayo. Magian ining goyodon ta may duwang ruweda magka-ibong saka may duwang halabang tukawan na pwede matukawan nin apat katawo o kun sorosoan, pwede anom. Sa ibang desenyo an tukawan naka-kana' oyon sa kaha niya, sa iba pabalagbag ini. Sa enotan na tukawan na pabalagbag, nakatukaw an kutsero. 

Sa may lubotan kan kabayo nakaag salod ngarig dai magwarakay an odo' sa tinampo dawa ngane totoo dai mapugolan na an ihi magkuriyat sa kalye o an atot kan hayop maglakop sa ayre.

Kun an mga pasahero naroso' paenotan sinasabing sobsob an dalagan, kun naroso' sa hurihan, sinasabing tuwal an dalagan asin magabat goyodon kan kabayo. Kun sobra an gabat ngane, naaalsa pa an kabayo sa ayre.

Kan an kalesa nauso kan ika-18 siglo igdi sa Filipinas, panahon na kolonyal, nagin ini sarong popular na modo nin transportasyon, orog na bilang gamit na pankomersyo. Mga mayayaman asin mga ginoo arog kan mga ilustrado inuusar an kalesa sa pagbyahe asin paghakot nin paninda o bagahe sa mga hararaning lugar.

Dawa ngani nagin nang maipo an kalesa, mahihiling pa ini sa magkapirang lugar, sa Vigan asin sa Laoag na an mga hitsura arog pa kan lumang desensyo panahon nin Kastila. Sa Intramuros asin Binondo kan Manila medyo dakuldakul pa man an nagbabaraybasay. Siring man sa syudad kan Iligan, an kalesa may mga samno pa na pwedeng arkilahon sa pagpasyar. Sa syudad kan Naga, igdi sa Bicol, an kalesa makukua na sana sa banwaan kan Camaligan na mayo na ngane 20 an bilang asin  an ruta pasiring sa kanto kan barangay Abella asin barangay Igualdad. An pakagibo kaini simple na sana alagad dakul pa man an pasahero ta sobra kabarato an plete, dos pesos kada byahe. Dai na tinutugotan na maglaog an kalesa sa mismong sentro bakong arog kan panahon na igwa pang mga kalesa sa barangay Dayangdang, barangay Tinago asin sa barangay kan Sabang.

Alagad sa syudad kan Tuguegarao an  kalesa tinutugot pang makiramas sa trapik nin mga awtong pampasahero, pribadong kotse, bisikleta, dyipni, mga motorsiklo asin mga trak.

Sarong poetang Bikolnon pinasabngan magtokda' nin rawitdawit manongod sa kalesa:

Sinapi' sa- 




#Article 382: 1896 Olimpiko sa Tig-init (215 words)


An 1896 Olimpiko sa Tig-init oficialmente an Karawat kan I Olimpyada, sarong internasyunal nin pakurusogan na pigselebrar in Atenas, Gresya poon Abril 6 hanggan Abril 15, 1896. Ini an enot an Olimpikong Karawat na piggibosa Modernong panahon. An Suanoy na Gresya iyo an pigmundagan kan Olimpikong Karawat, huli kaiyan an Atenas an angay na gibuhan kan modernong Karawat. Pig-uyonan an ciudad na magkapot kan sarong kongreso na pigbilog ni Pierre de Coubertin, sarong Pranses pedagogo asin historiador, sa Paris, kan Hunyo 23, 1894. An Internasyunal na Olimpikong Komite (IOC) pigbilog man kaidto.

An konsepto kan mga nasyunal na koponan dai parte kan hirong Olimpiko sagkod kan Interkalatadong Karawat 10 taon an nakaagi, dawa dakol na mga toltolan an naglista kan nasyunalidad kan mga parakawat kan 1896 asin nagtao nin bilang nin medalya. Igwang signipikanteng nagkokontrahan na pahayag manonongod sa mga nacion na nagbali. Ang Internasyunal na Olimpikong Komitiba nagtao nin bilang na 14, alagad dai ini pigsaro-saro. An minasunod na 14 iyo an pinakaharani sa pigbibisto kan IOC. An ibang toltolan naglista nin 12, dai kabali an Tsile asin Bulgarya; an iba naglista nin 13, kabali idtong duwa alagad mayong Italya. Minsan kabali an Ehipto huli kan partisipasyon ni Dionysios Kasdaglis. An Belhika asin Rusya piglaog an mga pangaran kan parakawat alagad naghabô si Konrad.




#Article 383: Imprenta de la Sagrada Familia (153 words)


An Imprenta de la Sagrada Familia iyo an pinakainot na imprentahan tinugdas sa Nueva Caceres (ngunyan Syudad nin Naga), Filipinas, kan taon 1890. 

Daing gayong kalinawan an kamugtakan kan imprentahan na ini alagad si Prof. Maria Lilia Realubit komo kontributor sa ensayklopidya na pinaluwas kan Cultural Center of the Philippines (CCP Encyclopedia of Philippine Art. Vol IX, p. 704-05) nagsabi:

Sa parehong tomo kan ensayklopidya (p. 302), alagad sa ibang artikulo, ini an dinagdag pa ni Realubit:

Alagad may dikit na karibongan ta sa Vol. 1 pahina 115 kan parehong ensayklopidya ini an nasambit ni Realubit:

Arin man igdi o pareho mansanang imprentahan an tinotomoy dai pang ebidensya, alagad may mga imprentadong materyal na nagruluwas kan mga taon na idto na nagpapatotoo kan Imprenta La Sagrada Familia.

An imprentahan na ini iyo an nagpoon magpadakula asin magpalakop kan kanoodan igdi sa Ronang Bicol, asin huli kaini dakul na an nagbabarasa sa mga Bikolano.




#Article 384: Maria Lilia Realubit (254 words)


Si Dr. Maria Lilia Fuentebella Realubit (Oktobre 22, 1930 - Agosto 17, 2017) sarong Bikolanang parasurat, retiradong propesor kan Kolehiyo nin Edukasyon kan Unibersidad kan Pilipinas asin resipyente kan Alagad ni Balagtas gikan sa Unyon ng Mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL), asin Masirang na Bituon kan Kabikolan (Lifetime Achievement Award) sa inot na Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon kan 2004. Siya an kagmuknâ kan Kabulig Bikol asin Bikol Heritage Society, Inc.

Kabali sa mga naisurat niya iyo an pagpalis niya sa Ingles kan obra kultural ni Mariano Goyena del Prado  an Ibalon: Ethnohistory of the Bikol Region (1981) (Ibalon: Monografia historica de la region bicolana), Bikol Dramatic Tradition (1976), Bikols of the Philippines (1983), Philippine Drama: Twelve Plays in Six Regional Languages (1987), Journal of Bikol Writing (1994), Bikol Literary History (1999), Haliya: Anthology of Bikol Poets and Poems (1999) asin Jose T. Fuentebella: Nationalist and Statesman (2004). Kan Pebrero 2011, ipigbungsod niya an saiyang , sarong kritika sa mga bagong rawitdawit. Resipyente si Realubit kan National Book Award (1987) para sa saiyang librong Philippine Drama: Twelve Plays in Six Regional Languages.

Siya nagtapos nin Master in Literature sa Unibersidad kan Pilipinas-Diliman kan 1962 asin Master in Linguistics sa Unibersidad kan California sa Los Angeles bilang sarong iskolar nin Fullbright-Hays (1964-1966), asin nagkua nin Doctor in Philippine Studies sa Unibersidad kan Pilipinas-Diliman (1985).

Nagin siyang representante kan Bikol sa Arteng Panliteratura sa irarom kan Nasyunal na Komisyon sa Kultura asin Arte (NCCA).

Nagadan si Realubit huli sa helang na kanser sa halanohan.




#Article 385: Kanding (190 words)


An inaatáman na kanding (Capra aegagrus hircus) saróng pinagaro' na sub-espesyo kan Layas na Kanding sa Sur-sulnopan na Asya asín Subangan na Europa. Kabáli iní sa pamilya Bovidae asín haraníng pinsán sa obeha: pareho yaon sindá sa lindóng kan sub-pamilya na Caprinae. Labí sa tolóng gatós an manlaenlaen na kasta nin kanding.

An kanding sarô sa halóy nang marháy na pig-aatáman na espesyo. Pira nang ribong taón nang inaatáman an kanding huli ta pigkukuanán iní nin gatas, karne, kublít asín buhok. Sa ika-20ng siglo nauuso na an kanding komo alag.

Sa Ingles an babaeng kanding inaapód na does o nannies, an lalaki bucks o billies asín an saindáng mga ogbón, kids an apód. An mga kapón na kanding inaapód man sa Ingles na wethers. An karne nin huben pang kanding inaapód na kid o cabrito asín an sa guráng na, inaapód na chevon o mutton.

Sa Filipinas nauso an magkapirang luto sa kanding: kalderetang kanding, adobong kanding, kanding na sisig, karneng kanding na sinabawan, inasal na kanding. An mga ini popular na marhay sa mga inoman asin mga restoran.

Sa ibang lugar, an kanding ginagamit man sa paggoyod nin kariton.




#Article 386: Sibulyas (290 words)


An taramon na sibulyas (Allium cepa L.) aplikable sa magkapirang tinanom na nasa lindong kan genus na Allum. Pero sa komun na arapodan, sibulyas sinda asin iyo ini an klasipikado komo Allum cepa. Bantog man ini na apodon na sibulyas na panggarden (garden onion) o butil nin sibulyas.

An sibulyas (Esp., cebolla), iyo an komun na sibulyas na gamit sa pagluto komo gulayon o pansalak na mga iba-iba pang luto sa pagtaong kagat sa namit. An specie na ini an kultibadong maray asin ini nakakapinsan sa bawang, shallot, leek, chive asin sa Chinese onion.

An tinanom na sibulyas (Allium cepa), iyo an kultibadong maray na species kan genus na Allium.  Enot na gayong binisto ini ni Carl Linnaeus sa saiyang obra tituladong Species Plantarum publikado kan taon 1753. Magkapirang nagbutewas nasinonimo kan pangaran kaini sa historya kan saiyang taksonomiya:

Magkapira pa man mga layas na species nagruluwas kan A.cepa mna an huri iyo an kinukultibar na gayo. An mga ini makukua sa Asya Sentral . Kabarali igdi an mga nakakabaing na mga specie na kaiba igdi an A. vavilovii (Popov  Vved.) asin A. asarense (R.M. Fritsch  Matin) haleng Iran. 

An genus Allium igwa man igding sakop na mga iba pang species na inaapod man sibulyas asin kinukultibar na kakanon arong kan Japanese bunching onion (A. fistulosum), an Egyptian onion (A. ×proliferum), asin an Canada onion (A. canadense).

An Cepa kumon na aram na ini Latin na katagang boot sabihon sibulyas (Ingles, onion) asin may relasyon sa Antigong Griyegong: κάπια (kápia) asin sa Albanong: qepë asin orog nang sa lumang Aromaniano: tseapã, Katalan: ceba,  Occitan: ceba, Espanyol: cebolla, Italyano: cipolla, asin sa Romaniano: ceapă. An katagang Ingles na chive sinapi man sa Old French na cive, na hale mansana sa cepa.




#Article 387: Armenta Sabas (246 words)


Si Armenta Sabas (5 Enero 1879 - 19 Sept. 1949 ) sarong Bikolanong parasurat asin an kagsurat kan Comedia ni Hadeng Grimaldo sa Reinong Irlanda.

Nagadal sa Seminario Conciliar de Nueva Caceres asin haros magin padi na kundi nagluwas ta susog sa aki niyang si Florencia, iirikan na sanang gayo.

Maray magsurat sa Bikol asin Kastila man, binikol niya an Noli Me Tangere, El Filibusterismo asin Mi Ultimo Adios, gabos mga tokda' ni Jose Rizal. Apisyon an magsurat, siya nagtokda' man nin mga rawitdawit, mga drama, asin mga plusa.

Nagin siyang sekretaryo ki Padre Feliciano Puertollano, an kura paroko kan Magarao, Camarines Sur kan mga panahon na idto.

Sarong abilidad pa niya, romdom kan aki niya, iyo an pagbabahon sarong soanoy na kaugalean sa Magarao kun namamalahi an  pamilyang kaglalaki sa pamilya kan babae. An parabahon iyo an kwenta parataram kan kaglalaki na katampad man an parabahon kan kagbabae. Sindang duwa iyo an enot na nagoolay-olay sa pagsabatan kan duwang pamilya asin an gabos na ingi'nu'nguso anas inaagi sa rawitdawit. Igdi sa bagay na ini, mahusay an ama niya, sabi ni Florencia.

Sabi kan aki niyang si Florencia, siya aktibo sa mga aktibidades sa banwaan asin hilig magtokdo' sa mga aki asin sa mga gurang pa ngane na gustong makanood. Madonong asin maki-amigohon, siya midbid  kan mga  prominenteng tawo sa Magarao saka sa Naga.

Kan idinapit siya sa paglubong, kadakulon an nakilubong ta siya binibisto na saro sa lataw na tawo asin apresyadong gayo kan banwaan.




#Article 388: Komedya (322 words)


An komedya o moro-moro (hale sa Gryegong: κωμῳδία, kōmōidía)sarong drama sa pormang berso na nagpapahiling kan buhay-buhay, pagkamoot, asin ralaban pulitika kan mga Moro (na iyo an usong apod sa Moslem sa Filipinas) asin tangina yawa jud kaayo gudKristiano. Gikan ini sa Kastilang comedia na uso kan ika-16 na siglo. Sa teatro nin Gryegong komedya an pinapasale iyo an pagdingkilan nin duwang grupo o sosyedad sa paaging makangisi o makahadit. Alagad an komedya sa paglakop kaini nasentro parati sa dai pagkasinarabotan kan mga muslim sa mga kristyanong kahadean sa europa sa panahon na antigo. Totoo may elementong personal an istorya ta naitok ini sa buhay nin duwang personahe, parati mga prinsipe o ginoo.

An komedya pwede nagtotomoy kan modernong drama na nagtataong-buhay sa entablado kan dingkilan kan duwang persona dapit sa pagkamoot o siplingan kan mga personahe sa sarong istorya piglaladawan an dai pagkanuruto o dai pagkakuruanan huli sa iba-iba an mga intereses na pigtutulod. 

Sa Filipinas an komedya  iyo an naserbing lingaan kan banwaan tuyong piyesta asin an entablado na ginagamit bakong permanente. Gibo sa kawayan asin mga pala'pa nin niyog, ini tinutugdok kun nagdadangadang na an piyesta. An istorya nasentro sa relasyon kan mga Moslem sa mga Kristiyano saka saro sa popular na tema igdi iyo an  pagkamoot nin sarong Kristiyanong lalake sa sarong daragang Moslem kun bako man an istorya manongod sa pagbawe kan hokbong Kristiyano sa mga lugar na nasasakop kan mga Moslem.

Sa kawa'ran pa nin radyo o telebisyon, an komedya popular pa sa mga pwera o mga baro-banwaan kun piyesta mala ta mga 1940, lampas nang apat na dekada nagharale na an mga Espanyol asin mga Amerikano na an kagsakop, an komedya sinusurat asin dinadalan pa. 

Nagkapira sa mga midbid na parasurat nin komedya iyo sinda Sabas Armenta na kagsurat kan Comedia ni Hadeng Grimaldo sa Reinong Irlanda, Juan Miraflor kan Drama en Comedia de la Vida Conde Urbano asin Vicente Ramirez kan Comedia qui Constantino.




#Article 389: Leonor Dy-Liacco (284 words)


Si Leonor Rojano Dy-Liacco (29 Des. 1920 - 12 Nob. 2008) sarong Bikolanang edukador, poeta, iskolar asin parasurat, nag'adal nin mahiwas dapit sa kultura asin historia kan Bikol, kagsurat nin mga librong pang-kultura, asin sarô sa kagmukna kan Kabikolan Cultural Association.

Siya namundag sa Minalabac, Camarines Sur. Siya an pinaka-ngohod na aki ni Juan Rojano asin Hilaria Granada. Naagom niya si Abogado William E. Dy-Liacco kan Enero 3, 1948 asin an pagsasaro ninda nagbunga nin duwang aki: si Gil asin si Becky. Nabalo siya kan Hunyo 20, 1991.

Produkto kan eskwelas publikas, siya nagtapos hayskul sa Camarines Sur High School klase 1938, na valedictorian. Nagkua siya kan Batsilyer Artes na grado sa Unibersidad kan Pilipinas dangan nin Graduate Studies sa University of Nueva Caceres sa lindong ni Dean Bienvenido Santos. Nag-apat na polong taon siyang paratukdo sa irarom kan Departamento nin Edukasyon asin Kultura, nagin Superbisor sa Filipino sa probinsya kan Camarines Sur asin siring man General Education Supervisor. 

An pagkamoot niya sa kulturang bikolnon dai matawaran asin bilog na buhay niya nagparasurat siya nin mga adal dapit sa anoman na Bikolnon na bagay, magin sa lenggwaheng Bikol, dapit sa kalakawan kan rona, dapit sa mga paguugale, mga tradisyon asin, huli ta harani sa puso niya an mga kaakian, nagsurat man siya nin mga libro na pwedeng basahon kan mga aki.

Sa mawot na mapakusog asin mapalakop an pagkamoot sa kultura nin Bikol, sarô siya sa nagtogdas kan Kabikolan Cultural Association asin kinaptan niya ini bilang pamayo nin 22 na taon. Sa kasararoan na iyan, kairiba niya sa Atty. Luis General, Jr., Fr. James O'Brien, S.J. Fr. Eduardo Lucero, Jaime Malanyaon, Atty. Alfredo Tria asin iba pang mga prominenteng mga parasurat sa rehiyon Bikol.




#Article 390: Jose Castaño (363 words)


Si  Jose Castaño (namundag: Des. 28, 1854 - nagadan, ? ) sarong Franciscanong prayle na namundag sa Hiniesta, Zamora kan Espanya.  Nagsumpa siya komo sarong pading Franciscano kan Mayo 2, 1874 asin nakaabot igdi sa Manila kan Hunyo 22, 1875. 

Siya nagin administrador sa halipot na panahon sa Kamalig, asin kan taon 1878 nagin ministro kan banwaan nin Lupi, Ligmanan, dangan sa Ligaw. Nag-17 siyang taon igdi sa Bicol asin pakatapos kan  toka niya sa ronang bikol, nagbalik sa Espanya asin nagin rektor siya kan Colegio de Misiones de Almagro duman sa Burgos, Espanya.

Sa panahon na iyan tuyong naalok siyang magin taga-ambag sa Archivo del Bibliofilo Filipino, vol. 1 1895. na an nagpalagda' man iyo si Wenceslao Retana. An saiyang ambag na sinurat na doon na gayong pigtratar an manongod sa mga soanoy na kaugalean kan mga Bikolnon iyo idtong obra niyang tituladong Breve Noticieas acerca del origin, religion, creencias y superticiones de los antiguos Indios del Bicol.

Sa manuskritong ini, pig'istorya niya an mga paliyon, mga ugaleng soanoy, mga  pagtubod asin mga mitolohiyang pigura kan mga gugurang na Bikolnon.

Igdi sa sinurat niyang ini man, ipig-ikog niya sa katapusan an sarong anom-na-polo na estansang rawitdawit sa Kastila na ini daa kaputol sana kan sarong dai pa napalagda na manuskrito na sinasabi niya nadukayan niya igdi sa Kabikolan kan siya nakatoka igdi sa pagministro. 

An 60-estansang rawitdawit na ini pigsalaysay na gayo kan sarong Kadungung na para-susuman na pig-oosip niya an mga kalakawan kan antigo pang panahon sa ronang Bicol, kun pano nabilog an rona, sa irisay nag enot na nag'erok igdi, ano an mga nasabatan na kapawotan sa pagbanwa igdi asin kun sairisay an piglabanan kan mga heroeng sa Handyong, Baltog asin Bantong na iyo ngane an nasambitan sa istorya na mga parasurog kan banwaan.

Huli ta naka-ikog an inaapod na ngonyan  kan mga historyador na epikong Ibalong o Handyong, tinutubod kan dakul na siya (Castaño) an kagsurat kan napidasong epiko. An iba man nagtutubod na si Fray Bernardino Melendreras an kagsurat kaini asin sinapi' lang ni Castaño sa sinurat na obra ni Melendreras na tituladong Ibal, na totoo mayo pang nakukuang kopya alagad nabanggitan man ini sa ibang mga kasuratan.




#Article 391: Alejo Arce (237 words)


Si Alejo Guadalupe Arce (Hulyo 17, 1892 - Mayo 28, 1974) sarong Bikolanong edukador asin parasurat kan Nueva Caceres asin Iriga, Ambos Camarines. Namundag siya sa mga magurang na sinda Agaton Arce asin Isabel Guadalupe. An naagom niya iyo si Soledad Florenda (1905-2006) asin an pagsasaro ninda nagbunga nin pitong aki.

Nagtapos si Arce nin Batsilyer sa Edukasyon Sekondarya sa Southern Luzon College asin Masterado sa University of Nueva Caceres sa ciudad nin Naga kun saen nagsurat siya kan taon 1955 kan tesis na dai napublikar, titulado An Approach to the Standardization of Writing Bicol. Nagin siya prinsipal asin superintendente. Siya nagin man sarong district supervisor sa Departamento nin Edukasyon asin ultimong toka niya nadestino siya sa siring na katongdan sa Minalabac, Camarines Sur, bago siya nagretiro. 

Ginawadan siya kan Premio Zobel kan 1962 huli sa saiyang librong El Bicolano y su Ambiemte (An Bikolano asin saiyang Kapalibotan). Ini sarong obra niya sa Espanyol na nagguno nin pinakahalangkaw na premyo sa bilog na Filipinas.

Saro man siyang tagaambag sa Sanghiran Nin Bikol. Magkapira man an sinurat niyang mga artikulo sa syensia arog kan detalyadong pag'oogid niya sa mga buskay asin mga sira sa dagat alagad dai nasaray ta napabayaan mati'mos. 

Kan mga taon 1930, siya nagin adviser (auditor?) kan Parents-Teachers Association kan Naga Central School sa Naga (ngonyan Syudad nin Naga), Camarines Sur na iyo an nagpagibo kan pinaka-amay na rebulto ni Jose Maria Panganiban, taon 1930.




#Article 392: Alfredo Tria (742 words)


Si Alfredo R. Tria (Oktobre 6, 1926 - Agosto 6, 2003) sarong Bikolanong abogado, peryodista, komentarista sa radyo, kolumnista asin kagmuknâ asin kaglagdâ kan magasin na An Bicolnon saka kan peryodikong Handiong. Pirang beses man siyang nagdalagan sa eleksyon, enot  sa pwestong alkalde sa Sangay (1970), sunod sa pwestong Assemblyman (1978) komo kandidato kan Bicol Saro, asin sa katongdan komo Kongresista sa ika-3ng Distrito kan Camarines Sur asin liwat sa parehong pwesto alagad sa ika-2nd Distrito. Sa gabos na pagkandidato niyang ini dai siya sinuwerte. 

Nagtapos siyang sekondarya sa Ateneo de Naga (ngunyan Ateneo de Naga University na), nagkuang kursong Journalism sa Far East University asin nin abogasiya sa Unibersidad nin Nueva Caceres. Nagtapos siya sa kursong ini kan 1959 alagad nagkua siyang Bar Exam kan 1961 pakatapos nin maigot na pagrebyu-na inonoy niya sana-asin nakalusot.   

Namundag sa Sangay, Camarines Sur, siya nakaagom ki Zenaida Rey (Desyembre 1955), na namundag sa syudad kan Naga, asin nagtaong tolong aki saiya: si Zuyen (empleada sa Land Bank, Legazpi), Zayla (sarong nars, gadan na) asin si Adon Alfredo. Alagad, si Tria nabalo tolos ta nagadan an agom niyang si Zenaida kan taon 1959.

Manta' na siya nagprapraktis asin nag'aako nin mga kaso bilang abogado na an saiyang bufete yaon sa edipisyo kan Philippine National Bank, enot niyang pagkamoot iyo an pagsurat bilang peryodista asin kolumnista y komentarista sa radyo. May pusong matanos asin sa labis na pagtindog para sa malinig na palakaw sa gobyerno siya maisog na natuyaw sa programa niya sa radyo enot sa DZGE (Boses ni Handiong) asin kairiba niya an duwa pang abogado na sinda Luis General, Jr asin Antonio Carpio na binansagan na Trio Los Panchos, sindang tolo may pigmantener na programa sa Radyo LRV kun saen makukusog an mga boses na nadenunsya kan mga korupsyon sa gobyerno asin nataong komento sa mga aro-aldaw na panyayari sa banwaan.

Sa panindogan niyang mahira an pana'naw kan mga botante, siya nagdalagan bilang kandidato sa magkapirang  pwesto asin kalaban parati an incumbent o nakatukaw sa poder. Mala ta kan nagkandidato siya para alkalde sa Sangay kalaban niya iyo si Roberto Briones na nagin bise ki Alkalde San Felipe. Narawrawan an kandidatura niya ta may saro pa man na Tria (Nicolas an pangaran)an duminalagan sa parehong pwesto. Kan nagdalagan siya bilang Assemblyman asin  saro sa doseng (12) kandidato kan Bicol Saro, tyempo nin Ley Militar (Martial Law, taon 1978) asin kalaban ninda an mga kandidato ni Presidente Ferdinand Marcos; siya asin an kairiba, naradas dawa ngane daa guminana an saro sainda (si Eddie Alanis) dai nakatukaw ta minakis-makis an resulta sa eleksyon. An Bicol Saro, kinaptan niya bilang presidente pakatapos kan turno ni Monico Imperial, Sr.  Duwang beses man siyang nagkandidato bilang Kongresista (1986 asin 1992) pero palibhasa mayong makinarya asin kwartang pantostos, maski bantog an pangaran niya, dai man giraray siya nakalusot. Sa ultimong pagkandidato niya, an duwang kalaban niya iyo si Celso Baguio asin si Pol San Buenaventura kun saen si Baguio an guminana.

Kan mga enot na taon, siya nagin man provincial administrator (1960-1967) ni Gobernador Apolonio Maleniza.

Kan an Balalong matogdas (1977), siya an pinakaenot na kinua ni Juan Triviño, na iyo an kagsadiri kaini, bilang editor hanggan taon 1983. Dangan kan taon 1983, siya nagbutas na bilang editor asin nagsalida nang editor saiya iyo si Nonong Triviño, aki ni Juan Triviño. Alagad siya nakaisip magpundar man kan peryodikong Handiong (Oktobre 1983) asin  pinakaenot na luwas kaini pinaimprenta sa Superprint na pagsasadiri kan Naga College Foundation. Pero an nagsurunod na luwas hanggan ini nagtiklop kan Desyembre 1997, pinapaimprenta na niya ini sa Imprenta Bicolana gibo kan an imprentahan na ini kontratado na saiya asin siya na mismo an nagpapadalan kan negosyo kaini sa rentang Php 10,000.00 an bulan. Siya nagkapot kan imprentahan poon 1988 sundo' 1995. 

Siya nagin man provincial administrator (1995-1999) asin konsultant (2000-2001) ni Luis Villafuerte kan ini gobernador sa duwa niyang huring termino.

Masabi pa, saro siya sa pinakulong tolos ni Marcos sa Kampo Canuto sa Pili, Camarines Sur kan Nobyembre 1972 asin  kairiba niya duman sa Abogado Antonio Carpio, Ramon Tolaram. Luis General, Jr. asin iba pang peryodista kan ibinaba an Ley Militar ni Marcos, mala ta an mga kliyente niya duman na nagkokonsulta saiya sa preso.

Sa pag'oltan  kan saiyang mga kasibotan, nakua niya pang magtokdo nin Ingles sa Unibersidad kan Nueva Caceres.

Siya nagadan sa edad na 77 huli sa colon caner asin ilinubong sa kamposanto kan Eternal Gardens sa Bgy. Balatas, syudad kan Naga.




#Article 393: Gregorio Aglipay (740 words)


Si Gregorio Labayan Aglipay (8 Mayo 1860 - 1 Sept. 1940) sarong dating pading Katoliko, asin siya an enot na Obispo Supremo kan Iglesia Filipina Independiente.

Si Aglipay namundag sa Batac, Ilocos Norte asin ilong nagdakula sa katatamnan nin tabako sa panahon na maribok na an pagkokolonya kan mga Espanyol sa Filipinas. Hararom an kulog-boot asin dismente sa gobyerno kolonyal huli kan mga pag'aabuso nangyayari sa sistema agrikultural asin huli man kan tinotolod niyang mga repormang radikal sa Simbahan katoliko.

Katorse anyos pa sana, siya pig'aresto ta dai naka'entrega kan tamang quota sa tabako. Dangan kadto, siya nagpasiring sa Manila. Duman nagkua siyang kurso sa ley sa pribadong pagpatokdo ki Julian Carpio. Pakalihis duwang taon, nag'entra sa Colegio de San Juan de Ledtran asin sa Unibersidad kan Santo Tomas. Kan matapos niya an kurso, siya naglaog sa seminaryo sa Ilocos Norte kan taon 1883 asin kan  1890, naordenan bilang sarong pading katoliko. Nadestino siya sa iba-ibang parokya sa palibot nin Luzon.

Apesar siya sarong padi, si Aglipay nag'ayon sa Mason siring kan dakul na mga Filipinong rebolusyonaryo.

Kan taon 1898, an Katipunan pinamamayohan nin duwang lider, si  Andres Bonifacio asin Emilio Aguinaldo. Si Arsobispo Bernardino Nozaleda dinulok si Aglipay asin sinugo na kaulayon an duwang lider na ini sa pagtangro sainda nin autonomiya para sa Filipinas kun oontokon an rebelyon. Si Aguinaldo man sinubol si Koronel Luciano San Miguel ki Aglipay ngane maalok na magbali sa rebelyon. Alagad, kan si Aglipay nagbkiyahe paNorte, tyempong nagputok na an Gerang Filipino-Amerikano. Kan bumalik na siya sa Manila, an mga Amerikano palan inatake asin linaog na ini. Si Aglipay nagbali na logod sa rebolusyon, mala ta kan Oktobre 20, 1898 siya nanombrahan na Vicar Heneral Militar kan mga rebolusyonaryo. Sumunod na aldaw, si Aglipay nagpawarak nin sarong surat sa mga clerigo na hinohorot niya an mga ini na hagaron ki Santo Papa na magnombra na nin mga pading filipino sa gabos na mga katongdan sa simbahan. Kan Mayo 5, 1899, si Arsobispo Bernardino Nozaleda pig'ekskomonikar si Aglipay sa Simbahan Katoliko.

Kan 1902 kan an Filipinas teritoryo na kan Estados Unidos, si Isabelo de los Reyes piglalakaw na an pagbilog nin sarong Filipinong simbahan. Kan Agosto 3, nagswestyon si de los Reyes na sarong Simbahan, suway asin independiente sa Simbahan Katoliko Romano dapat matogdas na, asin pigsonson niya sa kairiba na si Aglipay an gibohon na Obidpo Supremo. Kan enot, nangutiil si Aglipay sa alok ni de los Reyes ta saro siyang Katolikong deboto

Dinulok siya kan duwang pading Heswita, si Francisco Foradada asin Joaquin Villalonga ta gusto siyang mapapirma sa sarong dokumento na pinapanindogan niya an lealtad niya sa Simbahan Katoliko Romano. An sabi niya mapirma siya kun an Simbahan lakawon an kagustohan niyang madugangan na madugangan an pagnombra sa mga importanteng pwest an mga filipinong padi. Nahapot ni Foradada kun ano man daa ta gusto madagdagan an may mga katongdan na pading filipino ta orog nang mga aliwalas sa trabaho daa an mga filipinong padi asin daing kapinohan. An komentong ini naka'arat na gayo ki Aglipay asin sinasarabi na binuntol daa kani idtong si Foradada. Nangyari logod si Aglipay pinutol na niya an relasyon sa Simbahan Katoliko asin inako an alok ni de los Reyes na siya an mamayo sa naglitik na simbahan filipino. 

Kan Enero 18, 1903, si Aglipay pignombrahan bilang Obispo Supremo kan Iglesia Filipina Independiente kan mga obispo sa Manila, Cavite, Nueva Ecija, Isabela, Cagayan, Pangasinan, asin Abra. Bago siya nanombrahan Obispo Supremo totoo, an katongdan na ini pig'alok ki Jorge Barlin, sarong katolikong padi alagad an huri nagsayuma.

Kan si Aglipay nagparabyahe asin nagparalibot sa iba-ibang nasyon, nadara siyang magsikwal kan doktrinang Trinidad asin nagin siyang Unitaryo. Alagad, an Simbahan Aglipayano habo mag'ako kan nahirang teolohiya niya. An pagka-Unitaryo niya sa pagtubod orog na naririraw sa saiyang sinurat na  nobenaryo, an Pagsisiyam sa Birhen sa Balintawak, 1925  asin an palis kaini sa Ingles, Novenary of the Motherland, 1926.Aglipay.

Si Aglipay nagdalagan para presidente sa Komunwelt na Filipinas kaiba si Norberto Nabong kan Partido Komunista nin Filipinas sa lpinagsarong tiket kan Republikano-Komunistang Partido kan  1935, alagad pareho sinda ilinampaso asin nadaog sinda ni Manuel L. Quezon asin Sergio Osmena kan Partido Nacionalista. Si Aglipay napangagom si D. Pilar Jamias y Ver kan 1939 ta tinutugot an pag'agom
nin padi, pero siya nagadan pagsunod na taon,  Septyembre 1, 1940.

Si Aglipay tinata'wan onra sa pagdulot saiya nin kapiyestahan na aldaw na Septyembre 5 sa kalendaryo liturhiko kan Simbahan Episkopal (E.U.).




#Article 394: Kagadanan ni Hitler (145 words)


An inaako kan kadaklan na an dahelan kan pagkagadan ni Hitler kan 30 Abril 1945 iyo an paghugot sa pagbadil sa sadiri kadungan nin pag'inom nin kapsulang cyanide, na mararang gayong hilo. Huli sa kakulangan nin pakaisi kan publiko kun napasaen an bangkay niya na nakaribong pa an bareta na duwang paagi si paghugot niya asin huli pa sa mga ibang sirkuntansyas, naggatong sa mga huringhuding na si Hitler daa nakaligtas asin buhay pakatapos kan Ikaduwang Gerang Pankinaban. Kan binuksan kan mga Ruso an mga rekord, orog na idtong kapot kan KGBng Sobyet asin kan Rusong FSB, iyo an nagpatotoo na si lakop na bersyon kan kagadanan ni Hitler tama mananggad, sosog man ngane sa pigladawan ni Hugh Trevor-Roper sa saiyang librong The Last Days of Hitler na pinalagda' kan taon 1947. Sa archivo kan mga Ruso napatotoanan padagos kun anong nangyari sa saiyang bangkay.




#Article 395: Gregorio Perfecto (569 words)


Si Gregorio Milian Perfecto (20 Nobyembre 1891 - 17 Agosto 1949) sarong Filipinong peryodista, abogado asin huwes. Nagsirbe siya komo Associate Justice sa Korte Suprema kan Filipinas poon taon 1945 songdô 1949 kan panahon ni Presidente Sergio Osmeña. Masasabing siya sarong pigura na bistong gayo sa mga kaisipan niyang liberal, sa mga makolor asin pororopot na estilo nin pagsurat asin sa parating dai pag'oyon sa opinyon mayoria kan siya nakatukaw sa Korte Suprema.

Namundag siya sa Mandurriao, Iloilo. An mga magurang niya iyo sinda Mariano Perfecto asin Juliana Millian..  An naagom niya iyo si Paz Bravo. An saindang pagsasaro nagbunga nin anom (6) na aki: Romeo, Elena, Ariel, Carlos, Eden, asin Azucena.

Nag'adal nin elementarya si Perfecto sa Ligao, Albay, kan saiyang segundarya sa San Beda College, asin nakua niya an Batsilyer en Artes sa San Juan de Letran. Nagtapos siya kan saiyang abogasya sa Unibersidad kan Santo Tomas. Nakua niya asin  nakapasar sa eksamen sa Bar kan taon 1916.

Si Perfecto nagpraktis ngòna kan saiyang pagka'abogado nin halipot na panahon dangan naglaog komo peryodista sa La Vanguardia asin sa Consolidacion Nacional. Ini mga peryodiko. Paglaog 1919, nagin na siyang editor kan La Nacion, sarong aldawan na diaryo. An saiyasng pwesto sa La Nacion nagin na maray kontrobersyal ta naglabto siya sa mga kampanya laban sa korupsyon asin laban sa baluktot na mga opisyal. An hiro niyang ini nagbunga nin mga kaso libel na isina'ngat kontra saiya. Pati Senado nagkaso na ngane saiya. An gabos na ini napawa'ran sala asin saysay kan mismong Korte Suprema sa mga desisyon  na pigpromulgar sa mga taon na 1921 asin 1922.

Kan taon 1922, naelihir siya bilang Representante kan Enot na Distrito nin Manila sa Lehislatura kan Filipinas. Nagsirbe siya igdi abot 1928. Kan 1931, si Perfecto napadad huli sa polio. Nakakalakaw siya nagamit nin saklay pero nagrayray man an kamugtakan niya mala ta kaya pa man magkawat nin golf. 

Kan Hunyo 1945, si Perfecto pignombrahan ni Presidente Sergio Osmeña sa Korte Suprema. Ini pigbago asin pigreorganisar pakatapos kan pananakop kan Hapon igdi sa Filipinas. Nagserbi siya igdi hanggan magadan siya kan taon 1949.

Sa apat na taon na yaon siya sa Korte, si Perfecto nag-ama' nin 172 (opinyon mayoria) asin sobra sa 200 na suway na opinyon, kaiba diyan an 195ng dai-oyon na opinyon. . Sinasabi na sa agi-agi kan historya kan Korte Suprema, siya sana an nagguhit nin mas dakul na dai-oyon na opinyon (dissenting opinion) kisa sa mga opinyon mayoria. Sa kagabosan, si Perfecto nakikipagngutiil 20.6% kan panahon na yaon siya sa Korte, basado sa estadistika na 945 desisyon an hinaman kan periodong idto.  
 
Sa Kongreso, pigsampaan siya nin prosedimyento nin impeachment huli ta ginibo na niyang estaran an saiyang opisina, dawa ngane totoo may pakaisi asin pag'oyon an Poon kan Korte Suprema na si Manuel Moran sa rason kan saiyang kakundian pisikal. Sinabi ni Perfecto na an mga pagiipit saiya, dawa ngane dai man nin nangyari, anas sana huli sa  pulitika.

Nagadan si Perfecto kan Agosto 17 1949 pakatapos nin madaling paghelang. Saro siyang Mason, alagad nagbalik sa Simbahan Katolika bago nagadan.  

Bago siya nagadan, si Perfectro nagsangat nin kaso sa Korte Suprema na sinasabi niya libre sa income tax an mga sweldo kan mga hokom asin mga huwes susog sa Konstitusyon. An kaso nadesisyonan oyon Sa saiyang pighohorot. 

Kan 1958, an Ciudad nin Manila ipigngaran saiya an sarong eskwelahan segundarya sa Tondo, Manila, an Gregorio Perfecto High School 




#Article 396: Merlinda Bobis (401 words)


Si Merlinda Carullo Bobis (25 Nobyembre 1959) sarong premyadong kagubay na Bikolana-Australyang parasurat, parabayle, artistang biswal, asin paratukdô. Namundág siya sa mga magurang niyang sindá Nicolas Bobis asín Amparo Carullo, asin nagdakulà siyá sa Tabaco, Albay. An saiyang mga dulâ naipahilíng na sa entablado siring man sa radyo sa Filipinas, Pransya, Tsina, Tailandya, Slobakya asin  Australya, kun sain siya ngunyan nag-eerok. Nanggana si Bobis kan 2016 Christina Stead Prize for Fiction sa NSW Premier's Literary Awards para sa saiyang librong, Locust Girl: A Lovesong.

Nag-adal si Bobis nin elementarya sa Kolehiyo nin Divine World asin Akademiya nin San Rafael, nin sekondarya sa Unibersidad nin Bikol, asin nagtápos na Summa cum Laude sa Aquinas na Unibersidad kan Legazpi, ngunyan Unibersidad kan Santo Tomas-Legazpi, nin Batsilyer nin Artes sa Administrasyon nin Publika kan 1980. Nagtápos man siya na Meritissimus sa Unibersidad kan Santo Tomas sa Manila nin Master nin Artes sa Literatura kan 1987, asin nin Doktorado sa Artes sa Unibersidad kan Wollongong sa Australya kan 1994 kun sain siya ngunyan nagtutukdô.

Tulong pagkakataon na tinàwan an saíyang mga tukdâ sa Gawad Pagromdom ki Carlos Palanca para sa Literatura. An enot iyo kan 1987 para sa Peopleness, sarong katiriponán nin mga rawitdáwit sa Ingles na isinurat niyá asin kaibahan/samâ na ganador, enot na premyo. Sinundán ini kan 1989 para sa Lupang di Hinirang: Kuwento at Sikreto (Dagáng Daí Padaba: Usipón asin Rirong/Land Not Dearest: Story and Secret) saróng katiriponán nin mga rawitdáwit sa Pilipino, ikaduwang premyo. Asin, kan 1995 para sa Ms. Serena Serenata, sarong halìpot na dulâ, na ginawádan nin kagalanggalang na sambít.

An saiyang duláng Rita's Lullaby nanggana sa 1998 Australian Writers' Guild Awards para sa pinakamarháy na panradyong dulâ, asin an pangkinàban na Prix Italia sa parehong taon. Kan taon 2000, an saiyang White Turtle nanggana kan Steele Rudd Award para sa pinakamarháy na katiriponán nin Australyanong mga halìpot na usipon. Siring man kaini duman sa 2000 Philippine National Book Award. kaidtong 2006, nagkamít siyá kan Librong Bulawan Award (Gintong Aklat Award/Golden Book Award, Philippines) gikan sa Book Development Association of the Philippines para sa saiyang pinakahuring nobelang Banana Heart Summer.

Nagtukdô nin 10 taon si Bobis nin literatura, humanidades, asin Ingles sa De la Salle na Unibersidad, Unibersidad kan Santo Tomas, asin Colegio de San Juan de Letran, antes na natàwan nin grant nin pampag-adal sa Unibersidad kan Wollongong kan 1991.

Mga rawitdawit

Mga halìpot na usipon

Mga nobela




#Article 397: Michael Jackson (116 words)


Si Michael Joe Jackson (Gary, Indiana, Agosto 29, 1958 - Los Angeles, Hunyo 25, 2009) sarong Amerikanong recording artist, entertainer asin negosyante. Siya an ikapitong akì sa pamilyang Jackson. 

Nagpoon siyang magkanta sa edad na 11 komo sarong kaapil kan the Jackson 5 kan 1969, asin nagpoon nin solong karera kan 1971 mantang miembro pa kan grupo. Kan masurunod na taon, nabansagan na siyang Hade kan Musikang Pop.

An saiyang 1982 na album na Thriller hanggan ngonyan iyo pa giraray an pinakamasulong sa bilog na kinaban. Apat kan mga solo niyang estudyo album kaiba sa mga plaka na pinakamabenta sa bilog na kinaban: an Off the Wall (1979), Bad (1987), Dangerous (1991)., asin an History (1995).  




#Article 398: Shabu (541 words)


An shabu (Ingles, Methamphetamine, linipot kan tataramon na N-methylamphetamine) iyo an popular na pangaran sa Asya kan bulong na 'Methamphetamine' na may direktang epekto sa central nervous system asin ini ginagamit mansana bilang sarong droga na pang'aling'aling asin komo pagbulong sa kahelangan na inapod 'attention deficit hyperactivity disorder'(ADHD) asin man sa sobrang pagtataba kan hawak. An Methamphetamine nadiskubre kan 1893 asin an produksyon, pagpawarak, pagbebenta asin paggamit kan drogang ini higot na kontrolado huli kan malaen na epekto kaini sa sistema nerbyos kan hawak kun pangana' asin inaabuso na an paggamit kan nasabing bulong.

Hitsura kan shabu

An Methamphetamine sarong droga na maisog asin marara na stimulant ta ini apektado an sistema nerbyos kan tawo. Sa Ingles, inapod pa man ining   meth, chalk, ice, asin crystal, asin nakukua sa pormang pulbos, maputi, mayong parong, mapait-pait asin madaling matunaw sa tubig o sa alkohol. 
Ini guminikan sa drogang amphetamine, na dati ginagamit bilang paghale kan bara sa dungo o pampaluwag sa hinangos kun masipon. Alagad, an duwang drogang ini pareho na paaktikbo sa tawo, nagigin matabil, pampababa apetito alagad garo nakakapataas nin marhay na pagmate asin nakakagian sa kamugtakan. Alagad, an Methamphetamine, medyo iba sa amphetamine ta sa parehong doses, mas dakul an nasakat kaini sa hutok na orog kapeligrong pampapukaw sa isip. Ini pati mas halawig an epekto mawara asin mas nakakaraot na gayo sa sistema nyerbos sentral. An siring na mga dinudulot kani dakula an oportunidad na maabuso ini..

An Filipinas iyo an may pinakahalangkaw na rata nin pag'aabuso sa paggamit kan methamphetamine hydrochloride, o shabu igdi sa Subangan Asya, susog sa pinakanghuring pabalangibog pinaluwas kan United Nations World Drug Report. Sinasabi man sa State Department kan Estados Unidos na 2.1 porsyento kan Filipino, edad 16 abot 64 nagsisinghot nin  shabu asin an paggamit kaini asin kan marijuana iyo na daa an pinakadakulang peligro sa droga sa Filipinas.

Kampanya laban sa droga

An presenteng presidente kan Filipinas, si Rodrigo Duterte, makuri an kampanya laban sa abusong paggamit asin pagbenta kan methamphetamine o shabu mala ta sinasabing nag'aabot nang 7,600 an nagkagaradan resulta kan kampanyang ini. Dakul nagtataboga sa presidente ta an siring na mga panggagadan sarungat asin paglapas sa deretso pantawo asin  sinasabing mga 'extrajudicial killings'

Akta Republika Nu. 9165 (Dangerous Drugs Act of 1972)

Sa Filipinas, higot nanggad an pagkastigo sa kiisayman man madakopan maykapot na methamphetamine hydrochloride o shabu. Mala ta an madakop may saray-saray nin dai mababa sa 50 gramos o lumabi pa kan drogang ini sasapawan na nin kastigong pagkakulong nin lawig-buhay o kagadanan asin multang poon Limang gatos na ribong pesos (Php 500,000.00) abot Sampolong milyon pesos (Phjpo 10,000,000.00). 

An Methamphetamine prohibidong bulong sa Australya asin dawa pwedeng ibenta, ini sarong bulong na kontolado nanggad an paggibo, pagsuplay, pagdistribuir, pagkapot asin paggamit kan siring sa tuyong malikayan an pag'abuso o an salang paggamit na makaratak sa hawak kan tawo orog na an magin toriyok na sa paggamit kaini. Mala sa ipinagboboot kan  Misuse of Drugs Act 1981 sa nasyon na ini, 4.0 g nin methamphetamine iyo na pwedeng kasohan an maykapot kaini, an  2.0 g kaini iyo an tinutubod nang an maykapot kaini may intensyon magpabakal asin  magsuplay asin an 28.0 g na pagkatimbang kaini husto nang masabi na an maykapot kaini sayod na imbwelto sa drug trafficking.




#Article 399: Randy David (371 words)


Si Randy David sarong profesor sa Unibersidad kan Pilipinas. Nagtotokdo siya nin sosyolohiya poon pa kan 1967. Nakua niya an saiya degree sa parehong unibersidad kan 1965.

Si Randy David pinangaki sa Pampanga asin gradwado nin Bachelor of Arts major in Sociology sa University of the Philippines Diliman kan 1965. Pinagpadagos nya an saiyangdoctoral sa Unibersidad kan Manchester, alagad dai nya man ini ipigpadagos asin mas pinili na sana magin sosyalistang liberal sa Filipinas sa Gobyrerno Marsyal ni Presidente Ferdinand Marcos.

Sarong haluyan nang propesor sa Departmento kan Sosyolohiya sa Unibersidad kan Filipinis - Diliman, nabantog sya kan 1986, kan pig-akseptar nya an pagkakataon na magin host sa Intercontinental Broadcasting Corporation para sa public affairs talk show kan IBC-13. An palabas, igwang ngaran na Truth Forum, midbid bilang solamenteng public affairs talk show kan mga panahon na idto asin ini pigkonduktar pa nin sarong Filipino, bakong Ingles. Si David, aban-aban nag-ayon man sa bago asin pighaman liwat na Associated Broadcasting Company bilang tagapamareta asin tagapagtaram man sa bagong talk show na, Public Life with Randy David. Pakalihis na bayaan an istasyon kan 1995, si David nagkapot man kan programang Public Life para sa GMA Network, hasta sa taon na 2003, Off the Record (kaiba si Katrina Legarda) Magpoon kan 1995, an saiyang kolum sa dyaryo na,Public Lives, nagluluwas kada dominggo sa mga pahina kanPhilippine Daily Inquirer.

Kan Pebrero 25,2006, si David pig-arestar sa Santolan, Quezon City mantang pigseselebrar an ika-benteng anibersaryo kan inot na People Power Revolution. An rason sa saiyang pagkakadakop iyo an kawaran nya nin permiso sa pagrally, na pigpawaran man talagang kapangyarihan kan Presidente Gloria Macapagal-Arroyo kan aldaw na idto huli sa pagdeklarar nya nin nasyunal na emerhensiya makalihis sana an pirang oras pakatapos kaidto. Dai man kinahaluyan, ipigbaba man sana an mga kaso sa saiya. Kan Mayo 2006, ipinagdeklarar kan Korte Suprema na an pag-arestar ki David asin sa mga kairiba nya, inbalido.

Si David namuya man na dumalagan para-Congressman sa Pampangga kun mabuyo daang dumalagan man si Gloria Macapagal Arroyo sa eleksyon kan 2010, asin ini ngani pig-ngaranan man kan mga senador asin media bilang David vs. Gloriath. Dai man sana nahaloy, dai man nagdalagan si David asin ginana ni Arroyo an pwesto kan Mayo 2010.




#Article 400: Estelito Jacob (286 words)


Si Estelito Esting Baylon Jacob (Setyembre 3, 1973) sarong kagubay na Bikolanong parasurat, paratukdô, pintor asin kagsurat kan librong Mga Nirukitdukit (NCCA, 2005). Siya an presenteng pamayo kan Kabulig Bikol. Nagtapos si Jacob nin Batsilyer sa Edukasyon Sekondarya sa Ateneo de Naga, asin nakamtan an titulong Master sa Arte sa Ingles sa Unibersidad kan Nueva Caceres. Nagtukdô siya nin halawig na panahon sa sekondarya sa Unibersidad kan Nueva Caceres asin ngunyan nagtutukdô sa Camarines Sur National High School sa syudad nin Naga. 

Resipyente si Jacob nin Special Achievement Award in Creative Writing halì sa Unibersidad kan Nueva Caceres, ikaduwang premyo sa 1999 Bikol Poetry Writing Contest: Mga Tula Para ki Ina gikan sa lokal na gobyerno kan Syudad nin Naga, pinalista sa Inot na Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (Fiction and Poetry Categories) asin kabilang sa Home Life Poetry Writing Contest (2001, 2004 asin 2005). 

Nagin siyang partisipante sa Ika-40ng University of the Philippines National Writers Workshop (2002) na ginibo sa Syudad nin Baguio, tagapadalagan kan Pagsurat Bikolnon 2 sa Syudad nin Legazpi (2004), partisipante sa Inot na Juliana Arejola-Fajardo Workshop for Bikol Writing (2003), workshop director sa Ikaduwang Juliana Arejola-Fajardo Workshop for Bikol Writing (2005) asin panelista sa Saringsing Writers Workshop (2014 asin 2015), an taonan na hunglonan sa pagsurat kan Parasurat Bikolnon kan 2014 asin 2015.

Kan 2014, naipublikar an saiyang ikatulong libro sa titulong Pinagrok asin iba pang rawitdawit kan Ateneo de Naga University Press.  

An minasunod na lista nin mga titulo gikan sa blog ni Jacob. Sarô siya sa mga tagapakarhay kan Bangraw kan Arte, Literatura asin Kultura kaiba sinda Jun Pesimo sagkod Marissa Reorizo-Redburn asin nagluwas man an nagkapira sa saiyang mga rawitdawit sa An Tambobong nin Literaturang Bikolnon.




#Article 401: Abdon Balde, Jr. (235 words)


Si Abdon Jun M. Balde, Jr. (kamundagan: Septyembre 12, 1946) saróng premyadong kontemporaneong Bikolanong parasurát sa mga tatarámon na Bikol, Filipino, asín Ingles. Ginawádan siya kan Outstanding Bikolano Artists for 2009 sa kategoryang Literary Arts sa ciudad nin Naga, asín Southeast Asian Writers Awards for the Philippines sa Tailandya ngonyán na taón 2009. Siyá saróng direktor kan Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Kan taon 2012, pinangaranan siya bilang pinaka-enot na  kan Albay. Namundág siyá sa Busac, Oas, Albay.

Nagtápos si Balde nin inhinyera sa Aquinas na Unibersidad kan Legazpi kun saín nagin tagapangatáman na tagapakarháy siyá kan The Aquinian. ( Labí sa tolóng dekadang nagtrabaho sa lado nin konstruksyon bàgo nagbuntóg sa literatura. Siyá nagin kagáwad kan Lupon sa Wika at Salin kan Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte (NCCA), opisyal kan Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas, asín representante kan mga parasurát sa Filipinas Copyright Licensing Society. Kaapil man siya kan Kabulig Bikol Writer's Association.

Kabáli sa mga librong ipinalagdâ niyá iyó an Pangarap at Pangitain, Mâyong, Hunyangong Bato, asín Calvary Road. Kan Septyembre 15, 2008 ipigbungsód an Awit ni Kadunung durante kan Manila International Book Fair sa SMX Convention Center, SM Mall of Asia, Ciudad nin Pasay. An saiyang rawitdawit na Panunlog napublikar sa librong Sagurong: 100 na Kontemporanyong Rawitdawit sa Manlain-lain na Tataramon Bikol (DLSU, 2011).

Kaibá sa mga pagbisto na inakò ni Balde iyó an minasunód:




#Article 402: Antonio Salazar (383 words)


Si Antonio Toling Bufete Salazar (Mayo 9, 1907 - Pebrero 3, 1980)  sarong Bikolanong peryodista, parasurát, asín kolumnista. Siyá namundág sa Malinao, Albay. 

Siyá nagpapadión kutâ asín nagklase man sa Seminario Conciliar de Nueva Caceres alágad daí na tinápos huli ta nag-agóm. Huli sa adal niyáng iní, marháy siyáng magtarám asín magsúrat sa Kastila dawà nganì magián man siyáng sumúrat sa tataramon na Bikol. Bantóg sa arapodan na Pay Toling, haros bilog na buhay niyá nag-erok siyá sa Ciudad nin Legazpi asín dumán piníli niyá an karera bilang peryodista. Nagin siyáng editor dumán kan Bicol Herald asin taga-ambág man sa ibá pang mga publikasyon. Kaamayi kaini, kan taon 1939, siya nagtogdas, asin mismo siya an editor, kan magasin na Bikolnon na nasusurat sa lenggwaheng Bikol. 

An amâ niyá iyó si Ambrosio Busoy Salazar saróng Kastilaon, bulagáw an matá, lampyagáw, asín marháy na pintor asín  eskultor. An amâ niyá namundág sa San Agustin, Pili alágad nag-estar na sa Malinao huli ta dumán nakapangagóm. 

An enot na agóm ni Antonio iyó si Ester Mejillano asín an pagsasarô nindá nagbúnga nin anom (6) aki: sindá Teresita, Anita, Gregorio Sr., Barazel, Santos asín Rafael. Sa ikaduwáng agóm niyá kan nabálo, mayò sindáng nagin akì. Magsingakì sindá ni Manuel Salazar huli ta magtúgang an mga amâ nindá. Alagad, osipón kan akì ni Manuel na si Milagros, inatáman ni Ambrosio si Manuel poón kan sadít pa iní huli ta naílong-lubós. Mantâ naghuhúnà si Milagros na primo talaga ni Manuel si Antonio. An Bikol Region Directory nagsasábi na an tunay na magúrang ni Manuel iyó sinda Angel Bufete asín Ciriaca Bufete. Totóo bakóng malínaw kun anóng relasyon ni Angel ki Lutgarda Bufete.

Palibhásâ marháy sa Espanyol kinuá siyá kan Comision nin Centenario Ni Jose Rizal, katuwáng si Mariano Goyena del Prado sa pag-Bikol kan mga tokdâ ni Jose Rizal. An Noli Me Tangere asín El Filibusterismo, sa saindáng paghingówa, napalagdâ kan Comision kan taón 1962. Kadungán man digdí an mga Rawitdawit Ni Jose Rizal na tinostosán man kan Comision na mapalagdâ sa pagromdom kan Sentenaryo kan heroe kan Filipinas.

An sarong naiibá digdí sa paglapígot nindá na ma-Bikol an mga obra ni Rizal, pinagbúhay nindá an mga lumang tatarámon kan Bikol na saindáng ginuno' sa mga napalamán sa Vocabulario de la Lengua Bicol na hinamán ni P. Marcos de Lisboa.




#Article 403: Huang Xianfan (103 words)


Si Huang Xianfan (Nobiembre 13, 1899  - Enero 18, 1982  ) iyo an historiador kan China.Pigaapod si Huang na Ama nin aghamtao na Zhuang-etniko asin an Ama nin kasaysayan Zhuang-etniko. 

Si Huang namundag kan Nobiembre 13, 1899 sa Fusui, Guangxi. Nag-adal siya kan saiyang primariya sa Fusui dangan naghaiskul sa Guangxi Provincial High School. Nagklase siya sa Normal University kan Pekín(o Pekín sana, an kapitolyo kan China) kan taon 1926(1926-1935), dangan naghaiskul sa University kan Tokio(1935-1937, o Tokio sana, an kapitolyo kan Hapon).Si Huang iyo an profesor sa historia sa University kan Guangxi(1938-1940,1943-1953), sa University kan Sun Jatsen(1941-1942), sa Normal University kan Guangxi(1954-1982).




#Article 404: Antonio Abad (116 words)


Si Antonio Mercado Abad (10 Mayo 1894 - 10 Abril 1970) sarong Pilipinong parasurat sa Espanyol. Namundag siya sa Barili, Cebu asin nagkalase sa Colegio de San Carlos. Siya an ama kan poeta asin kritikong si Gemino Abad.

Nanggana si Abad nin Premio Zobel huli sa saiyang mga nobelang El Último Romántico, asin La Oveja de Nathán (kaiba si Flaviano Zaragoza), asin Premio Concurso Literario de la Mancomunidad Filipina para sa Dagohoy asin El Campeón. Saro man siya sa mga resipyente kan Commonwealth Literary Awards.

Editor man siya kan La Revolution, El Precursor, El Espectador, The Cebu Advertiser, asin El Debate; asin kan 1926, nagin siyang presidente kan La Opinion. 

Kabali sa mga naisurat niyang nobela: 




#Article 405: Tomas Pinpin (200 words)


Si Tomas Pinpin binibisto na pinakaenot na Pilipino-Intsik na parasurat asin nabansagan siyang Prinsipe nin Paralalagdang Filipino.

Dai aram kun soarin siya namundag ta daing rekord magpapatotoo alagad ginagaom na siya namundag sa pag'oltan kan taon 1580 abot 1585 sa Abucay, Bataan.

Nag'adal siya sa paglalagda' kan mga taon 1608 sa sarong imprentahan na pagsasadiri kan mga pading Dominiko. An imprentahan na ini nababaro-balyo mala ta ini enot yaon namugtak sa Calle San Gabriel (na dangan nangaranan man na Calle Juan Luna, idtong pintor) kun saen yaon duman an simbahan asin kumbento kan mga prayleng Dominiko. 

Igdi sa imprentahan na ini saiyang nalagda' kan taon 1610 an kaenot-enoteng libro dapit sa tataramon na Tagalog, an  Arte y Reglas de Lengua Tagala, obra ni Fray Francisco Blancas de San Jose. Kan 1612 nalagda' niya man an libro ni Padre San Buenaventura, an  Vocabulario de Lengua Tagala.

