#Article 1: Bejgien (562 words)


Bejgien (Holländisch: België, Franzesisch: Belgique, Deitsch: Belgien), offiziäi Kinigreich Bejgien (holl.: Koninkrijk België, franz.: Royaume de Belgique) is a fedaral organisirschte parlamentarische Monarchie in Westeiropa, houd uma 10,5 Millionan Einwohna und is 30.528 km² gross und is a Mitglied vo da Eiropäischn Union. Es grenzt an Holland, Deitschland, Luxnbuag, Frankreich und an de Nordsee. Mid Holland und Luxnbuag zomm bijdt Bejgien de Beneluxstootn.

Seid da Unobhängigkeit vo 1830 und da Vafossungsgewung vo 1831 is Bejgien a parlamentarische Monarchie. De flämische Beväikarung im Noadn, da franzesische Sidn mid na Minderheit in da Haptstod Brissl und a kloane deitschsprouchige Beväikarung an Ostn bijdn an ohoitaschtn Konflikthead, dem wous seid de 1970er Jou durch a Denzentroiisirung vo da Stoutsorganisazion und 1993 durch de Umwondlung in an Bundesstout zan begegnan vasuacht woun is. Denneascht homd owa de gengsätzlichn Intressn vo de Vatreta vo de boadn grossn Beväikarungsgruppm (Sprouchgruppm gnonnt) weiderhi de bäigische Politik prägt und beeiflusst.

Da Bundesstout Bejgien is in droi Gmoaschouftn (de flämische, franzesische und de deitsche Gmoaschouft) sowia in droi Regionan (Flandern, Wallonien und de Region Brissl-Hauptstod) eitoaet.

Bejgien is a Grindungsmidgliad vo da Eiropäischn Wiatschoftsgmoaschoft (EWG), da heiting Eiropäischn Union (EU), vo dera de wichtigstn Instituziona in da Hauptstoud Brissl eanan Sitz homd.

Ougsechn vom Berglaund vo de Ardennen im Siidostn is Bejgien a weidgeheaschts ewernes Laund. De Wossakantn dastreckt se auf 72,3 km. 25 Prozent vo da Laundesflächn wernd fia de Laundwirtschouft gnitzt. Uma 95 Prozent vo oie Bäigier leem in Städt. Laut de Berechnungan vom Kiniglichn Bäigischn Institut fia Naturwissnschouftn houd Bejgien a Flächn vo 30.528 km².

Es gibb unter aundam foigeaschte Fliss und Kanai:

Im Vijväikerstout Bejgien leem holländisch reedeaschte Flamen (59% vo da Beväikarung), franzesischsprochige Wallonen (40%) und a deitschsprouchige Minderheit (Ripuarische Reinfrankn mid za. 1%) zomm. De weiderne Wonbeväikarung bestet aus Zuagwondeaschte aus vij Toaen vo Eiropa (bsundeascht aus Poin, Italien und Marokko).

In Bejgien gibbs heid droi Omtssprouchn: Holländisch (Flämisch san de holländischn Dialekt in Flandern), Franzesisch und Deitsch (san de westmittldeitschn Dialekt und de hochdeitsche Omtssprouch in Ostbejgien).

Seid da Unouhänigkeit vo Bejgien 1830 houd alloa Franzesisch ois Omtssprouch vom Stout goitn. Im Jou 1873 is Holländisch ois zwoate offiziäie Omtssprouch im bäigischn Kinigreich rechtlich oerkonnt woun, owa trotzdem is d' Vawoitungs- und Untarichtssprouch in gonz Bejgien alloa Franzesisch gween. 1919, oiso nouchm Erschtn Wäidkriag, is Deitsch ois Omtssprouch fir d' Leid im neich dazuagwungernen Gebiat an Ostn dazua kemma. Erscht danouch houd d' grosse Merheit vo de Flamen mid Nouchdruck gfordeascht, dass eaner holländische Muattersprouch a ois Vawoitungs- und Unterrichtssprouch an Schuin und Universitätn vawendt und da franzesischn Omtssprouch gleichstäid weascht. 1921 houd de bäigische Regirung de territoriale Oasprouchigkeit vo eanare Bewoner in de droi regionoin Sprouchgebiatn oerkonnt: de holländische Sprouchzone Flandern, de franzesische Sprouchzone Wallonie und de doudro grenzeaschte deitsche Sprouchzone in Ostbejgien. Des letzterne Gebiat houd zavur zan Deitschn Reich ghärscht und is nouch'm Erschtn Wäidkriag und duachn Versailler Vatroug an Bejgien ogschlossn woun.

An Status vo Regionoisprouchn houmd seid 1990 Lothringisch, Champenois, Fränkisch, Picardisch und Wallonisch.

Ebber 75 Prozent vo de bäigischn Stoutsbiaga sand remisch-katholisch, runde 1 Prozent ghärnd ner protestantischn Kirch o, und 4 Prozent islamische Gmoana. Da Otoae vo konfesionslose betroug uma 20 Prozent.

De federale bäigische Regiarung untastitzt und oerkennt seggs Religionan und a nid-konfesionäie Wäidoschaung o: de Anglikanische Kiach, en Islam, as Judndum, de Remisch-Katholische Kirch, de Orthodoxe Kiach, a uniate protestantische Kiach und de Freigeistige Wäidoschaungsgmoaschouft.




#Article 2: Berlin (220 words)


Berlin is de Bundeshaptstod und da Regiarungssitz vo Deitschland. Aussadem is s a oagnas Bundesland und as Zentrum vo da Metropolregion Berlin-Brandenburg. Berlin is mit uma 3,5 Milliona Einwohna de gresste Stod vo Deitschland (noch da Bevejkarung und noch da Flächn). In da EU is de zwoatgresste Stod noch da Bevejkarung und de fimftgresste noch da Flächn.

Berlin wor in seine Gschicht scho mehrfoch a Haptstod, wia beispuisweis vom Kurfiaschtndum Brandenburg, vum Kinireich Breissn, vum Deitschn Reich und vo da DDR (nua im Osttei vo da Stod). Seit da Wiedavaoanigung im Joar 1990 is Berlin gsamtdeitsche Haptstod. Davor war des Bonn.

Berlin is a bedeitens Zentrum vo Politik, Medien, Kuitua und Wissnschoft in Eiropa. De Stod is a wichtiga Vakeahsknotnpunkt und oane vo de moastbesuchtastn Städt vom Kontinent. Institutiona wia de Universitetn, Forschungseirichtunga, Theata und Museen gniassn internationale Onakennung. De Stod is a Magnet fia Kunst- und Kuituaschoffende aus da ganzn Wejd. As gschichtliche Vamächtnis, as Nochtlem, und de vuifejtige Architektua san iba de Grenzn ausse bekannt.

Berlin hod zwejf Beziak, wo insgsamt in 96 Ortstei untateit san. Dazua gibts no Ortslogn, geografische Gebiet aus da Umgangssproch, wo ned genau obgrenzt wean kina. Wei de Ortstei und de Ortslogn historisch gwoxn san, spuins in da Oidogssproch a gressane Roin wia de Beziak.

Des Woarzeichn vo Berlin is as Brandenburger Tor.




#Article 3: Kristndum (261 words)


As Kristndum (dt.: Christentum) is mid umara zwoa Milliardn Mitglieda vuam Islam und am Hinduismus de gressde Religion vo da Wejd und oane vo de fimf Wejdreligjona.

Is Kristndum is a Oa-God Glaabm. Grinda wor da Jesus vo Nazaret, wo a Wondaprediga im heitign Palestina woa. Da Jesus wead vo d Kristn ois Kristus und Suhn vom God vaeat.

Da Kean vo dera Religjon is de Zuawendung vom God zan Menschn. In dera Zuawendung offnboart si da God und es kimmt zua God-Mensch Beziahung. De zwoa Haptgebot - neba dene zehne in da Bibl - san: du suist Good liam - mit deim ganz Herzen und du soast den Nächstn (ned de Verwandtn san do nua gmoand, sondern dea, den da des Lebn nah herbringt oder zuarabringt ) liam. sKreiz is des Zeichn vom Kristndum und soi uns dro erinnan, dass uns da Jesus am Kreiz zoagt hod, zu wos d Liab fähig is.

As Kristntum untateijt se in mehrane Bekenntnis bzw. Konfessionan unn de doraus entstondanan Kiachagmoaschoftn, unta ondam de katholische-, evangelische-, oatodoxe- und anglikanische Kiachn. Prominentestes Kiachnobahapt is da Franz ois Papst vo da remisch-katholischn Kiachn, den de ondonan Kiachgmoaschoftn oba net ois des ihrige Obahapd onakenna. De Bischef vo de Evangelischn dogeng wean vagleichsweis demokratisch gwejt und vasammen se in nationain und intanationain Konferenzen und Räten. Bei de Bayern san de moasten remische Katholiken, bsondars z Oidbayern.

Vom Kristndum hom se mehrare Sektn owgspoitn wia zan Beispui de Zeign Jehovas. Säichane Sektn han moast ziemli kloa unn richtn eanan Glaam net seijtn meglichst woatweatli no da Bibl aus.




#Article 4: Deitschland (1586 words)


Deitschland (amtle: Bundesrepublik Deutschland) is a Stoot in Middleiropa. Ois Bundesstoot wiad de Bundesrepublik Deutschland aus dena 16 deitschn Ländan buidt. De Lända gliedan se wieda nochm Vafossungsprinzip vo da kommunaln Sejbstvawoitung in kommunale Gebietskeapaschoftn.

Bundeshaptstod is Berlin. As politische System is fedaral und ois parlamentarische Demokratie organisiat. Deitschland is mid eppa 81,8 Mijona Eihwohna (2015) da bevejkarungsreichste Stoot vo da EU. Deitschland is unta andam Mitgliad vo de Vaeintn Nationa, vo da NATO und vo de G8 (Gruppm vo de Ocht), sowia Grindungsmitgliad vo da EU.

Des gresste Bundesland vo Deitschland is Bayern, s beväikarungsreichste is Noadrhein-Westfoin.

Da Begriff Deitschland wead in dera Foam eascht seit da Friajn Neizeit vawendt, zum Beispui in Die Verfassung des deutschen Reiches (1667) vom Samuel von Pufendorf. Voahea hods deitsch nua ois Eigschoftswoat gebm, in da Foam vo: a deitsches Land oda de deitschn Lända owa ned zammagsetz; ned amoi ois das deitsche Land.

Deitschland liegt in Middleiropa, zwischn 47°16′15″ und 55°03′33″ neadlicha Broadn und 5°52′01″ und 15°02′37″ estlicha Leng. Im Noadn grenzt Deitschland an Dänemark (auf ana Läng vo 67 km), im Nordostn an Poin (442 km), im Ostn an d Tschechei (811 km), im Südosten an Östareich (815 km; ohne Grenz im Bodnsee), im Sidn an d Schweiz (316 km; mid Grenzn vo da Exklave Büsingen, owa ohne Grenz im Bodnsee), im Siidwestn an Frankreich (448 km), im Westn an Luxmburg (135 km) und Belgien (156 km) und im Nordwestn an Holland (567 km). De Grenzläng betrogt insgesamt 3757 km. Wearend im Nordwestn de Kistn vo da Nordsee und im Nordostn de vo da Ostsee de natialichn Stootsgrenzn buidn, hod Deitschland im Sidn Ontei on de Oipn.

Deitschland gheat voiständig zua gmäßigtn Klimazone vo Middleiropa im Bereich vo da Westwindzone. S liegt im Iwagangsbereich zwischn am Seeklima in Westeiropa und am Kontinentalklima in Osteiropa. S Klima wead zuadem vom Goifstrom stoak beeinflusst, dea wo de klimatischn Weate fia de Broadnlog ungwehnli muid gstoitn duat.

De middlare jearliche Niedaschlogsmenge is 700 Millimeter (begzong auf de Joar vo 1961 -1990). De middlare Niadaschlogsmenge pro Monat liegt zwischn 40 Millimeta im Feba und 77 Millimeta im Juni.

De tiafste jo in Deitschland gmessane Temparatua woa −45,9 Grad Celsius; se is am 24. Dezemba 2001 am Funtensee gmessn woan. De bislang hechste Temparatur woa 40,3 Grad Celsius und is am 8. August 2003 in Nennig im Saarland erfosst woan. De Ogobm dazua san owa zum Tei wiedasprichli.

Dees kristalline Gstoa in Deitschland, wia Gneis und Granit in de Middlgebiag, geht afs Paleozoikum (Eadoitadum) zruck.

Deitschland liegt voi af da Eirasischn Plottn, trotzdem keman schwoche Eadbebm fia. Bsundas guit dees fia Sidwestn (Region vo de Riftzona) und im Westn (Obarheingrobm, Rheingrobm, Hohenzollangrobm).

In da Nordsee dominian de Inselgruppm vo de Nordfriesischn Insln und de Inslkettn vo de Ostfriesischn Insln. Helgoland und Neuwerk san aa bewont. De Nordfriesischn Insln san Restln vom Festland, wo duach Landsenkung und nochfoigende Iwaflutung vo da Kistn trennt worn san. De Ostfriesischn Insln san Barriereinsln, wo duach de Brandungsdynamik aus Sandbenkn enstondn san.

De Flora is in Deitschland vo da gmäßigtn Klimazone vun Lab- und Nodlwejida pregt. De Labwejda bestenga moastns aus Rotbuachn, danem gibts Oachnwejda und imma sejtna aa Auwejda. In de Oipn und Middlgebiag gibts Schluchtwoid.

Ohne menschlichn Eifluss dadat de Vegetation in Deitschland haaptsächli aus Woid besteh. Deazeit san 29,5 Prozent vo da Stootsflöchn Woid. Damit gheat Deitschland zu dena woidreichstn Lända vo da Eiropejischen Union(EU). Weidas gibts no Hoad- und Moorlandschoftn sowia vegetationsoame oipine Regiona. Da gresste Otei vom unbebautn Land wead fian Obau vo Nutzpflanzn vawendd; voa oim Droad wia Geastn, Hafa, Roggn und Woazn; dozua kema voa oim no Erdepfi un Raps. In mangn Flussdoin wia an da Mosl, am Main und am Rhein zum Beispui wead Wein obaut.

De moastn Saigeviecha in Deitschland lebm in de Labwejda. Do gibts vaschiedane Marderoatn, Dam- und Rothiaschn, Reh, Wuidsaun und Fuxn. Biba und Otta findt ma in Flussauen nua no sejtn, zum Tei gibts owa aa wieda steigende Bestände. Andane gräßare Saigeviecha de wo friaha in Middleiropa glebt hom gibts nimma. An Auaoxn (seit 1846), an Braunbär (seit 1835), an Ejch (seitm Middloida), s Wuidpferd (seitm 19. Joahundat), an Wisent (seitm 17./18. Joahhundat und an Woif (seit 1904). In neiara Zeit wandan gelegentli Ejche, Wejfe und mangmoi sogoa Bärn ein. Wengam schlechtn Ruaf vom Woif und vom Bärn fiaht dees owa efta za Problem.

Deitschland besteht aus 16 teisouvarena Lenda.

De ejtastn Siadlungsbelege afn Gebiet vom heitign Deitschland san etwa 700.000 Joar oid und ma gehd davo aus, dass de Region seit 500.000 Joar permanent bsiadlt is. Es gibt dahea in Deitschland aa bedeitende paläoanthropologische Fundstättn: Nöchm Fundort bei Heidelberg is de Hominini-Oat Homo heidelbergensis gnennt woan und nochm Neandertal in Mettmann da Homo neanderthalensis, dea wo ausm Homo heidelbergensis heavoagangane Neandertaler. De Menschnoat is voa etwa 40.000 Joar dann vom Homo sapiens(moderna Mensch), dea wo aus Afrika kema is, vadrängt woan.

In da Jungstoazeit hom se nacha Ackabau, Viechazucht und feste Siedlungsplätz entwicket. Aus dera Zeit san bedeitende kuituarelle Funde dahoidn, wia etwa de Himmesscheibm vo Nebra, de zoagt, dass scho um 2000 v. Kr. in da Region Astronomie betriebm woan is.

Um 500 v. Kr. woas heitige Siiddeitschland kejtisch und s heitige Norddeitschland germanisch besiedlt. De Germanen san im Laf vo de Joarhundate imma weida inan Sidn gwandat. Um Christi Geburt woa dann de Donau de ungefäare Siedlungsgrenz zwischn Kejten und Germanen. So san a vui kejtische Orts- und Gwässanama und kejtische Lehnweata in de germanischn Sprochn kema.

Des Heilige Remische Reich (deitscha Nation), des de mehra Zeit vo de Habsburga ois Kaiser vo Wean aus regiad worn is, hod vo 962 bis 1806 Bstand ghabt. Danach hods durch de Kriag vom Napoleon eascht amoi a Vuizahl vo Veränderungen gem. Nach der Niederlag vom Napoleon 1815 is Eiropa und a Deitschland nei gordnet worn, da Deitsche Bund is entstandn. Im Deitschn Bruadakriag is Preißn ois Vormacht in Deitschland bestätigt worn. As Deitsche Kaiserreich is 1871 entstandn. As Kenigreich Bayern hot no etla Reservatrechte wiar a eigene Armee ghabt. 1914 is da Easchte Wejdkriag ausbrocha, der am End a Niederlage vo Deitschland und Östareich brocht hot. Nach da Revolution 1918 is de Weimara Republik (1919–1933) entstandn, de durch mehrane Wirtschaftkrisn erschüttert worn is. 1933 is da Hitler Adolf mit da NSDAP an d Macht kemma. De Nationalsozialistische Diktatur hod bis 1945 Bestand ghabt. Während dera Zeit san unzählige Verbrechn wia da Völkamord an de Judn (Holocaust) beganga worn. Nach da Kapitulation vom Nazireich am End vom Zwoatn Wejdkriag is Deitschland eascht amoi in Besatzungszonen aufteilt worn. Am 23. Mai 1949 is de Bundesrepublik gründt worn und da Adenauer Konrad is zum easchtn Bundeskanzla gwejd worn. Unta seina Legisladuaperiode is de Bundesrepublik Teil vo da NATO worn, af da andan Seiddn hod de DDR zum Warschauer Pakt ghert. D Bundesrepublik is a Grindungsmitglied vo da Eiropäischen Gemeinschaft (heit EU) gwen. De Wiedavereinigung mit der DDR (de wo am 7. Oktober 1949 gründt worn ist) hot am 3. Oktober 1990 stattgfundn, da Bundeskanzla war zu dera Zeit da Kohl Helmut. Am 20. Juni 1991 is Bonn als Regierungssitz aufgem worn und de Regierung und as Parlament san nach Berlin verlegt worn. 1998 is de Rout-Greane Koalition unta'm Bundeskanzla Gerhard Schröder an d Macht kemma. Vorzeitige Neiwoin am 18. September 2005 ham dann zu ara Groaßen Koalition unta da Kanzlerschaft vo da Merkel Angela (CDU) gführt.

De deitsche Literatua reicht bis ins Middloita zrugg, beispuisweis an Walther vo da Vogelweide. Ois bedeitendste deitsche Dichda gejtn Johann Wolfgang von Goethe und Friedrich Schiller. De wichtigstn Autorn im 20. Joarhundat san de Nobelpreisdrega fia Literatua Theodor Mommsen (1902), Paul Heyse (1910), Gerhart Hauptmann (1912), Thomas Mann (1929), Hermann Hesse (1946), Heinrich Böll (1972) und Günter Grass (1999) sowia im 21. Joarhundat Herta Müller (2009).

Zu de einflussreichstn deitschn Philosophn ghean Nikolaus von Kues, Gottfried Wilhelm Leibniz, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Karl Marx, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche und Martin Heidegger. Mearane bedeitende philosophische Stremunga san vo deitschen Philosophn ausganga: Da Deitsche Idealismus sowia da Marxismus. Im 20. Joarhundat wor voa oim de Kritische Theorie vo da sogenennten Frankfurta Schui vom Theodor W. Adorno und Max Horkheimer bedeitsam. In iara Nochfoige is da Jürgen Habermas zu am vo de wejdweit bekonntestn lebendn Philosphn worn.

Es gibt in Deitschland mea wia 6000 Museen. Za de gresstn Museen ghean s Deitsche Museum z Minga, s wejdweit gresste natuawissnschoftli-technische Museum, und s Germanische Nationalmuseum z Niamberg mit oana vo de bedeitandstn Sammlunga zua Kuitua und Kunst vo da Vor- und Fruagschicht bis zua unmiddlboan Gegnwoart.

De Museumsinsl z Berlin mit vuin wejdweit wichtign Museen is a Schwaapunkt vo da deitschn Museenlandschoft.

Oans vo de gresstn Attraktionen is de Wiesn z Minga, des gresste Voiksfest vo da Wejd. Bedeitende Foschingsvaostoitunga san unta ondam da Kölner Karneval, de Mainza Fosnocht und de Schwobisch-alemannische Fosnocht. Z Hannover findd Joar fia Joar des gresste Schitznfest vo da Wejd stott.

Da Nationalfeiadog is da Dog vo da Deitschn Oaheit am 3. Oktoba. Des is da oanzige Feiadog, wo da Bund festglegt hod. Olle ondan Feiadog san Oglegnheit vo de Lända. 8 weidande Feiadog gejtn in olle 16 Lända: Korfreidog, Ostamondog, Christi Himmefoart, Pfingsmondog, de zwoa Weihnochtsfeidog, Neijoar und da Dog vo da Orbat.

Zamma mit de Sunndog gejtn de Feiadog ois „Dog vo da Orbatsruah und vo da sejlischn Eahebung“.

De Gsamtwiatschaftsleistung in Deitschland wead duach eppa 2,1 % im primean Sektor (Landwiatschaft), 24,4 % im sekundean Sektor (Industrie) und 73,5 % im tertiean (Deanstleistung) Wiatschaftssektor eazuit.

Ois hochentwicklts Industrieland is Deitschland af wejdweite Rohstoffimporte ogwiesen.




#Article 5: Eiropäische Union (518 words)


De Eiropäische Union (amtl: Europäische Union, obkiazt: EU) is a Staatnbund, dea wo aus 27 eiropäischn Staaten bestäht. De Beväikarung in dena EU-Ländan umfosst deazeit rund a hoiwe Milliardn Einwohna. Gmoasam eawirtschafdn de Mitgliedstaaten im eiropäischn Binnenmoakt s gresste Bruttoinlandsprodukt vo da Wäid.

Gengwäatig grindt se s politische System vo da EU afan am 1. Novemba 1993 in Kroft tretanan Vatrog iwa de Eiropäische Union, dea wos zletzt im Joa 2001 durch an Vatrag vo Nizza gändat woan is. Aufm EU-Vatrog basian de sognenntn drei Säuln vom Staatnvabund: Eiropäische Gmoaschoftn (EG), Gmoasame Außen- und Sicherheitspolitik (GASP) sowia Polizeiliche und justizielle Zammaorbat in Strofsocha (PJZS).

Noch mehran Erweidarungsrundn stähd da Staatnvabund deazeit voa interna Struktuaproblema. Da Eiropäische Rat hod dahea am 13. Dezemba 2007 a Vatrog vo Lissabon untazeichnet. De Ratifiziarung in dena Mitgliedstaatn soi bis Mitte 2009 obgeschlossn sei; olladings is dea Zeitplan durch de Oblehnung vom Vatrog in am Referendum in Irland im Juni 2008 in Frog gstäit.

De Eiropäische Union hod a Flächn vo 4.324.782 km² und a Küstnläng vo 65.413,9 km. Sie reicht im Nordostn bis Finnland, im Nordwestn bis Irland, im Siidostn bis Zypern und im Sidwestn bis Portugal. Dazua kemman de iwaseeischn Territorien:

Olle Stootn (mid da Ausnahm vo de Iwaseeterritorien und Zypern) lieng in Eiropa. 2004 is mid Zypern aa a Stoot aufgnumma worn, der geografisch zu Asien zöid wead. De gsamte Eiropäische Union (ohne de Aussnterritorien) liengan auf da Eirasischn Plottn.

Da geografische Mittlpunkt ve da Eiropäischn Union is Kleinmaischeid im Westerwald in Deitschland.

Da Mont Blanc liegt in de Savoya Oipm und is mid 4808 m da hächsde Berg vo da EU. Da gresste See ist da Väna Sää, a Binnensee im Sidwestn vo Schwedn mid ana Flächn vo 5650 km². Da längste Fluss is de Donau mid 2850 km, vo dera owa nur 1627 km die EU durchfliassn. Sie entspringt im Schworzwoid und mündt im Donaudäita ins Schwoaz Meer.

De 27 Lända hand Mitglieda vo da Eiropäischn Union:

S Klima reichd im Noadn vom koidn Klima bis zum subtropischm Klima im Sidn. Im Noadn (Finnland) lieng de Durchschnittstemparatuan bei -13 °C im Winta und +15 °C im Summa. Dageeng wead im Sidn (Malta) im Winta a durchschnittliche Temparatua vo +12 °C und im Summa vo +25 °C darreicht.

 Hauptartikl: Amtssprochn vo da EU

A jede Sproch, de in am Mitgliedsstoot primäre Aumtssproch is, guit im Eiropäischn Parlament und ba da Kommission ols Aumtssproch. So hot zum Beispui a jeda Obgeordnete und jede Obgeordnetin im Eiropaparlament des Recht, dass er oda sie in seiner oda ihra Hoamatsproch Redn holtn kou und a a Iwasetzung va die onnan kriagt. Des hot oan damols festglegt ols Zeichn, dass die Sprochn ols Kuitua va die Vöiker olle gleich vui wert sei sulln.

Heit iwalegt oan awa scho, ob oan de Regelung in Zukunft holtn kou. Bsundas jetz, wo Rumänien und Bulgarien dazua kemm san und wo a Minderheitnsprochn wia de vo die Roma onerkounnt weadn sull, is as Problem, dass oan nocha völli mehr Iwasetzer ols wia Obgeordnete hot, walst jo fia jede Sproch mindestns so vui Iwasetza brauchst, wie onnare Sprochn san.




#Article 6: Frankreich (285 words)


Frankreich (amtli: République Française, kuaz franz.: France) is a demokratischa, zentralistischa Stoot im Westn vo Eiropa. De Haptstod is Paris. In Eiropa grenzt Frankreich on Bejgien, Luxnbuag, Deitschland, de Schweiz, Italien, Monaco, Spanien, Andorra, on de Nordsee, onan Atlantik mitm Ärmekanei und ans Middlmeea.

Insgsomt hods „franzäsische Muaddaland“ in Eiropa Flächn vo 543.965 km². Weng seina Foam weads aa l’Hexagone (Sechseck) gnennd.

Da häxte Beag vo Frankreich und vo de Oipn is d Mont Blanc (4.810 Meta).

De mid Obstond wichtigste und gräßte Stod is de Haptstod Paris mid rund zwejf Milliona Eihwohna in da Agglomeration (Region Île-de-France) (2013). De Groußraime um Marseille, Lille und Lyon hom aa mehra wia a Million Eihwohna.

Obwois Gebiet vom heitign Frankreich scho in da remischn und in da fränggischn Gschicht voakimmt, beginnt de eignständige franzesische Gschicht eascht mid da Afteilung vom Reich vom Karl am Großn zwischn dena Enkln mitm Vatrog vo Verdun im Joar 843.

Mit da Franzesischn Revolution 1789 is as Ancien Régime gstiazt woan, des wo 1200 Joa gheascht hod. Nacha is a Umbruch-Periodn kema, wo wexlnd republikanische, napoleonisch-imperiale und monarchistische Stootsformen gheascht hom. Napoléon hod grouße Tei vo Eiropa beheascht. Mit seina Niedalog san de moastn Eaobarunga wieda valoan woan. Noch da Restauration vo da Monarchie hod Frankreich sei Mocht owa wieda ausbaut, hod weidane Kolonien eaobat und hodn Ospruch afs gsomte Rhein-Westufa eahom.

De gresstn franzesischn Firmen 2003

ohne Bankn und Vasicherunga

In Frankreich gibts a Buidungspflichd owa koa Schuipflicht. Des hoaßt de Buidung ko ma si aa duach Hausuntaricht oda duach sejm lerna beibringa.

De stootlichn Schuiforma san:

Frankreich untahoit Natuaschutzgebiet in vaschiedanen Kategorien im eiropäischn Kernland und in de Iwasää-Départements. Des san zua Zeit:

Weidane Natuaschutzgebiet san in Planung und Voabereitung.




#Article 7: Graz (262 words)


Graz is de Laundeshauptstod vo da Steiamoak. Se is noch Wean und vua Linz mit 280.200 Einwohna (2016) de zweitgräßte Stod vo Östareich und a bedeitende Universitetsstod. De Statutarstod Graz, de wos sowoi Gemeinde ois aa Beziak is, woa im Joa 2003 Eiropäische Kuituahauptstod. Graz hod aa an |Eiropapreis valiehn griagt. De Oidstod vo Graz gheat zum UNESCO-Wödkuituaeabe.

Da Nauman Graz kummt ausm slowenischn Gradec, voun grad = Buag und ec = die Nochsübn voun kloa.

Graz liegt an da Mur im Siidostn vo Östareich, im Nordtäu vom Graza Beckn und is vo drei Seitn vom Graza Berglaund umgem. De Stod is, in südwestliche Richtung, uma 200 km vo Wean entfeant. De näxtglegane Großstod is Marburg in Slowenien, de wos ca 50 km weit weg is. Graz is de Laundeshauptstod vo da Steiamoak, in ana greanan und woidreichn Gegnd.

Wäu Graz vo drei Seitn duach Berg gschützt is und nua geng Siidn offn, is de Stod klimatisch begünstigt und stähd a weng unta mediterranan Eifluss. Graz hod mea Tog, wo de Sun scheint und hod wenga Wind und Reng wia Wean; aa de Temparatuan san meaklich müda. Duach de klimatischn Voatäu is owa a de Smoggfoa hächa, besundas im Winta.

Graz is in 17 Beziake auftäut. Des san:

I. Innare Stod (4.147)

II. St. Leonhard (17.777)

III. Geidorf (28.044)

IV. Lend (31.433)

V. Grias (29.041)

VI. Jakomini (35.039)

VII. Liebenau (13.959)

VIII. St. Päda (15.646)

IX. Woitndoaf (13.030)

X. Rias (6.519)

XI. Mariatrost (10.337)

XII. Andritz (19.396)

XIII. Gösting (11.088)

XIV. Eggnberg (20.449)

XV. Wetzlsduaf (15.109)

XVI. Stroßgaung (14.827)

XVII. Puntigam (7.697)




#Article 8: Italien (281 words)


Italien (amtle: Italienische Republik, ital.: Repubblica Italiana, kuaz: Italia, tiroiarisch: Walsch, zimbrisch: Belischelant, Fersntoierisch: Balschlònt) is a Stoot in Eiropa, dea wos am Middlmeea ligt. De Haptstod vo Italien is Rom. Italien grenzt im Noadn an Östareich und an de Schweiz, im Noadostn an Slowenien, im Noadwestn an Frankreich, im Ostn iss umgem vo da Adria und im Westn vom Middlmeea. Italien umschliaßt zwoa kloane Stootn voikommen - des is zan oan San Marino un zan aundan da Vatikan.

Italien is unta andam Mitgliad vo de Vaoantn Nationa, vo da NATO und vo de G8 (Gruppm vo de Ocht), sowia Grindungsmitgliad vo da Eiropäische Union.

Italien is a recht a katholischs Laund, uma 85 % sand Katholikn, 16,2 % vo da Bevökarung houd koa Bekenntnis nid und nur 3,6 % gheand irngd na aundan Religion o.

Italien hod a Einwohnazoi vo 60.483.973 (2017) Leid und rangiert in da Wödraunglistn auf Plotz 23, innahoib vo da EU ligts Lond aufm 4. Rang hinta Deitschland, Frankreich und Großbritannien.

Rund 67% vo de Einwohna vo Italien, iwawingd im Noadn, lem in da Stod. Vuaoim vo 1950 bis 1960 hot a stoake Owaundarung aus de untaentwicketn Laundregionan in de Städt gherrscht. Seid de 1980a Joa hod se da Trend za Gunstn vo de Vuaort und Kloastädt umkeaht.

In Italien lem mearne Voiksgruppm. An Grässtn Toae mochnd de Italiena aus. Danem lem aa no autochtone Voiksgruppm wia de Friaula (in Friaul-Julisch Venezien), Ladina (in Sidtiaroi und Venezien), Slowenen (im Friaul und Triest), Boarische Östareicha (in Sidtiroi, Trentino und in de Zimbrischn Sprochinsln), Griachn (in Siditalien), Katalanen und Sardn (auf Sardinien), Siziliana (auf Sizilien), Krowodn (in Molise), Fraunzosn (im Aostatoi und Westn) und de Albana (im Mezzogiorno).




#Article 9: Liachtnstoa (374 words)


As Fiaschtndum Liachtnstoa (dt.: Fürstentum Liechtenstein) is a suvaräna Stoot im middleiropäischn Oipnraum. As Lond liegd zwischn Östareich und da Schweiz om Ostufa van Rhein. As Fiaschtndum guid heit ois konstituzioneje Erbmonarchie af demokratisch-parlamentarischa Grundloug. De Suvaränitet liegd sowoi bam Voik ois wia aa bam Fiascht. Liachtnstoa gliadeascht se in ejf Gmoana. Haptort und Fiaschtsiez is Vaduz. Liachtnstoa houds häxde BIP pro Kopf wejdweid - s liegd ba 6'053 Mio. CHF (2015).

Liachtnstoa is umgem vo d' Schweiza Kantone: St. Gallen und em Kanton Graubünden im Westn sowia'm esterraichischm Bundesland Vorarlberg im Ostn. Zamm mid Usbekistan is's oana vo de zwee Binnenstootn vo da Wejd, de sejm nua vo Binnenstootn umgem sand. De gsomde westliche Stootsgrenz za da Schwaiz entsprichd 'm Rhein-Valaff. D' estliche Stootsgrenz is prägd van , 'm Rätikon. As Land grenzd af 41,1 km on d' Schwaiz. 27,1 km vo da Grenzläng entfoin af'm Kanton St. Gallen und 14,0 km af'm Kanton Graubünden. D' Grenzläng mid da Republik Esterraich betroug 34,9 km und entfoid vejig af's Bundesland Vorarlberg. Da häxde Bunkt vo Liachtnstoa is da Grauspitz mid ner Häch vo 2599 m. Da diafste Bunkt is as Ruggellea Riet mid ner Häch vo 430 m. As Land misst on seina längsdn Stej 24,56 km und on seina broadasdn 12,36 km.

As Klima van Land ko trotz da Gebiagsloug ois relatiav mijd bezaichnascht wean. Es weascht storch duach d' Aiwirkung van Fähn (worma, trockana Foiwind) prägd, woduach d' Vegetazionszeid im Lassing und im Herest valängascht weascht. D' Messungan vo d' joulichn Niadaschlougsmengan dagem im Schnitt guade 900 bis 1200 Millimeta af oan Quadratmeta. Im direktn Oipmgebiet dageng lingan de Niadaschläg oft ba bis za 1900 Millimeta. Im Winta sinkt's Thermometa sejtn unta minus 15 Grod, wärnd im Summa de middlan Temperatuan zwischn 20 und 28 Grod schwonknd.

Etwoa zwoa Driddl vo d' Eihwohna sand gebirtige Liachtnstoana (65,8%); de ausländische Wohnbevejkarung kimmb dageng za etwoa oan Fimbftl (20,1%) haptsächli aus'm iwring deitschn Sprouchraum (doudavo 10,8% aus da Schwaiz, 5,9% aus Esterraich und 3,4% aus da Bundesrepublik Deitschland, gfoigd vo je 3,3% aus Italien und Leit van friahran Jugoslawien, 2,6% sand Tiakn und 4,8% kemman aus onnerne Stoutn).

Liachtnstoa gliadeascht se in ejf Gmoana, de af de boadn Woihkroas Untaland und Owaland vatoaet sand.

    
  




#Article 10: Niedaöstareich (786 words)


Niedaestareich oda Niedaestareich (aumtlich: Niederösterreich), is ans vo de nein Bundeslända vo Estareich (oida Nauman: Eazheazogtum Estareich unta da Enns). Noch da Flächn is es des gresste, noch da Eihwohnazoi des zweitgresste Bundeslaund. Es grenzt im Noadn aun de Tschechei, im Noadostn aun de Slowakei, im Sidostn auns Buagnlaund, im Sidn aun de Steiamoak und im Westn aun Owaestareich. Es umschliaßt des Laund Wean, des wos bis 1922 zua Niedaestareich gheat hod. Niedaestareich und des Nochboabundeslaund Owaestareich san zaumman de Keanlända vom Stoot Estareich.

St. Pödn is duach a Voiksobstimmung seit 1986 Laundeshauptstod vo Niedaestareich. Davua hod de Laundesregiarung iahn Sitz in Wean ghobt.

Niedaestareich is mit 19.186,27 km² des flächnmäßig gresste Bundeslaund vo Estareich. Es is laundschoftlich in Viadln eitäut:

De Viadln haum, geografisch gsegn, a voikommen untaschiedliche Struktua. Währends im Mostviadl de Auslaifa vo de Koichoipen mit Beag um de 2000 m gibt, is des Woidviadl hauptsächli a Granitplateau. Im Noadostn liegts higelige Weiviadl, des wos ins floche Moachfööd ohfoit und sidlich vo da Donau is des Weana Beckn.

Niedaestareich grenzt auf ana Läng vo 414 km aun de Nochbalända Tschechei und Slowakei, und is des Bundesland mit da zweitlängstn Außngrenz.

Trennt wean de Viadln in westestlicha Richtung vo da Donau, in Noad-Sid-Richtung vom Manhartsbeag und im Weanawoid vo da Thermenlinie.

Niedaestareich wiad fost äussa gaunzes iwa de Donau entwassat. Da anzige Fluss, der sein Obfluss iwa de Moidau und de Elbe in de Noadsee hod, is de Lainsitz im Woidviadl.

De wichtigstn Fliss neadli vo da Donau san da Kaump, de Krems, de Lainsitz, de Moach und de Thaya. Sidli vo da Donau sans de Enns, de Ybbs, da Ealauf, de Möck, de Traasn, de Schwechat, de Fischa, de Schwoaza, de Triesting, de Leitha und de Piaschting.

Im Natuaschutz gibts vaschiedane Schutzstufn mit untaschiedlichn Prioritätn.

De Schutzstufn san:

In Niedaestareich gibts ziemlich vü Natuahöin, insgsaumt san 4082 katastamäßig eafosst. Die meistn Höin in Niedaöstrreich haum si in de Koik- und Dolomitstana va de Koikoipn büdt und san deshoib sognaunnte Karsthöin. A da Koikmarmoa in de Zentraloipn und in da Behmischn Mossn ermeglicht de Entstehung vo Höin. Zu de gräßtn Höin vo Niedaestareich ghean:

Niedaestareich is des Kernlaund vo Estareich. Fria hods nua aafoch Estareich ghassn (speda: unta da Enns) und hod da Dynastie Habsburg bzw. Habsburg-Lothringen („Haus Estareich“) und in jewäuligen Gsaumtstoot in Naum gem.

Aus dem Grund is de Gschicht vo Niedaestareich mit da Gschicht vo Estareich meah oda weniga identisch.

De Bevökarung nimmt in de zenträun Gebietn im Umlaund vo Wean laufend zua, täuweis duach Zuazug ausn städtischn Bereich, owa a duach Zuazug aus de periphean Gebiete, zum Beispü ausn Woidviadl oder aus de Raundgebiet vom Weiviadl, de täuweis aa Problemgebiet aum Oawadsmoakt san. Seit St. Pödn de Laundeshauptstod is, is a duatn a steakare Zuawaundarung festzumstöön. Wäu in sensible Gebiete wiar im Weanawoid duachn Zuazug de Gfoah vo ana Zasiedlung gem is, wean laufend restriktivare Moßnauhman in da Raumoadnungspolitik festglegt.

Da Ausländaauntäu is, gmessn aun gaunz Estareich, mit 6,3 % untaduachschnittlich.

Im Joah 2001 woan 79,3 % vo de Bewohna remisch-katholisch, 3,3 % protestantisch mit 60 Kiachn in 27 Pfoan, 3,2 % islamisch und 10,8 % konfessionslos.

Seit 1945 wiad de Laundespolitik vo da ÖVP dominiat, de wos seit domois aa in Laundeshauptmann stöd. De Buagamaasta ghean aa meaheitlich da ÖVP aun. De SPÖ is de zweitsteakste Kroft im Laund.

Seit 2013 san im niedaestareichischn Laundtog fimf Patein vatretn:

De Laundesregiarung setzt si zaum ausn Laundeshauptmau, seine zwaa Stöövatreta und sechs Regiarungsmitglieda, de Laundesrät gnaunt wean. De Patein entsendn de Mitglieda vo da Laundesregiarung nochn Vahötnis vo de eareichtn Wöhlastimman. Daher san - obwoi de ÖVP mit absoluta Meaheit regiat - a SPÖ-Mitglieda in da Laundesregiarung vatretn.

Inan Bundesrot entsendt des Bundeslaund 12 Mandatare; davo ghean siebane der ÖVP, drei da SPÖ, ans da FPÖ und ans denan Greanan.

Im Nationäurot ist de ÖVP mit 11, de SPÖ mit 10, de FPÖ mit 6, is BZÖ und de Greanan mit je 2 Mandatare vatretn (Staund 2005).

Niedaestareich is in 21 Vawoitungsbeziak' und 4 Statutoastädt' gliadat. Seit da letztn Gemeinderefuam vo 1970 und a poa klaanan Ändarungen gibts 573 Gmoana.

Noch ana Ohstimmung is 1986 St. Pödn de Laundeshauptstod wuan. Da Umzug vo da Laundesregiarung und vo da Vawoitung hod bis 1996 dauat, bis duathin woa da Sitz im Laundhaus in da Herrngossn in Wean im easchtn Beziak.

Zua gleichn Zeid mit da Iwasiedlung vo da Lanudesregiarung nach St. Pödn is aa a Vawoitungsrefuam eigleit wuan, de ar a Dezenträulisiarung vo de Beheadn bedeit hod und mid dea ma de anzlnan Vawoitungsstöön näha an de anzlnan Beziakshauptmaunnschoftn augsiedlt hod.

De niedaestareichische Landesplanung hod aus operativen Grindn des Laundesgebiet in fümf Aktionsraime vo de regionäun Entwicklungsvabänd bzw. vo de zuaghearign Regionalmanagements untatäut:




#Article 11: Oach (159 words)


De Oacha (NB: Oicha, Oichn) ghean zu de wirtschafdlich und kuiturej wichtigstn Baam i Middleiropa. Es gibt umara 600 verschiedene Oatn auf da ganzn Wejd. D'Oach is a Laabbaam wo bis zu 50 Meta houch wean ko. Oachan san recht langlebig, und kennan mehrane hundat Joa oid wern.

Des Hoiz vo da Oacha wead recht gschetzt, wejs zum oana recht schee zum oschaugn is, und aa recht langlebig is. De Oacheln weadn gern vo Sei gfressn, friaras ober, hod man de, wenns a Hungersnot gebn hod, a gmohjn und Brod draus bocha, oder grest und ois Kafää hergnumma.

De Oacha steht fias Lebm, wei sie so oid weadn ko. Bei de bayrischn Kartnspejn is de Oachl aa vertretn. De ondern drei Forben san Herz, Schelln und Gross.
A auf am bundesdeitschn Gejd is de Oacha z segn. Friaras af de Pfennig und heitzudog no af de 1, 2 und 5 Cent Minzn is as Oachabladl und zwoa Oacheln draaf.




#Article 12: Rechtswissnschoft (162 words)


De Rechtswissnschoft (Jurisprudenz, umgangssprochle aa Jura oda Jus [Jus obgleitet vom lateinischen ius = es Recht]) is de Wissenschoft vom Recht. Des hoasst, se kimmat se um am jeweis gejting Recht sei Erkenntnis unds Weidaschreim. Mid da Theologie, da Medizin und da Philosophie gheats zud ejtastn Universitätsdisziplinan. Zud Naturwissnschoftn gheats owa neda, wei d Gesetza vo da Jura ohanga vo d Lända, Zeitn und Menschn handt und im Gegngsotz zua Naturwissenschoft ned orts- und zeitunabhängig reproduzierboa oder streng logisch ableitboa.

As Studium vo da Rechtswissenschoft werd im Süddeitschen Raum umgangssprochlich Jura-Studium gnennt. Da Begriff Jura is in dem Zsammahaung as easchte Moi an da Uni vo Bologna heagnumma woan. Er leidt si vom lateinischen ius („as Recht“) ob. In Östareich sogt ma stott Jura Jus.

A Rechtsgebiat bezeichnet in olla Regl a Teigebiat vom Recht.

Ois Hauptrechtsgebiate werden as Privatrecht und as effentliche Recht ogsegn. 
Zum Privatrecht gheat z. B. da Gewerbliche Rechtschutz oder as Oawatsrecht, zum effentlichen z. B. as Strofrecht.




#Article 13: Schwammal (1215 words)


Schwammal oda Schwammerl is da boarische Nam fia Puiz (dt.: Pilz(e)). Gmoant is domid owa in da Regl nua da Fruchtkeapa vo grosse Puiz und ned da gonze Puiz im biologischn Sinn.

In Eiropa gibt's Stucka fimf- bis zehadausend vaschiedne Artn vo Schwammal. Vui san winzig kloa owa trotzdem wichtig, wia de Hepfa fia's Bia und'n Doag oda as Penicillin gega Kranggheitn - oda gsundheitsgfährli wia da Hausschwamm oda da Schimme (Grabwe).

Brocka und essn tuad ma nua bstimmte grouße Schwammal. De wean in zwoa Haptgruppn eihteit: De Ständaschwammal und de Schlauchschwammal.

Zum Ausanandakenna vo de Schwammal gibt's an Hauffa Merkmoi, de ned nua biologisch-wissnschoftle interressant san, sondan aa fia an jedn Sammla a grouße Bedeitung hom.

A guads Dutznd davo is so gifte, dass ma davo varrecka ko. Des gscheade dabei is, dass de so gnennte Schwammalvagiftung oa, zwoa Schtund nachdems'd as gessn hosd scho auftredn ko, oba aa eascht am naksten Dog oda manchmoi sogor aa eascht zwoa Wochan spoda. Des hängt vo da jeweilign Art ob, desd dawischt host.

Bei mehrane Dutzend Artn fangst da a leichte Vagiftung ei. Des hoasd, dia werd schlecht, du hosd a saubas Schädlwä und/oda an Durchfoi.

Aussadem gibt's aa no a boar Artn, de, wia scho omat gschrim, wennsd as issd, a rauschartige Wiakung ham. Je nochdem wiavui dass'd da gem hosd, fuist di nacha so ebba wia mit an sauban (Schnaps-) Rausch (ohne de Gleichgewichtssschwiarigkeitn) oda oba du siagst lauta Sachan, de wos gor ned wirkle gibt (kosd Dusl hom und es is subba, wennsd Bech hosd fiachst di oba brudall; a boar Leit song, dass eana da Deifi hegstpersenli erschiena is). De Drimmal sand laut Beteibungsmittlgsetz (BtMG) in Deitschland vabotn, des hoasd, wen di de Polizei damid dawischd, kos bassian, dass'd an Dreeg im Schachtal host (oiso an sauban Ärger am Hois).

De mehran Schwammal in Midddleiropa sand essbor oda ned gifte (oba ungenießbor).

Büss/Büssn (Obaestareich), Pülß(ling) (Heanpuiz, Obaestareich), Pülß (Owapfoalz), Pöistal (kloana Puiz, Niedabayern).

Schwammal, de wo in Middleiropa am bekanntastn san.

Find'n duad ma den Schwammerl moastns an bestimmte Plätz im Woid, gern in Laab- oda Mischwejda. Da Stoapuiz oda Stoaschwammal/Dobernigl is a richtiga Schwammerl, des hoast, er hod sein Nama vo seine Huatuntaseitn, de wia a richtiga Schwamm ausschaut. Wohrscheindli is da Stoapuiz sogar dea Schwammal der wo vo seim Schwamm da ganzn Sippschaft an Nama gem hod. In manche Gegndn vo Baiern moant ma mit Schwammerl ausschliaßlich an Stoapuiz.

Wiara ausschaugt: De Kappn sejwa is hejbraun, manchmoi ganz hej (Summastoapuiz). De Untaseitn hod an weissn Schwamm. De Porn sand ganz fein und stabui. Wann ma draufdruckt, soiddn sa se ned vafeabn. Da Stui vum Stoaschwammerl is aso wia ma r an Obelix kennt: untam Huat dinn und zum Fuaß hi wead'a oiwai dicka. De Mustarung vo dem Stui is ois wia a feins Netz aus lauta Sechseck. (Des is manchmoi olladings aso fein dass ma s ned do oafach siacht)
Da Stoapuiz is vo olle Schwammal, de wo ma in Bayern findn ko, gschmocklich da ollabeste! Sejbst a ganz a gloans Stickl ko aa no ara Schwammerlsuppn aus ned so guate Sortn an guadn Gschmack gebm. Vawechsln ko man leida mitm Bitterling oda Goinrehrlling (Tylopilus felleus). Dea Hundling schaugt genau aso aus wia da Stoapuiz, hod olladings a weng a rosa Feabung untam Huat (ned oiwei). Der is zum Glick ned aa so giftig, drum ko ma, ehvoar man brocka mechd, a kloans Stiggl obabrecha und brobian (bittschee, auf gor koan Foi mit am Schwammerl mocha, der wo Lamelln oda an rouden Schwamm untam Huat hod! Des ko ganz bäs ausgeh!). Is a bitta (do glangt a winzigs Stiggl zum oschlecka), dann lasstsn steh wiara is!

De Champignon (aa: Schampinjo), wachsn am liaban auf frisch godelde Wiesn. Kenna duads noamalaweis a jeda, voa oim weisdas des gonze Joar iba im Supamarkt kaffa konst. Vom Gschmo hea konnst de aus da Dosn odam Glas olladings vagessn im Vagleich zu de frischn vo da Wiesen. De ganz oidn Graxn soiadst wie bei fost olle Schwammerl ned nemma, weis einfach nur schlecht schmeckan.
Da Huad vom Schampinjo is weiß, und auf da Untaseitn hamms so Lamelln, de ma oba eascht bei de bissl ejdan sigt, weil d Kappn no aufgeh muaß. De Lamelln hand bei de frischn lachsfarbn-rosabraun, bei de zwoa Dog oidn braun und bei de zu oidn schwoaz. Vawechseln kostas mit de saugfährlichn Knollenblätterpilze, grod bei de junga mid de greana Knoinbladdlpuiz oda mid'm Fruahjohrsknoinbladdlpuiz. Wennsd oba gnau hischaust fejt da in da Regl nix.

Dea Schwamma guit ois Leckabissn. Findn duas'd eam in de typisch nieder- und oberboarischen Wejda, aa in da Fichtenmonokultur. Wenn da Woidbaua sein Forst no gor ned ausgliacht hod, is a bissl problematisch, wei ganz dumpa mengas de Parasoi normal ned. Vom Vorkommen hea sand's in de letztn Joar ned wenga woan, es is hoid a wia bei andere Schwammal, dass es as oana Joar zum Saufuadern gibts, as anderne findsd nur a boar und des nexte fast gor koa.

Da Parasoi is oana vo de gresstn hoamischn Schwammerl und ma kon eam fast ned vawechsln. Er hod an graubraun gscheckatn Schtui mid an weißn fransign Ringal und an grau-weissn Huad, dea unregelmäßig beige- braun gscheckat- gfleckad is. Wenn da Huad no ned aufganga is, schaud a aus wiar a Oa auf an Stecka.