An magkapira pang nalagda' niya iyo an mga minasonod:

Dai aram kun kasuarin man siya nagadan.

Bilang siya an enot na Pilipino na may adal sa pag'imprenta, saiya ipinagaran an kalye ngonyan na T. Pinpin sa sarong distrito kan Manila, asin sarong monumento man an ipintindog diyan sa Plaza Cervantes sa mapadangat na pagromdom saiya. 




#Article 406: Mariano Abella (126 words)


Si Mariano Isaac Abella (Septyembre 25, 1860 - ? ) iyó an ika-4 na Gobernador kan Ambos Camarines, panahón kan administrasyon kan mga Amerikano sa Filipinas. Siyá nagtúkaw sa pwesto poón kan taón 1906 abót 1909.

An mga magúrang niyá iyó sindá Manuel P. Abella asín Bibiana Isaac. Naaresto siyá kan mga Kastila kan Septyembre 16, 1896 sa salang rebelyon alágad pinawàran salà asín pinalibre huli sa desisyon kan Korte sa saróng pagbista kan Desyembre 29, 1896. Sarô man siyá kan nagin Representante kan Bikol dumán sa tirípon sa Simbahan kan Barasoain, Malolos, Bulacan kan an inaapód na Konstitusyon nin Malolos pinagpandáy. Susog sa historyador na si Jose Barrameda, Jr. siyá nagtúkaw bilang gobernador kan Ambos Camarines nin tolóng beses, kan taón 1898, 1904 asín 1907.




#Article 407: Britney Spears (258 words)


Si Britney Jean Spears Amerikanang parakanta asin artista. Nagdakula sa Kentwood, Louusiana, siya enot na nagluwas sa telebisyon nasyunal kan 1992 bilang sarong kasali sa kontes kan Star Search na programa. Dangan nagluwas man siya sa serie kan telebisyon nin Disney Channel, an New Mickey Mouse Club, poon 1993 abot 1994. Kan 1997, siya nagpirma nin kontrata sa rekording sa Jive, na iyo an nagbungsod kan enot na gayong album niya, an Baby One More Time paglaog kan taon na 1999. An album na ini suminakat sa numero uno sa Billboard 200, na iyo an nagtoon saiya komo sarong pop icon asin sarong penomeno sa lantad nin musikang pop, asin siya an sinasabing nagbuhay liwat kan interes sa teen pop kan kahurihan kan mga taon na 1990. An surunod-sunod na tolong album niya siring man nagpako sa numero uno sa bentahan kan ini ipigbungsod. Kan Desyembre 2008, an ika-6 niyang studio album, an Circus, pinagbungsod sa lantad nin musika. 

Susog sa Zomba Label Group asin Sony BMG, si Spears nakapabakal nin sobra sa 83 na milyon na plaka sa bilog na kinaban. Dagdag pa ngane, siya an pinag-ranggo na ika-8ng pinakamasulong na babaeng artista sa rekording sa Amerika na sa saiyang kredito nakapabakal nin 32 na milyon na album siring sa pagpatotoo kan RIAA, asin ngonyan siya an ika-5ng pinakamabentang artista sa dekadang ini sa Amerika, asin siring man an pinakamabentang babaeng artistang parakanta. An Forbes 2009 na luwas pinagsambit si Spears bilang ika-13ng makapangyaring (poderoso) celebrity na ikim an $35 milyon dolyar na kita' ngonyan na taon.




#Article 408: Merito Espinas (222 words)


Si Merito B. Espinas sarong Bikolanong parasurat, iskolar, asin edukador. Siya an  kaggibo kan librong Ibalong. 

Siya tapos sa kolehiyo, A.B. sa Pilosopiya, M.A. sa Ingles (Meritissimus) asin Ph.D. Siya an 1965 Bipradas Palchaudhuri fellow kan Unibersidad kan Calcutta sa India. Nagin man siyang profesor  nin pilosopiya, comparative religion, literatura, speech asin Ingles, sa humanidades asin sa syensya sosyal. 

Nagtokdo siya nin Oriental Philosophy sa Graduate School kan Unibersidad kan Sto Tomas asin  nagin sarong beses paratokdo sa Unibersidad kan Nueva Caceres sa syudad kan Naga. Sa Aquinas na Unibersidad kan Legazpi kinaptan niya bilang pamayo, sa magkairibang panahon, an Departamento sa Ingles, Literatura asin Speech, sa  Departamento kan Syensya Sosyal, kan Humanidades asin Behavioral Sciences, asin nagin man siyang Assistant Dean kan Graduate School. Sa Bicol University, nagin siyang dean kan College of Arts and Sciences. 

Dakulon pa man siyang mga sinurat na nalagda' sa mga magasin, msa pang-iskolar na journal, sa mga peryodiko asin mga libro na an tinotokar iyo an sa pilosopiya, literatura, relihiyon, kultura asin Ingles. 

Kan 1983, nagin siyang editor kan Bikol Voices Anthology na an mga napapalaman mga artikulo tinokda' kan mga Bikolanong parasurat.

Komo dakul an saiyang pinagkakainteresan, nag'adal man siya sa mga bagay-bagay na supernormal, mga istoryang banwaan, sa  historya asin kultura, sa arkeolohiya asin siring man sa kapalibutan  asin sa mga isyung ekolohiko.




#Article 409: Jose Maria Panganiban (211 words)


Si Jose Maria Panganiban (1 Pebrero 1863 - 9 Agosto 1890) sarong propagandistang Pilipino. Katuwang an ibang propagandista, pighingoa niya na mapukawan an mga kahimanwâ niya sa mga pang-aabuso asin pang-aapi kan mga Kastila sa Pilipinas. Mahusay magsurat asin magdiskurso, madunong nanggad, siya taga-ambag sa peryodikong La Solidaridad na kun saen pigtutulod niya an dapat na mga reporma sa mga palakaw kan mga Kastila sa pag-administrar kan Pilipinas.

Siya namundag sa Mambulao na iyo an Jose Panganiban, Camarines Norte ngunyan.

Kan Septyembre 22, 1930 an Naga Parents Teachers Association, sa pamamayo ni Casimiro Perfecto, sa simpleng programa, binuksan an saklob sa hinaman pa sanang monumento ni Jose Ma. Panganiban sa sarong akto nin pagtaong onra sa heroe. Ini itinindog asin namumugtak sa natad kan Naga Central School I sa syudad nin Naga.
An rebultong ini,  na ginibo kan iskultor na si Tomas Zamora, iyo an pigtutubod na pinakaenot na rebulto na hinaman sa pag'onra ki Panganiban, mala ta idtong monumento na itinindog para saiya mismo sa banwaan kan Jose Panganiban, Camarines Norte, nagibo mansana kan taon 1985.

An kalye na pasiring asin nasumpay sa Concepcion Pequena na dati inapod Kalye Legazpi kan panahon Kastila, saiya man ipigngaran na. An kalye na ini, Kalye Panganiban saro sa pinakahalaba na tinampo sa siyudad.




#Article 410: Noli Me Tangere (149 words)


An Noli Me Tangere ([tataramon na Bikol|Bikol: Hare Sakô Pagdutâ) iyo an nobelang sinurat ni Jose Rizal. Inot ining nalagdâ kan 1887 sa Berlin, Alemanya sa tabang ni Dr. Maximo Viola. Ini ay nakasurat sa Espanyol. An padis kaini sa Ingles dati tituladong Social Cancer alagad an mga bagong iningles kaini piggamit na an orihinal na titulo sa Latin. 

An literal na kahulogan kan titulo boot sabihon, Hare Sako Pagdota na sinasabing sinipi' sa Ebanghelyo ni Juan (20: 09-17) sa Bibliya.Pigtutukoy ini sa pangyari kan si Hesus nabuhay-liwat halì sa kagadanan asin sinabi niya ki Maria Magdalena na hare siya pag-dòtan ta dai pa siya nasakat sa saiyang Ama. Alagad, an Sudetanong Aleman na doktor na amigo ni Rizal si Ferdinand Blumentritt, nagsabi na an noli me tangere iyo an garamiton na termino kan mga optalmologo pagtukoy kan kanser sa takob-takob. Maroromdoman si Rizal na sarô man na optalmologo.




#Article 411: El Filibusterismo (111 words)


An El Filibusterismo (Bik., An Subersibo) na sa Ingles bisto man sa titulong Reign of Greed iyo an ikaduwang nobelang sinurat ni Jose Rizal. Ini an pahinapos sa Noli Me Tangere, asin siring man kan enot, nakasurat ini sa Kastila. Pino'nan ni Rizal an pagsurat kaini sa Calamba kan siya nagpraktis medisina duman. Sa Londres, taon 1888, pinaghira niya an istorya asin pigbago an magkapirang kapitulo. Pinadagos ni Rizal an pagsurat kan manuskrito kan siya nagbyaheng Paris, Madrid, asin Brussels. Natapos niya an libro kan Marso 29, 1891 sa Biarritz asin  napalagda' duman sa Gante, Belhika, sa tabang ni Don Valentin Ventura ta pinasubli' siya nin 300 pesos ngani mapublikar ini.




#Article 412: 1712 (117 words)


An 1712 sarong taon sa Gregoryanong kalendaryo.

bikol central
lartnec lokib
nickeparo orapekcin

Hej,

Jag heter Sofia Nilsson, jag lovade min klass kladdkaka och sa till och med vilket recept jag skulle använda.
Men sen så blev jag trött och sjuk och sa att jag inte kunde baka kladdkakan för att jag var för dålig.
Men aja sånt är livet ;)

Peace! 

Här är en björn (¨¨)('o')(¨¨)

Tja tja bloggen,
FELICIA capslock hääääär!!

Idag har jag pluggat kemi med gruppen,
de är så jääääävla sööta allihopa!!

aja ska sova nu,
pusspussss 333

Natti natti 33

Hej,
ville bara att alla skulle veta att det inte är kul med kemi när alla rage:ar på mig. :(

//Soren Sadegibenab




#Article 413: La Solidaridad (116 words)


An La Solidaridad iyo an kasararoan na itinogdas kan mga ilustradong Filipino duman sa Barcelona, Espanya. Gabos Pilipino an mga kaapil, ini iminuknâ kan Desyembre 13, 1888 asin saro sa kamawotan kaini iyo an magkaigwa nin representasyon an Filipinas sa Parlamento kan Espanya. Iyo man ini an pangaran kan opisyal na publikasyon kan kasararoan. Enot na nagin editor kaini iyo si Graciano Lopez Jaena na sinundan man ni Marcelo H. del Pilar. Kagduwang (12) pahina an hìbog kaini asin regular na naluwas sa katangaan asin katapusan kan bulan. Sa Espanyol nakasurat, igdi pinalalagdâ an mga hinanakit, mga reklamo asin mga pigtotolod na reporma na dapat ipasunod sa pag'administrar kan Filipinas.

An La Solidaridad may tolong kabtang: 

 




#Article 414: Korea nin Norte (115 words)


An Norteng Korea, opisyalmente an pangaran Demokratikong Republika kan Banwaan na Korea, Democratic People's Republic of Korea kun sa Ingles, ( Hangul: 조선민주주의인민공화국, Hanja: 朝鮮民主主義人民共和國 Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk) sarong estado sa Subangan na Asya, na nalalaklakan an kabangang sulnopan na palna' kan Peninsulang Koreano. An saiyang kabisera, na iyo man pati an pinakadakulang syudad sa bilog na Korea, iyo an Syudad nin Pyongyang. An inaapod na Korean Demilitarized Zone nagseserbi na pag'oltan asin ulang sa pagkabangaan kan North Korea sa South Korea. An duwang Salog nin Amnok asin Tumen nagseserbi kwenta pagdolonan kan North Korea asin Tsina. An sarong parte kan Salog Tumen sa porong maray kan norte-subangan iyo an pagdolonan kaini sa Rusya.




#Article 415: Angola (207 words)


An Angola, opisyalmente Republika kan Angola (Portuges: Republica de Angola, sinasayod [ʁɨˈpublikɐ dɨ ɐ̃ˈɡɔla]; Kikongo, Kimbundu, Umbundu: Repubilika ya Ngola), sarong nasyon namomogtak sa sur-sentral nin Aprika asin an mga kadolon kaini iyo an Namibia sa habagatan, an Demokratikong Republika nin Kongo sa amnayan, asin an Zambia sa subangan; an kosang solnopan niya yaon sa Dagat Atlantiko. An Luanda iyo an saiyang syudad na kabisera, manta na an probinsya nin Cabinda, na napasuway sa mayor na teritoryo kan Angola, kadolon an Republika kan Kongo asin an Demokratikong Republika kan Kongo.

An mga Portuges nagsakop sa mga magkapirang lugar kan Angola, kadaklan sa mga parteng kosa, poon ika-16 sungdo ika-19ng siglo asin nakikitrato  sa mga nagbabanwa sa mga lugar na ini sa negosyo asin sa iba pang mga bagay. Paglaog kan ika-19 siglo, luwayluway asin padikitdikit na nansakop sinda sa mga interior na parte kan Angola. Bilang sarong tunay na kolonya kan Portuges, ini nangyari sana kan  mga 1920. Kan makamit an katalingkasan, an Angola nag'agi sa makuring gera sibil, poon 1975 abot 2002. An nasyon na ini may mahiwas asin hararom na deposito nin mga mineral asin petrolyo, alagad an lawig kan buhay igdi asin an mortalidad kan mga aki tinataya bilang iyo an pinakagrabe sa kinaban.  




#Article 416: Aserbayhan (117 words)


An Aserbayhan (pagtaram: /á•zër•bay•hán/, Azerbaijani: Azərbaycan), opisyal na inaapod na Republika kan Aserbayhan (Azerbaijani: Azərbaycan Respublikası), ini sarong transkontinental na nasyon sa Caucasus, mahahanap ini kun sain minatagboan an Subangan na Europa asin Sulnopan na Asya. Sa sulnopan kaini mahihiling an Dagat Caspian, Rusya sa norte, Georgia, Armenya sa sulnopan, asin Iran. An eksklabe man kan Nakhchivan iyo an napalilibutan kan Armenya sa norte asin subangan, Iran sa sur asin sulnopan, asin Turkiya sa norteng sulnopan.

An Aserbayhan nababanga sa sampulong rehiyong pang-ekonomika, 66 na distrito o rayon asin 77 na syudad kun sain an 11 nasa direktang pamamahala kan republika. Dugang pa kaini, kabali an Aserbayhan sa Awtonomong Republika (muxtar respublika) nin Awtonomong Republika kan Nakhichevan.




#Article 417: Butan (164 words)


An Butan (sa Ingles: Bhutan) sarong nasyon sa Asya. Ining Kahadian nin Butan  sarong nasyon na mayo nin pampang ta ini nasa bukid kan Himalaya, sa pag-ultanan nin Indya sagkod Tsina sa Sur nin Asya. Druk Yul an lokal na ngaran kan saindang nasyon. Inaapod man ining Druk Tsendhen (kadagaan kan dragon na daguldol), kun siring pigsasabing katanog nin bura kan mga dragon an mga daguldol duman. Sa historya, bistado an Butan sa kadakul na pangaran, arog kan Lho Mon (sur na kadagaan nin kadikloman), Lho Tsendenjong (katimogang kadagaan nin cypress), asin Lhomen Khazhi (sur na kadagaan nin apat ng mga pagdulok). Bako pang malinaw kun sain talaga an pangaran na Bhutan; pigsasabi kan mga paraadal sa kasaysayan na kadakul pinagpuonan an bersyon kan mga tataramon sa  Sanskrit na Bhota-ant (sa puro kan Bhot – an ibang tataramon sa Tibet), o Bhu-uttan (halangkaw na kadagaan). Pigsasabing ginagamit na an tataramon na Bhutan bilang pangaran puon pa kan huring panahon kan ika-9 na siglo BC.




#Article 418: Bolibya (342 words)


An Bolibya(Listeni/bəˈlɪviə/, Spanish: [boliˈβja]) na opisyalmente inaapod Estado Plurinacional de Bolivia, Quechua: Bulivya Mamallaqta, Aymara: Wuliwya Suyu), sarong nasyon napapalibotan nin anas kadagaan sa sentral Amerikang Habagatan. Kadolon kaini an Brasil sa amnayan asin subangan, kan Paraguay asin  Argentina sa solnopan , kan Tsile sa sur-solonopan, asin kan Peru sa solonpan.

Bago nagdatong an pagkolonyang Europeo, an rona nin Andes parte kan Imperiong Inca, an pinakadakulang estado kan Pre-Columbus na Amerika. An Imperyo kan Espanyol sinakop ini kan ika-16 na siglo, na kan panahon nin Kastelang pagkolonya mas nabibisto sa apod na Upper Peru asin yaon sa administrasyon kan Viceroyalty kan Peru na ini nganeng huri haros sinasakop asin inaadministrar an enterong mga kolonya kan Espanyol sa Habagatan Amerika. Pakaproklama kan saiyang katalingkasan kan 1809, 16 pang taon an nag'ayaw bago matogdas an Republika na inginaran ki Simon Bolivar, asin ini napangyare kan Agosto 6, 1825. Masabi pa, an Bolibya makuri an pakipagtusay sa mga panahon na inagihan niya an kariribokan sa pulitika, an mga diktadurya asin mga magabat na problema sa ekonomiya.

An Bolibya sarong republikang demokratiko nababanga sa mga departamento. An geograpiya niya iba-iba na napoon sa alitoktok kan Andes sa solnopan abot sa kapatagan kan inaapod na Eastern Lowlands na yaon namomogtak sa Amazon Basin. An nasyon na ini nagtatalubong nasyon na an lebel sa pagkapobre naabot sa 53%. An mayor na aktibidad sa ekonomiya iyo an agrikultura, pagsisira, pagmimina, asin pagproproseso nin mga produkto arog kan tela, mga gubing, refinadong metal, asin refinadong petroleo. An Bolibya mayaman sa mga mineral, orog na sa tin.

An populasyon kan  Bolibya, na tinataya naabot sa sampolong milyon, multi-etnikong gayo, kairiba na diyan an Amerindian, mga Mestiso, mga Europeo, asin mga Aprikano. An mayor na tataramon ginagamit iyo an Espanyol, totoo an Aymara asin an lenggwaheng Quecha lakop man asin an tolong ini, pati na an 34 mga lenggwaheng tubo igdi, ipinagdeklara sa Konstitusyon na gabos mga lenggwaheng opisyal. An namomorangot na manlaenlaen na kultura sa laog kan Bolibya nagbunga  nin grabeng diversidad sa arte, sa pagluto, sa literatura asin sa musika. 




#Article 419: Brunei (108 words)


An Brunei sarong nasyon sa Asya na namumugtak sa isla kan Borneo sa Sur-subangan na Asya. Maliban sa baybayon kaini sa South China Sea, napapalibotan an nasyon kan Sarawak, sarong estado kan Malasya. Nababanga ini sa duwa kan distrito nin Limbang. 

An Brunei nababanga sa apat na distrito (daerahs) asin 38 subdistrito (mukims).

An daerah kan Temburong nakasuhay sa kadaklan kan Brunei huli kan estado nin Sarawak.

An daerah kan Brunei-Muara sakop an kabisera kan Brunei, Bandar Seri Begawan, kun sain an suburbs sakop an 15 sa 18 mukims sa daerah na ini.

Lampas 90% kan kabilogan na populasyon kan Brunei nag-iistar sa 15 sa 38 na mukims:




#Article 420: Kuba (101 words)


An Kuba (sa Ingles: Cuba) sarong islang nasyon sa Karibe, sa Amerika nin Norte. An Kuba konsistido kan mayor na isla nin Kuba, an Isla de la Juventud, asin magkapirang arkipelago. An Habana iyo an pinakadakulang siyudad sa Kuba asin an kabesera kaini. An Santiago de Cuba an ikaduwang pinakadakulang siyudad. Sa amnayan niya, yaon an Estados Unidos, asin an Bahamas, sa solnopan, namomogtak an Mehiko, sa habagatan, an Isla nin Cayman asin Jamaica. Sa may sur-solnopan na parte kaini, yaon makukua an Haiti asin an Republika Dominikana. 

Sa senso kan 2009, pigtataya' na an populasyon kan Kuba naabot 11,239,363 katawo.




#Article 421: Ehipto (383 words)


Ang Ehipto (Arabe: مصر, Ehiptong Arabe: [mɑsˤɾ] ; Coptic: Ⲭⲏⲙⲓ, Kīmi ; Sahidic Coptic: ⲕⲏⲙⲉ, Kēme), opisyalmente Republikang Arabo nin Ehipto, Arabe:جمهوريّة مصر العربيّة, sarong nasyon na namomogtak haros sa Aprikang Amnayan, kun saen an Peninsulang Sinai nagigin dagang tulay pasiring sa Sur-solnopan nin Asya. An Ehiptio sarong transkontinental na nasyon, asin mayor na poder sa Aprika, sa Mediterraneong Basin, sa Tangang Subangan asin sa Moslem na kinaban. An hiwas niya naglalaklak nin 1,010,000 kilometro kwadrado (390,000 sq mi), an Ehipto kadolon an Dagat Mediteraneo sa amnayan, an Gaza Strip asin Israel sa norte-subangan, an Pulang Dagat sa subangan, asin Sudan sa habagatan asin an Libya sa solnopan.

An Ehipto saro sa pinakamatawong nasyon sa Aprika asin Tangang Subangan. An dakulang mayoriya kan sobrang 81 milyon katawo igdi nag'eerok harani sa mga pampang kan Salog Nilo, sa hiwas niyang mga 40,000 kilometro kwadrado (15,000 m kw.), kun saen an dagang mga pwedeng tanoman makukua. An dakulang kahiwasan kan Disiertong Sahara purakputak sana an populasyon. Mga kabanga kan residente kan Ehipto nag'eestar sa mga urban na lugar, asin kadaklan ngane kaini yaon sa mga dusok na sentro kan kadakulaan nin Cairo, Alexandria asin sa iba pang mga syudad sa Deltang Nilo.
 
An mga monumento arog kan mga pyramid sa Giza, an Great Sphinx natogdok kan mga soanoy na sibilisasyon kan Ehipto. asin mga rogba' niya arog kan sa Memphis, Thebes, asin Karnak saka an inapod na Valley of the Kings sa luwas kan Luxor, anas mga pigkakasibotan na adal sa arkeolohiko. An industriya sa turismo asin an Red Sea Riviera iyo an nagtataong trabaho sa 12% kan mga trahabador kan Ehipto.

An ekonomiya kan Ehipto sinasabing saro sa pinakawarak sa Tangang Subangan, na may sektor sa turismo, sa agrikultura, industriya asin serbisyo sa haros parehas na lebel nin produksyon.

Kan 2011, an Ehipto nagsapo' nin makuring rebolusyon, asin ini nagresulta sa pagkapatalsik sa pwesto ni Presidente Hosni Mubarak na kasi 30 anyos nagtukaw sa poder. Kan Hunyo 24, 2012, pakalihis nin pagkapot poder kan militar, si Mohamed Morsi iyo nas an napili sa sarong eleksyon na magtukaw presidente. Kan Agosto 2, 2012, an Primer Ministro kan Ehipto na si Hisham Qandil pigbuyagyag an kabilogan kan saiyang gabinete, na inaapilan nin 35 myembro, an 28 kaini mga ba'gohan kabali an apat hale sa Katugangan Muslim.




#Article 422: Eritreya (128 words)


An Eritreya (sa Ingles: Eritrea) sarong nacion sa norteng-subangan kan Aprika.(play /ˌɛrɨˈtreɪ.ə/ or /ˌɛrɨˈtriːə/;[6] Ge'ez: ኤርትራ ʾErtrā, Arabe: إرتريا Iritrīyā), Estado nin Eritreya, iyo an opisyal na pangaran kaining banwa na nakabugtak sa Sungay nin Aprika. An Eritrea iyo an pormang Italiano kan pangaran na Griegong Ἐρυθραίᾱ (Erythraíā), na an kaisihan iyo an pula na [daga']. Asmara an kapital niya. Kataid kaini an Sudan sa sulnopan, an Etiopia sa sur, buda an Djibouti sa sur-sirangan. Sa norte-sirangan asin sirangan kan banwa igwang halabang baybay sa kataid nin Pulang Dagat, direktong kahampang nin Arabia Saudita buda Yemen. An Arkipelagong Dahlak asin nagkakapira kan mga islang Hanish sakop man sinda kan territoryong Eritreya. Mga 117,600 km2 mas o menos an sukat kan banwa, buda igwa ining 6 milyon na katawo.




#Article 423: Gresya (152 words)


 

An Gresya ( Greyigo: Ελλάδα, Elláda, ; Antigong Greyigo: Ἑλλάς, Hellás, inaapod man na Hellas asin opisyalmente Republikang Heleniko (Ελληνική Δημοκρατία, Ellīnikī́ Dīmokratía, [eliniˈci ðimokraˈtia]), sarong nasyon sa sur-subangan kan Europa. Namogtak sa bandang habagatan na poro kan Peninsulang Balkan, an Gresya katakod asin kadolon sa daga an Albanya, an Republika kan Macedonia asin Bulgaria sa amnayan, an Turkey sa subangan. An Dagat Aegean namogtak sa bandang subangan kani, an Dagat Ionian sa bandang solnopan, an Dagat Mediterraneo sa habagatan. An Gresya iyo an ika-kagduwang (ika-12) nasyon na may halabaon na linyada nin kosa sa kinaban, 13,676 km (8,498 mi) an laba, na igwang paayaw-ayaw na bilang nin mga isla (ginagaom mga 1400, an 227 kani ineerokan), asin kabali diyan an Crete, an Dodecanese, an Cyclades asin an mga Islang Ionian. Otsenta porsyento kan Gresya kumponido nin mga bukid, na an pinakahalangkaw kaini iyo an Bukid Olympus sa 2,917 m (9,570 piye). 




#Article 424: Indonesya (140 words)


An Indonesya (sa Ingles: Indonesia) sarong nasyon sa Sur-subangan na Asya, sa tahaw kan Indian asin Kadagatan Pasipiko . Binibilog ini ning 17,508 mga isla, asin ini an pinadakulang estado sa bilog na kinàban na binibilog nin sarong kaiislahan. Pigtatantiya na nasa 261 milyong katawo an populasyon kan Indonesya, na pan-apat sa mga pinakamatawong nacion sa kinàban, asin an pinakamatawong nacion na Muslim; alagad mayong opisyal na pananampalataya an itinakda sa Saligang Batas kan Indonesya. Sarong republika an Indonesya, na igwang inihahalal na Paragibong-batas (lehislatura) asin presidente. An kapitolyo kan nasyon iyo an Jakarta.An Java an pinakamatawong isla, sobra sa kabanga nin populasyon kan nasyon. Pinapalibutan an Indonesya kan Papua New Guinea, Subangan na Timor asin Malaysia, asin kinababalihan man an Singapura, Filipinas, Australya, asin an Kaiislahan na Andaman asin Nicobar kan Indiya bilang mga harani na nasyon asin teritoryo.




#Article 425: Indya (309 words)


An Indya (sa Ingles: India)  opisyal na Republika nin Indya (Bharat Gaṇarājya), sarong banwa sa Habagatan Asya. Ini an ikapitong pinakadakulang banwa kun sa hiwas, an ikaduwang-pinakamatawong banwa (na may lampas sa 1.2 bilyon tawo), asin an pinakadakulang demokrasya sa kinaban. Ini napapagdolonan kan Indian Ocean sa habagatan, an Arabian Sea sa sur-solnopan, asin an Sola' nin Bengal sa sur-subangan. Ini kadolon an  Pakistan sa solnopan; Tsina, Nepal, asin Bhutan sa norte-subangan; asin Myanmar (Burma) saka Bangladesh sa subangan. Sa Indian Ocean, an Indya harani sa tongod kan Sri Lanka asin kan Maldives. An Andaman asin Nicobar Islands na sakop kan Indya kadolon an maritimong kasagkoran kan Tailandiya asin Indonesya.

An subkontinenteng Indyan binabanwa kan Sibilisasyon Indus Valley kan ika-3ng millennium BCE. Sunod na millennium, nasurat an mga pinakasoanoy na iskritura nin Hinduismo. An pagkabaranga' susog sa kasta, nagbutwa kan enot na millennium BCE, asin man an Budhismo, Jainismo nagpoon nang magtunga. Siring man an pulitikal na pagsasararo' nangyari sa irarom kan Imperyo nin Maurya asin Gupta. An mga inapod na Middle KIngdom naimpluwensiyang gayo an mga kultura sa palibot asin nakaabot na gayo sa sur-subangan na Asya. Sa medieval era, an Judaismo, Zoroastrianismo, Kristiandad asin Islam uminabot, dangan an Sikhismo nagtunga, bagay na nakadugang manlaenlaen asin raramas na kultutra sa nasabing rona'. An bandang amnayan, haros nasakop kan Sultanatong Delhi asin an habagatan napairarom sa impluwensiya kan Imperyong Vijayanagara. An ekonomiya tuminalubo kan ika-17 siglo sa Imperyo Mughal. Sa tanga kan ika-18ng siglo, an subkontinente napairarom sa kapangyarihan kan British East India Company, asin sa tanga kan ika-19ng siglo, an lugar na ini napasakop sa korona Briton. Sarong makabanwang hiron an nagbutwa sa kahurihan kan ika-19ng siglo na ngapit, sa pamamayo ni Mahatma Gandhi, orog na guminantad huli sa paaging matoninong. An lakopan na hiron na ini nagresulta sa pagkamit kan Indya kan saiyang katalingkasan kan taon  1947.




#Article 426: Italya (129 words)


An Italya (Ingles: Italy, Italyano: Italia), opisyal sa ngaran na Italyanong Republika (Ingles: Italian Republic, Italyano: Repubblica Italiana) sarong nasyon na namumugtak sa Italyanong Peninsula sa Sur na Europa sa duwang pinakamahiwas na isla sa Dagat Mediterraneo, an Sicily, asin an Sardinia. Nasa norte kan Italya and kabukidan nin Alpine, Pransya, Suisa, Austriya asin Slobinya. An mga independienteng estado kan San Marino asin Ciudad nin Vaticano mga enclave sa Italyanong Peninsula, asin an Campione d'Italia sarong Italyanong exclave sa Suisa.

Nababanga an Italya sa 20ng rehiyon (regioni, pandakulan regione). Lima kaining rehiyon igwang sarong espesyal na awtonomong katindogan na nagtatao saida nin kapanyarihan na maggibo nin lehislasyon; namamarkahan an mga ini nin asterisko (*) sa ibaba. An nacion nababanga pa man sa 109ng provincia (province) asin 8,100ng banwaan (comuni).




#Article 427: Yordanya (111 words)


An Kahadean Hasyemito kan Yordan (sa Arabo: المملكة الأردنّيّة الهاشميّة, al-Mamlaka al-Urduniyya al-Hāshimiyya; Ingles: Hashemite Kingdom of Jordan) sarong nasyon sa sur-sulnopan kan Asya. Napapalibotan ini kan Sirya sa norte, Iraq sa norteng-subangan, Israel sa sulnopan, asin Saudi Arabia poon subangan sagkod sur.

An pinakabantog na pagkakan nin Yordan iyo an mansaf, na iyo an saindang pambansang pagkakan. Simbolo ini kan pagigin maboboot kan mga taga-Yordan. Inaandam an mansaf sa manlainlain na okasyon siring kan lubong, kasal, asin iba pang relihiyosong aldaw. Igwa ining maluto na may karne na pinakalaga-kagaan sa mapulok na yogurt, binudbodan nin pine nuts asin minsan herbs. Siring sa lumang kinaugalian, kamot an ginagamit sa pagkakan kaini.

 




#Article 428: Libya (370 words)


An Libya (Arabiko: ‏ليبيا‎ Lībiyā, Nafusi: Libya) sarong nasyon sa ronang Maghreb kan Norte Aprika. Napapagdolonan ini kan Dagat Mediterraneo sa amnayan, nag'aatubang sa Ehipto sa subangan, kan Sudan sa solnopan subangan, kan Tsad asin Niger sa habagatan, kan Algeria saka Tunisia sa solnopan. An kabesera kaini iyo an Tripoli.

Resulta kan 2011 Libyanong pag'aalsa, igwa ngonyan nin duwang pwersa na pareho naghihinako na iyo siya an opisyal na gobyerno kan Libya. An rehimen ni Muammar Gaddafi na inaapod an Libya bilang Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya, nagkokontrol kan Tripoli asin kadakulan kan parteng solnopan kan banwang Libya. An National Transitional Council of the Libyan Republic na pinamamayohan ni Mustafa Abdul Jalil na nagkukuta sa Benghazi asin kontrolado an haros enterong parte kan subangan na kabtang kan banwang Libya. An Pransya asin Portugal pinagbisto na an Council na ini komo iyo an solong lehitimong representante kan Libya.

An Libya, na may hiwas na haros 1,800,000 kilometro kwadrado (700,000 mi kw.), igwang populasyon na 6.4 milyon katawo. Huli sa hiwas kaini, ini na an ika-4 na pinakadakulang banwa sa Aprika, asin ika-17 pinakadakula sa bilog na kinaban. An saiyang kabesara, an Tripoli, eenerokan nin 1.7 milyon katawo. Nababanga an Libya sa tolong tradisyonal na kabtang: an Tripolitania, Fezzan, asin Cyrenaica. Ini an ika-10 sa reserba nin asayti asin ika-17 sa produksyon nin petrolyo sa kinaban.

Pakalihis nin walong bulan na pakikilaban sa pwersa ni Gaddafi, an mga rebelde katapostaposi iyo an nanaog asin nasakop an ultimong banwang nakipagnosnosan na husto sa mga rebelde, an Sirte. An Sirte iyo an banwang namundagan ni Gaddafi na kumbaga balwarte niya, asin igdi naghuros, nagtipon an mga tauhan niya sa ultimong pagtindog asin pagsabat sa naglusob na mga rebelde. Mala ta an duwa niyang aki kadamay niya sa pakilaban, si Mutassim asin si Saif al-Islam. Si Mutassim nagadan na, si Saif al-Islam dai nakukua asin si Gaddafi na nagdulag hinulbot sa kanal nin imburnal lugadan pero buhay. Dai pa maisihan kun siya tuyong binadil kan mga nagdurusmog saiya o nahagop nin bala kan sarabayan nagpapurotokan daa an duwang magkalaban na pwersa.

Kan Oktobre 23, 2011, idineklara ni Mustafa Abdul Jalil, lider kan National Transitional Council (NTC) an pagkakatalingkas kan bilog na Libya sa diktadura




#Article 429: Malta (406 words)


An Malta (/ˈmɔːltə/), opisyalmente Republika kan Malta (Maltes: Repubblika ta' Malta), sarong Europeong Habagatnon na nasyon na binibilog nin sarong arkipelago namomogtak sa tahaw kan Dagat Mediterraneo, 93 km an rayo sa habagatan kan Sicily, 288 km an rayo sa bandang subangan kan Tunisya, 1,826 man an distansya sa bandang solnopan kan Itiot kan Gibraltar asin 1,510 km an rayo sa solnopan kan Alexandria.

An Malta may hiwas na sobra sa 300 km² asin kunsiring ini na an pinakasadit alagad pinakadusok sa populasyon sa bilog na kinaban. An kabesera niya iyo an Valleta, asin an pinakadakulang banwaan iyo an Birkirkara. An mayor na isla binibilog nin dakul na saradit na mga banwaan na, kun bibiriyoon, iyo na an inapod nindang Dakulang Urbanisadong Sona (Larger Urban Zone, LUZ) na may populasyon na 368,250 katawo. An bilang na ini nagkukumponer na kan mayoriya kan populasyon kan bilog na nasyon (susog sa, Eurostat). An nasyon na ini may duwang opisyal na tataramon, an Maltes asin an Ingles; alagad an enot iyo an konsideradong lenggwahe nasyunal. 

An agi-agi kan Malta determinadong marhay kan saiyang kinamomogtakan ta yaon siya sa tangang gayo kan mga iba-ibang impluensya pulitika. Mala ta manlaen-laen na mga poder militar  an nagsakop saiya sa lawig nin panahon: an Fenicio, Greyigo, Romano, Fatimi, Siciliano, Caballero ni San Juan, an Pranses asin mga Briton. Nakalungkas lang an Malta asin nakamit an katalingkasan kan binutasan na kan Reyno Unido kan 1964, dangan nagin republika kan 1974 manta na retenido niya an pag'apil niya sa Kumonwelt nin mga Nasyon. An Malta kaapil man sa Mga Nasyon Unido (poon pa kan 1964), miyembro man kan Unido Europeo(poon pa kan 2004). An Malta man  rapot sa Kasundoan Schengen 2007)  asin myembro man sa eurozone (2008).

An Malta may halawig na impluensyang Kristiyano mala ta sa Gibo nin mga Apostoles sa Bibliyang Kristiyano, si San Pablo nasasambit na narugbaan nin sakayan sa Melite, na iyo an apod kan mga Greyigo sa islang ini, asin siya nagministro igdi. Mala ngane ngonyan an Katolisismo iyo pa an dominanteng relihiyon sa Malta...

An Malta bantogan sa lantad nin turismo, asin araram na ini dakul nin mga resort asin mga linga-lingaan, mga monumentong historiko, kabali na diyan an siyam na mga Heritage Sites na pinili kan UNESCO. Mala ta an saro kaini asin iyo an pinakaprominente iyo an inapod na Mga
Templong Megalitiko. An mga ini sinasabing  mga lumaon nang gayong estrukturang nakatindog pa sa lawig nin apanahon..




#Article 430: Mali (288 words)


An Mali, opisyalmente Republika nin Mali (Pranses: République du Mali), sarong daing-dagat na nasyon sa Aprikang Habagatan. An Mali kadolon an Algerya sa amnayan, an Niger sa subangan, an Burkina Faso asin an Côte d'Ivoire sa habagatan, an Guinea sa sur-solnopan, asin an Senegal saka an Mauritanya sa solnopan. An sukol kaini sobra sa 1,240,000 km², may populasyon na 19.5 milyon. An kabisera kaini iyo an Bamako. An Mali binibilog nin walong rehiyon asin an mga pagdolonan kaini sa amnayan hararom na nasoksok sa katahawan kan Sahara, manta an rona kaini sa habagatan, kun saen an mayoriya kan habitante nag'eerok, nadalahay igdi an duwang salog kan Niger asin Senegal. An estruktura ekonomika kan Mali nasarig na gayo sa agrikultura asin pagsisira. An yaon pang rekursos naturales kan nasyon iyo an bulawan, uranium, paghahayopan, saka an asin. 

An presenteng Msli dati kabtang kan tolong imperyo sa Aprikang Habagatan na nagkontrol kan komersyo sa kahiwasan nin Sahara: an Imperyo Gana, an Imperyo Mali, asin an Imperyo Songhai. Kan kahurihi kan ika-19 siglo, durante kan su Pag'alamosa sa Aprika, an mga Pranses sinakop an Mali asin ginibong parte kan Sudan na Pranses. An Sudan na Pranses, na bisto sa pangaran na Republikang Sudano, nakisaro sa Senegal kan 1959, asin nakamit kaini an katalingkasan kan 1960 komo sarong Pederaasyon nin Mali. Pakahaloyhaloy, kasunod kan pag'litik kan Senegal sa Pederasyon, an Republikang Sudano nagdeklara sa sadiri bilang independienteng Republika nin Mali. Pakatapos kan halawig na sarong-partidong pamomoon, sarong kudeta kan 1991 an napangyari na nagresulta sa pagpanday nin bagong konstitusyon asin an pagtogdas nin saro nang demokratiko, multi-partidong estado. Alagad, sobra sa kabanga kan populasyon nabubuhay sa kapobrehan, hababa pa sa internasyonal na lebel nin pagkapobre na $1.25 an aldaw an kinikita sana. 




#Article 431: Maldibas (132 words)


An Maldibas (sa Ingles: Maldives) sarong nasyon sa Osyano Indiko sa parteng sur-solnopan kan Sri Lanka na binibilang nin 19 atoll na an mga siring binibilog man nin 2,000 na islang koral. An mga ini pinagbanwa nin mga tawo haleng Habagatan kan Asya. Kan taon 1153, nadara igdi an relihiyon na Islam. Nagin kolonya ini kan mga Portuges (1558), kan OLandes (1654) asin kan mga Ingles (1887). Kan taon 1965, nakamit niya an saiyang katalingkasan komo sarong sultanato alagad nagin sarong republika kan 1968.

An mga atoll kaini toro-tarapok sa teritoryo na lakop sa 90,000 na kilometro kwadrado mala ta huli kaini, ini na an warak na maray na nasyon. Ini may populasyon na 369,000. An kabesera niya iyo an Male. Inaapod man ini na Mga Isla nin Maldiba (Ingles, Maldive Islands).




#Article 432: Monako (282 words)


 

An Monako (sa Ingles: Monaco), opisyalmente inaapod na Prinsipalia nin Monako (Pranses: Principauté de Monaco; Monégasque: Principatu de Múnegu; Italyano: Principato di Monaco; Occitan: Principat de Mónegue) sarong soberanong estadong-siyudad sa Côte d'Azur. Kadolon kaini sa tolong banda niya an Pransya mansana, asin an sentro niya 16 km (9.9 mi) an rayo' sa Italya. May hiwas siyang 1.98 km2 (0.76 sq mi) asin may populasyon na 35,986 katawo sa taon na ining 2011. An Monako may pinakahalangkaw na GDP sa $215,163 asin iyo an pinakadusok sa tawo sa bilog na kinaban. Ini man an may pinakahalawig na rekord sa pag'edad, na naabot 90ng taon asin an may pinakahababang rata sa mayo nin trabaho. Kan an Pwerto Hercule pinalakbang, an total na hiwas kan Monako nagin 2.05 km² (0.80 sq mi), asin igwa pa nganeng plano na palakbangon an distrito nin Fontvieille, maghahale an dagang itatambak sa Dagat Mediterrraneo.

An Monako sarong prinsipado na may gobyernong sa pormang monarkiyang konsitusyonal asin si Prinsipe Alberto II an pamayo kan estado. An Harong nin Grimaldi namoon sa Monako poon pa kan 1297; an soberaniya niya opisyalmente pinagbisto sa Tratadong Franco-Monako kan 1861. Dawa ngane an Monako sarong independienteng estado asin may sadiring sinusunod na pulitika eksteryor, responsibilidad man giraray kan Pransya an magpangataman kan depensa nasyunal kan Monako. 

An Monako iyo an ikaduwang pinakasadit na estado sa kinaban; an Vatican an mas sadit totoo. Ini man an pinakasadit na monarkiya. An estado saro sana an munisipalidad o komyun. Mayong pagkaiba sa geograpiya an estado asin an siyudad kan Monako pero an responsibilidad sa gobyerno sa lebel nin estado iba man sa lebel nin siyudad. Susog sa konstitusyon kan 1911, an prinsipado binabanga sa tolong komyun:




#Article 433: Namibya (444 words)


An Namibya (sa Afrikaans: Republiek van Namibië, Aleman: Republik Namibia) sarong nacion sa Aprikang Solnopan, na opisyalmente inaapod Republika nin Namibia. An saiyang pagdolonan sa solnopan iyo na an Kadagatan Atlantiko. Sa amnayan, kadolon niya Angola asin Zambia, sa subangan, kadolon niya an Botswana, sa solnopan asin subangan, kadolon niya an Aprika Sur. Nakamit niya an katalingkasan kan Marso 21, 1990 sa Aprika Sur pakatapos kan si inapod na Gerang Namibia para sa Katalingkasan. An kabesera kaini asin an pinakadakula siyudad iyo an Windhoek. An Namibia kaapil sa Sararong mga Banwa (UN), sa Southern African Development Community (SADC), sa Sararong Aprika (AU) asin sa Commonwealth of Nations.

An mga kalantadan kan Namibia poon pa soanoy na panahon binabanwa na kan mga Bushmen, Damara, asin Namagua. Dangan, paglaog kan ika-14ng siglo mga Bantu an nagdarayo sa saindang pagwarak sa kahiwasan kani. Kan 1884, ini nagin sakop kan Imperyal Aleman asin sundo Enot na Gerang Pangkinaban, ini nagdanay na kolonya kan Aleman. Kan 1920, an Liga nin mga Nasyon pigboot na an nasyon na ini mapairarom sa administrasyon kan Sur Aprika asin an huri pinangimbabaw saiyang mga leyes igdi. Masabi pa, pati polisya kani sa apartheid nangimbabaw sa Namibia.

Mga kariribokan, mga pag'alsa asin mga paghorot kan mga lider Aprikano iyo an nagpirit sa Mga Sararong Nasyon na kapotan direktamente an teritoryo nin Namibya. Binisto kan Nagsasararong Nasyon an South West Africa People's Organization (SWAP0) bilang iyo an lehitimong representante kan banwang Namibyano kan taon 1973. Alagad, sa panahon na ini an nag'aadministrar kan teritoryo iyo pa an Sur Aprika. Huli sa makuring kariribokan, an Sur Aprika nagkaag nin gobyernong interim sa Namibya kan 1985. Pero kan 1990, nakamit kan nasyon na ini an lubos na katalingkasan sa Sur Aprika, dai sana kabali igdi an Walvis Bay, asin mga Isla Penguin na kontrolado pa kan Sur Aprika abot 1994.
    
May populasyon an Namibia na kan 2009 tinatayang sobra sa 2,108,665 katawo. An sistema de gobyerno niya sarong demokrasyang mult-partidong parlamentaryo. Mayor na nasuporta asin nabuhay sa ekonomiya kan Namibya iyo an agrikultura, pagpapasto, turismo asin pagmimina. Sa pagmina, kabali diyan an pagminang diamante, uranium, bulawan, pirak asin mga base metal. Huli kan panggang na desyerto Namib, purakputak an populasyon asin iyo ini an saro sa bakong dusok na binabanwa sa kinaban. Haros kabanga kan populasyon yaon sa ibaba kan sukol nin internasyonal na linea nin kapobrehan. Nag'aaroroy man na gayo an nasyon na ini sa epekto kan HIV/AIDS, ta 15% gayo kan populasyon nin mga may tamang edad legal an naduktan na nin HIV kan 2007.

An mga rehiyonal na lenggwahe igding binibisto iyo an mga minasunod: Herero, Rukwangali, Silozi, Setswana, Damara/Nama, Afrikaans, Aleman, asin Oshiwambo.




#Article 434: Nigerya (187 words)


An Nigerya (sa Ingles: Nigeria) sarong nacion sa Aprika. Opisyalmente, ini inaapod na Republikang Federal kan NigeryLadawan:NIgeria.pnga (sa Ingles, Federal Republic of Nigeria). Kompwesto ini nin 36 na estado asin an saiyang kabesera, an Abuja. An banwang ini namomogtak sa Aprikang Solnopan asin kataraid an mga minasunod: sa solnopan, an Republika nin Benin, sa subangan, an Chad asion Cameroon, sa amnayan, an Niger. An kusa sa habagatan kaini naghahanggilid sa Gulpo nin Guinea sa may Kadagatan Atlantiko. An pinakadakula asin maimpluensyang mga etnikong grupo igdi iyo an Hausa, Igbo, asin an Yoruba. Sa relihiyon, an Nigerya nagbabanga-banga sa mga Muslim asin mga Kristiyano; may dikit man na nagprapraktis kan tradisyonal na relihiyon. 

An Nigerya iyo an pinakamatawong nasyon sa Aprika, an ikapitong matawo sa kinaban, asin an pinakadakul na tawo sa kinaban na kun saen an mayoriya binibilang nin mga itom. Nakalista ini bilang iyo an masunod na onseng ekonomiya asin siya kaapil sa Commonwealth of Nations. An ekonomiya kan Nigerya iyo an saro sa pinakamarikas na magtalubo sa kinaban, asin an International Monetary Fund piggaom an pagtatalubo kaini sa 9% sa 2008 asin 8.3% sa 2009..




#Article 435: Pakistan (128 words)


 

Pakistan, an opisyal na ngaran Islamic Republic of Pakistan, sarong bansa sa Timog Asya. Ini saro sa anom na pinakamataong bansa sa bilog na kinaban, igwa nin malampas sa 212.7 milyon katawo an nakaistar digdi. Sa kadagaan, ini ika-33 sa pinakadarakulang mga bansa, igwa nin 881,913 kilometro kwadrado o 340,509 milya kwadrado. An Pakistan igwa nin 1,046-kilometro o 650-milyang linya sa gilid kan Dagat Arabia asin Gulpo kan Oman sa sur, asin nababagatan kan Indya sa sirangan, Apganistan sa sulnopan, Iran sa timog-kanluran asin Tsina sa hilagang-silangan.

An ngaran na  literal na nangangahulugan na land of the pure sa Urdu asin  Persia. Sunod sa tataramon na  پاک (pāk), boot sabihon pure sa Persia asin Pashto. An sufixo ـستان (stān) sarong sufixong Persian na boot sabihon the place of.




#Article 436: Pransya (239 words)


An Pransya (sa Ingles: France) sarong nacion sa Europa.

An ngaran na France gikan sa Latin Francia o nasyon kan mga Franks. An Modernong Pransya, igwa man nanggad nin ngaran na Francia sa Italyano asin Español, dangan Frankreich man sa Aleman, Frankrijk sa Dutch asin Frankrike sa Swedish. An boot sabihon kan gabos na ini Daga/teritoryo kan mga Franks.

Igwa nin manlain-lain na teorya kun sain nag gikan an ngaran na Frank. Hali naman kina Edward Gibbon asin Jacob Grimm, an ngaran na Franks pinagkokonektar sa tataramon na frank(free) sa Ingles. Pinagsuhestyon na an boot sabihon kan free, pinag-adaptar huli ta makalihis kan pananakop kan Gaul, mga Franks sana an talingkas sa pagkakaigwa nin buwis. An saro pang teorya, na ini daa pinag-guno sa Proto-Germanic na tataramon na *frankon, na an boot sabihon javelin o lanseta huli ta an pinagpapandaklag man na patok kan mga Franks midbid sa apod na francisca. Alagad, pinagsasabi man na an mga armas na ini nagkaigwa nin siring na ngaran huli ta ini ginagamit kan mga Franks. Bako an kabaliktadan.

Sa Ingles, an 'France' sinasambit man bilang  /fræns/ FRANSS sa Amerikanong Ingles dangan /frɑːns/ FRAHNSS o /fræns/ FRANSS sa Ingles Briton. An pagsambit na igwa nin /ɑː/ nakukulong sa mga gawi nin pagtaram na igwa nin trap-bath split halimbawa an Received Pronounciation, dawa pa ini madadangog man sa ibang mga dialekto arog kan Cardiff English, na an /frɑːns/ igwang talingkas na baryasyon sa /fræns/.




#Article 437: Somalya (202 words)


An Somalya (Ingles, Somalia; Somali: Soomaaliya; Arabe: الصومال‎ aṣ-Ṣūmāl), opisyalmente, Republika nin Somali (Somali: Jamhuuriyadda Soomaaliya, Arabie: جمهورية الصومال‎ Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl) asin dati bisto sa pangaran na Republikang Demokratiko nin Somali kan ini yaon sa irarom nin komunistang pamomoon. Ini sarong nasyon namomogtak sa Horn of Africa. Poon kan magputok an Gera Sibil nin Somali kan 1991, mayo na nin toltol na gobyerno sentral an nagkokontrol sa kadakulaan kan hiwas kan nasabing nasyon. An binibisto man kan komunidad internasyonal, an inapod na Transitional Federal Government, kapot sana an sadit na parte kan nasyon. An Somalya sinasabing bagsak na estado (failed state) asin saro sa mga pinakadukha asin pinakamaribok na estado kan kinaban. An populasyon kan Somalya, taon 2010, nag'aabot 9,359,000 milyon (ika-89 sa kinaban) asin an Mogadishu iyo an kabisera kaini.

An Somalya namomogtak sa pinakabandang subangan na parte kan Aprika. Napapagdolonan kan Djibouti sa norte-solnopan, kan Kenya sa sur-subangan, kan Golpo nin Aden sa Yemen sa may amnayan, kan Dagat Indiano sa subangan, asin kan Etopya sa solnopan. Ini an may pinakahalabang taytay nin kosa sa kontinente asin an terreno niya haros kapatagan, mga lantad. Mga kundisyon na kainitan parati iyo an nadanay na may duros habagat asin purakputak na pag'uran.




#Article 438: Sudan (117 words)


An Republika nin Sudan (/suːˈdæn/),Arabe: جمهورية السودان‎, Jumhūrīyat al Sūdān), sarong nasyon sa norte-subangan kan Afrika. Ehipto An kadolon niya sa amnayan, an Pulang Dagat, sa norte-subangan, an Eritrea asin Etopya, sa subangan, an Kenya saka Uganda, sa sur-subangan, an Demokratikong Republika nin Congo asin kan Republika nin Aprikanong Sentral, sa sur-solnopan, an Chad sa solnopan asin kan Libya sa norte-solnopan. An Dagat Nile binabanga' na gayo an Sudan sa pag'oltan kan parteng subangan asin kan parteng solnopan. An gera sibil napondo sa piririmahan kan inapod na Komprehensibong Pag'oroyon Sa Katoninongan na nagtatao nin autonomiya sa ronang habagatan kan nasyon. Mala ta resulta kan reperendum kan Enero 2011, an Habagatan Sudan masuway na sa Hulyo 9, 2011.




#Article 439: Sri Lanka (280 words)


An Demokratikong Sosyalistang Republika nin Sri Lanka (internasyunal: Democratic Socialist Republic of Sri Lanka, ශ්‍රී ලංකා sa Sinhala / இலங்கை sa Tamil) (bisto sa pangaran Ceylon bago an taon 1972) sarong tropikal na islang banwa sa bandang habagatan na kosa kan subkontinenteng Indyan. Ini napapalibotan kan Dagat Indyano,kan Golpo nin Mannar asin kan Itiot nin Palk. Namomogtak na gayo ini harani sa Indya asin Maldive.

Kan antigong panahon ini midbid sa apod na Sinhale, Lanka, Lankadeepa (Sanskrit para sa nagkikilyab na kadagaan), Simoundou, Taprobane (hale sa Sanskrit Tāmaraparnī), Serendib (hale sa Sanskrit Sinhala-dweepa), asin Selan. Sa panahon nin kolonisasyon, nabantog  an isla bilang Ceylon hale sa Selon sa tataramon na Portuges na Ceilão). An hitsura asin huli na gayod sa pagkarani kaini sa Indya, ini binabansagan na luha nin Indya. Kan 2009, tinataya' na igwa ini nin populasyon na 20,238,000 katawo.

An Sri Lanka sarong republika asin unitaryong estado na an gobyerno semi-presidensyal; an saiyang sentro nin gobyerno yaon sa Sri Jayawardenapura-Kotte, an kabesera.

Gibo kan an lokasyon niya sa tahaw na gayo kan kasarapongan nin mga ruta sa dagat, an Sri Lanka sarong estratehikong takod sa pag'oltan kan Solnopan Asya asin Sur-subangan na Asya. Ini man an sentro kan relihiyon na Budismo asin kultura gikan pa sa mga lumang panahon. Masabi pa, ini an saro sa magkapira na sanang erokan kan Budismo sa Habagatan Asya kairiba an Ladakh, Bhutan asin an kadagaan nin Chittagong. An komunidad nin mga Sinhalese iyo an mayoria sa populasyon; an mga Tamil na natitipon na maray sa norte asin subangan kan kapuroan, iyo man an pinakadakulang minoriyang etniko. An iba pang mga etnikong grupo iyo an Moor, Burgher, Kaffir, Malayu asin an mga Vedda.




#Article 440: Republikang Popular kan Tsina (105 words)


An Popular na Republika kan Tsina sarong nasyon sa Subangan na Asya asin iyo an pinakamatawong nasyon sa bilog na kinaban sa populasyon kaining dae mababa sa 1.38 bilyon. Sa hiwas kaining minaabot sa poko mas o menos 9.6 milyong kilometro kwadrado, ini an ikaduwang pinakadakulang nasyon segun sa kadagaan, asin ikatulo o ikaapat man sa enterong hiwas. Pinamamahalaan an Tsina kan Partido Komunista kan Tsina, na igwang sakop sa 22ng probinsya, limang awtonomong rehiyon, apat na banwaan na direktang-pinamamahalaan (Beijing, Tianjin, Shanghai, dangan Chongqing), asin an mga Espesyal na Rehiyon Administratibo kan Hong Kong asin Macau, dangan sinasadiri man kaini an soberanya kan Taiwan.




#Article 441: Usbekistan (141 words)


An Republika kan Usbekistan (sa Ingles: Uzbekistan) sarong nasyon sa Asya asin dating Republikang Sobyet. Makaduwang ulit ining nahahanganan asin dai nin baybayon sa Sentral na Asya. Igwa ini 12ng probinsay, sarong awtonomong republika, asin sarong syudad na kabisera. Napapalibotan an Usbekistan nin limang nasyon: Kasahistan sa norte; Kirgistan sa norteng-subangan; Tahikistan sa sur-subangan; Apganistan sa sur; asin Turkmenistan sa sur-sulnopan. Siring kan Liechtenstein, saro ini sa duwang nasyon sa kinaban na makaduwang ulit na nahahangganan nin mga nasyon.

Dai mababa sa 10% kan pwersang obrero kan Usbekista an yaon sa luwas kan nasyon kadaklan yaon sa Rusya asin Kasahistan, siring man sa iba pang nasyon. Igwang markang 99.3% sa literasi an mga nag-eedad 15 pataas (estimasyon kan 2003 huli kan libreng edukasyon sa sistemang pan-edukasyon kan Unyon Sobyet. Minagurang sagkod 66 taon an kalalakihan mantang 72 anyos an kababaihan digdi.




#Article 442: Yemen (114 words)


An Republika kan Yemen (Arabo: الجمهورية اليمنية‎ Al Jumhūriyyah al Yamaniyyah), sarong nasyon na namumugtak sa Tangang Subangan. Napapalibotan ini kan Saudi Arabia sa norte, an Pulang Dagat sa sulnopan, asin an Oman sa subangan.

An Yemen may hiwas na 555,000 kilometro kwadrado asin populasyon na mga 24 milyon katawo (2010). An kabesera kaini asin pinakadakula man na siyudd iyo an Sana'a. An teritoryo kan Yemen binibilog nin labi sa 200 na mga isla. Pinakadakula sa mga ini iyo an Socotra na 415 kilometro an rayo sa kadagaan kan Yemen sa gamping habagatan harani na sa kosa kan Somalya. An Yemen sana an estado sa Arabong Peninsula na igwang purong republikanong porma nin gobyerno.




#Article 443: Sur nin Korea (114 words)


An Sur nin Korea (sa Ingles: South Korea) iyo sarong nasyon sa Subangan Asya. An ngaran na Korea hale sa Goguryeo na saro sa mga makapangyarihan kan panahon. 

Pigtatantiya na nasa 51.4 milyon an populasyon kan Sur nin Korea na nasa  lampas 100,363 km2 (38,750 sq mi) nasasakupan nin kadagaan. An Seoul an kapitolyo kan nasyun asin an pinakadakulang siyudad na igwang populasyon na 10 milyon. 

An historya nin Korea ngpuon kan pagkakamukna nin Gojoseon kan 2333 BC sa panginginot ni Hadeng Dangun. 

An giyera sa Korea nagpuon kan 1950 kan pigsakop kan Norte an Sur. An giyera naghaloy nin tulong taon kaiba an Estados Unidos, Tsina , Soviet Union asin iba pang bansa.




#Article 444: Papua Bagong Guineya (102 words)


An Papua Bagong Guineya na opisyal na minatukoy na Talingkas na Estado kan Papua Bagong Guineya (Ingles: Independent State of Papua New Guinea), sarong nasyon sa Osyanya, pigsasakop an kabanga na subangan kan isla nin Bagong Guineya asin pirang mga panluwas na Isla (an mga probinsiya kan Indonesya nin Papua asin Sulnupang Irian Jaya (Irian Jaya Barat) an nagsasakop kan natatadang kabanga kan Bagong Guinea).  Madudugangan ini sa Kadagatang Pasipiko, sa sarong rehiyon na ikinaboot sabihon kadtong ika-19 siglo bilang Melanesya. An kapitolyo Kan nasyon iyo an Port Moresby asin in I an saro sa mga pirang pangenot na mga syudad kaini.