Essn kost eam wia gsogt mid Mej, Semmebresln und Oa paniat in da Pfann oda a nuar aso mit Soiz und Thymian oda Bädasui aussabrodn. Fiar a Schwammerlsuppn oda -sooss is'a fast z schod, oba wens'd sunst haufaweise anda no host, konst eam scho aa guad heanema, freile kimmt nacha da Gschmo nimma so aussa. Es gibt zum Glick bloß oa Sortn vo de Parasoi de (leicht) giftig is. De konst alloa scho an da Gräss dakenna, de san nämle bloß a boar Zantimeter grouß im Gengsatz zu de essborn.

In Niedabayern und Obabayern is as Oaschwammal in de letztn Joar recht sejtn worn. Im Allgai schaugt's no andas aus. As echte Rääl schaut vo da Farb her aus ois wia a resche Semme, vialleicht a wengal dunkla. Bei de kloana konst no ned so recht deitli untascheidn wo da Huat und wo da Stui is, wei da Huat no noch om gwejbt is. Erscht ab a na gwissn Gräss stuipt se da Huat um und schaugt aus ois wia a Trichta. De Lamejn san genauso gejb wia da ganze Schwammerl und gengan vom Huatrand obi an Stui entlang, bis inanand ibagänga. Ausgwoxn werd a ebba bis 5 Zantimäta in da Hähng.

Narrische Schwammal oda Zaubaschwammal san Schwammal, dene eana Gift oan ned direkt umbringt sondan oan a weng damisch im Hirn macht, oda auf de ma an rechtn Rausch griagt.

In oanige Schwammal san chemische Substanzn drin, de wo zu de Rauschgift, in da Hauptsach Haluzinogene, zejt wern, drum san de scho vo de Menschn ganz fria zua Bewusstseinseaweidarung (z. B. vo de Schamanen und Druidn), zum Schmerzstuin oda zum oafachn Aussteign aus da Realität gnomma woan. Indiana hom vaschiedane Zaubaschwammal (engl.: magic mushrooms) ois rituelle Drogn vawendt. Oa Sortn vo de narrischn Schwammal san zum Beispui de hoamischn Fliagnschwammal bzw. Fliagnpuiz (Amanita muscaria).

De Frog: Host narrische Schwammal gfressn? is moast a rhetorische Frog in am humorvoin Zammahang, um zum Ausdruck z bringa, dass da andare an Schmarrn vazejt hod.




#Article 14: Sidtiroul (451 words)


Sidtiroul is, 

zåmmn mit dr Autonomen Provinz Treant (Trentino) buid's di Autonoume Regioun Trentino-Sidtiroul in Noadn vun Italien. Di Sidtiroula sein a deitschsprochige Mindrhait in Noaditalien mid an boarischn Dialekt.

Di Låndeshaptstådt vun Sidtiroul isch Bozn. Insgsåmt hod Sidtiroul 116 Gmoana (--Gmoana vo Sidtiroul).

Di Meahhait vun dr Bevejkarung isch deitschsprochig. Di Walschn lebn foscht lei in di groaßn Städt Bozn (75%), Meran (45%), Brixn und Leifos. Di Ladiner lebn in Teler vun di Doulomitn, af Sidtirola Seitn es Gredner- und es Gadertoi (Badiotntoi). Di drei Språchgruppn hobn ihmene eigenen Zaitungn, Feansiahn und Radiosendr. Da RAI-Senda Bozn isch s deitsche Feansehn vo RAI, dr effentli rechtlichn Feansiahnanstålt vun Italien. Sidtiroula kennen di Programme fan ORF, ZDF, ARD, SFDRS empfångn. Di moaschtn hobn derzua no Satellitnfeansehn, um olle ondan deitschn Programme z empfången. A olle groaßn Zeidunga aus Deitschland und Eschtareich kriag man in Sidtiroul z kaffn.

Di gånzn Dialekte vun Sidtiroul weadn Sidtiroulerisch gnonnd und sein sidboarische Dialekte.

Sidtiroul isch a a touristisches Land und de bekonnteschte Ferienortn fir deitsche Touristn sein Meran (mid de Promenadn, Therme), Poazn (mid Dom, Ötzi, Obschtmorkt, und dr Altn Pfarrkiäch vo Gries), Kastlruth mid de Spotzen, Iboretsch mid'n Kålterersea, di Dolomitn (dr Trenker, di Schifoahra und ondre), s Ortlrgebiet (dr heachschte Beag vo Tiroul) und s Untrlond (da Kiachtuam fa Tramin, di Laubn fa Neimorkt).

Sidtiroul isch oane vun di wohlhobndstn Provinzn in Italien und Eiropa.  
Vorn Erschtn Weltkriag wor Sidtiroul oas Toal fa Tiroul a Gebiet in Kaisareich Oasterreich-Ungarn.

Haint isch Sidtiroul an autonome Provinz in Italien.

Oftern Erschtn Weltkriag isches zu Italien kemmen. Di Faschistn hobn di Sidtiroula Bevejkarung in da Zeid vorn Zwoatn Weltkriag italianisian gewellt. Deitsche Schulaln sein verbotn wordn, Doaf- Flur- und Stroßnnama sein italianisiad worn und speziej in Bozn sein zehntausnde Italiena ongsiedld gwortn, in de in di effntlichn Amter und in di nuigschoffnen Industrien Orbeit gebn wordn isch. 
Nochn Zwoatn Weltkriag isch di Situazion a lei longsom besser gwordn. 
Di Sidtiroula hobn bsunders in di Sechzigerjohr protestiad, um international Aufmerksomkeit zu eareichn, bsunders 1961, bol a poor Mander (u. a. Buschtra Buim) zu Herz Jesu, in der Fuiernocht, iberoll in Lond Strommoschtn in di Luft gjogg hobn. Di Italiena (im Voiksmund aa di Walschn gnonnd, wos soviel wia di Fremmen hoassd) hobn draufhin an haufn Sidtiroul-Aktivistn eingsperrd und a poor a gfoitad.

Noch und noch hot sich di Autonomie in Sidtiroul durchsetzn gekennt. Aussa mid Sicherheitskräfte (Carabinieri, Polizei,...) konn man mit di moaschtn deitsch redn, es gib an genaudn Proporz zan zuatoaln fa Postn af di oanzelnen Sprochgruppn, di Sidtiroula Kuitua wead in zohlreiche Vaeine gleb (Schützn, Musigkapelln, Feiaweah,...) und di moaschtn wichtign Postn in Land sein vun deitschsprochige Sidtiroula bsetzd.

Man lese Sepp Schluiferer, Fern von Europa




#Article 15: Windische (201 words)


De Slowenen, boarisch aa Windische gnennt, san a südslawisches Voik. Redn dans Slowenisch, a südslawische Sproch. De Mehrzoi lebt in Slowenien (uma 90 % vau da 1,96 Müllionen Leid, de wos do lem, san Slowenen). Autochthone Mindaheitn vau Slowenen lebm oba aa in Östareich, Italien, Krowozien und Ungarn (zwischn Mur und Raab).

In Östareich (vua oim in de Bundeslända Kärntn und Steiamoark) hom 2001 laut Voikszöhlung 18.520 Östareicha und 6.903 Auslända mid slowenischa oder windischa Muadasproch glebt. Inoffizö gäht ma owa in Kärntn vau ana Zoi vau uma 50.000 Slowenischsprochign aus, weu se vüi slowenischsprochige Östareicha (duachn Assimilationsdruck) ned zur Voiksgrubbm bekennan.

Vü Slowenen lebm oba aa in aundan Teun vau Eiropa und da Wöd. 2004 hom in Deitschland 21.034 slowenische Stootsbiaga (davau 7.633 in Badeb-Württmberg) glebt. 80% lebm scho länga ois 20 Joa in Deitschland.

Es slowenische Nazionalgfü hod se seidm Windischn Bauankriag 1515 und im krowodisch-slowenischn Bauanaufstaund 1573 entwigglt und is duachn Buachdrugg gfeadat worn. Da Reformator Primož Trubar hod zum easchtn Moi in Begriff „Slowenen“ im Katechismus in da Windischn Sproch vawendet. Des 1550 vau Ulrich Morhart in Bad Urach druggte Werk hod de slowenische Schriftsproch aussabrocht. 1584 is de vau Jurij Dalmatin in Tübingen-Bebenhausen iwasetzte Luther-Bibl gfoigt.




#Article 16: Sproch (506 words)


A Sproch is a komplexes System zua Kommunikation. Es is a System vo Elementn und Regln, de wo dena Midgliedan vo ana Sprochgmoa ois Vastendigung deana.

Es gibt eppa 5.000 - 7.000 Oanzlsprochn (ois Lautsprochn). Des ko aloan deswegn scho ned exakt quantifiziad wean, wei de Untascheidung zwischen Dochsproch und Dialekt oft a Definitionsfrog is und vo bolidischn und andan Umstend obhengt.

Ba de Oanzlsprochn untascheidd ma zwischn natialichn und konstruiadn Sprochn. Natialiche Sproch san im Laf vo da Zeid vo aloan entstandn, wia zan Beispui Boarisch oda Englisch. Konstruiade Sprochn san vo Menschn plant worn, wia beispuisweis Esperanto oda Klingonisch. Plansprochn nennt ma konstruiade Sprochn, de wo da zwischnmenschlichn Kommunikation deana.

Za de konstruiadn Sprochn ghean aa de formain Sprochn, wia zan Beispui de Programmiasprochn.

Weidas ko ma zwischn Lautsprochn und Gebeadnsprochn (Keapasproch) untascheidn.

De Wissnschoft, de wo si mid da Sproch befosst, hoasst ma Linguistik oda Sprochwissnschoft. Es gibt an Hafa Teigebiedt vo da Sprochwissnschoft, de wichtigstn san:

Wann ma Sproch ois symbolische Vastendigung (Kommunikation) affosst, nacha brauchts drei Sochan: Zoachn, Bedeitunga und an Schlissl (Kod, Code), dea wo de Zoachn mid de Bedeitunga vabindt.

Sproch vabindt Zoachn mid ana Bedeitung. Des gschiacht afgrund vo ana soziain Konvention und ned afgrund vo ana niatiali gebanan Bedeitung. Sejchane Zoachn kina Laudt, Grafikn (Buachstobn), Buidl oda Gestn sei.

Sproch ko af a System vo Lautn (Red), Gestn (Gebeadnsproch) oda Grafikn (Schrift) afbaun.

Grammatik zoagt wia Morpheme, de kloanstn Bedeitungsbaustoana, in ana Sproch za Aussogn kombiniad wean kina. Morpheme kina entweda frei sei, nacha sans ganze Weata, oda bundn, nacha sands Woattei (Affix: Prefix oda Suffix). As boarische Woat Sprochwissnschoft bsteht beispuisweis aus drei Morphema: sproch, wissen und -schoft. As Reglweak, wo festlegt, wia Sprochbaustoana kombiniad wean kina, nennt ma Morphologie.

De Regln fia de innare Struktua vo Phrasn und Satzln buidn de Syntax. A Sotz ko af Funktiona analysiad wean. Im Sotz De Kindln spuin im Hof buidn De Kindln as Subjekt (Sotzgegnstand), im Hof is as Adverbial (Umstandsbstimmung) und spuin is as Predikat (Sotzaussog).

Sprochn kina afgrund eanara Grammatik typisiad wean. Beispuisweis noch da Reihnfoige vo Subjekt, Prädikat und Objekt in an noamain indikativn Sotz.

Es gibt Axiome iba Sprochn, de wo recht woarscheinle fia olle Sprochn gejtn. Beispuisweis:

Vo Viachasproch redd ma, wann de Vastendigung zwischn Viachan Ehnlichkeitn mid da menschlichn Sproch afweist. Es gibt oba koa Viachasproch, de wo eppa so komplex is ois wia de Menschnsprochn. Wann de Vastendigung vo de Viacha iba ogeborans Vahoidn (Instinkt) oblafft, redd ma in da Regl ned vo ana Sproch.

Ob ma ba Viachan ibahapts vo ana Sproch redn ko, is umstriddn. Foascha wia da Linguist Charles Hockett moana, dass ma den Menschnsprochn ned mid da Vastendigung unta de Viacha vagleicha kunnt, wei de Komplexitet und Grundprinzipien ned vagleichbor waradn. Da Linguist Thomas A. Sebeok hod deswegn fiagschlogn, dass ma ba da Vastendigung zwischn de Viacha ned vo ana Sproch redn soit.

Andane Foascha wia da Marc Hauser, da Noam Chomsky und da W. Tecumseh Fitch segn a evolutioneare Kontinuitet zwischn da Viachasproch und da Menschnsproch.




#Article 17: Woiperdinger (462 words)


Da Woiperdinger oda Wolperdinger, aa Oibadrischl, is woi des berihmtaste Viech vo Bayern, obwoi es no koana gsegn hod. Auf jedn Foi gibts koanalei handfeste Beweise dafia, obwoi vei Leit des behauptn. Es gibt a koane Photos oda so. In Estareich haums des aa, do hoaßt des Viechzeig oba Raurackl.

As Ausschaun vo de Woiperdinger zum beschreibn is ned gonz oafach, daweil es ganz verschiedene gibt. Im allgemeinen hod er zwoa oder via Haxn, Herner und oft a Fliagl. Ansonsten schaugt er fost aus wia a Hos. Es gibt ober a welche, de wo Fiischflossn hom oder Antnfiaß. Schwimma kennans ober trotzdem neda.

Da natialiche Lemsramm vo eam is da Woid, vaoanzelt kimmt er oba aa auf Fejda und Wiesn vor. Weira in Menschn scheicht, gibts eam heitzudog grod no im Boarischn Woid, in de Oipm und in menschenlaare Geganden. Durch de ausbroatende Besiedelung vo de Menschn und de vein Turistn is sei Bestand mittlerweil stark reduziert. Weira a nachtaktivs Viech is, ko ma eam am ehastn in da Finstan am Woidrand otreffa.

Es wead gsot, dass a vor oim vo Wurzln, Beern und andare Pflanzna lebt, oba aa vo Insektn, kloane Viecha oda in de Oipm sogor Gamsna frisst. Dass a Menschnbluad dringa daad, is oba ned wohr. Fia d Leit is a koa Gfoar.

Manchmoi gibds scho a Meglichkeit, an Woiperdinger zfanga, obwoi er so schei is. Wia ma des genau mocha muas, hod aba regionale Untaschiede. Ma muas olawai in da Nachd (wegn da Nachdaktivität) in die Berg neigeh, und an Kadoffesock mitnema und Kerzn. Manche song das ma ungefäa 3 oder 4 Semmeknedl nimmt, wei die frissd da Woipadinga nämli für sei Lem gean. Oiso, wemma vermuad, dass do a Woiperdinger sei kannt, dann steckt ma schnei die Semmeknedl in den Sock und leicht mit da Keazn in den Sock nei. Dann sicht da Woipadinga des bessa und denkt se: uii do san ja Semmeknedl und lafft in den Sock nei. Und dann macht ma den Sock schnei zua. In anderne Gegendn hot ma sowieso bloß bei Vollmond a Schaas und bracht a Jungfrau dabei. Es soi a Felle gem, wo ma an Woipadinga gfanga hod indem doss ma eam a Soiz aufn Schwanz gstrat hod. Wida a anderne Methode bracht an Sock, an Stock, a Keazn und an Spotn. Da Stock hoit den Sock mit da Keazn drin offn und wenn etzad da Woipadinga dahea kimmt, duad man mim Spotn in Sock nei.

Aba vui bringt des a neda, wei da Woipadinger nämlich ned in da Gefangenschaft lem ko. Und desweng gibt de Viechal a ned im Tiapark.

Im Oigmoanan is zan Sogn, doss ma ned vui woaß über an Woiperdinger. So ziemlich ois is ned ganz sicher und mancher behauptet sogar, dasss ibahapts koan Woiperdinger gibt.




#Article 18: Zej am See (268 words)


Da Kurooscht Zej am See oder aa Zöi am See (Standarddeitsch: Zell am See) is da Hauptooscht vam gleichnoming Bezirk im esterraichischn Bundesland Soizburg. D' Stoud is nouch Soifejn am Stoanern Meer d' zwoatbevejkarungsraichste Gmoan vam Pinzgau (umgongssprouchlich firn Bezirk) mid 9764 Aiwoner (2016).

D' Wuuschzln vo da Stoud raichnd bis a dia Brossezeid zrucke. Haid is Zej internazionoi ois oaner vo d' bedeitendstn Wintersporteeschter va Esterraich, sowia a wichtiger Vakersknotnbunkt va da Region.

Siadwestlich vam See lig a unter in- und ausländische Sport- und Seeglfliagern ser bliaber Flugbloutz.

As Zejer Beckn is d' Vabindung zwischn am Soiach- und an Soizachtoi. s Zentrum bijdt da etwoa knopp vir Kilometer longe, guad oan Kilometer broade und bis za 68 Meter tiafe Zejer See. Doudro grenzt da Oidstoudkern an Westn, sowia d' Katastralgmoan Toamerschbouch an Ostn, Erlberg an Siadostn und Schittdorf an Siadn.

Wai da urspringliche Zejer See waider an Noadn sowia an Siadn oiche bis hi za da Soizach ausglaaffm is, befindn se heid vuaoim siadlich davo grosse Supfgebiate, de sei'm End vom 18. Jourhundeascht oiwai waider trockn gleeg wernd. Da See houd d' karaktarischtische Form vo ner Erdnuss und sei Flächn betroug eppa 4,7 km². Da grässt Zuafluss is da Toamerschbouch, d' onnern Zuafliss sand oie recht kloane Bachai.

Da Hausberg vo Zej is d' Schmittnheech, a bekonnter Berg vo da Grauwocknzone (aa Pinzgauer Grousberg gnonnt), der wous heidzdoug vuaoim firn Wintersport gnitzt weascht. Da Hundstoa (Hausberg vo Toamerschbouch), is mid seine 2.117 Metern d' heechste Dahewung vo d' Soizburga Schiferoipm. D' Berg sand vuaoim bewoidet oder waisnd londschoftlich gnitzte Wisn auf.

Zej gliadeascht se in foigeaschte Katastralgmoana:




#Article 19: Eiropa (411 words)


Eiropa (griachisch , ) is da westliche Tei vo da eirasischn Landmassn und mocht uma a Fimftl davo aus. Obwoi Eiropa geografisch gseng a Subkontinent is, dea wo mit Asien zamma an Kontinent Eurasien buidt, wiads aus historischn und kuituarejn Grindn ois Kontinent ogseng. 
  

Da Nama „Eiropa“ losst se am weidastn in da oidgriachischn Sproch zruggvafoign: Do is  moast ois Kompositum aus oidgriachisch , , „weit“ und , , „Sicht“, „Gesicht“ afgfosst, dahea moant , „s Wei mit da weitn Sicht“.

Noch da griachischn Mythologie woa des da Nama vo ana phönizischen Kinidochta, de wo Zeus in Stiagstoit schwimmand noch Kreta entfiaht und dortn vafiaht hod. Da Nama stammt noch Auffossung vo a poa Etymologn aus ana semitischn Sproch und is dann gräzisiat woan, z. B. ausm phönizischn , „dunkl“, „Omd“; dahea a „Omdland“.

Eiropa hod gega Asien koa oadeitige geografische oda geologische Grenz. Deshoib san de Grenzn vo Eiropa a gsejschoftliche Ibaeikumft („Eiropa is koa Ort, sondan a Idee.“ – Bernard-Henri Lévy). In Middleiropa wead oft de Definition vo Philip Johan vo Strahlenberg vawendt. Danoch buidn s Uralgebiage und da Uralfluss de Ostgrenz vo Eiropa. Fuern Akademika Anderl Kaplan biatet Eiropa a Maximum an kulturella Diversität in an minimaln geografischn Abstond.

Insgesamt hod Europa a Flächn vo ebba 10,5 Millionen Quadratkilometa und is damid da zwoatkleanste Kontinent, noch Australien. De Nord-Sid-Ausdehnung betrogt ebba 3800 Kilometa. In Ost-West-Richtung misst s eiropäische Festland ebbaa 6000 Kilometa, vom Uralgebiage in Russland bis zua Atlantikküstn vo Portugal.

Mea wia 90 Prozent vo de Eihwohna vo Eiropa redn indogermanische Sprochn. Am moast vabroadt san de slawischn, germanischn und romanischn Sprochn. Aa Griachisch, Albanisch, de baltischn und kejtischn Sprochn, sowia s Romani zejn za de indogermanischn Sprochn.

De uralischn Sprochn stejn de zwoatgresste Sprochfamij vo Eiropa dor. Se gliedan si in de samojedischn Sprochn, de vo oanign wenign Tausend Leidln im aissastn Nornost vo Eiropa gredt wead, und in de finno-ugrischen Sprochn. Dazua zejn vor oim Finnisch, Ungarisch, Estnisch ois Amtssprochn, weidas de gesprochenen samischen Sprachen wo z Lappland gredt wean und a poar Mindaheitnsprochn, vor oim in Russland.

Im eiropäischn Tei vo da Tiakei is mit Tiakisch a Turksproch a Amtssproch. Ondane Turksprochen wean in Ost- und Sideiropa ois Mindaheitnsprochn gredt, wia beispuisweis s Gagausische und s Tartarische. Mit Kalmuckisch wead am Ostrand vom Kontinent aa a mongolische Sproch in Eiropa gredt.

Im Noadostn vo Schpaniän wead no Baskisch gred und gschrim, vo wo vui Sprochwissnschoftler davo ausgä, das die ejtaste Sproch vo Eiropa is.




#Article 20: Östareich (2717 words)


Östareich oda Estareich, aumtlich Österreich, is a demokratischa Bundesstoot in Middleiropa. Durch sei Vafossung is Östareich seid 1920 a semipräsidiale parlamentarische Republik. Da Bund hod seit 1922 nein Bundeslända: Burgnlaund, Keantn, Nidaöstareich, Owaöstareich, Soizburg, Steiamork, Tirol, Vorarlberg und Wean (des wos aa de Bundeshauptstod is). Da Begriff Östareich is in seina oidboarischn Foam Ostarrichi zum easchtn Moi anno 996 dokumentiad wuan.

Am 1.#160;Mai 1945 hod de vo de Aliierte eigsetzte provisorische Stootsregierung untam Renner Karl a Unobhängigkeitserklärung vaeffentlicht.

Nochdem Östareich nochn Zweitn Wödkriag wieda unobhängig wuan is, hod des Land 1955 sei dauande Neitralität eakleat. Danoch is da Stoot wieda in internationale Organisationen aufgnumman wuan: beispüsweis 1955 ind UNO und 1965 ind OECD. Seid 1995 is Östareich Midglied vo da Eiropäischn Union.

Östareich dastreckt se in west-estlicha Richtung iwa maximal 575, in nord-sidlicha iwa 294 Kilometa.

Östareich liegt zwischn Rhein bzw. Bodnsee im Westn und da pannonischn Tiafebane im Ostn, zwischn da Behmischn Masse und da Thaya im Noadn und de Karawankn und im Steirischn Higlland im Sidn. Ois Binnenstoot grenzt Östareich im Noadn aun Deitschland und de Tschechei, im Osten aun de Slowakei und Ungarn, im Sidn aun Slowenien und Italien und im Westn aun de Schweiz und Liachtenstaa.

Rund 60 % vom Stootsgebit san bergig und hom an Auteu aun de Ostoipm (vua oim Tiroia Zentraloipm, de Hochn und de Nidan Tauan, de neadlichn und sidlichn Koikoipm und in Weanawoid, desweng wiad des Laund aa ois Oipmrepublik bezeichnet. Neadlich vo da Donau ligt in Owa- und Nidaöstareich es Granit- und Gneisplateau, a Teu vom oidn Rumpfgebiag vo da Bähmischn Masse, vo dem de Auslaifa bis in de Tschechei und Bayan einegengan; drenta da Ostgrenzn schliassn de Klaanan Karpatn au.

De grossn Ebanen lingan im Ostn entlang vo da Donau, vua oim es Oipmvualaund unds Weana Beckn min Marchföd, sowia in da sidlichn Steiermoark, de wos oft aa „Steirische Toskana“ gnaunt wiad.

Es Burgnlaund, estlich vom Oipm-Karpatn-Bong, geht in de Pannonische Tiafebane ausse und hod sowoi laundschoftlich ois wiar aa klimatisch stoake Änlichkeit zum estlichen Nochbarn Ungarn, wo s bis 1921 jo aa no dazua ghead hod.

Vo da Gsaumtflächen vo Östareich (83.871,1 km²) entfoid guad aa Viadl auf Tiaf- und Higllända. Netta 32 % lingan tiaffa ois 500 m, 43 % vo da Laundesflächn san bewoidet.

Des mid Obstand grässte Siedlungsgebiet in Östareich is de Metropolregion Wean mid ana Eihwohnazoi vo guade 2,4 Mio. (Staund andeshauptstädt Graz (Steiermoark), Linz (Owaöstareich), Soizburg (Soizburg).

Auf östareichischn Stootsgebiet findt se min Klaawoisatoi a funktionale Enklave vo Deitschland. Es ghead zwoa zu Vuaarlbeag und grenzd geografisch aa direkt drau, mau konn owa weng da topografischen Log min Auto nua iwa Deitschland hikumman. A weidare funktionäule Enklavn vo Deitschland is de Gmoan Junghoiz in Tiroi, de vo Östareich aus z darreichn is und netta duachn 1.636 m hochen Sorgschrofen mid Östareich vabunden is. De Saalforste san östareischischs Stootsgebit, stengan owa privatrechtlich im Eingdum vom Freistoot Boarn.

A funktionale Enklavn vo Östareich hods friaa aa auf schweizarischn Stootsgebiet gem. De Schweiza Gmoa Samnaun is a lange Zeid aufm Strossnweg ned vo da Schweiz, sondern netta iwa Östareich (Tiroi) zum darreichn gwesn. Des hod dazua gfiat, dass de rätoromanische Sproch im 19. Joahundad aufgem und dafia a tirolarischa Dialekt augnumman wuan is. Middlarawäu gibts zwoa a schweiza Strossen noch Samnaun, es gibt owa noch wia vua a Zoifreizone. An änlichen Status wia Sammnaun hod bis 1980 de Gmoan Spiss im östareichisch-schweiza Grenzgebit ghobt. Sie is lange Zeid aus netta iwa Samnaun aus zum dareichn gwesn und hod mid ana stoakn Owandanrung zum kämpfm ghobt, weu de Gmoa im Gengsotz zua de andan Enklavn kaum a wiatschoftliche Entfoitungsmeglichkeit ghobt hod.

Grosse Varianzn in da Topographie hom in Östareich a vüföitige Flora und Fauna ausbüdt. Zu eanaran Schutz san sechs Nationäulsparks und a Schippl Naturparks eigricht wuan. Etlichs vom östareichischn UNESCO-Wödeabe san ois Natuaeabe ausgwiesn.

Östareich ghead zu an Grosstäu da Middleiropäischen Floraregion au, netta as estliche Nidaöstareich und Wean unds neadliche Buagnland, sowia a poa inneroipine Trockentäler ois Exklavn zöön zur pannonischen Floraprovinz, de wos in westlichen Täu vo da pontisch-sidsibiarischn Floraregion doastöd. Beide Regionen san a Täu vo da holarktischen Flora.

In Östareich gibts a hoche Oartnvüfoit vo Pflaunzn. Es gibt do mea Oartn ois wia in Deitschland. Des liegt do drau, doss Östareich an Auteu vo vaschiedane Natuaraime hod, de wos si stoak untascheidn: Pannonien, Behmische Masse, Oipm, Keantna Beckn- und Toilaundschoften, Oipmvualaund und Rheintoi. 1.187 Pflanzenoarten (40,2 %) stengan auf da rodn Listen vo gefeadatn Oatn.

Bsundas es Edlweiss, da Enzian und de Aurikel göten ois nationäule Symbol - obwois ned fia ganz Östareich typisch san und nua im Oipmgebit auftredn - und san auf östareichischn Euro-Minzn obüdtKlima

As östareichische Klima is kennzeichnet vo da Wexlwiakung vom ozeanischen Klima min kontinentaln bzw. pannonischn Klima. Vo d' Eignheiten vo de Klimatypn is da Ostn vo Östareich vo koide Winter und haasse Summa prägt, und es foid ganzjährig netta mässig Niedaschlog.

Da Westn vom Land untaligt in da Regl weniga strengan Gegemheitn, de Winta san meist müüda und de Summa eha woam. Duatn liegn aa de nidaschlogreichsten Gegndn. De geografischen Gegemheitn suang dodriwa fia a weidare Klimazone, es oipine Klima, wos in de Beag in Winta strenga ois wia im tiafa gleganan Osten ausfoin losst. Weidare Bsundaheitn san geleengtliche Nord- und Sideifliss, de wos aanaseits polare Ködn, andraseits sogoa an Sahara-Staub midbringan kennan.

Ganz oigemein wiad Östareich dessweng zum middleiropäischn Iwagangsklima zuagrechnet, mid Ricksichtnaume auf de Oipm im Zentrum und im Westen und mid da pannonischn Tiafewane im Ostn.

Waun a stabüüs Hoch ausn Ostn wiakt (Ideaifoi „Omega-Hoch“ in da Fuam vom letztn Buachstom vom griachischn Alphabet), kau ma mid an laungan, ungetriabtn Sunnaschein und mid bis zu zwaa Wochn Hitzn rechnan. Im Winta bewiakt des Hoch aa an Sunnaschein, oba mid ana klirradn Ködn (bis −20 °C). De Sunnascheindaua is um ziaka 10 bis 20 Prozent länga ois wia in Noaddeitschlaund.

De Haazperiodn geht vo Mitte Oktoba bis Mitte Aprü und vauasocht an hochn Energievabrauch.

Duach de Oschwächung vom ozeanischn Klima vo West noch Ost nimmt aa de Nidaschlogsmengan in da söwign Richtung oo. Desweng is in Wean da Nidaschlog netta no hoib so hoch ois wiar in Soizburg, und in de estlichn und sidestlichn Laundestäu mocht se es pannonische Kontinentalklima bemeakboa, des in da Sidsteiamoak und täuweise im sidlichn Keatna Seengebiet mediterran beeiflusst wiad.

Gaunzjährig zeichnan se de Gebiete entlaung vom Oipmhauptkaum duach an hochn Nidaschlog aus, weu bei aana Tiaffdrucklog aa feichta Luftstrom ausn Noadn oda Sidn aufgstaud und ois Nidaschlog wieda obaud wiad. Des bewiakt im Winta grosse Schneemengan in Beag und Toi sowia in de Noad- bzw. Sidstaugebiet, im Summa dagegn kennan grosse Regnmengan zu Murn und Iwaschwemmungan fiahn. De niaderschlogreichstn Gegndn san as gsaumte Oipmvualand und es Tirola Untaland, es Aussafern und da Bregenzawoid. Duat foin bis zu 3.000 mm Reng oda Schnee pro Joa (Durchschnit 900 mm). De Gebiet mid de niadrigstn Nidaschlogsmengen san des neadliche nidaöstareichische Weiviadl (Pulkautoi) sowia a poa klaanare Landstrich im neadlichen Buagnlaund mid 400 bis 500 mm Joaresnidaschlogsmenge.

Im Frühjoa und im Heabst is vo Schneefoi bis hi zu aana grossn Hitz ois meglich. Wäu de Togestemparatua im Juli und im August ned sötn auf und iwa 30 °C steign kennan und de Luftfeichtigkeid meistns rechd hoch is, kummts oft zua Büdung vo Quööwoiken und in da Foing vom Oipmstau noch an Weda.

In de letztn Joa is Östareich, wia aa de Nochbarlända, haifig Opfa vo Wedakaprioin wuan, wöchane vo vüün Expeadn auf de globale Klimaerweamung zruckgfiad wean (de Durchschnitstempratuan wean bständig noch obm korregiad). Duach schwaare Regnfö hods meamois vahearande Iwaschwemmungan und Vamurungan gem, de wos aa Todesopfa gfordat hom. Gelengtlich is es a zu orkaanoatign Stiam und gwoitign Schneefoi kumman, wos dazua gfiad hod, dass vüü Oate vo da Aussnwöd ogschnidn woan, wäu aa vamead Lawinan oganga san. Es hod aa scho haifiga ois friara Dirreperiodn gem.

De easchte Voikszöhlung, de wos ma so nenna kau, hod in Östareich-Ungarn 1869/1870 stottgfundn.

Des Bevökarungswochsdum is zan grossn Teu auf de Binnenwandarung aus de Kronlända zruckzfian. Nochm easchtn Wödkriag 1919 is de Bevökarung weng de Kriagsvalust und da Owaundarung in de ehemolign Kronlända um 347.000 Leit zruckgangan. Danoch is bis 1935 wieda kontinuialich augstiegn. Bis 1939, wia de letzde Zöhlung vuam zweitn Wödkriag stottgfunden hod, is de Bevökarung auf 6,65 Millionen zruckgaunga, weus ois Foign vom östareichischn Biagakriag und politischa bzw. rassistischa Vafoigung a stoake Auswaundarung gem hod. 1946 hod de Bevökarungszoi an Häxtstaund eareicht, weu de Zuawaundarung duach Vatriebane und Flichtling de Anzoi vo de Kriagsdodn iwastiegn hod.

Bis 1953 san Flichtling und „Displaced Persons“ zum grossn Teu in eana Haamad zruckganga oda weidagwandad, desweng is de Eihwohnazoi af 6,93 Müllionan zruckganga. Hoche Geburtniwaschiss hom de Eihwohnazoi seidhea auf an neichn Häxtstaund im Joa 1974 af 7,6 Müllionen auwoxn lossn. Zum Joaresbeginn vo 2009 hod Östareich an Bevökarungsstaund vo 8,35 Millionen eareicht, vua oim afgrund vo da Zuawaundarung.

Es heitige Bundesgebiet und vua oim Wean san scho in de fuchzig Joa vuam Easchtn Wödkriag des Züü vo vün Zuawandaran aus de vaschiednan Teu vo da Östareichisch-Ungarischen Monarchie gwesn, bsundas aus Behmen und Mäarn. De Zuawanderung hod bewirkt, dass Wean 1910 mea ois wia 2 Müllionan Eihwohna ghobt hod. Im Easchtn Wödkriag san Bewohna vo Galizien, drunta vü Judn, vua da russischen Armee noch Wean gflohn.

Min Zafoi vo Östareich-Ungarn und da Grindung vo da Tschechoslowakei 1918 san hundadtausende Tschechn wieder zruck in eana Haamat. In da östareichischn Republik hod daun de Auswaundarung de Zuawaundarung iwawogn. 1938/39 hom 140.000 jidische Biaga Östareich valossn miassn, um eana Lem z rettn.

Politisch bedingte Eiwaundarungswön hods gem:

Seitm Beginn vom stoakn Wiatschofts- und Woistandswoxdum, des wos Östareich seid de fuchzga Joa zuan woihobdn Land gmocht hod, hod se de Wandarungsbillanz umdraad: Gostorwata san augwuam wuan, späda san imma wieda Flichtlingswöön iba Östareich gschwappt, z. B. wearend in Jugoslawienkriag. Aa aus da Tiakei san vü Wiatschoftsflichtling noch Östareich kumman.

In de letzden Joa hod a vastärkte Zuawaundarung aus Deitschland noch Östareich eigsetzt, weil de Chancen auf an Orweitsblotz - eppa in da Turismusbranche - ois gressa ois wia dahaam empfunden wern. Min Beginn vo 2007 san de deitschen Stootsbiaga mid 109.000 Leit, noch de Serbn, de Montenegrina und de Tiaken, de drittgrässte ausländische Bevökarungsgruppm in Östareich gwesn. Midn 1. Jenna 2008 hom 124.710 deitsche Stootsogherige in Östareich gleebt und woan somid es easchte Moi de gresste Ausländergruppn, 2010 hod se de Zoi erneit auf 192.470 gsteigad.

De Serbn göten nem de Tiakn ois de grässde Migrantengruppm vom Land. De Gsaumtzoi vo Östarreichan mit serbischa Obstaumung wiad auf rund 400.000 gschätzt. Noch da östareichischen Voikszöhlung im Joa 2001 hom domois an de 177.000 Serbn in Östareich (serbische Migranten und serbischstämmige Östareicha), davo knoppe 80.000 in Wean, glebt. Laut neichare Schätzungen lem iwa 125.000 Seabn in Wean. De easchtn Serbn san scho zua Kaisazeit noch Wean kumma. In grässara Zoi san Serbn in de 1960a, 1970a und 1980a Joa ois sognennte Gostorwata eigwaundat.

Östareichische Tiakn (tiakisch: Avusturya´daki Türkler) wean sowoi de Tiakn mit tiakischa Stootsaughearigkeit ghaassn, de wos in Östareich lebm ois wia de östareichischn Stootsbiaga mid am tiakischn Migrationshintagrund, wia ma heit so sogt. Zuazeid (Stand 2009) sans – noch de Deitschn und Serbm – de drittgresste Migrantngruppn in Östareich (guade 150.000, ohne de Tiakn mid östareichischn Poss).

Laut Prognosn vo da Statistik Austria soidatn se de Gebuatn- und Steaberatn in Östareich no fia rund 20 Joa de Woog hoidn. Eascht daun wiad de Steaberatn iwa da Gebuatnratn liegn. Duach Zuawandarung wiad de Bevökarung bis 2050 owa auf guade 9,5 Müllionan steign.

Fia Wean schauts a bissl aundas aus, do wiad a grässas Woxdum prognostiziat. Wean kunntat 2031 wieda a Zwaa-Müllionan-Stod wean.

De durchnitliche Lemseawoatung in Östareich woa 2005 bei de Fraun 82,1 Joa und bei de Menna 76,4 Joa (1971: Fraun 75,7 Joa, Menna 73,3 Joa) betrong. De Kindasteawlichkeit is bei 0,45 % glegn. De Freitodratn is in Östareich tradizionö hoch: Rund 400.000 Östareicha hom Depressiaunen, rund 15.000 pro Joa probian si söba zum umbringan; de Zoi vo de Suizidentn is in Östareich doppet so hoch wia de vo de Vakeasdodn: Olle sechs Stund stiabt a Östareicha durch sei eigane Hand.

Deitsch is laut am Artikl 8 vo da Bundesvafossung (Bundesvafossungsgsetz/B-VG vo 1920) de Stootssproch vo da Republik Östareich. Es Östareichische Deitsch - a hochsprochliche nationale Standardvarietät vo da plurizentrischn Deitschn Spoch - is de Muadasproch vo rund 98 % vo de östareichischn Stootsbiaga. Es östareichische Hochdeitsch untascheidt si im Woatschotz und da Aussproch, owa aa duach grammatikalische Bsundaheidn vom aumtlichn Hochdeitschn, des wos in Deitschland, da Schweiz, Luxnbuag, Lichtnstaa oda aundan Deitschn Sprochgebietn gredt wiad. Es Österreichische Wörterbuch, in dem da Woatschotz zaumgfosst is, is 1951 vom Unterrichtsministerium iniziad wuan und steht seidhea ois amtliches Reglweak iwan Duden.

De traditionölle Umgaungssproch ist fian gross Teu vo de Östarreicha Boarisch. Es wiad n seine Variationa fost im gaunzn Bundesgebiet (bis af Vorarlberg und im Tirola Ausserfern) gred. duatn vawendn zirka 300.000 Leit des Alemannische ois Oidogssproch.

Vo de autochtonen Voiksgruppm, de wos guade 2 % vo de östareichischn Stootsbiaga ausmochan, hom nua de Keantna Slowenen, Buagnlaundkrowoden sowia de Buagnlaundungarn an Auspruch auf an muadasprochlichn Untaricht und de Vawendung beim Beheadnvakea. Des güt zum Teu obar aa fia de Steiamoak.

Aa des Romanes, wos de Sproch vo de Roma is, is a stootlich aunakaunte Mindaheitnsproch. Emso vahoit sa se min Tschechischn und in Slowakischn.

No im Ergebniss vo da Voikszöhlung 2001 hom si 73,6 % vo da Bevökarung zua remisch-katholischen Kiachn bekaunt und 4,7 % zua ana vo de evangelischn Kiachn (iwawiangd Augschburga Bekenntnis, sötana Helvetischs Bekenntnis). Rund 180.000 Christn, des san 2,2 % vo da Bevökarung, san Midglieda vo orthodoxe Kiachen gwesn. Zua Oidkatholischn Kiachn hom se guade 15.000 Glaibige bekaunt, des san guade 0,2 % vo da Bevökarung. Wia aa in Deitschland san de Midgliedazoin ricklaiffig, am End vom Joa 2009 hod de Zoi vo de Katholikn mid 5,53 Mio. vo 8,376 Mio. Eihwohna nuamea 66 % oda guade zwaa Drittl vo da Bevökarung betrogn. Relativ grässa is da Rickgang bei de evangelischn Kirchen gwesn, grod amoi 3,9 % hom se im Joa 2008 no ois Midglieda zua ana vo de Evangelischn Kiachn in Östareich bekaunt.

De grässde ned-christliche Glaumsgmoaschoft in Östareich is da Islam. Guade 340.000 Leit, des san 4,3 % vo da Bevökarung, ghean in muslimischen Glaum au (da Islam in Östareich is seid 1912 a aunakaunte Religionsgmoaschoft).

Zum Judndum hom se 8.140 Leit bekaunt. Davo lem guad 7.000 Leit in Wean. Insgsamt diafads in Östareich rund 15.000 Judn gem (Augom vo: Israelitische Kultusgemeinde Wean). Zum Buddhismus, dea wos in Östareich 1983 ois Religionsgmoaschoft aunakaunt wuan is, bekennan se guade 10.000 Leit. Zum Hinduismus, dea aa a eitrogane religiese Gmoaschoft is, bekenna si laut Voikszöhlung 2001 3.629 Leit.

Rund 12 % vo da Bevökarung (za. 1.002.400 Leit) ghean kaana vo de in Östareich gsetzlich aunakauntn Religionsgmoanschoften au. Schätzungen ergem an Prozentsotz vo 18 - 26 % Atheisten und Agnostika, des san umara 1.471.500 bis 2.125.500 Leit). Es wiad augnumma, dass dea Prozentsotz owa weid hecha is.

Af Grund vo de politischn, sprochlich-kuiturön und ideologischn Bedingungan is Östareich seitn Middloita meist ois Teu vo ana deitschn Identität aufgfosst wuan. De Entwicklung vo an eignständign östareichischn Nationäubewusstsein hod eascht geng de Mitten vom 20. Joahundad zua eigsetzt. Da Iwabegriff „östareichische Nation“ hod se ois Bezeichnung fia kollektive kuiturölle, soziale, historische, sprochliche und ethnische Identitäten von do aun eibiagad.

Easchte Aunsätz fia a östareichische Identität san scho im Fruahmiddloita entstandn. Späda, zua Zeit vo da Habsburga Monarchie, hod se de Identifikation vua oin auf de Dynastie bzw. den Monarchn bezogn. Des hod nochn Zusaumanbruch vo da Monarchie zu ana „fundamentaln kollektiavm Identitätskrise“ gfiad, de unta aundan ois Grund fia des Scheitan vo da Easchtn Republik vastandn wiad und de schlisslich aa zum Auschluss ans Deitsche Reich gfiad hod.

Boid nochn Auschluss und wearendn Kriag hod se laungsam de östareichische Identität entwicklt, de wos vua oin duach de Oppositionshoitung zum NS-Regime und im Hinblick auf de Kriagsnidalog zum erklean is. A wichtige Identifikationsroin is vom östareichischn Wiedastand gengan Nationalsozialismus ausganga. Da deitsche Politologe Löwenthal Richard hod dazua in Spruch prägt: „Die Österreicher wollten Deutsche weaden - bis sie es dann wurden“ prägt.

Auf aan bradn Basis hod se es östareichische Nationalbewusstsein owa eascht nochn Kriagsend entwicklt. Dazua hom politische und gsöschoftliche Erfoige wia da Obschluss vom Stootsvatrog und da Wiatschoftsaufschwung in de 1960er Joa beitrogn.




#Article 21: Zwigga (594 words)


Zwigga is a Kårtnspej, wo hauptsächlie in Bayern gspejd wird (beziehungsweise worn is, es is nimmer aso verbreitet, weils åis Glicksspej gewisse Einschränkungen unterliegt.)

As Spej gejt allgemein åis Glicksspej. z. B. weadsvom Ganghofer Ludwig à da  Hauserin folgendermaßen erwähnt:
Im Herrgottswinkel sah er den Wirt bei einigen Dorffaulenzern sitzen, die sich die Zeit mit Zwicken vertrieben, einem Kartenspiel, das, wie der Volksmund sagt, gleich nach dem Stehlen kommt. ( Zitiert nåch ).

Beim Spej spejn drei bis zeha, sejten zwoa, meistens oba vier bis sechs Leit mit. Gspejt wird mim Boarischenerischen Blattl mit 32 Kårtn. .

Zerschtt muass da Geber, der a jeds Spej am Uhrzeigersinn wechselt, an Einsatz eizåin.
Da Einsatz is a durch drei teilbarer Betrag, meistens 30 Cent.
Vorm Austeilen vo de Kårtn werns gmischt und vom hinterm Geber sitzàdn Spieler åbghom.
Dann wird an jedem Spieler drei Moi a Kårtn austeilt. Danåch dem Geben muass da Geber na d' Trumpffårbe festleng. Dafir 
håt er zwoa Möglichkeiten:

D`Foarb vo da aufdecktn Kårtn ist im  Spej danåch Trumpf.

Iatz håmand ålle Spieler vom Spieler nåchm Geber nåchananda d'Wåj, obas am Spiel teilnehmenand oder die Karten wegadlengad. Wenn koa Spieler d'Kårtn aufnimmt, gwingt da Geber an ganzen Stock, es sei denn er hätt koan Trumpf ned.

Da erschte Spieler im Uhrzeigersinn vom Geber aus, wo aufgnumma håt, spejt a beliebige vo seine drei Kårtn aus.
Im Uhrzeigersinn gemand de anderen zua. Dabei muass a Farbe bzw. Trumpf zuagem wern. Wenn a Spieler koa
Karte vo da gspejtn Farb håt, muass er Trumpf spejn, wenn er oan håt. Wer d'hechste Kårtn zuagemhat bzw. an
höchsten Trumpf, kriagt an Stich. Dabi gejt de Reihenfolge

Wenn de drei Stich verteilt sand, wird der Stock verteilt. Wer drei Stich håt, kriagt den ganzen
Stock, wer 2 Stich håt 2/3, wer oan Stich håt 1/3.
Wer koan Stich hat, muass de ganze Henna für an Stock vom nächsten Spej eizåjn.
Wenn mehrerne Spieler koan Stich ned gmåcht ham, miassns ålle an Inhalt von Stock an nächsten
Stock eizåjn.

Oft zäjt a da Belli åis zwoathöchster Trumpf nåch der Sau.

Manchmåi wird vorm Start vereinbart, dass mit Schlecka gspejt wird. Gemoant is, dass wenn beim åbhem a sau oda 7er kimmt, d'Kårtn sofort an  nächsten Geber weitergemn wern, der a sein Einsatz zåin muass.

Alternativ wern a beim Kine d'Kårtn an  nächsten Geber weitergem, bei a Sau
an  übernächsten(wer ausglossn wird, muass trotzdem eizåin ), beim Belli (Schelln 7er), Soach/Spitz
(Oachl 7) muass a jeder Spieler an Einsatz zåin, beim Max(Herzkine) sogar den doppeten.
Mit Åbhem zum spejn, is aiso a weiterne Verschärfung vom sowieso recht schoarrfen Spej.

A anderne Varianten hoaßt mit Rumadum. Wenn da Geber schleckt und dabei a Sau oder an Simer aufdeckt,
muass jeder Spieler an Einsatz in  Stock zåin und d'Karten gengan an  nächsten Geber.

Wenn nur da Einsatz vom Geber im Pott liegt, wird oft a a Blinds gspejt, des hoaßt d'Spieler sengand se ihrane Kårtn ned a (Mitspejn isa dann vapflichtend), sondern lengands  einfach der Reihe nåch hi. Wer koan Stich ned måcht, muass an Einsatz einzåin.

Wer koan Stich ned måcht, und desweng an Stock eizåin muass, is zwickt. 
Wei er sei Gejd ned direkt verlorn håt, sondern nur an  Stock eizåit håt, möcht se da Zwickte a da nächstn Rundn sei Gejd zumindest teilweis zruckhoin, 
und spejt dann a mit am schlechterm Blattl. Des fiart dazua, dass a evtl. namoi
eizåin muass. Des und de schnelle Spielart fiarn dazua, dass zu  schnej wachsade
Beträge im Stock kimmt. Auch mit am Basiseisatz vo 30 Cent ka ma aiso recht schnes




#Article 22: Musi (176 words)


Musi nennt se ois wos in irgandoana Weis aus na Foig von Teen bstäht, de wo so ebbs ähnlichs wia an Woiklang dagem. Des nennt se dann a Melodie. Aus do Obfoige vo de Teen und Graische in da Zeit entstengan Rhythmen.

De Melodie wead in untaschiedlicha Weis eazeugt. Alloa mit da menschlichn Stimm (Gsang) oda mit am Inschtrument. Wos dann woiklingt is freili a Gschmackssach des se wiedarum je noch Oita weidaentwicklt.

Jeds Land hod dabei a oagne Art vo da Musi; in Bayern redt ma vo da Boarischen Voiksmusi, wenns noch da traditionellen Weis gschpuit wead.

Es gibt aba aa neben Voikmusi und Klassik no an Haffa an andana Musi, de wo ned deagschdoit is, sondan de wo se im Lauf vo da Zeit in unsana Popkultur dawickelt ham. Dazua ghean so Sacha wia da Hip Hop, da Jazz, da Blues oda de Rockmusik.
A grosse Roin in Bayern spuin seit jeher de Liadamacha, de se nedt da Tradition vaschreim sondan eanane Texte in aktuelle Musikrichtunga spuin um aa de Jingan oo z schprecha.




#Article 23: Wean (4763 words)


Wean (aumtle: Wien) is de Hauptstod und zgleich a Bundeslaund vau Östareich (aumtle: Österreich). De Stod is mid 1.867.582 Einwohna (Staund 2017) de gresste Stod vaum Laund. Im Großraum Wean lebm iwa 2,7 Müllionen Menschn, a Viatl vau olle Östareicha. Wean is de dritte UNO-Stod und da Sitz vo vü internationale Organisationen, wia z. B. da OPEC, da OSZE oda vo da Internationalen Atomenagiebeheadn IAEA. De Oidstod vo Wean is im Dezemba 2001 vau da UNESCO zum Wödkuituaerbe eakleat wuan.

Wean woa joahundatelaung kaisaliche Reichshaupt- und Residenzstod vau de Habsburga und hod si in dera Zeid zu an kulturöin und politischn Zentrum vo Eiropa entwicklt. Ois ehemois viatgresste Stod vau da Wöd, noch London, New York und Paris, hod Wean um 1900 scho zwa Müllionen Eihwohna zöhd. Nochn easchtn Wödkriag is owa mit Wean bergo gaunga.

Wean hod a a Flechn vo 414,87 km² und is damit des klaanste Bundeslaund vo Östareich. Außadem is es des anzige, wos ka Grenzn zu an benochboatn Laund hod. Es hod quasi an Sondastatus, wäus Bundeslaund und Statutarstod auf amoi is. Deswegn hod Wean a vau olle Bundeslända in grässtn Aunteu aun Vakeas- und Bauflechn, gmessn an da Gress. 11,3% vo da gesaumtn Flechn san bebauts Laund, 11,1% san fian Strossnvakea und 2,2% san Gleiskeapa.
Gleichzeitig is Wean, relativ gseng, a des Bundeslaund mid de meistn Goatnflechn, de wos 28,4% vo da Stod ausmochn und nua s Buagnlaund hod an hecharan Aunteu vo Wossaflechn ois Wean (4,6%).

Wean is ans vo de viar Bundeslända in Östareich, wo Wein aunbaut wiad, insgesaumt san 1,7% vau da Gesaumtflechn Weingeatn. Woid steht auf 16,6% vo da Flechn und Laundwiatschoft wiad auf 15,6% vom gaunzn Bundeslaund Wean betriebm.

Wean wiad heit in 23 Gemeindebeziake untateut. De historische Oidstod, heit da Großteu vom 1. Beziak, woa no im Revolutionsjoah 1848 praktisch des gaunze Stodgebiet. Untam Kaisa Franz Joseph isses 1850, 1890/1892 und 1904 zu drei große Stodeaweidarungen kumman. 1850 san de damolign Vuastädd in de Stod eingliedat wuan. Des woan de Gmeindn inneahoib vom Linawoi, de wos ma zum 2. bis 8. Beziak gmocht hod. Späda is da 4. Beziak teut wuan und damit ma dem zweitn Teu de Numma fümfe gem hat kennan, hod ma de bisherign Beziak 5 - 8 afoch umnumarieat in 6-9. Noch an Beschluss vo 1890, dea am 1. Jenna 1892 in Kroft tretn is, san aa de sognanntn Vuaort am rechtn Donaufa eingemeindet wuan. Damit hod Wean dann 19 Beziak ghobt. 1900 is da neadliche Teu vom 2. Beziak zum 20. Beziak gmocht wuan. Und bei da drittn grossn Erweitarung im Joa 1904 san de Gebiete am linkn Donaufa um Floridsdorf und Kagran umadum ois 21. Beziak a no eingemeindet wuan. De neichn Stodgrenzn hom daun bis 1938 goit'n. Fia de Auss'nbeziak (10.–23.) is aa de Bezeichnung Hieb üblich, owa eigentli soittat nua Favoritn ois zehnta Hieb a so g'naunnt wea'n.

Dass Wean zu ana vo de wichtigstn und gresstn Städd in Middleiropa wuan is, vadaunkts unta aundam da guadn geografischn Log. De Stod liegt zwischn de noadestlichn Ausleifa vo de Oipn und im noadwestlichn Bereich vaum Weana Beckn. De historische Stod is uaspringlich südlich vau da Donau entstaundn, heit liegt s Stodgebiet auf olle zwa Seitn vaum Fluss. Wean is entstaundn aun an Kreizungspunkt vau oidn Vakeahsstrossn; da Donau in West-Ost-Richtung und da Beanstaastrossn in Nord-Süd-Richtung. De Donau hod se domois leicht iwaquean lossn, weu se da Fluss im Weana Beckn in zoireiche Seitnoam mit lauta Insln dazwischn zateut hod.

Seidem 1989 da Eisane Vuahaung gfoin is, wochsn de kuiturön und wiatschoflichn Beziahungen zu de neadlichn und estlichn Nochboan wieda. Wean is zum Beispü grod amoi 60 km vau Pressburg weg. So noh beinaund san kane aundan zwaa Hauptstädd in Eiropa.

Rund de Höftn vau Wean san Greaflächn, a gressara Teu wiad sogoa laundwirtschoftlich gnutzt. Des is fia a Stodgebiet gaunz aussagwenlich.

Da tiaftste Punkt vo Wean ist mid 151 m Meeareshechn in da Lobau, da hechste is da Hermannkogl mit 542 m. Im Noadwestn und umme im Westn und Sidwestn vau Wean glaungt da Weanawoid mid seine Gipfln (Leopoidsberg, Koinberg) und seine Wöda bis ins Stodgebiet eine. De Donau kummt durch de Weana Pfuatn noch Wean eine, des is a Engstö zwischn Leopoidsberg aufn rechtn und in Bisamberg aufn linkn Ufa. Vom Weanawoid owa rinnan außadem an Haufn klane Flissaln in d Stod eine, vo dena da bekaunteste da Weanfluss is. De Beag im Westn gengan in Sidn in eiszeitliche Terassn (Weanaberg, Laa Berg) iwa. Des Gebiet büdd de Weinbauregion vau Wean.

Da Ostn vau da Weanastod is prägt vo de flochn Laundschoftn vom Moachföd, de wos laundwiatschoftlich gnutzt wean. Im Siidostn san de Donauaun, an amolige Aulaundschoft entlaung da Donau, de wos zum Nationäupark gmocht wuan is.

De bessan Gegendn zum wohna san, wia in aundare eiropeische Städt aa, eha aum westlichn Raund gleng, hauptsechlich weu s Wetta vom Westn kummt und de Luft duatn no saubara is. De oidn Industriegegandn liegn dageng eha am estlichn Raund vau da Stod.

S Weana Klima büdd a Iwagaungsklima mid ozianischn Einfluss ausm Westn und kontinenteun Einflissn ausn Ostn.

Des mochd si im Joaresvagleich duach stoake Schwaunkungen bemeakboa. Insgsaumt hod Wean relativ wenig Niadaschlog und längare Trocknperiodn. De Winta san im Vagleich zu audan Regionen in Östareich relativ müd.

De middlare Lufttemparadua im Stodzentrum liegt im 30-jaarign Duachschnitt ba 11,4 °C, in de Aussnbeziak 10,2 °C. De middlare Niedaschlogsmenge liegt ba rund 600 mm, wobei im Westn vo da Stod im Duachschnitt 741,5 mm gmessen wean, im Ostn dagegn nua 514,5 mm. 60 Summadogn stängan rund 70 Frosttog gegniwa.

In Wean is aa da Sitz vau da Zentreuaunstoit fia Meteorologie und Geodynamik, kuaz ZAMG.

Archäologische Fund zagn, doss scho während da Oidstaazeid Menschn imma wieda in dem Gebiet gwesn san und doss vo da Jungstaazeid aun im Weana Beckn imma Leit gwohnt hom. Aus da Bronzezeid san no Brandgräba erhoidn, und aus da Eisnzeid Restln vo Siedlungen und Grabhigln. Aus da Kötnzeid, oiso da spädan Eisnzeid, is ar a befestigte Hächnsiedlung aufm Leopoidsbeag (19. Hieb) belegt. Um Kristi Geburt umadum woam de Rema aa scho do, da is im heitign Zentrum vo Wean no a kötische Siedlung entstaundn, de was Vedunia (Woidboch) ghaassn hod.

Im 1. Joahundad n. Kr. hom de Rema an da Stö vom heitign Weana Stodzentrum - in da Nächn vo da Donau - a Mülitealoga (catrum) zua Grenzsicharung aunglegt. De dazuagehearige Zivüstod Vindobona woa im heitign 3. Hieb augsiedlt. De Rema san bis ins 5. Joarhundad bliem. Des remische Legionsloga is daun vo de Germanen bei da Vökawaundarung iwarennt wuan.

De Herrschoft vo de Habsburga hod in Österreich mitm Sieg vom Rudolf I. iwan Ottokar II. vo Bähmen aungfaugt. Unta de Luxemburga Herrscha is Prag zua kaisalichn Residenzstod wuan und hod Wean in Schottn gstöit. De Habsburga hom vo Aunfaung aun vasuacht, do mitzhoidn und de Stod auszbaun.

Große Vadienste um de Stod hod si da Rudolf IV. erwoam, dea wos duach sei gschickte Wirtschoftspolitik in Woistaund stoak aunghom hod. Da Rudoif hod in Beinauman Stifta griagt, wäua 1365 de Universität Wean grindt hod und s gotische Launghaus vo St. Stephan baut hod.

De Befestigungsbauweake woan bis ins 17. Joarhundad de wichtigsten Bautn in da Stod und se hom si 1683 bei da zweitn Tiaknbelogarung bestns bewährt. De Stod hod dadurch zwa Monat laung den Aunsturm staundghoidn, bis da Poinkenig Jan Sobieski mit an Entsotzhea kumma is und de Tiakn de Belogarung obbrochn hom (Schlocht am Koinberg, 1683).

Des woa da Aunfaung vom schrittweisn Zruckdränga vo de Osmanen aus Middleiropa. Davo hom Östareich und Wean stoak profitiat.

Noch da zweitn Tiaknbelogarung is Wean aufbliaht. A rega Bauboom hod eigsetzt. Da Wiedaaufbau vo da Stod is stoak vom Barock-Stü beieinflusst wuan (Vienna gloriosa). Owa aa außahoib vo de Stodmauan is vü baut wuan. De Vorstädt hom iah eigane Befestigungsaunlog kriagt, den Linawoi, dea umara im Valauf in heitign Giatl entspricht.

Nochdem zwa Pestepidemien (1679 und 1713) iwastaund woan, is de Bevöikarung ständig gwochsn. In dera Zeid san aa de easchtn Manufaktuan grindt woan, de easchte in da Leopoldstadt. De Kanäulisation is entstaundn und de reglmäßige Stroßnreinigung is eingfiaht wuan. Des hod de hygienschn Vahötnisse stoak vabessad, de was a de Epidemien mitvaursocht hom.

Wean hod si in dera Zeid zu an wichtign eiropäischn Kuituazentrum gmausat. Bsundas in da Musik is mit da Weana Klassik a Gipfe erreicht wuan. Da Haydn, da Mozart Woifal, da Beethoven und da Schubert Franzl woan in gaunz Eiropar a Begriff und de beste Weabung fia Wean.

In de Koalitionskriag is Wean zwaamoi vom Napoleon eignumma wuan, und zwoa 1805 und 1809. Nochn Sieg iwan Napoleon hod in da Stod 1814/1815 da Weana Kongress stottgfundn, bei dem de politischn Vahötnisse in Eiropa neich gordnet wurn san.

De drauffoigende Zeid wiad Voameaz bezeichnet. De Epoche is duach politische Repression, kulturön Aufschwung (Biedermeier) und duach de aufkummende Industrialisierung kennzeichnet. 1837 is de easchte Eisnbaunstreckn vo Östareich eaeffnet wuan, und zwoa des Stickl vo da Nordbaun vo Florisdorf noch Deitsch-Wagram.

De franzesische Febarevolution vo 1848 hod si aa in Wean ausgwiakt. Am 13. Meaz is zeascht de Meazrevolution ausbrochn und hod in Stootskaunzla Metternich sea schnö zum Rückzug zwungan, und daun is es am 6. Oktoba zua Weana Oktobarevolution kumma. Do hod des kaisaliche Militea den Aufstaund vo de Demokratn niedagschlogn.

Ois in Wean in da Middn vom 19. Joarhundad de Industrialisierung aungfaungt hod, hods a an grossn Bevökarungszuawochs gem.

Da Easchte Wödkriag hod zwoa Wean ned unmiddlboa bedroht, hod owa zu ana schwaan Vasuagungskrisn gfiat. Dees Ende vom Kriag woa aa des End vo Österreich-Ungarn. Da Kaisa Karl I. hod odankt und Wean valossn. Am 12. Novemba 1918 is vuam Parlament in Wean de Republik ausgruafn wuan.

Am 1. Jenna 1922 is Wean vo Niedaöstareich trennt wuan und is seitdem a eigans Bundesland. De Uasoch dafia woar a Streit zwischn da sozialdemokratischn Stodregiarung und da konservativn Landesregiarung.

De Politik vo da Stodregiarung aus dera Zeid, des sogenaunte „Rode Wean“ güt internationäu ois Pionialeistung. Dazua gheat a dichts Netz vo Sozialeinrichtungen und de tüpischn „Gemeindebauten“ (kommunale Wohnbautn), mit de im grossn Stü Wohnraum fia de Oaweita gschoffn wuan is.

De politische Instabilität in dera Zeid hod si imma weida zuagspitzt und hod 1934 zum österreichischn Biagakriag gfiat. Dabei hod de konservative Regiarung a des Bundesheer gegn s Voik eingsetzt. In da Foige is via Joa laung a klerikale, austrofaschistische Diktatur samt Ständestoot etabliat wuan. Wean haums zua „bundesunmiddelboan Stod“ eakläat und de demokratische Stodvawoitung is ogschofft wuan.

Am 12. Meaz 1938 hod dann da Adolf Hitler de deitsche Weamocht in Östareich eimaschian lossn. Mit da Hüf vo de estareichischn Nationäusozialistn hod a de austrofaschistische Diktatur duach de NS-Herrschoft easetzt.

Nochn Einmarsch vo de deitschn Nationäusozialistn (1938) is in Wean sofuat mit ana massivn Judnvafoigung aungfaungt wuan. Vo de rund 200.000 jidischn Weana, wos domois gem hod, san rund 120.000 ausgraubt und in de Emigration trim wuan (da bekauntasta Flichtling woa vüleicht da Sigmund Freud), rund 60.000 Weana Judn san eamoadet wuan.

De Weana Stodvawoitung is noch nationäusozialistischn Vuabüüd neich umgstöd wuan. Duach Eingemeindungen is Groß-Wean entstaundn, a eigana Reichsgau, dea wos daun es Dreifoche vo da heitign Stodflächn ghobt hod.

Obm 17. Meaz 1944 hods auf Wean Luftaungriffe gem, dabei is rund a Fimftl vo da Stod zasteat wuan. Im Aprü 1945 is Wean vo da Rotn Armee befreit oda bsetzt wuan, wia mas hoit siacht.

Eascht im Heabst 1945 hom de Sowjets de aundan Besotzungsmächte vo Österreich - de Amis, de Britn und de Franzosn - in de Stod lossn. Vo do aun is Wean in via Besotzungssektorn aufteut gwesn. Nua da easchte Beziak woa a Ausnaum, do hom si de via Besotzungsmächte turnusmäßig ogwexlt. Während da zehnjaarign Besotzungszeit is Wean a Zentrum fia internationale Spionageaktivitetn zwischen West und Ost wuan. De Atmosphäre in da besetztn Stod is duach de Novön The Third Man (Der dritte Mann) vom Graham Greene eingfaungt wuan, de wos 1949 ois Füm realisiat wuan is, mit da Musik vom Anton Karas.

Noch de easchtn hoatn Nochkriagsjoa hods ob 1948/49 an beispülosn Wiatschoftsaufschwung gem. 1950 is zu an kommunistischn Putschvasuach (Oktobastreik) kuma, dea wos am Wiedastaund vo sozialdemokratischn Gewerkschoftan gscheitad is.

Am 15. Mai 1955 hod Österreich mitn Österreichischen Staatsvatrog wieda de volle Freiheit ealaungt. De Besotzungstruppn san bis Heabst 1955 voiständig obzogn.

Wean is des Zentrum vo da östareichischn Varietät vau da bairischn Sproch. Da Original-Dialekt is Weanarisch. Des is a eignständige Fuam vaum Ostmiddlbairischn mit an eiganan Wuatschoz und zoireichn Lehnweatan aus oin Sprochn vo da emoligen Hobsburgamonarchie. Wiavü Leit heit no de Stodmundoat beheaschn, is owa ned bekaunt.

Am Aunfaug vom Easchtn Wödkriag hod Wean rund 2,1 Mülliona Einwohna ghobt und woa damit de viatgresste Stod vo da Wöd. Nochn Kriag hod Wean um 200.000 Einwohna weniga ghobt. De Einwohnazoi is daun bis 1987 auf 1.484.885 Personen gsunkn, in tiafstn Einwohnerstaund seit 1890. Seithea steigt de Einwohnazoi wieda und soi noch Prognosn bis 2030 wieda de zwaa Müllionagrenzn iwasteign.

De Religionszuagehearigkeit vo da Weana Bevökarung setzt si laut Voikszöhlung vo 2001 so zaum:

Innahoib vau da Eiropäischen Union gheat Wean zu de reichstn Regionen. Im Vagleich min Bruttoinlandsprodukt vo da EU, ausdruckt in Kaufkroftstandards, eareicht Wean an Index vo 170.9 (EU-25:100) (2003). Dea Ruaf hod si 2007 wiedar amoi bestätigt. Mit an Index von 180 (EU-25:100) is Wean ois fünftreichste Region eingstuft. Vua Wean liegn nua London, Luxemburg, Brüssel und Hamburg.

De Stod hod international an guadn Ruaf in Bezug auf Lemsqualität und niedrige Kriminäulitätsraten und güt ois wichtigs „Sprungbrett in Osten“´. Wean hod scho laung guade Beziehungen zu middl- und osteiropäischn Lända untahoidn und hod dahea vü Eafohrung auf dem Gebiet. Deshoib hom scho vü Grossuntanehmen eanare middl- und osteiropäische Zentraln in Wean aufbaut, um vau do de Meakte z easchliassn. In einign Fön hod des dazua gfiat, dass internationale Untanehmen aa österreichische Firma iwanumma hom. Da holländische Getränkekonzern Heineken hod de Brau Union iwanumma und de italienische Großbank UniCredit de Bank Austria. Weidare ausländische Konzerne mit Osteiropa-Zentrale in Wean san zum Beispü da franzesische Baustoffkonzern Lafarge, de deitschn Konzern Henkel, Beiersdorf und Rewe. A de meistn gressan österreichischn Untanehmen hom ian Sitz in Wean. Zum Beispü da Mineralökonzern OMV, da Ziaglheastöla Wienerberger und de Telekom Austria.

Mit da Weana Börse befindd si aa de anzige Weatpapiabörse in Wean. Seit 2010 is Wean außadem Sitz vau da
CEE Stock Exchange Group, de wos ois Tochdagsöschoftn ned nua de weana Börse, sundan aa de in Budapest, Laibach und Prag aunghean.

In Wean woan laut Voikszöhlung 2001 821.458 Peasonen in 87.691 Untanehmen beschäftigt. Da Beziak mit de meistn Orweitsplätz is da easchte Beziak.

De Gschicht vau da Weana Wossavasurgung is a launge, oba wiakli in Schwung kumman is earscht relativ späd.

Scho de oidn Rema haum, wias in Vindobona woan, a eigene Wossaleitung ghobt. Oba wias ohzogn san is de vakumma und de Weana haum se mit Hausbrunnan vasurgt. Des Wossa is oba im Lauf da Zeid imma mehr verdreckt wuan und so san de Leit imma efta kraunk wuan.

De bessern Leit, de gnua Göd ghobt haum, vaschiedane Klösta und da Kaisa söba haum se kloaraweise zum höfen gwusst und eigane Wossaleitungen baun lossn. Maunche haum a dem afochen Voik wos davo ogebn, oba des woa zweng, eh kloa.

De easchte gressare Aunlog, de a denen klan Leit z guat kumman is, woa de Albertinische Wossaleitung. De hot da Albert Kasimir vo Sachsen-Teschen 1804 baun lossn. In Betrieb woa de Leitung bis 1890. Des Wossa is vau Hitteldorf kumma und in de Gegend vau Mariahüif, Neibau und da Josefstod brocht wuan.

Da nächste Mäulnstaa wor de Kaiser-Ferdinands-Wossaleitung. De hot da Kaisa Ferdinand I. vo Österreich baun lossn. Des Wossa haums in Heuligenstod beim Donaukanäu aus da Erdn aussepumpt. Am Aufaung wor ollas in Urdnung, oba daun sans draufkumman, dass des Wossa a ned bessa woa ois wia des Brunnanwossa und de Leit san genauso kraunk wuan.

Und weus a so ned weidageh hod kenna, haums daun noch laungam nochdenkn de Kaisa-Franz-Joseph-Hochquönwossaleitung baut. 1869 haums damit bei da Rax und beim Schneeberg augfaunga, 1873 woans featig und zur Eaeffnung is da Hochstroibrunn in Betrieb gnumma wuan.

Zeascht wor wida ois leiwand, oba daun haums gmeakt, dass afoch zweng Wossa in de Stod einakummt. Zeascht haums no gschwind a poa klane Grundwossaweak aun da Südbaunstreckn baud, oba de haum des Kraut a net fett gmocht. Und wias de Stod daun a no eaweidat haum, is nix iwablim ois de II. Kaisa-Franz-Joseph-Hochquöllnwossaleitung zum baun. De hod des Wossa vaum Hochschwab daheabrocht.

Augfaungt zum Baun haums 1900, fertig worns 1910. Und daun haum de Weana a gonze Wäu wiakli gnua Wossa ghobt.

Trotzdem hod ma oba daun in da Stod söba no a poa Grundwossaweak baut, zum Beispü in Nußdorf, in da Lobau oda daun no in Moosbrunn in da Mittandurfa Senkn. Zu dera Wossaleitung sogns de III. Wossaleitung.

Zwöf Donaubruckn vabindn des Stodgebiet, wos duach de Donau und in Donaukanäu zatäut wiad.

De oidn Feanstrossn gengan steanfeamig vo da Stod wegga. Täuweis haassns no imma wias Feanzü: Prager Strossn (B3, Donau Strossn), Brünner Strossn (B7) und Triesta Strossn (B17, Wiena Neistädda Strossn).

Des gleiche güt fia de Autobaunen: De A1 [Westautobaun, de A2 Südautobaun, de A4 Ostautobaun und de A22 Donauufaautobaun valossn de Stadt radial. De A3 ins Burgenland zweigt südlich vau Wean vau da Südautobaun o. Ois A5 wiad deazeit (2014) de Noadautobaun Richtung Brünn baut, de wos min tschechischn Autobaunnetz vabundn wean soi. Ois A6 is 2007 estlich von Wean a Ozweigung vau da A4 noch Pressburg (Slowakei) eaeffnet wuan.

De A23 (Südosttangentn) is de meistbefoarandste Strossn vau Österreich und is a ringfeamige Vabindung zwischn A2, A4 und A22 im südlichen Stodgebiet. Zu iara Entlostung gibz de S1 (Aussnring Schnöstrossn). Estli vau da Donau soi de S1 mit an Autobaunring bis zua A5 weidagfiaht wean. Dafia warad owa a umstrittene Untatunnelung vaum Nationäupark Donau-Auen notwendig. A1, A2 und S1 san fian Ost-West-Transit duach de außahoib vau Wean valaufende A21 (Außenring- oda Wianawoidautobaun) vabunden.

In da Stod gengan de Fernstrossn vom Giatl aus, dea wos um de innan Beziake umadum geht. De sechs- bis ochtspurige Strossn is deshoib bsundas stauaunfällig, genau aso wia olle Stodteinfoatn.

Wean hod a großes Netz vo effentliche Vakeasmiddl. Dazua ghean de S-Bauhn-Linien, de Bodna Bauhn und des Netz vau de Wiener Linien (U-Bauhn, Stroßnbauhn und Autobuslinien), da City Airport Train und vaschiedane private Autobuslinien. De effentlichn Vakeasmiddl transportian 750 Milliona Foagäst im Joa.

De Weana Stroßnbauhn existiat seit 1865 und betreibt heit a 179 Kilometa laungs Gleisnetz. Damit hod Wean ans vo de ötastn und längstn Stroßnbaunnetz vo da Wöd. 1898 is de im Jugendstü baute Stodbaun eaeffnet wuan. Ab 1976 is des Gleisnetz vo da Stodbaun schrittweis vo da neich bautn U-Bahn ibanumman wuan. Da Autobuslinienbetrieb is in Wean am 23. März 1907 aufgnumman wuan. Heit hod Wean aa a Nochtbus- und Anruafsaummltaxinetz. Driwa ausse san voa oim in de Stodraundzonen private Busunternehmen in Tarifgemeinschaft mit de Wiener Linien gfoahn, de Konzessionan de Stodbuslinien san mittlawäu scho olle vo de Weana Linien iwanomman wuan, täuweis wean owa private Untanehman mim Betrieb beauftrogt. Gemeinsam mit de Bauhn- und Buslinien vo Niedaöstareich undm Buagnlaund büdd des Weana Vakeasnetz in Vakeahsvabund Ost-Region (VOR).

Ois oide Residenzstod hod Wean vü große Kopfbauhnhef ghobt, owa kaan großn Duachgaungsbauhnhof: Südbauhnhof, Ostbauhnhof, Westbauhnhof, Noadbauhnhof, Noadwestbauhnhof, Aspangbauhnhof und Franz-Josefs-Bauhnhof. Aufn Gebiet vom Süd-/Ostbauhnhof is da neiche Hauptbauhnhof ois Duachgaungsbaunhof baut wuan, dea wos bis 2015 featiggstöd wuan is.

Heit gibts in Wean no zwa große Kopfbaunhef, waun ma vom Noadwestbauhnhof ohsieht, dea wos nua meah fian Gütavakea dient:

Danem gibts no vü klanare Bauhnhef bzw. Hoitestöön, schau aa Bauhnhef' und Betriebsstöön vo da frein Streckn auf da Weana Schnööbauhn-Staumstreckn.

In Wean gibts aa no zwa populäre Parkbauhnen: de Liliputbauhn im Weana (Wuaschtl-) Proda und de Donauparkbauhn im Donaupark.

Südöstlich vo Wean liegt da internationale Flughofn Wean-Schwechat. 2007 san driwa 254.000 Flüge obgwicklt woan und 18,77 Millionen Passagiere hom an Flughofn gnutzt. Des is a da Hoamatflughofn vo da Austrian Airlines Group.  Seit 2004 kooperiat da Flughofn Wean-Schwechat mitn Flughofn Pressburg (Bratislava). Büllichfluglinien weichn scho seit a poa Joa noch Pressburg aus.

Durchn Rhein-Main-Donau-Kaneu is Wean duach a Wossastrossn bis zum Hafn vo Rotterdam vabundn. Iwa de Donau gibts a Vabindung mit de Lända vau Osteiropa bis zum Schwoazzn Mea. Da amoi plante Donau-Oder-Kaneu is nia voiendet wuan. De Personenschiffoat auf da Donau hot heit fost nua no touristische Bedeitung. Es gibt an Trogfliglbootvakea noch Pressburg (Bratislava) und Budapest. Da Weana Personenhofn liegt bei da Reichsbruckn. Dazua gibts no Aunlegestön fia Personenschiffe bei Nussdorf und am Donaukaneu beim Schwednplotz.

Seit Juni 2006 gibts a Schiffsvabindung mit an Schnökatamaran „Twin City Liner“ noch Pressburg. 2008 is zweng da guadn Nochfrog a zwaata Katamaran dazua kumma.

Da Aunteu vaum Radlvakea am Gsamtvakea mocht in Wean zua Zeit rund 5% aus. Bis 2015 soi dea Aunteu noch de Vuastölungen vau da Stodplanung auf 8 % aunghom wean. In maunchn Bereichn vo da Innenstod liegt da Weat scho jetzt deitlich drüba, so etwoa in da innaran Mariahüfa-Strossn bei 20 %.

Des Netz vo effentlichn Radlwegn, Radlfoastrafen und Radlrouten im Stodgebiet umfosst deazeit rund 1.100 km; davo san 21 % vom Autoverkea otrennt, 11,44 % vo de Radlweg san auf Gehsteign. Da Ausbau vom Radlvakeasnetz eafoigt oft im Intaressnskonflikt mit de Autofoara, de wos nix vo eanare Vakeasflächn opfan woin. Stoak zuagnumman hom Einbaunregelungen „ausgnumma Foaradln“ (164 km), de mochn scho 16,31 % vo de Radlweg aus. Ois Altanativn zu de effentlichn Vakeasmiddln wiad aa des Leihfoaradlsystem Stodradl (deitsch: Citybike) aunbotn.

Kunst und Kuitua hom in Wean a launge Tradition. Des Burgtheata gheat za de wichtigstn Schauspühaisa vo da gaunzn Wöd. De Weana Stootsoper is ans vo de international fiarendn Opernhaisa. Gspüd wean de Weake vo da klassische Operntradition, dazua de beliabtn Weana Operetten und aa modeane Musicals.

Seitn Joa 2000 wiad in Wean da Nestroy-Theaterpreis vagem, dea wos zua Zeid ois da wichtigste im deitschn Sprochraum güt.

Wean is a Stod, wo de Musi imma an hochn Stönweat ghobt hod. Es woan do imma Komponistn vo Wödgötung aktiv. De bekauntastn san de Vatreta vo da Weana Klassik (uma 1780–1827) - da Joseph Haydn, da Wolfgang Amadeus Mozart, und da Ludwig van Beethoven.

De Weana Philharmonika san 2006 vau Fochjournalistn zan bestn Orchesta vau Eiropa gwöht wuan.

S Weanaliad is a anzigoatigs Liadgenre, des wos in Wean entstaundn is und wo vü vaschiedane, traditionölle und modeane Stüoatn einewiakn duan. Ans vo de berihmtastn Weanaliada is s Fiakaliad vom Gustav Pick.

Theata und Oper hom in Wean a sea lange Tradition. S Burgtheata güt ois ans vo de wichtigstn Theata vo da Wöd und de Weana Stootsoper ois ans vo de wichtigsten Opernhaisa.

In Wean gibts iwa 100 Kunstmuseen. De bekauntastn san de Albertina, de Galerie im Belvedere, des Leopold Museum im Museumsquartia, des KunstHausWien, des BA-CA Kunstforum, de Zwülling Kunsthistorisches Museum und Naturhistorisches Museum, und des Technische Museum Wean. Dazua gibts aa no mearare Ausstellungshaisa, wia d Weana Secession oda s Künstlerhaus Wean.

In Wean findt ma Bauweake aus oin Stü-Epochn vau da Architektua; vau da romanischn Ruprechtskiachn iwan gotischn Stephansdom, de barocke Koalskiachn, de Bautn vaum Klassizismus und vau da Modeane. Bsundas bedeitend fia Wean is owa de Architektua vau da Grindazeit, de wos dafia suagt, dass de Stod wia aus an Guss ausschaut. De Architektua hod aa aundare Städte aus da ehemolign Donaumonarchie prägt, wia Budapest, Prag und Lemberg.

Interessante Sengswiadigkeitn san de Hofburg (Herrscha Palast), des Schloss Scheenbrunn (mitn ötastn Zoo vo da Wöd), da Steffl (Stephans-Dom) und s Riesnradl im Proda. Zu de kuiturön Bsundaheitn ghean s Burgtheata, de Weana Stootsopa und de Lippizana in da spanischn Hofreitschui.

S Bsundare an da oidn Weana Kuchl is, dass sa se aus sea vün Einfliassn entwicklt hod. Des kummt voa oim dahea, dass Wean schon ois Haupstod vo da k.u.k. Monarchie a Schnittstö vo Sprochn und Kuituan woa. So kummt s Weana Gulasch aus Ungarn und vü Möhspeisn - wia Strudl, Palatschinkn und Golatschn - kumman aus Bähmen. Sogoa des Weana Schnitzl soi iwa Mailand aus Byzanz kumman sei.

Möhspeisn hom in Wean a gaunz bsundare Tradition und wean sogoa efta ois Hauptgericht gessn, wia beispüsweis Marün- oda Zwetschgnknedl, Strudln und Powidldatschgerl. Gugelhupf und Sacher-Tuatn san wödbekaunt wuan. Ane vo de berihmtastn Zuckabäckarein vo de Wöd is da Demel in da Weana Innenstod, mit Niedalossungen in da Stod Soizburg und da Stod New York.

De gresste Moakt mit festn Standln is in Wean da Noschmoakt, wo ma Obst, Gmias, Gwiaz, Fisch, Fleisch und Spezialitätn aus da gaunzn Wöd kaufn kaun. Da längste Strossnmoakt vo Eiropa is owa da Brunnenmoakt im 16. Hieb. Nebm de Wiaschtlstandln, de wos zum Weana Strossnbüd ghean, findt ma im Winta a iwaroi de Maroni- und Eadäpfebroda.

Natialich gibts in Wean aa a reichs Aungebot an intanationäula Kuchl vo da Pizzaria iwas China-Restaurau bis zum Kebab-Standl.

Wiaschtlstandln san de traditionölle Weana Variantn vonan Imbisstaund. Se san während da k.u.k. Monarchie eigricht wuan, um Kriegsinvalidn an Eikommen zum sichan. Wiaschtlstandl san zum festn Bestaundteu vo da Weana Stodkuitua wuan und san sogoa in da Kunst vaewigt wuan, so zum Beispü im Buach Im Schatten der Burenwurst vom H. C. Artmann. Zum traditionön Aungebot ghean: Buanwuascht, Kaaskraina, Frankfurta, Bosna,  Debrezina, Lebakaas usw. - ois mit siassn oda schoafn Semf, Kren und Ketchup mit an Stickl Brot odar ana Semme; und zum Drinkn gibts natialich a Bia odar an Gspritzdn; dazua gibts no: eiglegte Pfefferoni, Essigguakaln, Süübazwiefaln und ois Nochspeis Manner-Schnittn.

An legendean Ruaf hod aa de oide Weana Kafäähauskuitua mit ana außagwehnlichn Vüzoi vau Kafääspezialitätn und an gaunz bsundan Charme, dea wos aus ana Mischung vo Architektur, Weana Typen, Zeitungslesan, Plaudaran und Oban (Könan) kummt. Da Kafää wiad gwehnlich mit an Glasal Wossa serviat. Im Weana Kafäähaus wean meistns aa klaane Speisn wia Wiaschtl und Möhspeisn, wia zum Beispü Duatn oda de berihmtn Wuchtln im Café Hawelka aunbotn. De typische Weana Kafäähauskuitua gheat seit 10. Novemba 2011 zum immateriön Kuituaeabe vau da UNESCO.

De Weana Stod hod eigane, bedeitande Weinaunbaugebiet. Des is wödweit a Rarität fiar a Großstod. Da Wein wiad vua oim in klaanan Lokeun ausgschenkt, de wos ma Heirichn nennt. S bekauntaste Heirichngebiet in Wean is Grinzing.

Da Wein wiad oft ois Gspritzda drunkn, des is a Mischung aus Weißwein und Sodawossa.

Seit 1919 stöd de SPÖ bei oin frein Woin in Buagamaasta. Da Stodsenat (des Kollegium vo de Stodräte) und da Gemeinderod (des Stodparlament) hom seit 1919 mit Ausnaum vo gaun kuazn Periodn an absolute Meaheit vo da Sozialdemokratischn Partei. Vo 1934 bis 1945 (Austrofaschismus und NS-Zeit) hom kaane demokratischn Woin stodgfundn. Amtiarenda Buagamasta is da Michael Ludwig. A bsundas Kennzeichn vo da sozialdemokratischn Politik is bis heit u. a. de grosse Zoi vo Gemeindebautn, de wos vo da effentlichn Haund baut wuan san.

Seit Wean a eigans Bundeslaund is (seit 1922), is da Buagamaasta aa gleichzeitig da Laundeshauptmaun, da Stodsenat gleichzeitig de Landesregiarung und da Gemeinderod gleichzeitig da Launddog (mit Ausnaum vo 1934-1945). Des Aumtszeichn vom Buagamaasta is seit 1883 de Buagamaastakettn.

Wean is im Joa 1979 de dritte UNO-Stod noch New York und Genf wuan. Zuasätzlich is Wean Sitz vo zoireiche internationale Organisationen:

De Hoheitszeichn vo Wean san im „Gesetz über die Symbole der Bundeshauptstadt Wien“ (Landesgesetzblatt Nr. 10/1998) festglegt. S Weana Woppn zagt „in einem roten Schild ein weißes Kreuz“. In ana zweitn Foam kau s Woppn „auch in Form eines Brustschildes in der Figur eines schwarzen, golden bewehrten Adlers verwendet weaden“. Des Kreizschüd is zum easchtn Moi 1278 auf an Weana Pfennig zum segn gwesn und geht woascheinlich auf de Reichssturmfauhne zruck. Ois Siegl vo da Bundeshauptstod vawendt ma des Woppn im Brustschüd von an Odla. Ois Schriftzug steht „Bundeshauptstadt Wien“ oda da Nauman vo dem Organ vo da Gmeinde oda vom Land Wean.

De Weana Flaggn „besteht aus zwei gleich breiten, waagrechten Streifen; der obere ist rot, der untere ist weiß. Das Verhältnis der Höhe der Flagge zu ihrer Länge ist zwei zu drei.“  De Flaggn is 1946 eingfiat wuan.

Wean hod ois anzigs Bundesland koa offiziölle Landeshymne. De inoffiziölle Hymne is da Donauwoiza.

De Partnastädt vo Wean san:

Wean ghead zu dena oidn Wödstädd, fia de s in vün Sprochn eigane Nauman gibt. Im Holländischn songs Wenen - in England, Italien, Spanien, Portugal usw. Vien(n)a - in Frankreich Vienne.

Ungwehnlich eascheint des ungarische Bécs bzw. Beč, im Bosnischn/Krowodischn/Serbischn und im Slowenischn is da Nauman fia Wean Dunaj (des hod woascheinlich mid da Donau wos z'duan). Auf Tschechisch haßt de Stod Vídeň, auf Slowakisch Viedeň, und auf Poinisch haassts Wiedeń.

In de lateinischn Urkundn wiad Wean mid sein oidremischn Nauman Vindobona bschriem.

In da USA wiad Vienna maunchmoi aa ois weiblicha Vuanaum vawend. A Beispü dafia is de kalifornische Musikarin Vienna Teng.




#Article 24: Islam (113 words)


Da Islam (arabisch: ) is noch'm Kristndum, mid 1,2 Milljardn Ohänga de zwoatgresste Religion vo da Wejd. De Ohänga wean Moslems oda Muslime gnennd. Es is oane vo de fimf Wejdreligiona und a monotheisdische Religion, wo si streng vom Polytheismus ogrenzt, de wo owa ondare (ejtare) Offmbarungsreligiona ois Voagängareligiona vom Islam akzeptiat. As bestimmade Element is de Leare vo tauḥīd, da Oaheit vo God.

As Woat Allah ) guit in de arabischsprochign Lända, im fost rein remisch-katholischn Malta sowia in Indonesien sowoi aa fia de Kristn ois wiara fia de Muslime ois Woat fia „God“.

De easchte Quejn im Islam is da Koran, wo fia de Glaibign as unvafejschte Woat vo God is.




#Article 25: Mythologie (252 words)


Mythologie (friaha aa: Sognwejd gnennd oda aa: Sagenwelt) is de sisdematische Bscheftigung mid de Mythen, sei des in literarischa, wissnschoftlicha, mistischa oda religiäsa Foam. Mythologie is somid meah ois nua de Gsomtheit vo de Mythen vo an Voik, ana Region oda ana sozialn Gruppn.
Seah haifig wead da Begriff owa gnau so vawendd, ois Gsomtheit vo de Mythen noch da Zuaghearigkeit za ana Kuitua bzw. Region. Donem ko ma aa Mythen za vaschiednen Themen kuituaiwagreifnd, sprich sistematisch, bhondln. Ma eahoid donn Untateilunga wia z. B. Landschoftsmythologie, Astroimythologie, Zoihnmythologie.

Mythologie bschäftigd se owa a mid da Frog noch da Heakunft vo de Mythen und dean Vahäjtnis zu ondan Eazehjfoama wia Legendn, Meachen, Sogn. Bsondas Meaachen wean midunda ois degradiade Mythen ogseng. De Entwicklung vo de Mythen ois eazehjarische Gottung und a iahra Tronsformazion za Meachen is Gengstond vo da Narratologie. De Entstähung vo Mythen is a Gengstond vo da Psychologie, bsondas vo da ehemois modeana Vejkapsychologie.

Wei da Gengstond vo de Mythen gmeinhi religiäs gseng wead, is eana Eafoaschung eng mid da Religionsgschicht vabundn. Informaziona aus Mythen san wichtig za da Rekonstrukzion vo religiäse Voastejunga, de monchmoi Inhoite vo untaschiedlichn mythologischn Uaspring za an System vabindn.

Zentroie Themen in da Mythologie san de Easchoffung vo da Wejd (Schepfungsgschicht) sowia Prozesse vo da Zastearung und Eaneiarung (z. B. innahoib vo da Natua, Wiedagbuat), haifig in Vabindung mid'm Kompf vo untaschiedlichn Mächtn (sowoi vo konkrete Geddagstoitn, Himme und Eadn, ois a vo obstrokde, wia guad und bäs, hej und dunkl) und dena eana gengseitiga Iwaweutigung.




#Article 26: Afrika (149 words)


Afrika hod 30,2 Mio. Quadratkilometa und is desweng noch Asien und Amerika da drittgräßde Kontinent. Des is ebm dreimoi so grouß wia Eiropa. In Afrika wohnan ungfäa 1,1 Milliardn Leid (2014), wos 14% vo da Wejdbevökarung sand, zwengs dem groußn Woxtum vo da Bevejkarung in Afrika wean des owa oiwai meara. Im Nordn is is Middlmeea, im Westn da Atlantik, im Ostn da Indische Ozean und is Roude Meer. D Sahara is de Grenz zwischn de Araba in Noadafrika und am subsaharischn Schwoarzafrika.

Afrika wead in de foigandn Regiona aufteit:

Mea wia 41% vo de Afrikaner san Muslime, voa oim im Noadn, Wesdn und Osdn vo Afrika. 48% san Kristn und san voa oim im Sidn dahoam. Umara 10% ghean ned zua de groußn Wejdreligiona dazua, sondan glaam an gonz ondane Sochan, zum Beispui an Geista, de wos in olle Leid und Sochan wohna. Des hoassd ma nocha Animismus.




#Article 27: Amerika (132 words)


Amerika is a Doppekontinent mid 42,5 Milljonen Quadratkilometan und domit da zwoatgräßte Kontinent.

Auftöjt werd Amerika in Noadamerika (mit Middlamerika) und Siidamerika.

Da Nom Amerika kimmt vom italienischn Seefoara und Entdecka Amerigo Vespucci, dea wos ois easchta ognumma hod, dass Noad- und Siidamerika oagne Kontinente san.

A grossa Tei vo de Ureiwohner vo Amerika wean Indiana gnennd, wos davo kummt, dass ma am Anfang glaabt hod, dass'a Eadtöj vo Indien is. Ondane Ureinwohna san de Eskimos.

De ibliche Einteilung entspricht im Wesentlichn aa da Plottentektonik. Es gibt nämli a noadamerikanische (ohne Zentralamerika), a sidamerikanische und a karibische Plottn (de wo Zentralamerika mit einschliasst).

Im englischn Sprochraum wean Noad- und Siidamerika ois zwoa Kontinente ogseng. Da Doppekontinent wead ois the Americas bezeichnet. America wead wia im Boarischn ois Synonym fia de USA vawendt.




#Article 28: Region Tiroul (728 words)


Tiroul isch a Region in die Olpn, de sich zommsetzt aus Nordtirol, Oschttiroul (boade zommen sein es drittgreaschte Bundeslond fa Eschtareich) und Sidtirol in Italien. Genau gnummen keat a no Walschtirol dazua. In Tirol wead Tirolerisch, an Ort Siidboarisch, Ladinisch und, in Welschtirol, Treantnerisch gredt.

Seitn Joar 2011 hot Tiroul an eigena Rechtspersenklichkeit de wos Europäischer Verbund für Territoriale Zusammenarbeit hoast.

Geografisch isch Tirol a bergige Region. Durch Nordtirol fliaßt der Inn, fa Wescht noch Oscht. Viele Nebntäler zweign fan Inntol o. A boar fan de bekonntn sein es Brixntol, Wüdschnau, Oipochtol, Zillatol, Brandnberg, Wipptol, Ötztol, Pitztol oda Lechtol. Sidtirol konn grob in Vinschgau, Etschtol, Sarntol, Eisocktol, Puschtertol und Iberetsch-Unterlond oantoalt weadn. Die Hauptfliss sein die Etsch, der Eisock und die Rienz und Hauptstod isch Bozn. Lienz isch die greaschte Stod fan kleaneren Oschtirol, des fa der Drau durchzogn wead.

Tirol isch schun seit iber 10.000 Joar besiedlt. Zivilisation isch mit di Rema noch Tirol kemmen, de es Lond in zwoa Provinzn eingetoalt hobn: Rätien und Noricum.

Die Röma hom Städt gründet wia zun Beispiel Weldidena (as haintige Innschprugg, Stodoal Wilten) oder Pons Drusi, es heintige Bozn, und es Lond mit Stroßn durchzogn.

Es nägschte Grossereigniss wor de Entstehung fa Tirol. Meinhard der Erschte hot es Lond in 13. Jhdt vereinigt und di Grofschoft Tirol isch entstondn. Spater hot di Margarethe Maultasch des Lond in di Habsburger vererb. Es hot donn imma wida bekonnte Herschergstoltn gebn, wia in Friedl mit der laarn Taschn, dear di Hauptstod fa Meran in Sidtirol noch Innschprugg verlegg hot, oda in Sigmund der Münzreiche.

Es gib a Haufn Sagn um an Max an Erschtn, wia Maximilian in da Martinswond, owa a sist Fakten de an Lauf vo der Geschichte vaändat hom. De Schlocht um Kufstoa mit seine Kanonen Purlepaus und Weckauf, oda sei chronische Gödnot, weshoib ea de Schwaza Bergwerk vakafft hot, und sei Heiratspolitik, de as Koasareich vagreassat hot.

Donn weats long ruiga, bis sich da Napoleon in Kopf gsetzt hot, ea mus gonz Eiropa einemma.

Um 1800 hot der Franzesische Feldherr Napoleon Bonaparte sich mit di Boarn verbündet und eana Tirol iberlossn. De hom es Lond nor nit zufriednstellnd regiert, wos se di Tiroler net hom gfoin lossn. Andreas Hofer, Pater Joachim Haspinger, Josef Speckbacher und Konsorten hom di Tiroler in Kompf gegn Fronkreich und Bayern ongfiahrt und so a poor Siege errungen und sogor kurz es Lond befreit.
In 1. November 1809 hobn sie ober die leschte Bergislschlocht verlorn. Der Hofer hot flüchten miassn und is fan Raffl Franz verrotn wordn. 1810 isch er in Mantua erschossn wordn; die Tiroler Londeshymne Zu Mantua in Banden derzählt no fa den Geschehn.
Nochn Weaner Kongress isch Tirol wieder za Eschtareich-Ungarn kemmen, und bis zan Ende fan easchtn Wejdkriag a komplett bei Eschtareich bliem.

Nochn easchtn Wejdkriag isch Eschtareich-Ungarn zerbrochn und Sidtirol mit Welschtirol zu Italien kemmen, wos heit no isch.

Habsburgische Nebenlinien in Tirol
Ältere Tiroler Linie

Ferdinand II. von Tirol und habsburgische Statthalter

Jüngere Tiroler Linie

Es meischte Geld kimp mittn Turismus noch Tirol. Orte wia Söldn, Kitzbichl, Ischgl, Stubaitol, Zillatol, Sankt Anton, Ochnsee, Meran, der Kolterer See oder es Grödntol sein weit iber di Grenzn aussi bekonnt. In Tirol hobn sich ober a a poor gressere Induschtriebetriebe ongsiedlt. Viele darvon hobn sich af Metall und Holz spezialisiart.

Tirol ligg in Einflussgebiet fa atlantischn, mittlmea- und kontinendalm Wetta, ober vor ollm gibs a tippisches alpines Bergwetta. Es regnt je noch Log genua - und wenns hoass isch, donn gibbs spahter oft a Gwitter. Danoch im Åltweibasomma heats kurz auf zu regnen, und nocher fongs schun on zun schneibn.

Die Taler in der Mittn fa die Olpn hobns recht guat, zan Beispiel regnts in Innschprugg lei 600 mm, in Reitte und Kufstoan schun iber 1300 mm, und am nerdlichn Rond fan Karrwendl gibs iber 2000 mm Regn und Schnea. In Sidtirol regnts generell weaniger und die Sunn scheint länger; vor ollem in Sidn isch es Klima oft fan mediterranen Gardasea-Klima beeinflusst. Wia worms wo isch hengg natirlich a vor ollm fa der Heachn o, und in so enge Täler wia es Öttztol und es Pitztol gibs no drzua foscht koa Sunn in Winter. Jo, der Winter isch ah olbn so a Soch - oamol gibbs viel z'vfiel Schnea, und s'negschte Joar wieder foscht koan.

Und nocher gibbs natirlich ah no in Föön. Durchn Luffdrukuntaschid und der wormenĕĕ Luft kriagn viele Leit Schedlweah.




#Article 29: Spoviecha (106 words)


De Spoviecha (Mammalia), dt.: Säugetiere san a Glass fo di Wirwiviecha, de wos ma zmoast an eanam Föi dakennt, und de wos eanane Jungan mid Milli saing. Af da ganzn Wöid gibts heidzudogs um di 5500 Ortn fo Spoviecha; se weant in drei Untaglassna aufdeid: de Ursaiga, de wos nu Oa lengt, di Beitlsaiga und de Hähan Spoviecha, de wos aa Plazentaviecha hoassn; biologisch gseng ghead zu de letztan aa da Mensch dazua.

De häan Spoviecha wern untagliedad in 21 Ordnungan:

Da boarische Nom „Spoviecha“ loadt si von am oidn Wort fia „saing“ o, vgl. im Deitschn Spanferkel, boarisch Spofaggal: a Faggal, wos nu Milli saigt.




#Article 30: Behofn (1216 words)


Behofn (aa Bihofen oder Bischofshofen, amtli: Bischofshofen, Oukyrschzung: B'hofen) is a Stoud an Soizburga Laund, an Pongau, mid 10.483 Eihwohna (Stond 1. Jenna 2016). Bekonnt is da Ort durch d' letzde Stazion vo da Vier-Schonzen-Turnee wourn, dia a jeeds Jour am Droikinigstoug durten oughoiden weascht.

Dia Gmoa liagg an middlan Soizachtoi am Fuass vam Hochkinig, umgem vam Hochgrindeck und am Tennengebirg, an Pongau an Soizburga Lond, za. 50 km sidlich vo da Londeshauptstoud Soizburg. Za da Tauernautoboh sands za droi km.

Katastroigmoaner und Ortstoae vo Bischofshofen sand:

D' Ortschouft Peham (Pöham) an Fritztoi gheascht za da Katastroigmoa Winke. Mitten durchs Derfei geet d' Gmoagrenz und gheascht dessweng netta za da Hejften za da StoudGmoa Bischofshofen, dia onnerne Hejften gheascht za da Gmoa Pfourwerfen.

Ausgrouwungen am Getschenberg (Götschenberg) bleng, das durten breits vur 5000 Jour Leit gsiadelt homd und Kupfer oubaud wourn is. Ob'm 5. Jourhundeascht v. Kr. homd doudan Kejten gsiadelt. Aus'm easchten Jourhundeascht n. Kr. sand Siadlungsspurn vo d' Remer gfunden wourn.

As eascht Moi is Behofn umara 711 urkundli dawent wourn - Im Romen vo da Klostergryndung vo da Maximilianszejn (cella maximiliana) duachn heiling Ruapert vo Soizburg mid da ausdrycklichen Befiaworschtung durch d' Agilofinger und da Untaschtitzung vo da romanischen Oudelsfamilie De Albina vo Owaroim.

Zwischn 720 und 730 is as Kloster vo Slawen zastert wourn. Um 750 houds an Streid um d' Bsietzrecht zwischen am Herschzog Ódilo vo Boarn und em Virgij vo Soizburg gem. 798 houd da Erschzbischof Arn vo Soizburg d' Ryckgoub vam Kloster ahs Erschzbistum Soizburg bwirck. 820 is d' Cella Maximiliana ouwermois zastert wourn.

Durch'n Bau vo da Giaselaboh (Soizburg-Tiaroier-Boh) nouch Werge und da Kronprinz-Ruadoif-Boh an Richtung Rodstoud. 1875 is Bischofshofen za am wirschtschouftlichm Middlbunkt herohgwouxen und is an Feewer 1900 za ner Morktgmoa dahom wourn.

Aufgrund vo da kontinuierlichen Entwicklung za am wichting Wirschtschoufts- und Eihkaffszentrum a' da Region houd Behofn an Jour 2000 as Stoudrecht kriagg.

As Wouppm vo da Gmoa weascht aso bschriem: A toaets und in da owan Hejften gspoiteaschts Schijdel. Óm an tenken goidan Fejdel a schworschzer, mid ner roden Zung ausgstotteaschter Oudler und an rechten roden Fejdel a aus da Toalung schräglinks hervurrougeaschts sijwerns gotischs Pastorale mid weissm oufloutteaschtm Bond. In da untern blaun Schijdelhejften a aus'm tenken Seitenrond hervurrougeaschter Ourm an schworschzen Ärme mid weisser Manschetten, in da blossen Hond a goidaner Teidingstoub vo se gneigg hoiteascht.