#Article 445: Ciudad nin Vaticano (257 words)


Vatican City (i/ˈvætᵻkən ˈsɪti/; Italian#x3A; Città del Vaticano [tʃitˈta del vatiˈkaːno]; Latin#x3A; Civitas Vaticana),#cite_note-10|[lower-alpha 4] oficialmenteng Vatican City State (Italian#x3A; Stato della Città del Vaticano;#cite_note-11|[lower-alpha 5] Latin#x3A; Status Civitatis Vaticanae),#cite_note-12|[lower-alpha 6] sarong walled enclave sa laog kan ciudad nin Roma. May sakop ining nasa 44 ektarya (110 arya), asin populasyon na 842 katawo, ini an pinakasadit na estado sa kina'ban kapwa sa sakop asin populasyon.

Ining eklesiyastikal o sacerdotal-monarchical na estado pinamamahalaan kan Obispo kan Roma – an Papa. An pinakaharalangkaw na katungdan pang-estado gabos mga klerigong Katoliko hale' sa man-iba-ibang nasyon. Poon kan pagbalik kan mga Santo Papa haleng Avignon kan 1377, halos kagabsan nag-ererok sa Apostolic Palace sa laog kan Vatican City sa ngunyan, lain pang minsan sinda minaistar sa Palacio Quirinal sa Roma asin sa ibang lugar.

An Ciudad kan Vaticano iba sa Holy See (Latin#x3A; Sancta Sedes),#cite_note-14|[lower-alpha 7] na minapuon pa kaidto sa early Christianity asin ini an mayor na episcopal see kan 1.2 billion Latin asin Eastern Catholic paratubod sa kina'ban. An independyenteng ciudad-estado, sa laen na parte, naimukna kan 1929 sosog sa Lateran Treaty kan Holy See asin Italya, na nagsambit kan kaining pagmukna', asin bakong paurog kan orog na darakulang Papal States (756–1870), na minasakop dakol kan sentrong Italya. Segun sa lakop sa kasunduan, an Holy See igwang bilog na pagsadiri, solamenteng pamahala, asin otoritatibong soberanya asin hurisdiksyon kan ciudad-estado.

Sakop kan  Ciudad kan Vaticano an mga relihiyoso asin kultural na mga kamogtakan arog kan Basilika ni San Pedro, an Sistine Chapel asin Museos Vaticano. Yaon sa mga ini an pinta asin iskulturas na sikat sa bilog na kina'ban. An kakaibang ekonomiya kan Ciudad Vaticano suportado financial kan pagpabakal nin postage stamps asin tourist mementos, bayad sa admisyon sa museos, asin pagpabakal nin mga publikasyon.




#Article 446: Mariano Garchitorena (170 words)


Si Mariano C. Garchitorena dating Gobernador kan Camarines Sur. Nagserbe siyá sa pwesto nin saróng taón saná kan 1945.

Siyá namundág sa Tigaon, Camarines Sur sa mga magúrang niyáng sindá Don Andres Garchitorena asín Margarite Chereau, saróng Pranses. 

An enot na napangagom niya iyo si Caridad Pamintuan kan Pampanga, aki an famosong si Don Florentino Pamintuan, asin sunod iyo si Dona Brigida Villanueva (vda. de Manley). Pinsan niya idtong gerilya na si Major Don Tomas Garchitorena y Topacio, asin tugang niya an aktor na si Salvador Garchitorena y Aran,an lolohon ni Anjo Yllana saka ni Jomari Yllana. Siya tata man ni Justice Francis Garchitorena asin kan aktor na si Andres Centenera.

Si Presidente Sergio Osmeña pignombrahan siyang gobernador kan Camarines Sur alagad huli sa mga intriga, nagdemitir siya tolos sa pwesto. Sunod kaidto nagdalagan siya sa pagkasenador sa irarom kan Partido Liberal. Dai man siya guminana pero siya an nakakua nin pinakahalangkaw na boto sa ronang Bicol. Dangan si Pres. Manuel Roxas pignombrahan siyang Sekretaryo kan Agrikultura asin Rekursos Naturales.




#Article 447: Andres Garchitorena (142 words)


Si Andres Garchitorena saro sa nagin Gobernador kan Ambos Camarines. Siya nagtukaw sa pwesto nin sarong taon kan 1919. Namundag siya sa Tigaon, Camarines Sur. Aki siya ninda Don Mariano Garchitorena y Basa asin ni Donya Maria Veronica del Buenviaje de la Estrada y Sauza. Makoapo siya ni Don Santiago Sauza kan Mexico asin ni Gobernador Heneral Sr. Don Felix Berenguer de Marquina. An napangagom niya iyo si Margarite Chereau, saróng Pranses.

Siya myembro kan Hunta Rebolusyonaryo na pinagbilog ni Emilio Aguinaldo huli sa sarong dekreto kan gobyerno rebolusyonaryo kan Hunyo 23, 1989,  na nakikipagnegosyar kuta sa mga Amerikano kan an mga ini nakikipagtrato na sa Espanya manongod sa disposisyon kan Filipinas.

Siya an ama ni Mariano Garchitorena, na nagin man gobernador kan Camarines Sur, asin lolohon ni Andres Centenera sarong aktor.

Manila: P.I., Oriental commercial company, inc, [c1927?], p. 103, 227.




#Article 448: Julian Ocampo (161 words)


Si Julian O. Ocampo (1 Peb. 1880- ? ) sarong madunong na abogado asin saro sa nagin Gobernador kan Camarines Sur. Nagtukaw siya sa pwesto nin duwang beses, enot kan taon 1919 abot 1922. An ikaduwang tukaw niya poon 1934 songdô 1935. Kaamayan pa kaini, siya nagkapot kan kargo komo Diputado kan Ambos Camarines kan taon 1912 asta 1916. 

Siya namundag sa Nabua, Camarines Sur asin an saiyang mga magurang iyo sinda Eugenio Ocampo asin Juliana Oleta. An naagom niya iyo si Amparo Enrile. Nag'adal siya asin naggraduar sa Liceo de Manila na nakamit an Bachiller en Leyes.

Nin huli sa serbisyo niya, an sarong banwaan, an banwaan nin Matobato, Camarines Sur ipigpangaran saiya kan Agosto 13, 1949. Siring man, komo sarong prominenteng Mason na nagtaong maray na serbisyo sa banwaan kan panahon niya, an binilog na grupo nin mga mason sa Iriga kan Pebrero 22, 1958 ipinagpangaran man saiya, an Julian Ocampo Memorial Lodge No. 146 F.  A.M., Iriga City.




#Article 449: Luis Raymund Villafuerte, Jr. (122 words)


Si Luis Raymund L-Ray Villafuerte, Jr. (Pili, Camarines Sur, June 3, 1968) dating Gobernador kan Camarines Sur nin tulong termino. Siya nagtukaw kan Hulyo 1, 2004 sagkod maantos an termino kan Hunyo 30, 2013. Siya an akì kan dating gobernador asin dating kongresista kan ikatulong distrito kan Camarines Sur na si Luis Villafuerte, Sr. An saiyang matuang akì na si Miguel Luis R. Villafuerte iyo an presenteng gobernador.

Si Luis Raymund F. Villafuerte, Jr. iyo an presenteng kongresista kan ikaduwang distrito kan Camarines Sur.

An mga magurang niya iyo sinda Luis R. Villafuerte, Sr. asin Nelly A. Favis-Villafuerte. Nakamit niya an kurso sa Political Science sa De La Salle University asin kinua niya an Executive Education sa Stanford Graduate School of Business.




#Article 450: Kim Il-sung (163 words)


Si Kim Il-sung (15 Abril, 1912 - 8 Hulyo, 1994) sarong pulitikong Koreanong komunista na namoon sa North Korea poon kan ini natogdas kan taon 1948 sagkod na siya nagadan. Kapot niya an pwesto bilang Primer Ministro (1948 - 1972) dangan komo Presidente poon 1972 hanggan siya nagadan. Siya pa man an Sekretaryo Heneral kan Worker's Party of Korea na masabing may pugol na poder na awtokratiko. Kan siya an lider kan North Korea, tinotolod niya an saiyang pigmukna na Juche -ng kaisipan, na boot sabihon nagsasarig sa sadiring kakayahan. Pina-gamot niyang gayo an kulto nin personalidad, na masabing pagsoro-samba sa saiyang pagkatao kan saiyang mga parasunod asin alipores.

Kan siya magadan kan 1994, pigsundan siya kan akin niyang si Kim Jong-il. An North Korea opisyalmente naoonabi na si Il-sung iyo an Dakulang Lider, asin inaapod siya sa tala' kan saiyang Konstitusyon komo iyo an Eternal na Presidente. An saiyang kamundagan asin kagadanan pigrokyaw nanggad sa nasyon na ini bilang mga pyestang pampubliko.




#Article 451: Tomasitos (781 words)


An mga Tomasitos (Ingles: Thomasites) iyo idtong naglilimang gatos (500) na mga Amerikanong maestro asin maestra na sinobol sa Filipinas kan gobyerno Amerikano kan 1901 nganì magtokdô sa mga Filipino. 

Sinda nagarabot sa nacion kan Agosto 23, 1901. Sainda nagpoon an sistemang edukasyon na pampubliko, orog na sa katuyohan na matàwan halakbang na adal an mga Pilipinong paratokdô kun pâno an paggamit kan tataramon na Ingles bilang iyo an medium sa pagtokdô. Masabi na poon 1863, nakaag na an pampublikong edukasyon elementarya kan mga Kastila huli sa sarong dekreto. Alagad, orog na pinalakbang asin pinagantad an sistemang edukasyon pampubliko kan mga Tomasitos asin ginagamit nang tataramon sa pagtokdo an Ingles.

An taramon na Tomasitos halì sa pigsakayan kan mga ini. Sarong sasakyan pandagat, an pangaran USS Thomas, (apod dati,Minnewaska),an nagdara sainda sa pampang kan Solâ nin Manila. Igwa na totoo nin duwang grupo nin mga Amerikanong mga maestro nag'arabot bago an mga lunad sa USS Thomas, alagad nabansagan na an gabos na ining amay nagarabot huli ta an bapor na ini iyo an may dara kan pinakadakulang aripompon nin mga maestro na nag'abot sa Filipinas. Si mga nag'arabot pa nganeng huri inaapod man na mga Tomasitos.

Si mga Tomasitos, 400 lalaki asin 160 mga babae naglayag sa Pier 12 kan San Francisco kan Hulyo 23, 1901 na nag'agi sa kadagatan Pacifico pasiring Sur-subangan na Asya. An gobyerno kan Amerika naggastos nin mga $105,000.00 para sa ekspidisyon. Dakul pang nagsurunod kaining mga maestrong Amerikano kan 1902, kaya nag'abot na an bilang na 1,074 kan mga paratokdong Amerikanong nagpasiring sa Filipinas.

Bago pa nag'arabot an mga sakay sa bapor na USS Thomas, an mga soldados kan Estados Unidos nagporoon nang tokdoan an mga Pilipino kan tataramon na Ingles, kaya sinda kumbaga an enot na nagkaag kan tugmadan kan sistemang eskwelahan pampubliko sa Filipinas. An mga Amerikanong soldados enot nagbukas nin eskwelahan pampubliko sa Isla kan Corregidor, pakarogbâ ni Almirante George Dewey kan flota armada kan Espanyol sa Solâ nin Manila kan Mayo 1, 1898. Mga amay pa nin pirang semana bago an mga Tomasitos, sarong grupo man nin 48 mga paratokdong Amerikano an nagdatong sa Filipinas sakay sa bapor na Sheridan.

Kan manombrahan ni Pres. William McKinley si William Taft komo pamayo kan Komisyon na responsable sa pagpadagos kan pino'nan na trabaho edukasyonal kan mga soldados, an Komisyon ni Taft tolostolos pinasar an Akto Edukasyon Nu. 34 kan Enero 21, 1901 na iyo an nagtogdas kan Departamento nin Pampublikong Instruksyon. An Departamentong ini an natokahan na magmuknâ kan sistema eskwelahan pampubliko sa bilog na Filipinas. An Komisyon ni Taft nagboot pa man nin dagdag na pagtaltag kan sangribong (1,000) edukador haleng E.U. pasiring Filipinas. 

Kan sinda duwang aldaw nakwarantin pagdatong nindang Agosto 21, 1901, an mga Tomasito pinalogsad na sa bapor. Nag'estar ngona sinda sa Linikosan na Intramuros kan Manila dangan itinaltag para sa kun anong mga lokoy ninda, sa mga minasunod na probinsya: Albay, Catanduanes, Camarines Norte, Camarines Sur, Sorsogon, Masbate, Samar, Batangas, Zambales, Aparri, Jolo, Negros, Cebu, Dumaguete, Bataan, Batangas, Pangasinan asin Tarlac.

An mga Tomasitos nagtorokdô kan mga siring na subject: Ingles, pagbasa, gramatika, heograpiya, matematiks, mga kurso heneral, kurso sa paghanapbuhay, paghaharong asin arte sa paghaharong (pagtahi, pagborda, asin pagluto), manual trading, pagdrowing mekanikal, pagdrowing sa kamot, asin atletiks (besbol, track and field, panlaog na besbol asin basketbol)  

An mga Tomasitos nagin libyano sa pagpoon huli sa mga ambag na trabaho kan Hokbong Amerikano. Dangan sinda iyo na an nagtorogdok kan eskwelahan elementarya asin mga institusyon edukasyonal arog kan Philippine Normal School asin kan  Philippine School of Arts and Trades (PSAT) kan 1901, kan Tarlac High School kan Septyember 21 1902 asin kan Quezon National High School (ngonyan, Tayabas High School), kan taon man 1902. 

Sinda man an nagbukas liwat kan Philippine Nautical School na tinogdas kan taon 1839 kan mga Espanyol. Labi sa sanggatos kan mga Tomasitos an nagpirirmi na igdi sa Filipinas pakatapos kan saindang lokoy nin pagtokdô. Sinda an naghira kan Filipinas na magin iyo an ikatolong pinakadakulang nasyon sa bilog na kinâban na tataong magtaram Ingles. Masabi na sinda an sinundan kan nagdatong na mga bolunter na Peace Corps kan huring mga aldaw.

Huli sa matagom na ambag ninda sa lantad nin Edukasyon Pilipino, an Thomasites Centennial Project minuknâ sa sanggawad kan American Studies Associations in the Philippines, kan Philippine-American Educational Foundation, kan Embahada kan Estados Unidos igdi sa Manila, asin kan iba pang mga kultural asin edukasyonal na kaburunyogan igdi sa Filipinas.

Duwang bagay an importanteng maray na natanom sa agimadmad kan mga Pilipino kaining mga paratokdong Amerikano: na an edukasyon bakô sana para sa mga ilustrado asin mayayaman, na an tataramon na Ingles mahalagang maray na dila sa pag'adal kan kabatiran nin kinâban.




#Article 452: Peñafrancia Regional Military Parade Competition (190 words)


An Peñafrancia Regional Military Parade Competition sarong pagpapatiribayan sa pagparada nin mga estudyanteng nagkukua nin training sa CAT asin ROTC o WATC kan mga pampubliko asin pribadong eskwelahan sa hayskul asin kolehiyo sa rehiyon Bikol. Piggigibo ini tuyong Septyembre kun kapiyestahan kan Peñafrancia sa ciudad nin Naga. 

Nagpoon military parade  bàgo magputok an Ikaduwang Guerra Mundial. Pirang taon antes kan guerra, nagburukasan an mga eskwelahan asin liwat na gibo an parada sa partisipasyon kan mga estudyante gikan sa Camarines Sur National Highschool, Camarines Sur Trade School, Colegio de Sta. Isabel asin Ateneo de Naga. 

An mga miembro kan Asosasyon nin Bikol kan mga Katolikong Eskwelahan (BACS) asin iba pan eskwelan dai mabali ngonyan na taon huli sa pagromdom kan ika-300 taon kan devocion ki Nuestra Señora de Peñafrancia.

An kabali sa mga dai mapartisipar (patin mga bakong myembro kan BACS), iyo an Universidad de Santa Isabel, Sta. Monica Academy kan Baao, La Consolacion College kan Daet, La Consolacion College kan Ciudad nin Iriga, St. Andrew Academy kan Sagñay, Dominican School of Calabanga, Pili Parochial School, St. Louise de Marillac kan Pili, asin Unibersidad kan Norte-Esteng Pilipinas kan Ciudad nin Iriga.




#Article 453: Luis Dimarumba (142 words)


Si Padre Luis Dimarumba (25 Agosto 1890- ? )sarong pading sekular sa Naga, Camarines Sur, sarong edukador asin parasurat. Siya kaiba sa pagtogdas kan Academia Bicolana asin kan Sanghiran Nin Bikol. Siya man an nagin enot na Direktor kan Camarines Sur Catholic Academy (1927) na iyo na ang Ateneo de Naga University, kan ini pinagmuknà kan Simbahan Katoliko sa Naga.

An mga magurang niya iyo sinda Pedro Dimarumba asin Frisca Aytona. Nag'adal siya sa Seminario-Colegio de Nueva Caceres na kinua an Bachiller en Artes, asin Sagrada Teologia, dangan nag'adal pa sa Unibersidad kan Sto. Tomas sa kursong Derecho Canonigo.

Si Dimarumba nagin man kura paroko sa Bacacay, Albay, Fiscal Eclesiastico kan diocesis, asin Vicario Foraneo kan Tabaco, Albay. Siya nagin Direktor man kan Catholic Central School, eskwelahan kan Simbahan Katoliko na namomogtak asin  nagooperar sa Tabaco, Albay kan panahon na idto, 1941.




#Article 454: Nelson Mandela (155 words)


Si Nelson Rolihlahla Mandela (18 Hulyo 1918, 5 Desyembre 2013), tubong Transkei, Sur na Aprika, an dating presidente kan Sur na Aprika asin iyo an pinaka-enot na na-elihir sa sarong demokratikong eleksyon. Siya nagkapot kan pwesto sa laog nin limang taon, poon 1994 abot 1999. 

Bago siya nagin presidente, saro siyang maisog na aktibista laban sa apartheid o an pagsusuway kan puti sa itom ngane daing pagraramas sosyal. Siya man an lider kan Umkhonto we Sizwe, an armadong sanga kan Aprikanong Kongreso Nasyunal (Ingles: African National Congress). An Hokom kan Sur na Aprika pigsentensyahan siya nin pagkapiot nin 27ng taon huli sa salang pagsabotahe saka kun anoano pang krimen, manta na sige namomoon sya sa paglaban sa apartheid.. An saiyang pagkapreso haros naubos duman sa pagkakulong niya sa Isla kan Robben. Ngonyan pinaghihiling siya komo sarong respetadong estadistang nakakagurang. Sa Sur na Aprika, inaapod na gayo siyang Madiba, sarong pagrespetong pangapodan saiya kan saiyang tribu.




#Article 455: Negros Occidental (154 words)


An Negros Occidental sarong provincia kan Republika kan Filipinas sa rehiyon Sulnopan na Visayas sa Visayas. An kabesera kaini iyo an siyudad kan Bacolod na namomogtak sa kabangaan sa norte-solnopan nin islang Negros, asin an Negros Oriental yaon man sa sur-subangan kan nasabing isla. Sa pagkamugtak ini yaon sa ibong kan Golpo nin Panay asin Guimaras Strait sa norte-solnopan kan islang probinsya nin Guimaras asin kan probinsya nin Iloilo sa Panay. Bistong gayo komo Mangko nin Asukar sa Filipinas, an probinsyang ini naprodusir sobra sa kabanga kan produksyon sa asukar igdi sa Filipinas. 

Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Dati pa naabot an mga Espanyol, ini inapod na Buglas kan saiyang mga tinubo. Kan nadukayan ini kan mga Kastila kan Abril 1565, inapod nindang Negros ta an mga kagbanwa nakita nindang sobrang maiitom an kublit. 




#Article 456: Davao Oriental (169 words)


An Davao Oriental sarong provincia kan Republika kan Filipinas sa rehiyon Davao sa Mindanao. An kabesera kaini iyo an Mati asin ini kadolon an Compostela Valley sa solnopan, Agusan del Sur asin Surigao del Sur sa amnayan. An Davao Oriental iyo an pinakabandang subangan na parte kan Filipinas asin partikular an Pusan Point iyo an pinakaporo kaini. An Dagat Filipinas, parte kan Dagat Pasipiko, nag'aatubang sa Davao Oriental sa subangan kaini. Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado. An designadong area code kaini iyo  . 

Saro sa mayor na produkto kan Davao Oriental iyo an kopra. Dakul man ining mga alingan para sa mga turista. An mga minasunod durumanan na gayo kan mga bisita: Tagtalisay Beach, Masao Beach Resort, Botona Beach Resort, Dahican Beach, People's Park, Capitol Hills, Buso Hot Spring, Pujada Bay, Pujada Island, Sleeping Dinosaur, Dao Beach Club, Waniban Island, Gregorio Masao Beach Resort, Philippine Eagle Sanctuary. Deo Beach.

An Davao Oriental nababanga sa 11 banwaan.




#Article 457: Paz Cea de Conde (177 words)


Si Paz Cea de Conde sarong Bikolanang parasurat sa Espanyol asin an pinakaenot na babaing gobernador sa Camarines Sur asin sa bilog na Filipinas. Tolong beses siya nanombrahan bilang gobernador. Enot, kan taon 1938, nagsalida ki Gerardo Fuentebella Cea pakatapos kan turno kaini, sumunod nagsangle ki Manuel del Gallego kan an huri biglang nagadan kan 1941, na nasundan siya ni Mariano Garchitorena kan parehong taon, asin kan taon 1945 nanombrahan naman siyang gobernador.
  		  	
An nagin agom niya iyo si Dalmacio Namoro', sarong taga-Iriga, alagad sa saiyang kaisipan na pagayonon an apelyido, imbes na darahon an apelyidong Namoro' saiyang pinahira an apelyido kan saiyang agom sa de Conde. An pambihirang pidasong impormasyon na ini hale mansana ki Manlagnit, na an ina (Amparo Cea) tugang na gayo ni Paz Cea.

Bantog siyang gayo kan panahon komo parasurat sa Espanyol asin an saiyang mga osipon, mga diskurso asin mga artikulo nalalagda sa mga publikasyon sa rehiyon Bikol asin sa mga nasyunal na pahayagan. Saro siyang hacendera sa Tigaon, Camarines Sur. 

Siya nagtapos pag-adal sa Centro Escolar na Unibersidad na sobrasaliente.




#Article 458: Bill Clinton (103 words)


Si William Jefferson Bill Clinton (namundag: William Jefferson Blythe III, (Agosto 19, 1946), iyo an ika-42 na Presidente kan Estados Unidos, poon 1993 abot 2001; siya an ikatolong pinakahubin na nagtukaw komo presidente; si Theodore Roosevelt asin si John F. Kennedy an mas hubin saiya kan naglaog sa pwesto. Siya nagtukaw pagtapos na gayo kan sinasabing Malipot na Gera (Ing. Cold War). An agom niya, si Hillary Rodham Clinton, iyo ngonyan an Sekretarya kan Estado sa irarom kan presenteng administrasyon ni Barack Obama. Siya asin an agom niya pareho gradwado sa Yale Law School. 

An nagsunod saiyang presidente iyo si George W. Bush.




#Article 459: Monica Lewinsky (244 words)


Si Monica Lewinsky (namundag: 23 Hulyo, 1973) iyo an nahuringhuding na nagin piday-piday ni Presidente kan Estados Unidos na si Bill Clinton kan ini si Monica nagtrabaho bilang sarong interna sa White House kan mga taon 1995 asin 1996. Si Bill Clinton napiritan na akoon na siya may sala asin marigsok na relasyon siya igdi. An relasyon kan duwa asin an kinaabtan kaini, orog na si impeachment ni Bill Clinton, nabantog asin naapod na Eskandalong Lewinsky.

Si Monica Lewinskty namundfag sa San Francisco, California asin nagdakula sa Southern California sa solnopan na ibong kan Los Angeles asin sa Beverly Hills. Gikan sa dugong Ruso-Hudyo, an ama niya iyo si Dr.Bernhard Lewinsky, sarong onkolohista; an ina niya si Marcia Lewis, sarong parasurat. Dibursyado an mga magurang niya. An saiyang padrasto, si R. Peter Strauss, sarong media esecutive. Para sa saiyang primaryang edukasyon, nag'entra siya sa John Thomas Dye School sa Bel-Air. Dangan nagklase na siya sa Beverly Hills High School, pero nagbalyo asin nakatapos siya kan 1991 sa Pacific Hills School, na dati inaapod na Bel Air Prep.

Sa pagtongtong kolehiyo, naglaog siya sa 2-taon na community college, an Santa Monica College, asin natapos niya an adal sa Lewis  Clark College duman sa Portland, Oregon, na ikim an kurso sa Sikolohiya kan 1993. Si Lewinsky nagdakit sa Washington D.C. kaidto asin nagtrabaho na sa  White House komo sarong daing-bayad na interna kan Hulyo 1995 na ngapit nakamit an pwesto na may-bayad na, kan  Desyembre 1995. 




#Article 460: Simbahan ni Jesukristo (Mga Banal sa mga Huring Aldaw) (2544 words)


An Simbahan ni Kristo (Ingles: Church of Christ) kan naghaloy inapod na An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw (The Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints), an orihinal na relihiyosong kongregasyon na pigtugdas ni Joseph Smith, Jr. Pinagbilog ini kan 1829 asin pinagtugdas kan Abril 6, 1830 sa norteng-sulnopan nin New York asin ini an enot na simbahan na nagpapautob nin mga pagtubod na uyon sa Libro ni Mormon (Book of Mormon) na pigsalin mismo ni Joseph Smith Jr. sa tabang nin kapangyarihan nin Espiritu Santo na gikan sa orihinal na lingguwaheng konsistido nin kaaraman kan mga Hudiyo asin Ehipsiyano, asin iyo ngonyan an minarepresentar sa pormal na kapinunan kan Kahiroan nin Mga Banal sa mga Huring Aldaw. 

An Libro ni Mormon iyo an panulok-gapo kan Simbahan na naglalaman kan mga historya nin mga katawohan, Nephita asin Lamanita, asin mga lumang propeta na nagpaduman sa Lumang Amerika matapos na destrosohon an Jerusalem sa panahon ni Hadeng Zedekiah, hade nin Judah (mga 600 B.C.). Mababasa man an ministeryo nin Kagurangnang Jesukristo  sa mga katadaang katawohan matapos na siya nagsakat sa langit asin nagbaba sa lugar nin Lumang Amerika asin nagtukdo man sainda kan plano nin kaligtasan bilang pag-utob sa saiyang sinambit sa atubangan kan mga Hudiyo sa Jerusalem (Juan 10:16).  An mga miyembro kan Simbahan nagtutubod man na may kasegurohan na an pagluwas kan Libro ni Mormon iyo an bilog na kautuban kan propesiya ni Ezekiel na nanunungod sa mga huring aldaw. (Ezekiel 37:16-20)

Si Joseph Smith, Jr. asin an saiyang mga kairibahan nagmawot na an Simbahan ni Kristo iyo an magigin sarong restorasyon (Restoration) kan enot na siglong Kristiyanong Simbahan, na si Smith nagtukdo na nahulog gikan sa pabor asin awtoridad nin Diyos nin huli sa sarong Dakulaong Apostasya (Great Apostasy). Kasunod sa pagkagadan ni Smith kan 1844, nagkaigwa nin sarong krisis nin awtoridad, na an mayor sa kadaklan kan mga miyembro nagsurunod ki Brigham Young pasiring sa Teritoryo nin Utah asin nagkapirang saraditon na mga denominasyon na nagkatarada sa kapalibutan nin mga estado. An gabos na mga simbahan na nagresulta kaining kabarangaan (Schism) nakonsidera kan saindang mga sadire na magin maninigong tagapagpadagos kan orihinal na Simbahan ni Kristo (Church of Christ).

Mayo pa nin sarong bantog na rekord nin kaidto pang konsepto nin mga Mormons para sa sarong Simbahan ni Kristo bago pa man an pagsalin ni Joseph Smith Jr kan Libro ni Mormon magpoon Abril hanggan Hunyo 1829. Sa panahon kaidtong pagsalin, an panluwasang desinyo luhay-luhay na nagigin malinaw para sa sarong komunidad nin mga paratubod, na may awtoridad gikan sa Diyos, mga ordinansa siring baga sa pagbubunyag, asin pag-ordina nin mga klerigo. Kan panahon nin Abril 1829, si Smith nagsalin kan sarong estorya ni Alma an Gurang, an dating pade nin sarong maraot na hade, na nagbunyag kan saiyang mga parasunod sa paagi nin paglubog, “na igwang awtoridad gikan sa Makapangyarihang Diyos”, asin nag-apod kan saiyang komunidad nin mga paratubod na “Simbahan nin Diyos, o an Simbahan ni Kristo”. (Mosias 18:13-17). An libro pinagladawan an klerigo kan simbahang nasambit na konsistido nin mga kapadian, na dae pinagbabayadan asin iyo an “mayong ibang ipagbabalangibog kundi pagsosolsol asin pagtubod sa Kagurangnan.” (Mosias 18:20). Si Alma sa kahaluyan pinag-establisa an kadakul na mga simbahan, na pinagkonsiderang “sarong simbahan” nin huli ta “mayong ibang pinagbabalangibog sa gabos na mga simbahan laen ining pagsosolsol asin pagtubod sa Diyos.” (Mosias 25:22). Sa kadagdagan sa mga kapadean, an libro nagsambit na an klerigo kaining mga simbahan man may kaayon na mga paratukdo. (Mosias 15:21). Sa kahaluyan, an libro nagsambit na an mga simbahan igwa nin mga gurang (elders). (Alma 4:7).

Daeng pagkukulang, kan Mayo 1829, sarong kapahayagan ki Joseph Smith, Jr. na nagladawan sa “simbahan” sa impormal na mga termino: “Hilnga, iyo ini an sakuyang doktrina: na an siisay man na nagsosolsol asin nagdudulok sa sako, iyo man sana an sakuyang simbahan: an siisay man na nagdedeklara nin mas o kulang kaini, iyo man sana an bakong sako, kundi iyo an laban sako: kun kaya, siya bakong kaayon sa sakuyang simbahan. (Libro nin mga Kasugoan 9:16). An padagos na diktasyon ni Joseph Smith kan Libro ni Mormon nagsambit man na igwa nin “duwang simbahan sana: an saro iyo an simbahan kan Kordero ni Diyos, asin an saro iyo an simbahan kan diyablo.” (1 Nephi 14:10).

Bilang sarong kasimbagan sa mga ideya kan libro mapanungod sa pagbubunyag asin sa organisasyon kan mga simbahan, si Joseph Smith, Jr. asin si Oliver Cowdery nagbunyag sa lambang saro sa paagi nin paglubog kan Mayo 1829 na uyon sa pinagboot kan anghel na pinag-apod na Juan Bautista. Sinda man nagpoon na magburunyag nin dosenang mga katawohan, sa amay kaidtong Hunyo 1829. (Historiya kan Simbahan 1:6, p. 59). Kaya lang, ining mga kombertido (converts) dae pa kaayon sa sarong aktuwal asin pormal na organisasyon nin simbahan. Daeng pagkukulang, ining komunidad nin mga paratubod nag-aapod kan saindang mga sadire bilang “an Simbahan ni Kristo”, asin kaayon an mga kombertido na yaon sa tolong banwaan nin New York: Fayette, Manchester, asin Colesville.

Kan Hunyo 1829, kasimbagan sa mga kalingkagan (concerns) ni Oliver Cowdery, si Joseph Smith, Jr. nagdikta nin sarong kapahayagan na nagsasabi na “sa Libro ni Mormon an gabos na mga bagay iyo an pinagsurat, mapanungod sa sakuyang simbahan, sakuyang ebanghelyo, asin sa sakuyang gapo. Kumbaya kun ika magtutugdok kan sakuyang simbahah, asin kan sakuyang ebanghelyo, asin kan sakuyang gapo, an mga pintuan nin impiyerno dae makakapagtagal laban saimo” (Libro nin mga Kasugoan, p. 35, bersikulo 3-4). Kan mga panahon sa katahawan nin Hunyo asin Disyembre 1829, si Oliver Cowdery nagsabi na siya nagresibe nin sarong kapahayagan manunungod sa “kun paano siya dapat na magtutugdok kan saiyang simbahan asin manera kaini”. Ining kapahayagan iyo an pinag-apod na “Mga Artikulo kan Simbahan ni Kristo”, asin ini nag-indikar na an simbahan dapat na mag-oordina ni mga kapadean asin mga paratukdo “uyon sa mga regalo asin kapangapudan nin Diyos sa mga tawo.” An simbahan kaipuhan na regular na maghihirilingan sa pakipagbahagi kan tinapay asin arak. Si Cowdery pinagladawan bilang “sarong Apostol ni Jesukristo”. Uyon ki David Whitmer, kan Abril 1830, ining impormal na “Simbahan ni Kristo” nagkaigwa nin anom na mga gurang (elders) asin sitentang mga miyembro. (Whitmer, Address to All Believers, 1887, p. 33).

Kan Abril 6, 1830, si Joseph Smith, Jr., Oliver Cowdery, asin sarong grupo na bana-banang may 30 mga paratubod naghirilingan tanganing pormal na organisaron an Simbahan ni Kristo pasiring sa pagin sarong ligal na institusyon. Sa tradisyon, ini pinagsasabi na nangyari sa harong ni Peter Whitmer, Sr. sa Fayette, New York, pero may mga amay na katalaan man na nagsambit kaini sa Manchester. Dae naghaloy pagkatapos kaining pormal na organisasyon, saradit na mga sanga kaini an pormal na pinag-establisa sa Fayette, Manchester, asin Colesville.

Mga testigo na nagsasabi na an simbahan pinag-organisa sa harong ni Joseph Smith kaayon sinda Joseph Smith, Jr. (Smith 1844), William Smith (Smith 1883), p. 14), asin Joseph Knight, Sr. (Jessee 1976), asin nagkapirang bakong paratubod na mga residente kan Palmyra (Tucker 1867, p. 58). Ining mga testigo kagabsan na nagtutubod na an harong ni Joseph Smith yaon sa Manchester, pero ini teknikal na nakapamugtak sa norteng kasagkoran nin Manchester sa Palmyra (Berge 1985). Sa saiyang 1838 na manuskritong historiya, baya, si Joseph Smith Jr. pinagkontradiksyon an saiyang ibang pinagpublikar na mga pinagsasabi asin pinagpamugtak an lugar nin pag-organisasyon sa harong ni Whitmer sa Fayette. Kan 1887, an testigong si David Whitmer man nakagiromdom na an bagay na ini nangyari sa harong kan saiyang ama sa Fayette (Whitmer 1887, p.33). Kaya lang, mga taong nakalipas kan 1875, si Whitmer nakapagsabi na sa sarong tagapagbareta na an pangyayari nangyari sa Manchester (Whitmer, 1875).

Sa paagi ni mga huring mga talaan, an Abril 6 na pan-organisasyong pagtiripon-tipon iyo an sarong karismatikong pangyayari, na kun saen an mga miyembro nin kongregasyon nagkaigwa nin mga bisyon, nagpropesiya, nagtaram nin mga dila, maogmang nagkukururahawan nin mga kaomawan sa Kagurangnan, asin pinanluyahan. (Joseph Smith History, 1839 draft). Siring man, an simbahan pormal na nag-ordina nin sarong ministro, na may pagkasaserdoteng mga opisina nin Diyakuno, Paratukdo, Padi, asin Elder. Si Smith asin Cowdery, uyon sa saindang 1831 na katalaanan, lambang saro pinag-ordinahan bilang “sarong apostol ni Jesukristo, asin sarong elder kan simbahan”. (“Mga Artikulo asin Tipan kan Simbahan ni Kristo”, Painesville Telegraph, Abril 19, 1831). An katalaanan na ini pinagbago kan 1835 na magsasabi na si Joseph Smith pinag-ordinahan na iyo “Enot na Elder”, asin si Oliver Cowdery pinag-ordinahan na iyo “Ikaduwang Elder”. (LDS DC 20:2-3).

Sa kaamayan nin 1800s, si Alexander Campbell asin iba pa nagpoon sa pagpapabantog kan ideya sa pag-iriba nin mga Kristiyano sa Estados Unidos na an pagkakabaranga sa pag-iriba nin mga Kristiyanong mga sekta pinagkausa sa paagi nin sarong Dakulang Apostasya (Great Apostasy) gikan sa orihinal na mga katukdoan ni Jesus, na pinaggigibo kan primitibong Kristiyanong simbahan. Si Campbell asin an saiyang mga kaibahan nagpundar kan Kahiroan nin Restorasyon (Restoration Movement), sa pakipagbangilan na an totoong mga gibo nin Kristiyanidad mapuwedeng mangyari sa paagi nin restorasyong paggigibo na pinagladawan sa Bagong Tipan. An mga Restorasyonista (Restorationist) man nagmawot na paghalion an sektaryanismo (Sectarianism), sa pakipagbangilan na dapat magkakaigwa in saro sanang Kristiyanong simbahan and na ini dapat na pagngangaranan na, an “Simbahan ni Kristo.”

An ibang mga historiyano kan relihiyon kategorikong pinag-ayon an Mga Banal sa Huring Aldaw na grupo bilang parte kan o an bunga kan pandakulaang Kahiroan nin Restorasyon, pero nagkaigwa nin mga signipikanteng pagkakaiba. Habang an amay na Mga Banal sa Huring Aldaw naniniwala na kinakaipo an “restorasyon” kan “tunay na simbahan ni Jesukristo”, sinda man nagtutubod na an direktang awtoridad na gikan sa Diyos sarong esensiyal para sa restorasyon na magin balido. Si Joseph Smith, Jr., an pundador kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw, nag-ako na maykapot kan awtoridad na iyan bilang sarong Propeta.

Sa mga kapahayagan ni Joseph Smith pinag-awtorisaran asin pinagsusugo an organisasyon kan an Simbahan ni Kristo kan 1830, asin sa kadakul na mga kapahayagan na pinag-akong naresibe ni Joseph Smith, an Diyos pinag-apod an simbahan sa iyong gayong kapangaranan. Si Joseph Smith nagtukdo na ining simbahan iyo an sarong restorasyon kan primitibong Kristiyanong simbahan na pinag-establisa ni Jesus sa enot na siglo A.D. Bilang kadagdagan, si Joseph Smith nagtukdo na ining restorasyon nangyari sa mga “Huring mga Aldaw” nin mundo, i.e., an panahon na minasunod bago pa an Ikaduwang Pag-abot ni Jesus.

Sa katunayan na an mga simbahan kan ibang Kristiyanong Restoriyanista (Christian Restorationist), kabali na an mga Campbelitas (Campbellites), an pinagngaranan man na an “Simbahan ni Kristo” nagkausa ini nin sarong konsiderableng antas nin karibongan sa mga enot na taon kan Kahiroan nin Mga Banal sa mga Huring Aldaw. Nin huli sa maigot na paniniwala sa Libro ni Mormon sa pag-iriba kan mga parasunod ni Joseph Smith, Jr., an mga katawohan na yaon sa luwas kan simbahan pinag-aapod sindang mga “Mormonitas” (Mormonites) o “Mormons”. Si Joseph Smith asin ibang mga elder kan simbahan pinagkonsidera na an pangaran na “Mormon” sarong panlalait. Kan Mayo 1834, an simbahan pinag-adaptar an sarong resolusyon na an simbahan magigin bantugan bilang An Simbahan nin mga Banal sa mga Huring Aldaw. Sa kadakul na mga pagkakataon an simbahan pinag-aapod man na An Simbahan ni Jesukristo asin An Simbahan nin Diyos.

Kan ika-huring parte nin 1830s, si Joseph Smith asin idtong nagin matapat sa saiya nagpundar nin sarong bagong pamayuhang-opisina sa Far West, Missouri. Sa Far West kan 1838, siya nagbalangibog nin sarong kapahayagan na minabago sa pangaran kan organisasyon na an Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw.

Sagkod sa panahon kan asasinasyon ni Joseph Smith Jr., an simbahan binantog sa alternatibong pangaran na an Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal o an Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw. Pagkatapos kan saiyang kagadanan, nagkumpetensiyahan an Mga Banal sa Huring Aldaw na mga denominasyon nag-organisa sa irarom kan pamamahala nin sarong numero nin mga parasalida. An pinakadakula sa mga ini, pinapamayuhan ni Brigham Young asin ngonyan nakabase na sa Salt Lake City, Utah, na pinagpadagos ang paggamit kan Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw sagkod sa inkorporasyon kaini kan 1851, kunsoarin an simbahan pinahayag an estandarteng pangaran kaini na An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw.

An mga parasunod ni James J. Strang naggagamit nin pampublikong pagsadireng pangaran, Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw, bilang iyo an pangaran kan saindang simbahan.
An pangaran na Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw iyo man an pinagngaran kan mga miyembro na pinag-aako an akeng lalake ni Joseph Smith, Jr., na si Joseph Smith III, na iyo an parasalida kan saiyang ama. Si Smith III nagin propeta-president kaining grupo kan Abril 6, 1860. Kaya lang, an simbahan nagin inkorporado kan 1872 bilang iyo an Reorganisadong Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw, tanganing maipagpalaen ini gikan sa mas dakulang simbahan sa Utah, kaidtong panahon sa tahaw nin kadakul na isyung pederal na minapanungod sa poligamiya. Kan 2001, an simbahan pinagbago kaini an pangaran giraray na nagin “Komunidad nin Kristo”---may pagmangno na buhayon an orihinal na “Simbahan ni Kristo” na pangaran.
An grupo ni Sidney Rigdon nagparadikit na sana sagkod na an sarong sa mga elder, si William Bickerton, na re-organisa kan 1862 sa irarom kan pangaran na An Simbahan ni Jesukristo.
An ibang mga Banal sa Huring Aldaw na mga denominasyon nagbaralik sa orihinal na pangaran o sarong kinalaenan kaini, na minabale sa Simbahan ni Kristo (Templong Lote), an Simbahan ni Jesukristo (Cutlerita), asin an ngonyan na naparang Simbahan ni Kristo (Whitmerita).

Sa katotohanan an lambang denominasyon kan Mga Banal sa Huring Aldaw nag-aako na iyo an karapat-dapat na kasalidahan kan orihinal na Simbahan ni Kristo asin nag-aako na si Joseph Smith, Jr., bilang iyo an nagpundar na propeta o enot na presidente. Halimbawa, An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw, Komunidad ni Kristo, Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw (Strangita), Simbahan ni Kristo (Templong Lote), asin Simbahan ni Kristo na may Mensahe ni Elijah, gabos minaako na pinag-organisa ni Joseph Smith kan Abril 6, 1830, an petsa kunsoarin an Simbahan ni Kristo pinag-organisa. An ibang denominasyon, arog kan An Simbahan ni Jesukristo (Bickertonita), minaako na an saindang mga organisasyon pinagmukna pagkatapos kan petsang ini, pero daeng pagkukulang na minaako na ini sarong re-establisamento kan orihinal na simbahan. 

Kan 1880 sa sarong kaso ligal, an korte nin Ohio nagdeklara na an Re-organisadong Simbahan ni Jesukristo kan mga Banal sa Huring Aldaw (Reorganized Church of Jesus Christ of Latter Day Saints, na magpoon kaidto pinagngaranan na “Komunidad ni Kristo”) iyo an ligal na kasalidahan sa orihinal na Simbahan ni Kristo ni Joseph Smith, Jr. An korte man nanindugan na An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw (The Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints) bako an ligal na kasalidahan nin huli ta ini “materyal asin dakulang minabaya gikan sa pagtubod, mga doktrina, batas, mga ordinansa asin mga kagamitan kan nasabing orihinal na Simbahan.

Kan 1894, sarong pederal na korte kan Estados Unidos sa Missouri pinanindugan giraray na an RLDS na Simbahan iyo an ligal na kasalidahan sa orihinal na simbahan. Kaya lang, sa apila an bilog na kaso pinagbale-wala na kan United States Court of Appeals for the Eight Circuit na mayong anuman na diskusyon kan korte mapanungod sa isyu kan ligal na kasalidahan.

 




#Article 461: Joseph Smith, Jr. (117 words)


Si Joseph Smith, Jr. (Disyembre 23, 1805 – Hunyo 27, 1844) iyo an kagtugdas kan An Simbahan ni Jesucristo nin Mga Banal sa mga Huring Aldaw (Ingles: The Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints), na sarong mahalagang relihiyosong kongregasyon na bantog man komo Mormonismo. Siya man saro sa mga nabantog na pulitiko kan  asin . 

Si Joseph Smith, Jr. iyo man an nagsalin kan Libro ni Mormon na gikan sa orihinal na pagkasurat sa lingguwaheng konsistido nin kaaraman kan mga Hudiyo asin Ehipsiyano (1 Nephi 1:1) iyo an panulok-gapo kan An Simbahan ni Jesucristo nin mga Banal sa mga Huring Aldaw asin iyo an nagin nagsirbeng sandigan nin pagtubod kan gabos na mga miyembro kan Simbahan.

 




#Article 462: Ludwig Van Beethoven (244 words)


Si Ludwid Van Beethoven (16 Des. 1770 - 26 Marso 1827 sarong Aleman na kompositor asin pianista. Nagtunga siya sa lantad nin musika sa pag'oltan kan periodong Klasikal na panahon asin Romantikong panahon sa inaapod na Klasikal na musikang Solnopan (Ingles Western classical music). Hanggan ngonyan, siya an binibisto na saro sa inoomaw asin maimpluensyang kompositor nin panahon.

Hale sa tios na pamilya, siya namundag sa Bonn, na dati parte kan Elektorado kan Cologne sa solnopan kan Alemanya. Kaamayan kan buhay niya, an ama niya na si Johann Beethoven, na pusog an pagtubod na may talento siyang arog ki Wolfgang Mozart dai na inontokan na matais siya sa pagpraktis sa pyano asin organo asin haros dai na siyang oras makikawat sa kagurubay niya. Alagad, huli ta an musika an enot niyang pagkamoot, nag'adal siyang husto. Sumunod na maestro niya iyo si Tobias Pfieffer, sarong nakidagos sa harong ninda. Poon edad na siyam, manta nagaadal pagpyano, nag'adal man siya nin Latin, Pranses, Italyano asin lohika. Hakanood naman siyang husto na magkawat sa organo asin onrang dakula niya kan siya natokahan magkapot kan organo kasalida ni Christian Neefe sa saindang simbahan.

Paghubo niya sa Vienna, kaamayan kan edad niyang 20, nagin niyang maestro si Joseph Hadyn, asin duman nakakatokda' na siyang mga sonata, asin nababantog na komo sarong mahusay na pianista. Kahurihan kan 1790, an pagdangog niya nagpoon nang magwara, alagad pasige siyang pagtokda', pagkondukta asin pagpasali sa publiko maski ngane hanggan nabungog na siyang entero.




#Article 463: James Madison (137 words)


Si James Madison (16 Marso 1751--28 Hunyo 1836) sarong Amerikanong pulitiko asin pulitikal na filosofo na nagserbi bilang ikaapat na Presidente kan Estados Unidos (1809-1817). Siya saro man sa sinasabing Mga Amang Kagtogdas kan Estados Unidos. Siya konsiderado man na Ama kan Konstitusyon nin huli ta siya an pangenot na kagmuknà kan dokumentong ini. Haros siya an kagsurat kan Papeles na Federalista kun saen naghinguto kan mga probisyon kan si Konstitusyon. Siya man an nagin Presidente na gikan sa Kongreso asin sarong lider pa ngane kaini asin nagpapasar nin mga leyes na mahalagang gayo saka pundamental na gayo. Siya man an nagtolod kan enot na sampolong enmyenda sa Konstitusyon na huli kaini naapod siyang Ama kan leyes nin mga deretso. Komo sarong teorista pulitikal, maigot an pagtubod niya na dapat an indibidwal masurog sa tiraniya kan mayoria.




#Article 464: Bawang (334 words)


An bawang (Allium sativum; Ing. garlic) sarong klaseng tinanom na panrekado na nagtataong namit sa pigluluto. Kun sa klasipikasyon, sarong species ini na yaon sa pamilyang sibulyas na inapod Alliaceae. Haraning kapinsanan kaini iyo an sibulyas mismo. Sa lawig nin panahon, dati na ining ginagamit sa pagluto asin sa pagbulong. May namit ining maharang-harang, nangangagat o maramismis asin may makusog na parong. Ini nagkakabaraak-baak sa mga magkapirang butil. An mga butl ginagamit bilang pisog, pagkakan (hilaw man o bako), o komo panbulong. Kinakakan man an mga dahon, mga sanga-sanga o paklang, asin burak kaini, orog na kun lombod asin ogbos pa. An mga mahimpis na ubak asin gamotgamot kan bunga nin bawang an dai lang kinakakan. An maisog na parong kaini naghahale sa dara niyang kompound na asupre.

Pasil sana an pagpatubo kan bawang. Ini natubo bilog na taon sa klimang banayad. Sa malipot na klima, an mga butil dapat itanom anom na semana bago mag lipot asin tumagas an daga, asin ini maaani sa hurng periodo kan tigburakan (spring).An bawang bakong perestehon. Pwede sinda totoo atakihon kan inaapod na pink root, sarong helang na nasokro' sa pagtalubo kan mga gamot kaini asin nagigin ini kolor pula o rosa-rosa. An tinanom na bawang pwede rintok itanom, na tadaan sana nin lugar makadakula an mga laman, saka ini madale man patuboon sa mga kaka'gan na may hustong kararoman. 

An bawang pigtatanom sa bilog na kinaban alagad an Tsina iyo an may pinakahalangkaw na ani kan bawang. Mala ta 10.5 bilyon na kilo (23 bilyon na libra) an nagugusi taontaon, na narepresentar kan 77% kan naaani sa bilog na kinaban. An limang nasurunod sa Tsina iyo an: Indya (4.1%), South Korea (2%), Rusya (1.6%) asin an Estados Unidos (1.4%). An tadang 16% na produksyon katiponan kan iba pang mga nasyon na an lambang saro may ani na hababa pa sa 2%. Sa Amerika, nasesentro an produksyon kan bawang sa Gilroy, California. Huli kaini an estadong ini nag'apod sa sadiri niya na Kapital kan bawang sa kinaban.

 




#Article 465: Abraham Lincoln (233 words)


Si Abraham Lincoln (12 Peb. 1809-15 Abril 1865) an ika-16 na Presidente kan Estados Unidos. Siya nagsirbe poon 1861 hanggan 1865. Kan 1865, kan pasolnop na an Gera Sibil kan mga Amerikano, binadil siya asin nagadan ni John Wilkes Booth.

Si Lincoln minamata bilang iyo an dakulang lider na nagbugkos kan kaburunyogan kan mga Amerikano sa panahon na nagaagi sinda sa makuring krisis ta nagbungkaras an Amerikanong Gerang Sibil. Siya
man an presidente na nagtapos kan kaoripnan (Ing. slavery) sa Amerika.

Bago siya napili komo sarong presidenteng Republikano, siya sarong nagprapraktis na abogado, sarong lehislador sa estadong Illinois, kaapil sa Kamara de Representante kan Estados Unidos, asin magkaduwang beses nagin daing-swerteng kandidato para sa Senado. Bilang sarong hayagan na tumang sa paglakop kan kaoripnan sa Amerika, siya an nominado kan Partido Republikano kan 1860, asin sunod na taon naelihir na presidente.

Sa pagtukaw niya sa pwesto maigot niyang sinupil an nagsususuway na mga Estadong Confederato kan Amerika durante kan Amerikanong Gera Sibil. Nagpasunod siya nin mga lakdang na nagresulta sa pagkabungkal kan kaoripnan huli sa pagpaluwas niya kan Kapahayagan nin Paglungkas (Emancipation Proclamation) kan 1863, asin saiya man na ipigtolod na maaprobaran an inaapod na ika-13 Enmyenda sa Konstitusyon. Kan patapos na an Gera, si Lincoln an pinaka-enot na presidenteng Amerikano na naasisinar. Binadil siya sa likod kan payo niya ni John Wilkes Booth kan siya nagdadalan sa Ford's Theater sa Washington, D.C.




#Article 466: Lista nin mga Bise Presidente kan Estados Unidos (166 words)


Nagkaigwa na nin 47ng Bise Presidente kan Estados Unidos poon ki John Adams sagkod ki Joe Biden.

 Arriving in New York City before President-elect George Washington, Adams was sworn as Vice President nine days before the President
 Died in office
 Resigned from office
 Succeeded to the Presidency upon death or resignation of President
 The only Vice President to be sworn in outside of the United States of America (in Havana, Cuba), with special dispensation from Congress
 Elected on the National Union Party ticket with Republican Abraham Lincoln
 Office of Vice President filled under provisions of 25th Amendment
 Invoked the presidential provision of the 25th Amendment on July 13, 1985, 11:28 a.m. until 7:22 p.m.
 A resident of Texas at the time of his nomination for Vice President, Mr. Cheney changed his voter registration back to Wyoming, where he had served in Congress, to avoid violating the 12th Amendment, which would have prevented the Texas Presidential Electors from casting their electoral votes for both Bush and Cheney




#Article 467: Senado kan Filipinas (126 words)


An Senado kan Filipinas iyo an halangkaw na kamara kan lehislaturang bikameral kan Filipinas, an Kongreso kan Filipinas. An Pilipinong Senado binibilog nin 24 senador an pinipili kan bilog na paraboto.

An mga senador igwa nin terminong 6 na taon, an kabangâ kan mga ini pinipilì lambang tulong taon tanganing mapadanay na dagosdagos ini. Kan an Senado ipigbalik kan Konstitusyon 1987, an 24 senador na nagkapirilì nagtukaw sagkod 1992. Kan 1992, an mga kandidato para senador na nakagunò kan 12 pinakahalangkaw na bilang nin boto nagtukaw sagkod 1998, mantang an sunod na 12 nagtukaw sagkod kan 1995. Sagkod kaini, lambang senador nagtutukaw nin 6 nang taon.

An mga kwalipikasyon sa pagigin myembro kan Senado nakakaag sa Ika-3ng Seksyon, Artikulo VI kan Konstitusyon 1987 siring kan minasunod:




#Article 468: Big Ben (292 words)


An Big Ben {Bkl. Dakulang Ben) iyo an arapodan kan dakulang kampana sa relong nakakaag sa itaas kan tore na pinatindog sa may norte-sulnopan na parte kan Palasyo nin Westminster sa London. An inapod na Dakulang Ben apat an atubangan na mabasahan nin oras asin nabagting lambang 15 minutos. An tore mismo iyo an ikatolong pinakalangkaw na toreng-relo sa bilog na kinaban na nagsosolong nakatindog.

Natapos mahaman kan 1859, ini naselebrar pa sana kan saiyang anibersaryo kan Mayo 2009. Opisyalmente, an tore mismo inaapod na Toreng-Relo, Palasyo kan Westminster, alagad, kadaklan kan mga tao, kaiba na an yaon sa palibot kan London, simpleng inaapod an tore na Dakulang Ben.

An kampana mismo nagtitimbang na 13 tonelada. An relo sana, may gabat na mga 5 tonelada. An mga numerong pigura sa lalawgon kan relo may laba na duwang pie, asin nag'ooltan nin 1 pie sa mga gurit kan minuto. An mga takyag kan minuto kaini naglalaba na 14 pie. Nag'abot 13 taon si paghaman kaini asin natapos kan taon 1856. An langkaw kan tore 316 na pie.

An Dakulang Ben na kampana ikaduwa na, ta su enot naraot kan 1856 huli sa salang kalkulasyon. 

An Dakulang Ben saro sa bantogan na bistohan kan London. An iba nagtutubod na nakua an pangaran niya ki Sir Benjamin Hall, si enot na natokahan kan patrabaho kaini.

An kampanang ini orihinalmente hale sa lumang palasyo kan Westminster, asin ini, kun susosogon, tinao sa Dekano ni San Paul ni William III asin bago ibinalik sa Westminster ngane ibitay sa harong niya ngonyan pinagpadagopdopan sa Whitechapel kan 1858. An British Broadcasting Company enot pinabalangibog an malagong na bagting kaini kan Des. 31, 1923, ta igwang ikinaag na mikropono sa alitoktok kan tore na konektado sa Broadcasting House kan BBC.




#Article 469: Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (232 words)


An Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (PTALB) o Premyo dating rehiyonal na patiribayán sa pagsurat nin literatura sa mga tataramon na Bikol na tinugdas kan 2004. Anom na taon ipiggawad an mga premyo sagkod 2009 kan ini nagpahingalò nin duwang taon. Liwat na ipiglansar liwat an patiribayan kan 2016 alagad dai na naipadagos pa.

Igwa nin manlainlain na kategorya an premyo kabali an rawitdawit, saysay, usipón, usipón pan-akì, dulâ na may sarong tagbô, dulâ pan-aki na may sarong tagbô asin nobela. Ipiggagawad man an Parasurat kan Taon asin Masirang na Bitoon kan Kabikolan lambang edisyon kan patiribayán. Ipiggawad sa huring tulong edisyon an Premio Bibiano Sabino para sa pinakamarahay na publikasyon.

Pinadalagan ini kan Arejola Foundation for Social Progress katabang an Naga City Junior Chamber of Commerce and Industry (NCJCCI) sa nainot na limang edisyon. Mantang kan 2012, pinadrinohan an patiribayan kan Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte (NCCA) asin nagin katuwang an Lokal na Gobyerno kan Syudad nin Naga.

Ipinangaran an patiribayán sa Bikolanong propagandistang si Tomas Arejola sa maugmang pagromdom asin pag-onra kan saiyang mga naginibohan asin serbisyo sa banwaan.

Nabilog an ideya nin sarong panrehiyon na patiribayan sa pagsurat nin literaturang Bikolnon ni Carlos Arejola kan 2004 matapos an ikaduwang Pagsurat Bikolnon, sarong rehiyonal na tiripon nin mga parasurat asin paratukdô, na ginibo sa Unibersidad nin Aquinas, ngunyan Unibersidad kan Santo Tomas - Legazpi.




#Article 470: 2008 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (110 words)


An 2008 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon iyó an ikalimáng taón kan patiribayán. An paggáwad nin premio kan patiribayán piggíbo kan Septyembre 13 sa St. Vincent de Paul Auditorium kan Holy Rosary Minor Seminary sa Ciudad nin Naga. Sarô sa mga nagtúkaw na mga hurado si Jazmin Lllana. 

Pangenot na bisita si Kgwd. Bernadette Roco, chairperson kan Committee on Culture and the Arts kan Sangguniang Panglungsod kan Naga.

An minasunód iyó an nanggarána sa manlenlaen na kategorya.

Daí nin igináwad na premio para sa kategoryang saysáy sa taón na iní.

Ginawádan kan premiong iní an Burak ni Godofredo Calleja, an pinakamarháy na Bikolanong librong ipinalagdâ sa nakaáging taón.




#Article 471: 2004 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (123 words)


An 2004 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon iyo an enot na taon kan patiribayan. An paggawad nin premio kan patiribayan piggibo kan Septyembre 17 sa St. Vincent de Paul Auditorium kan Holy Rosary Minor Seminary sa Ciudad nin Naga, Filipinas.

Igwang duwang kategorya asin espesyal na premio sa enot na edisyon. Nagserbeng mga hurado sa Rawitdawit sinda Fr. Wilmer Tria, Carlos Briones asin Frank Peñones, Jr., asin sa Osipon sinda Danilo Gerona, Jose Fernando Obias asin Rudy Alano.

An minasunod iyo an nanggarana sa kategoryang ini.

Iyo man ini an mga nanggarana sa kategoryang ini.

An pinakaenot na ginawadan kan espesyal na pagmidmid na ini iyo si Maria Lilia F. Realubit, sarong Bikolanang parasurat asin propesor emiritus kan Unibersidad kan Pilipinas.




#Article 472: Fernando Poo (268 words)


An Fernando Poo (apod man, Fernando Po) o Bioko iyo an pinakadakulang purô na sakop kan Guineyang Ekwatoryal na namumugtak sa Aprika Sentral (Ingles: Republic of Equatorial Guinea). Kan an Republikang ini nagin talingkas sa Espanya kan Oktobre 12, 1968, ini pinagpangaranan nang Bioko. Ini nakalugar sa Golpo nin Guinea sa may sulnopan kan kosa nin Aprika.

An Fernando Po igwang kahiwasan na 2,017 km2 (779 m.k.). An laba kaini nag-abot 70 km. asin an pabalagbag na lakbang nag-abot na 32 km. Sa ngunyan, igwa ini nin populasyon na 124,000 katawo na binibilog nin mga Bubi, mga Fernandino, mga Kastila asin mga imigrante haleng Muni, Nigerya, asin Kameron.