Zuasetzlich zan Wouppm fiascht d' Gmoa a Fane mid d' Fourm Gejb-Rod-Blau.

Bis a' dia 1990er Jour is Behofn dia grässt Gmoa vam Pongau gwein. Seid dia 1990er Jour houd Seiger Hons dia Gmoa ouglest. Behofen is seid da easchten Voikszejung 1869 (1816 Eihwohna) bis 1991 auf 10.138 Eihwohna oiwei gwouxen. Oierdings houd dia Entwicklung bis 2001 stagnirscht und d' Eihwohnazoi is auf 10.084 Leit gsunken. Seid 2001 steigg d' Bevejkarungszoi wiader leicht oh. Am 1. Jenna 2007 homd a' da Stoud 10.152 Leit gwont. Hiazernt aktuej sands mim 1. Jenna 2011 10.290 und mim 1. Jenna 2016 10.483 Leit.

Behofn houd ois Kloahstoud zoireiche Sejchensweadikeiten zan biaten. Unter onnerm doudazua:

Da sognonnte Kostenturm (eihschliasslich 'm Kostenhof) stommb aus'm 12. Jourhundeascht und houd d' Bischef vo Cheamsee ois Droatspeicher deaht, sowia aa ois Pflejgschouftsgriecht. Doudroh is direkt da Kostenhof ohgschlossen a' dem u. o. aaras Stoudomt unterbroucht is. Sei'm November 1998 iss Museum am Kostenturm durten unterbroucht und zoagg dia 5000-jaarige Siadlungsgschicht an Raum Behofn, sowia dia sakroie Kunst vam ehemoling kirchlichen Subzentrum. Ausserrougeaschte Schaustickai sands berymte Ruapertkreiz und dia Georngtoufe, a gotischs Hoibreelief sowia zoireiche archeologische Fund. Dia archeologische Ausstejung is an Jour 2000 durch Midorweiter vam Museum Carolino Augusteum in Soizburg noich gstoitt wourn und weascht durch dia aa betreit. Dia Bsuacher vam Museum homd aa dia Meglichkeit stoahzeidliche Borer und Reibschysseln aus zan prowiern.

Behofn is bekonnt fias oijaarlich, am zwoaten Somstoug an oktowa stouttfindeaschte „Ómselsinger“. Ba da renomirschten Voiksmusivaohstoitung wernd a jeeds Jour dia besten Voiksmusigruppner vam Soizburga Lond kyrscht.

Behofn vafiagg iawer a seer leewendig und vieschichtige Kuiturszene. Da Spooten Bijdhauerrei, Metoikunst, Litaratur, Musi, Theater oder Fotografie sand owa netta a pour dia aktiav gleebb wernd. Vuroim a' da bijdeaschten Kunst homd se zoireiche Kynstler/rinnen etablieascht.

A' da Stoudgmoa gibbs foigeaschte Bijdungseihrichtunger za da Auswoi: 2 Kindergorschten, a Tougbetreiungsstätten, 3 Voiksschuin, 2 Hauptschuin, a Polytechnische Schui, as Privatgymnasium St. Ruapert, dia Turismusschui Bischofshofen, dia Bundesbijdungsohstoit fia Kindergorschtenpädagogik und as Musikum Pongau (Zwoagstej Bischofshofen.

Dia Stoud is unter onnerm durchs Eihkaffszentrum KARO mid seine 13.000 k² Eihkaffsflächen, des am 29. August 2002 daeffneascht houd, za am bedoitenden Wirschtschouftsstondort an Pongau wourn. Daneem sand da Turismus und vaschianne Sporschtaktiavitätner vo ner grossen Bedeitung.

Da greesst Orweitgeewer a' da Stoud is as Liabherr-Werk mid iwa 830 Midorweiter und am Umsootz vo iwa 290 Millionen Eiro.

Weiders existierd as Fit-Log Logistikzentrum Bischofshofen GmbH des dia Unternemen a' da Region a Bindelung vo d' Wornstrem ohbiatt, eemso wia d' Lougerrung vo vaschianne Giater.

Da internazionoi tätige Kesseherstejer Loos International houd an Behofen ebnfois jeeweis a Produkzionswerk.

A weiders internazionois reenomieaschts Unternemen, des d' Estareich-Zentroin a' Behofen houd, is da Glooserzeiger Pikingotn.

Bischofshofen is vo Soizburg aus iwa d'Tauernautoboh, an Richtung Villach, in zirka ner hoim Stund zan daglonger. Ban Knoten Pongau kimmb ma auf d' vierspurig ausbaude Pinzgauer Bundesstrouss (an Voiksmund a ois Behofner Schnejstrouss bekonnt), wo se a Ouforscht fia Behofn bfindt.

D' Eisenboh, dia am Ort zan grossen Aufschwung vooiffm houd, houd nouch wia vur a grosse Bedeitung. Behofen is a wichtiger Knotenbunkt vo da Eisenboh, dia se in dia Richtunger Graz und Innschbruck, bzw. a' Schworschzach-Seiger Veit a' dia Richtung Villach toaet. 2003 is d' Modernisiarung vam Bohhof ougschlossen wourn. Da Bohknotenbunkt bijdt hiazant an modernen Umsteigbunkt, valiarscht owa weng Spourmoussnomen ba dia ÖBB trotzdem oiwei mer an seiner Bedeitung. Da onnerne Grund is, das Giatervatoalungszentrum gschlossen wourn is und aa dia Regionoivabindung nouch Roudstoud und as Ennstoi boanou za da Genzen auf d' Strouss valougeascht wourn is. Im Zug vam Bohhofsumbau is as Zentrum vo da Stoud freile noich gstoitt wourn. D' Hauptstrouss is valougeascht wourn und an Stoudkern a vakersberuigge Zone gschouffm wourn.

In Behofn befindt se a Wirschtschouftshof, a Stoudbibliothek sowia a Seniornhoam, weideaschts a Fitness-Parkur und a Kneippohloug.

Internazionoi bekonnt is Behofen ois Austrougungsort vo da Vier-Schonzen-Turnee. Auf da Paul-Ausserloatner-Schonzen findt a jeeds Jour am Droikinigstoug s Ouschlusspringer vo derer Vaohstoitung stoutt. D' Gross-Schonzen is nouch ougschlosserne Umbauorweiten a noucht- und summertauglich und stejd dia za da Zeid gresst Mottenschonzen vo da Wejd. 1999 san dou im Romen vo da Nordischen Schiewejdmoastaschouft dia Bewerwe vo da Gross-Schonzen oughoiden wourn.

Bekonnt is owa a da Sporschtklub Behofen, vo dem d' Fuassboiouteilung neem da Austria Soizburg und 'm SAK 1914 iwa droi Jourzentt zua d' droi spijstärchsten und erfoigreichsten Vareih vam Bundeslond Soizburg gheascht houd. Zua dia gressten Erfoigg vam neihfouchen Soizburga Londesmoasta zejn d' Teinom a' da Nazionoiliager a' da Seison 1970/1971 unds Dareichen vam ÖFB-Cup-Viadlfinale 1965. In Behofn findt ara Radel-Kriterium stoutt.

Dia ÖVP stejd mim Rourmoser Jakob (Rohrmoser Jakob) an Buagamoasta. Da Viezeburgermoasta is da owinger Honsjerg (Obinger Hansjörg) und da Weran-Riager Lorenz (Weran-Rieger Lorenz) gheascht dageng da SPÖ oh.

Da Stoudsenat bsteet aus neih Midglieda und setzd se aus foigeaschte Stoudrout zomm:

Da Gmoarout bsteet aus 25 Midglieda und setzd se seid da Gmoaroutswoi vo 2014 aus dia ManDatn vo d' foigeaschten Partein zomm:

Behofn unterhoitt mid Unterhaching in Boarn, sowia Adeje auf Teneriffa a Stoudpartnerschouft.




#Article 31: Frongafös (333 words)


Frongafös (deitsch: Frankenfels) is a kloana Moakt mit  Leid () im Beziak St. Pöötn-Laund in Niedaöstareich.
Frongafös wiad auf de Endsübn betont. Stodleit und heitzutogs a scho etla Dosige betonan Frongafös auf de easchte Sübn.
 

Frongafös is im Mostviadl in Niedaöstareich und hod 56,16 km². 

Duach Frongafös rinnt de Natters, des is a kloas Nebnbachal va da Pielach. De Pielach rinnt owa a a poahundat meta duachs Gmoagebiet.
 
In Frongafös gibts in Moakt und Gegendn und Rottn:

Fokaschtoarotte, Fischbomürotte, Grassarotte, Gstettngegnd, Hofstodgegnd, Koarotte, Lambogegnd, Lechagegnd, Moaknschlogrotte, Peenarotte, Pielachleitngegnd, Rosnbichlrotte, Edrotte, Taschlgromrotte, Tiafgromrotte, Übagaungrotte, Weißnbuaggegnd und Wiesrottn.

De Eiteulung fa de Rotten is fa friaraszeiten, wos in jeda Rotte an Rottmo' gebm hot, dea wos fia de Baunleit ban Buaghean gredt hot.

Friaraszeiten im Oitatum hot Fronkafös za da remischn Provinz Noricum gheat. Nochhea woan amoi a poa Slawen im Lond.
In da neichan Zeit hom owa in Fronkafös oiweu baiern glebt.

Ba da Voikszölung 2016 woan 2021 Leid Frongafösa, 2001 woans 2187, 1991 hots 2118 Eihwohna gebm, 1981 2026 und 1971 1989 Leid.

Buagamoasta is da Pudsnlechna-Heiznl, Vize da Putznlechna He'l (oi zwoa ÖVP).

Im Gmoarod sitzn seit da Woi 2015:

Ois mitanond san des 21 Sitz'.

De Zöla-Bon bleibt a etla moi steh' in Frongafös:

Bohnhof Schwoaznbo', Bohnhof Frongafös, Hoitstö Boding, Bohnhof Lambomü'.
Friaraszeitn hots a nu de Valodareistö Weißnbuag und bis Dezemba 2010 a Hoitestö in Unterbuachbeag gem. In nexta Zeit wiad in Lambomü' a neichi werkstod baut.

Fia de Autafora geht de LB39 (Pielachtoistroßn) vabei. Ausadem geht a nu a hoiwix rewetialichi Strosn üwa Schwoaznbo' und d'Gschoad-He noch Tianitz umi und a ondare üwan Weißnbo' und Plongastoa weita umi noch Texing.

Frongafös is Partnagmoa va Hoistod in Untafrankn.

In Frongafös wiad a Mostviatlarische Gottung vam Bairischn gredt. Weu Frongafös do a bissl weida weg va da Stod is, hom si nu eha gwisse Weata dahoitn wia weita aussizua.
Ois Pielachtola ko ma teuweis van Dialekt dakenna (oda ehata darodn) obs oana va draussdabei (Owagrofadoaf oda Hofstetn) oda va Frongafös is.




#Article 32: Diahappn (812 words)


Diahappn (Betounung auf da easchtn Süüm, amtli: Thierhaupten) is a Moakt im Regiarungsbeziak schwabischn Laundkreis Augschburg. Diahappn ligg ejschtlich vom Leech und is im schwabischn Laundkreis dia oanzige Gmoa, wo boarisch grejdt werd.

Diahappn ligg an da ejschtlichen Leechloatn genau zwischn Augschburg und Doanawüdd. S'Untadarf ligg im Leechtoi, s'Oubadarf scho im Higlland. Dia Ortschaftn Ejtz und Oitnbooch liing in da Leechebne, Kejnigschbrunn hoibert auf da Leechloatn, Naiküücha, Weidn, Höizarn und Spoomasejck liing im Higllond.

Im Wejschtn vom Gmoagebiet grenzt da Leech ou, aba ee ligg außahoi vo da Ortschaft. Düüch Diahappn fliaßt d'Friedberger Ooch va Siidn nooch Nordn. Ausm Weidner Toi va Siidouschtn hee kummb d'Biiz und fliaßt in d'Friedberger Ooch. D'Ooch toit si sidlich va Diahappn in'n Liaßgroom und in'n Müügroom, dia si na im Ort wieda vereinign. 2007  is beschloussn woan, dasss im siidlichen Gmoagebiet a Hoachwossarückhoitebejckn und an Damm an da Ooch errichtn wöjn, dass da Ort nimma vom Hoachwossa hoamgsuacht werd. Oo da Leech hoot in Richtung Diahappn a boar Damm, weis Pfingschthoachwossa 1999 fascht zua a Kataschtrophn gfiat hoot.

Am heakschtn z'Diahappn is da Kiahberg (499,1 m NN) z'Naiküücha. Diahappn söwa hoot blouß an Kraizberg (478,7 m NN) mit'm Laundschoftsschutzgebiet Kraizberg va Diahappn. Hoach sejn oo nou da Winschnberg (453,7 m NN) nerdlich vo Naiküücha und da Ejslsberg (483,7 m NN) sidlich vo Diahappn.

Natuaraimlich gheart Diahappn zur Doana-Üüa-Leech-Blattn, dia a Toi vom Oipnvorland is, oana va dia Natuaraimlichn Hauptejheitn va Deitschland. Diahappn ligg in dia Unterejheitn Leechtoi und Oaingama Terrassntreppn.

Im Leechtoi bestengan dia Bejn aus Oologerunga va postglazialem Schoutta in am broadn Kauschtntoi. Dia Flussterrassn bestengan aus dia sougenanntn Niedaterrassn und dia Hoachterrassn. Dia Niedaterrassn sejn z'Diahappn mit Auna und dia charakteristischn Heidn mit Koichmoogarosn- und Straawiesnpflaunzngsöischoftn bewochsn. Am Leech sö is nou a Stroaffa Auwoid, der mit da Oitnet zam Natuaschutzgebiet Leechaun hoaßt. Vüü Huiz gibts ja schunsch ejt im Leechtoi, nur a poor Hejckn und Wöidlan. Dia Leechtoiheidn Diahoppama Heidn und Ejtzama Heidn stenna unta Schutz. Dia Hoachterrassn, dia sou 8-10 Metta heacha sejn wia d'Niedaterrassn, sejn scha lössbedeckt und gejnga ins Higllound va da Oaingama Terrassntreppn iba.
Wenn ma d'Lechloatn naufschteig und in'd Oaingama Terrassntreppn kummb, find ma scho an Haufa Huiz. Dia Ortschoftn Diahappn und Kejnigschbrunn sejn umgebn vo groaße Huizgebiet (vo Nord nooch Sid: Braund, Naiküüchama Huiz, Wuifschloog, Diahoppama Huiz, Ziaglberg, Ednhausama Forscht). Hinterm Huiz is da Kiahberg vo Naiküücha, mit Weiden, Höizarn und Spoomasejck, hinta dejms na ins Toi vo da Kloan Poor noogeaht. D'Lössschicht is do gaunz schea dick, wejsweeng dejs Laund do si recht guat zum Ackern eignet.

Da Markt hoot acht Ortsteil:

Da Nauma kummb vo dia Germanen, dia wo doo an dera Stejn a Siedlung ghoot hobn. Schaug so aus, ois ob de Kepf oda Hapta vo Viecha ausgschtejt hom: Tiahaupt = Diahappn. Im Joo 1776 homs oo nou an Viechschejl aus Saundstoa ausgrobn.

Doo gibts a oite Soong, dass da boarische Herzog Tassilo III., a Agilolfinga, im Joo 750 z'Diahappn a Kloaschta gründet hoot. Er wor in dera Gegnd auf da Jogd und hoot si nimma auskejnnt. Na hoot er gschworn, dass er an dera Stöi, wo er sei Gefolge wieda findt, zum Daunk a Kloaschta wüü baun lossn. Auf oamoi is eahm a Hiaschkuah (d'Jaga sogn do Tia dazua) erschiena und hoot eahm wieda zruckgloatt. Sou is nou hejnt aufm Diahoppama Woppn a Hirschkuah drauf.

Im Joo 955 is dia Schlocht auf'm Leechföjd gween und do hom hoid oo vüü Oanzlgfechta ejschtlich vom Leech zwischn Diahappn und Mering stattgfuuna. Do gibts oo nou a poor Rejschtlan va dia Wollouloong auf'm Ejslsberg, dia zua a gaunzn Kejn va Ungarnwoia ghearn.

S'Benediktinakloaschta z'Diahappn is oans va dia öitaschtn in Bayern und hoot scha im Middloita a ziemli wichtige Ruin in dera Gegnd gschpüüt. S'Kloaschta hoot dia niadare Grichtsborkeit kriagg und da Ort Diahappn s'Morktrecht. Oiso hoots z'Diahappn scha domois Joar- und Viechmorkt gem. Im Joo 1830 homs as Kloaschta in da Säkularisation privatisiat und s'Huiz außnrum is vastaatlicht worn. Da lejtschte Abt, da Schmid Edmund, hod na d'Kloaschtaküücha St. Peter und Paul kafft und da Gmoa va Diahappn gschejnkt. 1983 hoot na dia Gmoa dia ibrign ehemolign Kloaschdogebaid kafft, dia wo bis dohii a Guat worn und hoots saniad.

Diahappn hoot in seina longn Gschichtn scha vüü mitgmocht. Im 10. Joohundat va dia Ungarn und im Dreißgjaarign Kriag hoots gaunz schea woos ookriagg. Oo im 2. Wöjtkriag hobns n'Ort schwaar trouffa.

Bis 1972 hoot Diahappn zum Laundkreis Naiburg an da Doana gheart, is na aba bei da Kreisreform zum Laundkroas Augschburg dazuakejmma. Bis hejnt is Diahappn dia oanzige Gmoa vom Landkroas, de wo rechts vom Leech ligg und wou ma oo boarisch rejdt. Da Rejscht vam Laundkreis rejdt schwabisch.

Da Gmoarot hod 16 Mitglieder:

(Stand: Kommunalwoi 2014)

Biagamoaschta is seit 2014 da Anton Brugger vo da (CSU).vo da SPD.

Blasoniarung: Untam Schüddhapt mit dia boarischn Rautn in Blau da Rumpf va oana roatzungtn guiddign Hiaschkuah.




#Article 33: Angus Young (176 words)


Angus McKinnon Young (*31. März 1955 in Glasgow, Schottland) is mit seim Bruada Malcom Young Grindungsmitglied und Lead-Gitarrist vo d'Band AC/DC.

Aufgwachsen woar a in Schottland, awa seine Eltern wandatan wega da Arwad boid nach Australien aus. Wia seine Briada George (dea scho boid mit seina Band Easybeats a Karrier higlegt hod) und Malcom leant a friah as Gitarrenspui. Mit 15 schmeisst ea de Schui hi, hoit awa schbaada an Abschluss nach und mocht a Druckalehre.
Weil se de Bands vo seine Briada aflösen, grindet ea zammen mit Malcom de Band AC/DC; afn Noma kimmt eahra Schwesta, de wo des af eahra Nähmaschin siehgt und findt, dass des subba zua dem Sound vo da Gruppn basst. Scho boid werdens mit eahna Musi, de wo bis heit begeistat, zu Schdars.

Angus tritt nia ohne sei Gibson SG und sei Schuiuniform af, a Tradition, de wo se vo de Anfäng bis heit g'hoitn hat. B'kannt is'a aa außadem fiarn Duck Walk (abgschaut vo seim großen Voabuid, am Chuck Berry) und fiar sei ständigs Grenne und Ghupfe üwa d'Bühne.




#Article 34: Fuaßboi (328 words)


Fuaßboi is aa wahrscheinle oane vo de Mannschaftssportoatn, de de Leit bei uns, wo ma bairisch red, om liabsten meng. Gschbuit wiad af zwoa gengüba liegende Tor' mit öif oane gega öif ondane, wobei a jeda an Boi nua mit de Fiaß in da Gengd umanandatreten deaf; Brust, Mong und Belle zeyn owa aa no. Nua da Toamo deaf an Boi in seim 16-Meda-Raum mit de Händ ograbbeln, um sei Tor zu vateidign. Dazu ziagt ea meist Hondschuch o, wos owa zu Beginn vo dera Sportoat no ned dea Foi g'wen is.

Damit koana vo de Schbieler an Radau, g'nannt Foul, mocht, gibts no d'Schiri mit de zwoa Heyfa an da Seitnlinie, de wo eahm ozeing, wenn a Schbieler im Obseits gschdondn is oda an sonsting Schmorrn g'mocht hot. As Abseits is dawei so schwaar zu vazäyn, dass des eh koa Sau kapiat, desweng lass'mas glei weg. Meah dazua und am Schbuifeyd findst unta Fuaßboiregeln.

Fuaßboi wead eigntle in alle Länder fabriziert, vo dene de meistn eahrane eigne Liga ham. Olle via Joahr treffens si dann zu de Weyt- oda Europamoastaschaften, wo se eahna Tschämpion damitteln.

Zu de bestn Fuasboier vo da Geschichte ghern außa dem Brasiliana Pele unsa Kaisa, da Franz Beckenbauer, und in Östareich da Hansiburli Hans Krankl. In da heidign Zeit san de bestn deitschen Fuaßballer Dritte bei de Wöidmoastaschaftn gwoadn. Dabei san aa a baar Bayern wia da Bastian Schweinsteiger oda da Philipp Lahm.

Im Fuaßboi gibts vüle Profivareine, oiso soiche, bei denen de Spüla vom Varein angstöd san. De Spüla wean oiso vom Varein dafia bezoit, doss bei dem Varein spün und ned beiam ondan. Es gibt oba natirlich aa vüle Hobbymaunschaftn, oiso soichane wo de Spüla afoch nua in ira Freizeit Fuaßboi spün und ian Lebnsuntahoit mid an ondan Beruf vadienan. Zu de bekaunntestn Profivareine ghearn unta ondarem:

Die Vareine spün donn in eanare Lign genganand. Die hechste Liga in Deitschland is de deitsche Fuaßboi-Bundesliga, in Östareich gibts aa a soichane Fuaßboi-Bundesliga.




#Article 35: Zeus (336 words)


Da Zeus woar fiar de Griachn vo da Antikn da obaste God, dea wo mit seine Mitgedda afm Olymp glebt und Nektar drunga und Ambrosia gessn hod. Ea heascht iwa de gsamte Wejd, de wo ea se vo seim oidn, dattrign Voda, am Kronos, dakämpft hod. Dea hod nämle olle seine Gschwisda noch eahna Gebuat mit Haud und Hor uwegschlunga, wei ea Schiss um sei Heaschaft g'habt hod (da Kronos hod nämle damois scho sein Voda, an Uranos, ausgschmiat); da Zeus awa is vo seina Muadda, da Reah auf Kreta vasteckt woan, so dass ea se schbäda, ois ea a großer Lackl woar, an seim Vater hod rächa kenna.

Vaheirat is da freche Buarsch mit seina eignen Schwesta, da Hera, de wo vom Uranos zammad mit de andan wiada ausgschbiem woan is, weil da Zeus ja de Raffarei g'wunna g'habt hod. Seine Briada hoda aa belohnt, da Hades hod de Unterwejd und da Poseidon as Mea kriagt.

Sei Zeichn is ned nua da Weihnachtsmobart, sondan aa oft da Blitz, den wo ea zwischn seine Grabbla hoit, um eam auf de Eadn z schmeissn, wenn wea wos Bessas do hod oda eam amoi wieda faad is. Außadem schleppt ea an Zepter, an Odla und an Hejm mit se umanda.

Berihmt-berichtigt is sei Haffa an Affärn, de wo er sowoi mit Monna ois aa mit Weiwa ghabt hod. Am Bekanntatsten is de Gschicht, wo ea si in an Ochs vawandelt, um a hibsch Madl, de Eiropa, zu entfiahn und eanara Unschuid zu beraum. Dank eam gibts ned nua an Haffa andana Gedda, sondan aa no a ganze Reih vo Hoibgedda wia in Herakles (Herkules).

Um Weiwa z vafian, hod da Zeus oft a ondane Gstoit ognumma:

Vaeat is da Zeis worn ois Oigod, ois denkands Feia, des wo ois duachdringt, ois Voda vo de Gedda und Menschn, ois God vom Weda, ois Schicksoisgod usw. De Epiphanie vom Zeus is imma da Blitz, eppa ban Homer.

Je noch Oart vo da Vaearung hod da Zeus vaschiedane Beinama kriagt, eppa:




#Article 36: Oscham (262 words)


Oscham oda aa Aschhoam (amtli: Aschheim) is a Gmoa im Landkroas Minga, Regierungsbeziak Obabayern. De liegt im Nordostn vo da Stod, direkt an da Auddoboh A 99.

De Gmoa Oscham hod zwoa amdliche Gmoateile:

Dea Nama Oscham kummt woascheinlich von ascaim, wos so vui hoasst wia „Hoam bei de Eschn“. De easchte Besiedlung von Oscham war woi in da Bronzezeid. Wos von ganz oide Siedlunga bis heit gfundn wordn is, stammt von 2000 bis 1600 vor Christi. Danoch habn de Keltn in dea La Tène-Zeid dortn und a in Dornach gsiedelt.
As easchte moi glesn hod ma von Oscham in da Lebnsgschichd vom St. Emmeram, de um 770 vom Freisinga Bischof Arbeo gschriebm wordn is. In de Joar 756/757 hods in Oscham a boarische Landessynodn gebn, des war des easchte Moi in Bayern.
Bei da Verwoitungsreform in Bayern 1818 san Oscham und Dornach sejbständige Gmoana worn. 1978 is Dornach mit Oscham zsammaglegt worn.

Thomas Glashauser (CSU)

Des Woppn von da Gmoa Oscham is ausm Joar 1956. Es zoagt an Bam mit zwoa stilisierde Zweigerl vom Voglbialbaam (Eschn); des soi den Oadsnama dostoin. Dea suibeane Hindergrund und de blauen Bladdl simbolisiern, dass Oscham scho lang a enge Freindschaft mit'm boarischen Herzogdum pflegt.

Gschichdlich-hoamadkundlichs Sammlsuri vo Oscham und Dornach mid archäologischm Sach aus da Gegnd, wos bis zu 32.000 Joar oid is, wia an Stosszahn von am Mammud.

Übern Auddobohring A 99 und de A 94 bist in 15 Minudn am Middlan Ring z'Minga, in 25 Minudn am Marienplotz. Midm Bus, da U-Bahn (2 oda 7) oda da S-Bahn (S2) bist a schnej drin.




#Article 37: Johann Sebastian Bach (181 words)


Johann Sebastian Bach (*21. Meaz 1685 z Eisenach; † 28. Juli 1750 z Leipzig) woa a deitscha Komponist vom Barock.

Zu seine Lebzeidn wor a a berihmta Orglspuia und Cembalistn. Seine Kompositiona worn do nua a boar Leidln bekannt.

Heit guit da Bach ois oana vo de gresstn Komponistn, dea wo de spadare Musi wesentli beeinflusst hod. Sei Weak gheat heit wejdweit zum Repertoire vo klassischa Musi.

Bach is aus a Musikafamilie kema. 1717 is a Hofkapellmoasta in Köthen (Anhalt) worn, seit 1723 wor a ois Thomaskantor in Leipzig. Vaheirat is er in zwoater Ehe seit 1721 mit Anna Magdalena Wilcke gwen. Ea hod 20 mitnand Kinda ghabt, drunta aa bekannte Musika wia da Johann Christian und da Carl Philipp Emanuel Bach.

Des is im Bach sei Weaklistn.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BWV Anh. 133–150 – pieces for musical clock possibly by Wilhelm Friedemann Bach

Each reconstructed concerto is created after the harpsichord concerto for the presumed original instrument. Such reconstructions are commonly referred to as, for example, BWV 1052R (where the R stands for 'reconstructed').

Für eine um Vollständigkeit bemühte Bibliographie siehe Yo Tomitas 




#Article 38: Australien (139 words)


Australien is da gresste Stoot vom australischn Kontinent. Ea is da flächnmäßi sechstgreßte Stoot vu da Eadn. Australien liegt auf da Sidhoibkugl noadwestli vo Neiseeland. Zum Stoot Australien ghern nem da Hauptlandmassn vom Kontinent aa Tasmanien und andare kloane vorglogate Insln. Dazua aa no Insln, de wo weida wegga lieng, wia z. B. de Norfolkinsl, de Kokosinsln und de Weihnochtsinsl.

De Aborigines hom scho seit mindestens 50.000 bis 60.000 Joar aufm Kontinent glebt.

De easchte Entdeckung durch an Eiropäa is vo 1292 bekannt. Da Marco Polo hod vo am reichn Land sidle vo Java vazejt.

Ois gsichat guit oba eascht de Entdeckung vo da Kap-York-Hoibinsl duachn Hollända Willem Jansz anno 1606.

Ebba 92 % vo da Bevejkarung stamma vo Eiropäern ob, 7 % vo Asiatn. 2,4 % vo da Bevejkarung bezeichna si sejm ois zmindast teiweis vo indigena Obstammung.




#Article 39: Franzesische Revolution (218 words)


De Franzesische Revolution is vo 1789 bis 1799 in Frankreich ganga und is as dridde Moi in da Gschicht vo da Menschheid gwen (noch England 1649 und in Nordamerika 1776), dass se a Voik geng sei Monarchie gwendt und s duach a Republik dasetzt hod. As Ganze wor a wichtiga Eischnitt und hod sauvui zua Foign ghobt.

Ois an Beginn siggd ma oigmoa in Sturm auf die Bastille am 14. Juli 1789 o. In easchtn revolutionean Akt hods scho am 17. Juni mit da Einberuafung vo da Nationalvasammlung gem. Des wors easchte Moi, dass se de Leidl nimma ois Untatana vo am Kini vastandn hom, sundan dass sa si sejm ois oa Voik gseng ham.

Ogfanga hod ois no ganz friedli und de Leidl hom endle meara Rechde kriagt, de wo scho lang iwafällig gwen san, wia as Mitbestimmungsrechd oda de persenliche Gleichheid und Pressefreiheid. Awa dann is a Gruppm, Jakobiner gnennt, an de Machd kemma, de wo eha a radikale Wersion vo da Revolution bevoazugt ham. Des hot dann a wohre Terrorherrschaft zua foige ghobt, in dea de Leidl nachananda auf de Gulliotine (de wo nua desweng dafundn woan is) gschickt woan san. Am End hom de Ibetäda owa sejm dro glaam miassn, und da Napoleon hods Ruada iwanumma, wos as End vo dera Revolution gwen is.




#Article 40: Leichtathletik (178 words)


Leichtathletik is a Spoatoat, de nem om Schwimma ois Olympische Keanspoatoat gseng wead. Heitz'dog wean do voa oim af da Tartanboh de Wettkämpf gmochd, wo ma friaha voa oim af Oschnbohna gspoatld hod.

Leichtathletik bstähd aus drei Bereiche. Oana is da Sprung, da zwoate is da Laff, dea wiedarum in Sprint-,Middl- und Longstreckn eihteid wead. Da dritte Bereich is da Wuaf.
De beriahmdasde Laffstreckn in da Leichtathletik san de 100m (hundad Meta).
Owa's gibd aa no gonz vui ondare Streckn, wia z. B. mid Hindanissn oda owa aa Geha, wobei ma da aa draf ochtn muass, doss ma des ned mid Nordic Walking vawexld, wei des hod scho glei goa nix mid Leichtathletik z doa.

De offiziejn flochn Streckn ba Wejdmoastaschoftn san:

De Eihteiung in Kuaz-/Middl- und Longstreckn eafoigd so: Bis z' 400 Meta is's a Sprint, bis za de 1500 Meta is's a Middlstreckn, und ois, wos länga is, is a Longstreckn.

Mid Hüadn ko ma foingde Streckn laffa:

Im Bereich van Sprung gibd's aa do via vaschiedne Oatn: An Weid-, Hoch-, Drei- und no an Stobhochsprung.




#Article 41: Gschicht (122 words)


Gschicht (dt.: Geschichte) is im weidan Sinn ois wos gscheng is. Im engan Sinn is Gschicht de Entwicklung vo da Menschheit. Desweng redd ma aa vo Menschheitsgschicht im Untaschied za da Natuagschicht. Foascha, wo se mid da Gschichtswissnschoft bschefding, nennd ma Historika.

Ma untascheidd do groub fia Epochn vo da Menschheitsgschicht:

De easchte Epochn nennd ma Voagschicht und moand domid de Zeit zwischn Entstähung vo da Rass van Homo Sapiens Sapiens uma 100.000 v. Kr. bis zu de easchtn Hochkuituan uma 3000 v. Kr.

De zwoate Epochn hoassd Antike und de gehd vo uma 3000 v. Kr. bis uma 600 n. Kr.

Draf foigd in Eiropa as Middloita bis uma 1500 n. Kr.

Und seit dea Zeid sprichd ma vo da Neizeid.




#Article 42: Monarchie (345 words)


De Monarchie is a Regierungsform, de wo in de moastn Ländan nimma existiat. As bsundas schlechde Oart vo da Monarchie is de Diktatua.

Bei da Monarchie steht a adliga Herrscher mit unumschränkta Machd an da Schbitzn vo am Staat, de wo eahm vo God seywa gehm woan is (Godgnadntum gnennt). De oane Foam is de Eab-, de ondane de Woimonarchie; bei da Easchtan geht de Kini- oda Kaisawiadn vom Vater auf'n Buam üwa, bei da andan wead da Herrscha vom Voik oda vo andane Adlige g'weyt.

An easchtn Äaga ham de Monachen bei da Franzesische Revolution kriagt, wos nausgschmissn woan san. In Deitschland gibts seit'm End vom Easchtn Wödkriag koane Kini und Kaisa mea und seit am End vom Zwoatn Wödkriag koane Diktatur mea.

Heit gibts de Monachie fost nua no in Foam vo da Konstitutioneyn Monachie, des hoaßt, da Kini stehd am Parlament voa, hat awa koane bsundanen Rechde meah.

In Bayern is de Monachie mit da Familie vo de Widdlsbocha (Wittelsbacher) eng vabundn, de seid am 1180a Joar de Herzöge vo Bayern gwen san; oiso üba 800 Joar Bayern regierd hom. Erscht mid am valorna Griag gega de Preißn im 1866a Joar is bergob gonga. Noch am Joar hom de Preißn de Bayern militärisch kontrolliad. 1871 hot dann ano da Kini am Preißnkini de Kaisawiad odrong miaßn. So hom `s as Zwoate Deitsche Reich grindn kina und Bayern wor neama souverän, sondan a Teil vom Deitschn Reich. Am End vom Easchtn Wödkriag (1914-1918), den de Preißn ogführt hom, woidn vui Bayern nimma lenga mit eana weidamocha und so san de Soze aufkema, hom im Novemba 1918 an Ludwig III. von Bayern, daMillibauer, vajongd und de Republik ausgruafa. Abdankt hot da Millibauer oba ned.

In Bayern gibts oiso offiziell koa Monachie mear. Da heitige Tronfoiga war da Prinz Franz vo Bayern und noch eam sei Bruada Prinz Max vo Bayern. Wei dea a koan Sohn ned hod, weards dann noch eam sei Vetta Prinz Ludwig Karl vo Bayern wern und noch eam sei Sohn, Prinz Luitpold vo Bayern, da Bierbraua (König Ludwig Schlossbrauerei Kaltenberg).




#Article 43: Burgnland (1190 words)


Des Burgnland, aumtlich: Burgenland (krowodisch: Gradišće; ungarisch: Felsőőrvidék, Őrvidék oda Lajtabánság) is a Bundesland vau da Republik Österreich. Landeshauptstod is Eisnstod. Des Burgnland is des estlichste und gmessn aun da Einwohnazoi s klanste Bundesland vo Österreich.

Dees Burgnland grenzt im Osten aun Ungarn und im Westn aun Niedaösterreich und de Steiamoak. Im Süden hods a Grenz zu Slowenien, de wos nua wenige Kilometa laung is. Im Noadn a Grenz mit da Slowakei, de wos nua a bissl länga is. De Gsaumtläng vo de Aussngrenzn zu den Nochboastootn, de wos bis zum 21. Dezemba 2007 no a Schengen-Aussngrenz woa, is 397 km. De Fuam vom Bundesland is länglich und wiad vom Neisiedla See im Noadn und vau Auslaifan vo de Oipn im higlign Siidn prägt. In da Mittn hods nua a Braadn vau 4 Kilometa. Des Burgnland is Mitglied vo a Eiroparegion Centrope. Fost de gsaumte Flächn vom Burgnland wiad iwa de Raab in de Donau entwässad.

Des Burgnland hod a Flächn vo 3.965,46 km². Es wiad laundschoftlich in drei Regionen eiteut. Maungmoi wiads Middlburgnland in Sidburgnland zuagrechnet.

Da hechste Beag vom Burgnland is da 884 m hoche Gschriemstaa (Irott-kö), duach dem sei Gipfewartn valauft de Stootsgrenz. Diafsta Punkt is da Hedwighof (Gmeinde Apetlon – Beziak Neisiedl am See) mit 114 m; Diafstglegane Gmeinde is Illmitz mit 116 m.

Fost de gsaumte Flächn vom Burgnland wiad iwan Fluss Raab zua Donau entwässad, da Neisiedla See duachn Aansakaneu. De Leitha büdd de historische Grenz zu Nidaösterreich. In Sidburgnland is de Pinka da wichtigste Nemfluss vo da Raab.

Um 700 v. Kr. hom de Illyrer in Eisenstod, Donnerskirchen und Purbach gsiedlt. Um 400 v. Kr. hods Siedlungen vau de Köjtn aufm Gebiet vaum heitign Burgnland gem. Um de Zeitnwende is des Burgnland zum Remischn Reich kumma. Des Gebiet hod zua Provinz Pannonien gheat. De Remaherrschoft hod im Joa 378 gendet. Danoch is es Gebiet vo de Ostgotn bsiedlt wuan. Vau 433 bis 453 hom de Hunnen gheascht. Im Joa 454 is da Ostgotnkenig Theoderich der Große in da Gegend vom Neisiedla See gebuan wuan. Auf de Hunnen san vo 490 bis 568 de Langobarden gfoigt. Vo 600 bis 800 hom de Awaren des Gebiet beheascht. Aum End vom 8. Joahundat hod Koal da Große de Awaren besiegt und aus da Gegend is a Teu vau da Awarenmark im Fränkischn Reich wuan. Noch 800 is de easchte bairische bzw. deitsche Besiedlung und Koal in Grossn eafoigt. Im 9. Joahundat woa des Gebiet a Teu vom slawischn Plottnsee-Fiastntum um vom Grossmährischn Reich. 907 hom de Magyaren de Gegend eaobat.

Um 1260 haum de Güssinga Grafn 25 Burgn im Gebiet ghobt. Zua Zeit vau da easchtn Weana Tiaknbelogarung im Joa 1529 san de Oatschoftn vaum Seewinkel vawüstet wuan. Um 1530 san Krowodn im heitign Burgenland aungsiedlt wuan. Seit de Tiaknkriag woa des Land iwawiegend deitsch bsiedlt und hod zu Ungarn gheat. 1622 is da Nikolaus Esterházy mit da Herrschoft Forchtenstaa belehnt wuan, 1648 aa mit Eisenstod.

vo 1648 bis 1921 woa de Region unta ungarischa Vawoitung. 1664 im Tiaknkriag, 1678 im Kuruzenkriag und in da zwaatn Tiaknbelogarung is des Gebiet stoak in Mitleidnschoft zong wuan. Nochn österreichisch-ungarischn Ausgleich vo 1867 is des Gebiet, des wos späda Deitsch-Westungarn gnennt wuan is, ana Magyarisiarung untazong wuan. De Assimiliarungs-Aunstrengungen hom dozmois gaunz Ungarn betroffen.

Nochn Untagaung vo da Habsburga Monarchie Österreich-Ungarn 1918, hod da neie Stoot Deitschösterreich unta aundam aa des Gebiet Deitsch-Westungarn fia si beaunsprucht. Im Vatrog vo St. Germain is des Gebiet 1919 Österreich zuagsprochn wuan. 1921 hod des österreichische Bundesheer des Gebiet besetzt und am 5. Dezemba 1921 is daun vo Ungarn an Österreich offiziö iwagem wuan.

Noch heftign Protestn vo Ungarn is fia Ödenburg (Sopron), des wos ois Hauptstod fias Burgnland vuagseng woa, und de Umgebung vo da Stod a Voiksobstimmung duachgfiat wuan. Bei dea Obstimmung hod si a Zwaa-Drittl-Meaheit fia Ungarn ausgsprochn, deshoib is Sopron bei Ungarn bliem.

A Vuaschlog fian Naum vom neien Bundesland woa Heinzenland (nochn Hianzn-Dialekt), duachgsetzt hod si owa da Vuaschlog Burgnland. Da Naum kummt dohea, wei des Laund aus Teun vo de drei oidungarischn Komitatn zaumgsetzt is: Wieselburg (Moson), Ödenburg (Sopron) und Eisenburg (Vas).

Bis 1925 war Sauabrunn provisorischa Sitz vo da Landesregiarung und -vawoitung, bis daun de bis dahin relativ unbedeitende Klaastod Eisenstod (ungarisch: Kismarton) zur Hauptstod vom Burgnland bestimmt wuan is.

Nochn Aunschluss vo Österreich auns Deitsche Reich san vo de Nationalsozialistn de Städde Eisenstod, Rust und de Beziak Eisnstod, Mattersburg, Neisiedl am See und Obapullendorf per 15. Oktoba 1938 in Reichsgau Niedadonau zuagschlong woan; de Beziak Güssing, Jennasdorf und Oberwart in Reichsgau Steiamoak (). Nochn End vom zwatn Wödkriag und da Entstehung vo da Republik Österreich 1945 is des Burgnland wieda zum Bundesland wuan. Bis 1955 is in da sowjetischn Besotzungszone glegn, bis 1989 woa aun da Ostgrenz da Eisane Vuahaung.

In da wiatschoftlich schwiarign Zeit nochn Easchtn Wödkriag san vü Burgnlandla in de 1920a Joa in de USA ausgwandat, wos dazua gfiat hod, dass Chicago zua gresstn Stod vo de Burgnlandla wuan is. Owa duach de wiatschoftlichn Schwiarigkeitn in da Zeit vom Eisenan Vuahaung is es Burgnland in Östareich wiatschoftlich zruckgfoin, so dass vü Burgnlandla no heit noch Wean auspendln. De Effnung vo de Grenzen und de EU-Eaweidarung hom owa neie Meglichkeitn gschoffn, de wos zu an langsaumen wiatschoftlichn Aufschwung gfiat hom, so dass a im Burgnland wieda mea Orwatsplätz gibt.

Bei da Voikszöhlung vau 2001 hom 19.400 Menschn in Östareich aungem, dass Burgnlandkrowodisch redn, davo san 16.200 im Burgnland söwa wohnhoft. Noch Söbsteinschätzung vo da Voiksgruppm söwa betrogt de Aunzoi owa 40.000. Dazu kumma no rund 4.700 Burgnlandungarn (Söbsteinschätzung 25.000). 263 hom aungem, dass Romanes ois Umgaungssproch hom. De wiakliche Zoi vo de Roma liegt woascheinlich aa vü hecha.

De vaschiednan Voiksgruppn san ois autochthone Sprochgruppn gsetzlich aunakaunt. De krowodischn und ungarischn Burgnlandla sowia de Sinti und Roma hom dahea a Aunrecht auf de Vawendung vo eanan Sprochn im effentlichn Schriftvakea. Es gibt 47 Deitsch-Krowodische Ortstofen bzw. 4 Deitsch-Ungarische. Im Burgnland hods dazua kaane kontroversn Diskussionen gem.

Aufgrund vo da Log am ehemolign Eisanen Vuahaung (Grenz zum Ostblock) is dees Burgnland tradionö wiatschoftlich untaentwicklt und eahoit si davo nua laungsaum. 1995 is dees Burgnland komplett zum Ziel-1-Gebiet vo da EU eakleat wuan und hod seitdem Feadarungen eahoidn. De Feadarungen laufn in ana „Phasing Out“ Phasn bis 2013 no weida. Dees Burgnland hod si wiatschoftlich inzwischn soweit eahoit, dass de Feadarung danoch nimma weida geh wiad. Da Noadn steht wiatschoftlich bessa do, wia da Siidn. Rund 23.000 Burgnlandla pendln zua Orwad noch Wean.

Kuiturölle duat si vua oim im Summa vui, mit de Seefestspü vo Mörbisch auf da Seebühne am Neisiedla See, mit de Opernfestspü im St. Margarethener Remastaabruch, mit de Schlossspü vo Kobersdorf, mit de Burgspü Güssing, mitn Festivalsumma Jennasdorf oda mitn Eiropa-Symposium Kaiserstaabruch. Duach de vün Mindaheitn is dees Voiksbrauchdum im Burgnland bsundas vüfötig.

Duach de vün Mindaheitn is aa dees Voiksbrauchdum im Burgnland bsundas vüfötig. Es gibt aa krowodische oda ungarische Vaaunstoitungen.

Fia de Jugend wean in Wiesen vo Juni bis Septemba zoireiche Konzerte mit Wödstars in de Musikrichtungen Rock, Reggae, Alternativ und Jazz duachgfiat, de wos tausende Jugendliche aus gaunz Österreich undm benochboatn Ausland zsaumbringan (z. B. s Nova Rock Festival).




#Article 44: Linz (142 words)


Linz is de Laundeshauptschtod vom östareichischn Bundeslaund Owaöstareich. Mid seine 204.477 Einwohna (Staund vam 1. Jenna 2016) is Linz de gresste Schtod in Obaöstareich und no Wean und Graz de drittgreßte vo gaunz Östareich. De Schtod Linz is des Zentrum vam obaöstareichischn Zentralraum und hod a Flächn va 95,99 km². Si is a des Zentrum vo da eiropäischn Metropolregion Linz (Larger urban Zone) mid 771.695 Eihwohna und is dahea noch Wean a wiatschoftli de zwoatgreßte urbane Flächn in Östareich. A Zeichn vo da wiatschoftlign Potenz vo dera Schtod is a, daß eppa so vü Oawadsplätz hod wia Leid in da Schtod lebm. Linz is aa a Schtatutarschtod, des hoaßt se is ned netta a Gmoa sundan aa a Bezirk.

Seid 1974 wead jeds Joa des Brucknerfest, a musikalischs Großereignis, oghoidn.

De Stodeu mit de 36 statistischn Stodbeziak san:

Is nu in Oawad




#Article 45: Finnland (644 words)


Finnland (finnisch: Suomi; schwedisch: Finland ), is a Stoot in Skandinavien, im Noadn vo Eiropa, und Mitgliad vo da EU. Finnland grenzt on Schwedn im Westn, Norwegn im Noadn, Russland im Ostn und on de Ostsee im Sidn und Westn. Bei 5,3 Milljonen Eihwohna af ana Flech, wo nua a weng kloana is wia Deitschland, gheat dees Land zu de am dinnstn bsiadltn Lenda vo Eiropa. A grossa Tei vo da Bevejkarung konzentriat si dabei afn Sidn vom Land mit da Haptstod Helsinki. De zwoa offiziejn Landessprochn san Finnisch und Schwedisch. 92 % vo da Bevejkarung san finnisch-, 6 % schwedischsprochig. De schwedischsprochige Inselgruppe Åland hod a Autonomiestatus.

Finnland wor historisch a Tei vo Schwedn bis 1809 z Russland kema is. 1917 is Finnland unobhengig worn. 1969 is Finnland in de EU afgnumma worn und 1995 in de Eurozone.

Finnland is a Land vo tausendn Seen und Insln – 187.888 Seen und 179.584 Insln. Da gresste See, Saimaa, is da viatgresste vo Eiropa. Mit oana Flech vo 338.432 km² is Finnland nur a wengal kloana wia Deitschland. Dees Land liegt zwischn an 60. und 70. Broadngrad und zejd za de neadlichstn Lenda vo da Eadn. A Drittl vo Finnland liegt neadli vom Polarkroas. De Noad-Sid-Ausdehnung vom finnischn Festland betrogt 1160 km (von Nuorgam bis Hanko), de lengste Ost-West-Distanz 540 km (vo Ilomantsi af Närpes). Bei da Gliedarung vom Land wead scho eppa ob da Heh vo Oulujärvi (boarisch aa Oulusee, noadwestli vo da Stod Kajaani) vo „Nordfinnland“ gredd. Oulu, wo in da Mittn vom Land liegt, wead beispuisweis efta ois nordfinnische Stod bezeichnt oda de Landschaft um Jyväskylä wead trotz iara sidlichn Log in „Middlfinnland“ kategorisiat.

Noch da Eiteilung vom WWF liegt Finnland in 3 Ökozonen, de polare sowia de boreale Zone und de feichde Middlbroadn. Da gresste Tei vom Land wead vo da borealn Zone eignomma. De boreale Zone ko ma wiedarum in drei Ökoregionen eitein: Easchtns, de skandinavische Taiga (boreala Nodlwoid), zwoatns, an sarmatischn Mischwoid und skandinavischn Biaknwoid sowia drittns s Grosland. De Oartnvuifoit is in Finnland gringa ois wia in Kontinentaleiropa. Weis owa vui unberiate Natua gibt, hods aa Viecha, de wo sunst in Eiropa nimma oztreffn san.

In Finnland kenna si oi Menschn, mit kloanan Eihschränkunga, frei in da Natua beweng (Jedamosrecht). Aa s Sammen vo Beern und Schwammal is ealaubt, sogor s Fiischn. Jogn und Fiischn san z Finnland sea beliabt. Sechs Prozent vo de Finnen ham a Jogdlizenz.

A groußa Tei vo da finnischn Voiksmusi is vo Karelischn Melodien und Weisn beeiflusst, de wo oft ois Kalevala-Musi bezeichnt wean. Karelische Kuitua wead ois reinsta Ausdruck vo de Finnische Mythn und vo da Voiksdichtung gseng. De Liada wean „Runen“ (finnisch runo) gnennt und moast in oafochn pentatonischn Melodien gsunga, entweda vo am Solistn oda im Wexlgsang, begleidd vo da Kantele, am finnischn „Nationalinstrument“.

De finnische Kuche is historisch in oana recht oarmen Gsejschoft entstondn und baialich pregt. De Kuche vo Westfinnland hod vui vo da schwedischn Kuche afgnumma, wearend de ostfinnische Kuche steaka russisch pregt is. Aussadem gibts no an Untaschied, dass im Westn kochde Speisn dominian und im Ostn bochane. De Untaschied zwischn west- und ostfinnischa Kuche is heit owa nimma so markant, wei vui regionale Spezialitetn wia de Karelische Piroggn (karjalanpiirakka) im ganzn Land beliabt san. Dazua kimmt, dass si de Essgwohnheitn in Finnland, wia fost iwaroi in Eiropa, internationalisiat ham, so doss de Bedeitung vo de traditionejn Speisn zruckganga is. Heitzdog weard Haute Cuisine, kontinental-eiropäische Speisn und finnische Spezialitätn kombiniat. Fia de Festdog san de Traditionsspeisn owa no imma sea wichtig, eppa de berihmd-berichtigte Mämmi (a Oart Moizpudding) z Ostan oda vaschiedane Aflaif (laatikko) z Weihnochtn.

Obwoi de finnische Kuche mit da schwedischn vui gmoasam hod, gibts oan wesentlichn Untaschied. De Finnen bevorzugn oft ungsiassts Essn. Zum Beispui is des traditioneje finnische Roggnbrod ungsiasst und eha bitta, wearend dees schwedische vui Sirup und Gwiaze enhoidn duat.




#Article 46: Helsinki (159 words)


Helsinki (finn.: [], schwed.: , []) is de Haptstod vo Finnland und da finnischn Landschaft Uusimaa. Es is mid 630.072 Eihwohna (Stond: 31. Meaz 2016) de gräßte Stod vo Finnland und buid as Zentrum vo da „Haptstodregion“, vo am Ballungsraum mit rund 1,4 Milliona Eihwohna. De Stod is as politische, wirtschofliche, geistige, wissnschoftliche und kuituareje Zentrum vo Finnland. Helsinki hod 6,2 % 'schwedischsprochige Eihwohna und is offiziej zwoasprochig.

Helsinki liegt im Sidn vo Finnland in da Landschaft Uusimaa an da Gstod vom Finnischn Meeabusn gengiwa vo da estnischn Haptstod Tallinn.

Offiziej bestäd Helsinki aus 59 Stodtein (finn.: kaupunginosa), wo si in 137 Teigebiete (osa-alue) und 369 Kloagebiete (pienalue) untatein. Parallej dazua gibts de Untateilung in ocht Groußbeziake (suurpiiri) und 34 Stodbeziake (peruspiiri), de wo in de sejm Tei- und Kloagebiete untateit wean wia de Stodtei. De praktische Bedeitung vo de Vawoitungseihheitn is owa begrenzt, de Oitogsnama weichn vo de offiziejn oft ob.

De 59 Stodtei vo Helsinki noch Groußbeziakn:




#Article 47: Bleame (662 words)


Bleame san olle Pflanzna, de wo irgndwia a forbige Bliah ham.

Iwa de Evolution vo farbige Bleame is ma se inzwisch'n zimli im Klarn. Iwa on longa Zeitraum vo a boa Milliona Joar hod se aus primitive greane Blia, wia zum Beischbil bei de Baam, a farbige Blia endwigld, wia maas bei de Bleame hoid kennd. De Pflanzl, de goib oda roud bliad hom, san hoid vo de Insektn bessa ogflong woan ois wia de greana und hom aso an Voatei ghod, weshoib de obdan irgndwonn vareckd, sprich ausgstorm sand. De Vichal hom se eanaseits draf eigstoid, doss de Blia bstoibn und an Heng fressn.

De gsejschoftliche Bedeitung vo Bleame is in olle Kuituan zimli wichtig, wenn a in untaschiedliche Bedeitunga. Bei uns und wos sonst in Eiropa so um Baiern drum rum is, sans eha a Begrüsungsgscheng oda so wos wia a Kompliment fia schene Madl, fia an Kinäsn, und do miasd's afbassn, is eha a Beileid, wen oana gstoam is.

Äddliche weand aa ois Tää kochd, zum Beispui de Bleamen vo da Kamejn (Matricaria chamomilla altaea fiori altaea roseo ).

De Bleame ko ma noch vaschidne Gsichtspunkte ordnen. Drei davo san bsondas wichtig: d'botanische Eihteilung, d'Eiteilung nochm Wuchsort und d'Eihteilung noch da Wuchszeid.

Des is ned so gonz oafoch mid de Botanika. Drum is nua in Kürze eaklead: De Pflanzl wean noch da biologischn Vawondschoft in Ordnungen und Familien eiteilt. A jede Familie hod no Unterfamilien, und irgendwann am Schluss kemman dann Gattung und Oart. De san wichtig, wei se dodraus da botanische Nam healeidd. S'Easchde is de Gattung, s'Zwoate d'Oart.

Meistns is des sauschwar, wenn ma owa Latein ko, hengds doch ofdmois a bissal mim boarischn Nam zam. Beispuisweis is de Hundsrosn ois Rosa canina bezeichnd oda da Wisnsalbei hoassd Salvia pratensis.

Wia genau ma af de Vawondschaft kimmd, is owa scho a wengal schwara. Friaha hod ma se de Blia genau ogschaugd und vaglicha, heit gehd jo nix meah ohne Gene, weshoib ma a haptsächli de DNS vagleichd und schaugd, wos am ehan zamabassd. Insgsommd is de gonze Systematik zwoar recht intressant und huifreich, am Laien is owa recht unvaständli und bringd oan a soitn weida. Desweng gibds fia Ofänga a Biachl, de des iwa Farbn vo de Blia eitein.

Des is scho a wengal oafocha zum iwareisn. Es gibd gonz oafoch Wiesnbleame, Woidbleame, Beagbleame, Bleame fira Beedl, Bleame fian Balkon oder Bleame fias Grob. Des head se jetzad recht simgscheid oo, is owa bei Weidm ned so sinnlos. Wea se auskennd, ko donn nämli zimli fui iwa'n Bloz song, wora a Bleame gfundn hod. Und domid moan i ned nua, doss'd woasd, dassd im Woid stehsd, wennsd wuide Schlüsslbleame findsd. Do ko ma zum Beispui scho a vo a wengal weida weg song, doss ma a Woat segd, wenns vom Löwnzahn gonz geib is. Ondare Bleame woxn nua af om schlechdan Bon, oda do, wos rechd feichd is. De Wissnschoft hiter dem isd Vegetationsökologie, de ma uns in dem Artike owa ned odoa brauchern, weis sauba z'weit gehd. Mia is nur wichdig, doss es merkds, doss a Bleame meahra ko ois wia guad ausschaung.

Aa des is wieda wissnschoftlicha, ois so moncha dengd, wei de Untateilung in Frijas-, Summa- und Heabstbleame a wider wos iwa de Biologie und Evolution vo dem schena Kraut aussogd. Friarsbleame san zum Beischpui wir a de Heabstbleame ea Woidpflanzl, de desweng so boid oda aa spad dro san, wei donn de Baam koane Bladl meah hom. So dawisch da gloane Krokus aa a weng a Liachd. Summableame san owa meisdns Wiesnbleame, weis do hoid koane Baam gibd, de in da Sun stenga.

Wea sowos woass, dem bassiads a ned, doss'a Ende August oan Bärlauch sammed und donn vareckd, weis a Herbstzeidlose woa. Drotzdem muass ma a wengal afbassn wega de Maigleckal, des san nämli wia da Bärlauch Frijasbleame.

Wer no mera wissn wui, dem emfui i Texte zua Botanik oda des oane oda andare Botanik-Biachal, zum Beispui s' Strasburger Lehrbuch der Botanik.




#Article 48: Biakastllaffa (407 words)


Biakastllaffa is a Brauch aus da Jugendkuitur, dea si imma weida ausbroat. Es gähd dabei drum zu zwoat a Kistn Bia laa z'dringa, während ma a festgsetzte Streckn zrucklegt. Dees easchte Kastllaffa is 1982 in  Minga, Bayern, vo Studentn organisiat worn.  De Spass-Spoatoat is oba aa aussahoib vom boarischn Sprochraum bezeigt.

Beim Biakastllaffa lafft ma ned um, ned auf, scho gor ned zwischn und a ned in, sondern mim Kastl Bia a gewisse Streck ob. Wer moand, dass a dazua aa im Getränkemarkt werkln ko, liagt gscheid danem, wei nemli da Gschpass an der Sach is, das as Kistal vorher voi und nochad laar is. Natiarle is de Wahl vo da Brauerei und Biersortn a Glaubnsfrang, de oft amoi hoaß dischkriert werd. Da Alkoholgehalt ko se emmfois direkt auf de sportliche Leistung auswirka, wesweng Bockbier natirli fia erschwerte Bedingunga sorgt, währnd alkoholfreis Bia de Sportla zu bessane Leistunga befähigt. Bei Puristn is Alkoholfreis daher ois Doping vaschrian.

De Regln vo so am Biakastlrennats san ned so schwaar. Oa Kastn Bier und zwoa, drei Leid, de mitmachan, sand oa Manschaft. Bei da Streckn untascheidt ma zwischn de gmiatlichn oa bis zwoa Kilometta Amateurstreck, da härtern Streck bis fünf Kilometta und am Biakastnmarathon mit mehr ois fünf Kilometta.

Üba de Streck vasuachan de Teams, ernan Kastn möglichst schnoi zum transportiern. Damid des ar an Spaß macht, werd der Kastn dawei natili ausgsuffa. Vorteil: Des Drum wird oiwei leichta, Nachteil: S'Laffa dafür umso schwara. Wenn ma des dann a no mit irgentweiche inta-aktivn Stationen mit Koordinationsübunga vabindt, gehts hoit dann goar nimma.

Insgsammt guit: Oiss is erlaubt, solangs Gaudi macht.

Wia übaroin guit a do: Bewegung an da frischn Luft is gsund, genauso wia de oane oda andre Substanz im Bier. Aba des wars nachad aa scho. Dees meiste dro is ungsund wia d' Sau.

Des hod dann a eftas an Effekt, dass der erwartete sportliche Musklkoter ausbleibt, dafür aba so ziemlich ois andere vakotert is bis zum Speim. Es werd doher gfordert, alkoholfreis Bia freizumgemm, wos aba vo de Rauschvafechta im Gengzuag ois Doping ogseng werd.

Vor oim da zwangsleiffig hohe Alkoholkonsum ruaft de Kritika afn Plan. Bei Teams vo zwoa Persona is laut Regln immahi a Menge vo drei bis vier Lita Bia (variiert vo Ort zu Ort) pro Person vorgschriem; vaschittn oda absichtlichs Ausspeimm werd mit Disqualifikation bstrafft. Emmfois gebts fia am Zui no ned drungas Bia a hohe Zeitstrafn, wogeng zuasätzlicha Biakonsum mid Zeitguatschrift honoriat werd.




#Article 49: Ungarn (526 words)


Ungarn (ungarisch: Magyarország), is a Stoot in Middleiropa, de wos zum Großteu im Pannonischn Beckn liegt. Nochboastootn san Östareich, de Slowakei, de Ukraine, Rumänien, Serbien, Krowozien und Slowenien.

Ungarn is seitn 1. Mai 2004 Mitgliedstoot vo da Eiropäischen Union und seitn 12. Meaz 1999 Mitgliedstoot vo da NATO. Da Human Development Index zöht Ungarn zu de sea hoch entwickeltn Stootn. De Haptstod is Budapest.

De Ungarn nennen si söwa Magyaren und ia Land Magyarország, des wos aus magy ( ugrisch *mańćε = „Mensch, Maun, Gschlecht“) und er(i) (aa „Mensch, Maun, Geschlecht“) zaumengsetzt is. Des woa urspringlich nua a Staum vo da Voiksgruppn, de wos im 9. Joahundat raibarisch duach Eiropa zong is. Im 10. Joahundat homs daun de Obaherrschoft iwa de aundan Stämme earreicht. Seitdem bezeichnen si de Ungarn ois Magyaren.

De Bezeichnung Ungarn kummt ausn Slawischn und deafat auf de bolgarotiakischn Staumesbezeichung onogur (on = „zehn“ + ogur = „Stamm“) zruckzfian sein. Des „H-“ im lateinischen hungarus is duach de Vawechslung mit de Hunnen (Hunni) entstaundn.

Des Kinireich Ungarn (1001 bis 1918) haßt auf Ungarisch Magyar Királyság, weu magyar im Ungarischen sowoi ois Stoots- ois wia aa ois Voiksbezeichnung vawendt wiad. Heit haßt Ungarn in da Laundessproch Magyarország.

De Läng vo da Außngrenz is 2009 Kilometa. Davo foin auf Östareich 366 Kilometa, de Slowakei 515 Kilometa, de Ukraine 103 Kilometa, Rumänien 443 Kilometa, Serbien 151 Kilometa, Krowozien 329 Kilometa und Slowenien 102 Kilometa.

Da längste Fluss in Ungarn is de Donau (ung.: Duna). Des gaunze Stootsgebiet entwässad zua Donau hin. An iam Lauf liegt aa de Haptstod Budapest.

Da zweite Hauptfluss vo Ungarn is de Theiß (ung.: Tisza). Sie kummt aus da Ukraine und fließt noch Serbien, wo s in de Donau mündet. An iam Lauf liegn Städt wia Tokaj und Szeged.

Olle greßan Flüsse entspringen außahoib vo Ungarn: de Mur und de Raab in Östareich, de Drau in Südtirol, de Zala in Slowenien, da Hernád in da Slowakei, de Körös in Siembiagn (West-Rumänien). De Haptflüsse vo Ungarn de Donau und de Theiß entspringen im Schwoazwoid (Deitschland) bzw. in da Ukraine.

Da greßte See in Ungarn is da Plottnsee (ungarisch: Balaton) in Westungarn. Ea is da greßte See in Middleiropa. Da Plottnsee is nem Budapest aa s wichtigste Fremdnvakeasgebiet vo Ungarn. Vua oim aa wegn de Thermalquön.

Da Neisiedla See (ungarisch: Fertő-tó) liegt nua zum kloanan Teu in Ungarn. 75 % vo da Wossaflächn ghean zum Stootsgebiet vo Östareich. Da Nationalpark Fertő-Hanság is 2001 zauman mitn östareichischn Nationalpark Neusiedler See-Seewinkel zum UNESCO-Welterbe ernannt.

De mid Ostond gräßte Stod in Ungarn is d' Haptstod Budapest (Hdt.: Ofen-Pest) mid 1.73 Millionen Eihwohna (2013). Sodamid lem guade 17 % vo da Bevejkarung in da Haptstod. De nochefoigatn fimbf gräßtn Städt san: Debrecen (za. 208.000 Eihw. - 2011), Miskolc (za. 168.000 Eihw. - 2011), Szeged (za. 170.000 Eihw. - 2011) und Pécs (Fimbfkirchn/Fünfkirchen, za. 158.000 Eihw. - 2011) sowia Győr (za. 131.000 Eihw. -2011-).

Ungarisch is de Amtssproch in Ungarn. Aus da Zeit vo Österreich-Ungarn (bis 1918) kummt da Einfluss vo da deitschen Sproch. Mindaheitnsprochn san Romani, de Sproch vo de Roma (de Anzoi vo de Sprecha is ned gnau eafosst) und Krowodisch (uma 0,4 % vo da Bevökarung).




#Article 50: Elektrotechnik (326 words)


De Elektrotechnik is a Wissnschoft, wo se hauptsächle mim Strom bschäftigt, owa aa mid jeda andan Enagieform und seina Eazeigung, Iwadrogung und Nutzung.

Des Woat „Elektro“ kimmt vo de oidn Griachn, de hom de „Elektrona“ ois easchde bezeichnet und des hoast eigandlich „Bernstoa“. (Vamuatle, wei ma mim Bernstoa oanigs an elektrotechnische Experiment mocha ko, wei se dea wenn ma reibt elektrisch aflodt. Ma ko mid am Bernstoa sogoa an kloana Blitz mocha oda kloane Papiaschnipsl oziang).

Des Elektron is a Bstandtei voum Atom (und Atom hoasst ausm griachischn ibasetzt nix andas ois wia: „Ebbs, des ma nimma tein ko“). De Elektrona san a lange Zeid ois de kloanstn Bstandtei de wos gibt ognumma woan. Das ma sowoi as Atom ois wia as Elektron do no moi tei'n ko, hod ma easchd in de dreissga Joah aussegfundn. De Elektrotechnik teit se in de groußn Breiche Enagietechnik, Nachrichtntechnik, Elektronik, Automatisiarungstechnik und Mechatronik.

In da Hauptstod (z'Berlin) hod da Werner vo Siemens glebd und de eigandliche Elektrotechnik de ma heid kennt quasi afundn. (Freile hods a scho Voaläufa gem, im siadlich'n Bayarn, in Italien, vo'm Herrn Galvani, dea mid a'na Batterie g'arwat hod und Froschschenk'l mim Strom zan zuck'n brochd hod; oda an Herrn Volta, dea ausm Herrn Galvani seine Foaschungan den Akkumulator, a wieda auflodboare Batterie gmochd hot. Da Werner von Siemens hot an Dynamo z'war ned ois easchta afund'n oba ois easchta baud und damid praktisch de bisher am moastn g'nutzte Foam, a Bewegungsenagie in a elektrische Enagie umzumwandln. Gleichzeite hot da Siemens damid a den Elektromotoa afundn, dea praktisch des ganze Prinzip umdraht ausnutzt.(Sprich: do werd de elätrische Enagie in a Bewegung um'gwandlt. Damid is zan easchtn Moi megle gwen, elektrische Enagie bliabig zan eazeugn wann ma's braucht. Duach des Prinzip vo der Induktion de da Siemens do ausgnutzt hot, is' a megle woan, vui hähare Strem zan eazeing, ois wia mid ana Batterie. Des wiedarum hot dann de ganze Entwicklung vo da Elektrotechnik unglauble vorodriem.




#Article 51: Au in da Holledau (151 words)


Au in da Hojadau (amtli: Au i.d.Hallertau) is a Moakt, wo im Noadn vom obaboarischn Landkroas Freising liegt und im sidlichn Tei vo da Hojadau. Bsondas bekonnt is Au wegan Hopfaobau, so hod ma si reglrecht oan Wejdruaf eawoam. Deshoib wead Au aa s Heaz im Hopfagau gnennt.

Da Moakt Au in da Hojadau liegt in oana langzoganan Toimuidn af boadn Ufan vom Bachal Abens.

Au in in da Hojadau, an da Abens gleng, is woarscheinli ums Joar 500 n. Kr. grindd worn. De easchte urkundliche Eawähnung is um 1000 gwen.

Da Moakt Au hod de zwoa Industriegebiet Au-West und Goignberg. Im Moakt san nem oana Brauarei (Schlossbrauarei Au-Holledau) voa oim Firman ogsiedlt, de wo mit da Vaorbatung (HHV mbH), da Vamoaktung (Lupex GmbH) und am Transport (Spornraft Spedition GmbH, Angermeier Simon Spedition) vo Hopfa z doa hom. De mitorbata- und umsotzstäakste Firma is de CCV Deutschland GmbH (vormois EL-ME AG).

 




#Article 52: Obaöstareich (494 words)


Obaöstareich oda aa  Owaöstareich (dt.: Oberösterreich, oida Naum: Erzherzogdum Östarreich ob da Enns) is a Bundeslaund in da Republik Östarreich. Es grenzt an Bayern (Oba- und Niedabayern) in da Bundesrepublik Deitschland, an de Tschechei und an de östareichischn Bundeslända Niedaöstarreich, Steiamoak und Soizburg. Obaöstareich hod a Fläch va 11.979,91 km² und 1,465 Milliona Eihwohna (Stond: 1. Jänner 2017) und is somid vo da Fläch hea des Viatgresste und vo de Leit hea des drittgresste Bundeslaund.

Da behmische Kini Ottokar Přemysl hod 1254 im Friedn va Ofen und daun im Friedn va Wean (1261) en Traungau va da Steiamoak, zua dera er vorher ghert hod, otrennt und hod aus eam und aus de umliegendn Laundstrich s Fiaschtndum ob da Enns gmocht. Waun ma dem Geschichtsforscha Julius Strnadt glaubm derf, is des Joar 1261 woarscheinli des Geburtsjoar vam Laund ob da Enns. In Joar 1264 is da Naum Austria superior (Obaöstareich) oda supra anasum (ob da Enns) des easchte Moi urkundlich aufkemma und Konrad va Summerau is ois Laundrichta va da Provinz gnennt woan.

Va 1490 au hod des Teufiaschtndum Östarreich ob da Enns a gwisse Söbstständigkeid im Heilign Remischn Reich Deitscher Nation ghobt. Seid dera Zeid haum de boarischen Ständ vam Teufiaschtndum a poar Laundtog in Linz oghoidn. Neem de Herrn, de Ritta und de Prälatn haum do a de laundesfiaschtlichn Städt a wichtige Roin gspüit. Va 1530 au hod de Reformation Einzug ghoiden, 30 Joar späda woan de mehran va de boarischen Obaöstarreicha schoau evangelisch. Ba da Habsburgischn Ländatoulung va 1564 is Obaöstarreich midanaund mid Niedaöstarreich und de behmischn Lända zu da Hausmocht vam remisch-deitschen Kaisa Maximilian II. kema. No n'Joar 1600 hod untan Kaisa Rudoif II und sen Nochfoiga Matthias de Gegnreformation oaugfaungt. Wegn dem san de Ständ va Obaöstarreich 1619 a Bündnis mid de behmischn Lända eeigaunga. In Auftrog van Kaisa Ferdinand II. haum Soidodn vam boarischn Kurfiaschtn Maximilian 1620 gegn de Aufständischn Kriag gfiaht. No da Niedalog is des Fiaschtndum daun fia a poar Joar unta d'Herrschoft vam Maximilian kema. De evangelischen Adelign haum se aussuacha kinna, obs konvatiern oda s'Laund valossn. Gegn de boarische Besotzung is 1626 da Bauankriag untam Stephan Fadinger ausbrocha.

Obaöstarreich wiad traditionell in via Viadl eiteit, s'Hausruckviadl, s'Innviadl, s'Mühviadl und s'Traunviadl. Heitzutogs wead meistns da Bereich zwischn de Städt Linz, Efading, Wös, Steyr und Enns als Obaöstarreichischa Zentralraum gnennt. 
Nem da oidn Eiteulung wiad heint aa as Traunviadl in Soizkaummaguad, de Region Pyhrn-Eisenwurzn undn Zentralraum auftrennt.

Laut da Verwoitungseiteulung gliedat si des Bundeslaund in 3 Statutarstädt und 15 politische Beziake.

Obaöstarreich grenzt auf oana Läng va 321 km an Deitschlaund und da Tschechei.

Linz (Laundeshauptstod), Wös, Steyr, Lauding, Traun, Vöcklabruck, Aunsfödn, Gmundn, Braunau am Inn, Riad im Innkroas, Enns, Freistod, Roiwa-Berg, Bod Ischl, Schärding, Morchtrenk, Efading, Mattighofn, Bod Hoi, Peag;

De Laundeshymne va Obaöstareich is da Hoamatgsang. Des Liad is 1841 vom Franz Stelzhamer im obaöstarreichischn Dialekt gschriem woan. De Melodie is vam Hans Schnopfhagen. Da Hoamatgsaung is 1952 vom obaöstarreichischen Launddog zua Laundeshymne gmochd woan.




#Article 53: Rengschburg (1005 words)


Rengschburg (hochdeitsch: Regensburg, oda wia ma aa song deaf: Rengschbuach) is de Haptstod vo da Obapfoiz. In da Stod wohna heid 166.467 Leit (2017). Rengschburg liegt am neadlichstn Punkt vo da Doana (hochdeitsch: Donau).

Rengschburg is no vo de Rema ois Castra Regina grindt worn. A oid.a Grobstoa vo da Sarmanninna bsieglt aa, doss as Christntum scho ziemli friah in Rengschburg do gwen is. Deszweng gibt's aa as Schottnklosta, vo durt aus is de Christianisiarung vo Baiern ausgonga. Im Middloita woar Rengschburg a reiche Reichsstod, bsondas da Soizhondl hod Rengschburg reich gmocht. Deszweng steht newa da Stoanan Bruck da historische Soizstodl. Und danem is de woahscheinli ejdaste Wirtschaft iwahapt, und zwoar de historische Wurschtkuchl, do wern seit a boar hundad Joar Wiascht vakafft.

Vo 1663 bis 1803 woar Rengschburg da Sitz vom immawearndn Reichsdog. Eascht 1810 is Rengschburg donn zu Baiern kemma. Im Zwoatn Wejdkriag is de Oidstod vo Rengschburg so guat wia unzeaschteat bliem, so doss se se bis heit eahoitn hod.

Rechd indressand is owa aa, doss Stadtamhof eascht in de Zwanzger Joar (oiso 1924) dazua kemma is, bis dohi woan des fei zwoa separade Städt.

Woahzeichn vo da Stod sand da Dom (105 Meta houch) und de Stoanane Bruck.

Scho vo weidn siecht ma an Dom, den's im dreizehntn Joarhundad (1260/1270) zum Baua ogfonga hom. A vorleifigs End vo de Bauoabatn hod's im Joar 1520 gem. De Kiach is eascht in da Zeid vom Kini Ludwig am Easchtn featig worn (1872), des hoaßt, de gschbitzatn Tuamhaubn, de ausschaun wia a umdraade Eiswaffl mid am Kreizerl obm draf, han eascht recht schbät naufbaut worn.
Gweiht is a am heilichn Beda und is mid 105 Meta rechd houch. Einibassn dan vui Leit, a wenn zwegst de wengan Benk des mid'm Sitzn ned so oafach is.
Olle Sunnda singa de Domspotzn im Dom und san araso berihmt wia da Dom sejba.

De Stoanane Bruck is a weng ejda wia da Dom (1135–1146) und is de easchte stoanane Bruck in gonz Noadeiropa. Drum hoaßt's aa oafoch neda Stoanane Bruck wei's wias baud worn is, sunst niagnds a stoanane Bruck iwa de Doana gem hod. Domid's bessa hoit, hod ma seinazeit an Hauffa oachane Baamstämm in'd Doana eineghaud, und dodraf steht de Bruck. S' meisde Gejd zan Baun fia de Bruck hom de Rengschbuaga Kaufleit gem, wei de aa an greßdn Nutzn vo da Bruck ghod hom. Domois hom vui vom ochtn Wejdwunda g´redt. An gonzn Hauffa Sogn, Mährn und Gschichtn rankn se um an Dom und de Stoanane Bruck.

De Foitakomma im oidn Rodhaus is wejdweit de oanzige, de no in iahra Orginoiausstottung voi eahoitn is. De Rengschburga song dozua Fragstatt mid da Langa Liesl, des is a Moadsweakzeig, mid dem ma d'Leit am Krong a weng strecka ko.
Oiso, wenn ma in de Foitakomma neigeht, na gengan z'eascht amoi a boa Staffl owe, links is on da Wand a Loatan dro, do is de oame Sau (do hod ma na ganz greisliche Sachan mit dem gmacht) onebundn worn. Rechts davo is de Streckbank mitm gspicktn Hosn. Hint im Eck is da Esl mid da schoafn Kantn zum Naufhocka, und im andan Eck is de Liesl. Heavoan is a kloans Bankal fia'n Dokta und fia'n Richta, und links draußn is nochad da Blotz vom Henka gwen. Des dakennst dodro, waal de Benk zwoar fia drei Leit gmocht worn is, owa de Loahna heat bei zwoaran aaf.
Is hoid a so gwen, wei da Henka woa a Unehrrlicha, des hoaßt, da woa eingtli de ärmste Sau, hod de gräißte Drecksarwat macha miassn und koana hod'n leidn kenna.

Wos ganz wos Bsondas san a de sognenntn Gschlechtatiam, de se de reichn Kaufleit vo da Stod friara baut hom, damid's eanan Reichtum noch außn zoang hamm kenna. Im Middloita hod's vo dene Tiam no vui meahra gem. Heitz'dog gibt's grod no meah sechse oda sieme davo.

Kiachan hod Rengschburg a ganze Litanei, ned blos an Dom, sondern aa zum Beischpui de Dominikanakiach, de Emmeramskiach mid da Woifgangskrypta drinna, de Oide Kabbälln am Kornmoakt, d'Karmelitakiach is glei wisawi, Niedermünster, Owamünster, und no rund dreihundadfuchzg andane Kiachn und Kabbälln. De Kiachaleid spuin iwahaupt no a grouße Rolln in dera Stod. Zum Beischpui gheat fost a Drittl vo de Heisa in da Oidschdod da Kiach.

Fraale deaf ma a ned vagessn, dass da vorige Babsd Benedikt XVI. af da Rengschburga Uni untarichtt hod. Do sama scho schtoiz draf.

Ma soidad aa no song, dass de Emmeramskiach und de Oide Kabbälln epps gans epps bsondas san, und zwaar san des a Basilica Minor, und des is vadammt sejtn!

In Rengschburg gibt's a Uni, de 1962 baut worn is. Außa da Uni gibt's no a Hochschui. 2005 hom's doat ogfonga, a neie Mensa und a Bibliothek zum Baun. Ois zamgrechnt soi da Bau fost 30 Milliona Eiro kostn. D´Studentn wean imma mehra in Rengschburg. 2006 woarn in da Uni 17.000 und in da Fochhochschui 6000 Studentn drin ghockt. Oans wos ma in dem gonzn owa ned vagessn deaf, des san de Rengschburga Domspotzn, de in gonz Eiropa iahre Aftritt hom mid iahre Kiachamusi.

Rengschburg hod zwoa recht guade Spoatvaeine. Des woar im Fuaßboi da Jahn und a Baseboimonnschoft hom's aa no, des san de Legionäre.

Da Jahn is da greßte Fuaßboivaein in da Stod und hod a longe Tradition, scho 1889 hom's den grindt. Da Jahn hod longe Zeit im Rengschburga Jahnstadion gspuid, Im Joar 2015 hom's donn de Continentalarena eihgweiht. Mid dea san's donn glei in de dritte Liga afgstieng.

De Legionäre spuin in da easchtn Bundesliga in da Gruppn Sid. De gibt's seit 1987 und spuin in oam vo de schenstn Baseboistadien in gonz Deitschland, da Armin-Wolf-Arena. De Legionäre san Favorit um de deitsche Moastaschoft.

Es gibt aa an Eishockey-Vaein in Rengschburg, dea aa a longe Tradition hod. Da EV Rengschburg spuit in da Obaliga Sid. Friaha hom's longe Zeit in da zwoatn Bundesliga gspuit, san owa noch am fiachtalichn Trara insoivent gonga und hom in da Landesliga ofonga miassn.

In Rengschburg regiat de SPD seit 2014. Obabuagamoastarin is de Malz-Schwarzfischer Gertraud.




#Article 54: Pubertät (142 words)


Pubertät nennt ma as Alter zwischn 12 und 17 wen de Buam und de Madln zua ausgwachsne Monna und Weiba weardn.

Bei de Madln wochst da Busn und se kriang eana Zeig. De Buam kriang a tiafe Stimm und ausm Bimperl kummt as easchte Moi da Sama außa. Bei olle zwoa fangt as Schamhoar o zum wachsn, des hod dera Sach' a den Nam gem: pubes hoaßt' in Lateinisch nix andas ois wia Schamhoar. De Verändeungan zoang se aber a im Gmüat. So san se de junge Leid net sicher über earnere Gfüi. De Buam fanga o se fir de Madln zu interessiern, umdraht is genauso.

Wann d Pubertät ogschlossn is, sann de junga Leidt schlechtsreif, hoaßt, sie kennan Kinda macha oda kriang. Drum is wichtig dass ma de junga Leid in dem Oider sogt, wos zum macha is, damit nix passiert.




#Article 55: Wiesn (569 words)


De Wiesn (s Oktobafest, dt.: Oktoberfest) is a riesigs Voiksfest, des wo jeds Joar z Minga stodfindd. De Wiesn is as gressde Voiksfest vo da Wejd. Obwoih de Wiesn se imma meahra vo iahre Wuazln entfeand, is trotzdem no vui Tradizionejs z findn. Außadem iss wos, wos jo jeda af da gonzn Wejd mid Bayern vabindd.

Kenna duat ma vo da Wiesn aa an Ausruaf Ozapft is!, wos mid'm Ozapfn van easchtn Fassl Bia duachn Obabuagamoasta vo Minga on Ofong vo da Wiesn markiad.

Es fongd on om Samsda o, dauad zwoa Wocha und head om easchtn Sunndog im Oktoba auf. Seit 2000 is so greglt: Foit da easchte Sunnda im Oktoba afn 1. oda 2. Oktoba, dauad de Wiesn bis zan Dog vo da Deitschn Oaheit (3. Oktoba). So dauad de Wiesn mindastns 16, owa häxdns 18 Dog.

Oktobafestln woan friaha in Bayern koa Sejtnheit. Se hom dozua deand, as eihglogade Meaznbia voam Ofong vo da neien Brausaison afzbraucha.

De Wuazln van heiting Mingara Oktobafest gengan 200 Joar zrugg. Zan easchnt Moi hods om 17. Oktoba 1810 stottgfundn. Om 12. Oktoba 1810 hod ba da Hozadfeia van Kronprinz Ludwig (spada Ludwig I.) und Prinzessin Therese af ana Wiesn voa dena Stodmauan vo Minga a groß's Pferdlrenna stottgfundn. Seitdem hoassd des Glende Theresienwiesn. Dovo kimmd aa da boarische Nam: Wiesn fias Oktobafest.

Wei se da Kronprinz Ludwig scho stoak fias antike Griachaland interessiad hod, hod a dena Untatana voagschlong, as Fest nochm Voabuid vo de antikn Olympischn Spui auszdrong. Sei Voaschlog is begeistad afgnumma worn und so hod as Oktobafest in de easchtn Joar voa oim an spoatlichn Charakta ghod. As Pferdlrenna woa da Keanpunkt vo deara Tradizion.

Im Joar 1813 is as Fest ausgfoin, zweng de napoleonischn Kriag. Nocha is de Wiesn owa vo Joar zu Joar gwoxn. Za da Roßrennboh san Klettabaama, Keglbohna und Schaukln dazua kemma. 1818 is as easchte Ringlspui afgstejd worn. Meahrane Losständ hom eamare Leit ozong, wei ma Porzlan, Suiba und Schmugg gwinna hod kenna. Ob 1819 hom de Mingara Stodvoddan de Festleitung iwanumma. Seitdem is as Oktobafest planmäßi jeds Joar gfeiad worn.

Geng s End van 19. Joarhundad hod se de Wiesn imma meah zan Voiksfest entwicked, so wias heit in da gonzn Wejd bekonnd is. Es is zeidli valengad worn und zweng on Oidweibasumma moast in de scheenan und weaman letzdn Septembadog voavalegd worn. Vo 1880 o hod de Stodvawoitung an Biavakauf gnehmigd und 1881 hod de easchte Hendlbrodarei afgmochd. Domid meah Bsuacha sitzn hom kenna, san de Brauarein dozua iwagonga, de Biabudn duach grosse Biahoin (Zejt) z easetzn. Gleizeiti san imma meah Schausteja und Karussejbsitza dazuakemma.

Zwengan of koidn Wedda im Oktoba fongd de Wiesn seit 1872 scho im Septemba o. Eaeffnd weads jeweis om Samsda nochm 15. Septemba, s End vom Fest is traditionej da easchte Sunnda im Oktoba. Seit 2000 guit foingde Regl: Is da 1. oda 2. Oktoba a Sunnda, weads Fest bis zan Dog vo da Deitschn Oaheit om 3. Oktoba valengad. Domid dauaa's Fest mindastns 16 und häxdns 18 Dog.

Wejdweit san nochm Voabuid vo da Mingara Wiesn Voiksfestln entstondn. Za de gressdn zehjn s Oktobafest z Kitchener in Kanada mid eppa 700.000 Bsuacha und s Oktobafest z Blumenau in Brasilien mid eppa 600.000 Bsuacha.

Aa in Deitschland und Estareich gibds Nochahma vo da Wiesn. S gressde is s Oktobafest z Hannover, wo mid eppa oana Million Bsuacha aa s zwoatgressde vo da Wejd is.




#Article 56: Soizbuag (1507 words)


Soizbuag (dt.: Salzburg) is de Haptstod vo dem östareichischn Bundesland, wos emfois Soizbuag hoaßt. Z'samm min Beziak Soizbuag-Umgebung iss da Flochgau da neadlichste vo de finf Gaue vom Lond Soizbuag. In da Stod Soizbuag wohnan 147.571 Leit (Stond vom 1. Jenna 2010); damid is s'de viatgresste Stod vo Östareich (noch Wean, Graz und Linz). In da gonzn Stodregion (Agglomarazion) sands umara 210.000 Leit.

Soizburg hod a Einzugsgebiet, wos iwa de Grenzn vom Bundeslond auße geht. Da Siidostn vo Bayern, da Siidwestn vo Owaöstareich und da Nordwestn vo da Owasteiamork ghern do a dazua. Soizburg is a Unistod (drei Unis) und des Zentrum (Owazentrum, sogn de Raumplana) vo da Euregio Soizburg - Berchtsgoana Land - Draustoa.

Vüi Leit sogn Mozartstod zu Soizburg, wei dort da Mozart Wolfgang Amadeus af d'Wöid kumma is und mehr ois wia d'Höiftn vo sein Lem do vabrocht hod. Soizburg is a d'öidaste Stod im heiding Östareich; seid Aufong vom 12. Joarhundat hods an Stodrichta gem. D'Soizburga Oidstod mid ihra berihmtn barockn Archidektur, de wos an italienische Sted erinnad, is ane vo de am bestn dahoitnan Oidstädt im deitschproching Raum und seid 1997 Wöidkuiturerbe. Intanazional bekonnt iss a ois Schaublotz vo dem Musical und Füim Sound of Music, weng de Soizburga Festspüle und weng da Log am Rond vo de Oipm.

Soizburg liegt am Nordrond vo de Oipm, uma 150 Kilometa estlich vo Minga und 300 Kilometa westlich vo Wean. D'Stod is im Soizburga Beckn, uma 25 Kilometa neadlich vom Tennangebirg, auf olle zwa Seitn vo da Soizach. De Soizach und de Stodberng midn Woid drauf mochn vüi vo dem aus, wia Soizburg ausschaud; Soizburg is nämli ane vo de greoastn Großsted in Europa. De Stodberng sand da Kapuzinaberg, da Mönksberg, da Festungsberg und da Rheinberg. Af'm Festungsberg is de Festung drauf, des is de gresste mittloitaliche Burg vo Europa, de wos nu ois a gonza dahoitn is. Außadem gibts im Stodgebied nu in Morzga Hügü, in Höibrunna Berg und in Grofnhügü in Liefaring.

Im Siidwestn vo da Stod, wos noch Berchtsgoan umme geht, is da Untasberg (1.853 Meta hoch), üwa den se de Soizburga a vüi Sogn vazöhn. Im Ostn an da Stodgrenz is da Gaisberg (1.288 Meta), und weida im Ostn sands netta a bor Kilometa bis ins Soizkaumaguad. Noch Noadn is es Soizburga Beckn offn, do sand donn de Soizachauen und de glan Hügün vom Flochgau. Da nächste vo de Hügün bei da Stod is da Plainberg, do is de Woifohrtskirchn Maria Plain om drauf, und vo dort oman siacht ma guad af d'Stod owe. Direkt im Nordwestn vo da Stod is de Soloch, de wos a de Grenz is zur Nochbastod Freilassing, und de ghert scho zu Bayern, genaua gsogt zum Londkroas Berchtsgoana Land.

D' Stod gliedat si unobhängig vo d' historischn Katastralgemeindn, vo denan d' Grenzn in de meistn Föin ned mehr dakennbor san, in 24 Stodtei und drei ongrenznde Londschoftsräume.

Den historischn Kern vo da Stod Soizburg büidet d' Oidstod, de si on d' oidn, bis ins Middloita zruckreichndn Vursted Müin und Nonntoi oschliasst. Vor und noch 1900 is im Westn vo da Oidstod da Stodtei Riednburg entstondn. Auf'm Gebiet vo d' obgrissanen rechtsufring Bastionen und de durting Kasernen, hod si as Andrävierdl büidt. Nördlich dovo, vor 'm nein Hauptbohnhof, is da Stodtei Elisabeth-Vuastod (Froschhoam) entstondn. Im Nordteil vo Müin is da Stodtei Lehn gwochsn.

D' Stodtei Aing, Parsch, Itzling und Gneis hom se im Wesntlichn noch 1900 entwücket. A spädare Erweitarung vo da Stod stöid da Siedlungsstreifn vo da Moosstrossn in Leopoidskron-Moos dor. D' einsting söibständing Vororte Maxgloan im Westn, Liefaring im Nordwestn, Gnige im Ostn und Morzg san in da Zwischnkriagszeid zua Stod kumman. Noch 1950 san ois jingste Siedlungskerne vo da Stod de Teile Josefiau, Herrnau und d' Oipnsiedlung entstondn. A d' Stodteie Laungwied, Kasan, Daxhom und Schoimoos san in da Mittn vom 20. Joarhundat entstondn. Isoliert liegt im Noadn ois jingara Siedlungssplitta da Stodtei Itzling-Nord, der si nohtlos on an Siedlungsraum vo da Gemeinde Berghoam oschliasst. Südlich vo Gneis lieng d' emfois jungen kloanen Siedlungen Eichethofsiedlung und d' Birknsiedlung. Beide san untam Nomen „Gneis-Süd“ zsommgfosst. Südlich vom Flughofn befindt si da Stodtei Maxgloan-West, zua dem d' Kendlasiedlung und d' kloanaren Haisagruppn Pointing und Loig ghern. D' Kendlasiedlung setzt si in de scho zur Gemeinde Wois-Siaznham gherendn Haisan vo da Gloansiedlung fort. D' Haisagruppn Pointing und Loig schliassn si ons Woisa Hümmereich on. Aussahoib vo de Siedlungsraime lieng im Stodgebiet vo Soizburg d' gschlossenen Londschoftsraime Höibrunn, Goasberg und da Haiberg.

Soizburg is in 14 Katastralgmoana aufteit:

Da Nom vo d Stodteie ois funkzionelle Einheit entspricht in da Grenzziahung dena gleichnoming Katastralgmoana, vo dana d Grenzn grossteis im friaan 19. Joarhundat festglegt worn san. D' Bezeichnung Aing I sogt, dass d einstige Gmoa Aing zum gresstn Tei in d Stod Soizburg eingmoandt worn is. Da vabliebne kloanare Tei is in d Joar 1935 und 1939 unta da Bezeichnung Aing II ois eigne Katastralgmoa da Nochbagmoa Öisbethn zuateit worn.

Am 7. Juni 1935 hod da Soizburga Launddog s'Gsetz üwa d'Erweitarung vom Gebied vo da Londeshauptstod bschlossn. In Kroft dre'n is des scho am 1. Juli vom gleichn Joar. Damid san de Gmeindn Maxgloan und Gnigü-Itzling fost ois a Gonza und Deile vo Aing, Morzg, Sieznheim, Leopoidskron, Bergheim und Hoiwong zur Stod dazuakumma. D'Augstöidn und de Grundstückün vo de Gemeindn Maxgloan und Gnigü-Itzling hod d'Stod üwanumma, owa a eanare Schuidn, und des wor fir de zwa ormen Orwatagemeindn a de oazige Möglichkeid, dass s'ned finanziell zsommbrochn san. Durch de Eigmeindungen is domois d'Eihwohnazoi vo Soizburg vo 40.232 af 63.275 Leit gstieng und d'Flächn vo 8,79 af 24,9 Quadratkilometa.

A zweite Phase vo Eigmeindungen wor donn am 1. Jenna 1939. Do san Aing, Liefaring, Leopoidskron und Morzg ois a Gonza und Deile vo Anif (nämli Höibrunn), Bergheim, Hoiwong und Wois zum Stodgebied dazuakumma. In da Stod hom dadurch 77.170 Leit gwohnd. Im Joar 1950 hods an Dausch gem, do is des Gebied vom Schlochthof, wos vorher zu Bergheim ghead hod, zur Stod kumma und dafir da Plainberg, der wos owa vüi gressa is, zruck zu Bergheim. Seitdem hod si nix mehr g'ändat und s'Stodgebied is 65,67 Quadratkilometa groß.

Olle zwa Eigmeindungen hom oiso unta autoritäre Regime stodgfundn. Trotzdem worn s'guad begründet - noch 1945 hod kana an Eispruch dageng eiglegt. Erscht im Joar 1990 hod si d'Gemeinde Anif beschwead, dass da Schlosspark vo Höibrunn zur Stod kumma is. Owa nochdem der eh scho seid 1920 im Eingdum vo da Stod wor und sunst da Komplex vo Höibrunn gemeindemäßig deud worn war, is de Zruckfordarung oglehnt worn.

De Gemeindn Wois-Sieznheim und Bergheim im Speckgirtl vo Soizburg ghern zwar infraschtrukturmäßi scho long zum Stodgebied, und de Raumordna fordern a, daß s'eigmeindt wern, des hod owa nu kana politisch durchsetzn kinna bis jetz. Dadurch gibts im Bollungsraum oiwei gressane Probleme: Af da an Seitn gibts oiwei wenicha freie Baugrundstickün und af da ondan Seitn gengan imma mehr Gewerbebetriewe in d'Umlondgemeindn (oda nu weida weg), wei Grundstickü zan Ausbaun in da Stod z'deia worn san. Dadurch nimmt d'Stod wenicha Steian ei, und s'Ungleichgwicht zwischn de Finanzprobleme vo da Stod und de reichn Speckgirtlgmeindn im Umlond wead oiwei ärga. Außa Wois und Bergheim betrifft des a nu Anif, Öisbethn, Hoiwaung, Eugndorf, Grödig und Deile vo Koppü.

Soizburg is direkt an da boarischn Grenz, und desweng hängts zwecks Vakea und Wirdschoft eng mid'n boarischn Grenzgebiet zsomm, bsondas mid de Londkroas Berchtsgona Lond und Draustoa. Zum Beispüi gehd de schnöiste Stroßnvabindung vo da Stod Soizburg in Pinzgau üwa Bod Reichnhoi (de Streckn nennd ma a sGlane Deitsche Eck). Wirdschoftli hängan bsondas de Sted Freilassing und Bod Reichnhoi mid Soizburg zsomm. Desweng gibts seid 1995 de Euregio Soizburg - Berchtsgona Lond - Draustoa. In dem Gebiet wohnan zsomm zirka 700.000 Leit.

Weng de Eigmeindungen in de Dreißgajohr is domois de Bevöikarung vo Soizburg vo 40.000 Leit auf 77.000 auffigonga. An ziemichn Boom hods donn glei nochm Zweitn Wöidgriag gem, do homd de Amerikana gonze Siedlungen fir de GIs aus'm Bon gstompft, zum Beispüi de General-Keyes-Siedlung. Außadem hods an großn Austurm vo Flüchtlinge gem, vor oim vo Voiksdeitsche. De homd zeascht in Barackn gwohnd, sand owa in de neichn Siedlungen umzong, nochdem de Amerikana wegga worn. Seid uma 1950 is Soizburg a Großstod, weis üwa 100.000 Leit hod. Firs Joar 2007 liegt de Zoi vo de Eihwohna bei 150.269 Leit (mid Hauptwohnsitz).

Da Fraunonteu in Soizburg liegt bei 53 Prozent, da Onteu vo de Auslända is bei 21 Prozent und damid da hechste vo olle östareichischn Londeshauptsted. Vo da Oitasstruktur her san 13 Prozent vo de Soizburga unta 15 Joar oid, 63 Prozent san zwischen 15 und 60 Joar, und 24 Prozent san 60 Joar oid oda öida. Zu de 150.000 Leit mid Hauptwohnsitz kumman in Soizburg nu 17.000 Leit mid Nemwohnsitz dazua.. Des is owa donn ned gmocht worn.

Im Joar 1938 san in Soizburg deitsche Druppn eimarschierd. Glei am Aufong vo da Nazidiktatur in Östareich hom s'af'm Residenzblotz Biacha vabrennt und vüi Judn und politische Gegna vooft. In Maxgloan hom s'a Konzentrazionsloga fir Zigeina eigricht, de wos donn ois Zwaungsorwata in Soizburga Industriebetriewe hackln miaßn hom




#Article 57: Gugumma (648 words)


Gugumma san am boarischn Sprochraum Gmiasgurkn. Ob saua eigrext, frisch, ob gloa oda grouß - oiße, wos a Gurgn is, hoast ma eigntlich Gugumma. Es gibt oba aa Gegntn en Östareich, wo ma Umurkn sogt. In Nordbayern sogt ma aa Kimerling.

Gugumma und Kim(m)erling genga iwers Romanische afs lateinische cucumer zruck. Umurkn/Murkn und Gurkn/Gurka afs Slawische (polnisch/russisch ogurek, tschechisch okurka), des afs mittlgrejchische ágovros.

Ursprünglich kemman de Gugumma warscheinlich aus Indien. Do hams vor mehrare Daussnd Joah scho in da Stoazeit Gugumma zong. Es gibt Wissnschaftla, de inzwischn scho moanan, das de Gugumma do scho vorm Droad obaut woan san.

Jetzat is aba Inden vo Baiern doch a guats Stückl wegad, desweng muas ma se scho frong, wias de zu uns veschlong hod. Schuid san warscheinlich wida moi d'Rema, de des Zeig gfuntn ham und gmerkt ham, das oanaseits recht guad schmeckan und andraseits in fast am jedn werman Klima wachsn. Auf jedn Foi woas ma, daß ab na gewissn Zeit übaroi in Süddeitschland Gugumma gem hod, unta andarem aus Kern, des bei Ausgrabungen im Sch....heisl gfundn ham. Seitm 19. Jahundat kennd ma aa de heit hauptsächliche Pflanzweisn im Gwächsheisl, weil do de Fricht bessa und gressa wern ois drausn.

So rein bodanisch khern de Gugumma (bot. Cucumis sativus) zu de Kübisgewächse (Cucurbitaceae). Wachsn deans meistns ligad oda ois Rankn an andere Pflanzn. Weils davo im Glosheisl ned soi fui gibt, bind mas hoid mid am Schnürl hoch.

De Frucht, oiso des drum vom Gugumma des ma landleifig ois Gugumma kend und isst, is eigntlich a Bial. So wia'd Ribisln oda d'Hollabial. Is oam ned so ganz klar, wenn mas ooschaugt, liegt aba an da Deffinition. Bial san nämlich djenign Frichtal, de wo a rundumadumgahts Fruchtfleisch ham und meahrare gloane Samma innendrin. Kloa oda gor rund brauchts ned umbedingd sei, damit mas Bial hoaßt.

Zum Pflanzl seine Osprüch and Umgebung lossd se song, das Gugumma ea warm meng (hengt damid zam, das aus Indien kimmd, do is hoid a boa Grod werma ois bei uns). Wenn mas drausn pflanzt, soiad ma oiso aufbaßn, das eana ned z koid wiad und das ja koan Frost dawischn, do weans nämli hi. Dazua brauchans an guadn, nährstofreichn Bon, soid hoaßn, das am bessan mid a wengal am Kompost im Wurzlraum bessa wachsn. Wega ehnam Plotzbedarf und da Kraxlarei soidad mas ned oi znah an niadane Pflanzl wia Solod oda Goibe Ruam oistizn, do weads nämlich schnoi zum Unkraut. Soi hoasn, das am Solod s'Liacht ausgeht.

Wassa brauchans mäßig vui, dann wead des scho. Wer a moi a bissal a Gmias seiba obaud hod, der woas eh, das des oiwei as bessare is. Do machan aa Gugumma koa Ausnam.

Noamalaweis isst ma Gugumma oisa Rohe. Ois Solod mid Essig und Ej, in Scheim mid Jogurddressing oda einfach gvia
tld mid a wengal Soiz.

Es gibd dann aa no de Essigguagn, de issd ma a so wias san oda ois Beilag in Wuaschtsemmen. 
Ganz wichtig is aa, das in Rindsrouladn oiwei a Essigguagal nei kimmd. Vui Leidt kriang aufn Gugummasolod nochan Weil as Aufstäßn und schmeckan an ganzn Tog no den Gschmack vo dem Solod. Des is nedt a so angenehm, voa allem in Vabindung mit na siaßn Nachspeis, lasst se awa vahindan, wenn man in d'Solotsoß an kloan Leffe voi Sembf eine duat.

De letze Meglichkeit is dann no, dass ma se Gugumma-Scheibal ins Gsichd legt, wos angeblich de Epidermis strafft und de Subcutis mid wichtige Sekundärstoffe und Spurnelemente versorgt, auf Deitsch gsogt, de oidn Weiba moanan, das ned so gfoidrad wern. Dafo ko ma hoitn, wos ma mog, gsund sand Gugumma auf alle Fälle ois Essn. An Haufa Vitamine san drin, und dabei bestehts zum weit greßdn Teil aus Wossa, wesweng no koana vom Gugummaessn dick woarn war.

I hoit nix davo, do herin wos aus Biachal obzumschreim, aba schaugts eich einfach moi gängige Gartnliteratur oo, do find se scho wos!




#Article 58: Niedabayern (435 words)


Niedabayern (amtli: Niederbayern) is oana vo de siem Regiarungsbeziak vo Bayern. De Haptstod vum Regiarungsbeziak Niedabayern is Landsad (uma 69.000 Eihwohna – 2015).