An islang Fernado Po nadukayan kan taon 1472 kan eksplorador na si Fernão do Pó, sarong Portuges asin saiyang pigbunyagan asin inapod na Formosa (Magayon) alagad an duminokot na pangaran igdi iyo an pangaran kan Portuges na ini. An kabisera kan Republika yaon igdi sa islang ini namumugtak, an Malabo. An islang ini asin an isla Annobon nagin kolonya kan Portugal alagad kan taon 1778 ipiglito kan Portugal an mga ini, kairiba pa an saradit na mga purô sa palibot asin gabos na deretso komersyal, sa Espanya karibay man an teritoryo sa kontinente kan Amerika. An paglilito napalaman sa Kasundoan sa El Prado na pinagpirmahan na Reyna Maria I kan Portugal asin kan Hadeng Carlos III kan Espanya.

Nabantog na maray an islang ini igdi sa Filipinas asin pigkakatakotan na gayo kan mga Pilipinong naglaban sa gobyerno Espanyol ta ini an inaaponan kan mga Pilipinong rebelde asin mga pigtutubodan na mga kalaban kan Espanya siring kan Quince Martires kan Bikol.




#Article 473: Bubi (215 words)


An Bubi iyo an pangaran ka mga tawo na klasipikado komo sarong grupong etnikong Aprikano na dati iyo an mayoria na nageerok sa Isla kan Bioko (Fernando Poo).

Sinda midbid man sa apod na nalli elumbu Bube, na myembro kan tribung Bantu. Tubo sindang Bioko, Guineyang Ekwatoryal. Alagad, poon kan nagtapos na an pagkakolonya ninda  kan Espanya, luwayluway nagparadikit sinda huli sa genocide asin paghubo nin lakopan sa ibang lugar gibo kan grabeng kariribokan asin iriwal  kan  mga tribu-tribu. Resulta kaini, sinda minoriya na sa Isla kan Bioko. An mas dakul na sa Bioko iyo an mga Fernandino, An  mga kapagaraki kan mga binutsan na mga oripon na nakiramas sa mga nagbanwa igding mga dayo haleng British West afreica asin man kan mga myembro kan etnikong grupong Fang, na ini man naghururos igdi hale sa kadagaan kan Guineyang Ekwatoryal.

An banwang Bubi haloy nang dai nagkakapot nin poder pulitikal. Totoo man igwang nagtutukaw ngonyan na mga opisyal na Bubi sa gobyerno arog kan si dating Primer Ministro Miguel Abia Biteo Borico pero maski siring kadakulan sainda mayo nin masyadong poder magin man sa pulitika o sa ekomoniya kan saindang tinubuan na banwaan. Kadaklan kan mga natatadang Bubi sa Islang Bioko tinataram pa man an lenggwaheng Bubi asin dakul man tinataram komo panduwang tataramon an Espanyol.




#Article 474: Idi Amin (148 words)


Si Idi Amin Dada (mga 1925-16 Agosto 2003) sarong Ugandanong militar na nagin diktador asin presidente kan Uganda, poon 1971 sagkod 1979. Namundag siya sa Koboko, harani sa probinsya kan West Nile na ngonyan iyo na an lugar kan Uganda. Si Amin nag'ayon sa rehimyento kolonyal kan Britanya, an inaapod na King's African Rifles, kan 1946, asin nagin nang Major General dangan Kumander kan enterong Hokbong Uganda. Naagaw niya an poder sa sarong coup de etat kan Enero 1971, ki Milton Obote, si nakatukaw na presidente. An saiyang administrasyon notado sa lakopan na abuso kan katanosan pantao, pang'iipit pulitikal, etnikong pamumuho, panggagadan na luwas sa proseso nin ley, asin an pagpapatalsik basta kan mga Asyanong nakaestar sa Uganda.

Dai aram nanggad kun pira an ipinagadan bunga kan saiyang maringis na rehimen pero an mga paramasid asin kagbantay kan humano derecho tinataya na ini nag'kakawat poon 100,000 abot 500,000.




#Article 475: Jaime Jesus Borlagdan (324 words)


Si Jaime Jesus Jimple Uy Borlagdan (namundag kan Marso 6, 1979 sa Syudad nin Tabaco, Albay) sarong kagubay na Bikolanong parasurat, paratogtog, paratukdô asin premiado kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon sa kategoryang rawitdawit asin usipon. Siya man an pinangaranan na Parasurat kan Taon kan 2009. 

Kagsurat siya nin tulong libro, an MAYNILA: Libro ng Pobya (1999), Que lugar este kan dayo sa sadiring banwa (2009) asin Suralista (2010). An usipon niyang Daramlagon natàwan nin ikaduwang premio sa Gawad Komisyon ng Wikang Filipino kan 2008. An saiyang rawitdawit na Karangahan asin An istorya ninda, an osipon ta napublikar sa librong Sagurong: 100 na Kontemporanyong Rawitdawit sa Manlain-lain na Tataramon Bikol (DLSU, 2011). 

Kagtugdas si Borlagdan kan . Kaapil siya kan grupong  asin kan duwang bandang Krear Bathala budâ Jimple Borlagdan. Sarô siya sa mga fellow sa ika-10ng Ateneo National Writing Workshop kan 2010. 

Nakua kan saiyang Karangahan, asin Ini, an mga buhay ta an inot na premio para sa kategoryang Rawitdawit kan 2006 sagkód 2007 kasabay an pagmidbid man sa Antisipasyon na sinurat ni Victor Dennis Nierva. Bàgo kaini, nagawadan komo pinalista kan 2004 an saíyang rawitdawit na Que lugar este kan dayo sa sadiring banwa, asin kan 2005 an saíyang osipon na pan-aki na Duwang Pagsadiri. Kan 2008, parehong finalista man an rawitdawit niyang Kanta kan Dai Nagtutunong na Uran, asin osipon na Duwang Bangging Kugos.

Sa ika-6 na edisyon kan patiribayan, napilì bilang pinakamarhay na koleksiyon nin rawitdawit an Hamot kan Narumdom, asín pinakamarhay na usipon an Pagsarado.

Nagluwas an nagkapira sa saiyang mga rawitdawit sa Burak asin An Tambobong nin Literaturang Bikolnon.

Ibinungsod kan Kabulig Bikol an sarong premyo sa pagsurat nin literatura kan 2018 na inapod bilang Kabulig Writers Prize. Ginana ini ni Emmanuel Barrameda kan Virac, Catanduanes an premyo sa erotikang rawitdawit. Sa ikaduwang edisyon kaini kun sain pagsurat nin usipon pan-aki an patiribayan, ginana ni Jaime Jesus Borlagdan kan Syudad nin Tabaco an inot na premyo.




#Article 476: Jose Jason Chancoco (223 words)


Si Jose Jason Llagas Chancoco sarong kagubay na Bikolanong parasurat. Premyado siya kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon sa kategoryang Osipon na Pan-aki kan 2005 asin kan Premio Bibiano Sabino kan 2009 para sa saiyang librong  (2008). Sarô siya sa mga panelista sa Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol kan 2006 asin 2009, siring man sa Saringsing Writers Workshop kan 2011, 2014 asin 2015.

Siya nagsusurat sa Ingles, Filipino asin Iriganon. Siya paratukdô sa literatura asin lenggwahe, editor, tagapalis, PR practitioner asin cultural events organizer. Kan 2013, kabali an saiyang halìpot na usipon na Tatsian sa antolohiyang Hagong: Mga Osipon na pinakarhay ninda Paz Verdades Santos asin Francisco Peñones, Jr.

Kabali sa nagkapirang onra na an nakamtan ni Chancoco sa lado nin pagsurat iyo an Juliana Arejola-Fajardo Workshop for Bikol Writing Fellow's Achievement Award (2005), Gawad Soc Rodrigo (2007), asin Achievement Award for Literature kan Ateneo de Naga University (2008).

An saiyang mga rawitdawit asin usipon sa iba-ibang tataramon nakaguno nin onra sa manlaen-laen na patiribayan. Siring kaini iyo sa Transition Literary Contest kan pahayagang Philippine Star (ika-1 premio-1999), Maningning Miclat Award for Poetry (sarô sa nakapirilì-2003), Talaang Ginto Gawad Surian sa Tula kan Gantimpalang Collantes (ika-2 Premyo-2004, asin Kagalanggalang na Sambit-2007), Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (Finalista-2004, Dobleng Ika-1 Premio-2005, Finalista-2006), Homelife Poetry Contest (ika-1 Premyo-2007) asin iba pa.




#Article 477: Kristian Cordero (272 words)


Si Kristian Sendon Cordero (kamundagan: 23 Abril 1983) sarong kagubay na Bikolanong parasurat direktor nin pelikula asin premiado kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon sa kategoryang Rawitdawit kan 2004. Kagsurat siya nin nagkapirang mga libro kan saiyang mga panurat na rawitdawit sa  (ipinublikar kan 2004 asin 2007),  (2006) dangan Pusûánon: Mga Bersong Bikol igwang piling dakitaramon na Marne L. Kilates sagkod Francisco V. Peñones Jr. (2007). Direktor asin kagsurat siya kan pelikulang Angustia (2013).

Sarô siya sa mga nagin panelista asin tagapadalagan kan Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol. Bàgo kaini, siya nagin partisipante sa Ika-42 na University of the Philippines National Creative Writing Workshop na ginibo kan 2003 sa Syudad nin Baguio.Saro man siyang editor kang librong Sagurong 100 na Kontemporanyong Rawitdawit sa Manlain-lain na Tataramon Bikol.

Nakamtan niya sa Homelife Poetry Contest an nagkapirang premyo (Ikaduwa kan 1999, 2005, 2007 asin Mayor na Premyo kan 2004), nagkapirang premyo gikan sa Gawad Pagromdom ki Carlos Palanca para sa Literatura para sa halipot na usipon, saysay asin rawitdawit, asin an Madrigal-Gonzales Best First Book Award in 2006. Igwa man siyang nakuang pagmidbid gikan sa Unibersidad kan San Antonio, sa lokal na gobyerno kan Syudad nin Iriga siring man kan Syudad nin Naga.

Dating nagtutukdô si Cordero nin Humanidades sa Ateneo de Naga na Unibersidad. Naging kaapil man siya kan Kabulig-Bikol sagkod na mareorganisar ini kan 2012. Sarô siya sa mga kagmuknâ kan organisasyon pangkultura na Sumaro Bikolnon asin kan grupo nin mga parakurit na Burikbutikan Artists Collective. Nagtutukaw siya ngunyan bilang myembro kan hunta nin direktor kan Philippine PEN International.

Si Cordero dating may kolum na Santigwar sa peryodikong Bicol Mail.




#Article 478: Francisco Peñones, Jr. (335 words)


Si Higino Francisco Frank V. Peñones, Jr. sarong premyadong kagubay na Bikolanong parasurat asin dating representante kan Sur nin Luzon para sa mga Arteng Panliteratura kan Nasyunal na Komisyon para sa Kultura asin kan Arte (NCCA). Kagsurat siyang kaapil kan Ragang Rinaranga (2006), sarong katiripon kan 52 na mga rawitdawit sa Rinconada Bikol na igwang pagpalis sa Ingles, asin sarô sa mga awtor kan Sinaraysay. Kaiba si Paz Verdades Santos, saindang pinakarhay an librong Hagong: Mga Osipon (2013), sarong antolohiya nin mga usipon.

Sarô siya sa mga nairinot na kaapil kan Kabulig Bikol. Saro man siya kan organisasyon pangkultura na Sumaro Bikolnon kun sain siya nagin direktor kaini kan 2010-2011 asin kan grupong nin mga parakurit na Burikbutikan Artists Collective.

Natàwan si Peñones kan 1991 nin CCP Creative Writing Grant for Poetry (Bicol). Ginawadan man siya kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon para sa saiyang usipon na pan-akì na Kan Magutom si Buchok kan 2004. Siya napilì man bilang sarô sa Outstanding Bikolano Artists for 2009 (Literary Arts) asin Sumagang Award (Literary Arts).

Sarô siya sa mga panelista sa Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol siring man sa Saringsing Writers Workshop, an taonan na hunglonan sa pagsurat kan Parasurat Bikolnon.

Nagluwas an nagkapira sa saiyang mga rawitdawit sa Burak asin An Tambobong nin Literaturang Bikolnon.

Nagtapos si Peñones nin Bachelor of Arts sa Political Science sa Ateneo de Naga kan 1978 asin nagkua an titulong M.A.T.L asin M.F.A kan 2002 dangan 2009. An saiyang pang-akademyang saligsig na P.I.: Poetry and the imagination naipublikar bilang libro sa titulong P.I. and Cancion nin Tawong Lipod kan Ateneo de Naga University Press.

Si Peñones dating aktor sa Senakulo, sarong dulâ sa tinampo tuyong Semana Santa sa Syudad nin Iriga bàgo nagin aktor sa pelikula. Nagluwas siya sa manlainlain na pelikulang independyenteng iprinodusir siring kan pelikulang Angustia (2013) ni Kristian Cordero asin Posporo (2013) ni Bernardo Miguel Aguay, Jr. Ipinaluwas sa Teatro Emily sa Syudad nin Naga an Posporo sa tabang kan Apolonio B. Sto. Tomas Foundation, Inc.




#Article 479: Juan Triviño (398 words)


Si Juan F. Triviño (Mayo 18, 1917 - ?) iyo an ika-22 na Gobernador kan Camarines Sur. An katungdan niya komo gobernador nagpoon 1952 hanggan 1959. Siya an kagtugdas kan si peryodikong Balalong kan taon 1975 asin kan Academiang Bicol Siya man an saro sa mga nagporoon matindog an Nueva Caceres Colleges (ngonyan, University of Nueva Caceres).

Si Juan Triviño namundag sa San Juan, Batangas, Filipinas. An mga magurang niya na sinda Numeriano Triviño asin Juana Goitis naghubo igdi sa probinsya kan Camarines Sur kan siya aki pang marhay. Kaya siya nagGrade I abot haiskul  sa Camarines Sur High School. Nagkua siya nin abogasya sa Unibersidad kan Pilipinas, kun saen nakaklase niya si Ferdinand Marcos,  asin nagtapos sa kursong ini, asta nakapasar sa Bar kan taon 1940. 

Maray kuta an praktis niya sa pagka'abogasya alagad naputol pagputok kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, bagay na nagtolod saiya na magbali sa gerilya sa lindong kan inaapod na PQOG, President Quezon's Own Guerilla. Sinasabi na siya sana an nagsayuma na magkua kan saiyang backpay. 

Kan magtapos an gera, nagtukdo siya sa Nueva Caceres Colleges (ngonyan, University of Nueva Caceres) sa College of Law. Natapsok siya sa politika kan pinakapot saiya an padalagan kan administrasyon kan probinsya ta nagkaigwa nin kumbensyon probinsyal kan taon 1951. Enero 1952, nagtukaw siyang bilang gobernador na elehido. Nanggana siya sa lindong kan Partido Nacionalista alagad an administrasyon naabtan niya iyo an ki Pres. Elpidio Quirino na sarong Liberal, bagay na masabi bakong surumpay an tubo.

Paglaog niya, an probinsya nagsasapo nin dakulang deficit sa badyet alagad napara niya an deficit sa laog lang nin sarong taon pagtukaw niya.

Manlainlain an saiyang magin ambag sa probinsya:

Huli ta surumpay na an tubo, asin maray an pag'iribanan ninda na Trivino, asin kan  mga ibang opisyales kan probinsya arog ki Finance Secretary Jaime Hernandez, Senador Edmundo Cea, Kongresista Emilio Tible, asin Felix Fuentebella, dakula an nagbulos na mehoras sa probinsya arog kan minasunod: 

Alagad, igwa pang mga nahaman siya na lingaw na an mga namamanwaan arog kan:

Kan siya may imprentahan para sa Balalong, tinugdas niya an Academiang Bicol, asin pighingowa kan kaayonan na ining minukna niya, na mapakarhay asin mapatalubo an literaturang Bikolnon. Mala ta siya mismo may kolum sa Balalong na Bicolon Ta Sana. Sa maugmang pakiramas niya sa kapwa Nagueño, nagbilog siya nin sarong klab, an Jardin Club na binabalihan nin mga lataw na personalidad sa siyudad.

 




#Article 480: Miguel Lukban (139 words)


Si Miguel Lukban (Septyembre 29, 1880 - Oktubre 20, 1940 Naka pag agom siya ng sarong taga Vinzons, Camarines Norte - si Rosario Rayos Balce asin nag ka 11 na aki, sina Anita, Justo, Luz, Francisco, Miguel, Salvador, Antonio, Julian, Manuel, Domingo asin Rosario. 

Namundag siya sa Daet, Camarines Norte. Nagkua siya nin edukasyon sa mga minasunod na eskwelahan: Manila College of Pharmacy, Unibersidad kan Filipinas, Kolehiyo nin Medisina, Unibersidad kan California, Kolehiyo nin Engineering. Nagin siyang residenteng doktor sa St. Paul's Hospital, nagpraktis pribado sa Tayabas, nagin doktor kan Manila Railroad Company, asin nagpraktis man pribado sa Camarines Norte. Pakatapos kaini, nagtapsok na siya sa pulitika.

Sinasabi na dakula an tabang na gayo niya sa saiyang tugang na si Hen. Vicente Lukban sa pagtipon nin mga armas asin tauhan sa nagdadangadang na rebolusyon  sa ronang Bikol kan 1899. 




#Article 481: Libro ni Mormon (703 words)


An Libro ni Mormon sarong katiriponan kan banal na mga kasuratan na komparable sa Bibliya. Saro ining rekord manungod sa pakikipagrelasyon nin Diyos sa mga suanoy na mga tawo na nabubuhay sa mga kadagaan nin Amerika, asin arog man kan Bibliya, nagpapahayag nin kapanoan kan daeng kasagkoran na ebanghelyo.

Ang libro sinurat kan dakul na mga suanoy na propeta na may pag-antabay kan espiritu nin propesiya asin kapahayagan. An saindang mga tataramon na isinurat sa mga laminang bulawan, sinambit asin pinahalipot nin sarong mangestoryang propeta na an pangaran Mormon. An rekord nagpapatotoo kan estorya nin duwang Bantog na banwaan na an saro kaini gikan mismo sa Jerusalem sa taon 600 B.C., asin ini nabanga asin nagin duwang nasyon, na inaapod na Nephita asin an saro Lamanita. An saro man na naenot na nag-abot sa kadagaan nin Amerika kan mga panahon na binaranga-banga nin Diyos an lingguwahe kan tawo sa Tore nin Babel.(Gen. 11:7) Ini man nabistong mga Jaredita. Pagkalipas nin rinibo-ribong taon,an gabos na banwaan na nasambit nagkagaradan asin nagkawarara asin mismong nagkatarada iyo na sana an mga Lamanita, asin sinda an mga pangenot na ninuno kan mga Amerikanong Indiyan.

An pinaka-importanteng rekord na yaon sa Libro ni Mormon iyo mismo an personal na ministeryo nin Kagurangnan na si Jesucristo sa mga Nephita sa panahon pagkatapos kan saiyang pagkabuhay-liwat. Ini nagtatao nin kapahayagan manungod sa mga doktrina nin ebanghelyo, ipinapahiling an plano nin kaligtasan, asin nagtutukdo sa mga tawo kun ano an saindang gigibohon tanganing makamtan an katuninongan sa buhay na ini asin an daeng kasagkoran na kaligtasan sa maabot pang buhay.

Pagkatapos na makumpleto ni Mormon an pagsurat, saiyang ipinamana an kasaysayan sa saiyang ake na si Moroni na iyo na an nagsurat nin mga kadagdagang estoryang aram niya asin pinagtago an mga lamina sa burobukid na pinag-apod na Cumorah. Kan Septiyembre 21, 1823, an parehong persona ni Moroni na yaon na sa estado nin kamurawayan, asin saro nang tawo na nabuhay-liwat, nagpahiling sa propetang si Joseph Smith, Jr. asin nagtao nin instruksiyon mapanungod sa suanoy na libro asin ang nakatalaan na pagsurat kaini sa lingguwaheng Ingles.

Sa nakatalaang panahon an mga lamina ipinagkatiwalang itinao ki Joseph Smith, na iyo mismo an nagsalin kaini sa paagi nin regalo asin kapangyarihan nin Diyos. An libro ngonyan naipublisa na sa kadakul na mga lingguwahe bilang sarong bag-o asin kadagdagang patotoo na si Jesucristo iyo an Ake nin Nabubuhay na Diyos asin an gabos na magtutubod asin magdulok sa saiya, asin magsusunod sa gabos niyang kasugoan asin ordinansa nin ebanghelyo maliligtas.

Mapanungod sa rekord na ini, si Joseph Smith nagsabi: “Ako nagsabi sa mga katugangan na ang Libro ni Mormon iyo an pinakatamang libro na nalalaen sa gabos na mga libro nin mundo, asin iyo ini an pinakapundasyon kan satuyang relihiyon, asin an sarong tawo magigin harani sa Diyos sa paagi nin pagsunod sa mga kaisipan kaini, na mas labi pa sa paagi nin arin man na libro.”

Bilang kadagdagan ki Joseph Smith, an Kagurangnan nagpahayag pa sa onseng tawo tanganing para sa saindang mga sadire mahiling man an mga laminang bulawan asin magin mga espesyal na mga testigo sa katotooohan asin kabanalan kan Libro ni Mormon. An mga isinurat nindang testimonya kabilang sa librong ini bilang “An Patotoo nin Tolong Saks” asin “Ang Patotoo nin Walong Saksi.”

Iniimbitaran niyamo an gabos na tawo sa gabos na mga lugar na basahon an Libro ni Mormon, paghorop-horopan sa laog kan saindang mga puso an mga mensaheng kalamanan kaini, asin hapoton an Diyos, an Daeng Kasagkoran na Ama, sa pangaran ni Cristo kun an librong ini nanggad totoo. An mga tawong nag-utob sa paaging ini asin naghapot na may pagtubod, makakamtan niya an testimonya nin katotoohan asin kabanalan sa paagi nin kapangyarihan kan Banal na Espiritu. (Basahon an Moroni 10: 3-5).

An mga tawong nagkamit nin banal na patotoong ini gikan sa Banal na Espiritu makakaaram man sa paagi nin parehong kapangyarihan na si Jesucristo iyo an paraligtas nin kinaban, na si Joseph Smith iyo an saiyang parapahayag asin propeta sa mga huring aldaw, na An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw  iyo an kahadean nin Kagurangnan na tinugdas liwat sa ibabaw nin kinaban, bilang sarong dusay na preparasyon para sa ikaduwang pag-abot kan Mesiyas.




#Article 482: 2009 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (177 words)


An 2009 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon iyó an ikaanóm na taón kan patiribayán. Nag-akò nin P10,000 asín tropeo gikan sa Naga City Jaycees bilang Parasurat kan Taon si Jaime Jesus Borlagdan, an pinakamatíbay na parasurat sa edisyon na ini.

Kagsaróng katiriponán nin mga rawitdawit, tolong saysay, duwáng osipon na pan-aki, apát na osipon, asín saróng dula an nagpatiribayán sa limáng regular na kategorya ngonyán na taón.

An Hamot kan Narumdon ni Jaime Jesus U. Borlagdan kan Ciudad nin Tabaco an tinàwan kan enot na premio sa kagsarong (11) katiriponan nin mga rawitdawit na napili para sa kategoryang ini.

Mga finalista:

Mga finalista:

Mga finalista:

An espesyal na kategoryang ini para sa mga estudyante sa elementarya asin sekundarya. Pitong rawitdawit na finalista ngonyan na taon, kaiba an minasunod:

Makakakuang P3,000 asin medalya an mapipiling magana sa kategoryang ini.

Ginawádann kan premiong iní an Pagsasatubuanan: Poetikang Bikolnon (2008) ni Jose Jason Chancoco, an pinakamarháy na Bikolanong librong ipinalagdâ sa nakaáging duwáng taón, poón Septyembre 2007 sagkód Septyembre 2009.

Daí nin pinangarán na PTALB Lifetime Achievement Award.




#Article 483: Mormonismo (2261 words)


An Mormonismo komponido nin mga elemento na relihiyoso, institusyunal, asin pankultura kan mga naenot na mga Kahiroan nin mga Banal sa mga Huring Aldaw asin kan modernong denominasyon kaini na minagikan pa sa pamamayo ni Brigham Young.  Lalo na, an Mormonismo nakatakod sa An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-Aldaw (LDS Church) asin Pundamentalismong Mormon.  An termino bakong pankagabsan na minapanungod sa iba man na mga sanga kan grupo nin LDS siring sa Komunidad ni Kristo (Community of Christ). An terminong Mormonismo minagikan sa Libro ni Mormon, saro sa mga relihiyosong teksto nin pagtubod kaini.  Base sa kapangaranan kan librong ini, an mga naenot na mga tagasunod kan pundador na si Joseph Smith Jr. iyo an pinag-apod na mga Mormons, asin an saindang pagtubod pinag-apod na Mormonismo. An termino inisyal na pinagkonsidera na may panlait na kahulugan pero bako na sa ngonyan.

An Teolohikong Mormonismo (Theological Mormonism) iyo an sarong porma nin Restorasyonismo (Restorationism) na minahiras nin sarong komon na kamugtakan nin mga pagtubod sa iba pa man na mga Grupo nin mga Banal sa mga Huring Aldaw, na minabale sa paggamit kan Bibliya, siring sa iba pang mga relihiyosong mga teksto na minabale sa Libro ni Mormon asin Doktrina asin mga Tipan.  Ini minapalaen sa iba pang mga grupo nin mga Banal sa Huring Aldaw sa tradisyon nin huli ta ini man minaako kan Perlas nin Dakulang Kahalagahan bilang parte nin saindang kanoniko, asin ini igwang historya sa katukdoan nin kadakul na pag-agom (poligamiya), maski na ngani na an LDS na Simbahan pinaghale na an gibong ini magpoon pa kan ika-20 siglo. An Pankulturang Mormonismo (Cultural Mormonism) minabale nin sarong klase nin pamumuhay na ipinagpasunod kan Mormon na mga institusyon, asin minabale sa kultura nin mga Mormon na nabibisto sa kulturang ini, pero bako man gayong uyon sa teolohiya.

An Mormonismo naggikan sa mga huring panahon nin 1820, siring na si Joseph Smith, Jr., pundador kan Grupo nin mga Banal sa Huring Aldaw nagsabi sa saiyang mga kairibahan asin pamilya na saiyang nanagboan an lugar kan pinaglubungan nin sarong libro nin bulawang lamina (golden plates) na pinagsurat nin suanoy na Amerikanong mga propeta.  Si Smith nagsabi na an Anghel na si Moroni, na iyo ang tagapagbantay kaining mga lamina, an nagtukdo saiya kaining mga kasuratan asin ta an saiyang misyon iyo na ipublikar an sarong sinalin kaining libro na saiyang pinaghunang makapagpakusog kan Kristiyanong kaisipan.  An gibong ini, pinagpublisa kan 1830 bilang an Libro ni Mormon, na nagsirbeng sarong pundasyon para sa Simbahan ni Kristo (Church of Christ) na pinagtugdas ni Smith.

An simbahan nagpadagos sa pagdakula sagkod na siya nagadan kan 1844, na nakapagdulot nin sarong krisis nin pagsangli (succession crisis).  An kadaklan kan Mga Banal sa mga Huring Aldaw pinagpili si Brigham Young na saindang magin lider asin iyo nagpangenot na magpaduman sa sarong lugar sa Mexico na sa dae nahaloy na panahon nagin Teritoryo nin Utah (Utah Territory). Sa panahon na ini an Simbahan pinag-apod nang An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-Aldaw (LDS Church).  Duman, saindang publikong pinagbalangibog an kadakul na pag-agom (sarong porma nin poligamiya), na si Smith iyo an sikretong nagpasunod kan mga enot pang mga taon.  An Kadakul na Pag-agom(plural marriage) iyo an nagin mas bantugan sa pagtubod na ini asin iyo an nagtaong kahulugan sa karakteristikong panahon kan ika-19 siglo.  Kaya lang, an gibong ini makusog na pinagbarangilan sa ibang mga lugar ka Estados Unidos, na minapatakot sa simbahan kan LDS sa danay kaining pagkatugdas bilang sarong ligal na institusyon.  Naka-atubang sa sarong madoon na pagsubok, an LDS lider na si Wilford Woodruff nakapagmati na siya mayong ibang pagpipilian kundi an pag-isyu kan 1890 Manifesto na opisyal na pinagpapangalad na sa Simbahan an pag-aagom nin kadakol.

Sa mga nagsurunod na mga taon, nagkapirang saraditon na mga grupo nin Mormons nagsuhay na sa Simbahan nin huli sa isyu kan kadakol na pag-agom, nakahirong magporma nin nagkapirang mga denominasyon nin Pundamentalismong Mormon (Mormon Fundamentalism). An LDS na Simbahan nagdistansiya na gikan sa mga grupong ini, asin naghimong maipagbalangibog an sarong pinakadanay na Amerikanong pananaw nin monogamiyang mga pamilya (monogamous family). Magpoon sa panahon na idto, an LDS na Simbahan na tatak nin Mormonismo an dakulaon na naghalo sa pinakakultura nin mga Amerikano.  An mga lider kan LDS na Simbahan pinaghingohang mabawasan an mga pagkakaiba kaini sa Amerikanong Kristiyanidad(American Christianity).

An pinakatugmad na teolohiya kan Mormonismo naggigikan sa kanonikong mga kasuratan kaini, na minabale sa Bibliya asin tolo pang ibang mga libro.  Ini man naggigikan sa mga pinagsasabi kan mga lider nin Mormons asin sa Pamanang-Regalo (Endowment) sa seremonyang Mormon. Sa pagsunod kan desinyo na ipinagpamugtak ni Joseph Smith Jr. asin Brigham Young,  an LDS na simbahan minabisto sa sarong tawo,  an pirmeng pinag-aapod na “An Propeta”, bilang bugtong na ultimong tagapagtaram nin Diyos.  Sa LDS na Simbahan asin sa kadakul na Mormons na mga pundamentalistang mga organisasyon, an Propeta iyo ang nagkakapot kan titulo na Presidente kan Simbahan. Sa hababang pananaw, an teolohiya kan Mormons minagikan man sa mga pinagtataram sa paagi nin hababang pankagabsan na mga awtoridad nin relihiyon, na pinagbibisto man na mga propeta asin mga apostoles.

An pinaka-awtoridad na pinaggigikanan nin Teolohiya kan Mormons iyo an mga kanonikong mga kasuratan, na kinabibilangan kan Bibliya, an Libro ni Mormon, an Doktrina asin mga Tipan, asin an Perlas nin Dakulang Kahalagahan. Sa mga librong ini, an mga Mormons nangangaputan na an Libro ni Mormon iyo “an pinakatama kesa ibang libro sa ibabaw nin kinaban asin iyo an panulok-gapo (keystone)kan saindang relihiyon.” An Bibliya pinagtatanggap bilang “an tataramon nin Diyos basta ini pinagsalin nin tama.” An hararom asin dikit na bistadong mga doktrina kan Mormons mapuwedeng mananagboan sa mga natatadang duwa pang mga libro, an Doktrina asin mga Tipan asin Perlas nin Dakulang Kahalagahan, siring man an mga pinagtataram kan mga lider kan mga Mormons, asin gikan sa Pamanang-Regalo (Endowment) na seremonya kan mga Mormons.  Minsan, an mga parte kan bersiyon kan Bibliya sa paagi ni Joseph Smith, Jr., iyo an pinagkokonsiderang mas ma-awtoridad, asin sa iba pang mga talaan pinagbale na an Perlas nin Dakulang Kahalagahan. Kaya, an teolohiya kan Mormonismo konsistido kan sarong pinaghalong ugat kan Kristiyanidad asin kadagdagan na mga kapahayagan, lantadan na mga pagsasalin kan ibang pinaniniwalaan na mga suanoy na mga kasuratan, asin komentaryo ni Joseph Smith asin iba pang Mormons na lider.

Bilang kadagdagan sa sarong pankagabsan na paniniwala sa Bibliya asin sa Pagbabayad-sala ni Jesus, kadakul na mga katukdoan sa Mormons an nagkahiriras kan ibang paksyon sa pinaka-ugat nin Kristiyanidad. Halimbawa, an teolohiyang Mormons pinag-aayon an Restorasyonismo (sarong paniniwala sa sarong Dakulaon na Apostasya na sinundan sa paagi nin sarong Restorasyon), Mileniyalismo (paniniwala sa sarong ribong taon na pamamahala nin katuninongan sa ibabaw nin kinaban pagkatapos kan Ikaduwang Pag-abot), asin pagbubunyag sa paagi nin paglubog, an pagsikwal sa doktrina nin orihinal na kasalan, Apostolikong Pagsangli (sa paagi nin sarong bisyon nin apostoles pasiring ki Joseph Smith), asin Kapagpadagusan (Continuationism).

Kaya lang, an mga pundasyon kan teolohiyang Mormons iyo na ini tunay na nalalaen sa kadakul na paagi gikan sa pinakatradisyunal na Kristiyanidad. Sa historikong talaan, an Mormonismo pinagsusunsay sa doktrina nin kadakul na pag-aagom (plural marriage), na pinaggigibo pa man sagkod ngonyan kan mga Pundamentalismong Mormons, maski na ngani na haloyon na ining pinagtalikudan kan LDS na Simbahan.  An teolohiya kan Mormons dae nagsusunod sa Kredo nin Nicene (Nicene Creed), sa arog kaini pinaghihiling an Trinidad (Trinity) bilang tolong persona na may kaniya-kaniyang pisikal (o, sa kaso kan Banal na Espiritu, espiritu) na mga kahawakan.  An Mormonismo minabale kan sarong tunay na Kosmolohiya nin Mormons (Mormon Cosmology), sarong pambihirang Plano nin Kaligtasan (Plan of Salvation) na minaayon sa Tolong mga Kalangitan (three heavens): An Selestiyal (Celestial) na an kaluwalhatian kaini kaagid sa liwanag nin saldang; terestriyal (Terrestrial) na an kuluwalhatian kaini kaagid sa liwanag nin bulan; asin Telestiyal (Telestial) na an kaluwalhatian kaini kaagid sa liwanag nin mga bitoon. Iyo ini an sarong doktrina nin eksultasyon (Exaltation) na minaayon sa abilidad kan mga tawo na magigin mga diyos asin mga diyosa sa pagkatapos kan mortal na buhay.

An ugat na pagkakaiba sa tahaw kan Pinakaugat na Mormonismo kan LDS na Simbahan asin mga Pundamentalistang Mormons iyo an doktrina nin kadakul na pag-aagom (plural marriage).  Sa LDS na Simbahan, an doktrinang ini pinagtalikudan na sa kapinunan pa sana kan ika-20 siglo, pero ipinagpadagos kan mga pundamentalistang mga grupo, na naniniwala na sa paggigibo iyo ini an sarong kaipuhanan para sa Eksultasyon (an pinakahalangkaw na antas nin kaligtasan), na magtutugot sainda na magigin mga diyos asin mga diyosa pagkatapos kan mortal na buhay.  An pinakaugat na mga Mormons, sa kabaliktaran, naniniwala na an sarong solong Selestiyal na Pag-agom (Celestial Marriage) iyo lang an kinakaipuhan para sa Eksultasyon (Exaltation). An mga Mormons naniniwala sa Poligamiya arog sa ki Abraham asin kadakul pang ibang mga Biblikong mga Propeta.

An pagkakaiba sa LDS na Simbahan, an mga pundamentalistang mga Mormons dagos na naniniwala man sa sarong bilang nin mga ibang doktrinang pinagtutukdo asin pinaggigibo ni Brigham Young kan ika-19 siglo, na an LDS na Simbahan puwedeng pinagtalikudan na ini, pinagsikwal na, o temporaryong pinaghale. Kabali kaini:

An mga pundamentalistang mga Mormons naniniwala na ining mga prinsipyo napasalaang pinagtalikudan o pinagbago kan LDS na Simbahan, na sa dakulang parte nin huli sa pagmawot kan mga pamayo kaini asin mga miyembro na makiayon na sa pinakaugat kan Amerikanong sosyedad asin paglikay sa mga persekusyon asin pakipag-iwalan na iyo ngani an nakapagpakusog sa kabilugan kaini sa naenot na mga taon.  An iba man nagtutubod na ini kinakaipuhanan sa ibang punto para sa “sarong restorasyon kan gabos na mga bagay” na magigin tunay na sarong pinanumbalik na Simbahan ni Jesukristo.

Nin huli sa pagkasaralak nin kadakul na Lumang Tipan na mga ideya sa teolohiya kaini, an Mormonismo nag-aako nin sarong historikong pakikipagrelasyon sa Hudaismo.  An mga paniniwala kan mga Mormons kun minsan may kapantayan sa mga Hudaismo asin mga nagkapirang mga elemento sa kultura nin mga Hudiyo.  Iyo ini an primerong pinaggigikan kun ano an historiko asin doktrinang koneksyon sa Hudaismo.

Si Joseph Smith Jr. iyo an nagngaran sa pinakadakulang pinag-eerokan kan mga Mormons na saiyang pinagpundar na Nauvoo, na nangangahulugan “magigin magayonon” sa Hebreo. Si Brigham Young an nagngaran nin sarong tributaryo kan Great Salt Lake, na iyo an “Jordan River.” An LDS na Simbahan nagmukna nin sarong panurat na eskima na pinag-apod na Alpabetikong Deseret (Deseret Alphabet), na pinagbase, sa parte, sa Hebreo.  Sa panahon ngonyan, an LDS na Simbahan igwa nin sarong Jerusalem Center sa Israel, na kun saen an nagkapirang mga nasa kolehiyong edad na mga hobenes na nag-aaradal asin nakakanood nin pag-omaw asin pagrespeto sa rehiyon.

An LDS na Simbahan man nagtutukdo na an mga tagapagsunod kaini mga miyembro kan Harong nin Israel.  An Patriarkal na Bendisyon (Patriarchal Blessings) pinagreresibe kan haros gabos na mga indibidwal sa saindang kahobenan.  Laen pa sa ibang bagay, an katuyuhan kan bendisyon na ini iyo na ipagdeklara an saindang kapag-arakianan (lineage); sa ibang tataramon,  sa arin sa doseng mga tribu kan Israel na an indibidwal kaayon.

Sa kabaliktaran, nagkaigwa nin kadakul na kontrobersiya na imbuwelto an grupo nin mga Hudiyo na naghihiling sa ibang mga gibo kan nagkapirang mga elemento nin Mormonismo bilang nakakaanggot. Sa mga panahon kan 1990, an mga Hudiyong grupo balangibog na pinagkokontra an kaugalian kan LDS na pagbubunyag para sa mga gadan para sa mga biktima kan madestrosong panggadanan (Holocaust) asin sa mga Hudiyo sa pankagabsan. Uyon pa sa LDS na Simbahan na pankagabsang awtoridad, Monte J. Brough, “An mga Mormons na nakapagbunyag nin 380,000 biktima kan madestrosong panggadanan na hilom na nagkaigwa nin motibasyon sa paagi nin pagkamoot asin pagkaherak asin daeng gayo naintindihan na an saindang mga kahiroan nakakaanggot sa mga Hudiyo; sinda dae nakapag-isip na kun ano baya an saindang intensiyon bilang sarong “Kristiyanong Kahiroan nin Pagsisirbe” na ini mayong giya asin insensitibo.”

An misyonaryong trabaho iyo an saro sa mga susing aspeto kan LDS na Simbahan,  asin sa pinakaenot na taon kan organisasyon, an Simbahan nagpadara kan enot kaining misyonaryo, si Samuel Smith, tugang ni Joseph Smith, Jr.

Sa kinapondohan kan 2008, nagkaigwa na nin 52,686 na mga misyonaryo na nagsisirbe sa 348 na mga lugar sa misyon.  An mission pinagbuksan sa kabilugan nin libreng lugar sa mundo laen lang sa mga lugar na an mga gobyerno dae nagtutugot sa mga misyonero na magbalangibog (sa ngonyan ining mga lugar na komponido nin Middle East, sa ibang mga Aprikanong bansa, siring man sa Tsina, laen lang sa Hong Kong).

And LDS na misyonaryong trabaho pinaggigibo sa paagi nin manduwa-duwa. An lambang hoben na may marahayon na gawi asin pisikal na kapable sa misyonaryong trabaho an pinaglalaoman na makipag-ayon sa sarong misyon.  An solong hoben na babaye man puwedeng magsirbe bilang sarong misyonero. An minimum na mga edad para sa mga misyonerong lalake, desinuwebe asin beynte-uno para sa mga babaye.  An mga gurang na mag-agom puwede man magsirbe sa misyonaryong trabaho sa bilog na mundo.

Bago an sarong misyonaryo ipagpadara sa saindang kaniya-kaniyang mga misyon, sinda kaipong mag-atendir sa sarong Missionary Training Center (MTC).  Sa ngonyan, igwa nin desisyeteng MTC sa bilog na kinaban.  Na tangani baya masegurong nakasentro para ki Jesucristo, asin sa pagbabalangibog kan saiyang ebanghelyo, an mga misyonero pinagpapapundong mag-atendir sa ibang mga aktibidades siring baga sa mga party, pakipag-ilusyunan, asin iba pang mga porma nin kalingaan.  An buhay sa misyon sarong panahon nin pagpapangadye, pag-aadal nin mga kasuratan, pagtutukdo, asin paghahanap sainda na nagmamawot na magin makusog an pakipagrelasyon sa Diyos.  An katamtaman na panahon para sa sarong misyon para sa sarong hoben na lalake, duwang taon;  an katamtaman na panahon para sa misyon nin sarong hoben na babaye, desiotsong bulan.




#Article 484: Luis de Leon (123 words)


Si Luis N. de Leon (25 Agosto 1899- ? ) sarong abogado asin pulitikong Bikolano. Siya nagin Diputado kan ika-10ng Lehislatiba kan Filipinas (1934-1935). Pigrepresentar niya an ika-2ng Distrito kan probinsya nin Camarines Sur.

Namundag siya sa Iriga, Camarines Sur asin an saiyang mga magurang iyo sinda Alberto de Leon asin Teodora Naldo. An saiyang naagom iyo si Jovita Manaog,  sarong socxial worker. An mga magurang kan agom iyo sinda Eleuterio Manaog asin Ignacia Caayao.

Nagkua siyang elementarya sa Iriga Elementary School (1915), segundarya sa Camrines Sur High School (1919) asin kan saiyang abogasya sa Philippine Law School (1926). Nakapasar siya sa Bar kan Marso 7, 1927.

Mga iba pang kargong kinaptan: Provincial Fiscal (1948-1949), Cadastral Judge ((1950-1954), CAR Judge (Okt. 1965-Enero 1966).




#Article 485: Mga Amang Kagtogdas (227 words)


An Mga Amang Kagtogdas kan Estados Unidos iyo idtong mga lider pulitikal na nagpirirma sa Pamamahayag nin Katalingkasan kan 1776 o nakadamay man sa Rebolusyon Amerikano sa pag'agaw nin katalingkasan sa kapangyarihan nin Gran Britanya, o siring man idtong mga ka-rapot sa pagpanday asin pag'ama' kan Konstitusyon nin Estados Unidos kan mga taon 1787-1788. Sa mga tataramon na ini, kabali man diyan idtong mga tawong nagpatindog kan bagong gobyerno na sakop kan nasabing Konstitusyon.

Alagad, sa laog kan dakulang aripompon na tinotomoy na Mga Amang Kagtogdas, igwang duwang mayor na grupo: an mga Kagpirma sa Pamamahayag nin Katalingkasan kan 1776 asin idtong Kagpanday (mga delegado sa Kumbensyon Federal) kan pinaghihimong Konstitusyon kan Estados Unidos.

Dakul man mga historyador tinatawan kahulogan an terminong Mga Amang Kagtogdas bilang mas dakulang ripondipon, kairiba na diyan bako sana idtong Kagpirma asin Kagpanday (kan Konstitusyon) kundi idtong mga naimbwelto sa kampanya sa pag'agaw nin Katalingkasan o sa pagmukna asin pagpatindog kan Estados Unidos nin Amerika, magin ini mga pulitiko, mga hurista, mga estadista, mga diplomatiko, mga soldados o mga ordinaryong namamanwaan.

An eminenteng historyador na Amerikano, si Richard B. Morris sa saiyang 1973 na libro tituladong Seven Who Shaped Our Destiny: The Founding Fathers as Revolutionaries, pinagpili an pitong ini komo mayor na Mga Amang Kagtogdas: Benjamin Franklin, George Washington, John Adams, Thomas Jefferson, John Jay, James Madison asin si Alexander Hamilton.
 




#Article 486: An Mga Banal sa Huring Aldaw (797 words)


An sarong Banal sa Huring Aldaw iyo an parasunod kan Kahiroan nin mga Banal sa Huring Aldaw, na sarong grupo kan mga denominasyon na minasumpay-ugat kan saindang pinaggikanan sa mga katukdoan ni Joseph Smith, Jr. asin kan Simbahan ni Kristo na saiyang pinag-organisa kan 1830.  Ining artikulo minapanungod sa paggamit kan terminong “Mga Banal sa Huring Aldaw” asin kan saiyang kaibahan sa “Mga Banal sa Huring-Aldaw”, na iyo ang pinaggagamit mismong gayo kan An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-Aldaw (an LDS na Simbahan).

An enot na bantog na paggamit kan terminong Mga Banal sa Huring Aldaw nagpoon kaidtong 1834, na dae naghaloy bago pa man an Simbahan ni Kristo na tinugdas ni Joseph Smith, Jr. inpormal na pinagbaguhan nin pangaran na iyo an Simbahan nin Mga Banal sa Huring Aldaw tanganing maipagpalaen ini gikan sa ibang mga “Simbahan ni Kristo” na pinag-establisa kaidtong panahon.  An termino naggikan sa mga katukdoan ni Joseph Smith na an mga parasunod kan relihiyon na an Diyos an nag-establisa inaapod na “mga banal” sa kaparehong kaapudan na si Paul kan Tarsus an naggamit sa termino, na nangangahulugan na sinda mga parasunod ni Kristo.  Sinda an terminadong mga banal sa huring aldaw na tanganing maipagpalaen sinda gikan sa mga banal kan amay na Kristiyanong simbahan (dating mga banal).  An simbahan pinag-akong opisyal an termino kan Abril 16, 1838 sa paagi nin sarong kapahayagan na pinagtao ki Joseph Smith, Jr. na nagsasabi, “Nin huli kaya an sakuyang simbahan pag-aapudon sa mga huring aldaw, na iyo ngani an Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-Aldaw.”

An Britanikong estilo na Mga Banal sa Huring-aldaw (Latter-day Saints)---nagin kumon an paggamit kan 1852 kunsoarin na An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-Aldaw nagin inkorporado na sa pangaran na iyan sa Salt Lake City, Utah. An pormang ini iyo an pinaggamit sana kan denominasyon man sanang ini, asin an kagamitan kaini asin an daglat na LDS pankagabsan na minapanunogd sana sa mga miyembro kan simbahan na iyan.

Nin huli ta an LDS na Simbahan sa kaharayoan iyo an pinakadakula asin mas bantog kesa kadakul na iba pang mga denominasyon nin Mga Banal sa Huring Aldaw, an bilang kan mga simbahan na pinagkonsidera an saindang mga sadire bilang Mga Banal sa Huring Aldaw igwa nin impormal na mga termino na pinag-aapod sa saindang mga miyembro, tanganing malikayan ang karibongan. Halimbawa, an denominasyon na opisyal na pinagngaranan na Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw minapanungod sa saiya man sanang impormal na kaapudan bilang an Strangitas (Strangites). Sa kaparehasan, an mga miyembro kan an Simbahan ni Kristo (Templong Lote) pirmeng pinag-aapod bilang Hedrickitas (Hedrickites), asin mga miyembro kan An Simbahan ni Jesukristo minsan pinag-aapod na Bickertonitas (Bickertonites). 

Kan 2001, an Komunidad ni Kristo, an ikaduwang pinakadakulang Mga Banal sa Huring Aldaw na denominasyon, pinagbago an pangaran kaini gikan sa an Reorganisadong Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw,  habang pinagtatada an dating halabaon na pangaran para sa ligal na mga katuyuhan, bilang parte sa paglikay kaining mga tipong mga karibongan, maski na ngani sainda pirmeng pinag-aapod an mga miyembro bilang mga banal asin an simbahan impormal na pinag-apod bilang Simbahan nin mga Banal.  Daeng pagkukulang, an terminong Banal sa Huring Aldaw mapupuwedeng maipag-apod sa gabos sa mga denominasyon na kaayon sa Kahiroan nin mga Banal sa Huring Aldaw (Latter Day Saints Movement).

An Mga Banal sa Huring Aldaw kumon na pinag-aapod bilang mga Mormons, sarong gaha na naggikan sa titulo kan an Libro ni Mormon.  Kaya lang, an kadakulaan asin prominensiya kan An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-Aldaw (The Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints) iyo an nakapagpamangno sa mga terminong Mormon asin Mormonismo na kagabsang naintindihan na mai-aplikar sana sa simbahan asin mga miyembro kaini; na iyo, an Mga Banal sa Huring-aldaw.  

An pagmamawot kan simbahan na matawan doon an mga pandoktrinang mga katukdoan ni Jesukristo iyo an nagpamangno sa mga mahigos na mga parasurat kaini na gamiton ang mga terminong Mga Banal sa Huring-aldaw asin Mormons na minaapod sana sa mga miyembro kan simbahan o bilang sarong panultol na kaapudan siring baga sa Mormon Pioneers, habang minapanungod ini sa maski arinman na simbahan na iyo An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw o an pinahalipot na porma kaini na, an Simbahan ni Jesukristo. 

An Associated Press Stylebook nagsabi sa mga minasunod na tataramon na mapanungod sa paggamit kan terminong Mormon: “An terminong Mormon bakong manigong ipag-apod sa ibang Mga Banal sa Huring Aldaw na mga simbahan na nagresulta gikan sa pagkabaranga kaini pagkatapos na si Joseph Smith nagadan.”  Daeng pagkukulang, an terminong ini minsan pinaggagamit na minapanungod sa mga parasunod kan Pundamentalismong Mormon(Mormon Fundamentalist) na naniniwala sa pag-agom nin kadakul, sarong kaugalian na an LDS na Simbahan opisyal na pinagtalikudan ini kan 1890.




#Article 487: Mormonismo asin Kristiyanismo (720 words)


Uyon sa Mga Banal sa Huring-Aldaw (Mormons), an Mormonismo iyo an litiral na restorasyon kan orihinal na simbahan ni Jesus na igwa nin kapanoan kan saiyang ebanghelyo.  Kaya lang, gikan sa pananaw kan Trinitariyanismo (Trinitarianism), an Mormonismo signipikanteng minaharayo gikan sa Kristiyanidad.  Sa sarong 2007 na survey na pinaggibo sa paagi kan Pew Research Center napag-araman na haros duwa-sa-tulong parte kan mga Amerikano na pinaghapot minakonsidera sa mga Mormons na mga Kristiyano.

Si Bruce R. McConkie, sarong apostol kan Simbahan, nagsabi kan LDS na pananaw kunsoarin siya nagsurat, “An Mormonismo, Kristiyanidad; An Kristiyanidad, Mormonismo; sinda saro asin pareho, sinda dae dapat na paghilngon na laen sa lambang saro sa pinakasadit na detalye…”  Magpoon pa sa kapinunan kan 1820s (Enot na Bisyon ni Joseph Smith), an Kahiroan kan Mga Banal sa Huring Aldaw minaproklama sa sadire kaini na magigin Kristiyanidad na pinagbalik sa orihinal kaining awtoridad, estruktura asin kapangyarihan; minatukdo na an mga eksistidong mga denominasyon “naniniwala sa bakong tamang mga doktrina, asin na mayo sainda an pinagmangno nin Diyos bilang an saiyang simbahan asin kahadaean,” asin “gabos nindang mga kredo sarong karigsokan sa saiyang panhiling.” An mga nag-iiriwal-iwal na mga doktrina asin mga pag-ako nin awtoridad kan Mormonismo asin an pinaka-ugat na Kristiyanidad iyo an nagin kausa nin makangorongirhat na iriwalan nin mga nakaagi asin iyo pa an nakakapagpaigot sa mga panlalait na kritisismo gikan sa parehong magbalyong mga lado ngonyan.

An Mga Banal sa Huring Aldaw naniniwala sa Luma asin Bagong mga Tipan, ki Jesukristo bilang Ake nin Diyos asin Tagapagligtas, an pagpako sa krus bilang sarong ultimong dulot asin an saiyang pagkabuhay-liwat.  Kaya lang, an Mga Banal sa Huring Aldaw minasikwal sa ekumenikong mga kredo asin pagtataong kahulugan sa Trinidad na pinagtutukdo kan Roman Catholic Church, Eastern Orthodox Church, Anglican Communion, asin Trinitarian Protestantism, asin nangangaputan na an Bagong Tipan pinagpropesiya pareho an apostasya gikan sa mga katukdoan ni Kristo asin kan saiyang mga apostoles siring man an restorasyon kan gabos na mga bagay bago pa man an ikaduwang pag-abot ni Kristo. 

An LDS man nangangaputan na an Libro ni Mormon sarong banal na kasuratan, kapantay sa awtoridad kan Bibliya.  Sa LDS na pananaw, maski na ngani an tradisyunal na mga Kristiyano nagpapahayag nin paniniwala ki Kristo asin nagtutukdong gayo nin bagay na totoo, dae ninda naintindihan an importanteng mga doktrina asin nagkukulang “kan mga susi nin kahadean nin langit” na sarong tugmadang parte kan primitibong Kristiyanidad. An LDS nagtutukdo na an mga susing ini pinagkua gikan sa kinaban kaiba sa kagadanan kan mga orihinal na mga apostoles, asin ini pinagbalik giraray sa paagi ki Joseph Smith, Jr., ninda na nagkakapot kaini kan suanoy pa, na minaresulta nin sarong kabilugan nin restorasyon kan primitibong Kristiyanidad.

An Mormonismo iyo an saro sa mga nabibilang na mga denominasyon na nagsirang sa panahon kan ika-19 siglo, minsan pinagladawan sa paagi nin terminong “Restorasyonismo”, na kaagid kan iba kaidto asin magpoon kaidto nagsikwal na sa tradisyunal na Kristiyanidad asin sa mga denominasyon na minarepresentar kaini. Para sa saindang parte, an mga Protestants, Eastern Orthodox, asin Roman Catholics, an lambang saro kaiba an saindang kanya-kanyang pagkakaiba sa katukdoan, nagtutukdo na an Kristiyanong pagtubod pinagpasa na sa laog kan simbahan magpoon pa sa panahon kan Doseng Apostoles.  An mga tradisyunal na kristiyanong mga simbahan nagtutukdo na an mga kasuratang kanoniko pinagsara na sa mga bagong kapahayagan, na nag-untok ini na kaiba sa katapusan kan Apostolikong Kapanahunan.  An mga kredo kan mga tradisyunal na mga Kristiyanong mga simbahan, arog baga kan Kredo nin Nicene (A.D. 325), naglaladawan sa pagtubod na pinagpreserba.  An tradisyunal na mga Kristiyano nagtutukdo na ining pinagpamanang pagtubod iyo an biblikong doktrina, preserbado sa paagi kan paggiya nin Banal na Espiritu, lalo na, an Eastern Orthodox asin Roman Catholicism na nagtutukdo na an Pagtubod na ini sarong kinakaipong kaantabay kan Bibliya.
 
Sa paagi ni lohikong kaisipan, an siisay na nagrayo gikan sa pagtubod na preserbado sa paagi ni Banal na Espiritu dae dapat tunay na makapagproklama kan Ebanghelyo nin pakipag-olian sa paagi ni Kristo.  An tradisyunal na paniniwala, lalo na an paniniwala sa Trinitariyanismo asin an maigot na panindugan na an bagong publikong kapahayagan nagtapos na kaiba sa kagadanan kan mga huring apostoles, minakahulugan na an mga kadagdagan na mga kasuratan nin Mga Banal sa Huring Aldaw(Latter-Day Saints or Mormons) asin iba pang kapahayagan minapalaen sainda gikan sa Kristiyanong tradisyon nin pagtubod.




#Article 488: Atok (294 words)


An Atok sarong ikaapat na klaseng banwaan sa probinsya nin Benguet, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Atok may dagang kahiwasan na 22,385 na ektarya. Dakulang palna'  kan daga, bukidbukidon. Yaon sa banwaan na ini an pinakahalangkaw na parte kan Sistemang Tinampo kan Filipinas sa 7,400 na pie lampas sa lebel kan dagat.

An Atok natatanga nanggad sa pinakapuso kan probinsya nin Benguet. Sa amnayan, napagdolonan ini kan Kibungan asin Bugulas, sa subangan napapagdolonan ini kan  Kabayan asin kan Bokod, sa solnopan natataidan ini kan Kapangan asin sa habagatan, natataidan kan Tublay.

Huli ta ini an saro sa bukidnon na mga banwaan kan Benguet, parati tinatamaan kan sobrang malipot na panahon, na nagratak nin grabe sa mga gulayon na pananom.

An pangaran kan  banwaan naggikan mansana sa May Patok shi chontog na boot sabihon sa alitoktok.

Kan umaboton an mga Amerikano, pinagmarhay kan Komisyonado kan Filipinas, sa Pagboot Nu. 48 na ibaranga an sub-probinsya nin Benguet sa 19 banwaan: Baguio, La Trinidad, Galiano, Itogon, Tublay, Atok, Kapangan, Balakbak, Palina, Ampusongon, Loo Kabayan, Bugulas, Adaoay, Bokod, Daklan, Sablan, Kibangan asin Ambuklao.

Kan 1909, an banwaan kan Baguio ginibo nang sarong chartered city asin an bilang kan mga banwaan kan Benguet nagdikit, pero an Atok dai man nahira an estado.

Kan ika-2ng Gerang Pangkinaban, am Atok nagin lugar nin makuring pagsagupaan kan mga Hokbo nin Komunwelt kakampi kan mga Gerliyang Pilipino asin kan Hokbong Imperyal nin Hapon huli kan dagang kamugtakan kaini sa tinampong Halsema na magayon tambangan sa nagaaraging mga tropang Hapon. An lugar na ini ngonyan inapod nang Guerilla Saddle sa may km. 26, sa Caliking, Atok.

An Atok nababanga sa 8 barangay.




#Article 489: Bakun (193 words)


An Bakun sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Benguet, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Bakun napagdolonan sa amnayan kan banwaan nin Cervantes, Ilocos Sur asin kan banwaan nin Mankayan, sa habagatan kan banwaan nin Kibunagan, sa subangan kan Bugulas asin Mankayan, dangan sa solnopan, kan Sugpon saka kan Alilem kan probinsya nin Ilocos Sur. Harayo ini nin 336 km sa Manila asin harayo man nin 86 km sa Baguio.

An Bakun sarong rancherioa (sadit na banwaan) kan panahon nin Kastila, parte kan Commandancia Politico-Militar de Amburayan. An Ampusongan naman (ngonyan barangay na lang) sarong rancheria kan Commandancia Politico-Militar  kan Tiagan, distrito nin Benguet. Kan lumaog na an Amerikano, sa pwersa kan Akta Nu. 48, taon 1900, an Komisyonado kan Filipinas  ikinaag an Bakun sa lindong kan  probinsya nin Amburayan asin an Ampusongan sa probinsya kan Benguet. Kan Agosto 13, 1908, an munisipyo kan Bakun asin Ampusongan nagin parte na kan Benguet, na sub-probinsya kan Mt. Province, huli sa pwersa kan Akta Nu. 1876.

An Bakun nababanga sa 7 barangay.




#Article 490: Buguias (111 words)


An Buguias sarong ikaapat na klaseng banwaan kan probinsya nin Benguet, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An pangaran kaini naghale sa tataramon na Bogey-as, sarong lugar na binabanwaanan kan mga Igorot kan panahon na dai pa naarabot an mga kastila. Siring man, an mga lugar na ini, Loo, Tucucan, Tinoc, Abatan, Ambuse (ngonyan Kabayan), Lucab, Karao, Bokkod, Acupan, Kafangway (ngonyan syudad na nin Baguio), Benguet (ngonyan La Trinidad), Mankayan, asin Lepanto dati mga popular na erokan kan mga Igorot kan mga enot na panahon.

An Buguias nababanga sa 14 barangay.




#Article 491: An mga Itom na Tawo asin an Kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw (3279 words)


An Kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw nagkaigwa nin sarong tagaytayan nin mga palisiya asin mga doktrina na minapanungod sa rasa kan Aprikanong-lahi nin mga katawohan. An mga panultulan sa mga itom na mga katawohan, an saindang sosyal na mga kondisyon sa panahon kan ika-19 siglo, asin an saindang espirituwal na lugar sa Sulnupang Kristiyanidad (Western Christianity) siring man sa mga kasuratan ning mga Mormons na kumplikado, na may kadakul na grado nin tratamento na naiiba kesa tratamento na ipinapahiling kan mga puting tawo.

Kunsoarin na an mga Mormons nagrilipat pasiring sa Missouri, sinda nakapag-engkuwentro nin mga kataraid na mga tawong uyon an sentimiyento sa pangongoripon (slavery).  Sa kaenoti, si Joseph Smith, Jr. nagsuporta sa mga batas manunungod sa mga uripon asin mga among bilang sarong parteng bagay para sa katalingkasan asin kaayusan, pero kahaluyi nagsikwal sa institusyon asin nagsuporta sa pagpapondo kaini.

Kasunod sa pagkagadan ni Joseph Smith, Jr. asin sa krisis nin pagsasalida, an mga pamayo kan mayor na Kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw na denominasyon, An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-Aldaw, nagpadagos sa pagtanggap sa gabos na mga katawohan na dae pinaghihiling an kulay na magigin mga miyembro; alagad, sinda nagpoon na dae ipagbali an maiitom haros na mga katawohan na Aprikano an lahi (o maski anong aktuwal na kulay nin kublit) na pag-ordinahan sa Pagkasaserdote (Priesthood) asin sa partisipasyon sa mga seremonyas nin templo.  An arog kaining mga gibo nagpadagos sagkod kan Septiyembre 30, 1978, kunsoarin an Presidente kan Simbahan na si Spencer W. Kimball, habang naggigibo sa laog kan saiyang opisina bilang Buhay na Propeta, nagdeklara na sa kaamayan nin Hunyo 1978 siya nagkapagresibe nin sarong kapahayagan gikan sa Diyos na ipagtao man an pagkasaserdote asin an mga ordinansa sa templo sa gabos na maninigong lalake na mga miyembro kan Simbahan.

An ibang donominasyon kan Mga Banal sa Huring Aldaw pinag-atubang ang isyung ini sa ibang pananaw. An Komunidad ni Kristo, An Simbahan ni Jesuskristo (Bickertonitas), asin an Stranghitas pirmeng pinagpasunod sa mga itom na Aprikanong lahi na magkapot nin pagkasaserdote asin bilog na partisipasyon sa relihiyon.  An Pundamentalistang Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring Aldaw asin an iba pang Pundamentalistang Mormons na mga grupo nagpadagos sa paggibo na dae pagpapabali base sa rasa.

An enot na panultulan sa Mga Banal sa Huring Aldaw na mga panurat na naglaladawan sa itom na kublit bilang sarong sumpa asin marka gikan sa Diyos na nagpapanungod sa mga Lamanita.  An Libro ni Mormon, na pinagpublikar sa huring parte kan 1820s, nagsambit sa mga minasunod manungod sa sarong grupo nin mga katawohan na nagrebelde kontra sa Diyos:

An marka nin kadikloman ipinagkaag sa mga Lamanita tanganing an mga Nephita “dae maisalak asin dae maniniwala sa mga saltong mga tradisyon na iyo an mapagprobar kan saindang kadestrosohan” (Alma 3:7-9).  An Libro ni Mormon nagtatala sa Kagurangnan na pinagbabawal na mag-aragoman sa tahaw kan mga Lamanita asin mga Nephita (2 Nephi 5:23) asin nagsasabi na sinda magrayong “separado gikan saimo asin sa saimong mga banhi (Nephites), magpoon ngonyan na panahon asin sa paabuton asin sa daeng kasagkoran, laen lang kun sinda magsosolsol kan saindang mga karigsokan asin magbalik sakuya na tangani na ako magkaigwa nin pagkaherak sa sainda. (Alma 3:14).

Sa kabilugan na pinagsasabi kan Libro ni Mormon, nagkapirang mga grupo kan Lamanita an nagsorolsol asin nawaraan kan sumpa.  An Ante-Nephi-Lehies or Ammonitas “nagbukas nin sarong pakipagsuratan sainda (Nephites), asin an sumpa nin Diyos dae na gayo nagsusunod sa sainda” (Alma 23:18).  Mayong ipinagpanultol sa saindang kublit kung pinagbag-o na.  Bandang huri, an Libro ni Mormon nagtatala na an kadagdagan na grupo kan mga Lamanita na kombertido asin ta “an saindang kasumpaan pinaghale na sa sainda, asin an saindang kublit nagin puti na siring sa mga Nephita…asin sinda pinagbilang na sa kairiba kan mga Nephita, asin pinag-apod na mga Nephita. (3 Nephi 2:15-16).

An sumpa man ipinagpamugtak sa mga iba na nagrebelde. Sarong grupo nin mga Nephita, na pinag-aapod na mga Amlisitas “na nagruluwas para sa sarong bukas na rebelyon kontra sa Diyos; kun kaya ini kapakinabangan na an sumpa dapat na maghugpa sa sainda.” (Alma 3:18). An mga Amlisitas kasunod nagbugtak nin sarong marka sa saindang mga sadire.  Sa puntong ini, an parasurat nagpundo sa naratibong pinagsasabi “Ako magboboot na kamo dapat makapaghiling na sinda an nagdara sa saindang mga sadire an sumpa; asin sa arog kaini na maggibo daw nin lambang tawo na pinagsumpa magdara sa saindang mga sadire an saiyang kondenasyon.” (Alma 3:19). Sa pangyayaring ini, an mga Lamanita “nagin iyo, an kadakolon pa sa sainda, sarong matatanos na mga katawohan, na tangani baya na an saindang pagkamatanos naglampas pa sa mga Nephita, nin huli kan saindang paninindugan asin kan saindang katatagan sa pagtubod.” (Helaman 6:1)

An Libro ni Mormon dae nakapagpapahiling nin anuman na porma nin nakabaseng sumpa nin diskriminasyon.  Ini nagsasabi na an Kagurangnan “dae naninikwal sainda na nagdurulok sa saiya, maitom o maputi, uripon asin libre, lalake asin babaye; asin siya nakapaggiromdom sa mga pagano; asin an gabos kaagid para sa Diyos, pareho an Hudiyo asin Hentil.” (2 Nephi 26:33). Sa katunayan, an kaoyitan kontra sa mga katawohan na may maitom na kublit pinagkokondena nin sobra sa saro, uya bilang sarong halimbawa:

An maitomon na kublit man pinagsayon na kaiba sa sarong sumpa nin mainiton na klima sa pagsalin ni Joseph Smith kan Bibliya, sirka 1830, na minaladawan sa sarong mga katawohan kan bago pa an pagbahang dakula na pinag-aapod na mga “katawohan nin Canaan” (dae maipagribong ki Canaan, na akeng lalake ni Ham, o an Biblikong Canaanitas (Canaanites), na pinagsumpa nin huli ta sinda nakipaglaban kontra sa mga “katawohan ni Shum”.

An Libro ni Abraham, parte kan Perlas nin Dakulang Kahalagahan, na pinag-akong kasuratan kan An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-Aldaw” nagpahiling na an hade kan Ehipto iyo an saro sa kapag-arakianan ni Ham asin “sarong kaparte kan dugo nin mga Canaaanitas sa paagi ni pagkamundag sa paagi ni Ham sa pakisumaro niya sa babaye na si Ehiptos.  An kasabihan nagpasiring dagos sa estado, “asin kaya an dugo kan mga Canaanitas pinagpreserba sa kadagaan.”

Kan tag-init nin 1833, W.W. Phelps nagpublisa nin sarong artikulo sa dyaryo kan Simbahan, na garo baga nag-iimbitar sa mga libreng itom na tawo na yaon sa estado tanganing magigin mga Mormons, asin sa paghohorop-horop “sa koneksyon kan mga magagayon na mga pangyayari sa panahon na ini, na grabeng nagkaginibohan pasiring sa kauntokan kan pangunguripon, asin kolonisasyon kan mga itom, sa Africa.” (“Free People of Color”).  Kariribokan ang nagsunod sa mga komentaryo ni Phelps, (Roberts [1930] 1965, p. 378) asin siya pinagpuwersang birikon an saiyang posisyon, na siya nag-ako na “dae naintindihan”, pero an kabirikan na ini dae nakapagtapos kan kontrobersiya, asin an mga Mormons biolenteng pinagpaharali gikan sa Jackson County, Missouri limang bulan paglipas kan Disyembre 1833 (Bush  Mauss 1984, p. 55).

Sa kaparehong pangyayari, kan Disyembre 16, 1833, si Joseph Smith, Jr. nagdikta nin sarong sitas sa Doktrina asin Mga Tipan na nagsasabi na “Ini bakong tama na an siisay na tawo dapat na magigin yaon sa kauripnan kan iba.” (Tipan 101:79).

Kan 1835, an Simbahan nag-isyu nin sarong opisyal testamento na nin huli ta an Estados Unidos na gobyerno nagtutugod nin pangunguripon, an Simbahan dae “makikiaram sa mga uripon, ni magbalangibog nin ebanghelyo sa, ni magbunyag sainda na kontraryo sa kagustuhan asin kamawotan kan saindang mga amo, ni makihalobilo sa o mag-impluwensiya sainda sa sadit na bagay na tanganing magkausa sainda na magigin diskontento sa saindang situwasyon sa buhay na ini, na kun saen magigin delikado ang mga buhay nin mga tawo. (LDS DC Covenant 134:12)

Kan Pebrero 6, 1835, sarong prominenteng lider kan mga Mormons, W.W. Phelps, nagsurat nin sarong surat teoretikong pinagsasabi na an sumpa ni Cain (Curse of Cain) nakaligtas sa dakulang baha sa paagi kan agom na babaye ni Ham, akeng lalake ni Noah, na uyon ki Phelps sarong kapag-arakianan ni Cain. (Messenger and Advocate 1:82) Sa kadagdagan, si Phelps iyo an nagpoon sa ideya kan ikatulong sumpa ki Ham sa sadire niya nin huli sa “pag-aagom nin sarong maitom na babaye.” Ining maitom na agom na babaye, uyon ki Phelps, bako sanang kapag-arakian ni Cain, kundi saro sa mga enot na mga tawo bago pa ang dakulang baha na “mga katawohan ni Canaan” (bakong direktang karelasyon sa Biblikong mga Canaanitas pagkatapos kan baha).

Kan 1836, an mga patakaran na pinag-establisa kan Simbahan para sa pagpapamahala nin mga asembliya sa Templo nin Kirtland na kaayon sinda na mga “may gapos o libre, maitom o maputi.” (Historiya kan Simbahan, Vol. 2, Ch. 26, p. 368)

Nagsusurat para sa Messenger and Advocate (Abril 9, 1836) na dyaryo sa tema kan pangunguripon, Joseph Smith nagsasabi:

Kurita an historya kan mundo gikan kaining notableng pangyayari sagkod ngunyan na panahon, asin saindang mananagboan an kautuban kaining solong propesiya. Kun ano man ang pinagdesinyo nin Makapangyarihan sa magayunon na pangyayari iyo an bako kong pagsasabihon; pero Ako makakapagsabi na an sumpa dae pa pinaghahali sa mga akeng lalake ni Canaan, ni ini mangyayari sagkod na ini apektado kan siring sa dakulang kapangyarihan na pinagkausa kaini na maabot; asin an mga katawohan na nakiaram sa kadikit kaining mga dikreto asin mga katuyuhan nin Diyos sa bagay na ini, maabot na yaon sa irarom nin kadikit na kondenasyon sa atubangan niya; asin idtong determinadong pagpadanayon an dalan na ini na magpapahiling nin sarong kakontrahan asin sarong masugid na daeng kapahingaloan laban sa mga desinyo nin Kagurangnan, makakanood, kunsoaring baya ini huri na para sa saindang sadireng karahayan, na an Diyos makakagibo kan saiyang sadireng trabaho na mayong tabang sainda na bakong diktado kan saiyang paghuhulit.”-(Joseph Smith Jr., Messenger and Advocate Vol. II, No. 7, April 1836, p. 290; History of the Church, Vol. 2, Ch. 30, pp. 436-40).

Kan Abril 1836, sa Messenger and Advocate pg. 290 Vol. 11 No. 7, Kirtland, Ohio, si Smith nagsabi kan mga minasunod:

Sa pag-iisip, baya, na an tingog puwedeng magluwas, na “an sarong abolisiyonista” nakipagpugulan nin kadakol na beses sa komunidad na ini, asin na an pampublikong kamatean dae pinagpa-alsa tanganing muknaon an mga mandarambong o mga kabingkilan, na nagwawalat nin impresyon na an gabos na saiyang pinagsabi dae pinagka-uruyunan, asin nagresibe bilang ebanghelyo asin an tataramon nin kaligtasan.  Ako maogmang masabi, na mayong biolensiya o kalapasan nin publikong katuninongan an pinagkabtang, na harayo sa bagay na ini, na an gabos laeng lang sa nagkapira, na pinag-atendiran an sadire nindang mga gibohon asin bayaan an sarong mabootong tayo na mangaputan kan saiyang sadireng argumento na haranihon sa hubang mga pader.

Kan 1836, si Warren Parrish (Sekretaryo ni Smith) nagsurat manunungod sa mga sentimiyento kan mga katawohan sa Kirtland:

Bakong pang haloy na an may sarong mabooton na tawo kan Presbiteryong pagtubod nag-abot sa banwaan na ini (Kirtland) asin nagpahayag na magtataram manungod sa kahaputan sa abolisyon. Nakakaaram na igwa nin sarong dakulaon na sanga kan Simbahan nin Mga Banal sa Huring Aldaw sa lugar na ini, na, bilang sarong katawohan, liberal sa samuyang mga sentimiyento; siya mayong pagdududa nag-antisipar nin dakulang trayumpo sa pag-eestablisa kan saiyang doktrina sa pag-iriba nyamo. Pero sa bagay na ini siya napasala.  An doktrina ni Kristo asin an mga sistema nin mga tawo iyo an yaon sa isyu asin konsekuwensiyang bakong maharmoniya gabos. (Messenger and Advocate Vol. 2, No. 7)

An Simbahan dae naninikwal nin mga miyembro base sa rasa (maski na an mga uripon kaipong igwa nin permiso kan saindang amo tanganing pagbunyagan), asin nagkapirang mga maitom na tawo an pinag-ordinahan sa pagkasaserdote sa bilog na kapanahunan ni Joseph Smith. An pinaka-enot na bantugang itom na Banal sa Huring Aldaw iyo si “Black Pete”, na nag-ayon sa Simbahan sa Kirtland, Ohio, asin igwa nin nagkapirang ebidensiya na siya nagkapot nin LDS na pagkasaserdote.  An ibang Aprikano Amerikanong, kabali si Elijah Abel kan 1832, Joseph T. Ball kan 1835 or 1836 (na iyo an nagpangenot sa Boston Branch poon 1844-1845), asin Walker Lewis kan 1843 (asin siring an saiyang akeng lalake, si Enoch Lovejoy Lewis), na pinag-ordinahan sa pagkasaserdote sa bilog na kapanahunan ni Joseph Smith.  Si William McCary pinag-ordinahan sa Nauvoo kan 1846 ni Apostol Orson Hyde.  Duwa sa mga kapag-arakian ni Elijah Abel pinag-ordinahan man na mga Elders, asin duwa pang ibang maitom na tawo, si Samuel Chambers asin Edward Leggroan, pinag-ordinahan na mga Diyakono.

An mga amay na mga miyembro kan Simbahan pinagpalaog sa Templo sa Kirtland, Ohio, na kun saen si Elijah Abel nagresibe kan ritwal nin paghuhugas asin paglalahid (hilngon sa Journal of Zebedee Coltrin).  Si Abel man nagpartisipar sa duwang pagbubunyag para sa mga gadan sa Nauvoo, Illinois, siring sa ginibo ni Elder Joseph T. Ball.

Kan 1838, si Joseph Smith nagsimbag sa mga minasunod na mga kahaputan habang nagbibiyahe gikan sa Kirtland pasiringon sa Missouri, siring sa minasunod:  “Mga abolisyonista an mga Mormons? Bako…kami dae naniniwala sa pagpapabuhi sa mga Negro.” (Smith 1977, p. 120)

Sa panahon nin 1839 nagkaigwa nin mas or menos na sarong dosenang mga maitom na miyembro sa Simbahan. An Nauvoo, Illinois pinagbareta na igwa nin 22 na maitom na mga miyembro, kabali an buhi asin oripon, sa katahawan kan 1839-1843 (Late Persecution of the Church of Latter-day Saints, 1840).

Sa kapinunan nin 1842, Si Joseph Smith nagpabantog kan saiyang naglalangkaw na kusog sa kontra pangongoripon na posisyon niya.  Kan Marso 1842, siya nagpoon sa pag-aadal kan nagkapirang mga literatura mapanungod sa abolisyonista, asin nagtaram, “ini nakakahimong magkulo an sakuyang dugo sa kairaroman ko sa pagmangno sa mga inhustisya, kalupitan, asin pagdadaog-daog kan mga tagapagpamahala nin mga katawohan.  Noarin daw an mga bagay na puwedeng mag-untok, asin an Konstitusyon asin an mga batas iyo an magpapangibabaw?” (History of the Church, 4:544).

Kan Pebrero 7, 1844, si Joseph Smith nagsurat kan saiyang pananaw bilang sarong kandidato para presidente kan Estados Unidos.  An kontra pangongoripon na planketa kan saiyang plataporma nangangapudan para sa sarong paghinay-hinay na pagtapos kan pangongoripon sa pag-abot kan taon 1850. An saiyang plano nangangapudan sa gobyerno na bakalon an kalayaan nin mga uripon na gagamiton an kuwarta gikan sa pagpapabakal kan mga pampublikong kadagaan.

An mga pananaw ni Joseph smith sa tunay na natura kan Aprikanong Amerikano, uyon sa modernong pananay, mapuwedeng paghilingon sa kasunod na pag-oorolay-olay (siring an pagkatala sa History of the Church, Volume 5, p. 216):

Si Elder Hyde naghapot mapanungod sa sitwasyon kan mga negro. Ako nagsimbag, sinda nag-abot digde sa mundo na mga uripon sa isip asin hawak.  Liwaton mo an saindang sitwasyon kaiba ang mga puti, asin sinda magigin kapareho man ninda.  Sinda igwa nin mga kalag, asin mga pinanungdan nin kaligtasan.  Magduman ka sa Cincinnati o sa ibang siyudad, asin maghanap ka nin edukadong negro, na nakasakay sa saiyang karwahe, asin saimong mahihiling an sarong tawo na pinagpa-angat sa mga kapangyarihan kan saiyang sadiring isip pasiring sa saiyang pinagpalangkaw na estado nin kagalangan.  An mga uripon sa Washington iyo an mas pinagpino kesa sa yaon sa haralangkaw na mga lugar, asin an mga maiton na mga lalakeng ake iyo an magpapasirang sa kadaklan ninda na saindang pinaghirogan asin pinaghahalat.

Si Elder Hyde nagsabi, “Ipagpamugtak mo sinda panungtungan, asin sinda magbubuhat na mas halangkaw sako.” Ako nagsimbag, kun Ako an magpapalangkaw saimo na magin kalangkaw ko, asin pagkatapos pinag-igot kong daog-daogon taka,  bako daw na maanggot ka asin mahingohang makapangibabaw ka sako, siring kan ginibo ni Oliver Cowdery, Peter Whitmer, asin kadakol pang iba, na nagsabi na ako daa sarong hulog na Propeta, asin sinda kapable nang magpapamahala sa mga katawohan, maski na ngani ako dae nag-isip na dadaog-daogon sinda, kundi pirmeng iyong gayo an mipagpapalangkaw sainda?  Kun ako igwa sanang magiginibo sa mga negro, ako an magpapamugtak sainda sa paagi nin estriktong batas sa saindang sadireng mga kalahi, asin ipagpamugtak sinda sa sarong nasyonal na kapantayan.” 

Pagkatapos sa kagadanan ni Joseph Smith, Jr., kan 1844, an kahiroan nag-agi nin inaapod na sarong krisis sa pagsasalida, kan ini nagkabaranga sa nagkapirang mga grupo, na iyo an nakapagtulak tanganing magkaigwa nin mga denosinang mga separadong denominasyon.  An lambing saro kaining mga denominasyon pinagmansayan an isyu nin rase, asin espisipiko an ideya kan sarong itom na rasa, na manlaen-laen.  Sa ibaba an sarong kalipotan kun paano na an nagkakapirang mga denominasyon pinag-asikaso ining mga isyu.

Pagkatapos na pagkagadan ni Joseph Smith Jr., an Propetang si Brigham Young Sr. nagtukdo na an mga “Negro” nagin maitom nin huli sa marka ni Cain.  , na an boot man sabihon na sinda mga Canaanitas asin yaon sa irarom kan sumpa ni Ham.  Nin huli kaining rason, an kadaklan sa mga itom na naggikan sa Aprikanong kapag-arakianan---kaiba an sarong kadikiton na numero kan bakong maitom na an Simbahan man pinaghuna na magigin mga Canaanitas---mapupuwede nang pag-oordinahan sa Pagkasaserdote.  Sinda man pinagbarahan na makiayon sa Pamanang Regalo (Endowment) asin Selestiyal na Pag-aagom, pero pinagtugutan na maglaog sa mga templo kan simbahan tanganing gibohon an pagbubunyag para sa mga gadan. Habang ining palisiya eksistido sa sobra nin sarong siglo, ini pirme kaiba an promise na “an panahon maabot kunsoarin sinda magkakaigwa nin pribilihiyo kan gabos na igwa kitang pribilihiyo asin kadakol pa.”  Kan 1978, an mga pamayo kan simbahan nagsabi na sinda nakaresibe nin sarong kapahayagan na an panahon kaining haloyon na promise nag-abot na.

An Komunidad ni Kristo nag-aako sa doktrina sa kahalagahan nin tawo o “kahalagahan kan gabos na mga persona”, asin nagsabi na “An Diyos namomoot sa lambang saro sa satuya na parehas asin mayong kondisyon.”  An gabos na mga persona igwa nin dakulaon na kahalagahan asin dapat na pagrespetohon na siring sa mga nilalang kan Diyos na igwa nin tugmaad na mga karapatan.  An bulanos na pagkamoot asin an pag-ako kan iba iyo an sarong esentiyal para sa katapatan sa ebanghelyo ni Kristo.”
Sarong kapahayagan na ipinagtao sa paagi ki Joseph Smith III kan Mayo 4, 1865, espisipikong ipinagpanungod sa ordinasyon kan mga maitom na mga tawo.  Ini ipinagdagdag sa edisyon kan Komunidad ni Kristo na Doktrina asin Mga Tipan bilang Seksyon 116.

Maski na ngani na an opisyal na palisiya iyo an bilog na suporta sa ordinasyon kan maitom na mga persona, an Komunidad ni Kristo bako sana pirmeng libre gikan sa panrehiyon na mga kalaenan, asin sa mga balakid na nagdadanay sa kultura.

Kan 2005, sarong Intelihensiyang Bareta nagpublisa kan minasunod na mga tataramon na pinaghimo ni Warren Jeffs, Presidente kan Pundamentalistang Simbahan ni Jesuskristo nin mga Banal sa Huring Aldaw:

Sa Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw (Stranghita), si James Strang nagpangenot sa sarong heneral na kumperensiyang resolusyon na pagtugutan an mga Aprikano-Amerikano na magkapot nin halanghaw na Pagkasaserdote kan 1849.  Ini konsistido ni Joseph Smith na bantugang ordinasyon nin sarong maitom na tawo na nagngangaran na si Elijah Abel para sa halangkaw na pagkasaserdoteng opisina nin Sitenta kan 1836.  An Libro ni Mormon nagsasabi na an “itom asin puti” gabos pinag-imbitahan asin “an gabos kaagid sa Diyos.”  Nagkaigwa nin duwang signipikanteng maitom na mga elders sa simbahan sa irarom ni James Strang habang siya buhay pa, sinda Samuel Chambers asin Samuel Walker.

An Simbahan ni Jesukristo (Bickertonita) pinagbalangibog an bilog na integrasyon kan rasa sa kabilugan kan gabos na mga aspeto nin simbahan magpoon pa kaidtong organisasyon kan 1862.  Kan 1905, an simbahan pinagsuspende an sarong elder nin huli ta pinagkontra niya an integrasyon kan gabos na mga rasa.

An historiyanong si Dale Morgan nagsurat kan 1949: “An sarong maka-interes na hitsura nin doktrina kan Simbahan iyo na ini minapagpalaen sa anumang paagi laban sa… mga miyembro kan manlaen-laen na rasyal na mga grupo, na bilog na pinag-ako an gabos na mga pribilihiyo kan Pagkasaserdote.  Ini nakapagganap nin sarong makusugong tindog para sa pantawong mga karapatan, asin pa, halimbawa, an hayag na pagkontra sa Ku Klux Klan sa panahon kaidtong peryodo nin mga organisasyon kan ini minatalubo pa sana pagkatapos an Enot na Pankinabang Giyera.




#Article 492: Itogon (103 words)


An Itogon sarong ikaduwang klaseng banwaan kan probinsya nin Benguet, Filipinas. An designadong zip code kaini iyo  . 
Sosog sa sensus kan , igwa ining  katawong nag-eerok digdi sa  kaharongan. 

Igwa ining sukol na  kilometro kwadrado.

An Itogon napapagdolonan sa norte-solnopan kan banwaan nin La Trinidad asin kan Tublay, sa norte-subangan kan banwaan nin Bokod, sa sur-solnopan kan probinsya nin Nueva Vizcaya, sa habagatan kan probinsya nin Pangasinan, asin sa solnopan kan banwaan nin Tuba asin kan Baguio.

An Itogon, na an kadaklan an nagbabanwaan mga Ibaloi, nagsasarig sa paghanapbuhay sa pagdudulang (pagmina) asin sa agrikultura.

An Itogon nababanga sa 9 na barangay.




#Article 493: Bu'ni (437 words)


An bu'ni (Ing. ringworm) sarong klaseng impeksyon fungal sa kublit nin mga tawo asin mga ataman na hayop, arog kan mga baka, obeha o orig. An fungi mga orgamismo na nabubuhay sa pagkakan nin mga materyal sa tinanom o sa hayop. An nakawsa kan inaapod na parasitic infection  (dermatophytes) nagoop'op sa keratin, sarong materyal nakukua sa pinakaluwas na soknong kan kublit, buhok asin mga koko. An mga fungi na ini mas buhay sa lugar na mayo'mo' asin maimbong.

An kundisyon na ini dati nang lakop poon pa kan mga taon 1906, na kadto binubulong sa paglahid kan merkuryo. An mga mabuhok na lugar sinasabing dipisil bulongon kaya ini inaagi sa x-ray asin sinusundan nin paglahid kan mga medikasyon na panlaban sa mga parasitikong organismo. 

Kan enot an huna ini impeksyon huli sa sarong olod pero an totoo bako man. Ini mga impeksyon fungal sa kublit asin parati an hitsura kaini naporma nin bilog na pitak na an palibot na gilid nasmumulang golod-golod. Pero bako man pirme arog kaini. Sa totoo an  dakul na bilog na porma sa  kublit na paghuna bu'ni bako man siring kun  maingat inieksamen kan doktor, kaya kaipohan nanggad an malikay na pag'eeksamen pisikal kan apektadong kublit, an pagsi'rip sa mikroskopyo kan kinaros na kublit, asin pagkukultura kan sampol ngane mapatama an diagnosis asin tamang bulong an maitao.

Sa Ingles, an termino medikal kaining bu'ni tinea asin may idinudugang na sana sa poro depende kun saen na lugar an atake kan bu'ni; arog kan sa banga kan payo, an apod tinea capitis, sa hawak an apod tinea corporis asin sa bitis tinea pedis. 

Sabi ngane kaiyan mas nanbubuhay ini sa lugar na maiimbong saka medyo mayo'mo', kaya parati yaon ini napoon sa mga li-ang kan mga moro' kan bitis o kamot, sa lokonlokonan sa tohod o siko asin sa ka'ka' man. An iba nakukua ini sa daga, alagad dipisil ma-isihan kun  saen nanggad naghale an bu'ni na naolakit sa tawo.

An fungi nananalubo na husto sa mga basa-basa asin maimbong na lugar arog kan mga locker room, mga parigosan na publiko, asin sa mga tipig kan mga kublit nin tawo o hayop.  Ngane malikayan an maolaktan nin bu'ni, ini an dapat sundon na mga lakdang:

May mga panlahid na ngonyan na sayod na panlaban sa bu'ni arog kan miconazole o terbinafine na linalahid magkaduwang beses sa aldaw. Saro man na lokal na tinanom na mabantig na gayo na panlahid asin  pampahale' sa bu'ni iyo an kasitas. An paglahid sige sana sagkod na mawara ini, pero kun minsan may nawalat na mairom na inomayan. Kun labilabi an bu'ni, an medikasyon inaagi sa pagtomar nin tableta.




#Article 494: Kasitas (282 words)


An kasitas (Cassia alata Linn; senna alata) sarong klaseng tinanom na maray na panlahid asin pambulong sa mga helang sa kublit arog kan bu'ni, panaw asin arikdik. Ini inaataman man komo sarong tinanom na ornamental.

An Senna alata tubong tal sa lugar na inaapod na Neotropiko (poon Mehiko, West Indies abot Paraguay), asin makukua sa manlaenlaen na habitat. Sa tropikal na mga lugar, ini natalubo abot sa altitud na 1,200 metro (3,900 pye). Mapanakop daa ining species sa Austronesia, pooon Indya abot Amerika. An mga tinanom na ini mas ginagamit na ornamental asin komo medisinal sa Sur-subangan na Asya, Amihanan Australya asin sa Kapatagan Aprika.

An tinanom nalangkaw na 3-4 metro (9.8 - 13.1 pye), na may dahon na 50-80 sentimetro (20-31 pul) an laba. An mga dahon natikop sa madiklom asin an burak kaini garo giyaw na kandila. An bunga, naghihitsurang matilabang bilog-bilogon naabot 25 sentimetro an laba asin an pisog kaini nawawarak paagi sa tubig o dara kan mga hayop. An mga pisogan taranos, mairom na kayumanggihon o itom, mga 15 sentimetro an laba, asin 15 milimetro (0.59) an lakbang. An pisogan may laog nin mga 50 abot 60 ralapnad, triangulong pisog. Its active ingredients include the yellow chrysophanic acid.

Marhay man ining pamurga huli sa anthraquinone na igwa ini.

An apod pa man na iba kan Senna alata igdi sa Filipinas akapulko.

Sa  Sri Lanka, midbid ini sa pangaran na Ath-thora (ඇත්තෝර ), na ginagamit sangkap sa tradisyonal na bulong Sinhala.

An kasitas garo mansana doot sa mga pasto alagad delikado ining makakan ta hilo ini sa mga hayop, orog na sa kanding. An ubak ginagamit  panghilo sa sira asin ta kun makakan an tinanom kan tawo pwedeng ikagadan.




#Article 495: Muhammad Ali (108 words)


Si Muhammad Ali namundag bilang Cassius Marcellus Clay Jr. kan Enero 17, 1942 sa Louisville, Kentucky, Estados Unidos, sarong dating Amerikanong boksyador asin 3-beses nagin kampeon nin World Heavyweight. Nagadan si Ali kan Hunyo 3, 2016.

Konsiderado bilang pinakamahusay na boksyador sa kasaysayan, siya nagkamit nin medalyang bulawan sa kategoriyang light heavyweight division duman sa 1960 Olimpikong Karawat sa Tig-init sa Roma, Italya. Sa saiyang pagigin propesyonal na boksyador, namidbid siya bilang pinakainot na nagkamit kan World Heavyweight na titulo na sunod-sunod.

Naipinangaran sa saiya an pinakainot na mall sa Filipinas komo pagtaong onra saiya kan guminana siya laban ki Joe Fraizer sa inapod na Thrilla in Manila.




#Article 496: Madame Tussauds Hong Kong (126 words)


An Madame Tussauds Hong Kong saro lang sa mga magkapirang museong taro (wax museum,) na trinogdas ni Marie Tussaud kan Pransya. Ini namomogtak sa Peak Tower sa Hong Kong Island sa Hong Kong. Ini an  pinaka-enot asin saro sa duwa sanang permanenteng Museo ni Madame Tussaud sa Asya, an saro pa yaon sa Shanghai, Tsina na nagbukas kan taon 2006. An Hong Kong na Museo igwang pighaharong na haros 100 na mga pigurin nin mga personalidad, na an mga pigurin na Asyano makatolo kan total, na an 16 kaini mga taga-Hong Kong. An mga tarong pigurin nakakaag sa mga pinagpisan-pisan na kategorya siring sa Hong Kong Glamour, Mga Icon sa Musika, mga Historikal asin mga Heroe kan Banwaan, an mga Kampyon asin mga Bantogan sa Kinaban.




#Article 497: Ramon Felipe, Sr. (251 words)


Si  Ramon B. Felipe, Sr. (Pebrero 3, 1894 - Enero 26, 1970) sarong Bikolanong abogado asin pulitiko. Siya nagin Diputado sa Primer Distrito kan Camarines Sur sa duwang termino (1922-25 asin 1925-28)) dangan nagin Gobernador kan nasabing probinsya sa duwa man na termino (1928-31, asin 1931-34). Siya nagin Floor Leader kan Partido Democrata sa Senado kan Filipinas. Bago kaini, siya nagkapot  kan kargong Translator asin Proofreader sa Clerk of Court (Korte Suprema).

An mga magurang niya iyo sinda Antero Felipe asin Carmen Justiniani. . An enot niyang napangagom iyo si Rosalia Hidalgo kan Milaor. Kan nabalo siya, naagom niyang ikaduwa iyo an saro man na balo si Gloria Garcia, balo ki Roy Bongat, sarong empleyado sa GSIS. Si Gloria Garcia na aki ninda Gerardo Garcia asin Feliciana Hadji iyo an ina kan presenteng alkalde kan Siyudad nin Naga na si John Bongat, aki ni Roy Bongat ki Gloria Garcia. Si Felipe, Sr. aki si nagin alkalde kan syudad kan Naga si Ramon Felipe, Jr.. 

Nagtapos siyang elementarya sa Sta. Cruz Elementary School (1906), segundarya sa Manila (1914) totoo  an duwang taon kaini kinua niya igdi sa Naga sa Camarines Sur High School, asin an  abogasya sa Unibersidad kan Pilipinas (1919).

Kan panahon niya sa eskwela konsiderado siyang marayrahay na orador asin parasurat, mala ta nagin siyang editor sa Philippinhe Law Journal  kan College of Law asin nagawadan kan Carson Silver Medal Excellence in Oratory, sa sarong Oratorical Contest sa College of Law, UP. Nagin man siyang reporter kan Cablenews American (1918).




#Article 498: Felix Fuentebella (135 words)


Si Felix A. Fuentebella sarong Bikolanong pulitiko na nagtukaw bilang Representante kan ika-2 Distrito kan Camarines Sur sa Kamara Baha kan Filipinas sa laog nin 20 taon daing patod, poon 1953 sungdô 1972 asin nin 10 taon (1976-1986), daing patod, komo Gobernador kan nasabing probinsya.

Masabi na siya saro na sa pinakahalawig nagserbi asin nagkapot nin kargo opisyal sa probinsyang ini. An napangagom niya iyo si Rita Palma kan Goa, Camarines Sur. Saiyang ama si Mariano Fuentebella, na nagin man gobernador, asin saiyang mga matuang tugang si Jose asin Manuel, pareho man nagserbi komo gobernador. Aki niya si Arnulfo Fuentebella na nagserbi man bilang Kongresista sa ika-3 Distrito kan Camarines Sur sa Batasan Pambansa kan  Filipinas asin halawig man nagtukaw komo Representante (1992-01), (2004-08) kan ika-2 Distrito kan probinsya sa Kongreso kan Filipinas, Kamara Baha.




#Article 499: Bicolandia (magasin) (250 words)


An Bicolandia sarong magasin sa Bikol asin Ingles na enot na nagluwas kan Desyembre 1954. Ini pagsasadiri asin pinapalagda ni Tomas H. Kilates. An magasin nagluluwas ultimong Sabado kan bulan, may opisina sa R-420, Republic Super Market Building, Avenida Rizal, Manila.

May sukol ining 12 pul. x 9 pul., mahibog, makintab asin mahalnas an papel na ginagamit; naabot sobra sa 50 pahina an lambang paluwas. An pabakal sa kalye 30 sentimos an sarong kopya. Ginagaom na nag'abot 1962 an publikasyon na ini.

Mga bareta, mga artikulo pulitikal, mga historiko, kultural saka literaryong tokda' an parati napapalaman sa magasin. Siring man, tinata'wan doon an mga pan-turismong artikulo sa pagganyat sa mga parabasa na mabisto an gayon kan ronang Bikol.

An mga kagtawo kan magasin na iyo an nagtataong pwersa sa pagpalagda iyo sindang minasunod: Inocencia K. Mancita (Editor), Jose A. Luzenttales (Namamahalang Editor), Divinia F. Guina (Society  MOvie Editor), Josefina U. Castillo (Adverstising Director), Magdalena A. Ables (Ciculation Manager), Leon Coquia (Art Director).

An mga taga-ambag na mga editor representado iba-ibang probinsya kan ronâ iyo sinda: Luis Dato (ciudad nin Naga), Eugenio H. Kilates (ciudad nin Naga), Flora de los Santos (Manila), Mariano Goyena del Prado (Albay), Antonio Salazar (Albay), Apolonio Buban (Albay), Anastacio Canciller (Manila), Manuel Salazar (Camarines Sur), Valerio Zuniga (Sorsogon).

An mga hepe kan mga Buro sa mga iba-ibang lugar: Jose T. Arive (namamayo, ciudad nin Naga), Rosalio Imperial, Sr., (ciudad nin Naga), Jose P. Sumil (Camarines Norte), Antonio De La Paz (Masbate), asin si Nicandro Aguila (Catanduanes).  




#Article 500: Krisis nin pagsangli (Mga Banal sa mga Huring Aldaw) (6220 words)


An krisis nin pagsangli sa Kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw nangyari pagkatapos kan biolenteng pagkagadan ki Joseph Smith, Jr., kan Hunyo 27, 1844.

Sa laog nin anom na bulan pagkatapos nin pagkagadan ni Smith, nagkapirang mga katawohan nagkumpetensiyahan sa pagsangli kan saiyang puwesto.  An mga pangenot na mga kandidato iyo sinda Sidney Rigdom, Brigham Young, asin James Strang. An mayoriya kan Mga Banal sa Huring Aldaw nagpiling magsunod sa pamamayo ni Brigham Young, pero nagkapirang saradit na mga simbahan an nagsurulpot gikan sa krisis nin pagsangli. Ining signipikanteng pangyayari sa Historiya kan Mga Banal sa Huring Aldaw na kahiroan nagresulta sa nagkapirang mga permanenteng pagkakabarangaan.

An bàgong Simbahan ni Kristo pinag-organisa ni Joseph Smith, Jr. asin nin sadit na grupo nin mga tawo kan Abril 6, 1830.  Sa katahawan kan panahon na idto asin sa saiyang kagadanan kan 1844, an administratibo asin eklesiyastikal na organisasyon kan bàgong simbahan naggikan sa egalitaryanong grupo nin mga paratubod hanggan sa institusyong pinagbasehan kan hirarkiya nin mga pagsaserdoteng mga opisina. Ining pagbabàgo sa paglipas nin panahon pinagdarang pareho kan pagtalubo kan populasyon nin simbahan asin an bunga nin pagbabago sa posisyon ni Joseph Smith, Jr. bilang lider kan simbahan.

Bago pa man sa pormal na establisamiyento kan simbahan, si Joseph Smith iyo an nagkakapot kan titulong “Propeta, Tagakita, asin Tagapagpahayag” (Prophet, Seer, and Revelator), sarong titulo na kabilugang pinagsuportahan kan iba pang nagpundar na miyembro kan simbahan. Kaya lang, habang an simbahan pinag-oorganisa kesa baya sa legal na inkorporado kaini, an propriyedad kaini kaipuhan na tiwalang pagkakaputan nin sarong katiwala; Si Smith iyo an nagin Katiwala-sa-Tiwala (Trustee-in-Trust) kan simbahan.

Sa pagpoon, an pinakahalangkaw na pamamayong posisyon sa simbahan iyo an “elder”, asin an mga elder kan simbahan paminsan pinag-aapod na “mga apostoles”. An poon na titulo ni Joseph Smith, Jr., sa simbahan iyo an “Enot na Elder”, habang an saiyang amigo asin kaibahan, si Oliver Cowdery, iyo an pinagtaw-anan kan titulo “Panduwang Elder.”  Kan Marso 1832, si Joseph Smith, Jr. nagmukna nin sarong korum nin tolong presidente na binantog na Enot na Panguluhan.  Si Smith iyo an nagin Presidente kan Enot na Panguluhan, sarong titulo na nagin asosyado sa opisina kan “Presidente nin Simbahan”; si Sidney Rigdon asin Jesse Gause iyo an mga nagin mga Tagapagpayo ni Joseph Smith, Jr. sa Enot na Panguluhan.

Kan Disyembre 18, 1833, si Smith nagmukna kan opisina nin “Patriarka kan Simbahan” asin pinag-ordina an saiyang ama, Joseph, Sr., na iyo an magpano sa lugar. An “An Pagpapamahalang Patriarka”, siring sa an opisina iyo na an nangyaring pinag-apod, paminsan iyo na an nagpapangenot sa mga miting kan simbahan asin pinagsustine sa kumperensiya kan simbahan enot sa gabos na ibang mga opisyales kan simbahan.

Kan Pebrero 17, 1834, si Smith nagmukna nin sarong Halangkaw na Konseho sa Kirtland, Ohio. An kahawakan na ini pinagkonsiste nin doseng mga tawo, na pinamamayuhan sa paagi kan Enot na Panguluhan.  An Halangkaw na Konseho sa Kirtland iyo an nagkapot sa puwesto bilang Pinakapamayong Hudisyal asin Lehislatibong Kahawakan nin local na simbahan asin pinagkakaputan an mga bagay siring baga sa eks-komunikasyon na mga pagdadangog asin pag-apruba kan gabos na mga gastos kan simbahan.
Nagkapirang mga bulan an naglipas kan Hulyo 3, 184, an Halangkaw na Konseho kan Sion pinag-organisa sa Far West, Jackson County, Missouri.  Ining Halangkaw na Konseho nin Sion pinagbantog man bilang Tagapagpamayong Halangkaw na Konseho, nin huli ini pinagngaranan na magpapangenot sa konseho na pinag-establisa sa Kirtland, siring man sa gabos na paabutong pang Halangkaw na mga Konseho na yaon sa manlaen-laen na Istake (LDS DT 107:37). An mga kasong pinagdangog sa nagtitindog na Halangkaw na mga Konseho sa luwas na mga Istaka regular na pinag-aapila sa Halangkaw na Konseho nin Sion, ini bilang pinaka-ultimong korte na nagtitindog sana na panduwa sa Enot na Panguluhan.  An Tagapagpamahalang Halangkaw na Konseho man nagtatao nin klaradong awtoridad para sa mga ordinasyon sa nagtitindog na Halangkaw na mga Konseho sa mga Istaka nin Sion.

Kan Pebrero 14, 1835, haros sarong taon pagkatapos na maorganisa ang Halangkaw na Konseho sa Kirtland, an Korum nin Doseng Apostoles, “o espesyal na mga testigo sa pangaran ni Kristo sa bilog na kinaban” pinagpormada bilang sarong “Nagbibiyaheng Tagapagpamahalang Halangkaw na Konseho” (LDS DT 107:23-33; RLDS Historiya kan Simbahan 1.18, p. 503). Ining konseho konsistido nin doseng mga tawo, pinagpangapudan asin pinag-ordinahan sa paagi kan Tolong Testigo kan Libro ni Mormon sa opisina kan Apostol, asin pinagngaran na magpangataman kan misyonaryong trabaho nin Simbahan—na boot sabihon na an saindang tagapagpamahalang puwesto yaon sa luwas kan mga Istake nin Sion.  Si Thomas B. Marsh pinagpalaen bilang iyo an saindang presidente. Sa kagawian, habang pareho ining grupo asin an Halangkaw na Konseho nin Sion na mga Tagapagpamahalang Halangkaw na mga Konseho, an saindang hurisdiksyon pinagbaranga na an saro bilang “nagtitindog” na mga ministro sa mga Istaka nin Sion, asin an saro bilang “nagbibiyahe” sa luwas kan mga Istaka.  Sa pagpoon, an Korum nin Dose iyo an tagapagsunod sa Halangkaw na Konseho nin Sion; halimbawa, kan 1838, kunsoarin nagkaigwa nin bakante sa korum, an Nagtitindog na Tagapagpamahalang Halangkaw na Konseho sa Far West iyo ang nagpano sa mga bakante.

Kunsoarin na an Halangkaw na Konseho nin Sion pinagtunaw pagkatapos na an simbahan pinagpahale gikan sa Missouri, an pamayong-opisina kan simbahan pinagbalyo sa Nauvoo, Illinois.  Duman, si Joseph Smith nagporma nin bag-ong Tagapagpamahalang Halangkaw na Konseho, na pinapangenotan ni William Marks, na iyo an nagpamahala sa Halangkaw na mga Konseho kan nasa luwas na mga istaka, na yaon sa direksyon kan Enot na Panguluhan.

Sa panahon kan saiyang pagkagadan, si Smith nagkakapot kan mga posisyon: “Propeta, Tagakita, Tagapagpahayag, asin Tagapagsalin,” “Presidente nin Simbahan,” “Presidente kan Enot na Panguluhan,” asin “Katiwala-nin-Tiwala” kan Simbahan.  Dae lang klarado kun an gabos na ining mga opisina dapat na pagkakaputan kan siisay na tagapagsangli asin ini bako man klarado kun siisay nanggad an dapat na tagapagsangli.

Kasunod kan panggagadan ki Joseph Smith, Jr., ini bako man tulos na klarado sa Mga Banal sa Huring Aldaw kun siisay an tagapagpamayo nin simbahan.

Mga kontemporaryong mga testamento kan mga lider kan Simbahan nagtataong huna na kun kuta an tugang na lalake ni Joseph Smith, Jr., na si Hyrum nakaligtas, siya kuta na an tagapagsangli.  Si Hyrum pinag-ordinahan na Katabang na Presidente nin Simbahan asin Tagapagpamahalang Patriarka nin simbahan, asin an tagapagsangli ki Oliver Cowdery, na pinag-ekskomunikado (Hilngon sa Times and Seasons 2, (1 Hunyo 1841): 128; cf. Doktrina asin mga Tipan 124: 94-95).  Si Hyrum, kaya lang, naggadan sa Carthage, Illinois na kaiba ni Joseph Smith. Mapanungod ki Hyrum, si Brigham Young nagsabi:

Sa pagsunod kan prinsipyo nin linyadang pagsangli, ang nguhod na tugang na lalake ni Joseph Smith na si Samuel iyo an masunod na potensiyal na kandidato sa linya. Kan panahon sa katahawan nin Hunyo 23-27, 1844, si Joseph Smith nagtala ni pahayag na “kun siya asin si Hyrum pagkukuahon paharayo, si Samuel H. Smith iyo an magigin tagapagsangli niya” (Smith, An Intimate Chronicle, p. 138; William Clayton Diary, typescript, 12 Jul. 1844, original in First Presidency’s Archives). Kaya lang, si Samuel nagadan tulos kan Hulyo 30, 1844, pirang Aldaw sana pagkatapos na si Joseph asin Hyrum nagadan. An huri sa mga nawawalat na tugang na lalake ni Joseph, si William, nagpoon sa pag-ako sa karapatan na magsangli sa saiyang tugang na lalake bilang Tagapagpamahalang Patriarka sana.  Kan maghaloy, pagkatapos na magburulag sa nagkapirang Mga Banal sa Huring Aldaw na mga paksyon, siya naghimo kan saiyang sadireng kaakoan sa panguluhan kan simbahan, na may kadikit na resulta.  Si William naghuna na an saiyang tugang na lalakeng si Samuel pinaghilo sa kasugoan ni Brigham Young.  Kaya lang, si Young nagpahimutik sa anuman na personal kabalihan sa pagpagiromdom na siya dae pa nakakaaram sa pagkagadan ni Joseph Smith mga tolo o apat na semana an nakaagi, na halawig na pagkatapos na si Samuel naggadan.  Mayong pisikal na ebidensiya nagluwas tanganing prubaran na si Samuel sarong biktima nin maraot na kaggibohan.

Si Joseph Smith Jr. man garo baga nagtao nin indikasyon na saro kan saiyang mga akeng lalake an magsangli saiya.  Nagkakapirang mga lider kan simbahan nagpahayag na kan Agosto 27, 1834, asin Abril 22, 1839, si Joseph Smith nagpamati na an saiyang pinakamatuagn akeng lalake, si Joseph Smith III, iyo an magigin saiyang tagapagsangli (Hilngon sa Roger Launius, Joseph Smith III: Pragmatic Prophet). Kan panahon na si Joseph naggadan, si Joseph Smith III onse anyos an edad. Siring man, kan Abril 1844, Joseph Smith pinagbalangibog na nagpropesiya kan saiyang dae namumundag na ake magigin sarong akeng lalake na pagngangaranan na “David” asin mangyayaring magigin “presidente asin hade nin Israel” (Hilngon sa Valery Tippetts Avery, From Mission to Madness: The Last Son of the Mormon Prophet).  Kan 1980s, si Mark Hofmann nagdaya nin sarong kopya ni Patriarkal na Bendisyon na ipinagtao ki Joseph Smith III, nagpapangaran sa hoben na si Joseph III bilang iyo an tagapagsangli ni Joseph Smith, Jr. Maski na ngani na dokumentong ini sarong kadayaan, ini pinagbase sa mga kontemporaryong mga talaan kan arog kaining bendisyon.

Kun dae kuta na si Oliver Cowdery asin David Whitmer nagin ekskomunikado, sinda puwede man kuta nang may kredibilidad na mag-ako na magigin tagapagsangli ni Joseph. Si Oliver Cowdery dati an “Panduwang Elder” kan simbahan sunod ki Joseph Smith, asin sagkod sa panahon na siya nagin ekskomunikado nagkakapot nin mga susi kan dispensasyon kaiba ni Joseph.  Bilang kadagdagan, siya kaiba ni Joseph Smith sa haros gabos na mga importanteng pangyayari sa amay na simbahan.  Arog ki Hyrum sa kahuri-hurihi, Joseph Smith an nag-ordina ki Cowdery bilang Katabang na Presidente nin Simbahan, asin nagtao saiya nin awtoridad “sa pagtabang sa pagpapamahala sa bilog na Simbahan asin magpapamahala kun mayo an Presidente” (Manuscript History of the Church, Book A-1, p. 11, Church Archives).  Kaya lang, si Cowdery pinag-ekskomunikado kan Abril 12, 1838 (Cannon and Cook, Far West Record, pp. 162-171).

Si David Whitmer pinag-ordinahan na Presidente kan Halangkaw na Konseho nin Sion (Jackson County, Missouri), asin si Joseph nagbendisyon saiya kan Hulyo 7, 1834, “na magigin sarong lider o sarong propeta kan Simbahan na ini, na an ordinasyon yaon sa sarong kondisyon na kun siya (J. Smith, Jr.) dae nabuhay sa Diyos sa sadire niya” (Cannon and Cook, Far West Record, p. 151).  Sa pagporma kan Halangkaw na Konseho sa Jackson County, si Joseph nagsambit “kun siya dapat na pagkuahon paharayo na saiyang naggibo an dakulang trabaho na an Kagurangnan an nagtao sa atubangan niya, asin na yan saiyang pinagmawot sa Kagurangnan, asin na saiya ngonyan pinaggigibo an saiyang katungkulan sa pag-organisa kan Halangkaw na Konseho, na sa paagi kaining Konseho an kagustuhan nin Kagurangnan mapuwedeng maipagpabantog (Cannon and Cook, Far West Record, pp. 71-72). Kaya lang, si Whitmer pinag-ekskomunikado kan Abril 13, 1838 (Id., pp. 176-178).

An pagkagadan ni Joseph Smith nagwalat nin sarong numero nin mga importanteng mga lider kan simbahan, mga konseho, asin mga korum, kadakul sainda nagkaigwa nin nagsaralimbayan asin/o mga nagbabag-ong mga gibohon, na mayong paggigiya. An mga kaakoan kan lambang saro kaining mga korum naghayag nin nagkapirang punto pagkatapos sa kagadanan ni Joseph Smith.

An pinakahalang halangkaw na ehekutibong konseho kan simbahan iyo an Enot na Panguluhan (First Presidency).  An kagadanan pareho ni Joseph asin Hyrum Smith nagwalat ki Sidney Rigdon bilang iyo an nawawalat na miyembro kan Enot na Panguluhan. Sa amay kan Abril 19, 1834, si Joseph Smith asin Oliver Cowdery “nagpatong nin mga kamot ki Bro. Sidney [Rigdon] asin nagkumpirma saiya kan mga bendisyon nin kadunungan asin kaaraman na magpapamahala kan Simbahan kun mayo si Brother Joseph” (Joseph Smith Diary, 19 Abril 1834, Church Archives; Jessee, Papers of Joseph Smith, Vol. 2, pp. 31-32). 

Kan tagsibol nin 1844, si Joseph Smith nagpopoon nang magdalagan bilang sarong pantolong-partido kandidatura sa pagigin elehidong Presidente kan Estados Unidos.  Si Sidney Rigdon iyo an pinagnominar bilang Bise Presidente ni Joseph Smith asin naglipat sa Pennsylvania tanganing ipag-establisa an ligal na estaran duman (an Konstitusyon kan Estados Unidos nagdidikta na an mga elektorados kaipuhan na magboto para sa mga kandidato para Presidente asin Bise Presidente gikan sa separadong mga estados).  Kan maresibe na bareta manungod sa pagkagadan ni Joseph Smith, si Rigdon nag-ako na nakapagresibe nin sarong kapahayagan na pinagpangapudan siya na magsangli ki Joseph Smith bilang “tagapagbantay” kan simbahan asin siya hidaling nagbalik sa Nauvoo tanganing gibohon ining saiyang kaakoan.

Pagkatapos sa Enot na Panguluhan, an (Tagapagpamahalang) Halangkaw na Konseho sa Nauvoo iyo na an pinakapamayong lehislatura asin hudisyal na konseho nin Simbahan, asin igwa nin awtoridad na kapantay kaiyan na yaon sa Enot na Panguluhan (LDS DT 107:24).  An Presidente nin Istaka sa Nauvoo na si William Marks iyo an presidente kan Halangkaw na Konseho kan panahon na iyan.  An balo ni Joseph Smith na si Emma nakiolay ki Marks na iyo an magsangli ki Joseph bilang Presidente asin Katiwala-sa-Tiwala kan simbahan, pero si Marks nagsuporta sa mga kaakoan ni Rigdon.

An Korum nin Dose na orihinal na pinag-ordinahan na magin nagbibiyaheng mga ministro, asin pinagdelegaran nin kapamayuhan sa panluwasang mga lugar kan mundo na kun saen mayo pang mga “istaka” --- lokal na mga kongregasyon---na pinag-establisa.  Sa paagi nin kapahayagan, an Dose, bilang sarong kahawakan, igwa nin awtoridad na kapantay kan sa Enot na Panguluhan, sa Tagapagpamahalang Halangkaw na Konseho, asin kan Korum nin Sitenta. (LDS DT 107:24).  Kaya lang, an “doseng apostoles mayo nin karapatan na magpaduman sa Sion o sa arinman na mga istaka kaini na kun saen igwa nin sarong regular na halangkaw na konsehong pinag-establisa, tanganing pamahalaan an anuman na mga bagay mapapanungod kaini” (Minutes of a Grand High Council, 2 May 1835, in Patriarchal Blessing Book, p. 2, Church Archives).

Sa bandang huring mga taon, kaya lang, si Smith nagtao sa Dose nin sarong dakulang gibohon sa pagpapamahala kan Simbahan, ipinagtutuka sainda na iyo an magpapadalagan kan mga temporal na bisnis kan Simbahan, asin pinag-ako sa kadaklan sainda sa Konseho nin Singkuwenta (Council of Fifty), an saiyang pinakaharaning kahawakan nin mga politikal na mga tagapagpayo, asin an Pinaglahidan na Korum (Anointed Quorum), an saiyang pinakaharaning kahawakan nin mga teolohikong tagapagpayo.  Si Brigham Young, sa partikular, iyo an saro sa mga nagin pinakaharanihong katiwala, asin iyo kun may okasyon an nagpapamahala sa kapanahunan nin 1840s, kun mayo si Joseph Smith.

An iba pang posibilidad para sa kasanglian iyo an Konseho nin Singkuwenta (Council of Fifty), sarong grupo na pinagkakatiwalaang mga tawo, an iba sainda bakong mga Mormon, na nangangampanya para ki Joseph Smith kan saiyang 1844 na pagdalagan para Presidente kan Estados Unidos, asin naghangad na makapag-establisa nin sarong Teokratikong gobyerno.  Si Rigdon nagbalyo sa Pennsylvania na tanganing ligal na makapagdalagan bilang Bise Presidente.  Sa sarong miting kan Konseho nin Singkuwenta kan tagsibol nin 1844, si Smith nagsabi sainda na kaibahan niya, “Ako minatiklop pagdara asin responsibilidad sa pagpapamahala kan Simbahan na ini gikan sa sakuyang mga abaga pasiring sa saimo,” proklama ni Joseph Smith. “Ngonyan, pakusuga an saimong mga abaga asin magtindog sa irarom kaini na siring sa tunay na lalake; nin huli ta an Kagurangnan minatugot sakuya na magpapahingalo sa dikit na panahon” (undated Certificate of the Twelve, Brigham Young Papers). 

Uyon ki Benjamin F. Johnson, sarong miyembro kan Singkuwenta pero bakong sa Dose, nakagiromdom na si Joseph nagtindog asin nagtaram “sa presensiya kan Korum nin Dose asin iba pang nakapalibot sa saiya.” (Autobiography of Benjamin F. Johnson, p. 96). Uyon ki Wilford Woodruff, si Joseph “nagsabi na an Kagurangnan ngonyan nag-ako kan saiyang pinagpatrabaho asin mga sakripisyo, asin dae na naghagad saiya na magpadagos sa pagdara kan mga responsibilidad asin kagabatan asin sa paghawas kaining kahadean, asin nagbaling sa iba na nakapalibot saiya, kaayon an Dose, siya nagsabi, ‘Asin sa pangaran nin Kagurangnang Jesukristo Ako ngonyan magpapamagtak kaini sa saindo na sakuyang mga katugangan sa Konseho (kan 50) asin ako magpapagpag kan sakuyang bado sa linaw gikan sa gabos na responsibilidad magpoon ngonyan na panahon asin sa maabot.’”

Sa panahon nin pagkagadan ni Joseph Smith, sinda Rigdon, Young, asin an kadakol pang iba na mga lider kan simbahan yaraon sa luwas kan estado na may mga misyon ebangheliko para sa simbahan.  Rigdon nagbalik sa Nauvoo enot (Agosto 3) asin kan sunod na aldaw nagbalangibog sa sarong publikong miting na siya nakapagresibe nin sarong kapahayagan na nagngangaran saiya bilang “Tagapagbantay kan Simbahan.”  Si President William Marks nag-apod para sa sarong kumperensiya kan Agosto 8 tanganing magdesisyon sa isyu.  Kan si Brigham Young nakadangog mapanungod sa pagkagadan ni Joseph Smith habang nagsisirbe sa sarong misyon sa Boston, an saiyang enot na reaksyon iyo an paghapot sa saiyang sadire “kumbaya pinagdara ni Joseph an mga susi nin kahadean kaiba niya gikan sa kinaban,” pero siya tuloy nakapagmate nin asegurasyon na an mga “susi nin kahadean” nagwalat sa simbahan (MHBY-1, 171).