Da Regierungsbeziak bschded aus de Landkroas Kelheim, Landsad, Straubing-Bogn, Dinglfing-Landau, Routtoi-Inn, Reng, Degndorf, Freyung-Grafenau und Bossa (vo West noch Ost) und außadem aus de kroasfrein Städt Landsad, Bossa und Straubing.

Niedabayern liagd zwischn de Regiarungsbeziak Obapfoiz (Haptstod Rengschburg) und Obabayern (Haptstod Minga) und grenzd an de Tschechei und Östareich.

Geografische Läng und Broadn: 11,5° bis 13,5° estliche Läng und 48° bis 49° neadliche Broadn.

Gebirg gibts in Niedabayern nur an Boarischn Woid, dea wo a durchschnidliche Heh vo 1000 m hod. De bekanntesdn Berg im Bairischn Woid hand da Einödriegel (1121 m), da Hirschnstoa (1095 m), da Pröller (1048 m), da Grouße Arba (1456 m), da Rachel (1453 m), da Lusen (1373 m), da Dreisessl (1312 m), da Almberg (1139 m) und da Brotjacklriegl (1016 m).

Desweng hand im Winda a vui Schifahra in de Landkroas Regen und Freyung-Grafenau, und a Degndoaf, Bossa und Straubing-Bogn. De Orte beim Groußen Arba (1456 m), am Rachel (1453 m), am Lusen (1373 m) und am Almberg (1139 m) hand bekannd fiar eran Wintersport.

Nennasweat is a da Landesobschnid undahoi da Doana, uma vo Rengschburg bis Vuidshofa, da so genannde Gaibon oda a Dungau. Wei da Bodn durd so fruchdba is, wernd do haubdsächle Zuggaruam obaud. Z Blalleng is desweng a Zuggaruamfabrik, zu dera olle Gaibonbauan erane Zuggaruam hifohrn miassn.
Außadem wead sunsd a no Woaz, Gerschn, Gmias, vor oim Erdapfe, und Obsd obaud.

Da Begriff „Niedabayern“ kimmt zum easchtn Moi im Jahr 1255 bei da boarischn Landesteilung auf. Damois ghern aa da Cheamgau und de Gengad vo Bad Reichahoi no dazua. In da Boarischn Vafossung vo 1808 homs Baiern in Kroas eideid. Da Kini Ludwig I. hod nacha 1837 an Unterdoanakroas oafoch Niadabaiern gnennt.

Niedabayern is a traditioneja Nama. Des heitige Niedabayern deckt si owa ba weidn ned mitm historischn Niedabayern. De Bevejkarung identifiziat si heit owa mit dera wuikiale gwejdn Bezeichnung.

Da Regiarungsbeziak Niedabayern hod drei kroasfreie Städd und nei Landkroas:

Friarane Landkroasnama:

Vor da Landkroasreform am 1. Juli 1972 hod Niedabayern via kroasfreie Städd und 22 Landkroas ghobt. Da Landkroas Ketzting, und Grund vom Landkroass Mallersdorf kead etz zua Obapfoiz.

Omeakung: Bis 1954 han de Regiarungsbeziak Niedabayern und Obapfoiz gmoasam vawoit worn. Tei davo sand bis heid imma no do und wern imma no zam in Landsad vawoit.

Stand 31. Dezemba

Im iatzign Beziakstog (2003–2008) buidn Freie Wähler, Greane und ÖDP a Ausschussgmoaschoft.

Beziakstogspresident seit Mai 2007 is da Olaf Heinrich (CSU). Sei Stejvatreta is da Dr. Helmut Graf (CSU) seit Februar 2012.




#Article 59: Landkroas Berchtsgoana Land (371 words)


	

As Berchtsgoana Land (amtli: Landkreis Berchtesgadener Land), aa bekannt ois As kloane deitsche Eck, auf da Landkoartn siagt mas ois kloanan Zipfe gonz im Siidostn vo Deitschland, is a Landkreis in Obabayern. Des Landl is, aba, auf da andan Seitn, aa in da Mittn vom boarischn Sprochraum. As is im Noadn und Westn begrenzt vom Landkreis Traunstoa und im Ostn, Sidn und Siidostn vom Bundesland Soizburg umschlossn. Des Biitdl mid St. Bartholomä, an Kenigssää und an Watzmo, kent ma fast auf da ganzn Wejd. Aber, net nur landschaftli, hods a sonst vii zum Bieten. Aa wann as Berchtsgoana Land wirtschaftlich vorbuidlich dosteht (bei d'Arwartslosn homs grod drei Prozent) und se von da Struktur recht modern zoagt, han de mehran Hiesign, no recht bodnständig und da Tradition verpflichdt und stengan zur Hoamat und Sproch (Boarisch).

Des Landl is gschichtlich aa recht intressant zum Seng: Zum Beispui hom vor 4000 Joar de Illyrer in Reichahoi scho Soiz obbaut, wia spada aa, de Kejtn (aa Vorfahrn von de Schottn, Iren, Waliser und Bretonen) und de Rema und no spada aa de Bajuwaren (Baiern). Des Soiz war für des ganze Gai oiwei wichtig und wead bis heit obbaut. Die Gegnd is bis heit dodafia bekannt.

Spada war dann des heitige Berchtsgoana Land in wesentliche drei Territorien aufgliedert, de wo warn:

Seit 1816 is zwar ois midanand vom heitigen Landkreis boarisch, aber eascht seit 1973 gibt´s oan Landkreis.

Leit wos fast ibaroi kena, aus da Gegnd, han unta andan da Hackl Schorsch und d´Niedernhuber Barbara, beide vo Berchtsgoan, de Häusl Regina aus Schneizlreith, da Ringsgwandl aus da Staffabruck und da Söllner Hanse aus Marzoi.

As Berchtsgoana Land is mit dem zwoathechstn Bergmassiv vo Deitschland ausgschtatt, dem sognhaftn Wotzmoo mit seina Oidn und seine siebm Kinda. Ansonstn gibts aa no recht vui anderne Bearg, wia an Staffa, d'Reitaoim oda an Predigtstui, aa a Stickl vom Unntasberg liagt im Berchtsgoana Land.
Im Noadn hods mera Hügl und flachs Land, weis ja grod am Alpenrand liagt.

Aa a bor recht scheene saubere und guat frische Seen hods, zum Beispui an Thumsää, an Abtsdorfa Sää, an Heglwertta Sää und 'n Keenigssää.

Durch an Bergrutsch vor 4000 Joar is da Zaubawoid am Uafa vom Hintasää dastandn.

(Einwohna am 1. Jenna 2016)




#Article 60: Reichahoi (665 words)


Reichahoi (amtli: Bad Reichenhall) is a Grouße Kroasstod im Beachtsgona Land.

Reichahoi liagd in am Doi, wos auf drei Seitn vo Beag umgebm is, blos im Nordostn ko ma a bissl weida ins Oibbnvorland eineschaung. Dodafia is ma aa schnei auf oam vo de Beag drobm, obs da Fuadaheibeag, da Staffa, da Zwiesl, as Muinaheandl oda da Predigtstui mit da Oipgartnrinn is - olle biatns a scheene Aussicht aufn Reichaholla Doikessl. A bissl weida Richtung Soizbuag is dann da Unntasberg, in dem da Kaisa Karl mit seine Untasberga Mandln aufs End vo da Weid wartn duat. Weng da gschütztn geografischn Logn sogt ma zu Reichahoi aa Meran des Nordens.

Glei obahoib vo Reichahoi, hinta Karlstoa, ligt da Thumsee, a koida Quellsee mit schee saubam Wassa. Nemdro laafd d Saalach, de spaada bei Soizbuag ind Soizach mündt. D Saalach is untahoib vum Predigtstui aufgstaut, do wead Strom gwunna und im Stausee Kies abbaut. Freara is d Saalach durchd Stod gflossn, is aba dann 1822 weng de vuin Hochwassa aussnumi gleit worn.

Weng da guadn Luft und de Solequejn kemman an Haffa Leit zua Erholung noch Reichahoi, wos se desweng aa Bad und Luftkurort hoassn derf.

Da Reichaholla Raum is scho seit da Glocknbechakuitur (ab 2600 v. Kr.) besiedelt gwen. Ma hod in Karlstoa Grabstettn aus da Urnafeidazeit und de Reste vo am keitischn Kultzentrum und ra Münzprägstättn aus da La-Tène-Zeit ausgrom. De Keitn ham des Soiz scho fortschrittlich durch Siedn gwunna. Weil Reichahoi durch des Soiz und sei Log an Handlswege gleng war, san aa de Remma ned dro vorbeikemma, dortn a poor Villn hi'zbaun. Zu Reichahoi ham de damois ad salinas gsogt. Se scheinan se aba mit de Germanen guad vatrong z'ham, weils aus da Zeit danoch aa Bajuwarische Grabstättn gebt. Des is aba ned ganz sicha, weil se de Funde zeitlich ned ibaschneidn. D'Legend vazeit, dass de Solequein in da Veikawandarungszeit vagessn worn han, aba dass da Heilige Rupert 696 wiedagfundn hod und dodamid de Salinawiatschaft wieda okurbelt hod.

Scho de Keitn, spaada a de Remma hom in Reichahoi Soiz gwunna. Bei de Keitn wars no eha a familiäre Gschicht, unta de Remma is dann aba gscheit modernisiert worn, und so war de Salin vo Reichahoi de greßte im Umkreis. Scho friara is da Ort Hal gnennt worn, weils dortn a Salin gem hod. Hal is nemlich des oide keitische Woat fia Saline. D'Remma hams in ad salinas ibasetzt, quasi bei de Salina. 
Spaada im Mittloita is des vagessn worn, und ma hod gmoant de ganzn Hall-Ortschaftn hoassn so, oafach weils dortn Soiz gebt. Zwengs da Untascheidung vo de andan Halls hod ma dann Reichahoi gsogt, des hod hoassn soin, dass' a reichans Hall is wia da Konkurrenzort Hallein.

De Hallgrafn vo Reichahoi ham im Mittloita auf den Soizhandl aufpasst. Damois war Soiz mordsmassig wertvoi und is aa weiss' Goid gnennt worn. De Solequein und de Suadpfanna ham damois am Klosta Sankt Zee und Reichaholla Birga ghert. Ollawei hods Scherarein mit da Konkurrenz aus andane Salinaortschaftn gem, desweng is damois aa de Stadtmaua baut worn, von der heitzdog no a poor Restln umanandastengan.

Im spaadn Middloita hods Probleme gem, weil de Solequein mit Siasswossa vaunreinigt warn. De boarischn Herzög ham se dann olle Quein und Suadpfanna untan Nogl grissn.

De Wittlsbacher ham se dann aba umgschaugt, dass des Siasswassathema vom Tisch kummt. Dodabei is da Grombachstoin entstandn, in dem des Siasswassa untairdisch durch d'ganze Stod g'leit wead, ois Grombooch dann in da Staffabruck wiada ans Liacht kimmt und boid danoch ind Saalach einelaffd.

S'Auffepumpn vo da Sole is scho vorher nimma hendisch gscheng, sondan mit am Paternoster, des bis 1834 in Betrieb war.

Des Soiz is damois aso hergsteit worn, dass ma de Sole zu am dickn, feichtn Baatz zsamkocht hod. Den hod ma dann in Hoizfässa gstopft, trickad und wieda zsammaghaut, dass am End a Puiva übrig war. Oda es is glei in da praktischn Fassform, natialich ohne des Fass drumarum, vo de Sama otransportiert worn.

Aussadem wead de Sole fia Kuranwendungen hergnumma.




#Article 61: Gschicht vom Buachdruck (338 words)


De Gschicht vom Buachdruck oda Geschichte des Buchdrucks fangt in Ostasien, Babylon und im Remischn Reich o. De Massnproduktion vo Biachan stammt owa aus Deitschland.

De ejdasdn drucktn Biacha san im Blockdruckvafoarn heagstejd worn. Do hod ma jede oanzlne Seitn in an Druckstock aus Hoiz schnitzn und nacha obziagn miassn. Mid Buachdruck im heitign Sinn hod des no ned vui z doa, dea is easchd midm Gutenberg Johannes im 15. Joarhundat in Deitschland entstandn. Vo do aus hod si da Buachdruck in nua a boa Joazehnd iwa Eiropa ausbroadt und in a boa Joarhundat iwa d ganze Wejd.

Im Middloita san Biacha in miaevolla Handorbad entstandn, und de Mench in de Schreibstum vo de Kläsda hamd ofd mearane Monad an da Obschrift vo a Bibel oder vo am andan Biache brauchd. Wei de Mench den ollawei zunehmandn Bedarf vo de Biacha ned obdegga ham kinna, sand in de Städte zoireiche Schreibwergstodn entschdandn, in dene mearane Zeichna und Schreiba beschäfdigd worn. Nur ganz reiche Kundn ham se a Biache leisdn kinna, und sejbsd wiar am End vom 14. Joarhundat s Babier ogfangd hod s deiane Pergament zum vadränga, hand Biacha fir de meisdn Leid imma no unaschwinglich gwen.

Da Druck mid Hoizdofen, aus dene Hoizschnitza Buchstam ausagorbad ham, hodan groußn Fortschritt bedeid.
Beliebig vui Biacha hamd jedoch af de Weis ned hergschdeid wern kinna, wei se de heizan Drugbladn schnej obgnutzd ham.

Mitte vom 15. Joahundad hod da Mainza Johannes Guteberg an Buachdruck mid beweglichn Lettern aus Metoi erfunden. De erhom gschnittna Burchstam sand in an Kupfablock gschlong worn, wodurch Matrizen entsdandn sand. In de hod ma dann a Läsung aus Antimon, Blei und Zinn eigfuid und hod so zaireiche Bauchstom herstejn kina. De gossna Typen, de wiar olle gleich hou sa ham miasn, um a eme Drugobaflächn z gwährleisdn, sand olle in a Press vakeid und mit Drugaschweazn gfarbd worn. Da Gutenberg hod sei Weakschdod kurz noch Obschluss da berihmdn 42zeilign Bibl (1456) an an Glaibiga obdredn miasn; vo de Frichd vo seina epochalen Orbat hamd andane profitiad!




#Article 62: Krimmö (324 words)


Krimmö (amtli: Krimml) is a hibsch a kloana Oscht an owastn Pinzgau an Soizburgischn, direkt a da Grenz za Nordtiroi (Gerlos und Züaschtoi), Sidtiroi (Ahrntoi) und Osttiroi. Krimmö kescht owa zan Bezirk Zö (Zell am See) und so redn die Krimmöa, do gibs koan Zweifö nit, Pinzgarisch, owa a Variante, de scho a bissl as Tiroarischi umigeht.

Krimmö lig 1.067 m iwan Mee und hotr hibsch an Bekanntheitsgrod weng die Wassafoi, di wos circa 400 Meter hoch sand. Die Krimmöa Ochn rinnt ausm Ochentoi ausa und foid an Krimmöa Kessl oi. 
In Krimmö wohnand 833 Leit (2016), und weis an Summa attraktiv zan Wondern und an Winta a schneesichas Schigebiet is, kemman a oiwei a haufn Gest, die meran aus Deitschland, Holland und aus onderi Eschta in Östareich.

Iwan Gerlosposs, kimb ma heit oafoch auf Nordtiroi umi, noch Süd- und Osttiroi kumma va da Krimmö aus hekstns umige (wos owa a sein Reiz hot).

Um Krimmö umadum rogn 30 Dreitausnda a`d Hech, und Krimmö kescht naturgemäß zan Nationalpark Hochi Tauan. Krimmö toid si auf a di Hochkrimmö, wo si des Schigebiet befind, des seit a nedla Jo za da Schiarena Züaschtoi kescht und wo hisch oani Gest ean Zweitwohnsitz homb. Des eigntlichi Dorf weascht a di Unta- und a di Owakrimmö toid, Stroßnnom und Pletz brauchts an an so an kloan Oscht oft noand nid.

Aus da Krimmö kemman oanige wichtigi Leit, da bekonnteste is sicha da 
Franz Innerhofer, a Schriftstöa, dea si traut hot, des Klischee va nan romantischn Bergbauanlebn a bissl z`relativieren, wei ois is an nit oiwei guat g´wesen und a dia oa hombs sicha nit leicht kob a den Mileu.
A zweita hibsch umtoananda Krimmöa is da Anton Woinna gwesn, dea si mit die Tiroia an Widerstond geng an Napoleon und dem seini boairschn G´sön zom tu hot. Owa des is hibsch long her.
An drittn Krimmö hots a da estareichischn Politik gem, da Geisler Simon is a Nationalratsobeordneter gwesn.




#Article 63: Karsten Wettberg (103 words)


Da Wettberg Karsten (* 10. Novemba 1941 z Friesack) is a boarischa Fuasboi-Trainer.

Ea hod so guad wia alle Mannschaftn, de wos a trainiad hod, minimum in d naxthechere Klass auffebrocht. As Baispui da TSV 1860 München, mid n Aufstieg 1991 in d zwoate deitsche Bundesliga. Seit dera Zeit hoast da Wettberg z'Minga Kini vo Giasing.

Garwad hod da Wettberg auf da Post z Inglschtod. Do war a Oberamtsrat, Schef von Personalrat und vo da Postgwrkschaft. Etzad is a in Pension, owa oiwai no aktiv in Kraisdog vo Kelheim fia d SPD.

Seid 28. Meaz 2007 is a Vizepresident vom TSV 1860 Minga.




#Article 64: Föikirchn an da Doana (305 words)


Föikirchn an da Doana (aumtlich: Feldkirchen an der Donau) is a Moaktgmoa in Owaöstareich, genaua gsogd im Mühviadl, und do wieda im Beziak Urfahr-Umgewung. Da Grichtsbeziak is aa Urfahr-Umgewung. Wohnan duan in Föikirchn  5337 Leit (Stond: 2017). Bsondas bekonnt sand de Föikirchna Bodeseen, des is a Erholungsgebiet fia an Haufn Leit aus da gonzn Umgewung, sogor aus Linz kemmans her zan Plantschn.

Föikirchn liegd auf 268 Meta üwan Meer. Wia a da Nom scho sogt, iss direkt an da Doana, auf da neadlichn, oiso linkn Saitn, uma 25 Kilometa im Westn vo Linz. Die Nordhöiftn vo da Gemeinde ghert geologisch zur Behmischn Massn, des sand oiso lauta steule Hügün, dafir iss in da Südhöiftn total floch, der Teu ghert nämli zum Efadinga Beckn, oiso zan Oipnvorlond. Vo Nordn noch Südn sands 8,5 Kilometa und vo Westn noch Ostn 7,4. Insgesomt hod Föikirchn a Flächn vo 39,4 Quadratkilometa.

Vo dera Gesomtflächn sand 59 Prozent Landwiatschoft, oiso Wiesn und Föida (desweng a da Nam Föikirchn). 22 Prozent san Woid (vor oim im Nordteu), siem Prozent Gartln, sechs Prozent mocht s'Wossa aus, oiso d'Doana, da Pesnboch und de Bodeseen vor oim, und netta auf oan Prozent vo da gonzn Flächn sand Haisa oda Stroßn oda so wos.

Föikirchn is extrem zasiedüd, des haßt, es gibt an Haufn klane Ortschoftn, und da Ortskern söwa is ned wirkli machti. Insgesomt gibts in Föikirchn an da Doana 24 Ortschoftn, und zwor:

Nochbagmoana hod Föikirchn neine, des sand: im Nordn Sonkt Martin im Mühkreis (im Beziak Rohrboch), Herzogsdorf und Sonkt Gotthard im Mühkroas (olle zwa im Beziak Urfahr-Umgewung), im Ostn sans Woiding und Goidwörth (a olle zwa in Urfahr-Umgewung), im Südn Oikovn und Pupping (olle zwa im Beziak Efading, der wos zan Hausruckviadl ghert), und im Westn grenzt Föikirchn an Hortkircha und an Oschoch an da Doana (de gehrnd a zu Efading).




#Article 65: Biologie (449 words)


De Biologie (vo griachisch: βίος Lebm und λόγος Lehr) is de Wissnschoft, de se mid olle Sochan befosst, de wos midn Lebm zon doan hobnt. Se zafoit e meara Richtonga.

Af da oan Seitn steht des Beschreibm vo da Vüfoit vo de Viecha, Pflanzaln, Schwammaln und Mikroorganismen in Voadagrund. Des is de Systematik oda Spezielle Biologie (vo Lateinesch 'species = Oart). Noch de untaschiadlechn Lebewesn, de ma betrocht, untatäult ma de Biologie e de Zoologie (Viecha), Botanik (Pflonzn), Mykologie (Schwammal) und Mikrobiologie (Bakterien und so kloans Zeig). Am ofong, sog ma en Mittloita, iss do netta do drum gonga, daas mas ausanonda kennt, wonn mas braucht, sog ma ois Häulpflonzn, oda wonn ma damid zon doan hot, sog ma ois Ungraud. Donn iss oba mid'n genaua Hischaun oiwäul mea und mea woarn und bevoa se se nimma auskeennt hobnt, hobnts ongfonga, daass a System eenebrocht hobnt, a Êtäulong vo oim wos lebt. Oana vo de Wichtegan am ofong is do da Linnaeus gwesn. Af deen geht de Oart und Weis zruck, wia ma de Lebewesn wissnschoftle benennt. Zo deara Benennong gibts aa an eigena Zweig vo da Systematik, de Nomenklatur. Mea und mea hands davo weggagonga, daass de Êtäulong aloa noch Untaschiad gmocht hobnt, de wos ma leicht siagt. Se hobnt se donn mea noch da Vawondtschoft gricht. Wäu jo da Darwin de Evolutionstheorie afbrocht hot, de besogt, daas oiss midanonda vawondt is.

Dea Zweig vo da Biologie befosst se mea mit dem, wos zwischn de vaschiedena Lebewesn zglei is, wias afbaut hant und wias funktioniant. Wos en Afbau betriafft, do befosst se be de Pflonzn de Anatomie mid'n eeweendegn Bau und de Morphologie mid da Gstoit, de ma siagt. E da Zoologie mochants deen Untaschiad net, do hoasst oiss Anatomie. Mid'n Bau vo de Gewebe gibt se de Histologie o, mid'n Bau vo de Zälln de Cytologie. Wia des Gonze funktioniat, des is des Fochgebiet vo da Physiologie. De schaut se o, wia da Stoffwechsl oabat, mit olle de chemischn Voageeng, wia zon beispü des Afnemma vo de Nährstoff aus'n Bodn oder de Photosyntese be de Pflonzn oda de Vadauong be de Viecha. Säbstvasteendle stölnt se e da Physiologie, Anatomie und so weida be de Pflonzn und Viecha gonz untaschiadleche Frogn, drum gibts donn aa a Pflonznphysiologie und Tierphysiologie etc.
De Lebewesn miassn se mid ondane Lebewesn vo eana eigena Oart und vo ondane Oartn und mid da abiotischn Umwält zrecht findn. Und wia se se do zrecht findnt und wia se se eana Umgebong zrecht richtnt - oda zgrund, des untasuacht de Ökologie.
Ois Zweig vo da Biologie gibts aa nu a Richtong, de se mid'n Vahoitn vo de Viecha bescheftegt, des is de Vahoitnsfoaschong oda Ethologie.




#Article 66: Augustiner-Bräu (244 words)


Augustiner-Bräu is de ejteste Brauerei vo Minga im Freistaat Bayern, de wo no existiat.

Seit 1294 hom um Minga rum scho de Augustiner Menche glebt. So um 1315 rum hams eana Kloster inna Stod fertig ghabt. Sicher is heitzdog, des de Menche scho seit 1328 Bier braut ham.

Heit firmiat de Brauerei ois Augustiner-Bräu Wagner KG. 51 % vo dena Unternehmensantei entfoin aufgrund ana testamentarischen Vafügung vo de letztn Onghearign vo da Wagner-Familie auf de gmoanitzige Edith-Haberland-Wagner-Stiftung. De weitan 49 % vatein si auf mehrare Kommanditisten, darunta da Münchna Unternehma Dr. Jannik Inselkammer.

Augustiner Bier is bsundas in Minga und drum rum sehr vabroadd. 2002 hot de Brauerei uma 850.000 Hektolita heagstejt. Augustiner wead außadem ar in Berlin immer beliabta und is in mehran Wirtschaften und Bars zum ham.
Mittlerwein sans scho seit a paar Jahr iba de Million Hektoliter driba ganga.

Augustiner braut insgsamt 8 unterschiedlich Biere:

Alkoholfreis und ähnliches Zeigs wead bei Augustiner net heagstellt.

S'Augustiner-Bräu gheat ana Stiftung, de an untanehmerischn Gewinn zua gmoanutzign Ferderung z Minga und in da Umgebung einsetzt.

Augustiner-Bräu is de oanzige Münchna Brauerei, de wo s Bier no in Euro-Glasfloschn vakafft. Es is aa s letzte Bier, wos zum Oktoberfest no in traditionejn Hoizfassln ongliefat wead.

S Augustiner-Bräu is nehman staatlichn Hofbräuhaus de letzte Brauerei z Minga, de wo unobhängig is und no ned vo an internationalen Konzern gschluckt worn is und is bsondas da boarischn Bierbraua-Tradition vabundn. Des wead aa vo vuin tradionsvabundanen Bierliabhoban gschätzt.




#Article 67: Eishockey (423 words)


Eishockey (gsprocha: Eishocke) is oana vo de schneystn Mannschaftssportartn vo da Weyd, wobei gleichzeitig sechs gega sechs Spiela (Eishackler) auf oana umara 60 Meta langa und 30 Meta broadn Eisflächn spuin. Des Spui gähd dreimoi zwanzg Minudn. So schney is des, wey ole Eishacker si mid Schlittschua odar Schraumndampfar (Natureis) auf'm Eis beweng.

De Zeit zähld blos, wenn gpuid werd, des hoasd, wenn da Schiri oabpfeifd, dann werd de Uahr okaldn. Ziel is es, de Scheibm (Puck) mit de Eishockeyschlägar ins genarisch Tor zum schiasn. Gwina duad der, der de meisdn Tore gschossn hod.

Sein Ursprung hod des Ganze z'Kanada. Duach de vuin Sää und Weia, de wos im Winta zuafrian, is Eishockey a Sport, der in Bayern a lange Tradition hod und in an Haufn Orte oft sogar no auf Natureis gspuid wead. Ja, desweng san fria fast blos boarische Mannschafdn deitscha Moasda woarn. Heid wearn de des, de am meisn Gead ham.

De obarschde Spuiklass nennt si Deitsche Eishockey-Liga (DEL). Do spuin fast koane Deitschn mear mid. Dann gibds do no de zwoade Bundesliga, de Obarliga, und dann kemma de Landesverbänd. In Bayern gibds de Bayernliga (oa Grubbm), Landeslign (zwoa Grubbm) und de Bezirkslingn (vier Grubbm).

In Bayern gibts sogor aa Mannschaftn, de wo in da DEL midschbuin, wey zum Beispui an ERC Inglstod oda d'Straubing Tigers. Seit heier spuit a no nach langem gezeder der EHC Minga in dea oberstn Klassn mit.

Oana vo de traditionsreichsten boarischen Eishackl-Vereine is da Eisclub Bad Tölz (ECT), gegründet 1928. De Däiza Buam ham 1962 und 1966 de Deitsche Moastaschaft in de Kurstadt ghoit. Momentan spuin s in da Bundeslige (zwoate Liga). De emotionalstn Duelle gibs ollawei gega n SC Riessersee (Garmisch) und gega de Starbulls Rosenheim. Im neien Stadion vo de Däiza, der Hacker-Pschorr Arena, ham guade 4000 Leit Blotz. S oide Stadion an der Peter-Freisl-Straß is letzts Joar obgrissn worn.

De Vereinsfarbn san gejb und schwarz. Da ECT hod in seina langjaarign Gschicht an ettla Nationalspiela aussabrocht. Der zur Zeit erfolgreichste is da Kathan Klausi (DEG). Oana vo de überragenden Spiela in de 90er war da Petr Taticek (Trikot-Numma 7), a Mords-Brackl vo Verteidiger mit an irrsinnigen Schlagschuss vo da Blauen. Oamoi hod a sogar an gegnerischn Wachdä d Fanghand damit brocha. Sei Bua, da Petr Taticek junior (tschechischer Abstammung) spuit in da NHL bei de Pittsburgh Penguins. Oa jungs Talent vo de Däizer, da Korbinian Holzer, is vor kurzem eascht vo de Toronto Maple Leafs gedraftet wordn. Mit vui Glück schafft er s vielleicht in de beste Eishockey-Liga vo da Wejd.




#Article 68: Hojadau (361 words)


De Hojadau (Holledau, Hollerdau, Hallertau) is a Kultualandschaft mittn in Bayern in de Regierungsbezirk Obabayern und Niedabayern. Vo de Landkroas Pfahofa, Freising, Kejham, Landshuat und Eichstätt gheat iberoi a Drum zur Hojadau. Aussnrum liang Inglstod, Kejham, Landshuat, Freising und Schromhausn. De ganze Flächn vo da Holledau hod rundummadum 2400 Quadratkilomedda.

De Hojadau is des gräßte Hopfaobaugebiet auf da Wejd, momentan (2006) baun 1251 Hopfabauan auf iba 14.000 Hektar an Hopfa o.

Das in dera Region Hopfa obaud werd, is seitm 8.Joarhundad belegt. De Ortschaftn Geisnfeld und Grindl bei Nandlstod beanspruchan olle zwoa, dass sie as Ursprungsgebiet vom Hopfaobau san. Bis zum Ofang vom 19. Joarhundad war de Gegnd um Spoit bei Niamberg as Hauptobaugebiet in Bayern. Erscht noch da Bauanbefreiung worn ab 1848 de Voraussetzungen dafia erfuid, dass in da Hojadau meara Hopfa obaud wead. Desweng is da Eadrog vo 1500 Zentna im Joar 1815 auf meara wia 75.000 Zentna im Joar 1865 gstieng. Seit 1912 is de Hojadau as gressde Hopfaobaugebiet auf da Wejd.

Damid si da broggde Hopfa lenga hoid, san de Droin auf so gnennde „Horden“, oda aa Reida zum Driggan on da Luft aufgschicht woan. Am End' vom 19. Joarhundad hod da Woinzacha Zimmara Max Eder a zwoasteggige Darr entwicklt. Da untn ogfeiade Ofa hod a Heizspiroin gwaarmd, de dann de om liegadn Droin drigged hod.

Bis zum Ofang vom 20. Joarhundad is a jäde oanzejne Rem an na Hoizstang naufg'wachsn. Kurz voam easchtn Wejdgriach san dann d'Hopfagoartn auf Drohtgrissda umgstejd woan und bis 1930 wor de Umstejung obgschlossn.

Um de Droina vo de Rem rozumgriang, san in Spitznzeitn fast 200.000 so gnennde Hopfazupfa aus de strukturschwachn Gebiete vo da Obapfoiz, ausm Boarischn Woid und am Donaumoos um Inglstod ind Hojadau kema. Wia dann in da Zeit vom Wirtschaftswachstum de Orbada rar woan han, hams ab de 50a Joa mechanische Zupfmaschinen eigfiad. De easchte Maschin is 1955 aus England importiat woan, spada hod dann de Firma Wolf z Geisnfejd Zupfmaschina baud. Seit 1967 werd da Hopfa komplett maschinell broggd.

Heidzudogs wead da Hopfa fast ausschliassli vo Familienbetriebm obaud. Blooss in da Wachstumsphasn zum Ausbutzn und dann beim Hopfazupfa wean no a boar Hejfa, moastns aus Osteiropa eigsetzt.




#Article 69: Brauchtum (236 words)


Brauchtum nennt ma de Gesamtheit vo Braich, de wo in am bschtimmtn Kuituakroas ausgibt wern. Brauchtum is woi in jeder Kuitua recht wichtig. Aa im boarischsprochign Raum is des a zentrals Thema, wenns drum geht, wia ma uns selba seng und wia ma vo da wejd gseng wern.

So mancha Brauch kennt koa Staatsgrenzn, sondan wead mea oda weniga identisch sowoi in Bayern ois aa in Östareich oda Sidtiroul gfeiat. Bsundas in de Oipn ham se soiche ibaregionaln Breich dahoitn.

As religiese Brauchtum spuit im boarischn Sprochraum a grouße Rojn. Ned wenig vo dene, meist katholischn, Braich ham ihre Wurzln in da vorchristlichn Zeid. De Neimischung vo oide heidnische Breich hod se in da Zeid vo da friahn Christianisierung ergemm, wo de Missioniare recht offn gengiwa da Integration vo oideigsessne Traditiona in de christlichn Festln warn. Manche scheinbar wejdlichn Breich ham wiederum ihr'n Ursprung in christliche Festln. Oft ham de Breich an deitlichn Bzuag zu da oa oda andan Fruchtboakeitssymbolik, wos ned vawundat, war doch freara da Ertrog aus da Landwiatschafd lemswichtig. Emfois a grouße Rojn spuit des Austreim vo beese (Natur)geista, de Mensch oda Viecha schodn kanntn.

Bei manche Breich foits schwaar, dass mas auf an bschtimmtn Monat festlegt. Fasching, Ostern und Pfingstn beispuisweis kennen vo Joa zu Joa a wengal varutschn. Andane Breich, wia de Unruahnocht, wern vo Gengd zu Gengd zwor auf desejbe Weis, aba an untaschiadliche Termine beganga.

Wiesn in Rosenheim (Herbstfest)




#Article 70: Leonhardi (332 words)


Leonhardi is a Wallfahrt zu Ehren vom Heiligen Leonhard. In de meist'n Fälle werd g'rittn oder auf Pferdl-Fuhrwerk g'fahrn. Des hod damit z'doa dass da Leonhard als Schutzheiliga fia d' Viacha verehrt werd. Einglich fia alle bäuerlich g'nutztn Viacha, aber fia'd Pferdl besonders. Nebnbei is a no da Schutzpatron fia de Gfanganen. Desweng is zum Beispui de Leonhardikapelln z'Däiz mit na Kettn verziert.

Ois Termin werd meist da Namenstag vom Leonhard g'nutzt, des is da 6.November. In manch'n Ort'n find't Leonhardi a am nächstn oder vorign Wochenend statt, in einigen Fäll'n a gans wann anders.

Leonhardi werd a Lehards oder Lenhardi g'nannt. Wega de damit verbundenen Festl, de trotz des traditionellen Hintergrunds se bei de junga Leid großer Beliebtheit dafrein werds a manchmoi LeonParty g'nannt.

Woi de gräste und bekannteste Lenhardi-Fahrt is de vo Däiz.
S' findt imma am 6. November statt, außer des is a Sonntag, dann werds auf'n Samstag vorvalegt. 
Nua 2011 is ausnahmsweis am Montag, oiso am 7. November.

Im Jahr 2005 war as 150. Jubiläum.

Reitn derfan nur Männa und Buam. Dafia san auf de Wang d'Madln und Fraun in da Mehrzoi.

De Wang miaßn eisnbereifte Radln hom und vo vier Ross zong werdn. An Kutsch-Bock gibts koan. Da Kutscher hockt auf'm Pferdl hinten links. Am hintern End vom Wang gibts an Stehplatz fian Brettl-Hupfa. Dea hoast so, wei a zum Fahrn auf'm Brettl steht und obihupfn muaß um de Bremsn zum bedina.

De Wang san zum Teil recht oid und san friara fia'd Landwirtschaft ois Transportmittl gnutzt wordn. Neiere Nachbauten miaßn in Däiz ana entsprechend traditionelln Bauweisn dasprecha. Fia den festlichen Anlass san d' Wang schee ogmoid und mit Bleame gschmückt. Genauso werdn d'Ross gschmückt, zum Beispui werdn ehna Bleame in d'Mähne gpflochtn.

Des Ganze is a guats Zsammwirkn vo an Haufn Leid. De verschiedenen Trachtnvereine ham d'Leid, de auf'm Wagn mitfahrn, iagand am Bauern ghearn d'Ross und wem anders da Wang. Manche vo de Wang wern a vo Brauerei-Ross vo de namhaften Brauerein aus Minga zong.




#Article 71: Red Hot Chili Peppers (264 words)


De Red Hot Chili Peppers san a Rockband aus Kalifornien.

Im Feba 1983 hom da Anthony Kiedis und da Michael „Flea“ Balzary bschlossn, dass a Band aufmochn. Mit de andern zwoa, dem Gitarristen Hillel Slovak und dem Schlogzeiger Jack Irons is dann a glei losganga.

De Band is schnell erfolgreich gwordn und hot bis 1988 3 Albn rausbracht. Donn is da Erfolg ober getrübt wordn wie da Hillel Slovak an aner Überdosis Heroin gstoabn is. Da Jack Irons hod de Band dann a verlassen weil a nirgends mitmacha wuit wo seine Freind sterm. In die Joahre danach homs immer wieder andere Gitarristen und Schlogzeiger ghobt, doch am längstn und a heit no John Frusciante und Chad Smith.

Der Woitweite Durchbruch woar 1991 mitm Oibum „Blood Sugar Sex Magik“.

Noch a Drogenkrise is am 7. Juni 1999 as Album Californication vaeffentlicht woan, des mit 10 Millionen vakafftn Exemplaren as Afoigreichste Album in da Banggschichtn is. Die Bekonntestn Liada san Otherside und Californication.

Im Mai 2006 is as Album Stadium Arcadium aschienen, des a an oite Afolge uknüpfn hot kinna. Die bekonntestn Liada san Dani California und Snow (Hey Oh).

Im August 2011 as bishea neieste Album I'm With You aschienen mit da Single The Adventures Of Rain Dance Maggie. A des hot in vüün Ländan die Chartspitzn arreicht.

Im Joar 2012 wean sie in die Rock and Roll Hall of Fame aufgnumma.

De Musi vo de Red Hot Chili Peppers kon ma als „Funk-Rock“ bezeichnen, weils a Mischung aus ebm Funk und Rock is, a wenn da Stil oft wechslt. G'nauso machens a Alternative Rock.




#Article 72: Fuaßboiregln (404 words)


Fuaßboi werd auf am rechteckadn Foid gspuit. Des Foid, moastn aus Rosn, ko oba a aus Sond oda Kunststoff sei, muass ebn und frei vo Hindanisse sei. De kuaz Seitn (Doarlinie) muass owei zwischn 45 und 90 Meta long sein. D'longe Seitn (Seitnlinie) muss owei zwischen 90 und 120 Meta hom.

De meistn Plätz san oba 68 auf 105 Meta und bei monche Eiropapokale muass des a so sei.

Makieat werd des mi Linien aus Koik oda Foab (de deaf oba a neit broata sei wia zwejf Zantimeta).

Es gibt aufm Foid no mehra Linien ois de Seitn- und Doalinien. Es gibt de Middllinie, di des Foid in d'Mittn teilt. In da Middn is da Punkt, von dem aus ogstoßn wead. Um den Punkt is a Kreis (Radius 9,15 Meta), in dem beim Ostoß nua zwoa Spuija von dera Monschoft stenga deafa, de a an Ostoß hod. Nohad gibts no de Straufraumlinie, de 16 Meta vom Diarl weg is (kurz: da 16er oda da Straufraum).

S'Diarl muass 2,44 Meta houch sei und 7,32 broat.

Da Boi muaß a Kuglfoam hom und zwischn 68 und 72 Zantimedda im Umfong hom. Da Boi ist entweder aus am Leder oda am Kunststoff.

Des is wenn a Spuia vo ra Mannschaft da letzte Mo zwischn am Dierl (Tor) und am gegnerischen Dierlmo (Torwart) is und koa Obweaspuia mehr dazwischen städ. Wenn iatz der Stürma den Boi griagt, wedelt da Schiri-Assi (Schiedsrichter-Assistent) mid seiner Fahna umanand und zoagt a Abseits o. Es kenna a zwoa andre Spuia vo der vadeidigenden Mannschaft zwischam voadeaschtn vo de Ogreifa und am Dierl steha. Des hoaßt, es muass net da Dierlmo dazua ghean. S'Abseits greift oba eascht ob da Middllinie.

A Passives Abseits is', wenn a Stürma im Abseits sted, der oba nix mim Spuizug zum doa hod. Des is donn a kaa Regüvastoß ned.

An Freistoß gibts oiwei, wenn a Mannschaft si ned on de Regln hoit. Es gibt dreierlei Oatn von Freistäss:

Bei am indirekten Freistoß deaf da Boi ned glei aufs Dierl gschossn wean, sondan es muas den Boi vorhean no oana berüan. An indirekten Freistoß pfeift da Schiri, wenn de Regelvaletzung ned so wuid woa.

Bei am direktn Freistoß deaf sofoad aufs Diarl gschossn wean.

An Oifmeta pfeift ma, wenn a Foul im Strofraum passiad. Da derf da da Spuia gonz alloa den Boi vum Oifmetapunkt aus ins Diarl schiaßn. Da oanzige, dea eam hindan deaf, is da Diarlmo.




#Article 73: Mathematik (141 words)


De Mathematik (boarisch Mathäs) is a Wissenschaft, de wo si mit abstraktn Struktuan bschäftigd, auf dene ma mid weng Axiome (ois wo ogsenge Totsachan) iba logische Regln mehra Ergebniss obgleit wean kenan.
Insbesondere aus da Geometrie aiso da Konstruktion vo Figuan und am Rechna mid natialiche Zoin gehd de heidige Mathematik fiara.

Ob jetz de Mathematik za de Geisteswissnschoftn oder za de Natuawissnschoftn khead is umstrittn. Se hod oanaseits scho Ibaschneidunga mid da Philosophie (bsondas Logik), außadem bschreibts de Natua hechstns ganz abstrakt.
Andaraseits iss Grundlog fia olle andan Naturwissenschoftn. A Indiz is aa, dass s in da Universität imma bei de Naturwissnschaftn ogsiedld is.

Wichtige Teibereiche vo da Mathematik, de wo si natialich stoark ibaschnein, han:

Friara hod ma no ned a so streng unterschiedn, drum kannt ma manche vo dera Listn a ois Physika, Astronomen oda ois Philosophn bezeichna.




#Article 74: Die Simpsons (232 words)


Die Simpsons (originoi: The Simpsons) is a sear bekonnte omerikonische Fernsehserie.
Or Morknzeichn fo dera Serie is dos de Figurn a gaibe Hautforb hom.

De Sendung draht si um de Famij Simpson aus da fiktivn amerikonischn Stod Springfield.

Bei de Simpsons werd hauptsächlich des oitägliche Lem in Amerika dorgstellt und auf die Schnippn gnomma.

Da Matt hot an Nam Springfield deswegn gnumma wei des oana vo de heifigstn Oatsnam in de USA is. Außadem soi d'Stod a typisch amerikanische Gloastod zoagn. Hinweis zua an möglichn realen Standoat wean extra widasprüchlich gmocht, damid des übaoi in de USA sei ko.

Die Simpsons laffa scho seit 20 Joahr und a End is no ned in Sicht. Mittlawei hot de Sendung Kuitstatus in Amerika und in vui ondan Länder, aa Deitschlaund. In Amerika hot de Sendung aa an Eifluss auf de Kuitur gnomman. Homers berühmds D'oh! (Neinn!) is sogoa in Oxford English Dictionary aufgnumma wuan.

Die Simpsons hamd außadem no gwonna:

Listn vo de Synchronsprechar:

S = Staffe

In Amerika laffa die Simpsons wechentli om Sunndog-Obnd afm Senda FOX.

In Deitschlaund kema jedn Dog zwoa Foign, ob 18:10 af ProSieben.

In Östareich gibts am ORF oans jedn Wochadog zwoa Foign, um 17.55 und um 18.20.

In da Schweiz laffa de Simpsons ufm Kanal 3+

Außadem gibs an Fuim, dea wo im Juli 2007 in de Kinos kema is. Etzad issa af DVD und Blu-Ray aussakumma.




#Article 75: Brezn (153 words)


A Brezn is a typisches boarisches Laugngebäck und wead vom Beck aus am Doag aus Woaz, Geam, Wossa und Soiz gmocht. Voam Bocha kimt de Brezn no in a Laung und griagt omdrauf no a groubs Soiz.

Brezn isst ma za de Weißwiascht, zan Lebakaas, zua Broudzeid oda oafoch grod ois Budanbrezn.

De Brezn is seit Ofang vom 14. Joarhundat bis heit as Zumftzoachn vo de Begga.

Brezn kimmt vom oidhochdeitsch brezitella und dees hod sein' remischn Uasprung in  las brachiatellium (Ermal). De Brezn symbolisiat oisdann de Eaml, wo zan Betn vua da Brust vaschrenkt wean.
Da eigandliche Uasprung ist des oidgriechische Wort füa Arm: ό βραχίων, ονος. Des l im Suffix vo brachial is blos do, weil 's an Umweg iwas Franzesische gnomma hod. Brezel is deszweng nia und nimma richdig, sondan imma foisch. Allahegstns kannt ma a gloane Brezn ois Brezerl bezeichna, analog zumReserl mi'm Beserl ois a'ra bekanntn boarischn Versal-Sammlung.




#Article 76: Hallein (250 words)


Hallein is a Stod an Bundeslaund Soizburg in Östareich. Sie is de zwoatgreessde Stod an Soizburga Laund und aso eppan zen Kilomeeter an Sidn vo da Laundeshaptstod. Sie is aa d' Bezirkshaptstod vam Hallein (Tennengau).

Da Naum Hallein kimmb vam oidhoudeitschen * hal(a)- und da Vakleanerrungsform „-lin“ (Neichoudeitsch „-lein“). Launge Zeid is ma vohra kejtischen Wurzel *hal- ‚Salz‘ asgaunger. Nochdems netta an Inselkejitischen a Umwaundlung vo s' auf 'h' gem hod, is ma heidzdog wiader vo derer Theorie mim kejtischen Ursprung okemmer. Weiders deitt de Betonung vo da easchten Sijm aa dodrauf hih, daas da Naum aus'm Germanischen herkimmb.

A' da Stod is aa schoh za da Zeid vo d' Kejten Soiz oobaud worn. As derer Zeid hod maraa vie oide Socher gfunden. Zweng dem gibs sogor a oagens Kejtenmuseum z' Hallein. Aa noh seer bekaunnt is de Brauerei an Stodtei Koidenhausen. Ausserdem hod z' Hallein laung da Gruawer Fraunz Xaaver gwont, des is da Komponist vam Weihnichtsliadel Stije Nocht, Heilige Nocht, der glei neem da Kirch a' da Oidstod begroom is.

An Joar 1891 hod Hallein schoh 12.783 Leit ghob, an Joar 2001 bei da Voikszejung sands daunn schoh 18.399 gwen. Hallein woxt oiso schnejer wias restliche Bundeslaund. Bsundeascht ad 1970er Joar sand an Haffer Leit voh da Tyrkei und vam ehemoling Jugoslawien in d' Stod kemmer, weis z' Hallein an Haffer Industrie gibb und dozmois Orweiter a' derer gfejd haum. Da Ausländerauhtei a' da Stod betrogg dessweng heidzdog aso eppa 20 Prozent.

Hallein bstäht as d' foigernden Katastroigmoana:




#Article 77: Schariwari (242 words)


A Schariwari (aa Charivari) is a Schmuckkettn, de uaspringli nua vo de Mannsbuida zua Ledahosn trogn worn is. De Kettn is meist aus Suiba und dro henga oft Minzn, Grandeln undsoweida. Inzwischn trogn a Deandl und Weibaleit a Schwariwari zua Tracht. De Schmuckkettn is moast aus massivm Suiba oda sejtana vasuibat und dro henga Berlockn (Edlstoana, Gejdstickln (Minzn, Medaillen), Hornscheim (Grandeln), Kimmara (vakimmate Hirsch- oda Rehgweih), Viechpfotn, Daxbort, Zehnd vo jogdborn Viechan undsoweida.

Traditionej weads vo Monna am Hosntial vo da Ledahosn trogn. S Scharivari deant ois Schmuck oda ois Talisman fia a eafoigreiche Jogd und wor fia de Bauan a wertvois Statussymbol. Woarscheinle is s Schariwari aus ana Uhrnkettn entstandn, de wo am Knopfloch vo da Trochtnwestn festgmocht wor und wo vo Zeit za Zeit mid vaschiedanan Trophejn droghengt worn san. A Schariwari hod ma ned kaffa kina, sondan hextns vaschenga, s is vo Generation za Generation vaeabt worn. S gibt uaoide Schariwaris, wo an Wert vo iwa 10.000 € ham.

De Schariwaris san zua Zeit wieda in Mode kema und wead vo imma mea Trochtlan in ganz Bayern und driwa ausse eigfiat und wiedabelebt.

Dees Wort is in napoleonischa Zeit in an boarischn Sprochraum kema. Es kimmt iwa s provenzalisch-franzesische charivari ausm middllateinischen: caribaria = Duacheinanda, vom griachisch karābaría = Kopfschmerz, Varucktheit, Kotznmusi. Im Boarischn hods nem Schmuckkettn friara aa no Kotznmusi bedeidd.

Aus Kiachseeon bei Minga kimmt a Folkrockband de in Mundart singt und de se a Schariwari nennt.




#Article 78: Gwand (232 words)


Gwand oda Gwanda is da Sammebegriff fia olle Stoffe, wo in Keapa vom Menschn eng eihhuin und eam ois Schutz und Ausdrucksmiddl deana.

Da Sinn vo dem Gwand is zum oan da Schutz:

voa da Hitzn zum abkuin und voa de stoarkn Sunnastroin
voa da Käidn, doß ma ned dafreat

wens Gwand aus am Stoff gmacht is durch den ma net durchschaung ko und vo dem duach de Mode no ebbs iwabliem, is, dann schitzts vor neigiarige Blick. Des is guad zwengs da Scham.

a Gwand des aus am festn Stoff is, des schitzt ned nua voa da Witterung sondan a voa grebare Valetzunga. So hom de oidn Rittasleidt eana Gwand aus Eisn und Leda gmocht. In da Orwadswejd gibts a Reih vo Spezialgwanda, wia zum Beispui bei da Feiaweah oda beim Militea.

Gwand des an bstimmtn Zweck dafuin soi owa ned umbedingt zum onlegn gmocht is, so z.B. as Socktiachl

Zum andan, daß ma gwisse Gruppn ausanandahoitn ko, de se gean ausanandahoidn lossn woin.

Und ledztlich hods an gewissn Lustfaktor, wo ba da Mode in Vordagrund tritt.

Gwand kennt ma so eihtein:

Im Prinzip wead a Gwand heidzdog aus am jedn Materiai gmacht, des se in Fasan spinna und draus a Stoff webn lasst oda des ois soichs scho dafüa geigned is, heagstejd.

Doi spuit hauptsächle da Vawendungszwegg, de Hoitbarkeid und da Preis a Roin.
Huptmaterialen aus dene Gwand gmacht wead:




#Article 79: Geisenfeld (182 words)


Geisenfeld is a Stod im obaboarischn Landkroas Pfahofa an da Uim.
Vo de oidn Leid weads a Zignagger gennt.

Geisenfeld ligt in da Hojadau. De nächste Groasstod is Inglstod, uma 20 km weg.

Nachbarn vo Geisenfeld san Ernsgon, Moiburg, Maching, Minsminsta, Reichertshofa, Rohrbo, Vohbuag an da Doana und Woiza.

De Geisenfelder Ortstei san:

Des Geisenfelder Wappm stammt wahrscheinle vom oidn Kloster ob. Es zoagt an weißn Zickzack-Boikn im roaden Feld.
Im easchtn Viertel vom vorign Joarhundad homms de Farbn oba na umdrad: rouda Bloickan auf silberm Grund. Da Magistrat untam Burgamoasta Done Stephan hod des nachad a Minga gschickt. As Ministerium hod nachad 1818 beschlossn, dass iaz des Woppn vo Geisnfeid an roudn Boickan aufm suiban Feidl hod. De Geisnfeida Regierung bringds oba ned fertig, dasses a a so machan. De nemman liaba de oide (vakeade) Fassung her.