Kan Agosto 6, Si Brigham Young asin an iba pang mga Dose nagbaralik sa Nauvoo; sa sunod na aldaw, nakipaghilingan sinda ki Sidney Rigdon, na inotro an saiyang pag-ako na magin tagapagbantay kan Simbahan.  Brigham Young nagsimbag, “Si Joseph nagpatong sa satuyang mga payo kan gabos na mga susi asin kapangyarihan na minapanungod sa pagiging apostol na siya mismo sa sadire niya an nagkakapot bago pa man siya pinagkua paharayo” (Smith, History of the Church, 7:224-230).  Kaya habang an historikong Enot na Panguluhan iyo an dating namamayo sa Simbahan, si Young naghaya nin sarong ad hoc na Panguluhan kan Simbahan sa laog kan Korum nin Dose.  Si Young naghingoha nin maigot na ipagpahayag sa mga katawohan na siya sana ang nagkakapot nin mga karapatan na magpamayo kan Simbahan.  Siya nagpadagos sa pagpahayag sa mga dalan habang nakasakay sa paboritong kabayo ni Joseph Smith na pinagngaranan na Joe Duncan.

Sa Kumperensiya kan Agosto 8, si Sidney Rigdon an nagtaram enot sa asembliya, naghahagad sa mga banal na kumpirmaron an saiyang pagigin “tagabantay”.  Tanganing saiyang suportaran an saiyang pag-ako, si Rigdon pinagsabi an saiyang halawig na paki-ibahan ki Joseph Smith asin sa katotohanan na siya sana an natatadang miyembro kan Enot na Panguluhan.  Si Rigdon nagsabi man na si Joseph Smith iyo an nagpadara saiya sa Pennsylvania tanganing likayan an bilog na panguluhan na magkagaradan sa padagos na komplikto.  An hiro pasiring sa Pennsylvania man nangyari tanganing si Rigdon magigin kapareha bilang bise presidente ni Joseph Smith na nagkandidato bilang presidente, nin huli ta an bise presidente dae makakandidato kun gikan sa parehong estado.

Pagkatapos na si Rigdon nakapagtaram na sa laog nin nubenta minutos, si Young nag-apod nin hingalo sa laog nin duwa asin kabangang oras.  Kan an kumperensiya nagbalik, si Young nagtaram, pinagdoon an ideya na mayong tawo an puwedeng makapagribay ki Joseph Smith.  Kaya lang, siya nagsabi na an Korum nin Doseng Apostoles igwa kan gabos na mga “susi kan pagkasaserdote” na si Joseph an may kapot.  Siya nagsimbag sa pinaghaya ni Rigdon na pagngaranan na “tagapagbantay” sa pagsabi na si Rigdon asin Smith nagkaigwa nin dae pagka-intindihan kaining mga huring taon.  Embes baga nin sarong tagapagbantay, si Young naghaya na an Korum kan Doseng iyo an pagngaranan na magpamayo kan simbahan.  Kadakol sa mga parasunod ni Young sa huri nakagiromdom na habang si Young nagtataram, siya nahiling o nagboses na siring ki Joseph Smith, na kun saen saindang pinanungod sa kapangyarihan nin Diyos.  An mga rekord na ngonyan napag-araman nag-establisa nin 101 na sinurat na mga patotoo kan mga katawohan na nagsabi nin sarong transpormasyon o espirituwal na manipestasyon an nangyari.

Si Rigdon nagsayuma sa sarong kahagadan na simbagon si Young, pinaghagad niya ki Phelps tanganing iyo ang magtaram para saiya. Kaya lang si Phelps nagtaram na pabor sa pinaghaya ni Young.  Ang naka-asembliyang mga miyembro kan simbahan tulos nagboroto kun iyo baya o dae na akseptaron an Dose bilang iyo ang bag-ong mga lideres kan simbahan.  An mayoriya nagboto pabor sa Dose.  Idtong nagkontra na magboto laban ki Young gabos sa bandang huring na-ekskomunikado gikan sa simbahan nin Nauvoo.

Kaiba an suporta kan mayoriya kan mga parasunod, si Brigham Young nag-asumir nin kapamayuhan kan simbahan.  Siya nakipaghilingan sa Dose asin mga miyembro kan Pinaglahidan na Korum kan Agosto 9; Sinda Bishop Newel K. Whitney asin George Miller “pinagngaranan tanganing asikasuhon an mga bagay kan nagadan na Katiwala-sa-Tiwala, na si Joseph Smith, asin mag-andam sa paglaog sa katungkulan bilang mga Katiwala kan An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw.” (Smith, History of the Church, 7:247).

Samantala, si Sidney Rigdon dae nagbaya sa saiyang mga kaakoan asin nagpoon na mag-organisa nin mga suportadores sa Nauvoo.  An Doseng Apostoles nakadiskubre na si Rigdon nagpapasaluib kan saindang awtoridad; kan Septiyembre 3, 1844, si Rigdon nag-ako na “siya igwa nin kapangyarihan asin awtoridad labaw sa Doseng Apostoles asin dae minauyon sa saiyang sadire na maki-ibahan sa saindang kalakawan” (Smith, History of the Church, 7:267). An Dose tulos na dae pinaki-ibahan si Rigdon, sa kamugtakan na “Naghihimo nin sarong Kabarangaan sa laog kan Simbahan sa paagi nin pag-ordina nin Propeta, mga Pade asin Hade kontraryo sa Sinabi (paagi) nin Diyos (George A. Smith Diary, Sept. 3, 1844, Church Archives).  Siya pinag-ekskomunikado in absentia sa paagi kan Konseho Komun kan Simbahan kan Septiyembre 8 (Times and Seasons, 5 [Sept. 15, Oct. 1, 15, 1844]: 647-655, 660-667, 685-687).  Si Rigdon, nagsasabi na an mga suportadores ni Young pinagpakatakot an saiyang buhay, nagdulad gikan sa Nauvoo asin nag-establisa nin sarong separado sekta kan simbahan sa Pittsburgh, Pennsylvania na iyo an nag-ekskomunikado ki Young asin an haros kan Dose.

Sa Heneral na Kumperensiya kan Oktubre 6-7, 1844, an Korum kan Dose nagpangenot bilang iyo an pinakahalangkaw na awtoridad  sa pinaka-enot na pagkakataon; si Brigham Young iyo an pinagsustine bilang “an presidente kan korum nin Dose asin enot na panguluhan kan simbahan.”  An mga banal dae nagsustine ki William Marks bilang presidente kan Istaka nin Nauvoo, pinagsustine si John Smith na karibay niya (Times and Seasons, 5 [1 Nov. 1844]: 692).

Sa kumperensiyang ini, si Brigham Young man nagtaram sa isyu nin kapahayagan.  Mas lalo na, kun an kapahayagan nag-untok na sa pagkagadan ni Joseph Smith, o, kun dae, siisay baya ang magreresibe asin magpublisa kan mga ini?  Siya nagsabi kan saiyang sadire na daeng pagkaaram mapanungod sa tema, na nagtapos, “An lambang miyembro igwa nin karapatan na magreresibe nin mga kapahayagan para sa saindang mga sadire, pareho an lalake asin babaye.” Pagkatapos siya nagpaliwanag: “Kun kamo dae nakaaram kun kiisay na karapatan ini na magtao nin mga kapahayagan, ako magsasabi saindo.  Ini iyo ako.” (Times and Seasons, Vol. V, pp. 682-683).

Habang ining mga pangyari nangyayari sa Nauvoo, saro pang tagapagsangli ni Joseph Smith an nagpoon sa pag-ehersisyo kan saiyang kaakoan sa mga yaon sa luwas na mga Simbahan sa Michigan, Indiana, Illinois, asin Wisconsin.  Maski na ngani na siya bago pa sanang kombertido (pinagbunyagan kan Pebrero 1844), si James J. Strang tuminindog na sarong makusog, determinado, asin sa poon tuninong na mauswagon na hamon sa mga kaakoan ninda Young asin Rigdon.  Si Strang sarong elder nin Simbahan, pinagkargohan na mag-establisa nin sarong istaka sa Wisconsin, kun dapat na an mga Banal sa Huring Aldaw mapuwersa na mag-abandona kan saindang pamayong opisina sa Nauvoo, Illinois.  Siya nagkakapot nin sarong surat, bantog bilang an Surat nin Kapagngaranan (Letter of Appointment).  An surat na ini, pinaghunang sinurat ni Joseph Smith sa bulan kan saiyang pagkagadan, pinagngaranan si Strang na iyo an magigin tagapagsangli ni Joseph Smith bilang presidente kan Simbahan.  Si Strang man nag-ako na sa panahon kan pagkagadan ni Joseph Smith, siya pinagbisita nin mga anghel na nag-ordina saiya bilang iyo an tagapagsangli ki Smith.

An kapag-akoan ni Strang naghikayat sa kadakol na Mga Banal sa Huring Aldaw na nagkadaragka sa amay na mga doktrina kan Simbahan na iyo an padagos na kapahayagan sa paagi kan nguso nin sarong buhay na propeta.  Kan Agosto 8, 1844 na Kumperensiya, si Young pinaghurot na mayong solong tawo na makapagsangli ki propetang Joseph Smith.  Si Young tulos pagkatapos pinaggamit an Times and Seasons na pahayagan sa pagbalangibog sa Simbahan, “Kamo mayo nang sarong propeta, kundi kamo igwa nin mga apostoles.”  Si Strang, bilang kabaliktaran, nagbalangibog na igwa, nanggad, sarong barong propetang Mormon na masangli ki Joseph Smith.  Si Strang nag-ako na nakipag-olay sa mga anghel asin na siya nakanagbo asin pinagsalin kuta na an sarong suanoy na mga talaan na pinag-ukit sa laminang metal, na siring baya ki Joseph Smith kaidto.

An ibang prominenteng Mga Banal sa Huring Aldaw naniwala sa Surat nin Kapagngaranan asin pinag-ako si Strang na iyo an ikaduwang “Propeta, Tagakita, Tagapagpahayag, asin Translador,” kan Simbahan. Saro sa mga parasunod iyo si William Smith (an huring natatadang tugang na lalake ni Joseph Smith); siya naghagad na pag-ordinahan na magin Pangenot na Patriarka kan Mayo 1845 asin sunod na pinag-ako na an saiyang ordinasyon nangangahulugan na siya an dapat na Presidente kan Simbahah, nin huli sa posisyon ni Hyrum Smith na parehong Pangenot na Patriarka (Presiding Patriarch) asin Kaantabay na Presidente (Associate President). An iba man minadugang kina Martin Harris na testigo sa Libro ni Mormon, an dating Presidente kan Istaka nin Nauvoo na si William Marks, Panduwang Obispo kan Simbahan asin Katiwala-sa-Tiwala nin Simbahan na si George Miller, an apostol na si John E. Page, an dating apostol na si William E. M’Lellin, asin John C. Bennett (ekskomunikado ni Joseph Smith).
An pahayagan ni Strang na imprinta nin sarong testamento na su boot pinagpirmahan ni William Smith, ina ni Joseph Smith na si Lucy Mack Smith, asin tolong mga tugang na babaye ni Joseph, na minapatunay na “an pamilya kan Smith naniniwala sa kapagngaranan ni J.J. Strang.” Kaya lang, si Lucy Mack Smith nagtaram sa atubangan nin mga banal kan Oktubre 1844 Heneral na Kumperensiya asin nagsabi na siya naglalaom na an gabos niyang mga kaarakian mag-aantabay sa mga banal pasiring sa Sulnupan, asin kun sinda magduman siya maiba.  Si Brigham Young sunod na nagsabi: “Kami minapaabot nin nagtatabang na kamo ki Inang Smith.  Siya igwa nin pinakamatibay na karwahe sa siyudad, asin, habang siya nabubuhay, magsasakay sa laog kaini kunsoarin asin kun saen niya gusto” (Millennial Star, Vol. VII, p. 23). Kumbaya siya nagbalyo kan saiyang suporta gikan ki Brigham Young pasiring ki Strang sa taon na nagsunod sa Kumperensiya kan Oktubre iyo an sarong bagay nin debate;  ano baya an tunay iyo na siya dae nakaabot sa Utah, naki-estar baya sana sa saiyang manugang na babaye, si Emma, sa Nauvoo sagkod kan saiyang pagkagadan kan tag-init nin 1856.

Si Strang nag-establisa kan saiyang separadong organisasyon nin simbahan sa Voree, Wisconsin, asin nangapudan sa Mga Banal sa Huring-Aldaw na magkatiripon duman.  Siya asin an saiyang hirarkiya pinag-ekskomunikado kan Korum nin Doseng Apostoles sa Nauvoo asin bise-bersa.  Si Strang pinagbadil kan mga parakontra kan saiyang simbahan kan Hunyo 16, 1856, asin nagadan hidali pagkatapos.  An haros kan saiyang mga parasunod nakiayon ki Joseph Smith III asin sa Reorganisadong Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring Aldaw (ngonyan pinag-aapod na Komunidad ni Kristo).
 

Bago an pagkagadan ni Joseph Smith, an Enot na Panguluhan naghimo nin haros gabos na mayor na mga desisyon asin nagpangenot sa Simbahan ni Kristo pareho sa natural asin espirutuwal na mga bagay.  Kan Hunyo 1, 1841, si Sidney Rigdon pinag-ordinahan ni Joseph Smith bilang sarong “Propeta, Tagakita asin Tagapagpahayag”---na iyo an saro sa mga  kaparehong eklesiyastikong mga titulo na kapot ni Smith.  An Simbahan ni Jesukristo minamantine na bilang Enot na Tagapayo ni Smith, Rigdon dapat na iyo kuta na an natural na lider kan simbahan pagkatapos kan pagkagadan ni Smith.  Sa arog kaining pagka-intende, An Simbahan ni Jesukristo aktibong kuminontra sa opinyon na an Korum nin Dose iyo an nagkaigwa nin karapatan na magpamayo kan simbahan. An posisyon kan An Simbahan ni Jesukristo iyo na si Rigdon iyo an dapat kuta nang pinagtugutan na magin kun ano an saiyang pinag-ako--- sarong “tagapagbantay” sa simbahan sagkod na tamang pamamaagi makapagdesisyon sa masunod na Presidente kan simbahan.  An Simbahan ni Jesukristo minamantine na an mga pamamaagi na nagdesisyon na si Brigham Young iyo an magpangenot sa simbahan bilang sarong biolasyon kan dapat na mga pamamaagi kan simbahan. 

Kan Disyembre 27, 1847, kunsoarin si Young nag-organisa nin sarong bag-ong Enot na Panguluhan, an Korum nin Dose nagkaigwa sanang pito kan dose kaining mga miyembro na presente tanganing representaron an sarong konseho na madesisyon sa Panguluhan. Si William Smith, John E. Page, asin Lyman Wight dati nang dae nag-uruyon sa mga pamamaagi asin bakong presente.  Si John Taylor asin Parley P. Prat yaon sa Salt Lake Valley asin mayong pagkaaram sa mga pamamaagi. Iyo ini an nakapagtada sa pitong presente, sarong mayoriya nin saro na an boot sabihon si Young kaipuhan na magboto para sa saiyang sadire na tanganing makapaggana nin sarong mayoriya bote kan korum na pabor sa saiyang pamamayo.  Si Young nagpili nin duwa kan iba pang mga apostoles, sinda Heber C. Kimball asin Willard Richards, bilang an saiyang mga tagapagpayo sa Enot na Panguluhan.  Ini nakapagtada sana nin apat na mga miyembro kan Korum nin Dose na presente sa pagboto pabor sa pagmukna nin bag-ong Enot na Panguluhan:  sinda Orson Hyde, Wilford Woodruff, George A. Smith, asin si Orson Pratt. An Simbahan ni Jesukristo pinaghuna na ining aksyon iyo an sarong biolasyon kan batas nin simbahan na pinagkompromiso an awtoridad ni Sidney Rigdon na mayong mayoriyang boto kan korum. An LDS Simbahan aktibong nagkontra sa arog kaining paghiling kan mga pamamaagi.
Pagkatapos kan saiyang ekskomunikasyon sa paagi kan Komon na Konseho nin Simbahan (Common Council of the Church) asin yaon sa irarom nin seryosong persekusyon, si Rigdon nagbalik sa Pennsylvania.  An aktuwal na awtoridad kan Komon na Konseho nin Simbahan na paggibohon ining aksyon iyo an sarong kontrobersiyal na topiko sa katahawan nin kadakol na mga organisasyon sa laog nin kahiroan nin Banal sa Huring Aldaw.  Si Rigdon pinagpaduman sa Pennsylvania na tanganing magkandidato para Bise Presidente kaiba si Joseph Smith.  Si Rigdon nagpara-ikot sa mga sirangang mga sara kan simbahan sa huring parte kan 1844 asin sa amay nin 1845, pinagtiripon an mga lideres sa saiyang kausa.  Siya pinagbalihan kan dating mga miyembro kan Enot na Panguluhan, na sinda John C. Bennett asin William Law asin man kan dating apostol na si William E. M’Lellin.

Kan Abril 6, 1845---kinseng taon pagkatapos kan orihinal na organisasyon kan simbahan--- Si Rigdon nagpangenot sa sarong Heneral na Kumperensiya kan mga Rigdonitang Mga Banal sa Huring Aldaw sa Pittsburgh, na mina-establisa nin sarong bag-ong hirarkiya. Siya mismo sa saiyang sadire pinagsustine bilang Presidente kan Simbahan.  An bag-ong Korum nin Doseng Apostoles konsistido ninda: William E. M’Lellin, George W. Robinson, Benjamin Winchester, James Blakeslee, Josiah Ells, Hugh Herringshaw, David L. Lathrop, Jeremiah Hatch, Jr., E.R. Swackhammer, William Small, Samuel Bennett.  Si Carvel Rigdon nagin iyo an Pangenot na Patriarka, asin sarong Nagtitindog na Halangkaw na Konseho, Korum nin Sitenta, Pangenot na Bishopric, asin iba pang mga presidente kan mga korum an pinag-establisa.  Bilang kadagdagan, si Rigdon nag-apod nin sitenta asin may tolong mga tawo asin akeng mga lalake nin sarong “Grandeng Konseho,” seguro sarong adaptasyon kan Konseho nin Singkuwenta. Asin man sa kumperensiya, an bag-ong organisasyon kan simbahan pormal na pinagbalik an pangaran kaini sa 1830 orihinal na pangaran, an “Simbahan ni Kristo.”
Pagkatapos na ining grupo na dis-organisa, si William Bickerton nagre-organisa kan simbahan ngonyan bilang An Simbahan ni Jesukristo.”

An mayoriya kan Mga Banal sa Huring aldaw sa lugar nin Nauvoo akseptado an pamamayo kan Korum nin Doseng Apostoles, baya tulos o sa laog kan minasunod na mga dekada.  Kan 1846, ining grupo napuwersang magharale sa saindang mga estaran asin sa bago pa sanang pinagtugdok na Mormon na Templo sa Nauvoo nin huli sa nagkukusog na komplikto asin mga persekusyon (an templo sa huri dagos na pinagdestroso).  An mga banal nagpoon na nagpasiriring sa sulnupan, maski ngani luhay sa enot nin huli kan malupiton na taglipot; an mga nagsurunudan na mga wagon nag-untok sa Winter Quarters, Nebraska bago ini nagpadagos na magpasiring sa Great Basin na iyo na sa ngonyan an Utah.
Kan 1847, Si Brigham Young asin an iba pang mga Apostoles nagporma nin sarong bag-ong Enot na Panguluhan.  Si Young, na pinagsustine na bilang Presidente kan Korum nin Doseng Apostoles, kaya an nagin Presidente kan iyo na ngonyan na pinagbabantog na An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-Aldaw, an pinakadakulang sekta kan Mormonismo sa paktor na singkuwenta (may 13,193,999 na mga miyembro sa bilog na kinaban, poon kan Disyembre 31, 2007). An saiyang duwang mga tagapagpayo iyo sinda Heber C. Kimball asin Willard Richards, an huri na iyo an presente kansoarin na si Joseph Smith pinaggadan. An paagi nin pagsangli ni Young iyo na an nagin panalmingan na mayong pinalaen sa laog kan sekta nin Utah, sa kagadanan nin lambang Presidente, an Enot na Panguluhan pinagtunaw asin an Presidente kan Korum nin Doseng Apostoles nagin iyo an bagong Presidente.  An Mga Banal sa Huring Aldaw sa Utan minasustine nin bag-ong propeta asin kan saiyang mga tagapagpayo sa laog nin sarong “solemning asembliya” sa panahon kan masunod na Heneral na Kumperensiya.

An simbahan ni Sidney Rigdon natunaw sa laog nin kadikit na mga taon pagkatapos na ini organisaron, pero ini pinagre-organisa bilang An Simbahan ni Jesukristo kan 1862, na iyo an nagpapadagos sagkod sa aldaw na ini.  Saindang pinaghiling na an pag-ako ni Young sa kapangyariha iyo an sarong biolasyon kan batas nin simbahan na nagkompromiso sa awtoridad ni Sidney Rigdon na mayong sarong mayoriyang bote kan korum.

Si James J. Strang na pamamayo nagbaseng gayo sa saiyang pansadireng kaakoan na magin sarong propeta na pinagpangapudan nin Diyos.  Kansoarin na siya mortal na nalugadan nin mga paragadan kan 1856, siya nagsayuma na magngaran nin sarong tagapagsangli, pinagpabayaan an bagay sa mga kamot nin Diyos.  Kan mayong propeta an nagtunga, an kadakulon kan saiyang simbahan natunaw, maski na ngani na kakadikit na mga loyal na mga kongregasyon yaon pa man sa ngonyan.

Kadakol sa Mga Banal sa Huring Aldaw na yaraon sa Midwest, kabali si Strang, naniniwala na saro o iba kan mga akeng lalake ni Joseph Smith iyo an magpapamayo kan simbahan. An simbahan nagpublisa nin sarong kapahayagan kan 1841 na nagsasabi “Ako nagsasabi sa sakuyang surugoon na si Joseph, Saimo, asin sa saimong banhi, an mga lahi kan kinaban pagbebendisyunan”, asin ini iyo an mahiwas na interpretado bilang endorso kan konsepto nin Linyaladong Kasanglian. Dokumentaryong ebidensiya mina-indikar na si Smith pinagpalaen an saiyang akeng lalake bilang iyo an saiyang tagapagsangli sa kadakol na mga pribadong mga miting asin publikong mga pagtitiripon, kabali an Liberty asin Nauvoo. 
Sa katunayan, si Brigham Young nag-asegurar sa kadaklan kan mga parasunod sa huring parte kan 1860 na an hoben na si Joseph iyo nanggad na masangli sa lugar kan saiyang ama. Si Young puwedeng pinagrekonoser an patrilinyaladong karapatan nin pagsangli para sa mga akeng lalake ni Joseph Smith na sa laog kan mga taon kasunod sa pangadan ki Smith siya hayag sa kabilugan nin boot nakipag-olian sa mga akeng lalake na si Joseph Smith III asin David Hyrum Smith, tanganing makiayon sa hirarkiya kan simbahan sa Utah.  Parehong Smith, kaya lang, bilog na minakontra sa bilang nin mga pinaggigibo, espesyalmente an pag-agom nin dakol (plural marriage), asin nagsayuma na makiayon sa Simbahan kan Utah.

Sa pangyayari, kadakol na Mga Banal sa Huring Aldaw sa Midwest an nakipag-ayonan sa likod kan pamamayo ninda Jason W. Briggs, Zenas H. Gurley, William Marks asin iba pa.  Kan huring parte nin 1850, sinda nagproponer nin sarong mas solidong estruktura kan simbahan, kun minsan pinag-aapod sa kontemporaryong gikanan bilang an Bagong Organisasyon, asin arog sa iba an mga grupo kan Mga Banal sa Huring Aldaw naghagad ki Joseph Smith III na iyo an magigin nindang presidente.  Si Smith III nagsayuma na magpamayo sa arinman na simbahan laen lang kun namate niyang inspiradong gibohon ini. Kan 1860, siya nagpahayag na siya nakapagresibe kan inspirasyon asin nagin Propeta/Presidente kan an Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring Aldaw kan Abril 6.  Si Smith III nagtaram kan kumperensiya sa Amboy, Illinois:

Ako magtataram sa saindo, mga katugangan, siring ako naglaom na kamo iyo man, asin sa pagtubod ako nagtiwala saindo, bilang sarong katawohan na an Diyos nagpromisa kan saiyang mga pagbebendisyon, ako nagpadigde bako para sa sadire ko, kundi sa paagi kan impluwensiya kan Espiritu.  Nin huli ta sa ibang panahon na nakaagi Ako nakapagresibe nin mga manipestasyon na nagtutukdo sa position na ako magpopoon sa pag-ako.  Ako nagmamawot na magsabi na Ako nagpadigde bako na pagdiktahan nin siisay na mga tawo or kairiban nin mga tawo.  Ako nagpadigde sa pagsunod sa sarong kapangyarihan na bakong sakuya, asin pagdidiktahan sa paagi nin kapangyarihan kan nagpadara sako.

An balo ni Joseph Smith na si emma, siring man sa duwang mga tugang na lalake ni Joseph III, nakipagbali sa organisasyon na ini.  Sarong dekada an nakaagi an grupo nagdagdag nin taramon na Reorganisado sa opisyal na kapangaranan nin simbahan tanganing ipagpalaen ini kesa mas dakulaon na grupo sa Utah.  Maggikan sa sarong panahon sa pagpoon kan ika-beynteng siglo, an mga lideres kan kapareho na ining grupo asin kan grupo sa Utah iyo an mga pangenot na mga pinsan ni Joseph Smith.  An simbahan ngonyan pinag-aapod bilang Komunidad ni Kristo.

Igwa pa nin nagkapirang iba pang Mga Banal Sa Huring Aldaw na mga sanga sa Bloomington, Crow Creek, Half Moon Prairie, asin Eagle Creek, Illinois, asin Vermillion, Indiana, an lambang saro nagkawaralat na mayong mga liders pagkatapos kan 1844 krisin nin pagsangli.  Kan 1863, an mga grupong ini nagkasararo sa irarom kan pamamayo ni Granville Hedrick.  Ining grupo iyo an nakapagmana sa pangaran “Simbahan ni Kristo” asin nagin bantugan na iyo an Hedrickites. Ngonyan, ining saditon na simbahan igwa nin pagsasadire nin sarong dakulaon na porsiyon kan Templong kinamugtakan sa Independence, Missouri, asin an saindang mga miyembro komon na pinagpabantog na Templong Lote nin mga Mormons.




#Article 501: Manuel Fuentebella (211 words)


Si Manuel T. Fuentebella (Okt 1890- 26 Peb. 1955) sarong Bikolanong doktor asin pulitiko na nagsirbe komo Diputado sa ika-7 (1925-1928) asin ika-8 (1928-1931) Lehislatura kan Filipinas representado an ika-2 Distrito kan Camarines Sur.

An mga magurang niya iyo sinda Mariano Fuentebella asin Perpetua Tria, na parehong namundag sa Sangay, Camarines Sur. Matuang tugang niya si Jose Fuentebella na saro man na nagin gobernador kan Camarines Sur asin Senador kan Filipinas. Matingog na orador, siya saro man na poeta sa Bikol asin sa Espanyol, abilidad na nagamit niyang gayo sa saiyang pagkakampanya sa panahon nin eleksyon. Bisto man siya sa pagimbento nin mga lokal na preparasyon sa pagbulong.

Saro man siyang kompositor, mala ta dakul siyang tinokdang musika para sa danzas, comparsas, asin foxtrot. Segun ki Realubit, si Manuel Fuentbella mahigos na taga-tokda' nin mga rawitdawit, direkta asin simple an mga tataramon na ginagamit.  

Ogos siya ki Manuel Roxas kan ini Tagataram sa Lehislatura asin dakul siyang ipigtolod na mga bill na nagin mga importanteng mga leyes, asin saro kaini iyo idtong ley na nagtugot nang makaboto an mga kababaehan (Woman Suffrage).

Saiya ipinangaran an sarong ospital sa barangay Consocep, Ocampo, Camarines Sur na kan Hunyo 21, 1969 nagin nang saro sa National District Hospital huli sa pwersa kan R.A. Nu,.5720.




#Article 502: Balikogkog sa Halonan (132 words)


An Balikogkog sa Halonan an tinokdang rawitdawit ni Lorenzo Rosales (Siling Layas) na pinaluwas niya man sa kolum niyang Piltik na Malanit, sa Sanghiran Nin Bikol:

BALIKOGKOG SA HALONAN
Dolot ki P. Eustaquio Revatoris)

Nota: Si TIQUIO sarong padi, si Padre Eutiquio Revatoris na kan mga taon 1927 Kura Paroko kan Oas, Albay. Si Iroy saka an Don Casimiro na nasasambit niya igdi iyo si Don Casimiro Perfecto. Kinaagan nin titulong Balikogkog Sa Halonan an saiyang rawitdawit sa itaas ta mayo siyang itinakod na kangaranan. Totoo maliwanag na pigtatalayop niya igdi si P. Revatoris bilang sarong pangisi sana man.

An Bicolandia na binanggit ni Rosales igdi iyo idtong peryodikong semanal na pinapalagda' asin  pagsasadiri ni Juan San Agustin, posible nagluwas sa periodong 1927 abot 1932. Bikol asin Kastila an ginamit na lenggwahe.




#Article 503: Luis General, Jr. (142 words)


Si Luis General Jr. sarong Bikolanong parasurat, peryodista, propesor sa kolehiyo sa leyes asin historya, soldado kan Ikaduwang Gerang Pankinaban, asín eminenteng abogado sa rona' nin Bicol. Namundág siya sa Ciudad nin Naga kan Agosto 15, 1921. Gatos an sinurat sa mga manlaen-laen na peryodiko. Autor kan libro Readings on Bicol Culture asin Serenade to a Stoic  other poems. Parasurog legal nin mga katanosan pantao na kaso sa Bikol. Nagadan kan Oktobre 18, 1997 sa Naga. Siyá nagin kolumnista sa Balalong asín igwáng kolum na Yesterday In Today, asín kaapíl kan Kabikolan Cultural Association. Nagin man siyang komentarista sa radyo.

Magurang niya si Luis de la Fuente General asin Hilaria Nicolas de Castro, tugang ni Angelo de Castro. Agom niya si Maria Molina na tubong Ciudad nin Iriga. Igwa siyang duwang aki, sinda Luis Mario asin Luis Ruben na parehong mga abogado. 




#Article 504: Talinga (163 words)


An talinga (pagsayod: /tali.ŋa/) iyo an organo na nakakarisa kan anoman na tanog. An talinga kan mga hayop na napipisan sa vertebrate nagkakaagidan sa biolohiya, poon sa sira sagkod sa tao, na totoo may pagkakaiba sa estruktura depende sa order asin species. Ini bako sana na pandakop nin tanog kundi may mayor na papel sa sentido nin paghihinimbang asin sa tayo' kan hawak. An talinga kabtang kan sistema awditoryo.

An katagang talinga pwede tama man na pigtotomoy an enterong organo o idto sanang nahihiling na parteng labaw. Sa kadaklan kan mga hayop an nahihiling na talinga iyo idtong tisyu na oldot, na sa Ingles inaapod man na pinna. An oldot na ini pwedeng iyo sana an nahihiling pero ini saro lamang sa magkapirang paagi sa pagdadangog alagad mayo ini nin trabaho pag'abot sa pagtitimbang kan hawak.

An mga vertebrates igwang padis na talinga sa magkaibong na gilid kan payo. An siring na bugtak nagtatabang sa paradangog sa pagrisa kun saen naghahale an tanog.




#Article 505: Juan Q. Miranda (319 words)


Si Juan Queroben Miranda (Marso 8, 1912 - Hunyo 1, 1985) iyo an pinakainot na representante kan Inot na Distrito kan Camarines Sur (1946-1949) sa Inot na Kongreso kan Filipinas. Bàgo puminutok an Ikaduwang Gerang Pankinaban, si Miranda dati nang sarhento (sargeant) sa Philippine Army sa Syudad nin Legazpi. 

An saiyang napangagom iyo si Conchita Estrada asin sinda nagkaigwa sana nin sarong aki, si Juan (Johnny) Arthur Miranda.

Siya an namayo asin sarô sa mga kagtugdas kan Tangcong Vaca Guerilla Unit (TVGU), sarong gerilyang grupong naglaban sa mga mananakop na Hapon kan 1942 sagkod 1945 kan nagputok an Ikaduwang Gerang Pankinaban.

Sa pamamayo niya, an TVGU dakul an mga kampanyang ginibo sa paglaban asin pagraot kan mga hiro kan mga Hapon sa probinsya mala ta duwang beses nabawi an banwaan nin Naga sa kontrol kan mga mananakop na Hapon. Alagad, nakaribaraw nin husto an diringkilan kan mga myembro igdi urog na an iriwal ninda na Miranda asin ni Francisco Boayes kun saen si Miranda pigsahotan si Boayes na gustong agawon kaini an saiyang magayon asin mestisang agom. 

Taon 1946 kan nanombrahan ni Manuel Roxas si Miranda bilang representante kan Inot na Distrito kan Camarines Sur asin saro sa importanteng naginibo niya sa Kongreso iyo an pagsangat nin bill na gibohon nang siyudad an Naga. Kaya, kan Desyembre 15, 1948, sa ri'gon kan Akta Republika Nu.305 an Naga nagin siyudad indepediente sa probinsya nin Camarines Sur.

Bilang pagromdom sa saiya, ipinangaran ki Miranda an abenida sa hampang kan City Hall kan Syudad nin Naga asin an plaza sa Canaman, Camarines Sur na ngunyan iyo an Canaman People's Center. Sarong tinampo man an ipinangaran saiya sa barangay San Nicolas, Canaman sa lugar kun sain namuknâ an TVGU asin saiyang minundagan.

An Sumaro Bikolnon sa pagpilang saiya komo sarong lider kan mga gerilya, ginawadan siya kan Gawad Hiyangta kan Abril 7, 2017. durante kan lektura-eksibit inapod Bikolandia at War kan parehong aldaw.




#Article 506: Francisco Boayes (140 words)


Si Francisco D. Boayes na bantog sa bansag na Turko, sarong teniente asin gerilya na iyo an katuwang ni Rep. Wenceslao Vinzons sa pagtogdas kan pinaka-enot na grupong gerilya naglaban sa mananakop na Hapon kan nagputok an Ikaduwang Gerang Pankinaban. An gerilyang grupong ini natogdas Desyembre 18, 1941 sa Laniton, Basud, Camarines Norte. An dinarang pangaran opisyalmente iyo an Vinzons Abian's Guerilla, USAFFE Camarines Norte Station.

Kan madakop asin magadan kan mga Hapon si Rep. Vinzons, nagbilog naman nin sarong grupo na katiriponan kadaklan kan dating mga kaapil sa enot na grupo, asin ini pinamayohan ni Francisco Turko Boayes, na inapod man na W.G. VINZONS TRAVELLING GUERRILLA OF THE PHILIPPINES. An grupong ini naapod man na Travelling Vinzons Guerillas.

Si Boayes nanombrahan na alkalde kan Daet, Camarines Norte (1945-46) pakatapos na gayo kan Ikaduwang Gerang Pankinaban. 

Siya may dugong Siryano.




#Article 507: Leon Aureus (342 words)


Si Leon Sa. Aureus (1908-1969) sarong lider nin mga gerilya kan ika-2 Gerang Pangkinaban laban sa mga Hapon, sarong peryodista, sarong alkalde. Siya an pinakainot na alkaldeng nagtukaw (Desyembre 15, 1948 - Desyembre 1951) kan an Syudad nin Naga nagin nang sarong independienteng syudad sa kusog kan Akta Republika Nu. 305. 

Kan panahon nin gera, siya an nagin Executive Officer kan si nabilog na armadong resistensya na inapod na Tangcong Vaca Guerilla Unit. An grupo ninda, katuwang an ibang grupong gerilya, naagaw sa kontrol kan mga mananakop na Hapon an munisipyo kan Naga nin pirang aldaw. 

An saiyang ama iyo si Vicente Aureus, na nagin alkalde kan Libmanan, Camarines Sur. An ina niya sa pagkadaraga, an darang apelyido Salem. An napangagom niya iyo si Angeles Javier, na namundag sa Samar. An mga aki niya iyo sinda  Leonor, na naagom si David Briscoe, sarong Amerikano, si Angeles, si Vince,  asin si Leon, Jr.

Kan matapos an gera asin matoninong na, siya pignombrahan ni Pres. Elpidio Quirino bilang  alkalde kan Naga kan ini, sa kusog kan Ley Republika 305, na inaprobaran  kan Des. 15, 1948, ginibo nang sarong syudad na independiente sa probinsya. Nagtukaw siya abot Desyembre 1951. 

Sa eleksyon kan Nob. 13, 1951, siya guminana komo kandidato para alkalde asin nagtukaw siya sa pwesto poon Enero 1952 sundo' Agosto 1953, alagad huli sa sarong rason pinagsalidahan na siya ni Anastacio M. Prila paglaog kan Septyembre 1953.

Siya an kagtogdas kan peryodikong semanal na Bicol Mail kan taon 1953. Kaamayan pa kaini, siya, kabakas si Elias Corporal sa pagpublikar nin sarong peryodiko, an The Bicol Pioneer-Herald (1933-1939), kun saen siya an nagin saro sa editor.

Saiya ipinangaran an sarong lansangan sa siyudad nin Naga, an kalyeng nagbabaktas sa Kalye Magsaysay kun saen sa poro namomogtak an Naga City Science High School. Ini sa pagtaong onra saiya bilang pinakaenot na alkalde asin bilang saro sa kagtogdas asin opisyal kan grupong gerilya na iyo an Tancong Vaca Guerilla Unit. Sa kanto kan Kalye Leon Aureus asin Kalye Magsaysay yaon namogtak an dati niyang pinag'erokan na harong.




#Article 508: The Olivera Brothers (566 words)


An The Olivera Brothers o An Magturugang na Olivera sarong grupo nin mga parakantang magturugang. Sinda anas namundag asin nagdarakula sa Syudad nin Naga, Filipinas. An grupong ini nabilog kan taon 1986 asin an magturugang iyo sinda Jose, Cesar asin Allan Olivera. May beses an matua nindang tugang na si Danilo nabali sa grupo, asin komo quartet, an  kapot niya piano o gitara.

An mga magurang ninda iyo sinda Laurente Olivera na namundag sa Tabuco, syudad kan Naga asin si Elisa Arteta, na namundag sa Tinago, Syudad nin Legazpi. Sampulo sindang magturugang na makangalas ta, maliban sa duwa (Nemesia asin Corazon), anas nagin mga propesyonal na mga parakanta. An sampulong ini iyo sinda: Nemesia, Danilo, Jose, Winifredo, Zenaida, Cesar, Corazon, Nelson, Allan asin Joel, na nasambit sa pasurunod na edad.

Bilang naggururang dara an pambihirang talento sa pagkanta, sinda nakaabot'abot na kun saen-saen sa pagpamalas asin paglinga sa rinibong mga paradangog paagi kan saindang nakakawiling mga awit, na sabi ninda, sobra sa sanggatos na kanta an yaon sa saindang  repertoire.

Sa tataramon nin Ingles na mga kanta, magian na nadadara ninda an mga kanta kan Lettermen, an ki Tom Jones, Engelbert, Platters, Louie Amstrong, The Beatles, asin mga iba-ibang awit-banwa o folk songs arog kan dinadara na John Denver asin James Taylor asin iba pa.

Sinda sayod man na tataong mag'awit kan mga maririkas, nag'oro'olaptik na togtog kan mga kantang Espanyol arog kan Rancho Grande, Besa Me Mucho, Quien Sera, El Buro Su Carbon, Solamente, Eres Tu, asin La Ultimo Noche. Sinda man mahusay magtimplang kanta kan mga bantogan na awit Tagalog, klasikal o moderno.

Bilang bangot sa banggi, kun an saindang pinagkakantahan na lugar dakul bikolano o mga Bikolano, dai ninda nalilingawan ikanta an mga mapongaw na awit Bikolnon o idto man mga makangising mga kanta na dai nanggad nalihis na biyo naghaharakatak an mga paradangog ta nasasabotan tolos an mga patuya' o pasubang kahulogan kan kinakanta.

Sa linyada nin mga Kantang Bikol na harani sa puso nindang iti'yaw iyo an Boses ni Lolo, Sarong Banggi, Historia de Un Amor na nagigin Istorya kan Duwang Pagkamoot asin To all the Girls I Loved Before, na may makapupusngak na bersyon sa Bikol.

Sa saindang trio, gabos sinda mga vocalist na nagriribay'ribay sana sa pagkanta ngane dai manganaan an halanohan pero si Jose kapot an rhythm guitar, si Allan man an lead guitar asin si Cesar upright bass. Si Jose (na makangalas bisto man sa pangaran na George) may talento sa pagkantang huna mo naglilimogmog an boses, nagkakaga'ka', malagong asin hararom na garo ginogoyod.

Bilang trio na parakanta, naabot na ninda an Penang, Malaysia (nagkanta sinda duman sa Casuarina Hotel, apat na bulan, 1990), an Seoul, South Korea (nagkanta sa Hyatt Hotel, 1994-1995) asin sinda pabalik-balik sana sa Manila sa pagkanta sa mga resto bar arog kan Molave Cafe, Club Niwa, Buenelia Plaza Cafe. Dati regular sindang nagtotogtog sa Naga sa Lolo's Bar kun Domingo dawa totoo sige man an kanta ninda sa mga kasalan, mga espesyal na tiripon asin sa mga  okasyon.

Kan mas amay pang mga taon, 1972, an magturugang na Jose, Zenaida asin Winifredo nagbilog nin sarong banda na inapod nindang Supreme Conclusions. May lima pa sindang kaapil igdi na bako nindang mga tugang, alagad anas sinda mga Bikolano. Ini naghaloy na gayo asin nagkasiriblagan sana kan taon 1983. Bilang dakulang grupo, halawig na pabalik-balik sa Hapon sa pagtogtog pero sinda nakabase sa Olongapo.  




#Article 509: Ataki sa Pearl Harbor (331 words)


An pag'ataki sa Pearl Harbor (o, Operasyon Hawaii, Operasyon Z, na iyo an pag'apod kan Kwartel Heneral kan Imperyong Hapon) sarong sorpresang paglusob na kinondukta kan Hokbong Pandagat nin Hapon Desyembre 7, 1941 na iyo an nagtolod sa Estados Unidos na makadamay sa Ikaduwang Gerang Pankinaban. Tuyo i kan Hapon na mawa'ran kakayahan an Amerika , orog na an saiyang Flota Pacifico, na magpapel sa pinagbabana'bana na gera kan Hapon na gigibohon laban sa Britanya, Nederlandya asin sa Estados Unidos igdi sa Sur-subangan kan Asya. An paglusob pinagduwang pagsasakyada kan mga panggerang mga eroplano kan Hapon na nag'abot sa bilang na 353, hale sa anom na aircraft carriers. 

An pag'ataki nagresulta sa paglubog kan apat na boque de guerra mga bapor kan Hokbong Pandagat kan Estados Unidos, asin pagkarapak kan apat pa. An mga Hapon nalunod o naraot man an tolo pang cruiser, tolong destroyer, sarong minelayer, napaboag 188 eroplano panggera, asin sa mga personahe 2,401 an nagadan, 1,282 an nagkarulugadan. An estasyon nin enerhiya, an shipyard, an seksyon nin mantensyon, an sarayan nin mga torpedo asin gasolina, asin siring man an mga doongan kan mga submarino kaiba an mga edispyo naghaharong kan mga kwartel, dai man natamaan. Sa lado kan mga Hapon minimal an danyos, 29 sanang eroplano, apat na saradit na submarino asin 65 tauhan an nagkagaradan o nalugadan.

An pag'ataking ini sarong mayor na sagupaan sa Ikadwang Gerang Pankinaban. Nangyari ini bago an pormal na deklarasuyon nin pakikigera. Si pag'ataki asin an bigla asin palipat na gayo na pakagibo kaini, iyo an duwang paktor na naghira kan opinyon publiko sa Amerika na dati mayong pakilabot, ngonyan resulta kaini, naglobo an suporta para sa direktang pagpaki'aram sa gera. Nadugangan pa ini nin makuring hogophogop asin pagtapsok kan Amerika sa gera sa Europa kan an Alemanya, na mayo man nin tratado sa Hapon, pulospugos man nagdeklara nin gera. An Presidenteng si Franklin D. Roosevelt tolostolos pigbantolin na an aldaw na Desyembre 7, 1941 aldaw na matatala' bilang Aldaw nin Kalapastangan. 




#Article 510: Isoroku Yamamoto (274 words)


Si Isoroku Yamamoto (山本 五十六, Yamamoto Isoroku?, 4 Abril 1884 – 18 Abril 1943) iyo an Poon na Komandanteng Pandagat na namamayo kan nagputok an Ikaduwang Gerang Pankinaban.

Namundag siya sa Nagaoka, prefectura kan Niigata. An ama niya iyo si Sadayoshi Takano (高野 貞吉, Sadayoshi Takano?). An ngaran na Isoroku boot sabihon sa antigong Hapon 56 ta siya namundag ngane kan an ama niya nag'eedad nang 56.

Siya nagklase sa Akademya Pandagat kan Etajima (Hiroshima) kan 1901 asin nagtapos kan 1904. Kan 1905, durante kan gera ruso-hapon siya nakadamay ta direkta siyang yaon sa sagupaan kan Tsushima laban sa Flota Baltika kan Ruso. Igdi sa sagupaan na ini, naputolan siyang duwang moro. Bago kaini, siya natoka sa iba-ibang bapor sa Dagat Pasipiko.

Siya an almirante asin arkitekto sa paglusob sa Pearl Harbor kan Des. 7, 1941.

Siya nagadan kan Abril 18, 1943 kan an saiyang nasasakayan na eroplano, sarong transport, an T1-323, nasabat asin napa'asak-asakan nin paputok sa masinggan ni Primer teniente Rex T. Barber asin an eroplano diretsong nagbulasok na nagsusulo. Si Yamamoto may tama sa abaga asin sarong bala naglaog sa salang asin luminagbas sa mata. Kuta an tuyo niya iyo an pagbisita kan mga kamugtakan sa Habagatan Pasipiko apesar kan mga patanid saiya kan mga sakop niyang tauhan na dai na magruta duman ta delikado asin maabangan kan mga Amerikano. Totoong masusukit an ruta niya sa paglayog ta nabagat asin nabuyagyag an mga mensahe kan Hapon dapit kan saiyang pagpasiring sa Pasipiko. Naglagpak an saiyang nasakayan na eroplano sa Islang Solomon.

An pangyaring ini dakulang ikinaluya nin boot kan Hapon asin dai na ngani ngona ipinaisi sa publiko an saiyang pagkagadan.




#Article 511: Ginutaan na santol (188 words)


An ginutaan na santol luto kan kinodkod na laman kan bunga nin santol sa guta' kan niyog.

Andamon an mga minasunod na sangkap:

An Pagluto:  

Enot, pugaan magkaduwa o tolong beses an kinodkod na santol ngane mahale an  parong tigsom. Gumibo nin guta' pero sa kawali an enot na ikaag ngona iyo idtong panduwang guta'. Ikaag na an mga rekado arog kan sibulyas, bawang, dikit na lâya, asin paminta.Ikaag naman an balaw na hinugasan sa tubig pero dai pagpugaon. Pabulosan sana nin tubig sa saraan. Ikaag naman an karneng pigpiridaso. Parteng samsam an pilion ta may dikit na taba saka may laman. Halaton na magbuladbukad. Namitan kun may tamang askad.  Kun ika tagaCamarines, mas maray an balaw Calabanga ta bakong sobrang askad. An balaw Daet maaskadon asin dai angay sa lutong ini. Pigtataga'ukag ngane sarama an pagkaluto saka dai magtotong sa irarom.

Pag'ati kan guta', ikaag naman an giniris na sili (ini kun gustong medyo maharang an luto). Dangan ikaag na an lipotok na guta'. Iyo ini su enot na pinuga' sa paguguta' kan niyog. Ukag'ukagon. Halaton na maghitsura nang naglalana'lana ta kun siring na, seguradong luto na.




#Article 512: Santol (452 words)


An santol (sa Ingles, inaapod man na wild mangosteen, sandorica) (Sandoricum koetjape, syn. S. indicum asin S. nervosum; Sandoricum ternatum Blanco) iyo an apod sa tinanom asin sa prutas kaini. Saro ining tinanom na tropikal na nakukua asin lakop sa Sur-Subangan na Asya.

An santol tinutubod na tubong tal sa dating Indotsina asin sa Peninsular Malaysia asin napalakop na sana Indya, Borneo, Indonesya, sa Molukas, Maritius asin sa Filipinas. An tinanom na ini pigkukultibar asin pig'aataman sa mga rona' na ini asin an mga prutas kaini sa tamang panahon dagya' nanggad sa mga saodan.

Igwang duwang klase o kasta an bungang santol na kan enot huna duwang magkasuway na species, an giyaw asin an pula. Pareho may kublit na mahimpis. Nakakakan ini asin matagok. An kunab kaini mahamis o maalsom asin sa laog may pisog na kayumanggihon.

An tinanom na ini pwede naabot sa 150 pye na langkaw. May mga godol-godolon na dahon asin may burak na kolor rosa o berdeng-giyaw na naabot sarong sentimetro an laba.

An bunga kaini sinasakat kun gugunoon o sinisikwit nin halabang panikwit. Pwede kakanon na dai na lutoon ta hinog naman. Pwede man na lutoon siring sa ginutaan na santol, gibohon dulse o atsarahon. An pisog mismo dai kinakakan, pwede makabalikogkog kun humuros sa halanuhan, o kun mahamil, makalabot nin bituka.

An kahoy kaining santol magayon na materyal sa konstruksyon huli ta dakul asin bakong maipo asin maray itrabaho ta bakong sobrang tagas saka magayon an supat. An tinanom mismo nataong limpoy. An ubak asin dahon kaini ginagamit man na pandapog. An ibang parte kan santol maray daa na pampakupos gatok, An kemikal na nahihiris sa kahoy may anti-kanser na bantig asin an mga hiniris sa pisog maray na panggadan sa mga insekto.

An kahoy na ini yaon parati sa mga umidong lugar na tropikal asin natalubo sa alontagang pantay sa dagat sagkod sa langkaw na naabot 3,000 pye lampas sa lebel kan dagat. Mas matubang siya sa mga hararom asin organikong daga, asin duman sa marahay na pagka'oro-oltan nin oran sa laog kan taon. Totoo, natagal man niya asin daing gayo apektado kun halawig an panahon nin tig-init. An lagwat nin pagtanom kaini dapat 20-25 pye. Nangangaipo ini nin pataba' magkaduwang beses sa taon ngane maray an pagtalubo. An tanom na pinatambo' sa pisog nabunga sa laog nin 5 o 7 taon na edad pero kun marcotted nabunga tolos sa laog sana nin 3 o 4 na taon. An santol na tinanom mabinunga. an santol na yaon na sa panahon nin pagbunga pwede magunoan nin 18,000 sagkod 24,000 na prutas taon-taon. Sa Porto Riko asin Florida an tigburungahan kaini bulan na Agosto asin Septyembre, sa Filipinas poon Hulyo sungdo' Oktobre asin sa Malaya, Hulyo, Hunyo.




#Article 513: Guyabano (247 words)


An guyabano (Annona muricata; syn. A. sericea Dunal sa Correia, M. P., (1984), A. macrocarpa Wercklé, A. bonplandiana H.B.  K., A. cearensis Barb.Rodr., A. coriacea, Guanabanus muricatus (L) sarong klaseng tinanom na tubong tal sa Mehiko, Sentral Amerika, sa Caribbean, asin sa amihanan kan Sur Amerika. Ngonyan,  nagtutubo na sa dakul na parte kan Sur Subangan na Asya. 

An guyabano angay sa mga lugar na halangkaw an pagka'alumahad asin sa mga mainit na imbyerno (winter), anoman na temperatura hababa sa 5 *C makawsa nin pagkaraot kan mga dahon asin mga sanga-sanga asin sa temperaturang hababa pa sa *3 C pwedeng ikagadan na kaini. 

An namit daa kaini maibaing sa pinagsalak na namit kan pinya asin strawberry na nagrarani sa namit man kan mga aranghita, na may malomhok na mapulotpulot na panamit asin pagkagat siring sa tipong asin batag. An iba man nasabi sa kagat nakaagid sa atis asin biriba pero mas matagok asin nagtubig-tubig. An prutas na ini medyo mapawot kakanon ta an balodbod niya pano nin mga darakulang pisog, an mga matagok na laman niya na nagdadamilot napalibotan nin mga ma'awat na membrano. Mas marhay pa logod na ini pugaan kan tagok niya na inomon kisa direktang ra'ngoton. An guyabano ginigibohan naman nin arak.

Sinasabing an guyabano mabantig na panlaban sa mga kanser na helang, 10,000 na beses mas maratom daa sa chemotherapy, makusog na paragadan sa mga impeksyon huli sa mikrobyo o fungus, pinapatibay an immune system laban sa mga mararang impeksyon na pwedeng ikagadan.




#Article 514: Lukban (312 words)


An lukban (Ingles, Chinese grapefruit, pomelo) (Citrus maxima o Citrus grandis) sarong klaseng prutas asin iyo man an apod kan tinanom kaini. An prutas na ini sarong sitrus na tubong tal sa Sur-Subangan na Asya. Ini parati mapòsaw na berde o giyaw kun hinog na, na may maputing (minsan rosarosa o mapula) laman asin may mahibog na kiri. Ini na an pinakadakulang sitrus na prutas, 15-25 sentimetro sa pagkabilog niya.

Iba pang arapodan kaini sa Ingles: pummelo, pommelo, jabong, lusbo fruit, pompelmous asin shaddock. Sa Pakistan asin sa Apganistan apod kaini chakotara.

Ini malungsi na berde o giyaw kun pahinog na, na may mahamis asin puting laman na nagsusuruway na garo panudok asin igwang patos nin mahibog na malomhok na ubak (albedo). Ini an pinakadakulang bunga nin tinanom na sitrus. . An bistohan kan sitrus na ini yaon sa hitsura kan dahon: maririparo an sadit na paro-pakpak sa pag'oltan kan takogong asin mayor na dahon. 

An namit kan lukban mahamis na maoro-anta'. An maputing patos kaini sa palibot kan laman dai nakakakan. An ubak kaini minsan ginigibong marmalade, dinudulse. Sa Brasil, an mahibog na ubak nagagamit sa mahamis na konserba pero an balodbod niya inaapon na. An masagom na patos sa laman ginagamit man daa na pangsaromsom sa mga kakanon na masarsa ngane paagi kaini masopsop an sarsa o katabaan sa giso. 

An prutas na ini nakalaog sa Hapon dara kan sarong Kantones na kapitan durante kan An'ei era (1772–1781).

Igwa ining duwang variety, sarong mahamis na may puting laman, asin an saro maalsom na may rosa-rosang laman, asin ining huri mas ginagamit na dekorasyon sa altar imbes na kakanon an bunga. An bungang lukban daa saro sa sangkap kan inapod na forbidden Fruit, sarong arak na antigo na, na nagpoon pa kan kaamayi nin ika20ng siglo, na may salak man tangguli asin  brandy. Ini mas sinasalak sa inapod na Dorchester cocktail.




#Article 515: Bogo, Cebu (124 words)


An Bogo (Sugbuanon]: Lungsod sa Bogo, Tag. Bayan ng Bogo) sarong banwaan sa parteng amihanan kan probinsya nin Cebu, Filipinas. Susog sa senso kan 2007, igwang 69,123 kartawo na nageerok igdi. 

An Bogo nababanga sa 29 barangay.

Sa plebesito para sa pagigin syudad kan Bogo, na ginibo kan Hunyo 16, 2007, 97.82% kan mga botante nag'oyon na magin syudad ini. Ipinag-bantolin ni dating Representanteng si Clavel Asas-Matinez na  kun siring ratipikado na an bagay na pagkasyudad kan banwaan.

Alagad, kan Nobyembre 19, 2008, an syudad kan Bogo ibinalik sa dating pagka-banwaan sana, kairiba an 2 pang syudad sa Cebu asin an 13 iba pa sa bilog na Filipinas huli ta an mga ini dai nakaabot sa mga maninigong  kairipuhanon ngani pwede sindang gibohon syudad. 




#Article 516: Godehardo Calleja (126 words)


Si Godehardo Belen Calleja (namundag, 1937)sarong kagubay na Bikolanong parasurat, tagapagpalagdâ asin tagapakarhay kan literaryong babasahon na Burak, sagkod kagrugaring kan paimprentahan na Balay Ibalon. Siya namundag sa Bacacay, Albay asin nag-iirok sa Kanada.

Ginawadan nin onra kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon an saiyang publikasyon na Burak kan 2008 asin nin Masirang na Bitoon kan Kabikolan kan 2005. 

Siya pinangaki ninda Ambrosio Calleja asin Severina Belen asin nagkaigwa nin doseng tugang na duwa kaini iyo sinda Dyonisio asin Elvira Garcia. Igwa man siyang duwang aki na an saro iyo si Maria Angelica. 

Siya sarong microbiologist, parasurat nin mga literaryo asin sayantikong mga artikulo sa mga internasyunal na magasin arog kan American Men and Women of Science na pinupublikar sa Estados Unidos nin Amerika.




#Article 517: Burak (babasahon) (145 words)


An babasahon na Burak sarong magasin na pinapakarhay asin ipinapalagdâ ni Godehardo Calleja. Pirang ulit na ining nagluluwas,  Sarong rambong na Burak [#1-#50] kan taon 2003, Paburukadon sanggatos na Burak [#51-#100] kan taon 2004, Bulawan baga, Burak palan [#101-#150] 2005, Burak muna bago bunga [#151-#200] kan taon 2007, Mga Burak sa Kadlagan [#201-#250] kan taon 2008, Sampulong taon kan Burak [#251-#300] kan taon 2009, Burak kan satuyang kamuyahan [#301-#350] kan taon 2010, Sa mga Burak, naglalayaw-lyaw [#351-#400] kan taon 2011 asin Burak na magigi pa [#401-#450] kan taon 2012. An mga tukdang literaryo kan mga Bikolano bakô sana sa Kabikolan alagad dawà sain na parte kan kinàban inaakò kaini. Ini tanganig matàwan dalan na mabasa asin matalâ sa pagtaong-agyat sa mga parasurat na magpadagos kan saindang apisyon.

Ginawadan an babasahon kan Inot na Premio Bibiano Sabino sa 2008 Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon.




#Article 518: Kabulig-Bikol (457 words)


An Kabulig-Bikol sarong kasararoan panliteratura nin mga parasurat sa mga tataramon na Bikol. Kamàwotan kan organisasyon na anduyogan asin pabantogon an arte asin kulturang Bikolnon. Pinapamayohan ini ngunyan ni Marissa Redburn.

Sarong kasararoan na inapod Kabulig Bikol Writers Association an minuknâ ni Maria Lilia Realubit kan 1993 kaiba an mga kapwa paratukdong parasurat sa Unibersidad kan Pilipinas.

Sa Syudad nin Naga minuknâ an organisasyon nin mga parasurat kaapíl sinda Francisco Peñones, Jr., Gabriel Bordado asin Honesto Pesimo, Jr. kun sain si Rudy Alano an nagin pinakainot na pamayó kan grupo. Bago kaini, hinihimò ninda Estelito Jacob, Dennis Gonzaga, Niño Manaog asin Rizaldy Manrique an sarong grupo na aapodon na Barukikik. Sa suhestyon ni Peñones na buhayon na sana an Kabulig, namuknâ an bagong organisasyon sa siring na ngaran. Nagin kabali man digdi sinda Carlos Arejola, Marissa Reorizo-Redburn, Judith Balares-Salamat, Kristian Cordero, Vic Nierva, Jason Chancoco, Aida Cirujales, Bernardo Miguel Aguay, Jr., Irvin Sto. Tomas, Jerome Hipolito, Jusan Misolas asin Kevin de Quiroz. Kan 2010, nakitakód an grupo sa Ang Ladlad, sarong organisasyon nin mga baklâ sa Filipinas. An iba pang nagin pamayo kaini iyo sinda Jacob asin Nierva. Abril 17, 2010 kan tugdason an Parasurat Bikolnon ni Aguay, Redburn asin iba pang pag-iriba sa Kabulig-Bikol.

Nag-reorganisar an grupo kan 2012 asin naiparehistro bilang Kabulig-Bikol Inc. sa Securities and Exchange Commission bilang non-stock corporation. An mga myembro kaini iyo sinda Estelito Jacob, Francisco Peñones Jr., Honesto Pesimo Jr., Marissa Reorizo-Redburn, Rizaldy Manrique asin Paz Verdades Santos.

An Girok sarong programa na sarong banggi nin mga rawitdawit na erotika kan Kabulig Bikol. An programa sa sarong pamanggi igwa nin katuyohan na  makalikom nin pondo para sa kawsa kan reorganisadong organisasyon. Ginibo ini kan Oktobre 27, 2012 sa Señor Avelino’s sa Abenidang Bagumbayan, Syudad nin Naga. Nasundan pa an siring na okasyon nin nagkapirang beses.

Kan 2018, ibinungsod kan organisasyon an Kabulig Writers Prize, sarong premyo sa pagsurat nin rawitdawit na erotika kun sain ginana ini ni Emmanuel Barrameda kan Virac, Catanduanes. Sa ikaduwang edisyon kan patiribayan sa pagsurat nin usipon pan-aki, ginana ni Jaime Jesus Borlagdan kan Syudad nin Tabaco an inot na premyo. Kan 2019, napili an saiyang nobeletang Sa Ika-tolong Aldaw ni Anthony Diaz sa First Book Grant na pinadrinohan kaini huli kan LJ Graphics Literacy Exponent, Inc.  

Gikan an tataramon na kabulig sa pinagsugpon na katagang ka- asin bulig (sa Waray: buli o saróng bulig na batag) na an boot sabíhon iyo pigpaparàsan o pigtuturuwangan na darahón sa paági nin pagpàsan sa abága. An tataramon na iní pigpapatungdan man an sarong bulig na batag o ano pa man na bungang namuràngot. Yaon man ini sa tataramon na Kapampangan asin sa Cebuano na nangangahulugan na taong katuwang o katabang sa sarong gibohon siring man kasabwat o kakomplot.




#Article 519: An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw (7246 words)


An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw (pinahalipot bilang LDS na Simbahan, kun minsan pinag-aapod na Mormons na Simbahan) iyo an pinakadakulang relihiyosong denominasyon na pinaggigikanan kan Kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw na pinagpundar ni Joseph Smith, Jr. circa 1830. Sa presente, an simbahan igwa na nin sobra sa 55,000 na mga misyonero sa bilog na kinaban asin kamiyembrohan na sobra sa 14.7 milyon . Ini pinagranggohan kan Konseho Nasyonal nin Mga Simbahan  bilang ikaapat sa pinakadakula na Kristiyanong denominasyon sa Estados Unidos 

An mga parasunod kaini pirmehang pinag-aapod bilang mga Banal sa Huring-aldaw, LDS, o Mormons. Sinda minakonsidera kan saindang mga sadire na parte kan Kristiyanidad. An teolohiyo kan LDS na Simbahan minabale kan mga doktrina nin Kristiyano nin Restoryanismo (Restorationism via Joseph Smith, Jr.), milenyalismo (millenialism), kontinuwasinismo (continuationism), penal na karibayan (penal substitution), o porma nin Apostolikong Kasanglian (Apostolic Succession), pagsikwal sa orihinal na kasalan (original sin), pagbubunyag sa paagi nin paglubog (baptism by immersion), asin an Eukaristiya (pinag-aapod bilang Sakramento). An teolohiko kan LDS minasikwal kan lipas na apostolikong mga kredo (post apostolic creed). Sinda naniniwala sa sarong plano nin kaligtasan (plan of salvation) na minabale sa mga grado nin kamurawayan (degrees of glory), sarong kalaenan kan teosis (theosis) na pinag-apod na eksultasyon (exaltation) na minabale sa posibilidad nin mga mortal na tawo na makapagmana sa kamugtakan nin Diyos sa pagkatapos nin buhay, asin mga ordinansa, na an iba sainda pinaggigibo sana sa laog kan mga templo kan LDS. An Simbahan igwa nin bukas na kanon na minabale kan apat na mga teksto nin mga kasuratan: an Bibliya  (pareho an Luma asin Bagong Tipan), an Libro ni Mormon(Book of Mormon), an Doktrina asin mga Tipan (Doctrine and Covenants), asin an Perlas nin Dakulang Kahalagahan(Pearl of Great Price). Iba pa sa Bibliya, an mayoriya kan LDS na kanon minabilog sa kapahayagan na diktado ni Joseph Smith, asin kabali an komentaryo asin eksegesis  manungod sa Bibliya, mga teksto na pinagladawan bilang nawawarang parte kan Bibliya, asin mga libro na pinagsasabing sinurat kan mga propeta asin pinagpasa sa kada henerasyon.

An LDS na Simbahan pinag-organisa sa sarong hirarkikal na estruktura na primerang pinagpamahalaan sa paagi nin mga kalalakehan, kaiba an mga kababaehan na may mga ginagampa na magpangenot sa ibang mga kababaehan asin kaarakian. An mga Mormons naniniwala na si Jesus an namamayo kan simbahan sa paagi nin kapahayagan, asin nagpili nin sarong solong tawo, na pinag-aapod na “an Propeta” o Presidente kan Simbahan, bilang iyo an tagapagtaram ni Jesus sa kinaban. An Presidente sarong parte kan Enot na Panguluhan  nin tolong tawo, na iyo an nagpapamayo sa sarong Korum nin Doseng Apostoles  asin iba pang darakulang mga kahawakan (pinag-aapod na Korum) kan heneral na mga awtoridad , na iyo mismo sa sadire ninda an nagpapamayo sa hababang kadena nin pagpapamahala sa lokal na mga pankongregasyon na mga lideres. Sa lokal na antas, ining mga miyembro kan pagkasaserdote  pinagpipili gikan sa mga liyeta (Laity)  asin bulanos na nagtatrabaho sa boluntaryong paagi na mayong kabayaran. An mga miyembro, kabali na an mga klerigo, pinaghahagadan na magdonar nin sarong bilog na ikapu  kan saindang kita sa Simbahan. An simbahan igwa nin sarong makusog na pankulturang impluwensiya sa mga miyembro kaini, asin naninindugan sa nagkapirang numero nin pampubliko, asin pangobyernong mga isyu. Ini iyo an aktibong nagtutukdo nin ebanghelyong simbahan, asin minapadara nin tutok-panahon na mga misyonaryo  sa haros bilog na mundo, na iyo an tunay na responsable para sa mabilison na pagtalubo kaini.

An historiya kan LDS na Simbahan tipikong pinagbaranga sa tolong halawig na peryodo nin mga panahon: (1) an amay na historiya sa panahon na buhay pa si Joseph Smith, Jr. na iyo an komon sa gabos na Kahiroan nin mga Banal sa Huring Aldaw na mga simbahan, (2) sarong “kapanahunan nin mga pioneer” (pioneer era) na yaon sa irarom kan pagpapamahala ni Brigham Young asin kan saiyang ika-19 siglo na mga kasangli, asin (3) sarong modernong kapanahunan na nagpoon sa paglik-ad kan ika-20 siglo siring na an praktis kan poligamiya dae na ipinagpadagos.

An amay na historiya kan LDS na Simbahan  pinaghiras sa iba man na mga denominasyon nin Kahiroan nin mga Banal sa Huring Aldaw, na an gabos minapaorog ki Joseph Smith, Jr. bilang pundador kan saindang relihiyosong tradisyon. Si Smith enot na nakagana nin sadit na mga parasunod kan huring parte nin 1820 mantang siya nagdidikta pa kan Libro ni Mormon, na saiyang pinagsabi na sarong salin nin mga tataramon na mananagboan sa sarong iribahan na laminang bulawan na pinaglubong harani sa saiyang estaran sa sulnupang parte nin New York kan sarong katutubo na Amerikanong Propeta. Si Smith nagsabi na siya igwa nin kakontak na sarong anghel na si Moroni, na iyo an nagtukdo saiya kan lokasyon nin mga lamina asin an nag-andam saiya para sa sarong pagganap bilang sarong relihiyosong lider.

Kan Abril 6, 1830, sa sulnupang parte kan New York, si Smith nag-organisa kan enot na panrelihiyosong ligal na simbahang entidad, an Simbahan ni Kristo . Sa irarom kan batas nin estado, katahawan nin tolo asin siyam na mga persona ang pinaghahagad. Bilang pundador kan Simbahan, si Joseph kabali asin nagpili nin lima pang ibang mga tawo: An saiyang tugang na lalake na si Hyrum asin Samuel H., Oliver Cowdery, David Whitmer, asin Peter Whitmer, Jr., na sa saiyang duwahang kuwarto sa Fayette, New York na estaran an pangyayaring ini nangyari na igwa nin haros 60 na mga katawohan an presente. An mabilison na nakapagguno nin mga parasunod, na pinaghihiling si Smith bilang sarong propeta. Kan sa ika-1830s, an mga misyonaryo kan simbahan nakapagkombirtido nin rinibo na mga bagong miyembro asin nag-establisa nin mga panluwas na sangay sa Kirtland, Ohio asin Missouri, na kun saen si Smith nag-intensiyon na magtugdok nin sarong “siyudad nin Sion”(Zion City). Kan 1838, si Smith naghale sa Kirtland pasiring sa Missouri matapos na pinag-akusaran nin salang paagi nin pagbabangko  kan panahon nin  pinansiyal na kasiribotan kan 1837. Sa Missouri, an Simbahan nagsapo nin makoniot na persekusyon, asin sa sarong giyera laban sa bakong mga Mormons na paraerok nagpoon na magsiklab, na nagtulak sa opisyal na kasugoan nin pagpuho kan simbahan  sa Missouri.

Pagkatapos sa Missouri, an simbahan nagtugdok kan siyudad nin Nauvoo, Illinois, na kun saen si Smith nagsirbe bilang mayor asin lider kan mga milisya. Bilang lider kan simbahan, si Smith nagpahayag man kan konsepto nin dakol na pag-agom (plural marriage), asin nagtukdo nin sarong porma nin teokratikong Milenyalismo (Millennialism) na saiyang pinag-apod na “teodemokrasya” . Bilang sarong resulta kan publikong dae pag-uyon mapanungod kaining duwang isyu, si Joseph Smith, Jr. asin an saiyang tugang na lalake na si Hyrum Smith (panduwa sa linya kan Panguluhan), pinaggaradan kan Hunyo 27, 1844 sa paagi nin anggot na mga mandarambong.

Pagkatapos kan pagkagadan ni Smith, sarong krisis nin pagsangli (Succession Crisis) an nangyari, asin an mayoriya kan mga parasunod ni Smith an nagpili ki Brigham Young bilang iyo an saindang lider. Si Young nagin dukot na kaantabay ni Smith asin iyo an pinakasenyor na apostol kan Korum nin Doseng Apostoles . An ibang grupo kan mga Banal sa Huring Aldaw nagsunod sa ibang mga lideres, asin nagporma nin iba kan iba pang mga denominasyon kan Kahiroan nin Banal sa Huring Aldaw 

Kan 1846, pagkatapos kan masakiton na eksperiyensiya sa Missouri (na nagpoon sa paagi kan sugo nin eksterminasyon pinagsugo laban sa mga Mormons) asin sa padagos na persekusyon sa Illinois, si Young an nagpamayo kan saiyang mga parasunod, an mga pioneer kan Mormons , gikan sa Nauvoo asin kan Estados Unidos na iyo an pinakadakulang puwersado na pagpapaharale sa historiya kan Amerika na iyo sa bandang huri an nabantog, kan 1850, bilang an Teritoryo nin Utah sa paghahanap kan relihiyosong kalayaan.

An grupo nagsanga paluwas asin kolonisado an sarong dakulaon na rehiyon na ngonyan bantog bilang an Koridor nin Mormon . Pinag-inkorporado ni Young An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-Aldaw bilang sarong ligal na entidad, asin inisyal na pinagpamahalaan pareho an simbahan asin an estado bilang iyo an teokratikong lider . Saiya man na pinagpublisa an dating nang sikretong praktis nin pag-agom nin dakol (plural marriage), sarong porma nin poligamiya .

Kan ika-1857, an tensiyon nagkusog giraray sa tahaw kan mga Mormons asin iba pang mga Amerikano, kadakli bilang sarong resulta kan mga katukdoan nin simbahan sa poligamiya asin teokrasiya . An Utah Mormon na Giyera  nagsiklab magpoon 1857 hanggan 1858, na nagresulta sa relatibong bilog na katuninongan na paglaog sa Utah kan Armada nin Estados Unidos , na pagkatapos si Young nag-uyon na magbaba gikan sa kapangyarihan asin pagsanglian nin sarong bakong Mormon na teritoryal na gobernador, si Alfred Cumming . Daeng pagkukulang, an LDS na Simbahan nangangaputan pa man nin signipikanteng kapangyarihan sa Teritoryo nin Utah   bilang parte nin sarong aninong pangogobyerno .

Sa pagkagadan ni Young kan 1877, siya sinundan nin iba pang mas makusugong na LDS na mga Presidente , na nakipagbingkilan sa mga kaggibohan kan Kongreso nin Estados Unidos  tanganing ipagbawal an dakol na pag-aagom nin mga Mormons. An komplikto sa tahaw kan mga Mormons asin kan gobyerno nin Estados Unidos  naglangkaw hanggan sa punto na kan 1890, an Kongreso pinagdis-enkorporado an LDS na Simbahan asin pinagsubasta an gabos kaining mga pagsasadire. Dae naghaloy pagkatapos kaini, an Presidente kan Simbahan na si Wilford Woodruff  naghayag nin sarong Manipesto na opisyal na pinagsususpinde an pagpraktis kaini. Maski na ngani na an Manipestong  ini dae minatunaw kan eksistidong dakol na pag-aragoman, asin dae bilog na nakapagpapundo sa pagpraktis nin poligamiya, an relasyon sa Estados Unidos markadong nagrahay pagkatapos kan 1890, na tangani baya an Utah pinagpabale na bilang sarong estado kan Estados Unidos . An relasyon mas lalong nagin marahayon pagkatapos kan 1904, kunsoarin na an Presidente kan Simbahan na si Joseph F. Smith  pinagsikwal an poligamiya  sa atubangan nin Kongreso kan Estados Unidos  asin naghayag nin sarong “Ikaduwang Manipesto”  na nangangapudan para sa gabos na pag-agom nin kadakol sa laog nin Simbahan na mag-untok. Sa kabilugang pangyayari, an simbahan nag-adaptar nin sarong palisiya na pag-ekskomunikado kan mga miyembro na mananagboan na naggigibo pa kan poligamiya asin ngonyan naghingoha na aktibong mag-distansiya ini gikan sa pundamentalista  na mga grupo na nagpapraktis pa nin poligamiya.

Sa panahon nin ika-20 siglo , an simbahan grabeng gayo an pagtalubo asin nagin internasyonal na organisasyon. Habang nagdidistansiya ini gikan sa poligamiya, an simbahan nagpoon na mag-enganyar, enot sa pinakaugat kan kulturang Amerikano, asin sunod sa internasyonal na mga kultura, lalo na idtong yaon sa Latin Amerika , sa paagi nin pagpapadara kan rinibong mga misyonaryo sa bilog na globo. Kan taon 2000, an simbahan naghayag na may 60,784 ining mga misyonaryo , asin an pankinabang miyembro kaini minaabot sa 11,068,861. Kan 2007, an miyembro nag-abot na sa 13,193,999.

An simbahan nagin sarong makusog asin pampublikong kampiyon kan monogamiya  asin an nuklear na pamilya , asin kun minsan minakawat na sarong prominenteng pagganap sa mga pampolitikang mga bagay, kabali na an pagkontra sa MX Peacekeeper Missile  na base sa Utah asin Nevada , nagkokontra sa Equal Rights Amendment , nagkokontra sa pagigin ligal nin pagsusugal , nagsusuporta sa pagbawal sa same-sex marriage , asin nagkokontra na isabatas an eutanasiya . Kaya lang, laen pa sa mga ibang isyu na pinagkonsidera kaini na manunungod sa moralidad, an simbahan maigot na pinagmantiner an posisyon na neutralidad politikal(political neutrality). 

Sarong bilang nin opisyal na mga pagbabago an nangyari sa organisasyon sa modernong kapanahunan. An saro sa signipikanteng pagbabago iyo an ordinasyon kan maitom na mga tawo  sa Pagkasaserdote kan 1978, na iyo an nagpabaliktad kan palisiya na orihinal na pinagpasunod ni Brigham Young. Igwa man nin peryodikong mga pagbabago sa estruktura asin organisasyon kan simbahan, tangani sanang maipag-uyon sa pagtatalubo kan organisasyon asin an danay na kadagdagang internasyonal na presensiya. Halimbawa, magpoon pa kan amay na 1900, an simbahan pinagpasunod na an sarong Programa sa Pagkasaserdoteng Korelasyon  tanganing sentralisado an mga operasyon kan simbahan asin darahon sinda sa irarom kan sarong hirarkiya nin pagkasaserdoteng kapamayuhan. Sa panahon nin Dakulang Katiosan , an simbahan man nagpoon na sa operasyon nin sarong sistema nin Pansimbahang Pangangalaga, asin ini naggigibo nin nagkapirang pantawong katabangan (humanitarian assistance) sa kooperasyon kan iba pang panrelihiyosong mga organisasyon.

An teolohiyo kan LDS na Simbahan konsistido nin sarong kasalakan sa biblikong  mga doktrina na may pinaniwalaan na mga kapahayagan asin ibang komentaryo kan mga LDS na mga lideres, partikular na gayo si Joseph Smith, Jr. An pinaka-awtoritabling mga pinaggigikanan nin teolohiyo iyo an kanon nin pagtubod kan apat na relihiyosong mga teksto , pinag-aapod na iyo an Estandarteng Mga Gibo . Ining apat na mga teksto minabale sa Bibliya, an Libro ni Mormon, an Doktrina asin mga Tipan, asin an Perlas nin Dakulang Kahalagahan. Sa pag-iriba kaining mga libro, an simbahan nangangaputan sa kapantay na pag-ingat, siring na an ibang estandarteng mga gibo an Libro ni Mormon, pinagsasabi kan simbahan na iyo an “Saro pang Tipan ni Jesukristo” na si Joseph Smith iyo an nagsalin gikan sa nakalubong na mga laminang bulawan . An simbahan pinagkarakteristiko an Libro ni Mormon bilang an mas pinakatama sa arinman na libro kan kinaban asin an panulok-gapo kan saindang relihiyon.

An Bibliya, parte man nin kanon kan simbahan, iyo an pinaniniwalaan na iyo “an tataramon nin Diyos mantang ini pinagsalin sa tama.” Haros pirme, an simbahan ginagamit an Awtorisadong King James na Bersyon . Kaya lang paminsan, mga parte kan sarong bersyon nin Bibliya  sa paagi ni Joseph Smith, Jr. an pinagkonsiderang pinaka-awtoritatibo. An ibang ekserpto kan Bibliya na pinagsalin ni Joseph Smith pinagbale sa Perlas nin Dakulang Kahalagahan, na minabale man kan pinaniniwalaan na mga pinagsalin ni Smith asin mga historical na mga bagay. An ibang historical na mga bagay asin pinaniniwalaan na mga kapahayagan mananagboan sa Doktrina asin mga Tipan.

An iba pang pinaggigikanan kan mga doktrina minabale sa seremonya para sa LDS na Pamanang Regalo, siring man sa mga pinagsasabi kan mga LDS na lideres. An simbahan nagtutukdo na an Enot na Panguluhan (an Propeta asin an saiyang mga tagapagpayo) asin an Korum kan Doseng Apostoles na mga Propeta , asin na an saindang mga paghuhulit pirmeng minagikan sa Diyos sa paagi kan Banal na Espiritu ; ang mga miyembro kan simbahan minauyon sainda sa regular na paagi bilang mga Propeta, tagakita, asin mga tagapagpahayag---ini publikong pinaggigibo sa kabangaan nin taon sa pankinaban na brodkast kan heneral na kumperensiya nin simbahan.

Sa kadagdagan sa paniniwala sa Bagong Tipan , an Pagka-Diyos(Deity) ni Jesukristo, asin an pagbabayad-sala  asin pagkabuhay-liwat ni Jesukristo , kadakol na mga katukdoan kan LDS an pinagkahirasan nin kadakol na ibang mga simbahan nin Kristiyanidad . Halimbawa, an Teolohiya kan LDS minabale sa paniniwala sa birhen na kamundagan ni Kristo, Milenyalismo  (paniniwala sa sanribong taon na paghahade kan pankinaban na katuninongan an masunod sa Ikaduwang Pag-abot ni Kristo) , pagsikwal sa orihinal na kasalan , pero may paniniwala sa pagbubunyag  sa paagi ni paglubog para sa kapatawaran nin lambang sadireng mga kasalan, pangadyeon sa Ama sa pangaran nin Ake, Apostolikong Pagsangli  (via sarong bisyon kan mga apostoles ki Joseph Smith), kontinwasyonismo , asin Restoryanismo  (an paniniwala sa sarong Dakulang Apostasya  na sinundan sa paagi nin sarong Restorasyon  kan Pagkasaserdote sa paagi ni Joseph Smith. An LDS na Simbahan nagtutukdo na ini iyo an sarong restorasyon kan pina-enot na siglong Kristiyanidad , asin an iyo sanang totoo asin awtorisadong Kristiyanong simbahan.

Daeng pagkukulang, an LDS na Simbahan naiiba sa kadakol pang ibang mga simbahan na yaon sa laog nin Kristiyanidad, asin an ibang mga Kristiyano dae naniniwala na an LDS na Simbahan kaparte kan Kristiyanidad. Sa opisyal na pananaw, an mga mayor na Kristiyanong denominasyon hinihiling an LDS na Simbahan bilang nagtitindog na iba sa kredal na Kristiyanidad, sarong punto na an LDS na Simbahan mismo habong makipagbingkilan. Gikan sa perspektibon nin mga Kristiyano na nangangaputan sa mga kredo , an pinakasignipikanteng parte nin kalaenan iyo an pagsikwal kan LDS na Simbahan sa ekyuminikal na mga kredo siring baga sa Nicene Creed , na minakahulugan sa predominanteng pananaw kan Kristiyanong Diyos bilang sarong Trinidad  kan tolong separadong mga persona na may “sarong substansiya” . An teolohiya kan LDS na Simbahan minamangno nin sarong “Pamayuhang Diyos”  na komponido kan Diyos Ama , Saiyang Akeng si Jesukristo , asin an Espiritu Santo  bilang tolong separadong persona na magkahiras sa pinagkasararong katuyuhan o kagustuhan; kaya lang, they pinaghihiling bilang tolong distinktibong mga nilalang na minahimo sa solong Pamayuhang Diyos. Ini nakapagtukdo sa iba pang doktrinal na kumparasyon sa Aryanismo  asin Semi-Aryanismo . An iba pang signipikanteng diperensiya may relasyon sa pansimbahang pagtanggap kan kadagdagan na eskritura(scripture), doktrina(doctrine), asin mga pinagpapraktis na minalampas sa ano man na mananagboan sa pinakahuring mga bersyon kan Bibliya nin Katoliko o Protestante.

Nagkapirang mga doktrina asin mga pinagpapraktis kan LDS na Simbahan na minapalaen kaini sa ibang mga simbahan nin Kristiyanidad. Halimbawa, an Kosmologiya nin Mormon (Mormon Cosmology), an Plano nin Kaligtasan (Plan of Salvation) na minabali kan Pre-Mortal na Buhay , tolong mga langit (three heavens), asin an doktrina nin Eksultasyon  iyo an distinktibo sa pag-iriba nin mga Kristiyanong sekta. Sa partikular, an LDS na Simbahan nagtutukdo na an lambang espiritu nin tawo sarong literal na ake nin Diyos, maski ngani an “intelihensiya”(intelligence) kaini eternal na kapantay nin Diyos. Labaw pa diyan, an simbahan nagtutukdo na mga tawo magigin mga Diyos asin mga diyosa sa pagkatapos nin buhay  na kun saen sinda mapuwedeng magkaigwa kan sadire nindang espiritung kaarakian. Tanganing makamtan ining estado nin pagkadiyos o pagkadiyosa (pinag-aapod na eksultasyon), an simbahan nagtutukdo na an saro kaipuhan na magkaigwa nin pagtubod  ki Jesus , magpartisipar sa sekuwensiya nin mga seremonya pinag-apod na mga ordinansa , asin padagos na magin matapat sa mga obligasyon na saindang pinaghimo bilang parte kaining mga ordinansa. An mga ordinansa danay na kaipuhanan para sa eksultasyon kabali an pagbubunyag , kumpirmasyon , an pamanang regalo , Selestiyal na pag-agom , asin/o baya pagseselyo , asin sa ibang kaso, an ikaduwang kalahidan .

.

An huri kaining mga seremonyas pinaggigibo sa laog kan mga templo . Idtong mga miyembro na nakipagbahagi na sa seremonya nin Endowment pinagtataw-anan nin pan-irarom na bado, pinag-aapod na bado sa templo , na saindang pagsusul-oton bilang kaggikanan nin proteksiyon asin bilang sarong pampagiromdom kan saindang mga obligasyon na nakapalaman sa Pamanang regalo (Endowment). An LDS na pagseselyo minapahiling nin sararoang pananaw kan LDS na mapanunungod sa mga pamilya. Uyon sa teolohiya kan LDS na Simbahan, an mga lalake asin mga babaye mapuwedeng ipagselyo sa lambang saro sainda na tanganing an saindang bugkos nin pag-inagoman magpapadagos sagkod sa pagkatapos nin buhay. An mga kaarakian mapuwede man na ipagselyo sa saindang biolohikal o nag-ampon na mga magurang tanganing makaporma nin sarong permanenteng magurang-ake na mga bugkos. An pinakasignipikanteng ordinansa kan LDS mapuwedeng paggibohon sa paagi nin pagproksi para asin katindogan ninda na nagkagaradan (hilngon sa pagbubunyag sa mga gadan  na. An LDS na Simbahan nagtutukdo na an gabos magkakaigwa nin oportunidad tanganing madangog asin tanggapon o isikwal an teolohiya kan LDS asin an benepisyo kaining mga sakramento, sa buhay na ini or sa masunod.

An matapat na LDS nag-oobserba nin sarong koda nin kalusugan na pinag-aapod na Tataramon nin Kadunungan  na kun saen sinda minarayo gikan sa pagkonsumo nin mga alkoholikong mga inomon , kape , tsaa , asin tabako . An sainda koda sa moral minabali sa batas nin kalinigan-puri  na minabawal nin sekswal na pakipagrelasyon luwas sa heterosekswal na pag-aagom. An sarong matapat na LDS nagdodonasyon nin 10% ikapu  sa gabos niyang kita. Sinda man nagtatao nin boluntaryong pagseserbisyo sa saindang lokal na Simbahan. Labaw pa diyan, gabos na binatilyong kalalakehan na yaon sa 19-25 taon an edad na igwa nin magayon na kalusugan, asin kadakol na mga nagretirong mag-agom an pinagpapakusog na magboluntaryo nin hanggan duwang taon bilang sarong misyonaryo  tanganing mangangadal  asin/o baya magpapaabot nin makatawong serbisyo. An mayong mga agom na kababaehan na 21 taon asin lampas pa mapuwedeng magsirbe bilang mga misyonarya laog nin 18 bulan, pero ini bakong pinagkonsidera na sainda katungkulan na gibohon ta yaon ini sa mga lalake na pinag-ordinahan na mga Elders. 
 
An LDS nagtutukdo na an Diyos nagtataram sa Simbahan ngonyan sa paagi kan buhay na mga Propeta na iyo an nagpapahayag kan Saiyang kagustuhan siring na Siya naggibo kaini kan suanoy pa. Sinda man nagtutukdo na pareho an LDS asin bakong LDS na mga indibidwal mapuwedeng magresibe nin personal na paggiya gikan sa Banal na Espiritu tanganing tabangan sinda kan saindang pamumuhay.

An LDS na Simbahan nakipaghirasan nin sarong komon na kamanahan kaiba an sarong bilang nin ibang saradit na mga paratubod na kolektibong pinag-aapod na Kahiroan nin mga Banal sa Huring Aldaw . Ining mga pagtubod igwa nin kaparehasan sa LDS na Simbahan kan saindang paniniwala ki Joseph Smith, Jr. bilang sarong Propeta asin pundador kan saindang relihiyon. Sinda man nagtanggap sa Libro ni Mormon, asin minsan sa dikit na bagay sa ibang bersiyon kan Doktrina asin mga Tipan. An iba kaining mga pagtubod, siring baga sa Komunidad ni Kristo , pirme nanggad na pinagsisikwal an doktrina nin dakol na pag-agom ni Joseph Smith, siring man an kadakol na iba pa niyang distinktibong mga doktrina. 

An ibang sangay kan Banal sa Huring Aldaw  na kahiroan puwedeng ipagkonsidera na mga saha kan LDS na Simbahan, baya sarong resulta kan mga dae pagkaka-irintindihan manungod sa dakol na pag-aagom . Sa LDS na Simbahan, an praktis kan dakol na pag-agom pinag-abandona kan paglik-ad nin ika-20 siglo, pero ini ipinagpadagos sa pag-iriba nin mga pundamentalistang grupo, na naniniwala sa praktis na sarong kinakaipuhanan para sa Eksultasyon(an pinakahalangkaw na antas nin kaligtasan), na minatugot sainda na magin mga diyos asin mga diyosa sa pagkatapos nin buhay. An LDS na Simbahan, bilang pagkakaiba, naniniwala na saro sanang Selestiyal na Pag-aagom  manigo na para sa Eksultasyon. Ang mga Pundamentalista  man naniniwala sa bilang kan iba pang mga doktrinang pinagtukdo asin pinagpraktis ni Brigham Young kan ika-19 siglo, na an LDS na Simbahan puwedeng pinag-abandona na, pinaglimanan, o ibinugtak sa kahalatan.

Sa tingkog nin maraot na publisidad kan ika-19 siglo mapanungod sa dati kaining pagpraktis kan dakol na pag-agom, an LDS na Simbahan naghingoha na maedistansiya ini gikan sa poligamiya  asin sa mga grupo kan Pundamentalistang Mormon. An simbahan haloy nang pinag-ekskomunikado an siisay na mga miyembro na madakol na nagpapraktis pa nin poligamiya.

An simbahan nagtutukdo na iyo ini an kapadagusan kan Simbahan ni Kristo  pinag-establisa kan 1830 ni Joseph Smith, Jr. Ining orihinal na simbahan nagdanas nin nagkapirang pagsalida nin pangaran sa panahon kan 1830s, na pinag-aapod na an Simbahan ni Jesukristo, an Simbahan nin Diyos, asin kasunod kan 1837, an pangaran opisyal na pinagsalidan na magin an Simbahan nin mga Banal sa Huring Aldaw. Kan Abril 1838, an pangaran giraray opisyal na pinagsalidahan sa paagi nin pinagtobodan na kapahayagan na magin An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-aldaw. Kaya lang, nagkaigwa pa nin nagkapirang alternatibo sa mga espeling kan pangaran kaini na pinaggagamit kan buhay pa si Smith, kabali na an haypinadong “Huring-aldaw”. Pagkatapos na magadan si Smith, si Brigham Young asin an pinakadakulang hawak nin mga parasunod ni Smith pinag-inkorporado an LDS na Simbahan kan 1851 sa paagi nin lehislasyon kan Estado nin Deseret , sa irarom kan pangaran na An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw, na minabali kan haypinadong “Huring-aldaw” asin sadit na “a”(d). Kan 1887, an LDS na Simbahan ligal na pinagtunaw sa Estados Unidos  sa paagi kan  nin huli sa mga praktis kan simbahan (ngonyan abandonado na) nin poligamiya. Pagkatapos kaiyan, an simbahan nagpadagos nin operasyon bilang “bakong inkorporado na relihiyosong asosasyon”, sa irarom kan pangaran na An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw, na dagos nagin pormal na pangaran kaini. Pinagtanggap na inpormal na mga pangaran minabali kan LDS na Simbahan, an Mga Banal sa Huring-aldaw, asin an Mormons. An terminong Mormon na Simbahan iyo an komon na ginagamit, pero an simbahan nagpoon sa pagpapapondo nin paggamit kaini sa huring parte kan ika-20 siglo, maski na ngani na mayo man isyu sa terminong Mormon  kaini. An Simbahan naghagad na an opisyal na pangaran, An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-aldaw, iyo an gamiton kunsoaring posible, o kun kinakaipohan pahalip-oton na “an Simbahan” o “an Simbahan ni Jesukristo”. 

An simbahan nag-organisa nin nagkapirang libre-buwis na mga korporasyon tanganing magtabang sa pagbalyo kan kuwarta asin kapital. An mga ini kabali an Korporasyon kan Kapamayuhang Obispo kan Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw, na pinag-organisa kan 1916 sa irarom nin batas kan estado nin Utah tanganing bakalon, kaputan, asin ipagpabakal an . Kan 1923, an simbahan pinag-inkorporado an Korporasyon kan Presidente kan An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-aldaw sa Utah tanganing magtanggap asin magmaneho nin kuwarta asin donasyon kan simbahan. Kan 1997, pinag-inkorporado an simbahan  tanganing magkakapot kan gabos na mga  nin simbahan, , asin iba pang Intellectual Property . An simbahan man nagkakapot nin nagkapirang bakong-libre-buwis na mga korporasyon. (Hilngon an Finances of the Church of Jesus Christ of Latter-day Saints .

An mga kongregasyon kan Simbahan heneral na heograpikong pinag-organisa, bakong arog sa ibang pinakaugat na Kristiyanong denominasyon.  Para sa Pandominggong mga serbisyo, an simbahan pinagrupo sa darakulang (~200 to`400 na katawohan) mga kongregasyon na bantog sa apod na wards, or saradit na mga kongregasyon na bantog sa apod na branches . Maski na ngani kun minsan an pagharongon (building) pinag-aapod bilang sarong kapilya , an kuwarto na pinaggagamit bilang sarong kapilya para sa panrelihiyosong serbisyo aktuwalmente saro sanang bahagi kan estandarteng harong sa pagmiting, na kun saen an simbahan minamantine an sarong birtuwal na kapilya  na paglilibot kan sarong tipikal na halimbawa, asin man an online meetinghouse locator  na puwedeng magamit sa paghanap kan mga lokasyon asin oras nin mga miting kan mga kongregasyon sa bilog na mundo. An panrehiyon na organisasyon kan simbahan na darakula kesa solong mga kongregasyon minabali kan mga istaka , mga misyon , mga distrito , mga erya , asin mga rehiyon.

An mga report kan pankinaban na kamiyembrohan sobra sa 14.7 milyones na minaabot sa 8.3 milyones an nag-eerok sa luwas kan Estados Unidos .  Uyon kaining mga estatistiko ini iyo an pan-apat na pinakadakulang relihiyosong hawak sa Estados Unidos.  An report sa kamiyembrohan kan simbahan minabali sa gabos na pinagbunyagan na mga miyembro asin kan saindang mga kaarakian.  Maski na ngani na an simbahan dae man nagpapaluwas nin pigura kan atendans sa publiko, an mga parasiyasat mina-estimayt na an aktuwal na atendans sa kada semana sa LDS Pagsambang Serbisyo sa bilog na mundo minaabot sa 4 na milyones. An mga miyembro na nag-eerok sa Estados Unidos asin Canada  minabilog kan 46% nin kamiyembrohan, sa Latin Amerika  38%, asin mga miyembro sa katadaang parte nin mundo 16%.  Sarong survey sa paagi kan City College of New York  kan 2001 pinag-ekstrapolado na igwa nin 2,787,000 pansadireng bistado na LDS na gurang sa Estados Unidos  kan 2001, 1.3% kan populasyon kan Estados Unidos, minahimo kan LDS na Simbahan sa ika-10 pinakadakulang relihiyosong hawak sa saindang survey sa telephone kan sobra sa 50,000 na households.  An 2012 Pew Forum on Religion  Public Life Survey , pinagkondusir sa paagi kan Princeton Survey Research Associates International (PSRAI), nakanagbo nin 2.0% kan gurang na populasyon na pansadireng nagpabisto kan saindang sadire bilang Mormons.

An LDS na Simbahan pinag-organisa sa sarong hirarkikal na estruktura pangenot na pinagpapamahalaan nin mga kalalakehan, mantang an mga kababaehan naggaganap na magpapangenot kan ibang mga kababaehan asin mga kaarakian.  An mga Mormons naniniwala na si Jesus iyo an pamayo kan Simbahan sa paagi nin kapahayagan, asin nagpili nin sarong lalake, na pinag-aapod na “an Propeta” o Presidente kan Simbahan , bilang Tagapagtaram ni Jesus sa ibabaw nin kinaban. An presenteng iyo si Thomas S. Monson . Siya asin duwang mga tagapagpayo (na pirme nang ordinadong mga apostoles  iyo an minaporman kan Enot na Panguluhan , an tagapagpangenot na hawak kan Simbahan; doseng ibang mga apostoles iyo an minaporman kan Korum nin Doseng Apostoles .  Kunsoarin na an President magadan, an saiyang tagapagsangli iyong gayo an pinakasenyor na miyembro kan Korum nin Doseng Apostoles , na iyo an minabilog sa bag-ong Enot na Panguluhan.  An mga lalakeng ini, asin an iba pang lalakeng mga miyembro kan bilog na pamamahala kan simbahan (kabali an enot na duwang mga Korum nin Sitenta  asin an Pangenot na Bishopric  iyo an pinag-aapod na mga heneral na awtoridad .  Sinda mina-ehersisyo pareho kan eklesiyastikal asin administratibong kapamayuhan sa bilog na simbahan, asin nagtatao nin direksyon sa mga gibohon kan mga panrehiyong mga lideres pababa hanggan sa lokal na antas.  An mga Heneral na Awtoridad asin mga presidente kan misyon nagtatrabahong bilog asin tipikal na nagreresibe nin alawans gikan sa pundo kan simbahan o mga investment.

Sa lokal na antas, an kapamayuhan kan simbahan minagikan sa mga liyetang miyembro  asin nagtatrabahong part-time bilang boluntaryo na mayong alawans.  Siring sa gabos na mga miyembro, sinda pinapadulot nin ikapu  na 10% kan saindang kita pasiring sa simbahan. An minapalaen lang sa trabahong iyan iyo an mga LDS na mga misyonaryo na nagtatrabaho sa lokal na antas asin binabayadan nin panggastos gikan sa pundo na nareresibing mga kontribusyon gikan sa saindang mga pinaggikanan na mga kongregasyon ; kaya lang, an mga prospektibong mga misyonaryo pinagpakausog na magtao nin kantidad kan saindang mga misyon pasiring sa pundong ini para sa sadire nindang paggamit kun possible.  An mga miyembro nagboboluntaryo para sa heneral na pangangalagang trabaho para sa pasilidad kan mga lokal na simbahan.

An mga kalalakehan na yaon sa kapamayuhang kamugtakan iyo an general na pinagkokonsidera na parte kan pagkasaserdote , asin pinag-ordinahan sa pagkasaserdote sa amay na edad na 12.  An ordinasyon ginigibo sa paagi nin sarong seremonya na minabali kan pagpapatong nin saindang mga kamot  sa payo kan sarong pinag-oordinahan. An mga babaye na nakapagpartisipar sa seremonya kan Pamanang regalo  kung minsan pinagsasabing pinagbiyayaan nin pagkasaserdoteng kapangyarihan, pero sinda dae nanggad pinag-oordinahan sa sarong opisina nin pagkasaserdote, asin dae pinagkokonsidera na magin kaparte kan pagkasaserdote, maski na ngani na igwa man kan ika-19 siglong mga instansiya na an LDS na mga babaye minapartisipar sa administratibong mga pagbebendisyon, pero sa paagi nin pagtubod ki Kristo, asin bako sa paagi nin pagkasaserdoteng awtoridad.  Sinda mayong kapamayuhang kamugtakan kundi sa mga kaarakian asin iba pang mga kababaehan. An pagkasaserdote pinagbanga sa Aaronikong Pagkasaserdote  para sa mga hoben na mga kalalakehan na 12 asin pataas, asin an Melchizedek na Pagkasaserdote  para sa mga kalalakehan na 18 asin pataas.  Magpoon pa kan 1978, an kamiyembrohan sa pagkasaserdote pinagbukas sa gabos na mga rasa(race).

Sa irarom kan kapamayuhan kan pagkasaserdoteng hirarkiya iyo an limang kaantabayanan na mga organisasyon   na nagpapano sa kadakol na mga gibohon sa simbahan: Kahinggianang Sosyedad  na sarong organisasyon nin mga kababaehan, an Organisasyon kan mga Hoben na Kalalakehan  asin Organisasyon kan mga Hoben na Kababaehan  para sa mga tinedyer na may edad 12 hanggan 17, Primarya  na sarong organisasyon para sa mga kaarakian hanggan sa edad na 12, asin Pandomingong Eskuwelahan  na nagtatao nin kadakol na mga pandomingong klase para sa mga tinedyer asin mga gurang.  An Simbahan nagpapadalagan nin nagkapirang mga programa asin mga organisasyon sa parte kan pagpapangadal , edukasyon, asin pantabang kan simbahan (church welfare).  Kadakol kaining mga kaantabayan asin mga programa pinagpapaaram sa paagi kan Pagkasaserdoteng Korelasyon na Programa , na pinagdesinyo tanganing magtao nin sarong sistematikong kapaagihan sa pagmantiner kan pankinabanon na konsistensiya (consistency), ortodoksiya (orthodoxy), asin kontrol kan mga pansimbahang mga ordinansa , mga doktrina (doctrines), mga organisasyon (organizations), mga miting (meetings), materyales (materials), asin iba pang mga programa asin mga aktibidades.

An LDS na Simbahan nagpapadalagan nin sarong dakulaon na programang misyonaryo . An ibang mga miyembro kan simbahan iyo an pinagpapakusog na magsirbe bilang mga misyonaryo, magpili kun full-time, part-time, o bilang “serbisyo” na mga misyonaryo para sa saro na mga ginatos na mga misyon  na yaon sa bilog na mundo. An gabos na mga misyonaryo nagsisirbe sa boluntaryong paagi, asin an saindang mga pangastos pinagbabayadan sa paagi kan mga tipon kan mga misyonaryo man sana, kan saindang mga pamilya, asin kan saindang lokal na mga kongregasyon. An mga misyonaryo minabale sa solong hoben na kalalakehan na an edad 19 hanggan 25 (na magsisirbe sa misyon nin duwang taon), solong hoben na kababaehan na lampas sa edad na 21 (na magsisirbe sa misyon nin 18 bulan), asin gurang na mag-agom na heneralmenteng retiredo (na magsisirbe sa termino na maabot sa tolo hanggan 36 na bulan). An solong hoben na kalalakehan pinapakusog asin pinaglalaoman na magsisirbe nin sarong misyon; an mga kababaehan asin mag-agom pinagpakusog man, pero dae pinaglalaoman na magsisirbe nin misyon.  An mga misyonaryo heneralmente mayong pagkaaram kun saen parte nin mundo sinda magsisirbe kan saindang misyon, asin kun kinakaipuhan, an simbahan an magtutukdo sainda nin bagong lengguwahe.  An mga misyonaryo minapugol kan halangkawon na mga estandarte kan saindang personal “kamanigoan” (worthiness), na pinagdeterminar sa paagi kan masusing interbiyu kan eklesiyastikal na lider mapanungod sa kun gurano karahay na an misyonaryo nagsunod sa pansimbahang estandarte siring baga sa mga Tataramon nin Kadunungan  (na dae nagkokonsumo nin alkohol (alcohol), tabako (tobacco), kape (coffee), o tsaa (tea)) asin an an Batas nin Kalinigan-Puri  (paglikay gikan sa pre o extra-marital sex).

An simbahan nagpapadalagan nin sarong Sistema nin Pansimbahang Edukasyon  na minabale kan Brigham Young University, Brigham Young University-Idaho(an dating Ricks College), Brigham Young University-Hawaii , asin an LDS Business College. An simbahan man nagpapadalagan kan mga Institutes of Religion asin kan LDS Students Association harani sa mga kampus nin kadakol na mga kolehiyo asin unibersidad.  Para sa hayskul edad na mga kahobenan, an simbahan nagpapadalagan nin apat na taon na Seminary Program, na kun saen an mga estudyante nagkaklase bilang kadagdagan kan saindang sekular na mga pag-adal.  An simbahan man nag-esponsor nin sarong hababang interes na educational loan program na bantog bilang Perpetual Education Fund , na iyo an nagtatao nin pan-edukasyon na oportunidad sa mga estudyante gikan sa mga nag-aasenso pa sanang mga nasyon. 

An Pansimbahang Sistema nin Pagtarabangan(Church Welfare System), nagpasimuno sa panahon kan Dakulang Katiosan (Great Depression), nagtatao nin tabang sa mga pobre.  Ini pinagpupunduhan sa paagi kan mga Pan-ayunong Dulot: bulan-bulan na donasyon na laen pa sa normal na 10% ikapu, na iyo an minarepresentar sa kantidad nin duwang pagkakan na pinagtatao sa kada bulanan na mga Domingo nin Pag-ayuno (Fast Sundays).  An kuwarta gikan sa programa iyo an pinaggagamit tanganing padalagon an mga Kamalig nin Obispo (Bishop’s Storehouses), na iyo an nagpapakete asin nagtitipon nin pagkakan at hababang kantidad.  An distribusyon nin mga pundo asin pagkakan pinagpapamahalaan sa paagi kan lokal na mga obispo (mga pastor nin kongregasyon).  An simbahan man nagpapanao nin kuwarta sa paagi kan LDS Philanthropies na dibisyon para sa mga biktima nin kalamidad asin mga pobreng mga nasyon.

An iba pang mga programa asin mga departamento minabale sa The LDS Family Services , na nagtatao nin asistensiya sa pag-ampon, marital and family counseling, psychotherapy, asin addiction counseling; an LDS Church History Department,  na iyo an nagkokolekta kan mga historiya nin simbahan asin mga rekord; asin an Family History Department  na iyo an minapamahala kan dakulaon na Church Family History na mga gibo.  An simbahan man saro sa mga mayor na proponente kan mga programa sa Skawting  para sa mga akeng lalake asin nagtatabang nin kadakol na mga miyembro  sa Boys Scouts of America kesa arinman na ibang mga simbahan.

An simbahan dae nagpahayag nin kabilugang pansimbahan na pinansiyal na papeles magpoon pa kan 1959, pero kan 1997 an Time Magazine pinag-apod ini na saro sa mga mayamanon na mga simbahan sa kinaban per kapita. An para-sa-kita, bakong-para-sa-kita, asin pan-edukasyong subsidyaryong mga entidades pinag-aawdit kan sarong independenteng kumpanya nin accounting: siring kan 2007, Deloitte  Touche.  Sa kadagdagan, an simbahan nag-empleyo nin sarong independenteng departamento nin awdit  na nagtatao kaining sertipikasyon sa lambang pan-taonang heneral na kumperensiya  na an mga kontribusyon kan simbahan na pinagkolekta asin pinagkagastusan uyon sa palisiya kan simbahan.

An simbahan nagreresibe kan haros gabos na mga pundo gikan sa ikapu  (diyes porsiyento kan lambang kita nin miyembro) asin Pan-ayunong Dulot  (kuwarta na ipinagtatao sa simbahan sa pagtabang sa mga indibidwal na nangangaipo). Uyon sa simbahan, an kuwarta kan ikapu asin pan-ayunong dulot na kinolekta pinagpaorog para sa eklesiyastikong mga katuyuhan asin dae pinaggagamit para sa pampakitaan na mga negosyo. Haros mga diyes porsiyento kan pundo kaini man minagikan sa kita nin pagnenegosyo asin real estate holdings.

An simbahan ginagamit kaini an pundo sa ikapu sa pagtutugdok asin pagmamantiner kan mga pagharongon (buildings) asin iba pang mga pasilidades; sa pag-imprenta nin mga Eskritura para sa trabahong misyonaryo; sa pagtatao nin tabang sosyal asin kahinggianan; asin sa pagsuporta sa misyonaryo, pan-edukasyon, asin iba pang pinag-eesponsoran na mga programa kan simbahan.

An simbahan man namumuhunan sa pagkakakitaan na negosyo asin real estate ventures arog baga kan Bonneville International , Deseret Book Company , asin mga rantso nin kabakahan sa Utah , Florida , asin Canada .  Kaya lang, ining mga rantso pinagbanga kan Church Welfare Work (Bishop’s Storehouse asin Welfare Square) na kun saen an mga pundo na pinaggagamit gikan sa ikapu asin bako para sa pagkikita.  Para sa pagkakakitaan na mga operasyon kan mga rantso parsyal na pansadireng-sustinido pero dae ginagamit an kuwarta nin ikapu.

Nin huli sa mga pagkakaiba sa pamumuhay na pinagpaorog sa paagi kan pansimbahang doktrina asin historiya, sarong distinktibong kultura an nagtatalubo sa mga miyembro kan simbahan.  Ini primerang konsentrado sa Intermountain West , pero mantang an kamiyembrohan kan simbahan nagkakalat sa palibot nin mundo, kadakol kaining mas distinktibong mga pinagpapraktis an nagsurunod, arog baga sa pagsusunod sa Tataramon nin Kadunungan , sarong pinagpahayag na batas nin kabaskugan o koda (DC 89), kaagid sa Leviticus tsapter 11 sa Bibliya, na nagpapangalad sa pagkokonsumo nin tabako , alkohol, kape , asin tsaa , asin iba pang nakaka-adik na mga substansiya. Bilang sarong resulta kan Tataramon nin Kadunungan, an kultura sa mga lugar kan mundo na igwa nin sarong halangkaw na konsentrasyon kan LDS na iyong gayo an ipinagpapahiling.

Mga miting asin panluwas na mga programa pinaggigibo na regular asin nagigin parte kan kultura nin Mga Banal sa Huring-aldaw.

Apat na beses sa sarong taon, an gurang na mga kababaehan (mga miyembro kan Sosyedad nin Kahinggianan  kan simbahan) nag-aatendir nin sarong Home, Family and Personal Enrichment Meeting.  An miting puwedeng konsistido nin sarong panserbisyong proyekto, o pag-atendir nin sarong pansosyal na aktibidad, o nin kadakul na mga klase na pinaggigibo.  Kadagdagan na Enrichment na mga aktibidades pinaggigibo para sa mga kababaehan na may kaagid na mga pangangaipo asin interes.

Sa kadagdagan kaining mga regular na pinag-eskedyul na mga miting, kadagdagan na mga miting pirmeng ginigibo sa harong-mitingan.  Mga opisyal nin kaantabayanan puwedeng kondosir nin kapamayuhang mga miting o maggibo nin mga sesyon kan pag-ensayo asin mga klase.  An komunidad kan ward or branch  puwedeng mag-eskedyul nin pansosyal na mga aktibidades sa harong-mitingan, kabali an pagsarayawan, pamamanggi, mga holiday party asin panmusikal na mga presentasyon. An pansimbahan na mga organisasyon kan mga hoben na kalalakehan  asin hoben na kababaehan  (dating bantog na Mutual Improvement Organization, o simpleng pinag-aapod na “Mutual”) naghihirilingan sa harong-mitingan saro sa kada semana, na kun saen ang mga hobenes minapartisipar sa mga aktibidades asin naggigibo kan Katungkulan sa Diyos , skawting , o Progreso Personal .  Iba pang popular na mga aktibidades iyo an basketball, mga kumperensiya kan family history, mga kumperensiya para sa mga hobenes asin mga soltero/daraga, baraylihan, asin kadakolon na mga personal na kauswagan (personal improvement) na mga klase.  An mga miyembro kan simbahan puwede man na magpareserba kan pagharongon (building) na mayong bayad para sa mga kasal, mga resepsyon, asin funerals.

An kultura nakapagmukna nin substansiyal na panbisnis na mga oportunidad para sa independenteng LDS media.  An pinakadakula kaining mga komunidad iyo an LDS Cinema, LDS Fiction , LDS Websites, and LDS Graphical Arts arog baga kan photography asin paintings. An simbahan nagsasadire kan sarong kadena nin mga tindahan nin mga libro na pinag-aapod na Deseret Book, na iyo an nagtatao nin sarong tsanel (channel) na sa paagi kaini an mga publikasyon ipinagpapabakal.  Ining kultura nag-eerok man sa luwas kan dagmang na populasyon nin mga Mormons, asin kadakol na mga kaparehong LDS na mga tindahan nin mga libro eksistido harani sa mga templo.  An ibang mga titulo na nagin popular sa luwas kan komunidad nin LDS iyo an The Work and the Glory na mga nobela asin mga sine na The Other Side of Heaven.  Sarong numero nin mga kaggibohan na nagin matrayumpo sana sa laog kan komunidad nin LDS. Ining mga kaggibohan heneral na minapaliwanag sa LDS na kultura o igwa nin historikal na interes o historikal na kathang-isip.  An BYU Television , an estasyon kan telebisyon na esponsorado kan simbahan, nagpapaimbolog man sa nagkapirang mga networks.

An simbahan napasairarom pareho sa publikong pag-oomaw asin kritisismo kan mga nasa luwas magpoon pa kaidtong amay na mga taon sa New York asin Pennsylvania.  Sa huring parte kan 1820, an kritisismo nakasentro sa palibot nin kaakoan ni Joseph Smith, Jr.  na nakapagdiskubre nin sarong set na laminang ginto  na kun saen naggikan an Libro ni Mormon  na pinagtubudan na translado.  Kan 1830, an pinakadakulang kritisismo para ki Smith sa pagganap kaini sa sarong nagpalyang pagbabangko  sa Kirtland, Ohio , asin an political asin kapangyarihan military kan LDS na Simbahan sa Missouri , na iyo na pinagpoonan kan 1838 na Giyera kan Mormon . Kan 1840, an kritisismo sa simbahan nakasentro sa teodemokratikong  aspirasyon kan simbahan sa Nauvoo, Illinois  asin man an sikretong pagpraktis nin dakol na pag-agom , an kritisismo nagluwas sa Nauvoo Espositor  asin nagtulak nin sarong surunod na mga pangyayari na nagpoon sa paggadan ki Joseph Smith Jr.  kan 1844.

Habang an simbahan nagpoon sa bukas na pagpapraktis kan dakol na pag-agom sa irarom ni Brigham Young sa panahon kan ikaduwang kabangaan nin ika-19 siglo, an simbahan nagin target kan kritisismo sa bilog na nasyon nin huli sa praktis na iyan, asin siring man sa teokratikong aspirasyon kan simbahan sa teritoryo kan Utah .  Pagkatapos kan giyera sibil sa Estado Unidos , an simbahan man nasa irarom kan kritisismo sa bilog na nasyon pagkatapos kan masaker sa Mountain Meadows na nangyari sa Southern Utah.

Sa ibang parte, an simbahan man nagin okasyonal na tema kan dyornalistikong pag-omaw sa kapanahunang ini. Pagkatapos na makapag-erok nin sarong tag-init kaiba an mga LDS sa amay kan 1870, an historiyanong si John Codman naghayag na an LDS sa Utah nakapaggibo nin sarong marahayon na kaggibohan sa pagpapahale sa saindang mga komunidad nin pagsusugal, pag-iirinoman, asin prostitusyon kesa iba pang parte kan nasyon: “Sa gabos kong paglalayag asin pagbibiyahe sa bilog na mundo, ako dae pa kaidto nakapag-agi nin tolong bulan sa sarong komunidad na mas mahihigos, matanos, honesto sa pakikibagay sa pag-iriba ninda asin sa iba pa, matuninong, bakong mahinakiton, loyal sa gobyerno, mapagpasensiya, birtuso, asin relihiyoso, kesa kaining mga Mormons.”

Pagkatapos kan 1890 Manipesto  asin  na mga Manipesto asin kan an presidente nin simbahan na si Joseph F. Smith  nagtestimonya sa atubangan kan E.U. Senado, an pinakamakoniot na nasyonal na kritisismo kan simbahan nanggad nagluya.  Kaya lang, sa kabilugan kan ika-20 asin ika-21 mga siglo, mga akademikong kritiko an naghapot sa pagkalehitimo ni Smith bilang sarong propeta asin an hitorisidad kan Libro ni Mormon  asin iba pang mga gibo siring kan Libro ni Abraham . Sa modernong panahon, an kritisismo nakatoon sa mga kaakoan kan historikal na rebisiyonismo , homopobiya , rasismo , seksistidong mga palisiya , asin an kritisismo sa kakulangan nin pagpahayag manunungod sa pinansiya . Mga notableng ika-20 siglo na kritiko minabale ki Jerald asin Sandra Tanner  asin Fawn Brodie 

Kan dae pa nahahaloy na mga taon, an Internet nakapagtao nin bagong forum para sa mga kritiko, asin an dae pa nahahaloy na pagsuporta kan simbahan sa Proposisyon No. 8  nin California na nakapagsindi nin mainiton na debate asin nagprotestang mga organisasyon nin mga bakla asin iba pa.




#Article 520: Bicol Mail (1263 words)


An Bicol Mail sarong semanal na peryodiko sa rehiyon Bikol na tinogdas ni Leon Aureus kan taon 1953 sa syudad nin Naga. An pinaka-enot na isyu kaini nagluwas kan Abril 4, 1953.

An nangataman kaini bilang pinakaenot na editor iyo si Alfonso Ocampo nasundan ni Francis T. Nacianceno, Jr, asin sunod man saiya na editor iyo si Leonor Aureus; alagad, an presenteng tagapagpalagda' kan peryodiko, si Nilo P. Aureus, nagsasabi na an talagang pinaka-enot na editor iyo si Francis Nacianceno, Jr.

An mga napalaman kaini sa mga enot na isyu manongod sa People and Events, Schools, Hot Line asin Points of Observation. Igwa man pitak sa Bikol na pino'nan, inapod na Tingog nin Kabikolan na saro sa nagin editor kan pitak iyo si Luis Dato. An Bicol Mail nakamit an napapalaen na onra kan ini binisto kan Philippine Press Institute bilang Best Edited Provincial Paper (1962) sa bilog na Filipinas.

An mga enot na mga parasurat asin kolumnista kan semanal iyo sinda Cirilo Diaz, Jr., Ignacio Meliton, Nick Prieto, na  nagin bantogan sa nakaka-aling na gayong kolum niyang Miscellaneous, Francis Nacianceno kan saiyang Time In, si Luis Dato kan saiyang kolum na As We See It.

Kan magadan an kagsadiring si Leon Aureus (1969), napasa an pagpapalakaw kaini ki Angeles J. Aureus, dangan naman ki Vince J. Aureus, mga aki mansana ni Leon.

Kaidto an opisina kan Bicol Mail yaon sa ika-duwang eskalon kan sarong lumang edipisyo sa kanto kan P.Burgos asin Gen. Luna, na sa presente natotogdokan na nin sarong pusog na sementadong edipisyo, pagrorogaring kan Baker's Plaza. Ngonyan namomogtak na an Bicol Mail sa Concepcion Grande, kasaro an imprentahan na Goldprint sa bagong edipisyo na rogaring na kaini asin kataid kan dating otel na Royal An. Masambit na bago kaining paglipat, an Bicol Mail nagrerenta sana sa sarong edipisyo na pagsasadiri kan Benmar Marketing na yaon man sa parehong barangay.  

An semanal na ini saro na sa pinakahalawig na nagdanay sa lantad nin imprentadong peryodiko sa rona kan Bikol, asin napondo lang ini kan magdeklara si Pres. Ferdinand Marcos kan Ley Militar. Nag-16 na taon nawara sa sirkulasyon an peryodiko. Kan taon 1988 binuhay liwat ni Vince Aureus alagad dai nakaantos nin sarong taon. Nawara naman ini sa lantad nin publikasyonn. Kan Hunyo 18, 2003 an presenteng tagapagpalagda' kaini na si Nilo P. Aureus, sobrino kan kagmukna', ibinangon liwat an peryodiko. An pinaka-enot na editor niya iyo si Danilo Gerona, nasundan ni Liberato Aureus asin sunod iyo si Jose B. Perez, na hanggan ngonyan (2011) iyo pa man an editor.

Saro sa nagin editor kaini iyo si Stephen Sergio, na sabi ni Aureus, sa edad na 18 anyos (1962) iyo na an pinakahubin na nagkapot kan siring na katongdan sa Bicol Mail asin kan huri nagin technical assistant sa Office of the President. 