Der Geisenfelder Gmoarat besteht aus 24 Stodräten und an Burgamoasta.
Bei da letztn Wahl am 16. Meaz 2014 ham de Geisenfelder a so gweiht:

  

Grund- und Hauptschui, Statliche Realschui, Ferderschui, Volkshochschui, Musikschui, vier Kindergartn vo da Stod, a katholischer Kindergartn und a neimoderna Kinderhort




#Article 80: TSV 1860 Minga (283 words)


Da TSV 1860 Minga (amtli: Turn- und Sportverein München von 1860 e.V.), kuaz Sechzga, 1860 oda de Löwn is a Fuaßboivaein, der wo in da Greawoida Strass in Minga dahoam is. De oan Mingara song, des is da oanzig wohre Varein af da Wejd, ibahapts; de andan song, dass des da FC Bauern Minga is. In da Fuaßboi-Bundesliga Saison 2016/17 is da Varein nach viel Jahr in da 2. Fuaßboi-Bundesliga abgstiegen. Da die 1860er die Lizenz für de 3. Fuaßboi-Bundesliga net bekommen habn, kunntatn's zukünftig nu ane bis zwa Ligen weiter drunta im Amateur-Fuaßboi spuin, z. B. in da bayerischen Regionalliga.

Obwoi dea Varein in easchta Linie ois Fuaßboivarein gesengt wead, hod aa vui andane Obteilunga.

Grindt woan is da Varein am 17. Mai 1860. Eascht am 25. Aprui 1899 is de berihmte Fuaßboi-Obteilung dazua kemma. As Vareinsviech is da Lewe. De offizielln Vareinsfobm san grea und goid. D' Fuaßbolla han aba irgendwann, zwengs de Wittelsbacha, amoi auf weiß und blau kemma, zwengs dem wean de moast ois de Vareinsforbm heagnomma.

Aussa de Fuaßbolla gibts no: de Baskebolla, de Kraxla, de Boxa, de Faustbolla, de wo Kegeln, de Leichtadledn, Ringa, de Schi- und de Radl-Foara (in dera Obteilung konst aa Inlinern und Goifn), de Tennis-Spuia, de Turna und de Wossaspoadla. Nachad gibts no a Obteilung, de hoaßt »Freizeit«  und oane fia de Senioan.

Des is de bekannteste Obteilung vo de Sechzga. Momentan spuins in da Drittn Liga. Da Traina is zua Zeit da Daniel Bierofka.

De Sechzga spuin momentan im Grünwoider Stadion. Des is scho wos bsondas, wei des is d Hoamat vo d Sechzga Fans. 

Stand: 14. Feba 2018

Fia an Beitrog vo oa moi 1860,- Euro ko ma lebmslang Vareinsmitglied wean.




#Article 81: Kraxln (218 words)


Beim Kraxln ko ma grundsätzlich zwoa Oatn vo untaschein: as richtige Kraxln auf de Wänd (hochdeitsch: Klettern), und as Beagsteing (hochdeitsch: Bergwandern). Kraxln ko ma zum Spass machn, oda ois a spoadliche Herausforderung.

Beim Beagsteing braucht ma nur gscheide Schua, an Rucksack, gnuag warms Gwand fois as Weda umschlogt, gnua zum Dringa fois ma recht schwitzt und wann ma mog aa no an Stock und a Brotzeit. Ma ko aa auf ra Hittn eikehrn, fois oane aufm Weg liagt und bewiatschaft' is.

Fias echte Kraxln braucht ma no an Hoim, an guadn Kraxlgiadl,a boar Seil, a boa Exn (kuaz fia: Expressschlinga), a boar Karabina, vielleicht an Hammer und an Haufa mehr, jenachdem, wo ma unterwegs is, und obs iba d Nocht geht, und obs a Zwoadausnda is, oda a Ochtdausenda.

Beagsteing und Kraxln is ned umalich. De Hauptgründ fia tödliche Unfäll san Stolpan, Ausrutschn und Absturz (64%), Übalastung und Erschöpfung (21%) und da Rest teilt se auf in Orientierungsvalust, Stoa- und Blitzschlog, Hitzn und Kejtn oda Laan. Dodabei san tödliche Unfäll grod beim scheinbar umalichn Beagwandan häufig. Seitna passiad bei richtige Hochtourn oda beim Sportkraxln wos, wos jo meistns vo erfahrne Kraxla mit guada Ausristung oganga wead.

Kraxln und Beagsteing ko ma ibaroi in de Oipn, und aa in manche Middlgebirg. Natialich gebts bsundas scheene oda bekannte Beag.




#Article 82: Schofkopf (545 words)


Schofkopf oda Schafkopf is a boarischs Kartnspui füa vier Leit. Gspuid werd entweda mit 32 Kartn oda aba a nur mit 24 Kartn (Kurzer ohne 7er und 8er). Da Kurze wird meistns bei Turniere gspuit.
Es gibt a no des Solern, des wia da Kuaze a mit 24 Kartn gspuit wird. Solern dan 3 Leit (je 8 Kartn). 
Und freile ko ma sei Spui blos mid Kartn mid de boarischn Buiddl spuin. Des Gschbei hoast desweng aso, weils fria af Fassl (Schaffe) gschbeit woan is.

De Regln san ziemlich komplex. De wichtigsdn san:

Gwunna hom de/dea Schbiela, de/dea als easde/easda 61 Augn als Schbiela und 60 Punkte als Gegna hot. Zeid wiad aso:

Es gibt a no Schneida, des hoasd, das ma als Schbiela unda 31 Augn und als Gegna unda 30 Aung hod (wenn ma um Geit schbuit, kosts dann mera).

Wenn iaz oana moant, dasa bessere Koadn als da Schbiela hot, dann konna Kontra gem, wos bedeit, das da Voliera des Dobede zeun muas. Oft wead des mid Spritzn ogsogt. Da Schbiela konn dann, wenn ea moant, ea hot drozdem bessere Koadn, konna Re (Spritzn retour) gem, des is a Voviafachung des Preises. Des kann dan gschdeigat wean bis zu Messa (Kontra, Re, Hiasch, Sub, Resub, Messa), wos dann a Vovirasechzgfachung (64) is. Wann des vorm Spui ned genau ausgmacht werd, wia weid ma des geh lasst kummts hejfig zu Stredarein üwa d Regln.

De oanzelnen Gschbeia, wo ma schbein ko, sann da Reih noch:

Wenn oana also an Bedl schbeit, kon des vo am Sau-Gschbei übadrumpft wean, und dann wiad des Sau-Gschbei gschbeit, des Sau-Gschbei ko vom Wenz übadrumpft wean und so weida.

Zeascht muaß gmischt wen, dea rechts vom Geber muaß obhem, ohne de Koadn ozuschaun, dann gibt da Geber jädm ocht Koadn (zwoa mal vier). Dann deaf dea links song, oba schbeit, wenn ea net schbeit, sogda weida, dann is dea Nexde dro. Wenn koana schbeit, wiad zammagwoafa und da Nexde gibt. Schbeit oba oana, muaßa zeascht song I schbei, und wenn a jäda sogt, dasa schbein deaf, konna sei Gschbei osong (Bedl, Sau-Gschbei, ...). Wenn oba a ondara a sogt, ea schbeit, wiad des häare Gschbei gschbeit. Dann schbeit dea links vom Geba de easchde Koadn aus, dann sei linga Nachba und so weida.

Es is imma Foapflicht (Oba und Unda zein bei am Sau-Gschbei als Heaz und bei am Solo als de Foa, wo ogsogt is). Oba schdicht Unda (Aussa beim Wenz), Sau schdicht 10, dann da Kine, dann da 9, dann da 8, dann da 7. Ausname bei am Wenz, dann muaß a Unda zuagem wean, wenn dea als easchtz ausgschbeit woan is, ausgschbeit wean, sunst de ausgschbeide Foa (a bei Oba, da dea beim Wenz hindam Kine is). Des gleiche geit fian Geia, nua mit de Oba als hegsde Koadn und de Unda san hindam Kine.

Beim Solern gibts koi Sau-gspuier, sondern blos Solo (daher da Nam) und Wenz (ggf. Farbwenz, Geier und Farbgeier)). Es spuit also immer Oaner gega Zwoa. Damit ned so oft zammagworfa wiad kann ausgmocht wern, dass der wo an Oidn (Oichl-Oba) hod spuin muas.

Weas ameu seng mechat, wia des Gschbei genau fungtioniat, dea muß nua ameu ins Wiatshaus gäh. Am 24. Okdober 2006 hams an neia Weldrekord im Dauaschafkopfa aufgstoid.




#Article 83: Däiz (237 words)


Däiz (amtli: Bad Tölz), aa Deiz is de Kreisstod vom Landkroas Bad Däiz-Woifradshausn in Obabayern.

Däiz liegt an da Isar am nerdlichn Rand vo de Oipn. Noch Minga sans fufzg Kilometa, d' Grenz nach Östareich is a ned weida.
Vo Däiz ko ma scho recht weit ins Karwendl-Gebirg nei schaung.

Umadum gibt's

D' easchtn Siedlunga auf'm heitign Stodgebiet san an am wichtign Vakeasknotnpunkt grindt worn. Zum oana san friara Warn vo Italien iaba d'Oipn und dann auf Flößn auf da Isar transportiert worn. Diese Süid-Nord-Vabindung wurd vo da Soiz-Straß kreizt. De hod vom Soizburgarischn im Ostn zum Bodnsee im Westn gfiad.
Im Joar 1160 is Däiz as easchte moi in na Urkundn dawähnt woan. Da hods Tolnze ghoaßn. Spada is a ois Tolenz in'd Biacha eiganga.

Seid 1906 hod da Ort as Stodrecht.

Wenns'd heid jemand vo Däiz was vazäihst, dann kriagst meistns zum hean:

's Alpamare is a groß Erlebnis-Bad mit Rutsch'n und so am Zeig.
Da 'Bulle von Tölz' is a Krimi-Serie mit'm Ottfried Fischer.

A recht groß jährlichs Ereignis is Lehards.

A wichtige Sehnswiadigkeit is'd Marktstraß mit ihre aufwendig bemaldn Heisa. Des nennd si Lüftlmalerei. Des weidan d' Stadtpfarrkirch. Bei Touristn is a da Kalvarienberg zwecks da Aussicht, da Lenhardi-Kapelln und da Heilig-Kreuz-Kirch beliabt. D' Heilig-Kreuz-Kirch kennt ma in Däiz einglich nur als Kalvarienberg-Kirch.

Da EC Bad Tölz is oana vo di ötastn Eishockey-Klubs im Lond. Momentan spuin die Buam in da drittn Liga.




#Article 84: Feiaweah (431 words)


De Feiaweah (monchmoi aa: Pfeiaweah) is a Huifsorganisazion, de wo de Afgob hod, bei Brand, Unfoi, Iwaschwemmung und andan Katastrophn Huif z leisdn; d. h. Menschn, Viecha und Sochn z rettn, z schizn und z beagn. Haptafgob is owa es Rettn.

Wei in de lezdn Joarzehntn de Zoih vo de Bränd stoak zruckgonga is, iwanimmd de Feiaweah imma stäaka Afgom, de wo iwas traditioneje Brandleschn aussegenga.

Domid de Feiaweah schnej kimmd, gibds Notruafnumman: 112 in Bayern (und Deitschland) , 122 in Östareich, 115 in Sidtiroul.

Es gibd in Bayern siem Beruafsfeiaweahn (BF): in Augschburg, in Fiath, in Inglstod, in Minga, in Niamberg, in Rengschburg und in Wiazburg. Beruafsfeiaweahla zum sei hoasd, doss ma, im Gengsoz zua Freiwillign Feiaweah, fia sein Dienst zoid wead und a Beamta is. Nadiale hod jeda Beruafsfeiaweahla a spezieje Ausbuidung und muass seine Afgom voi und gaonz beherrschn. A Beruafsfeiaweah hod a bstimmds Eihsozgebiet und muass ba gressane Unglick mid ausrucka.

In Östareich gibds sechs Beruafsfeiaweahn: in Graz, Innschbruck, Klognfuat, Linz, Soizburg und z'Wean.

De moasdn Feiaweahn san de Freiwijing Feiaweahn (FF). Ind Freiwijige Feiaweahn ko eigndli jeda eitredn, dea ba Hochwossa, Vakeahsunfäj oda Brand ned nua zuaschaung wui, sondan gonz voan mid dobei sei und midhejfa mechad.

Duach reglmässigs Uim is de Eihsozbereidschoft jedazeid gweahleisdd. As Kenna vo da aktivn Monnschoft wead in da Regl olle zwoa Joar duach Leistungspriafunga fesdgstejd.

Wenn in oana Gmoa zweng Freiwijige zamkemma, donn muass da Buagamoasta a Pflichtfeiaweah (PF) ausruafa. Do miassn donn olle Leit vo 18 bis 60 midmocha. 
Gregld is des in Bayern im Bayrischn Feiaweahg'sez.

Domid owa da Foatbstond vo a Freiwijing Feiaweah gsichad is, hod ma de Jugndfeiaweah (JF) eihgfiahd. Duach vaschiedne Werbeakziona ko ma Jugndliche fia'd FF gwinna. In da Jugndfeiaweah wean de Jugndlichn (moasd vo zwejf bis 18) vom Jugndwart, midm Zui, eanare Midmenschn in Notlong hejfa z kenna, ausbuidd. Duach de reglmässing Ausbuidunga und Uibunga sans optimoi draf voabreidd.

Rund 7500 Jugndliche in uma 660 Jugndgruppm vo de Freiwijing Feiaweahn in Bayern wean do af a sinnvoie Afgob mid Peaspektivn voabreidd. De Jugndlichn san in a Gemoschoft eihbundn, in dea wo Teamgeist, Kamaradschoft und Vaantwoatungsbewussdsei gfrogd san.

In Östareich gibds de Feiaweahjugnd. Im Gengsoz zua deitschn Jugndfeiaweah is de Feiaweahjugnd(-gruppe) koa eingne Organisazion, sondan a Tei/Gruppn vo da Feiaweah. Bis voa a poar Joar hod ma eascht ob zwejfe zua Feiaweahjugnd geh kenna, iazd is ma vo zehn bis 15 (in monchn Bundesländan 16) dobei und tritt nocha zu de Aktivn iware.

Domid donn no a weng a meah Schwung ins Jugndfeiaweahlem kimmd, ko ma bei vaschiedne Wettkämpf, kloanare Wissenstests und Leistungspriafunga midmocha.




#Article 85: Weißbia (335 words)


Weißbia is a obagärigs Bia des zum easchtn moi um 1520 a Braua aus Niedabayern braut ham soi. In Niedabayern sejm und in da Owerpfoiz hoaßts Weizn und außahoib vo Bayern songs Weizenbier oda Hefebier oda nua Hefe
dazua.

Weißbia hod a Stammwiaz vo 11 bis 14 Prozent, dees gibt an Oikohoi-Ghoid vo 5 bis 6 Prozent. In da Stoakbiazeit gibts a wejche mit 20 Prozent Stammwiaz.

Heit z´dog trinkt ma fast nua no Hefeweißbia, des g´filtate Kristoiweißbia gibt´s fast goa nimma. Damit hot sie a dea vo vui ois Unsittn o'gsengne Brauch aufg´heat, a Reiskeandl zwengs am Schaum ins Glasl z´schmeißn.

Mit Weißbiaglasn soit ma um Gotts Wülln unten ostossn. Des kimmt davo weil friara de Weißbiaglasln im Gegnsatz zu de Maßkriag weid ned so stabil gmacht warn, und a Ostossn mitn oban Rand vom Glasl leicht dazu gfiad hod, das as Glasl brocha is. Da massive Fuaß vo de Weißbiaglasln hoitt vui mehra aus, deswegn soi ma mid dem ostessn. Da derbe Drinkspruuch dazu hoaßt Weiba und Weißbia stoßt ma untn oo.

As dringa von am Weißbia ausm Flaschl is a bsundane Kunst, aba a unvagleichlicha Gnuss. Oa Brauarei hod des ois a Moaktluckn entdeckt und biet a Flaschnweißbia o, des aba weniga Koinsaire enthoit.

S gibt aa an Haffa Mischdrangln, wo nem Woaznbia moast a Krachal enthoidn. A kloane Auswoi:

Inzwischn gibts a imma mea featige Woaznbiamischdrangln.

Dazua gibts aa a alkohoifreis Woaznbia sowia oans mit redziatn Alkohoighoit.

Woaznbia is scho umarah 3000 Joar z Babylon und Egyptn gmocht worn. In Eiropa is de Brautechnik mit Woazn im 16. Jh. vo Behmen noch Bayern kemma. Scho 1520 soi a niedabayerischa Brauer Weissbier heagstejt hom.

In Deitschland gibts heit s Woaznbia iwaroi z kaffa. S existian owa Regiona, wos afgrund vo da Gschicht meara vabroadd is. Dazu ghean Oidbayern, wos zwegn da Tradition a grosse Bandbroadn vo Woaznbiasortn gibt, wo teiweis nua a regionale Bedeitung ham, sowia z Berlin mit seina „Berlina Weiße“. In Owaestareich und Soizburg gibts sechs Brauarein, wo Woaznbia braun.




#Article 86: Santana Motors (338 words)


Santana Motors is a Gländfohrzeigheastella in Linares, Provinz Jaen in Spanien.

Aigntlich 1955 mitm Nama Metalúrgica de Santa Ana gründt woan fia an Bau vo Landmaschina, hod se d'Fabrik 1956 zu am Lizenzheastella vom Gländewogn Land Rover gwandld. Da Santana woar da oanzige Lizenzbau vom Land Rover. A wichtig, da Santana is ohne Zulieferung vo Deile ausm Stammweak aus England gfertigd woan.
Santana hod a diverse Modelle heagstejd un woar bei Bauan un Viehzichta gonz gean gseng, ned nua in Spanien.
Ma ko heid no aussahoib vo Spanien vaschiedane Land Rover Santana foarn seng (z. B. Marokko oder Algerien).

Da Land Rover-Freind mid an schmolan Geidbaitl wead bei Santana ned üwan Disch zong, 2002 hod Santana a dotale Üwaoabeitung vom Defender ois an Santana Anibal oda an Santana PS-10 nausbrachd, dea is a hernach in groußen Mengn vom Spanischen Heer kaft woan.

Odribn wead da Anibal/PS-10 Euro II vo am Dieselmotor mid am Turbo Intercooler vo Iveco (8140.43P) mid a mechanischn Eispritzung, 2.800 cm³ aaf 4 Zylinder, 78 KW/106 PS bei 3.600 Upm, 180 Nm bei 1.800 Upm.

Da Anibal/PS-10 Euro III/Militar wead ebenfois vo am Dieselmotor mid am Turbo Intercooler Iveco (8140.43P) mid a Common Rail Eispritzung, 2.800 cm³ aaf 4 Zylinder, 92 KW/125 PS bei 3.300 U/min, 275 Nm bei 1.800 U/min.

Seid ned zu langa Zeid gibds a an Lizenznochbau vom Suzuki Vitara, an Santana 300/350. Da 300er is a 2-dieriga Wong mid vier Sitz, da 350er is a 4 Dierer mit 5 Sitz.

Odribn wead da Santana 300/350 vo am Common Rail Dieselmotor vom Typ DW10TD bei 1.997 cm³ (4 Zylinder). D'Leistung is 64 KW bei 4000 U/min, 160 Nm bei 1700 U/min.

Zum kaffan gibds zwoa, Lujo (Geidig) sowie Superlujo (Supergeidig). Die hom foigande Sachon eibaud:

Halogenliachd, Servolenkung, elektrische Fensterheber, Klimaolag, Fohra- sowie Beifohraairbag, Stoaschutz fias Liachd voan, Heck- sowia an Oirodatrieb, Vinylstoff bzogene Diarn, Alufeing (Bei Lujo kosd des wos extra).

Superlujo hod mehra Extras in Serie:

elektronische Klimaolagstairung, gformte Vinylstoff bzogene Diarn, Kotfligelverbraiterung sowia an Schweller in Wongfoob, Lederbzogenes Lenkradl, Alufeing.




#Article 87: Soifejdn am Stoanan Meea (369 words)


Soifejdn am Stoanan Meea  (iwaregionoi: Soiföin, amtli: Saalfelden am Steinernen Meer) is dia drittgreesst Stoud im Lond Soizburg in Estreich. Ausserdem iss da Zentroiorscht vam Pinzgauer Soiachtoi. In Soifejn wonand aso 16.400 Leit (Stond va 2016), oiso iss aa dia greesst Stoud an Pinzgau. Sejg is zwour scho oiwei aso gween, ower denneascht iss nid dia Hauptstoud vam Bezirk. Sejg is nemle Zej am See.

DE Saal Ach is da Hauptfluss vom Pinzgau:

Vom GAU der Ambi Sonten: ambi / 2,links / rechts Hauptfluss.

Ambi Sonten: verschliffen zu

bi sonntn: links/rechts beide Ufer Herrscher!

Sejg weidleiffegg Soifejner Becken liagg eibett zwischen:

Soifejdn liag an da sognonnten Soizburg-Tiroier-Boo und houd seid 1875 an oagan Boohof, der wous weeng dia groossen Grundreserven, ower aa weeng da Valoudemeglechkeit fian Magnesitbergbau in da Nouchbargmoa Hochfijzen, oiwei greesser und bedeitender wourn is. Dia Soizburg-Tiroier-Boo is dia oazeg innerestareichische Ost-West-Vabindung vam estareichischen Schijnenneetz. Ois sognonnte „Schnejzugsvabindung“ is da Boohof Soifejn bedeitend fian Personenvaker. Er is dessweeng aa d'Endstazion fia Bsuacher und va da Bevejkarung vo dia Nouchbargmoan Maria Oim und Loigom.

Aa wonn Soifejn an koaner innerestareichischen Schnejstroussenvabindung liag, kreizend se im Soifejdna Becken wichtige Ost-West- bzw. Nord-Sid-Vabindunga. Dia Stoud daglongg ma:

Soifejdn is somid mautfrei z'daglonga.

Vo Soifejdn aus houd ma aa an leichten Zuagong zu oie umliagerten Wintersportregionen wia:

Da Hauptfluss vam Soifejdna Becken is d'Soiach. De entspringg an hintern Glemmtoi und druchfliassts Becken in Nord-Syd-Richtung. In Ost-West-Richtung durchfliasst d'Urslau s Stodgebiet vo Soifejdn. Vo Westen dagiasstse d'Loigomer Aachen in d'Soiach. Obwoi Soifejdn vo vij hoche Berg umgem is, is dia Zoi vo d'Seitenbouch eher gring.

Da oazige See is da Riatzensee. Er is a kynstlech, in da Nouchkriagszeid vo d'Amerikaner oogleegga See, der heid im Summer ois Boudeoostoit und an Winter ois groosser Eislaaffbloutz gnytzt weascht.

Es gib insgsomt vij, ebnfois kynstlech ooglegge Teich an Soifejdna Becken. Dia deanan in easchter Linie da Fischerrei bzw. da Turismuswirschtschouft. Daweenansweascht is da Onglteich in Hoad oder dia Fischzucht in Kejbouch, in derer hoamische Bouchforejn, Soabling und Eschen zoung wernd.

 'schau aa unter: Woppmobbijdungen bei  und 

As Woppm va da Gmoa is: „In am goidanen Schijd an greanen Dreiberg, drei greane papieenliche Laabbaamer (Soiwoaden), va dem da mittlerne hecher is ois wia dia zwee eissern“.




#Article 88: Bia (280 words)


Bia oda Bier (nordboarisch: Bejer) is a Drangl, wo oikohoi- und koinseirehoiti is und duach Gearung duach Hefepuiz aus Wossa, Moiz und Hopfa braud wead. In Bia wos nit nochm Reinheidsgebod gbraut is, san weidane Zuatatn meglich: Obst, Kraidln und Gwiaz. Da Oikohoi-Ghoid liegt in Bayern und Östareich in da Regl zwischn 4,5 und 6 %. In Bayern wiad a Flaschn (0,5 Lita) a Hoibe gnannt.

Es gibt vaschiadne Artn, wia:

De Artn wiedarum untertoaln si in:

Am 23. April 1516 ham de Herzeg Wilhelm IV. und sei jingara Bruada da Ludwig X. z Inglstod as Reinheitsgebod eafundn, wo festlegt, wos im Brauvoagang eine deaf und wos ned und wias gmocht wern derf. Daduach wor Bia scho sehr fruah a Lebmsmiddl wo duach a Vaordnung in seina Rezeptur gschitzt worn is.

Des Reinheitsgebot vo anno 1516 vo Wilhelm IV.

Wann ma in da Wiadschaft a Bia bstejd, nacha meisdns a Hoibe (a Saidla in Nordboarischn), wos am hoibn Litta entspricht. Wann ma aba auf am Festl is, gibds in Bayern meisdns bloß Massn (Moussn in Nordboarischn), des is a ganza Litta. In gleanare Glasl ko mas oba scho á bstejn.

Aussadem gebts unzählie Variantn, wo Bia mid andane Trankln gmischt ausgschenkt wead. In Bayern hand des unta andam Radla, Näga oda Russ. In dem Bereich gebts dauand wos neichs, ob's exotische Zuatatn wia Tequila oda ausgfoine Kompositiona mit Koffein, Limettn, Energy-Drinks etc san. In Berlin, oba aa beispuisweis in Irland, griagt ma manchmoi a Bia mid am bicksiassn Fruchtsirup drinnad.

Bia ko ma oba neda blos dringa, es wead aa beim Kocha hergnumma, zum Beispui fia'n Obatzdn oda an Biadoag, in den ma Gmias, Obst oda Fiisch vorm Fritian eitaucht.




#Article 89: Pfahofa (360 words)


Pfahofa an da Uim (amtli: Pfaffenhofen a.d.Ilm), (hojadauarisch: Pfoofa a da Äjm; is de Kroasstod und greßte Stod im obaboarischn Landkroas, wo genauaso hoaßt.

Pfahofa liagt an da Uim im Hopfaland Hojadau, im Dreieck Minga, Inglstod und Augschburg.

Vui woas ma net vom ganz oidn Pfahofa. De Meazoi vo de Hoamatfoascha gengan davo aus, dass Menche im 8. Joahundat s Klosta Uimmünsta de Pfoffnhef (Pfaffenhöfe, s heitige Oidnstod, amtli Altenstadt) eigricht ham. In a Uakundn findd ma Pfahofa zan easchtn Moi im Joar 1140.

In de Zwoatn Wödkriag san vui Pfahofara gfoin oda vawundt woan oda wean vamisst. De Stod sejm is glimpfle davokumma.

De katholischen Pfarreien in Pfahofa und de Ortstei ghean zu drei Diezesen: Augschburg, Minga-Freising und Rengschburg.
De lutherische Pfarrei gibts seit 1897, seit 1925 hams a eigene Kiacha.

Von 1971 bis 1978 san kleanare Ortschaftn zu Pfahofa dazuakemma.

De gräßan Ortsteile san Affoitabo, Angkofa, Bachappa, Degabo, Ebastettn, Ehrnbeag, Eitnhofa, Fembo, Füahoizn, Gebeschbo, Gittenbo, Gundamsria, Heißmanning, Hoampatshofa, Kloareichatshofa, Kuglhof, Menzabo, Niedascheyean, Radlheef, Suizbo, Uttnhofa, Weihan, Woifsbeag und Woikersbo.

Da Pfahofara Stadtrat hot 30 Stadträt und an Buagamoasta.
Bei da letztn Wahl (2014) ham de Pfahofara a so gwêiht:

Vo da Stod Pfahofa an da Uim kimmt ma recht schnej nach Minga im Siden, Augschburg im Westen, Inglstod und Rengschburg im Norden und Landshuat im Osten. Ma foart am bestn iba de Autoboh A9 Minga-Niamberg, de A93 Minga-Rengschburg und de Bundesstraß B 13. Da Flughofn Minga Franz Josef Strauß is 45 km wegg.
 

Hipp Babynahrung (Noarungsmiddl- und Babykostheasteja), Daiichi Sankyo Europe GmbH (Pharma-Unternehmen), Panasonic Electric Works (Entwicklung und Produktion vo Relais), E.ON Bayern AG (Energievasorga), Müllerbräu, Brauhaus Pfaffenhofen (Urbanus-Biere), Kloadabiglheastja MAWA, eismann Tiefkühl-Heimservice GmbH (Tiafkuikost), Hecht Technologie (Olognbau fia de schittgutvaorbatende Industrie), Biomasse Heizkraftwerk GmbH, PerkinElmer Elcos GmbH (LED-Technik)

Entlang vom Gerolsbochtoi präsentiat da Kunstvarein Pfahofa Skuipturn aus Metoi, Stoa und Hoiz vo namhaftn Buidhauan aus Deitschland und vom benochboatn Ausland.

Insgsamt gibt in Pfahofa iwa 50 Spoatvareine vom Oipnvarein bis zua Wossawocht.

Olle siebm Joar fiat de Schäfflatanzgruppn vom MTV 1862 Pfahofa an traditionelln Zunfttanz af, dea wo bis ins Joar 1517 zruckgehd. Zan easchtn Moi isar 1930 z Pfahofa afgfiat woan. Des nexte Schäfflerjoar woa 2012.




#Article 90: Dogeszeidung (198 words)


A Dogesszeidung (dt.: Tageszeitung) is a meamojs wechantli, heit zmoast tägli vo Mondog bis Somsdog, eascheinands Medium, des a umfossende Brichteastattung biat unn si on a oijgmoans Publikum richt. S'existian woij mea oijs 100 vaschiadne Definitiona fian Begriff Dogeszeidung.

Dogeszeidunga wean noch eana Vabroadungsgebiat oijs Regionaizeidunga unn Iwaregionaizeidunga untaschien. A Sundaform vo da Dogeszeidung is de Boulevardzeidung. Fost olle Dogeszeidunga in Deitschland eascheinan mittlaweij aa ois Online-Ausgob, wo meamois am Dog aktualisiad wean. 
                

Voalaifa vo da Dogeszeidung woan de im oidn Rom tägli eascheinandn Nochrichtnbulletins, de Acta diurna.

De easchte Dogeszeidung vo da Neizeid is am 1. Juli 1650 in Leipzig easchienan. Zwoa Joar nochm End vom Dreißgjaarign Kriag hod da Leipziga Drucka unn Buachhändla Timotheus Ritzsch sei breits seit 1643 via Moij in da Woch eascheinande „Wöchentliche Zeitung“ in a Dogeszeidung umgwondlt. De neie „Einkommende Zeitungen“ is ob 1650 sechs Moij in da Woch easchienan. A jede Ausgomh hot aus via Seitn im Format vo eppan 13,5 moij 17 Zantimeta bstondn. De Aflog hod eppan 200 Exemplaa umfosst. Gsetzt woan san de „Einkommenden Zeitungen“ in Metoij-Lettan, druckt woan sans af a hejjzanan Druckapress vo da Hond.

De bundesweit vabroadtn, iabaregionai woagnummanen Dogeszeidunga vo Deitschland san z. B.:




#Article 91: St. Johann im Pongau (1994 words)


St. Johann im Pongau, oda aa Sainig Hons oda Saiger Hons (Deitsch: St. Johann im Pongau, Kurzform: St. Johann/Pg.) is a Stod mid za. 10.900 Aiwoner (2016), im Soizburga Lond und nem Bischofshofn d' grässt Stod vom Bezirk.

St. Johann lig im Soizachtoi zwischn Tennengebirg im Noadn und am Honggebirg im Ostn und am Haikoreck im Sidn.

St. Johann is in 10 Katastralgmoana auftoaet, de in da Stodgmoa ois aingane Vawoitungsoahait fungiarn. Da Stodoae Roaboch und Maschl sand de am schnöist woggsendn Katastralgmoana innerhoib vo St. Johann. Speziöi in Roaboch sand in d' 80er und 90er Joar zoiraiche Wonungsbläck, sowia in Maschl zoiraiche Oafamilien- und Rainhaiser aufbaut worn, desweng is d' Ortschoft Roaboch heid mi'm iwring Siadlungsgebit vo St. Johann zommgwoggsn. A waiderer woggsnder und grosser Ortstoae is d' Plankenau.

An da Pinzgauer Bundesstrossn sand Gewerwegebite entstondn de zua d' Katastralgmoana Roaboch und Oaädn ghärnd.

Waiders untergliadert se as Stodgebit no in waiderne kloanare Ortstoae, de moanstns mi'm bebaudn Wonungsgebit vabundn sand. Da Stodoae Oipmdorf, der zua da Katastralgmoa Plankenau ghert, is im Zug vo da turistischn Wichtigkait vo St. Johann in d' 1970er Joar aufbaut und zoiraiche Hotöis aus'm Bon gstompft worn. Vurher hods nur vaoazlt Bauernhäf gem. Haid bestet da Ortstoae fost zur da Gänzn aus Hotöis und fungiart ois Aitritspfortn ins Schigebit vo da Sportwöid Amadè; durch zwoa Gondlbetriwe und zoiraiche Schilift'.

Nochefoingd a Auflistung vo d' Katastralgmoana mid eanane Ortstoae:

 Aiwonerzoin lt. Statistik Austria 2001

A ois Nochbagmoa bezaichnate Gmoa, de ower nid direkt ans Gmoagebit vo St. Johann ogrenzt, is Schworzach im Pongau des durchs St. Vaitner Gmoagebit otrennt is.

Funde deitn auf a easchte Besiadelung vom Gebit in da Brossezeid (za. 200 v. Kr.) hi. Wärnd da Bauernkriag (1525/1526) hod se St. Johann auf d' Seitn vo d' Protestantn gstöid. Im Lauf vo de Kriag is da Ort vawiastt worn. Im Zug vo da Auswaisung vo d' Protestantn aus'm Erzbisdum Soizburg, de 1731 in Hächbunkt gfundn homd, hom 2.500 Aiwoner d' Gmoa valossn miassn.

Vo 1939 bis zum End vom Zwoatn Wöidkriag hod d' Gmoa Morkt Pongau (Markt Pongau) ghoassn. Nazionalsozialistischer Birgermoaster is da Kappacher Hons, ernonnt duachn Kroasloater Kastner Josef, worn. Da Kappacher is in d' 1950er Joar zum Earnbirger vo St. Johann ernonnt worn.

Am 24. Jini 2000 is d' Morktgmoa zur Stod dahom worn.

Da Morktbrond vo 1855 hod am 31. Mai umara za. hoiwe zwoa Uar nochmiddogs ogfong. Ausgläst worn is a druch zwoa junge Buama, de in da Mochkommer vom Sponnberger Anton in da haiting Leo-Neumayer-Gasse (Leo-Noimayer-Gossn) mid brennate Zindhöizln gspüid homd und d' umaradumligatn Howespadln desweng ozüindt homd. Umara hoiwe zwoa homd d' Kirchnglockn beraits „Sturm“ glaitt. D' Birger- und Grichtsspritzn (Foierwear) hod rasch an Brondherd lokalisiarn kenna und'n Brond bekämpft. Es hod am Ofong recht guad ausgschaut, dass 'n Brond unter Kontroin kriangd. Durch'n Sidwind, der wos grod vurhearschnd gwen is, sand ower d' Hoizschindln auf d' benochbatn Haiser gflong, de emfois boid zum brenna ogfonga homd. Uma zwoa Uar nochmiddogs is d' Annakapöin und kurz drauf d' Kirchn in Flommen gstondn. Aus da Kirch sand Süiwergeräte, de Poaramente und a Toae vo d' Kirchngwandln ins Fraie grett worn. Vo da Kirchturmspitzn aus sand d' brennatn Hoizschindln in Richtung Noadn gflong und homd duatn d' Haiser in da owern Hauptstrossn in Brond gsetzt. Gengara hoiwe drei hod se da Wind drat und hod sei Richtung geng Westn gändert. Boid amoi drauf hod da restliche Morkt bis zum Grichtsgebaide brenna ogfonga. Aus d' Nochbargmoana sand inzwischn d' Foierwearn aitroffm de ower nur mer wenig ausrichtn homd kenna. Es is ower glunga aus vaschiadane Gebaide Worn, Vurräte und Dokumente zum sichern. Umara 21:00 Uar hod schliasslich a schwars Gwitter aigsetzt des bis in d' Mitternocht oghoitn hod. Es sand ower trotzdem d' moastn Haiser bis auf d' Grundmauern obrennt. Zwoa Dog spader homd oiwai no vaoazlt Haiser brennt.

Im „Morkt Pongau“ hods ob 1941 a berichtigts Stommloger fia Kriagsgfongane, as Stalag XVIII C (317) mid zeidwais bis zu 30.000 Gfongane und ner Wochmoschoft vo za. 1.000 Monna gem. Plant is des Gfonganenloger ower nur fia 8.000 mis maximal 10.000 Leit auf ner Flächn vo ebba och ha worn.

De Bauorwaitn sand zigig vurotrim worn und beraits vur'm Winter 1941 is as Loger vertiggstöid worn. Es is in vaschiadane Beraiche auftoaet worn (Nordloger, Sidloger). Es hod zwoa Systeme gem: D' Kriagsgfonganen vo d' Westmächt', wia d' Franzosn sand entsprchnd noch da Genfer-Konvenzion bhondlt worn (im „Sidloger“. De im „Nordloger“ untabrochtn sowjetischn Kriagsgfonganen higeng homd unter unvurstöiborn Vahöitnissn dahivegitiarn miassn. Durch'n Hunger, Dafriarn und Saichn sand im Stalag Morkt Pongau (vo 1941 bis 1945) si ebbs 3,709 Kriagsgfonane umkemman. Da sognonnte Russnfriedhof wead vom schworzn Kraiz mustagitig pflegt, is ower decht bis heid nid zuagänglich mittls am Fuassweg. Trotz vo de Behihungen vo an auffm Leit aus Sainig Hons is d' Gmoa nid in da log gwen an Fuassweg bis heid zum darichtn.

s Wopm vo da Gmoa is: „In an rodm Schüid de auf an greanem Bodn stehate, hoib rechts gwendate Figur vom hl. Johannes am Taifer mid göiblichm Unter- und braunem, lodnforwing Owergwond, in da Rechtn a Buach mid daraufligatm Ostalambe mid Fane hoitad.“

 Hauptartike: Liachtnstoaklomm

D' Klomm is a poar km vom Zentrum vo St. Johann entfernt und is ois Ausflugszüi ser beliab. Si hod a Läng vo ebba 4 km, dodavo is 1 km fia Bsuacher zuagänglich. D' Föisn sand bis z' 300 m tiaf. An monche Stöin is d' Klomm nur a poar Meter broad. D' Klomm is iwer Hoizsteg z' besichting, de ständig auf d' Sicherhait iwerwocht wernd. Am End vo da Klomm befindt se a Wossafoi. Iwer d' Wintermonat iss gschlossn. Pro Joar weads vo iwer 100.000 Leit bsuacht.

In da letztn Aiszeid hom bis zu 300 m hoche Gletscher d' Toier und Berg vom Pongau dedeckt. Wia se as Klima wieder gwondlt hod, hod d' Urgwoit vo d' Gletscher durchs oschmöizn d' Haupttoier ausgschliffm. D' Foing vo dem Spektakl sand meterhoche Gländekantn zua d' Seitntoier hi gwen. Da Grossorler Gebirgsboch hod se im Lauf vo Joartausndn an Weg duch d' Konntn grom und hod schliasslich d' Schlucht, in ner Tiafm vo 300 m, aussagrom.

Noch a poar vagebliche Vasuach iss schliasslich ner Hond voi Pongauer Oipmvaraismidliadern 1875 glunga d' Klomm z' daschliassn. Im Lauf vo d' Orwaitn is eana ower as Göid ausgonga und de hom se an an Firscht Johann II vo und zua Liachtnstoa gwondt, der im nachandn Grossorl a Jogdwirtschoft betrim hod. Mid ner Spendn vo 600 Guidn hod d' Daschliassung 1876 voiendet wern kenna. Saidher hoasst d' Klomm (noch'm Firscht benonnt) Liachtnstoaklomm.

D' Pfoarkirchn St. Johannes wead weng da stottlichn Bauwais aa ois „Pongauer Dom“ bezaichnt, obwoi d' Kirchn nia a Bischofssitz gwen is. D' endgüitige Fertigstellung mid d' 62 m hoche Tirm is 1876 dafoigt. De vurhergehate Kirchn is in da gleichn Bauwais darichtt worn, is ower oatirmig gwen und hod an hächan Turm ghob, der ower am 22. Juni 1871 aigstirzt is.

D' Kirchn is a gotischer dreischiffiger Hoinbau mid an oaschiffing Kor, der beochtliche Mosse aufwaist:

D' Annakapöin is noch'm voerendn Morktbrond vo 1855 ois lezter Rest vom ehemoling gotischn Kirchnensamble dahoitn blim. 1301 baut worn, is da ehemolige Koarner in d' Joar 1995 bis 2000, aussn und in da Unterkirchn, voiständig saniart worn. A noier Ogong daschliasst in d' Monat Mai bis September d' Unterkrichn, mid joarlich weggslnde Ausstellungan. D' Annakapöin deant heid ois vom Godhaisl fia d' evangelische Glaamsgmoaschoft vo St. Johann.

A waiderne Sengsweadikait is da Arturstoin, a prähisorische Gruamolog mid waidreichnde Schochtsysteme fia'n ehemoling Kupferobau (seid 2600 v. Kr.) A kloaner Tail is heid fia Bsuacher zuagänglich.

A waiderne turistische Atrakzion is da Kraampallaaf in St. Johann, der a jeds Joar am 5. und 6. Dezember stottfindt. D' Krampalloafm wernd aus Hoiz gschnitzt und homd speziell im Pongau a bsundane tradizionöie Bedeitung. Da Laaf is oana vo d' grässtn im Soizburga Lond (500 bis 1.000 Krampal und iwer 6.000 Bsuacher) und waidumadum bekonnt. Mittlarawaile is a ower aa scho zur Turistnatrakzion worn und hod durch des a Stick waid vo seiner tradizionöin Bedeitung valurn. Shows mid bengalische Foier, moderne Musi baim Ailaaf vo d' Krampai und a Aitrittsgöid sand mittlarawaile iblich.

De im Joar 2004 grindate Kultur:Plattform organisiart seid'm Joar 2006 a Rai vo Vaostoitunga. Es wead vasuacht, Kuitur in ire vüiföiting Spotn z' biatn (vuaoim Musi, Litaratur, Füim, Architektur und Büidende Kunst) und da Bevöikarung nachanda z' bringa.

Aussadem befindt se im Zentrum vo da Stod as sognonnte Kuitur- und Kongresshaisl, in dem beraits de Kabaretistn Düringer und Dorfer und as Glenn-Miller-Orkester (um a Auswoi z' biatn) gostiart homd.

Aa de vo an ogaschiartn St. Johanner organisiarte JazzGalerie is fia Inseider guad bekonnt.

St. Johann hod ois Schaublotz vom Roman Himmelfahrt (Otto Müller Verlag, Soizburg/Wean 1998) vom St. Johanner Schriftsteller O. P. Ziar grässane Bekonnthait baim litaraturintressiartn deitschsproching Publikum daglongt. De mi'm Buachprais 2000 auszaichnate Gsöischoftssatiare „Himmelfahrt“ seziart gnodnlos und in zwaunghofter Wizelai s Gmoawesn vo ner esterraichischn Fremdnvakersgmoa im oipinen Raum. Mochtgiarige Politika(rinnen) wern iwer eana dabormliche Ricksichtslosigkait da Lächerlichkait prais gem. s Romangscheng söiwer kroast ums Thema vo da Glickssuach, wobai da Autor sei Glick aa in da Litaratur nid findt. Iwer a raffiniart aufbaude Hondlung wead waiders d' Frog bhondlt: wia weads Leem zua Kunst, zua Litaratur. Vüi witzige und owerwitzige Eihfälle und hächst aidrucksvoie beschriwane Figurn - so wia d' Owoitsgattin „Thea Moser“ oda da Notorzt „Baumgartner Alex“ - lossns Buach bai hächstm litararischm Niveau zua ner aisserst kurzwailing Lektir wern - so da O. P. Ziar zu ner vo seine Leser.

St. Johann profitiart vo seiner oipinen Log in easchter Linie im Turismussektor. Nid nur im Winter is vuaoim da Stodoae Oipmdorf a wichtigs Fremdnvakerszentrum mid ner Vüizoi vo Hotöis und Schiliftolong. Direkt vom Ortszentrum fiart da Sessllift auf'm Hobaam (Hahnbaum), da Hausberg vo d' St. Johanner. D' Hobaampistn wead ower vurwingd vo Aihoamische und Familien gnitzt. Diskussionan laffm scho seid an etler Joar, dass ma 'n Hobaamlift zua Gänzn schliasst, wail d' Rentabilität neamer gem is, wos ower vo da Stod oiwai vahindert worn is. Im Summer biatn se zoilose Bergturn, Wonderrungen, a Schwimmbod und a Bodesee o.

As Schigebit vom Schivabund Schi Amadè is, laut Ogom vo eana söiwer, mid 270 Schiliftn und Sailbona oas vo d' grässtn Wintersportgebite in gonz Airopa. Es umfosst insgesomt 28 Orte, de oiesomt in de esterraichischn Bundesländer Soizburg und Staiermork lingan.

Waiders gibts in St. Johann (auf'm Hobaam) a Rodlbo de iwern Hobaamlift aus z' daglonga is. A waiderne schäne Gelenghait zum Rodln is am Berg Troistoa (Troistein), der in da Katastralgmoa Oaädn is.

Waidas ko ma no voingde Sportortn in St. Johann betraim:

 'schau aa unter: Listen vo dia Stroussen in Seiger Hons an Pongau

D' Stod is mi'm Auto iwer d' Tauernautobo (A 10), Knotn Pongau, waider auf da Pinzgauer Bundesstross (B311), in za. fimbf Kilometer z' daraichn. Danem gibs a Bovabindung iwer d' Westbo vo bzw. noch Soizburg.

Ois Vawoitungsitz vom Pongau hod St. Johann zoiraiche Airichtungen und Ämter:
Bezirkshauptmoschoft, Bezirksbuachhoitung, Bezirksschuiinspektar, Bezirksschuirot, Omtstiarorzt, Omtsorzt, Obtailungen Gewerwe- und Baurecht, Umwöidschutz, Kataschtrofmschutz, Forstwirschoft, omtliche soziale- und psychosoziale Deanste, Polizai, Vaker- und Jungdwoifort.

St. Johann betraib aussadem no a Oitershoam, drei Kindergärtn, zwoa Voiksschuin, a Sonderpädagogischs Zentrum, a Gymnasium, a Hauptschui, a Hondlsakademie, a Politechnische Schui, a Londesberufsschui und as Elisabethinum (Hauswirtschoftsschui).

D' „Goidhaum“ is a militärische Airichtung in St. Johann. De Aisotzzentrale Basisraum, wia da omtliche Nom fia'n Regiarungsbunker lautt, biatt Raum fia Luftraumiwerwochung, Spaise- und Aufenthoitsraime fia d' Soidodn und hod a aigane Wossa- und Stromvasorgung. De kloa „Stod“ unter da Erdn is voikommen ogriaglt vo da Aussnwöid. Nur berechigte Mitlitär- und Zivüibedeanstete hom an Zuatritt. In Kriagszaitn is vurgseng, dass oie Midglieda vo da esterraichischn Regiarung in den Bunker do iwersidln, um vo duatn aus d' Stootsgewoit z' loatn. Desweng is St. Johann aa a strategisch wichtiger Bunkt.

St. Johann unterhoit seid 1977 a Stodpartnerschoft mid da Stod Lage an der Lippe in Nordrhein-Westfahlen in Deitschland.

Im lokaln Pongaurischn Dialekt gibs fia St. Johann aa no de Bezaichnungen:




#Article 92: Slowenien (1335 words)


Slowenien (slowenisch: Slovenija) is a Stoot in Eiropa, dea wos an Italien, Östareich, Ungarn, Krowozien und d Adria grenzt. Es Laund is am 1. Mai 2004 Mitglied vo da Eiropäischn Union worn. Am 1. Jenna 2007 is aa da Euro, dea wos in slowenischn Tolar obglest hod, eigefiad worn.

De Haptstod vo Slowenien is Laiboch (slow.: Ljubljana), mid 287.218 Eihwohna (Staund: 1. Jenna 2015).

Slowenien hod a iwaraus homogene Bevejkarung und bsteht aus foigendn Voiksgrubbm:

(Zensus 2002)

weitas klaane autochthone Mindaheitn vo Italienan in Istrien (0,11%), Ungarn in da estlichn Region Prekmurje (0,32%), sowia Oidöstareicha (0,10%).

Laut Zensus vo 2002 san 57,8 % vo de Slowenen remisch-katholisch, 2,5 % san Muslime, 2,3 % orthodox, 0,9 % Protestantn. 3,5 % san konfessionslos glaibig. 10,1 % san Atheistn. 22,8 % hom koa Ogob bei dea Umfrog gmocht.

In Slowenien wiad vuaoim Slowenisch gredt. A großa Teu vo de Slowenen kau vua oim owa no Serbokrwodisch - duach de launge Zuaghearigkeit zum ehemoling Jugoslawien. Klaane Grubbm redn no Italienisch, Ungarisch, Albanisch und Deitsch.

Slowenien is in 212 Gmoana (slowenisch občine, Sg. občina)- drunta öif Stodgemeindn - gliedat. Olladings wead üba de Schoffung vo Regoonan nochdenkt.

De 11 Stodgmoana san:

Slowenien wead traditionö in 5 historische Laundschoftn eiteut:

Slowenien is außadem in Statistikregionen eiteut, de wos owa kaa administrative Bedeitung hom:

Es wiad augnumman, dass de Slowenen im 6. Joahundat ins heitige Gebiet vo Slowenien eigwaundat san. Im 7. Joahundat is es slawische Fiaschtndum Karantanien (Karantanija), da easchte slowenische Stoot wuan. Im Valauf vo de näxtn zwa Joahundate is Karantanien znaxt unta boarische und daun fränkische Vuaheaschoft gfoin. In da Mittn vom 10. Joahundat woa duachn Sieg vom Kenig und spädan Kaisa Otto I. in da Schlocht aufm Lechföd (bei Augschburg) da Weg frei fiad Ostkolonisation duachs Heilige Remische Reich. De Ungarn hom si in da Foige ausn Gebiet vaum heitign Slowenien in de Panonnische Tiafebane zruckzogn. Karantanien is ins Herzogdum Bayern eigliedat wuan und ob 976 zum Herzogdum Kärntn vom Heilign Remischn Reich wuan. In de foigendn Joahundate is des Gebiet in de Herzogtüma Keantn (Koroška), Steiermoark (Štajerska) und Krain (Kranjska) aufgespoitn wuan.

Duachn Aufstieg vo de Habsburga in da Mittn vom 13. Joahundat san große Gebiete vo Slowenien habsburgisch wuan. A Ausnauhm woa de Grofschoft Sanegg in Cilli (Celje), de wos se duach gschiggte Heiratspolitik bis zum Aussteabm vo da Dynastie 1456 geng de habsburgarische Hegemonie bhauptn hod kenna. Danoch is Slowenien bis zum Ende vom Easchtn Wödkriag - mit ana kuazn Untabrechung wearend da Napoleonischen Kriag - unta habsburgischa Herrschoft gstaundn.