Alagad, dakul pang nag'aaragi sa pintoan kan Bicol Mail asin nagin igdi magsalang editor, kolumnista o tagasurat nin bareta. Masambit diyan iyo si Angel Parazo na kinonkon sa preso ta habo magtuga' kun siisay an hinalean kan sarong kontrobersyal na bareta, si Francis T. Nacianceno, Jr. na nagin General Manager kan Federation of Electric Cooperatives of the Philippines, si Alfonso Ocampo na nagin direktor rehyonal kan Office of Media Affairs, si Alfredo Tria na nagin editor kan Balalong asin kagtogdas asin kaglagda' kan Handiong, si Alfredo Calara, editor kan Bandillo asin nagin legal officer kan Naga Waterworkds District, Ramon Tolaram, na nagin publisher-editor kan Naga Times, si Rafael Sierra , na nagin opisyal na may halangkaw na katongdan sa Civil Service Commission, Agustin B. de Jesus, an gadan nang PRO sa Immigration Bureau, si Leon Palmiano,Jr. an gadan nang editor-publisher kan Action News asin saro sa daing takot makalatob bilang komentarista, si Pat Bagamasbad na may  eskwelahan para sa mga tourist guide.  

An Bicol Mail, sa sukol na 11 pul. x 17 pul., naggagamit nin newsprint na papel asin pinapaimprenta sa sadiri niyang imprentahan kaya napapabakal sa baratohon na presyong limang pesos an kopya dawa ngane makusogon pa an pag'laog kan mga advertisement na iyo an orog na rason kinakapabakal sa mas hababang presyo; manta an ibang semanal nagprepresyong 7 o 8 pesos an kopya.

An sirkulasyon, na nag'abot nang 2,200 na kopya lambang luwas sa semana, sa kwentada tolo an nakakabasa kan sarong kopya, ginagaom na 6,000 labi an tuyong nakakakapot asin nakakabasa kaini, Ini lakop sa enterong rona kan Bikol maliban sa duwang islang probinsya nin Catanduanes asin Masbate. Igwa man ini nin piling suskripsyon sa luwas kan Filipinas, Ini pinapalagda' asin  pinapaluwas kada Huwebes nin semana. Parati an bilang kan pahina dai nababa sa 15 abot 30 asin bakong arog kan enot, pirming talikodan an pagsurat bareta sa duwang lenggwahe, sa Ingles asin Bikol.

Si Nilo P. Aureus an presenteng kagsadiri asin tagapagpalagda' kan peryodiko, si Jose B. Perez an Pamayong Editor, si Liberato Aureus an Hadoyan na Editor, si Atty. Henry Briguera an Hadoyan sa Ley, si Daniel P.Aureus an Editor kan Pitak sa Bikol, asin si Pedrito Servano an Advertising Manager (nakabakasyon). Alagad, ipinagtuga' ni Aureus na an parating  nagsusurat kan editoryal iyo si Jose Fernando Obias na sinasaro'salidahan ni Atty. Henry Briguera alagad bihira. An semanal may inaataman man na e-koreo, bmail@yahoo.com kun saen an mga parabasa, kabali an yaon sa ibang parte nin kinaban, pwede magpadara nin mga pa-ontol na reparo. Orog pa, igwa ini nin websayt kun saen regular isinasa'ngat an lambang isyu na naluwas asin kun saen mababasa ninsi isayman paagi nin internet, www.bicolmail.com.

Huli kan websayt niya, mas duminakol an parabasa asin ta ipinagreport kan websayt na poon Okt. 17, 2008 sungdo' Agosto 21, 2009 nag'abot 71,739 an nagbukas sa sayt sa pagbasa asin pag'osisa.

Sa dekadang ini na an nagkakapot na iyo si Nilo Aureus, sabi niya nagsapo naman ini nin mga kaso legal. Saro  kaini, kasong contempt kun saen nakarsel an saiyang Pamayong Editor na si Jose b. Perez nin pitong aldaw. An duwa pang kaso, kasong libel, na pareho man napawa'ran saysay.

Mabangot asin makawiwiling basahon an Bicol Mail huli sa saiyang manlaen'laen na pana'naw na dulot kan dakul na mga kolum, siring kan ki Dr. Joaquin Perez, tituladong Blue  White, na alisto sa tuyaw, an ki Ex-Judge Eufronio Maristela sa pangaran na Good Morning Judge, na maliksi sa pagrisa kan mga nangyayari sa pulitika, an ki Dr. Francis Dabu kan saiyang Health Conscious, pagamiaw sa salud, asin an ki Kristian Cordero na Santigwar na ladop kun  magtaong pagmasid. Masabi pa, an kolum niya lisong nakasurat sa tataramon na Bikol.

Yaon man diyan an kolum ni Jose Perez, an Selda Numero 10, na apisyon magtokar kan sa turismo asin kultura, siring man an ki Divina Valenciano-Acker, an History Corner,  na an toon iyo an Historya asin Kulturang Bikolnon. Siya an kagmukna' kan Naga Heritage Society, sarong kasararoan na kagmato kan kultura asin pamanang bikolnon.

An sarong naiiba sa presenteng Bicol Mail iyo an pagtaong doon sa Negosyo ta nagbukas ini nin regular na pitak para igdi. Daing lihis ibinabareta an mga pangyayarng magibsaw dapit sa pagnenegosyo asin sa  mga marayrahay na mga oportunidasd dapit kaini. Sarong kolum igdi na an turuhok sa lantad nin Negosyo iyo an ki Joey Co, an As I see It

May kolum si John Bongat, dating konsehal igdi sa Naga, an May Derecho Ka Dyan (manongod sa aplikasyon kan ley) alagad nagpondo na poon kan nagtukaw siyang alkalde kan Naga. Saro pang tampok na kolum iyo an ki Aida Cirujales, sarong maestra asin naapod na Tigsik Queen kan Bicol; an saiyang kolum,  pinangaranan Tigsik makangirit kun makatalayop. An bagong kolum iyo an Bikol Breeze, sinusurat ni Abogado Henry V. Briguera.




#Article 521: Nobela (113 words)


An nobela sarong porma nin literatura. Ini sarong osipon na halawig pero dapit sa mga istoryang bako man totoo asin sinurat sa pag'aling sana man sa mga parabasa. Sa porma nin prosa, naiiba ini sa histograpiya ta an huri sarong pagngata' iladawan an tunay na mga nakaaging pangyayari sa gibogibo kan mga tawo sa sarong lugar sakop  nin sarong panahon. An nobela napunto sa realidad na pwede personal, politikal o sosyal dapit sa sarong lugar o panahon na mas may orog na kalinawan asin detalye asin tinata'wan doon an mga siplingan, dingkilan, pagkamoot, mga kamatean, asin mga relasyon na minsan dai naman sinasambit sa sarong historya. 

This is not a very reliable source 




#Article 522: Miss Universe (257 words)


An Miss Universe saróng patiribáyan sa pagayonan na nagpoón kan 1952.

 

Iris Mittenaere, France
File:Miss Universe 2015 Pia Wurtzbach 071816 (cropped).jpg|Miss Universe 2015Pia Wurtzbach, Philippines
File:Paulina Vega Colombia Moda white.jpg|Miss Universe 2014Paulina Vega, Colombia
File:María Gabriela Isler cropped.jpg|Miss Universe 2013Gabriela Isler, Venezuela
File:Olivia Culpo 2012.jpg|Miss Universe 2012Olivia Culpo, USA
File:Leila Lopes 2012 Shankbone.jpg|Miss Universe 2011Leila Lopes, Angola
File:Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg|Miss Universe 2010Ximena Navarrete, Mexico
File:STEFANIA2.JPG|Miss Universe 2009Stefanía Fernández, Venezuela
File:Miss Universe Dayana Mendoza en Nicaragua 11.jpg|Miss Universe 2008Dayana Mendoza, Venezuela
File:Miss Universe 2007-2.jpg|Miss Universe 2007Riyo Mori, Japan
File:ZuleykaRivera2.jpg|Miss Universe 2006Zuleyka Rivera, Puerto Rico
File:NatalieGlebova Tiara.jpg|Miss Universe 2005Natalie Glebova, Canada
File:Jennifer Hawkins 2015.jpg|Miss Universe 2004Jennifer Hawkins, Australia
File:Amelia Vega6.jpg|Miss Universe 2003Amelia Vega, Dominican Republic
File:Justinecentenariopan-2.jpg|Miss Universe 2002Justine Pasek, Panama
File:Denise Quinones head.jpg|Miss Universe 2001Denise Quiñones, Puerto Rico
File:Lara Dutta.jpg|Miss Universe 2000Lara Dutta, India
File:Mpule Kwelagobe.jpg|Miss Universe 1999Mpule Kwelagobe, Botswana
File:Wendy_fitzwilliam_1998.jpgMiss Universe 1998Wendy Fitzwilliam, Trinidad and Tobago
File:Brook Lee.JPG|Miss Universe 1997Brook Lee, USA

File:Sushmita Sen1-2.jpg|Miss Universe 1994Sushmita Sen, India
File:Dayanara Torres 2011.jpg|Miss Universe 1993Dayanara Torres, Puerto Rico
File:Lupita Jones.jpg|Miss Universe 1991Lupita Jones, México
File:Angela Visser (1989).jpg|Miss Universe 1989Angela Visser, Netherlands
File:Cecilia Bolocco (2)-2.jpg|Miss Universe 1987Cecilia Bolocco, Chile
File:Yvonne Ryding-2.jpg|Miss Universe 1984Yvonne Ryding, Sweden
File:Shawn Weatherly iin 1981.png|Miss Universe 1980Shawn Weatherly, USA
File:Janelle Commissiong, ACF 2014.png|Miss Universe 1977Janelle Commissiong, Trinidad and Tobago
File:צילום רינה מור.JPG|Miss Universe 1976Rina Mor, Israel
File:Sylvia Hitchcock, 1968 Indy 500 (cropped).jpg|Miss Universe 1967Sylvia Hitchcock, USA

File:Carol Morris (cropped).jpg|Miss Universe 1956Carol Morris, USA
File:Hillevi Rombin 1955.jpg|Miss Universe 1955Hillevi Rombin, Sweden

Christiane Martel 1959 (cropped).jpg|Miss Universe 1953Christiane Martel, France
File:Armi Kuusela-1.jpg|Miss Universe 1952Armi Kuusela, Finland




#Article 523: Stefania Fernandez (120 words)


Si Stefania Fernández Krupij (namundag Septyembre 4, 1990) iyo an pigkoronahan na Miss Universe 2009 na piggibo sa Bahamas kan Agosto 23, 2009. Ini an enot na pagkakataon na gikan sa parehong nacion an nanggana sa duwang surunod na taon (2008-2009) sa 58 taon na historya kan pagarayonan. Pigkoronahan siya kan kahimanwang si Miss Universe 2008 na si Dayana Mendoza. Si Fernandez nanggana kan titulong Miss Venezuela 2008 sa Caracas kan Septyembre 10, 2008.

Si Fernandez may dugong Ukranio, Galisyano asin Polako. Sarong babaeng lampyagaw, sa tindog na 5'10, siya may apisyon sa kawat na tennis asin sa paglangoy.

An saiyang mga magurang na sinda Nadia Krupij Holojad asin Carlos Fernández, pigdukot kan 2005 sa Barinas, Benesuela, nin limang aldaw.




#Article 524: Liberato Aureus (282 words)


Si Liberato Levy Aureus (nmndg: Hunyo 23, 1935 - Septyembre 21, 2013) sarong Bikolanong kolumnista, humorista asin kagsurat kan librong An Sabi ni Levy. Ginawadan siya kan 2006 kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon kan pagbistong Masirang na Bitoon kan Kabikolan.

Siya namundag sa Bgy. Matoogtoog, Mercedes, Camarines Norte; siya an ika-tolong aki kan mag-agom na Ponciano S. Aureus kan Libmanan, Camarines Sur asin Iluminada Soria kan Basud, Camarines Norte. Nagdakula siya sa pag-ataman ni Leon Aureus asin nakanood magsurat sa madiklom na apat na gilid kan Bicol Mail Printing Press na kaidto yaon sa kanto kan kalye P. Burgos asin Gen. Luna, siyudad nin Naga; nag-eskwela sa University of Nueva Caceres asin Ateneo de Naga, dai nakatapos nin kurso ta nag-agom tolos. 

An napangagom niya iyo si Milagros Orbillo na inapod niyang sarong inspirasyon  bakong obligasyon, asin an pagsasaro ninda nagbunga nin siyam na mga gwapo asin magayon na mga aki, sinda: Eleanor, Lourdes, Angelo, Ephraim, Levy Jr., Noel, Olivia, Rosalinda, Rosa Donna asin Ruby.

Nagtrabaho siya sa Department of Labor and Employment (DOLE), nagkahilig na magsurat nin rawitdawit na pinapadara sa mga istasyon nin radyo sagkod na siya nabantog na parasurat. Nagin man siyang kolumnista asta konsultant editoryal kan Bicol Mail. An bantog na kolum niya sa peryodiko semanal na ini iyo an Ilampog Ilabay na  kan huri binago niya an pangaran sa An Sabi ni Levy. Pirang dekada ini regular na nagluluwas sa peryodikong ini.

Nagin man siyang direktor sa Junta Directiva sa Camarines Sur II Electric Cooperative, Inc (CASURECO II) representado an South District. Kan taon 1998, nagin siyang presidente kan Kooperatiba kan CASURECO asin nagtukaw siya sa siring na kargo nin sampolong taon, abot 2003.




#Article 525: Jose Barrameda, Jr. (172 words)


Si Jose Joebar  Villafuerte Barrameda, Jr. (namundag, Hunyo 22, 1939) saróng Bikolanong historyador, peryodista, asín kagsurat kan librong A Glimpse of the New Jerusalem Underneath a New Moon: Catalincasan! The Fall of Spanish Camarines in Ciudad de Nueva Caceres on 19 September 1898. 

An saíyang mga magúrang iyó sindá Jose B. Barrameda (1914-1981) asín Josefa P. Villafuerte (1915-2007). Napangagóm niyá si Luzviminda R. Martinez asín an saindang pagsasarô nagbúnga nin limáng aki: Byronjose, Caitlin Anjelica and  Noe Solomon, Dylanjose, Eljayjose, Flynnjose asin mga makuapo na sinda Noejose†, Anjelica Denize asin Shane Jose.

Nag-adal si Barrameda nin elementarya sa Naga Parochial School kun saen nagtápos valedictorian, an sekundarya sa Ateneo de Naga.. Sa Unibersidad kan Santo Tomas natápos niyá an Batsilyer en Artes , major sa Journalism. Kadugangan pa sa adal niya iyo si pagkua niya asin pagtapos kan kurso sa Applied Sociology asin Anthropology (audit). Nagpa-Estados Unidos siyá asin sa California, sa sarong unibersidad, nag'entra siya sa kursong manongod sa film making.

BYCADELF BROS.Goldprint. Naga City. Philippines. 2009. 146 pages. ISBN 98-91-0357-07-9




#Article 526: Jose Fernando Obias (348 words)


Si Jose Joe Fernando Obias (namundag, Enero 14, 1946} sarong Bikolanong edukador, historyador, peryodista asin an tagapalagdâ saka kagrogaring kan peryodikong The Paper. Siya an enot na pamayo kan kasararoan na Sumaro Bikolnon. Siya man an parati kagsurat kan mga editoryal kan peryodikong Bicol Mail, asin siya an pamayong editor kan Bicol Herald. Sa Premio Tomas Arejola sa Literaturang Bikolnon 2012, siya an napiling Masirang na Bitoon kan Literaturang Bikolnon 2012 (Lifetime Achievement Award).

Si Obias namundag sa Magarao, Camarines Sur, nagkuang elementarya sa nasabing banwaan, nagpadagos kan saiyang sekundarya sa Ateneo de Naga asin dagos luminaog sa San Jose Seminary sa Quezon City sa tuyong magpadi. Naghubo siya sa pag-adal sa Holy Rosary Minor Seminary dangan sa Holy Rosary Major Seminary kun saen nakamit niya an Batsilyer sa Pilosopiya kan taon 1971. Sa boot pang madugangan an dunong, siya nagkua sa Unibersidad nin Nueva Caceres kan kurso sa Civil Engineering na natapos niya man kan 1981. Sa tuyong mapalakbang an inadalan sa pagpadalagan nin mga eskwelahan, siya nagkua kan kursong School Administration asin Supervision sa School of Graduate Studies sa parehong unibersidad asin  dai pa kontento,  buminalik sa Holy Rosary Major Seminary kun saen nagkua kan kurso sa Pastoral Administration.

Siya nagtokdo nin matematiks, algebra, trigonometry, Ingles, historya, Espanyol sa haiskul, asin nagin man administrador sa manlaen-laen na katongdan: Prefect of Discipline, HS Assistant Principal, Principal, asin HS Academic Coordinator; ini saiyang nakumplihan sa iba-ibang eskwelahan arog kan Capalonga High School, Holy Rosary Major Seminary, Unibersidad kan Nueva Caceres, Pena de Francia College, asin, sa presente, sa Naga City Montessori School.

Siya nagin parasurat-bareta sa Balalong, Associate Editor kan Bikol Daily, Editor kan Bicol Star, Saligsig, Leader Vanguard, Bikol Inquirer, Vox Bikol, Bikol Standard, asin ngonyan sa Bikol Herald. Siya aktibo pa sa pagsurat nin mga editoryal sa Bicol Mail. Siya an publisher-editor kan Sanghiran y kan The Paper Newsmagazine na nag'ani nin pagpilang sa orog karahayrahay na pakasurat bilang Outstandiong Editorial, Outstanding Investigative Article, asin Outstanding News Writer kan mga taon 2002 asin 2003, hale an pagtaong pasib  sa St. Peter Baptist Catholic Mass Media Awards.




#Article 527: Sumaro Bikolnon (1403 words)


An Sumaro Bikolnon, Inc. o Sumaro Bikol sarong grupo nin mga parasurat, parasurog asin paratulod kan lokal na kultura sa probinsya nin Camarines Sur. Itinugdas ini kan Desyembre 9, 2007 sa Madrigal Foundation Bldg., Ateneo de Naga na Unibersidad asin naipaguhit sa Securities and Exchange Commission kan Marso 5, 2008 sa Syudad nin Legazpi, Albay.

Pinagtipon ni Ramon Olaño, Jr. an mga Bikolista bago matapos an 2007 tanganing mabilog an sarong kasararoan na matulod kan mga paghiro dapit sa kulturang Bikolnon. Kabilang sa inot nagsimbag sa pangapodan asin iyo an nagmurukna kan organisasyon iyo an historyador asin parasurat  Jose Fernando Obias asin si D.C. Nathan Sergio. Pormal na naipaguhit an kaayonan sa Security and Exchange Commission (SEC) kaiba sa Fabiana Arejola, Estelito Jacob, Jose Barrameda, Jr., Fr. Wilmer Joseph Tria, Danilo Gerona, Kristian Cordero, Gian Paolo Priela, Manny Zagada asin Clodualdo Ceron bilang mga incorporator kaini. An inot na napiling pamayo kan organisasyon iyo si Jose Fernando Obias.

Nagreorganisar an grupo huli sa pagbublay kan nagkapirang myembro kan organisasyon sa manlainlain na rason. Sa NagaLand Hotel, napili an mga bagong direktor kan grupo kabali si Ramon Olaño, Jr. bilang tagapamayo Bernardo Miguel Aguay Jr., Jerome Hipolito, Sheila Basbas, Gil L. Gregorio, D.C. Nathan Sergio, Frank Peñones, Jr., Jose Jason Chancoco, Irvin Sto. Tomas, Jan Kevin de Quiroz asin Jusan Misolas bilang mga direktor.

An minasunód iyó an paghingóa kan kaburunyogán:

Alagad, an organisasyon na ini naglakbang na an mga hinihimong kasibotan asin bako sana sa kultura o pagsukit kan historya. Sa lantad nin pagtaong asikaso sa mga kaakian, an kasararoan regular na naglilibot sa mga barangay bako sana sa siyudad kan Naga kundi sa mga baro-banwaan sa pagtao kan inaapod na Barangay Feeding (inapod nang, Barangay Family Hour) sa mga kaakian asin nagpapakawat ngane makataong paglinga asin kaogmahan asin igdi may mga premyong itinatao. 

Siring man, nagpapadrino inin nin mga seminar/lektura sa historya sa kanoodan kan publiko. Parte naman kan saiyang adbokasya an pagtolod kan mga isyu dapit sa kultura, arog kan pagsurog asin pag'ataman sa mga heritage sites, pagbantay sa mga heritage buildings, asin pagsaray sa mga anoman na artifaks na kultural.

An Sumaro Bikolnon, Inc., naggawad na nin mga pag'onra o pagpilang sa mga personalidad na kanigoan an naambag para sa kulturang Bikolnon asin siring man duman sa may pambihirang na'idulot na karahayan sa komunidad asin ipinahiling an saindang liderato asin serbisyo paagi kan dinadarang opisyo o katongdan, sa publiko o pribado man na sektor. 

Sa sarong pagtiripon kan Sumaro Bikolnon, kan Nobyembre 15, 2015 minukna an duwang gawad nin pag'onra: an Gawad Hiyangta')  para sa liderato asin serbisyo sa komunidad, asin an Gawad Dawani, para sa kaambagan sa lantad nin arte asin kultura.

Naipublikar an duwang luwas kan babasahon na An Tambobong nin Literaturang Bikolnon sa suporta kan organisasyon kan Marso asin Hulyo 2010. Bulan nin Agosto kan nagpadrino man an organisasyon kan Padurunongan, sarong patiribayan pangkultura sa kaakian sa elementarya sa Canaman, Camarines Sur.

Kan Septyembre 14, 2010, an Sumaro Bikolnon nagdulot nin onra ki Inang Penafrancia, sa okasyon kan saiyang tresentenaryo, na inapod na Sarong Bangging Musika para ki Ina, tolong oras na piyestang musika bikolnon na ginibo sa Plasa Quezon na tinampokan kan Camaligan Singing Choir, asin mga indibidwal na parakanta, pigsabayan nin kawat sa organ ni Caloy Salcedo.

Hunyo 23, 2013 pinadrinohan kan organisasyon an sarong pamanggi-para-sa-sarong-kawsa kun sain nagtaong lektura si Danilo Gerona dapit sa Galleon Trade. Digdi man nanumpa an mga bagong opisyal kan grupo para sa taon 2013 sagkod 2014. Kabilang sa mga bagong myembro kaini iyo sinda  Ernie Verdadero, Jerry Adrados, Jun Chica, Carlos Salcedo asin iba pa.

Digdi man sa okasyon na ini nagtaong gawad postuma ki Mariano Perfecto sa pagmidbid saiya komo Ama kan Literaturang Bikolnon asin kan Literaturang Hiligaynon.

 
Sa 3-aldaw na seminar (Des. 3-5, 2013) dapit sa Protection and Conservation of the National Cultural Heritage an Sumaro Bikolnon nakipagtabangan sa apat na organisasyon, an National Commission for Culture and the Arts, an lokal na gobyerno kan Syudad nin Naga, Centro Naga Business Club asin an United Architect of the Philippines (UAP) Camarines Chapter ngane an nasabing seminar madara sa maray na eksito.

Kan Oktobre 25, 2014, an Sumaro Bikolnon nag'ama sa sarong piyesta nin mga kantang bikolnon (Bikol Song Festival) na ginibo sa Champagne Garden, sa siyudad nin Naga kun saen mga bantogan na parakanta asin mga kompositor an nagbali asin nagtaong kaogmahan asin kaalingan nanggad sa mga paradalan na nakapano na gayo sa lugar na ginibohan kan kasiribotan. Sa okasyon na ini, an Sumaro naggawad nin pagmidbid (Plaka nin PagpaDios Mabalos) ki Padre James J. O'Brien, S.J. asin ki Jerry Adrados.

Saro sa nagkanta iyo si Mark Avila, na kinanta an mga komposisyon ni Ferdinand Dimadura asin an huri saro sa nagdayo sa pagdalan igdi. An grupo ni kompositor Carlos Salcedo, Jr na binibilog ninda Remigio Felizmeno, Tess Felizmenio asin Jorge Olivera enot na nagpadangog kan saindang mga tradisyonal na awit, sinundan ni Mark Avila asin an huring grupo, grupo ni Diosdado Dodong Valencia, iyo an nagdara kan banggi huli sa mga magagayon asin orihinal na mga kanta kaini. An Valencia Singers binibilog ni Valencia, ni Dean Delmo V. Correo, Eldie Celocelo, asin sarong daragitay. Sa pagboses nin rawitdawit hale sa obra ni Jerry Adrados tituladong Pasaway, iyo si Edwin Bong de la Torre na mahusay magpahayag pano nin pamate gibo kan dating beterano sa teatro asin nagin myembro sa PETA.

Naghihinapos an 2015, Nobyembre 28, an Sumaro nag-ama' kan aktibidad na pigngaranana Banggi nin Rawitdawit, Rawaydaway asin Awit sa tuyong pagrokyaw kan ika-150ng anibersaryong pagkamundag ni Tomas Arejola. Kadungan sa okasyon, sarong gawad postuma an itinao ki Arejola sa pagmidbid kan saiyang serbisyo sa komunidad bilang Representante (1907-1911) kan Ambos Camarines, na sarong pasib na inapod kan kasararoan na Gawad Hiyangta.

Sa kama'wotan magtaong pagaling-aling asin dagos pagpadangog asin pagparomdom sa publiko kan gayon kan mga kantang bikolnon, an kasararoan nagpasale nin sarong konsyerto kan Desyembre 9, 2016. Inapod na Hiyangta- Christmas Dinner-concert, ini ginibo sa Champagne Garden, igdi sa Naga.

Sa okasyon na ini, tolong pasib an iginawad sa tolong persona: ki Victor Masoud Bichara(Gawad Dawani), sarong gawad postuma, ki Jose Rey, Sr. (Gawad Dawani), sarong gawad postuma, asin ki Kongresista Salvio Fortuno (Gawad Hiyangta).

Kan Abril 7, 2017 an organisasyon nag'ama nin sarong lektura-eksibit manongod sa agi-agi kan Ikaduwang Gerang Pankinaban igdi sa Kabikolan tituladong Kabikolan at War na ginibo sa Holy Rosary Minor Seminary, igdi sa Syudad nin Naga kun saen sinda Dr. Danilo Gerona, Dr. Karl Ian Uy Cheng Chua, asin si Leo Paulo I. Imperial an mga nagtararam. Sa sinabing okasyon an kasararoan pinagpilang asin tinawan onra an tolong mga beterano sa gera: sinda Maj. Teofilo B. Padua, Maj. Juan Q. Miranda, asin si Commo. Jaime C. Jimenez. An huri ginawadan kan Gawad Hiyangta huli pa bilang pinakaenot na nagtogdas nin kolehiyo sa edukasyon maritimo igdi sa ronang Bikol.

Sa Ika-105 anibersaryo nin pagkagadan ni Mariano Perfecto pinagmarhay kan grupo na magselebrar paagi nin karantahan asin rawitdawit bilang pagromdom na si Perfecto iyo an kag-ama' kan literaturang Bikol asin kan Hiligaynon pa ngane, na ginibo sa FishCove Garden sa Bgy. Abella, Syudad nin Naga asin nasundan pa ini nin sarong lektura dapit sa obra asin buhay ni Perfecto sa Ateneo de Naga University kan  Nobyembre 27 parehong taon asin kun saen an taga-lektura iyo si Edwin Bong de la Torre.

Kan Desyembre 14, 2018, sa FishCove Gardens, Syudad nin Naga sarong kaogmahan an pigkasiribotan sa pagrokyaw kan Kapaskohan asin man sa pagtaong onra sa duwang persona na may dakulang ambag sa arte asin kultura: si Gerry Duran Latumbo sa pagpahiling kahusayan sa musika asin ki Rufo Ocampo Tuy, Sr. bilang tagahatod bareta nin pirang dekada paagi nin radyo.

Kan Hunyo 30, 2019, an Sumaro Bikolnon katuwang man an Nueva Caceres Heritage Movement, Inc. asin iba pang mga organisasyon, pig tulod sa maray na resulta an selebrasyon kan inapod na Aldaw nin Pag-aramigo kan Espanyol asin Filipino o inapod na Philippine-Spanish Friendship Day. Binuksan an selebrasyon kan  pagkaaga sa pag'inagurar kan heritage ark namogtak sa solar ni Don Mariano Abella sa Kalye Blumentritt, Syudad nin Naga. Pagkahapon itinampok an eksibit nin  ,mga pintura kan  Kintab Group sa lobby kan Avenue Plaza na tinapos an selebrasyon sa sarong lektura asin baraylehan nin mga bayleng Espanyol sa sasabing hotel. An lektura ni Dr. Danilo Madrid Gerona dapit sa mga negosyong dinara kan mga Espanyol asin an timbreng danay kaini sa ekonomiya kan Kabikolan (1572-1898).




#Article 528: Carlos Arejola (854 words)


Si Carlos Carlo Apuan Arejola (namundag, Mayo 31, 1961 - nagadan, Hulyo 20, 2017) sarong kagubay na Bikolanong parasurat asin premyado kan Gawad Pagromdom ki Carlos Palanca para sa Literatura sa saiyang Ang Mundo ay Iisa at Marami sa Kategoryang Screenplay sa Filipino. Kan Agosto 2009, pigbungsod an libro niyang Sayod Kong Tataramon/Tuwiran Kong Sasabihin. Nagmukna siya nin mga proyekto na nagtutulod sa padagos na pagrambong kan literatura, tataramon, asin kulturang Bikol. 

Premyado si Arejola sa 2006 Gawad Pagromdom ki Carlos Palanca para sa Literatura, 2003 Gawad Komisyon sa Wikang Filipino, asin sa 2002 Homelife Poetry Prize. Nagin finalista an saiyang librong Sayod Kong Tataramon/Tuwiran Kong Sasabihin sa 10th Madrigal-Gonzalez Best First Book Award kan 2010. An nasabing katiriponan nin mga pasaling pan-entablado asin pan-pelikula nakasurat sa tataramong Bikol asin Tagalog/Filipino asin pigpublikar kan Nasyunal na Komisyon kan Kultura asin Arte (NCCA) kan 2009. An nasambit na libro iyo an kainot-inoting katiriponan nin mga pasaling pan-entablado na napublikar sa rehiyon Bikol.  

Siya man an kagsurat kan Wala Akong Bitbit na Sawiang Puso Tuwing Naglalakbay (libro nin mga tula sa Tagalog/Filipino, Ateneo de Naga University Press, 2015), kan librong pan-aki na Si Miriam asin an Saiyang Samhod, Panlampaso, Pantrapo, asin Panhakbot nin Ati. An librong pan-aki nakasurat sa Bikol, Ingles asin Tagalog/Filipino, pigpublikar kan Goldprint Publishing House kan 2012, asin parte kan trilohiya nin mga librong pan-aki na Boom, Boom, Boom An Mga Aki kan Camarinezoom. Nagin editor man siya kan Yudi Man Mga Osipon para ki Nunuy asin ki Nini (NCCA, 2009), antolohiya nin mga osipon na pan-aki na nanggarana sa Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon (PTALB) na saiyang pigtugdas kan 2004. An saiyang rawitdawit na Komprada Katedral napublikar sa librong Sagurong: 100 na Kontemporanyong Rawitdawit sa Manlain-lain na Tataramon Bikol (DLSU, 2011). 
  
An saiyang mga panurat nagluwas na sa mga antolohiya kan Unibersidad kan Pilipinas, Society of St. Paul, Sentrong Pankultura kan Pilipinas (CCP), Mindanao State University-Iligan Institute of Technology, University of San Agustin asin sa mga antolohiyang Bikol siring kan Burak asin An Tambobong nin Literaturang Bikolnon. Nagluwas man an mga ini sa mga bantog na babasahon arog kan Philippine Panorama, Philippine Free Press, asin sa mga teksbuk na pan-sekondarya asin pan-kolehiyo. 

Napili an mga tula ni Arejola na ibali sa Aklat Likhaan ng Maikling Kuwento at Tula, an antolohiya na naglilista kan mga pinakamabansay na panurat sa Pilipinas asin pigpupublikar kan Likhaan: Creative Writing Center kan Unibersidad kan Pilipinas. Nakabali an mga panurat ni Arejola sa Aklat Likhaan kan taong 1995, 1996 asin 2001.

Nagin Writing Fellow siya sa UP National Writers Workshop kan 1998 asin Iligan National Writers Workshop kan 2000. 

Si Arejola iyo an kagmukna kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon asin kan Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat Bikol, mga inisyatiba na pigmidbid kan 2007 Mayoral Recognition Award kan Siyudad nin Naga asin kan Unyon ng Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) kan 2008. 

Si Arejola nagin representante kan Sur nin Luzon sa Nasyunal na Komite sa mga Arteng Panliteraturang Arte (NCLA) asin iyo an tagapamayo kan Arejola Foundation for Social Responsibility na nagpapadalagan kan Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat Bikol, Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon sagkod Cry of Resistance Outreach Program. Duwang termino siyang naeligir na representante sa NCLA, poon 2008 sagkod 2013, asin naeligir man na ikaduwang sekretaryo sa nasabing komitiba. Sa panahon na ini pigtugdas ni Arejola an Pintakasi kan Literaturang Bikolnon, an taonan na pagtiripon kan mga parasurat kan rona lambang Pebrero bilang pagselebrar kan Philippine Arts Month. 
Sa saiyang termino man sa NCLA napublikar an enot na mga libro kan Bikolanong parasurat arog ka Merlita Lorena Tariman, Jose Jason Chancoco, Honesto M. Pesimo, Jr., Aida Cirujales, asin Lourdes Nava Nieva, Ph.D.   

Nakipagtabangan man siya na manlainlain na grupo sa pagpadalagan kan Bikolinismo Outstanding Bicolano Artist Search, Gipaw Rapu-Rapu Arts Camp sa Rapu-Rapu, Albay, Pagtukdo-Pagsurat Bikolnon: Teachers-Writers Conference, Bukambibig Literary Performance Series, asin pirang pang mga importanteng inisyatiba, dahilan kun tano inaapod si Arejola na “poster boy of Bikol literature” sa mga nasyunal na pagtiripon na pan-literatura. 

Nagin tagapagtaram si Arejola sa Philippine PEN Congress, Taboan: The Philippine Writers Festival, asin sa mga akademikong pagtiripon sa manlaen-laen na lugar kan Pilipinas, kaiba an mga pagtiripon kan College Editors Guild of the Philippines, DepEd, DILG, Kasanggayahan Heritage Lecture, asin iba pa. Siring man, nagin tagapagtaram siya sa Indictment of Child Labor by the Arts, sarong forum na pinadrinohan kan Center for Civil and Human Rights kan 2013 sa University of Notre Dame sa Indiana sa Estados Unidos.     
             
Siya man an nagmukna kan Pili Banwaan Ko, Padangat Ko Cultural Heritage Society (PBKPKCHS) asin iyo an presenteng tagapamayo kaini. Pira sa mga inisyatiba kaini iyo an Dai Magin Dai Sa Sadiring Banwaaan Pili Pride Tour, an George Curry Lecture Series, asin an Pili Cultural Mapping Project. Tinawan an PBKPKCHS nin Pili Mayoral Recognition Award kan 2015. Siya nagin kaapil kan Kabulig Bikol Writer's Association asin Sumaro Bikolnon, Philippine Center of the International PEN, Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas, asin Child Labor Education Task Force (CLETF).

Si Arejola bigla an pagkagadan atake sa puso kan agang petsa 20 nin Hulyo sa Pili, Camarines Sur. 




#Article 529: Denominasyon (497 words)


An relihiyosong denominasyon sarong kagrupo sa laog nin sarong relihiyon na pinapadalagan sa irarom nin sarong komon na pangaran, tradisyon, asin kabistohan.
An termino minaladawan nin kadakol na mga Kristiyanong denominasyon (halimbawa, Pansirangang Ortodoksiya, Anglikanismo, asin kadakol klase nin Protestantismo or Restorasyonismo.  An termino man naglaladawan kan apat na sanga nin Hudaismo (Ortodoksiya, Conserbatibo, Reporma asin Rekonstraksiyonista), asin naglaladawan nin duwang pinakapunong sanga nin Islam (Sunni asin Shia).
Sa Hinduismo, an mayor na diyos o pilosopikong paniniwala minabisto nin sarong denominasyon, na tipikal man na may distinktong kultural asin relihiyosong mga kaugalian.  An mayor na mga denominasyon minabale sa Shaibismo, Shaktismo, Vaishnabismo, Smartismo asin Halumatha.

An mga denominasyon minsan minaporma sa luhay-luhay sa paglipas nin panahon sa kadakol na mga rason.  Nin huli sa historikal na mga aksidente kan heograpiya, kultura asin impluwensiya sa tahaw kan iba-ibang mga grupo, an mga miyembro nin sarong relihiyon luhay-luhay na nagpopoon na nagkakaigwa nin pagkakaiba kan saindang mga pananaw.  Sa paglipas nin panahon an mga miyembro nin sarong relihiyon puwedeng makanagbo na sinda nag-aasenso na may signipikanteng pakakaiba nin mga pananaw sa teolohiya, pilosopiya, [relihiyosong pluralismo, etika asin relihiyosong mga kaugalian asin mga ritwal. Kasunod kaiyan, an manlaen-laen na mga denominasyon puwedeng mangyaring minaporma.  Sa ibang kaso, an mga denominasyon minaporma sa mabilisong paagi, resulta gikan sa sarong pagbanga o kabarangaan nin sarong eksistidong denominasyon, o kun an mga katawohan minahiras nin sarong eksperiyensiya sa espirituwal na kamuklatan o espirituwal na kapagmatahan, asin nagpili na magporma nin sarong bagong denominasyon base kaiyang bagong eksperiyensiya o pagkasabot.

An halimbawa sa laog nin Kristiyanidad iyo an Mennonita asin an Simbahan nin mga Katugangan na mga denominasyon.  An parehong denominasyon nagkapareho sa saindang mga paniniwala, alagad sinda uniko nin huli ta an saindang mga tradisyon pinag-impluwensiyahan nin magkaibang mga pundador (Menno Simons asin Alexander Mack sa pasurunod).  An saindang pagkakabanga yaon sa administratibo, asin igwa nin kadakolon na komunikasyon asin interaksyon sa tahaw ninda.  Magpoon sa pagkatugdas kaini, an Mennonitang denominasyon nagkabaranga sa bilang nin saraditon na mga Mennonitang denominasyon, nin huli sa heograpiya, sosyal asin teolohikal na mga pagkakaiba.
Sarong pang halimbawa iyo an Lutheran na Simbahan.  Kan si Martin Luther nagprotesta sa mga kaugalian nin Katoliko, siya asin an saiyang mga parasunod pinagpersiger kan Romano Katolikong Simbahan bilang mga heretiko.  Iyo ini an nagtulak sa pormasyon kan alternatibong mga komunidad nin kaugalian na nagin bantog bilang “Lutheran” o “Protestante”.  Sa paglipas nin panahon, an kadakol na mga simbahan na minakonsidera kan saindang mga sadire na mga Lutheran nagpapabisto sa lambang saro asin sa paagi nin kadakolon mga kahulugan kan “Lutheran” na mga kaugalian (limang solas, pagkasaserdote kan gabos na mga paratubod) an mga konglomerasyon kan mga simbahan nagporma nin konkretong mga denominasyon na nakabase sa sarong komon na eskuwelahan nin kaisipan na may relasyon kaining mga kaugalian.  Maski ngonyan, igwa nin mga mayor na ideyolohikal na mga pagkakaiba sa tahaw kan manlaen-laen na mga denominasyon kan Lutheran, maski na ngani na nagkaigwa na nin signipikanteng kalabawan sa kan saindang mga paniniwala.




#Article 530: Kahiroan nin mga Banal sa Huring-aldaw (972 words)


An Kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw iyo an sarong grupo nin Restorasyonista na relihiyosong mga denominasyon asin mga paratubod na kisera nagsusurunod sa mga katukdoan asin kapahayagan ni Joseph Smith, Jr., nagpublikar kan Libro ni Mormon kan 1830.  An kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw iyo an saro sa sarong bilang nin separadong mga kahiroan, kolektibong pinagbantog bilang Restorasyonismo, pinagtubudan na minalikwas kan Protestanteng denominasyonalismo, asin sa pagpabalik nin sarong porma nin Kristiyanidad na kaisipan na magin mas minapaorog sa Bagong Tipan. An orihinal na simbahan, na pinagpundar ni Joseph Smith Jr., inisyal na binantog bilang an Simbahan ni Kristo, Kasunod an Simbahan nin Mga Banal sa Huring Aldaw tanganing iyo an kalaenan kaini gikan sa iba pang mga Kristiyanong simbahan, asin kan 1838 bilang an Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring Aldaw.  Pagkatapos kan pagkagadan ni Joseph Smith kan 1844, an organisasyon nabangan sa nagkapirang mga grupo, an pinakadakula kaini iyo, An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw (LDS na Simbahan) na nagpaduman sa Teritoryo nin Utah asin nagin bantog sa ika-19 siglo nin huli sa kaugalian kaini na dakol na pag-aagom.  An LDS na Simbahan pinag-untok ining kaugalian kan 1890.  An ibang mga denominasyon, na minapabisto kan saindang mga sadire bilang mga Pundamentalistang Mormon, an nagpadagos sa kaugalian. 

An iba pang mga grupo na naggigikan sa kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw nagsurunod nin malaen-laen na mga dalan sa Missouri, Illinois, Michigan, asin Pennsylvania. Kadaklan kaining mga grupo nagsikwal na sa dakol na pag-aagom asin an iba pang mga huring katukdoan ni Joseph Smith.  An pinakdakula kan mga ini, an Komunidad nin Kristo (orihinal na bistado bilang an Reorganisadong Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring Aldaw), pinagporma sa Missouri kan 1860 kan nagkapirang mga grupo na nagkasararong magkatiripon sa akeng lalake ni Joseph Smith Jr., si Joseph Smith III.  An haros na mga denominasyon na eksistido ngonyan na nagsusurunod sa mga katukdoan ni Joseph Smith, Jr., igwa nin nagkapirang historikal na relasyon kaining kahiroan.

An puwersang nagtutulak sa likod asin pundador kan amay na Banal sa Huring Aldaw na kahiroan iyo si Joseph Smith, Jr., asin sa dikit na kabtang, sa panahon nin kahiroan kan enot na duwang taon, si Oliver Cowdery.  Sa kabilugan kan saiyang buhay si Joseph smith naghiras asin sa huri nagsurat sa nabibilang na mga okasyon kan sarong eksperiyensiya na saiyang naagihan kan siya barobata pa na nakagpahiling sa Diyos Ama asin Jesukristo, bilang duwang separadong indibidwal, na nagsabi saiya na an tunay na simbahan nawara na asin ipagbabalik sa paagi niya, asin siya pagtataw-anan nin awtoridad tanganing organisaron asin pamayuhan an tunay na Simbahan ni Kristo. Si Smith asin Cowdery man nagpaliwanag na an mga anghel na sinda John the Baptist, Peter, James asin John nagbisita sainda kan 1829 asin nagtao sainda nin awtoridad na establisaron giraray an Simbahan ni Kristo.

An enot na simbahan nin Banal sa Huring Aldaw pinagporma kan Abril 1830, consistido nin sarong komunidad nin mga paratubod sa may sulnupang parte kan New York sa mga banwaan nin Fayette, Manchester, asin Colesville. Sinda nag-aapod kan saindang mga sadire na Simbahan ni Kristo.  Kan Abril 6, 1830, an simbahan na ini pormal na pinag-organisa na magin sarong ligal na institusyon na igwang pangaran na Simbahan ni Kristo.  Kan 1834, an simbahan pinag-aapod bilang an Simbahan nin Mga Banal sa Huring Aldaw sa amay na mga publikasyon kan simbahan, asin kan 1838 si Joseph Smith nagbalangibog na siya nakapagresibe nin sarong kapahayagan gikan sa diyos na opisyal na pinagbag-o an pangaran na magin an Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring Aldaw.

Kan 1844, si William Law asin nagkapira pang iba na Mga Banal sa Huring Aldaw sa pansimbahang kapamayuhan na mga posisyon publikong pinagbuyagyag san sekretong kaugalian ni Joseph Smith na poligamiya sa kontrobersiyal na Nauvoo Expositor, asin nagporma kan saindang sadireng simbahan.  An konseho kan siyudad nin Nauvoo kasunod na pinagdestroso an Expositor, sarong kaugalian na dati nang pinaggagamit laban sa Mga Banal sa Huring Aldaw.  Daeng pagkukulang, asin maski na ngani sa pagkagadan ni Joseph Smith sa huri nagdulot na bayadan an nadestrosong propriyedad, an mga kritiko ni Joseph Smith asin kan Simbahan pinagkonsidera an kadestrosohan na kagabatan nin kamot.  An iba ngani nagpangapodan sa mga Mormons na pagpaharaleon o pagdestrosohon.  Kasunod kan pagkagadan ni Joseph Smith sa paagi nin sarong mandurumog sa Carthage, Illinois, an ibang prominenteng mga miyembro kan simbahan nag-ako na magin lehitimong tagapagsangli na nagresulta sa sarong krisis nin pagsangli, na an mayoriya nin mga miyembro kan simbahan nagsurunod ki Brigham Young na kapamayuhan;  an iba nagsurunod ki Sidney Rigdon. An krisis nagresulta sa nagkakapirang permanenteng sitsismo asin man sa pormasyon kan okasyonal na tipyas na mga grupo, an iba sainda dae eksistido.  Ining kadakol na mga grupo okasyonal na pinag-aapod sa irarom nin duwang heographikal na mga pamayuhan: “Mga Banal sa Prairie” (sinda na nagpawalat sa Midwest United States) asin “Mga Banal sa Maggapong Kabukidan” (sinda na nagsurunod ki Brigham Young na iyo na sa huri an nagin estado kan Utah.

Ngonyan, igwa nin kadakolon na sitsismong mga organisasyon na minapabisto kan saindang mga sadire bilang sarong parte kan kahiroan nin Mga Banal sa Huring Aldaw, maski na sa haros gabos na mga kaso sinda dae minabisto sa ibang mga kasangahan bilang balido asin minabisto kan sainda tradisyon bilang iyo an tama asin awtorisadong bersyon kan simbahan pinagtugdas ni Joseph Smith. An kadaklan na mayoriya kan Mga Banal sa Huring Aldaw kaayon sa pinakadakulang denominasyon, An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-aldaw na nakapagtala na nin 13 milyones na mga miyembro sa bilog na mundo.  An ikaduwang pinakadakulang denominasyon iyo an Komunidad ni Kristo, na nagtala nin sobra sa 250,000 na mga miyembro.  An ikatolong pinakadakula iyo an An Simbahan ni Jesukristo, na may kadikiton na maabot na 20,000 na mga parasunod.




#Article 531: Ward (LDS na Simbahan) (1899 words)


Sa An Simbahan ni Jesukristo nin mga Banal sa Huring-aldaw, an sarong ward iyo an durudakula sa duwang mga tipo nin lokal na mga kongregasyon (an saditon iyo an branch). An ward pinagpangenotan nin sarong bishop, an katampad nin sarong pastor sa ibang mga relihiyon. Siring sa gabos na pansimbahang kapamayuhan, an bishop an pinagkonsiderang ordinaryon klerigo asin sa arog kaini dae pinagbabayadan.  Duwang mga tagapagpayo an masirbe kaiba kan bishop sa pagtabang nin pagpapamahalang katungkulan kan ward asin man magpapangenot kun mayo an bishop.  An sarong branch pinapangenotan nin sarong presidente nin branch na puwedeng igwa o mayong nin duwang tagapagpayo, depende sa kadakulaan kan branch.

An termining ward orihinal na pinag-apod sa mga politikal na subdibisyon kan mga munisipalidad sa Mid-Western United States na kun saen an mga miyembro kan LDS na Simbahan nag-eerok, asin iyo ini an partikular na politikal na organisasyon sa Nauvoo, Illinois kan 1840’s. An mga bishop pinagpangaranan kan mga katungkulan asin responsibilidad sa sarong espesipikong ward na mga boundari kaining mga siyudad, asin sa paglipas nin panahon an indibidwal na mga kongregasyon pinagkahulugan kaining mga boundari.  Pagkatapos kan Eksodo nin mga Mormons pasiring sa Utah, an kaparehong terminolohiya iyo an pinagpreserba sa pag-eestablisa kan mga komunidad sa kabilugan kan sulnupang parte kan Estados Unidos nin Amerika. Baya sa gibo, an nagbobotong mga distrito kan nagkapirang mga komunidad nin Utah sige pa an sunod sa historikal na mga boundari kan saindang orihinal na mga LDS na mga kongregasyon.  Nin huli sa relihiyosong koneksyon kaining termino, tradisyunal na mga Mormon pioneer na mga komunidad heneralmente dae na naggagamit kan terminong ward sa pagtaong kahulugan sa nagbobotong mga distrito para sa politikal na mga katuyuhan.

An sarong ward tipikal na konsistido nin may 200 hanggan 500 na aktibong miyembro kan simbahan na yaon sa laog nin erya na yaon sa irarom nin rasonableng panahon nin pagbibiyahe pasiring sa harong mitingan (“rasonable” minapalaen sa tahaw nin mga nasyon asin rehiyon). An sarong istaka puwedeng pag-organisaron kun igwa nin kisera tolong branche na kadakula nin sarong ward sa kataid na erya. Pagkatapos na an sarong istaka nag-organisa na, an siring sa ward kadakulang mga branches pinag-oorganisa na na magin mga wards.  Kun dae nagkaigwa nin awad na mga kongregasyon sa sarong erya na makapagporma nin sarong istaka, sarong distrito (analohiyang minapanungod sa sarong saditon na istaka) iyo an pinagpoporma tanganing magtagahiling sa mga lokal na kongregasyon.  Sa mga erya na kun saen igwa nin kadakulaon na mga numro kan mga aktibong miyembro nin simbahan (arog sa Utah, an erya nin sarong ward puwede arog kasadit kan sarong ikaapt o ikalimang parte nin sarong milya kuwadrado.

Kunsoarin na an sarong ward nagin sarong dakulaon an bilang, an ward heograpikal na pagbabangaon.  Sa pankagabsan, kun an parehong geographikong kabangaan yaon sa rasonableng panahon sa harong nin mitingan, kaya sinda magmimiting sa kapareho man sanang pagharongon,  pero sa magkaibang oras.  Haros an pagharongon nin ward pinagdesinyo tanganing akomodaron an sagkod sa tolo o apat na mga ward.

An mga indibidwal makakanagbo kun anong ward sinda nag-eerok sa paagi nin pakipag-olay sa sarong lokal na lider o sa paagi nin paggagamit nin harong mitingan na lokador na gamit kan simbahan sa webpage.  Ining kagamitan na ini magdedeterminar kun igwa nin mga ward sa mga nagsosolo-solong miyembro (hilnga sa ibaba) o espesyal na lenguwaheng ward na nagsisirbe sa erya.

An mga Ward para sa nagsosolo-solong miyembro pinagmuntak sa mga erya na igwa nin dakulaon na populasyon nin mga nagsosolo-solong mga miyembro (single adults).  Igwa nin duwang klase an single adult ward:  Young Single Adult (YSA) ward pinagmuntar para sa solong mga miyembro na may edad 18 hanggan 31, asin Single Adult ward para man sa nagsosolong mga miyembro na labaw sa edad na 31.  Iningmga ward nagtatao sa hoben na LDS singles kan oportunidad na magsirbe sa mga opisina kan simbahan.  An mga miyembro pinagtutukdoan nin kaparehong mga prinsipyo nin ebanghelyo siring sa sarong regular, o “pamilyang” ward, habang nagreresibe nin atensyon partikular sa saindang espirituwal na mga pangangaipo.

An mga Singles Ward naiiba sa bagay na sinda minalabaw sa nagkakapirang iba pang mga regular na mga ward sa heographikong kamugtakan, na minalabaw pa sa boundary kan istaka. An single adult na mga miyembro mapuwedeng magpili na mag-atendir sa singles ward or sa saindang regular na “home” ward; laen pa, an simbahan makusog na pinagtutugutan an regular na pag-atendir kan, asin dae minatugot na ipaglipat an kamiyembrohang rekord sa, regular na ward na iba pa sa saro na kun saen an estaran nin sarong miyembro pinag-asignar.

Magpoon kaidto iyo ini an sarong doktrinal na mga kinakaipuhanan na an bishop nin sarong ward dapat may agom, ini an lalakeng tipikan na pinagpangapudan gikan sa ibang ward kan istaka kan singles ward.  An mga lalake na minapano sa ibang posisyon sa bishopric (duwang tagapagpayo, ehekutibong secretaryo asin saro o dakol na kleriko nin ward) mapuwede man na pagpangapudan gikan sa ibang ward kan estaka o mapuwedeng pangapudan gikan sa mga miyembro kan singles ward.
A pinakaprimarang katuyuhan kan sarong Singles ward iyo na makapagtao sa mga miyembro kaini nin pagkakataon na magkahirilingan sa iba man na mga single kan kaibong na seks asin sa pangyayari magka-inagoman.  An mga singles sa sarong erya puwedeng makanagbo nin iba man na singles na may kaparehong interes asin mga paniniwala, ginigibo kaining sayon na makanagbo nin sarong agomon.  Kadakol sa mga leksiyon asin mga prinsipyo na pinagtutukdo an mapanunungod sa pakikipagrelasyon, pag-aandam para sa paabuton, asin mga responsibilidad na magkakaigwa nin sarong pamilya sa sadire ninda.

An mga grupo nin Home Evening iyo an mga grupo para sa young single adults asin single adults sa An Simbahan ni Jesukristo nin Mga Banal sa Huring-aldaw na iyo ang nakokondukta nin mga aktibidades na kaparehong pinapraktis sa Family Home Evening.  Maski na ngani na magkaigwa na nin grupo kan Home Evening na kun saen may mga LDS ward, sinda mas prominente sa mga LDS singles wards.  Ang mga grupo minsan pinapamayuhan nin sarong hoben na lalake asin sarong hoben na babaye, pinag-aapod sa gaha na “nanay” asin “tatay” kan Home Evening group.

YSA wards igwa nin duwang klase:  wards para kolehiyo/unibersidad asin iba pa. An pankolehiyo/pan-unibersidad na mga wards iyo an para sa mga young single adults na nag-aatendir nin kolehiyo/unibersidad na kun saen sinda ipinagpamugtak.  An ibang YSA wards iyo man an para sa mga young single adults sa sarong erya nin istaka o multi-istakang.  Young single adults sa sarong erya na pinagsisirbihan nin sarong YSA ward na nag-aatendir nin kolehiyo/unibersidad pinagtatabangan na mag-atendir sa YSA ward kesa baya sa ward para sa pankolehiyo/pan-unibersidad, pero igwa sindang pagpipilian na mag-atendir sa arinman o baya sa saindang “home” ward.  An mga hoben na lalake pinagtatabangan na magsirbe nin sarong misyon or magin 21 anyos an edad bago makibale sa YSA ward.  Singles asin YSA wards igwa nin distingktibong mga kultura gabos sa sainda man sadire sadire.  An sarong YSA ward pinagladawan  sa 2002 sine na may titulong The Singles Ward.

Sa mga kolehiyo asin mga unibersidad na igwang dakulaon na LDS na populasyon, an mga wards pinag-oorganisa sa pagsirbe sa mga pangangaipong espirituwal kan mga estudyante na nag-aatendir sa eskuwelahan na ini. Maski sa luwas kan Utah, sa mga darakulang mga kolehiyo o unibersidad, igwa nin awad na LDS na mga estudyante na makapagporma nin student wards. Sa laog asin sa palibot nin Utah, igwa haros nin awad na mga student wards na pinagporma na tanganing saro o kadakol na mga istaka konsistido sana nin student wards an puwedeng ipagporma.  Kunsoarin na saro or kadakol na mga wards an pagpormahon para sa mga estudyante kan sarong kolehiyo or unibersidad, separadong ward an minsan pinagporma para sa mga solo asin may-agom na mga estudyante.  Sa arog kaining unibersidad wards asin istake, an ward bishops asin an mga miyembro of the Istaka nin Panguluhan pirmeng pinagpanoan sa paagi nin mga lalake na pinagpangapudan gikan sa kataid na mga istaka.

Haros kapareho kan mga singles wards, an espesyal na foreign-language wards pinagmumuntar sa erya na igwa nin halangkaw na populasyon kan mga immigrante o ibang mga miyembro na an katutubong lengguwahe iba sa lokal na lengguwahe (arog kan kataid sa U.S. military bases).  Igwa pa ngani nin “foreign language” wards para sa maluluya an pandangog na mga miyembro.  An mga serbisyo pinaggigibo sa kabilugan sa target na foreign language.  An siring kaining ward puwedeng pag-apudon na “Spanish ward” o “Chinese ward”, halimbawa.  An mga designasyon minapanungod sana sa lengguwaheng pinagtataram, asin bako sa rasa o etnisidad kan mga miyembro na nag-arabot (e.g. mayong “Mexican wards”).

Sarong kongregasyon na yaon sa laog kan distrito o na ini saditon sana para magin sarong ward an puwedeng pag-organisaron bilang sarong Branch kan Simbahan.  An mga Branch puwedeng pag-organisaron sa laog nin istaka, pero an mga ward dae puwedeng pag-organisaron sa laog nin distrito.  An mga Branch in sarong distrito kabali sa laog kan hurisdiksyon kan presidente kan misyon.
Mga branches puwede man na pagpormahon para sa mga single adults, young single adults (YSA), foreign-language o jail/prison/half-way house inmates na kun saen igwa nin pangangaipo para sa arog kaining espesyal na interes pero igwa sanang dikit na mga indibidwal tanganing makapogma nin sarong ward.  Siring sa ward, an branch president sarong single adult, YSA, o prison branch na pagpapangapudan gikan sa istaka o distrito na kun saen an branch pinag-organisa.  Nin huli sa natura kan prison branches, gabos na mga posisyon nin awtoridad pangangapudan sa luwas kan branch.

An ibang branches pinagmuntar sa mga nursing homes na may mga miting na pinaggigibo on-site para sa mga kataowhan na dae makakapagbiyahe pasiring sa sarong harong mitingan.  Sa mga branches na ini, an mga liders pinagpapangapudan gikan sa mga lokal na mga istaka.

An pinaka-ugat na mga organisasyon (pinag-aapod na mga auxiliaries) in sarong ward na direktang pinaghihiling kan Bishop iyo an Relief Society (an LDS Women’s Organization), an Young Men asin Young Women na mga organisasyon, an Primary (an organisasyon nin mga kaarakian) asin an Sunday School.  Sa mga branches, ining mga organisasyon iyo an pinagpapano kun igwa nin awad na numero nin mga miyembro na magpano kaining mga posisyon.

Idtong mga kalalakehan na pinag-ordinahan sa pagkasaserdote pinag-oorganisa na sarong korum sa paagi nin pagkasaserdoteng opisina.  An mga opisina kan hababaon o Aaronikong Pagkasaserdote (tipikal na lalake 12 hanggan 18 anyos an edad) pinag-oorganisa asin pinaghihiling kan bishop kan ward (o branch president sa sarong branch). Paminsan, nagkakaigwa nin separadong mga korum para sa mga diyakuno (12 hanggan 13 anyos an edad), paratukdo (14 hanggan 15 anyos an edad) asin pade (16 anyos an edad pataas).  An mga opisina kan halangkaw o Pagkasaserdoteng Melchizedek (Elders asin Halangkaw na mga Pade) na yaon sa indibidwal na mga wards o branches pinagpapayuhan kan Bishop pero pinaghihiling kan Stake President.  Sa laog nin mga distrito, an mga opisina kan Pagkasaserdoteng Melchizek sa laog kan indibidwal na mga branches pinagpapayuhan kan Branch President pero pinaghihiling kan District President sa irarom kan direksyon kan Presidente kan Mission. Sa laog nin sarong branch, an mga korum nin pagkasaserdote puwedeng pagpormahon o gabos na mga maykapot nin pagkasaserdote maghihirilingan na magkasararo, siring na pinagtutugot kan bilang kaini.

An pagkasaserdote iyo an sentral sa, asin nagtatao nin direksyon sa simbahan asin kan mga auxiliaries kaini.  Gabos na mga auxiliaries pinagkokonsiderang kaantabay sa pagkasaserdote.
An bishopric, an president kan korum nin mga elders, an lider kan halangkaw na mga mga kapadean maghihirilingan bilang sarong Pagkasaserdoteng Ehekutibong Komite.




#Total Article count: 530
#Total Word count: 198234