Des scho im 19. Joahundat zuanehmend aufflaumende Nationalbewusstsein hod 1918 daun zua Proklamation vom Kenigreich vo de Serbm, Krowodn und Slowenen gfiat; woraufhi Italien de slowenische Küstnregion bsetzt hod, de wos des Kenigreich daun im Grenzvatrog vo Rapallo 1920 offiziö obtretn hod miassn. 1929 is des Laund nochm Stootsstreich vom Kenig in Kenigreich Jugoslawien umgnennt wuan. Doduach hod si de Dominanz vo de Serbm im Kenigreich vasteakt. Zuadem hom de Slowenen untam Valust vo ernana Küstenregjon glittn. Zuanehmend innenpolitisch zarrüttet, hod se des Land oba sei Neitralität beweat. Am 25. Meaz 1941 is Slowenien vo de Axnmächte zum Mitpaktian zwunga wurn. De Militeafiarung hod oba scho zwa Tog späda putscht und hod in Kronprinz Peter II. ois Mochthoba eigsetzt. De Axnmächte hom de Vurgäng aun iara sidestlichn Flankn ois Gfoa eigstuaft und hom deseng im Aprü 1941 des gsamte Jugoslawien bsetzt. Slowenien is nocha unta Italien, Ungarn und Deitschland aufteut wuan. Scho a poa Tog noch da Bsetzung vo Slowenien is de kommunistisch gfiate Widastaundsorganisation Osvobodilna Fronta grindt wuan. Zoihreiche Partisanenvaband hom se unta de Kenigstrein - und ob da Kriagserklearung vom Hitler aun Stalin - aa unta de kommunistischn Opposizionön (unta da Fiarung vom Titoformiat. Am End vam zwatn Wödkriag is nohezua de gsamte deitschsprochige Mindaheit vatriebm wuan. Dabei san noch da Beendigung vom zwatn Wödkriag im Gebiet um Maribor (Marburg) und in de Schluchtn vom Hornwoid vo Tito-Partisanen Massnmorde (Massaka vo Bleiburg) beganga wuan.

Nochm zwatn Wödkriag is am 29. Novemba 1945 de Demokratische Fedarative Voiksrepubblik Jugoslawien grindt wuan. Ab 1963 hod sa se Sozialistische Fedarative Republik Jugoslawien (SFRJ) gnennt. De woxande Unzufriednheit mit da Belgrada Fiarung wearend da 1980a Joa hod zua Unobhängigkeitserklearung vo Slowenien am 25. Juni 1991 gfiat. Da drauffoigende Eimarsch jugoslawischa Trubbm hod im sognenntn 10-Toge-Kriag erfoigreich obgweat wean kenna. Slowenien is binnen an Monat vo oin Mitgliedan vo da EU onakaunt wuan. De ethnisch relativ homogene Bevökarung und de wenign Kriagshaunlungan hom a schölle Stabilisiarung eameglicht. Des is mitm Beginn vo de Beitrittsvoondlungen zur EU im Novemba 1998 honoriat wuan und mitm Beitritt vo Slowenien am 1. Mai 2004 zur EU bsieglt wuan.

Obwoi Slowenien relativ klaa is, gibts do recht vaschiedane Laundschoftsfuamen. Im Noadn liegn de Hochgebiage Julischn Oipn, de Karawankn und de Staana Oim. Im Nationalpark Triglav gibts mitn Triglav (2.864 m) in hächstn Beag vom Laund. In de Julischn Oipm entspringan aa da Soča und de Save, de wos neba da Drau und da Mur wichtige Flüss vo Slowenien san. Da Ostn is vo ana Tiafebene prägt, de wos in de Pannonische Tiafebane iwagäht, wearend se in da Mittn und im Westn Middlgebirgszig vom Dinarischen Gebirg befindn. Duat gibts aa de tipischn Karst Erscheinungan. Im aissastn Siidwestn vum Laund liegt de 47 km launge Adria-Küstn, de wos in tiafstn Punkt vom Laund markiat. Iwa de Höftn vo da Stootsflächn san mit Woid bedeggt.
Im Südwesten vom Laund herrscht a mediterrans Klima mit woaman Summan und müdn, feichtn Wintan. Winta und Fruajoa bringan an da Küstn oft koide Foiwinde. Im Laundesinnan is des Klima kontinentala prägt.

Slowenien hod a guade Infrastruktua mit an modernan Autobaunnetz.

Da greßte intanazionale Flughofn haßt Brnik und liegt in da Näh va da Hauptstod. Danebm gibts zwa klanare internationale Flughäfn, Marburg und Portorož. Entlang vo da Save valauft de Eisnbaun vo Deitschland und Östareich noch Krowozien. A weitare wichtige Eisnbaunvabindung valauft vo Italien noch Ungarn.

A wichtiga Wirtschoftszweig vo Slowenien is da Tourismus, dea wos si vua oim auf de Oipm, Laiboch, de Adria und aundare Sengswiadigkeitn wia de Höin vau Postojna konzentriad.

Des Bruttoinlandsprodukt hod im Joa 2002 21,905 Mrd. € ausgmocht, des bedeidt pro Kopf 11.709 €. De Auslandsvaschuidung hod se 2002 auf 3968 Millionen Euro belauffm. Des reale Woxsdum hod 2002 3,2 % (2001: 3,0 %) betrong. De Inflazionsratn is imma no relativ hoch und hod im Joa 2002 7,5 % (2001: 8,4 %)betrong. De Arbeitslosenquotn hod vo 2001 auf 2002 von 6,4 % auf 6,0 % reduziat wean kena. (2005) hod Slowenien a Inflation vo 2,0 % und a gschätzts Wiatschoftswoxdum vo 3,7 %.

Im Vagleich mitm BIP vo da EU ausdruggt in Kaufkroftstandards erreicht Slowenien an Index vo 76.0 (EU-25:100) (2003).

Slowenien hod am 1. Jenna 2007 in Euro eigfiad, 1 Euro hod do 239,640 Tolar entsprochn.

Stootsobahaupt vo da Republik Slowenien is da President, dea wos vua oim a repräsentative Funktion hod und olle finf Joa vo da Bevökarung gwöht wiad.

Ois a Teu vo da exekutivn Gwoit wiada vom Ministapresidentn und im Ministarot untastitzt, de wos olle zwoa vo da Nationalvasaumlung gewöht wean.

Es slowenische Parlament besteht aus zwa Kauman: De Nationalversaumlung (Državni zbor) und im Nationalroat (Državni svet). De Nationalvasaumlung setzt se aus 90 Obgeordnetn zaum, de wos zum Teu duach a direkte Woi oda duacha Proporzjwoirecht bstimmt wean. De autochtonan Mindaheitn vo de Italiena und Ungarn höm a garantiads Voiksgrubbmmandat. In Frong, de wos ausschliaßlich de jeweiling Recht vo da Mindaheit betreffm, bsitzn de Voiksgrubbmobgeordnetn a absolutes Vetorecht.

In an Nationalrot wean 40 Abgeordnete aus sozialn, wiatschoftlichn und regionaln Intaressnsgrubbm gschickt. De Parlamentswoin findn olle via Joa stott.

Im Zug vo da NATO-Ostaweidarung is Slowenien am 29. Meaz 2004 Mitglied vo da NATO wurn. Seit 1. Mai 2004 is s Mitglied vo da Eiropäischn Union.

Nebm Fuaßboi und de Wintasportoartn Eishockey, Schi Alpin und Schi Nordisch gibts aa erfoigreiche Anzlspoatla. Im Eishockey is da HK Jesenice slowenischa Rekordmasta.

De Flugschanzn in Planica is de grässte vo da Wöid. 1936 is da Östareicha Sepp Bradl ois easchta Mensch iwa 100 m weit gflong.




#Article 93: Wikipedia (196 words)


Wikipedia is a freie Enzyklopedie im Internetz. Se wead in meahrare Sprochn vo Haffn Freiwilling gschriem. Da Begriff setzd se zamm aus „Wiki“, des is des Programm mid dem jeda im Internetz entsprechnde Seitn wia d' Wikipedia vaändan ko (des Woat kimmt aus Hawaii und hoassd schnej) und de letzdn Buachstobn vo Encyclopedia, am englischn Woat fia Enzyklopedie.

As bsondane on da Wikipedia is, doss a jeda dro midschreim deaf. So gseng ghean de Artikl nemmads und a jeda deafs frei nutzn, solong a se on de GNU-Lizenz fia freie Dokumentation hoid.

Ois Gebuatsstund vo da Wikipedia guid da 15. Jenna 2001, do is de Domene wikipedia.com online gonga. 3 Monad spada, om 15. Meaz hod da Jimmy Wales, da Grinda vo da Wikipedia, d Idee ghod, de Wikipedia aa in ondare Sprochn z' mocha. Ois easchts is de deitsche und de franzesische Wikipedia grindd worn. Owa scho om End vo 2001 hods es in 18 vaschiedane Sprochn gem. 
Om 20. Juni 2003 is de Wikimedia Foundation grindd worn, de Non-Profit Organisation kimmad se um de Wikipedia und um de ondan Projekte.
Middlawei gibds de Wikipedia in iwa 260 Sprochn und s'gibd meah ois 40.000.000 Artikl.




#Article 94: England (177 words)


 
England is da gressde und da om dichtesdn bsiedlde Landestei van Vaoanigtn Kinireich.

Oft wead England foisch aa ois Synonym fias Vaoanigte Kinireich oda fia de gonze Insl Großbritannien vawendd. Da Nam England kimmd van westgermanischn Voik vo de Angeln (oidenglisch: Englas).

England liegd im Sidn vo da Insl Großbritannien und nimmd'n gressdn Tei dovo eih. Es grenzd im Noadn on Schottland und im Westn on Wales und de Irische Sää. Im Ostn grenzd England on de Noadsee, im Sidn liegd England om Ärmlkanoi und da Sidwestn vo England liegd om Atlantik.

De Regiarung vom Kinireich hod, wiara de Kini-Famij, eanan Siez z London. England hod - im Gengsotz za Schottland, Wales oda Noadirland - wedara Landesparlament no a Landesregiarung. De Afgom wean van Parlament und da Regiarung van Vaoanigtn Kinireich woahgnumma. Es is owa in Planung, England in vaschiedne administrative Regiona mid ana oaganan Vawoitung afz'tein.

As Vaoanigte Kinireich is da oanzige Stoot in Eiropa ohne a niedagschriemne Vafossung - dohea lossd se goa ned eihdeitig song, ob England nua a Landestei odara oagana Stoot is.




#Article 95: Minsminsta (134 words)


Minsminsta (amtli: Münchsmünster) is a Gmoa im obabairischn Pfahofa a.d. Aim. Einheimische song zu eanara Ortschaft a oft bloß Minsta. Wobeis do zu Missverständnissn kemma ko, weil zum benachbartn Geisenfelder Ortsteil Engelbrechtsmünster genauso nua Minsta gsogt wern ko.

De Gmoa Minsminsta ligt im nordestlichstn Winkl vom Landkroas Pfahofa (an da Aim) und an da Ostgrenzn vo Obabayern. De nächste Groasstod is Inglstod (20 km weid weg).

Ortstei vo Minsminsta san:

Au, Ahausn, Dirnbergamui, Foastpriel, Griasham, Niedamui, Mitta-, Nieda- und Obawea.

Mit da B 16 hot Minsminsta an guad ausbaudn, oba stark befoana Vakeasweg. Ergänzend dazua und für Pendla noch Inglstod-Noad vo hoha Bedeitung is de B 16a. De Bahnobindung in de Richtunga Inglstod und Rengschburg wead vo Pendla genauso wia vo da ortsansässign Industrie gnutzt.

Geisenfeld, Neistod an da Doana, Oaglschbo, Pfiaring und Vohburg.




#Article 96: Quadratmeta (204 words)


Quadratmeta is de SI-Einheit vo da Flächn. Oa Quadratmeta is so grouß, wia a Quadrat vo oan Meta auf oan Meta.

Noamal küazt ma de Einheit mit m² ob. Es gibt oba a andere Kürzl, wia qm oda m², de san oba net im Sinn vom Si-System.

Es gibt vaschiedne Größnoadnunga vo Quadratmeta.
Wenn ma Flächn, de vui kleana oda grässa san, ogebn wui, konn ma de folgendn dezimaln Vuifachn oder Teile heanehma.

As Zeichn is mm².

A Quadratmillemeta is a millionstl so grouß wia a Quadratmeta.

As Zeichn is cm².

A Quadratzantemeta is a zehndausendstl so grouß wia a Quadratmeta.
Wenn ma an Weat vo Quadratzantemeta in Quadratmeta umrechnen wui, muass ma den duach Zehndausend doin.

As Zeichn is dm².

A Quadratdezimeta is a hundatstl so grouß wia a Quadratmeta.
Wenn ma an Weat vo Quadratdezimeta in Quadratmeta umrechnen wui, muass ma den duach Hundat doin.

As Zeichn is km².

A Quadratkilometa is a million moi so grouß wia a Quadratmeta.
Wenn ma an Weat vo Quadratkilometa in Quadratmeta umrechnen wui, muass ma den mit a Million muidiplizian.

De Grössnoadnung Quadratkilometa is de hägste im SI-System fia Flächn. Bei ganz groußn Flächn wead zu dem km² a Zehnaexponenz dazuadoa, um de Größnoadnung ozugem.




#Article 97: Inglstod (10245 words)


Inglstod, aa Ingoistod  (amtli: Ingolstadt, lateinisch: Auripolis), is a kroasfreie Stod on da Donau in Bayern. Mid ara Eihwohnazoi vo 137.072 (zum 30. Juni 2018) is noch Minga de zwoatgresste Stod vo Obabayern und noch Minga, Niamberg, Augschburg und Rengschburg de finftgresste Stod vom Freistoot.

De Grenz vo 100.000 Eihwohna hod Inglstod 1989 iabaschrittn und is d'jingste Grousstod vo Bayern und aa vo Deitschland. Inglstod is noch Rengschburg de zwoatgresste deitsche Stod an da Doana und gheat zu de am schneijstn woxndn Städt in Deitschland. 2006 hot Inglstod as 1200-joarige Stodjubiläum gfeiat.

Des Stodgebiet is 133,37 km² grouss. Damit is Inglstod flächnmassi noch Minga, Niamberg und Augschburg de viatgresste Stod vo Bayern. De gresste Ausdehnung vo Ost af West is umara 18 km, vo Noad af Sid in ebba 15 km. De Stodgrenz is 70 km lang.

Inglstod liegt 48° 45′ 49″ Noad und 11° 25′ 34″ Ost. De Stodgrenz is zirka 14 km vom geografischn Middlpunkt vo Bayern, dea wo in da Nachan vo Kipfaberg is, entfeant. Da hechste Punkt is mid 410,87 m im Stodtei Pettnhofa, de Oidstod liegt 374 m iban Noamalnui. Da niadrigste Punkt is de Schuttereihmindung ind Doana mit 362 m  ü NN. Z Inglstod guit wia in ganz Deitschland de Middleiropäische Zeid, wobei de middlare Ortszeit dera gengiwa 14 Minutn zruckbleibt.

Des Stodgebiet vo Inglstod is zum ollagresstn Tei am neadlichen und siadlichen Ufa vo da Doana in am weiden ebanen Beckn aus. Des so ghoassne „Inglstädta Beckn“ wead im Noadn vo de Juraauslaifa und im Siadn vo tertiärm Higlland begrenzt. Im Sidwestn fangts Donaumoos o, wearend im Ostn de Auwaida vo da Doana ins Stodgebiet einereichan. Des is de zwoatgresste Horthoizaue an da gsamten Doana und oana vo de gresstn Auwaida in ganz Deitschland. Da Sidn vo da Stod wead vo da Sandrach, im oidn sidlichn Haptoarm vo da Doana duachzong, de streckenweis aa de Stodgrenz dorstöid. Im Noadn fliaßt vom Westn her de Schutter duach Inglstod duach und mindt in da Nachan vo da Oidstod in de Donau.

Des Stodgebiet liegt sidli vo da Doana af a Niedaterrass aus da Wiameiszeit und neadli auf a Hochterrass aus da Riseiszeit. Da Grund z Inglstod is iwawiengd aus Schotta und Sand, im so ghoassna „Donau-Schwemmland“. Im Noadn und Sidn, wo s Stodgebiet in tertiärs Higlland einereicht, findt se in de diaffan Schichtn Siaßwossamolassn. Duach de Oblagarung vo Leess is sei Tongehoit im Laff vo da Zeit stoark ogstieng; desdaweng han de Bedn z Inglstod bsundas doda, wo scaa no dazua Auenloam gibt, recht loamig.

Es Klima z Inglstod wead vo ibawiegend druggane und woarme Summa und druggane und koide Winta kontinental prägt. Mit a duachschnittlichn Niedaschlogsmenge vo umara 650 mm im Joar is es Klima z Inglstod deitlich druggna ois wia im Oipmvoaland. Im Gengsotz dodazua hoitn si vor oim im Hirbst, owaa aa im Winta oft bständige Nebe und Hochnebe, de si aa im Dogeslaff ned afläsn. Desweng braucht ma si ned wundan, wann da Vakeasfunk af da A 9 aa no an Nammidog an Nebe mejdt. Da Wind kummt iwawiegend aus westlicha und siidwestlicha Richtung, im Hiabst eftas aa ausm Noadostn.

Im Schnitt is de Joarestemperatur bei zirka 8,2 °C, wobei da Julei und da August mit 18 beziahungsweis 17 °C de weamstn und da Jenna und da Feba mit −1 bis −2 °C im Middl de kejdastn Monad san.

Im Julei schiffts am moastn mit duachschnittli 101 mm Niadaschlog pro Gwadradmeta, wearends im Meaz mit duachschnittli 35 mm am wenigstn renga duad.

De Doana duachfliaßt es Stodgebiet vo Inglstod vo Westn af Ostn auf a Länge vo 14,2 km. Da Wossastand bedrogt bei Niedrigwossa 96 cm, währnd da langjaarige middlare Wossastand bei 218 cm liegt. Beim Joahundathouchwossa im Mai 1999 wor da Pegel bei 748 cm. Im Bereich vo da Stod Inglstod is de Donau zwischn 80 und 100 Meta broad, wobeis bei da 1971 baudn Staustufn im Westn vo da Stod (de wo im Normalbetrieb an Strom fiad Boh mocht) am Stausee hechstns 500 Meter broad gstaut wern ko. Mit Ausnohm vo de Stodteie Haunwäa (Haunwöhr) und Geroifing (Gerolfing) und da hoib-legaln Siedlung im Roudn Grias am Baggasee, de wo bei Houchwossa Dag zwengan Grundwossaspiagl leicht a Broblem kriang kanntn, is Inglstod in de letzten Joazehnt vo Houchwossakatastrophn vaschont bliem.

As Bestreben vo da Stod is, de Doana wieda mehr ins städtische Lem z integrian. Dazua san im Joar 2007 an da Nordseitn vo da Doana Ufabefestigunga und Terrassn baut worn. Af da gengibaliegendn Sidseitn is de vom Toni Amler konzipiade Seebühne beim Klenzepark gegniba vom Neia Schloß.

De Stod Inglstod is vo drei Landkroasn umgem, de wia Inglstod zum Regierungsbeziak Obabayern ghean. Des san im Noadn vo da Stod da Landkroas Eichstätt, im Siidostn da Landkreis Pfaffenhofen an da Ilm und im Siidwestn da Landkroas Neuburg-Schroomhausen. Zamm buidns de Planungsregion Inglstod (Region 10). Foignde Gmoana vom Landkroas grenzn direkt an de Stodgrenz vo Inglstod oo: (sie wern nochm[Uhrzoagasinn ogfanga im Noadwestn gnennt):

Des Stodgebiet vo Inglstod is in zweijf Stodbeziak und 61 Untabeziak gliedat. In jedm Stodbeziak gibts an Beziaksausschuss, dea wo zwischn 13 und 17 Mitglieda hod. De Gremien wern noch jeda Kommunalwoi vom Stodroud vo Inglstod nei bestimmt. De Beziaksausschiss san bei wichtign, an Stodbeziak betreffendn Oglengheitn ozhean. De endgitige Entscheidung iba a Maßnohm obliagt in letzta Instanz oba am Stodrout.

Nem dera politischen Stodgliedarung existiat a weidare, de wo si aus da Stodentwicklung ergibt und net zletzt vo de zwoa Greangiatl vo Inglstod beeinflusst wead. Untaschien wead dabei zwischn da Oidstod, de wo im Wesentlichen aus de via Oidstodbeziak und im Untabeziak Brucknkopf buidt wead und vom Glacis, im innan Greagiatl, umschlossn wead, und da so ghoassna Kernstod. De bstäht aus de Beziak Noadost, Noadwest, Sidwest, Sidost und de westlichn Untabeziak vom Beziak Mitte, oiso de Stodtei, de si gresstnteis innahoib vum ejssan Greangiatl befindn und aa gschlossene Siedlungsflächn voaweisn. Davo obgrenzt wern de deaflichen Stod- oda Ortstei. Des san voa oim de Beziak Sid, West, Mailing und Etting und aa de Stodtei Rothenturm, Niedafejd und Unterhaunstod.

A weitare, grebare Stodgliedarung ergibt si ausm Vahejtnis vo de Stodtei zua Doana. So wead zwischn im Sidn, im Tei wo sidli vo da Doana liegt, und im Noadn vo Inglstod, wo neadli vom Fluss liegt, untaschiedn.

De ejdastn Fund vom menschlichen Wiakn im heitign Gebiet vo da Stod san Faustkei vom Homo steinheimensis, de wo z Irgertsheim entdeckt worn san. De Zeidn vom Paläolithikum und vom Mesolithikum san nua duach Oanzelfund z Etting oda Gerolfing, nochweisbor. Erscht fia de Jungstoazeid vadichtn si de Fund vo Siedlungsspuan im Ram Inglstod.

Während de friahn archäologischn Zeigniss in de Voaoat vo Inglstod gfundn worn san, liegt fia de Bronzezeit easchtmois a Beleg fia a Bsiedlung im Bereich da spadan Oidstod vo Inglstod vor. Es handelt si um mehra Graba, de wo beim „Herzogskasten“ ausgmocht worn san. Wejche Bedeitung des Gebiet an da Donau zu dera Zeit ghabt hod, zoagt da Fund vo da umfangreichstn Grobolog vo da Urnenfejdakuitua in Süddeitschland bei Zuchering, de wo zu de greßten in Eiropa zejt. De bstähd aus zirka 600 Graba, de wo si af an Zeitram zwischn dem 13. und 10. Joarhundat v. Kr. vateiln. A weidas eindrucksvois Zeignis vo dera Epochn is des aus fast 3.000 Tein gmochte Bernstoacollier, des wo 1996 bei Grabunga am Glände vo da Audi AG gfundn worn is. Ihr End findt de houch entwickelte Kultur im Ram Inglstod mit da Vabroadung vo da Eisenvaorbatung.

Fia de nochfoigende Hallstattzeit, de friare Eisenzeit, deitn de archäologischen Befund in ebba de Existenz vo am Herrenhof mit Siedlung fian Bereich Zuchering aus. Ähnliche Spuan findn si aa no in Etting und Dünzlau. Fia de „La-Tène-Zeit“ findt si mit dem 1,5 km vo da heitign Stodgrenze entfernten „Oppidum vo Manching“ oane vo de greßten keltischen Siedlunga ibahapt. Im Stodgebiet sejba gibts a boar kloanere Siedlunga vo de Kejtn, de wo scheinbor Nochfolgesiedlunga vo de Niedalossunga in da Hallstattzeit san.

Mit am Fejdzug vom Drusus 15. v. Kr. und im Afbau vo da Provinz Rätien is des Gebiet um Inglstod Tei vom Remischen Reich worn. In ebba 50 Joar noch dem Fejdzug is bei[Oberstimm, unmiddelbar an da heidign Stodgrenz, a remischs Kastell zua Sicherung vom 20 km Limes, der wo ebba 20 km weida nerdlich wor, baut worn. Auf de wirtschaftliche und militärische Bedeitung vo da Region weist net zletzt de houche Dichtn an remischn Straßn hi. Restln vom Wegnetz findn si in Hagau, Dünzlau, Etting und Feldkirchen, wo aa da Doaneibagang gwen is. Auf Siedlunga deitn de Restln vo mehra Landhaisa („Villae rusticae“) in Etting, Feldkirchen und Unterhaunstod hi. De Restln vo am Wachposten san bei Zuchering entdeckt worn.

De easchte schriftliche Eawähnung vo Inglstod findt si in da Reichsteilungsurkundn vo Karl im Großn, da „Divisio Regnorum“ vom 6. Feba 806, ois „villa Ingoldesstat“, da „Stätte des Ingold“, de wo si scho in da Zeit vo de Agilolfinger entwicklt ham deafat. Inglstod is in dera Urkund zamm mit Lautahofa ois Kenigshof bsundas aussaghoom: Olle zwoa Hef soin am zuakinftign Kaiser, am Karl seim Suhn (Karl da Jingar) foin. Wo dea Kenigshof „Ingoldesstat“ genau gleng is, ko bisetz archäologisch ned nochgwiesn wern. Ois woorscheinli guit aba a Standort im Bereich vo da heitign Oidstod, wobei grad de Archäologie in Stodtei Fejdkiacha net ausschliaßt. Im Joar 841 wead des karolingische Kammaguat Inglstod vo Ludwig im Deitschen, im Nochfoiga vo Karl im Groußn afm fränkischn Kenigsthron, an sein Kanzla Gozbald, am Abt vom Klousta Niederaltaich ibatrong, so das nacha fia lange Zeit des Klousta as Präsentationsrecht fia de Obere Pfarr (des is de Moritzkirch, nachm Patron vo Niadaoeda, im heilgn Mauritius) ghobt hod. In da ausgstejdn Schenkungsurkund wead easchtmois de Gräss vom Ort gnennt. Er umfosst nem am Fronhof insgsamt 34 Hubn, davo immahin 12 Hef fia kinigliche Botn (Sintmonna) und aa zwoa Oagnkiran. Zehn Joar spada ibadrogt da Abt seine Besitzunga im Klousta.

Es is oba ned ausgschlossn, doss des urspringliche Kammaguad „Ingoldesstat“ gräßa gwen is. Immerhin worns im Houchmiddloita, vor da Stodweadung vo Inglstod, nem dem niederaltaichischen Kloustaguat no a Hafa herzoglicha Bsitz. Denkbor is, doss dea Bsitz, dea Tei vom karolingischen Kenigsguad is, dea wo ned an Niederaltaich ibagem worn is. Guad meglich, doss da boarische Herzog, vielleicht da Arnulf da Bäse, des dem Klousta gstoin hod.

Vo Archäologn wead a Valegung vo da Schutter dischkriat. Geologisch gseng is a urspringliche Schuttamindung in de Doana a boar Kilometa obahoib vo da heitign Mindung woascheinlich. Fiar a Siedlung, wias des karolingische Kammaguad und des niederaltaichische Kloustaguad Inglstod gwen is, is net nua a sichare und strategisch ginstige Logn nädich worn, sondern emfois a Muihboch. A Valängarung vo da Schutta bis zum heitign Inglstod häd boads megli gmocht und waar zuadem im Rahma vo de damoligen technischen Meglichkeidn gleng.

Fia de Zeit zwischn dem spaden 9. und dem oogfangan 13. Joarhundat fejn uakundliche Belege fia Inglstod. Vamuadt wead a Zastearung vo da Siedlung während de Ogriff vo de Ungarn im 10. Joarhundat oda a groußa Brand, der wo weite Teile vo Inglstod zasteat und damit den Ostoß fia den spadestens um 1200 ogfanganan Wiedaafbau gebm hod und aa zum dalanga vo de Stodrechdt.

Inglstod ko in dera Zeit noch da Ibanohm vom Vogteirecht iba Niederaltaich, und somit vo Inglstod duach de Herrn vo Boong, ned ohne Bedeitung gwen sei. Nochm Aussterm vo de Grofn vo Bogen 1242 erm de wittelsbachischen Herzeg ian Bsitz. Daher is a Stodgrindung duach de Wittelsbacha bis zum Aussterm vo de Grofn vo Boong 1242 ned in Frog kema. Mit de Wittelsbacha is a neia Afstieg vom Ort meglich worn, wei do a wichtige herzogliche Zoistättn mit Bruck gleng is, de wo de Straß af Niamberg bewocht hod. Wei de Bruck vo Neiburg bis 1247 in da Hand vo de Pappenheim Marschälle vo Pappenheim gwen is, is de Inglstädter Bruck de oanzige im weiten Umkroas, de wo dena wittelsbachischen Herzeg untastandn is.

Im Joar 1234 is de „Moritzkiach“ nei baut worn. Obs zu dera Zeit de Planstod Inglstod scho gem hat, oda ob eascht Herzog Otto II. in de 1250a Joar de Vaeinigung vo verschiedene Siedlunga zua Stod voizong hod, bleibt unklor. Sicha is auf jedn Foi, dass es diverse Siedlunga aufm Gebiet vo dea 1312 vom Kaiser Ludwig IV. bschtätigtn Stod gem hod, de wo emfois auf karolingisches Kenigsguat und niederaltaichisches Kloustaguad zruck gengan. Um 1280 is a easchte Stodmaua nochweisbor. De umschliaßt a Rechteck mit schachbrettortig oglegtn Stroßn und a zentralen Hauptkreizung beim Schliffelmarkt und aa a Burg im sidestlichen Eck vom Stodgebiet, dem heitign Herzogskostn. Da Stodkern war augenscheinlich scho 1258 bewohnbor, wei aus dem Joar de easchte herzogliche Urkunde datiad, de wo z Inglstod ausgstejt worn is. Um 1250 bekommt Inglstod des Stodrecht valiehen und spada iba des ausse des Minzrecht. Im Joar 1254 is da easchte Biaga vo da Stod Inglstod, da Heinrich Trost, urkundli eawähnt worn.

Um 1300 is Inglstod untam Kaiser Ludwig im Baiern – wenngleich nur fia uma drei Joar – Haptstod vom Teiherzogdum Obabaiern worn, wei da Ludwig ois Vormund vo de Buam vom Otto III. vo Niederbayern de Teilung vo Baiern wieda zruckgnumma ghobt hod.

Scho bei Fertigstejung vo da easchtn Stodumwollung wor a groussa Tei vo da Bebaung aussahoib vo da Befestigung. Trotzdem hods bis in de 1350a Joar dauad bis mit da Stodvagrässarung ogfangt worn is. A wichtige Vorarbeit dafia wor de Zuwefiarung vom Doanahaptptorm an de Stod, de wo um 1360 obgschlossn gwen is. De Stoddaweidarung mitm Bau vona voiständig gmauadn Stodbefestigung is 1362 urkundlich gnehmigt worn. Mit am Bau is in da Mittn vo de 1360a Joar im Ostn am Doanaufa oogfanga worn undam End vom 14. Joarhundat is da Mauerring an da Doana im Westn gschlossn gwen. De Orbaten am Doanaufa hom si no bis in ebba 1430 hizong.

No während am Ausbau vo Inglstod gorbat worn is, is 1392 zua Teilung vo Baiern in de Herzogtima „Baiern-München“ (untam Johann II.), „Baiern-Landshut“ (untam Friedrich im Weisen) und „Baiern-Inglstod“. Inglstod is daduach Haupt- und Residenzstod vo am souveränen Herzogdum untam Stephan III. („Stephan im Kneißl“).

Da Suhn vom Stephan III., da Ludwig VII. („da Boartade“), hod de Stodeaweidarung mit ian 87 Tiam zan Obschluss brocht und mitm Bau vom „Neien Schloss“ und vom „Liabfrauenminsta“ ogfangt, de wo vo franzesischa Architektur inspiriat san. Dem Stephan sei Dochta, de Isabeau, hod an Kine vo Frankreich ghoarat. Da junge Ludwig VII. hod emfois sei Ausbuidung am Hof vo Paris dahoitn. De Zeit vom souveränen Inglstod is vor oim vo de Auseinandersetzunga mitm Teiherzogdum Baiern-Landshut prägt. 1447 is Baiern-Inglstod am End an de Linie Baiern-Landshut gfoin. Ludwig VIII. („da Bucklade“), da Bua Ludwig VII., hod si geng sein Voda afgelehnt und eam an sein Vetta, im Heinrich XVI. ausgeliafat, wo ra nacha 1447 gstorm is. Scho zwoa Joar vorher wor da kinderlos blieme Ludwig VIII. vastorm.

Des End vom souveränen Herzogdum bedeidt fia Inglstod koan Bedeitungsvalust oda wirtschaftlichn Niedagang. De Landshuada Herzeg hom vui repräsentative Bautn wias „Neie Schloß“ weida baut und 1472 is vom Herzog Ludwig IX. (dem Reichn) vo Niedabayern mit päpstlichem Privileg de easchte bayerische Universität grindt worn. Da Bau vo da Universität Inglstod hod an Zuazug vo Universitätsoghearign und a Steakung vo da Wiatschoft brocht.

Anno 1520 is des Pädagogium und 1549 des Jesuitenkolleg Inglstod grindt worn. Hierin liegt de Grundlage fia de Bedeitung ois a Hauptort vo da Gengreformation im Zeitalter vo da Reformation. An Haufa Jesuiten und Theologen, drunta vor oim da Inglstädter Professor Johannes Eck ham zu de heftigstn Widersachern vom Martin Luther zejt. So erscheint 1520 z Inglstod am Eck sei „De primatu Petri adversus Ludderum“ (Üba [den Foi vom] Petrus-Primat (oiso am Papst) gengan Luther), a wichtige Verteidigungsschrift vom päpstlichen Primat. Owa de Universität Inglstod ned nua duach de theologische Fakultät bekannt worn. Besundas de astronomischen und geographischen Forschunga vom Christoph Scheiner und Peter Apian san dabei hervorzhem, noch dene heid zwoa Inglstädta Gymnasien gnennd han. Mit am Werk „Annales ducum Boiariae“ vom Johannes Aventinus hod de boarische Geschichtsschreibung ian Ursprung an da Universität Inglstod.

Nem da Universität is Inglstod bereits im 14. Jahrhundert zu am bedeitenden Handelszentrum insbesondere fia Soiz worn. Aber aa da Weinmarkt hot a wichtige Roin gspuit, de aba im 15. Joarhundert zugunsten vom Bier abgnumma hot. Da Bierumsatz steigt vo 15.000 Hektoliter im 15. Joarhundert auf mehr ois 34.000 hl im Joar 1546. Dazua beitrang hod des vo Herzog Wilhelm IV. am 23. Aprui 1516 z Inglstod deklariade Bayerische Reinheitsgebot. Des is as ejdeste, heid no gültige Lemsmiddlgsetz auf da Welt. Des legt de erlaubten Inhaltsstoffe vom Bia auf Geaschtn, Hopfn und Wassa fest.

Im Joar 1537 kriagt Inglstod no a weiters Stondbein, indems zua boarischen Landesfestung ausbaut worn is, wos mit a kuazn Untabrechung 400 Joar so bliem is. Der Umstond bringt da Stod den Nama „de Schanz“ ei und no heit nennen si vui Inglstädter „Schanzer“ (zum Beispui da gräßte Fuaßboivarein, schaug aa weida untn). Untam Graf Solms, Herrn zu Münzberg, is a Renneissancefestung mit Bollwerk enstondn, wobei de vorhandene middloitaliche Stodmauer erhoitn bliem is. Heid erinnat no as Münzbergtor ois südwestlichsta Teil vo da Stodmaua a boa Meta vo da Doana weg on eahn. De Bauphase dauert bis in ebba 1565. No bevor de Arbatn beendet worn san, lieng si 1546 im Schmalkaldischen Kriag de Truppn vom Schmalkaldischn Bund und de kaiserlichen Truppen vom Karl V. vor de Stodore fia zwoa Wochn gengüba. Mit am Abzug vo de Schmalkalden hot de Festung de easchte Bewährungsprobe bestandn. Aus dera Zeit kimmt aa des Sprichwort vo de boarischn Landesfiaschtn: München soll mich nähren, zu Ingolstadt will ich mich wehren.

Knapp 100 Jahr spada belogat da Gustav II. Adolf vo Schweden während am Dreißgjaarigen Kriag im Friahjahr 1632 de Stod. Sei Pferd is eam während am Erkundungsritt förmlich „untam Hintern“ weggeschossen worn und is heit im Stodmuseum zum seng, weils noch dem Abzug vo de Schweden in de Stod ghoit worn is. Da „Schwedenschimmel“ guit ois ejdestes erhoitnes Tierpräparat in Eiropa. Am 30. April 1632 stirbt in de Mauern da Stod da Heerführer da katholischen Liga, da Johann Tserclaes Graf vo Tilly, an a Verwundung, de er si in da Schlocht bei Roa am Leech zuazong ghabt hot. De Tatsache, daß de Festung Inglstod vo de Schweden net erobert wern hot kinna, is a wichtiger Faktor fia de schnelle militärische Erholung vo Baiern trotz da Eroberung vo Minga und de meisten andern bayerischen Städt. Sie war da easchte Misserfoig vom Gustav Adolf in seim Feldzug und war gleichzeitig a Faktor fia den weitern Ausbau vo da Festung noch'm End vom Kriag zwischn 1654 und 1662. Bereits im Spanischen Erbfolgekriag is de ausgebaute Festung duach Truppen des Markgrafn Ludwig Wilhelm vo Baden-Baden belagert worn, aba de Belagerung is aufgrund vom Sieg bei Höchstädt aufghoom worn, der de Truppen fia de Besetzung Ulm benötigt worn san.
In dera Zeit Anfang und Mitte vom 18. Jahrhundert is an da Universität Inglstod vor oim de medizinische Fakultät aufbaut worn und kriagt eiropaweite Bedeutung. So losst zum Beispui aa de Mary Shelley, obwois nia sejba in Inglstod gwen is, iahn Dokta Frankenstein on da Inglstädta Universität Medizin studiern. Im Umfejd vo da Universität is am 1. Mai 1776 in Inglstod da Illuminatenorden vom Adam Weishaupt gründet worn.

Bereits 1773 is noch da Auflösung vom Jesuitenorden des Jesuitenkolleg Inglstod gschlossen worn. Mitm Einzug vo da franzesischen Revolutionsarmee im Juli 1799 in Inglstod valiad de Stod mit der Festung und da Universität de zwoa wichtigsten Standboana. Ende 1799 is de Festung vo de Franzosen gschleift und a Joar drauf is de Universität noch Landshuat verlegt worn, sie glangt vo dort am End 1826 noch Minga, wos heit ois Ludwig-Maximilians-Universität bekannt is.

De Auswirkunga vo dera Entwicklung fia de Stod warn enorm. De Eihwohnazoi is umd Hejftn zruckganga und a Groußtei vo da Kaufkraft in Form vo Professorn und Offizian hod Inglstod valossn. Obwoi Inglstod 1803 an Polizeikommissär kriagt hod und damit unmiddlbor da Regierung unterstähd gwen is (spada kroasfreie Stod gnennt), hod Inglstod de Kroaszuaghearigkeit gwexld, zeascht zum Oberdonaukroas, spada zum Regenkroas und noch da Auflesung vo de oidn Kroas am End zu Oberbayern.

Bereits wenige Joa noch da Schleifung vo da Festung Inglstod warns Ibalegungen bezüglich a Neuerrichtung. De Entscheidung foit scho 1806, oba de Arbatn fonga eascht 1828 o, nochdems de duach de napoleonischen Kriag belastetn Staatsfinanzen zuaglassn hom. Da Bau vo da „Königlich Bayerischen Hauptlandesfestung“ war as greßte und deiaste Bauprojekt untam Kine Ludwig I. und hod bis 1848 guat 5000 Bauarbata bschäftigt. De Festung vo da Boarischn Armee besteht aus finf Fronten und sechs Kavalieren. Am End soin in da Festung guat 12.000 Soidotn sei. Des hot zua Folge, daß zum Beispui 1861 nua 7193 zivile Eihwohna 12.750 uniformiade Eihwohna gengibastengan. Dementsprechend houch wor as Mitspracherecht vom Militär bei da städtebaulichn Entwicklung. Jede Bebaung im Bereich da Festung muaß bewilligt wern und des hemmt nodiale de wirtschafdliche Entwicklung. Aba da Ausbau zua Festung bedeidt gleichzeitig aa den Ausbau vo da Infrastruktur in Form vo ara Eisenbahnverbindung und am End a zaghafte Industrialisierung vor oim duach Rüstungsbetriebe, wia da „Königlich Bayrischen Gschützgiaßerei“.

Während am Easchtn Wödkriag wachst de Zahl vo de Soidodn auf iba 40.000 oo, zudem san de Festungsbautn ois Kriagsgfonganaloga gnutzt und drei Lazarett in da Stod eingrichtet gwen. Des hot a starke Lemsmiddlknoppheid zua Folge ghobt. Im November 1918 is z Inglstod, wia in Minga vom Kurt Eisner duach an Arbater- und Soidotnrot vom Boikong vom Rathaus kurzfristig a Räterepublik ausgruafa worn. Mit de Bedingunga vom Friedensvadrog vo Verseilles und vo da Reduzierung vo da deitschn Armee und de Rüstungsbeschränkunga stöin de Rüstungsfiama in Inglstod eana Produktion um. Bsundas Erfoig vasprechnd scheint de Herstellung vo Spinnareimaschina duach de „Deitsche Spinnereimaschinenbau AG Inglstod“ (Despag), aba de Wöltwiatschafdskrisn vo 1929 fiaht zua ara Reduzierung vo da Belegschaft vo 2.500 auf 500 Arbater.

Am 27. Aprü 1933 hom de Nazis de Mocht in Inglstod ibanumma, wia da nei buidte Stodrat zwoa NSDAP-Mitglieda zum zwoaten und dritten Buagamoasta wählt. Da seit 1930 amtierende Obabuagamoasta Josef Listl (aar a Mitglied vo da NSDAP, nochm Kriag Stodroud vo da CSU) is bis 1945 im Amt bliem. Bis Ende Juni leng de Stodratsmitglieda da SPD und da BVP eanane Mandate nieder. Ibagriffe vo de Nazis richtn si in de easchtn Monat vor oim gega kommunistische Politika und Mitglieda vo da KPD, de wo ibawiegnd in de Arbatasiedlungen im Ostn vo da Stod wohnan. Emfois vawüstet wead as Gewerkschaftshaus. Mehr ois 50 Leit san ins KZ Dochau deportiad worn. Bis zu de Novemberpogrome sinkt de Zoi vo de jidischen Leit duach Repressalien und Boykotte in Inglstod vo 84 auf 46. In da Friah vom 10. November 1938 miaßn de letztn jidischn Inglstädter de Stod innahoib vo a Stund verlassn. Scho 1937 hebt da Adolf Hitler an Status vo Inglstod ois Festung auf, womit de 400-jährige Gschichte ois Festungsstod no vor Beginn vom Zweiten Wejdkriags aufghead hod. Mitm End vo da Festung konn de Stod no in de 1930er Joar expandian und es entstengan bsunders im Siidn und Ostn vo Inglstod vei neie Siedlungen zwischn de Festungsgürtel. 1938 is zudem de Autobahn bei Inglstod fertig gstellt.

Obwoi Inglstod no Garnisonsstod und Standort vo vui Rüstungsbetriebe gwen is, is de Stod im zwoaten Wejdkriag bis Anfang 1945 vo Bombenogriffn vaschont bliem. Eascht ab Jenna 1945 wead Inglstod mehrmois Zui vo alliiade Luftangriff worn. Schwaar troffa san insbesondere de südliche und östliche Innastod und aa da Bereich vom Hauptbahnhof. Zum Opfer foin eahna unta ondam as Stodheater, da Salzstadel, de Sankt-Anton-Kira, as Doanator und as Gouvernementsgebäude, wejchane im Gegnsatz zu ondane troffane Gebäude nimma wiedaaufbaut wern. Da vermeintlich schlimmste Valust is de Vernichtung vo da barockn Augustinakirch vom Johann Michael Fischer. Bei ihra Zeaschtearung findn iba 100 Menschen, de in ihra Schutz suachan, an Dood. Heid erinnern de in Bodn eiglossna Umrisse und a Gedenkdofe aufm Viktualienmarkt no dro. Aber aa vei Wohn- und Biargahäuser foin de Ogriffe zum Opfer, was zu a Verknappung vom Wohnraum führt. Beim Kriagsend is Inglstod noch da Kapitulation vom Stodkommandantn am 26. Aprui 1945 vo de Amerikaner kampflos besetzt worn. Zletzt san vo de abrückenden Einheiten vo da SS no de Donaubruckn gsprengt worn.

De Ankunft vo in ebba 5.000 Flichtling und Vatriemne fiahrt zu a weiteren Verknappung vom Wohnraum, was mit der Verwendung da Festungsbaun ois Unterkünfte nur in Ansätze gelöst wern konn. Noch Würzburg und Rengschburg hod Inglstod de dichteste Wohnraumbelegung im Bayern vo da Nochkriagszeit. Dennoch lieng da drin wichtige Faktoren fia den Wiederaufbau. Mit am oogfangaen Wohnungsbau, vor oim duach de „Gemeinnützige Wohnungsbaugesellschaft“, san de Räumlichkeiten in de Kasernen und Festungsbaun frei und denan zahlreiche Unternehma ois Ersatz fia zeaschtörte Produktionsstätten. No 1945 is vo da „Auto Union AG“ in da Stod a Ersatzteillager gründet worn und noch da Einrichtung vo Fabrikationsanlagen in da Friedenskaserne lafft 1949 mit dem DKW-Schnelllaster de Automobilherstellung z Inglstod oo. 1950 foigt de „Schubert  Salzer Maschinenfabrik AG“, de bereits 1938 Mehrheitseigner da „Despag“ worn is.

Während in de 1950er und 1960er Joar in da Innastod vei Gebäude, drunta des Neie Rathaus, entstengan, de si net in de historisch gewachsene OidStod eifügn, wandelt si de Einstellung in de 1970er Joar. Beispuisweis is des neie Klinikum Inglstod im Stodtei Friedrichshofen und de Haisa in da Ludwigstraß, wia vei andere historische Bauten, renoviad worn. Bei da Gebiets- beziehungsweise Kreisreform im Joar 1972 wead da Landkreis Inglstod aufglöst. De Stod selba bleibt kreisfrei und wead duach Eigmeindungen erheblich vagreßert. 1989 is Inglstod wieda Universitätsstod und wead im selben Joar zua Groußstod erhoom. 1992 wead z Inglstod de Landesgartenschau veranstaltet, de im Vorfeld zua Entstehung des „Klenzeparks“ und zua Renovierung da Festungsanlagen am Brucknkopf führt. 2006 feiad Inglstod des 1200-jährige Stodjubiläum.

Duach de stoarke Bevejkarungszuanahm vo 57 % zwischn 1945 und 1960 is Ofang vo de 1960er Joar nahezua as gsamte Gebiet vo da Stod Inglstod bebaut gwen und es gibt kaam mehr Flächn zua Expansion. Davoa is 1813 des Stodgebiet duach de Ausgliedarung vo de Audeafa sidli vo da Donau im ehemolign Landkroas Inglstod erheblich vakloanat worn. Ums weidare Woxdum vo da Stod zum ermeglichen, san ab 1962 zeascht de Audeafa und spada no mehra Gebiete eigmoand worn. Da greßte Gebietszuawox hod si noch da Aufläsung vom Landkroas Inglstod am 1. Juli 1972 im Rahma vo da Gebietsreform in Bayern eagem.

Foignde ehemois selbständige Gmoana und Gemarkunga san zwischn 1962 und 1972 ind Stod Inglstod eigliadat woan:

Seitm Middloita und am Ofang vo da Neizeit hods z Inglstod nua a langsams Bevejkarungswochsdum gem, des imma wieda duach de zoireichen Kriag, Seicha und Hungersnöt untabrocha worn is. Bevölkerungszuwächs ergem si vor oim noch da Stodvergrößerung im 14. Joarhundert und de Grindung vo da Universität Inglstod. Da Rückgang vo da Eihwohnazahl zwischn 1762 und 1803 vo 8000 auf 4800 Leit losst se doduach erklärn, doss zum oana da de Jesuitenorden 1773 aufglöst worn is, zum ondan de Universität 1800 noch Landshuat valegt woan is und de Festung und Auderfa duach de napoleonischn Drubbn während da Besetzung vo da Stod 1800/1801 gschleift worn san.

Mitm Ofang vo da Industrialisierung währnd am 19. Joarhundert beschleinigt si des Bevejkarungswochsdum longsam. Doch grod da Ausbau vo Inglstod zua kenigli-boarischn Hauptlondesfestung, de zeascht a starks Woxdum mit si bringt wirkt si spada hemmend aus, wei jede Bautätigkeit im Umkreis da Stod vom Militär obgsegnet wern muaß. Eascht noch da Aufhebung vom Festungsstatus 1938 und da Vergreßerung vom Stodgebiet noch 1962 konn si de Stod ungehindert entwickeln.

De Bevejkarung vo Inglstod is im Vergleich mit de ibrigen bayerischen Groaßstädt de Jingste. So hods mit 18,1 % an hechstn Otei an unta 18-jaarigen und gleichzeiti mit 18,0 % hinta Minga (17,4 %) und Fiath (17,9 %) an drittniedrigstn Otei an iba 65-jaarigen. Zuadem lem z Inglstod a bissal mehr Fraun ois Mona. Da Oteil vo de Weiwaleit liegt bei 50,6 %, der vo de Monnaleit bei 49,4 %. Seit guat 20 Joar (mit Ausnahm vom Joar 2005) zoagt de nadialiche Bevejkarungsbewegung a positive Tendenz. Des hoaßt, dass wenga Leit sterm ois dass nei auf d Wejd kemman. Des eaklärt teiweis des storke Eihwohnawoxdum vo Inglstod. Hinzua kimmt, dass Inglstod in de vagangena siem Joar an Wanderungsibaschuss vo uma 1000 Leit pro Joar vazeichna hod kina. Vo de Zuawandeara stejn de 18 bis 25-jaarigen mit guat 40 %, gfoigt vo den 25- bis 30-jaarigen mit zirka 20 % an greßten Otei. Aa bei de Zuawandara vo de letztn Joar hods an Fraunibaschuss.

Da Ausländerontei an da Inglstädter Bevejkarung wor 2005 bei 12,7 %, davo wiedarum keman 26,6 % aus de EU-Mitgliedstootn. De greßte Gruppn unta de ausländischen Eihwohna buidn de Tiakn mit 5273 Leit, gfoigt vo 3442 Leit ausm ehemoligen Jugoslawien und 678 Italiena. Zwischn de Stodbeziake gibts grouße Unterschiede beim Onteil vo da ausländischn Bevejkerung. So lem in de Stodbezirk Sid und West unta 5 % ausländische Biaga, daweis in de Bezirk Nordost und Nordwest iba 20 % san (Piusviadl). Insgsamt liegt da Onteil vo Leit ohne deitsche Stootsonghearigkeit zum Tei deitlich niedriga ois in de ibrign bayerischen Groußstädt.

Inglstod hod vo Ofang oo zum Bisdum Eichstätt gheat, des 741 grindt worn is und Tei vom Erzbisdum Mainz gwen is. Politisch ghert de Stod zum Herzogdum Baiern, des iba de Joarhunderte wegga katholisch bliem is. Ejdestes, heit no erhoitnes vom Godshaus is de 1234 errichte „Moritzkira“, de anstelle a ejdan Kira entstandn is.
Zur Zeit vo da Glaamsspoitung is Inglstod mit dem Einzug da Jesuiten zu am Bollwerk vo de Katholikn worn, wobei reformatorische Bestrebunga in da Stod unterdrickt worn san. Duach de politischen Veränderungen zum Anfang vom 19. Joarhundert is des Bisdum Eichstätt 1817/21 da neien Kirchenprovinz Bamberg zugeordnet worn, zu ders bis heit ghert. De Pfarrgmoa da Stod san Tei vom Dekanat Inglstod, am südlichsten Dekanat vom Bisdum Eichstätt.
Nur Zuchering mit de Pfarreifilialen in Hagau und Winden ghert zum Dekanat Pfaffenhofen vom Bisdums Augschburg, was duach de oide Diözesangrenze an da Sandrach (ehemals südlicher Hauptlauf da Donau) zu erklärn is. De 64.425 Katholiken (Stand 2006) in Inglstod stellen mit 52,6 % de greßte Glaamsgmoaschaft dar und verteilen si auf 18 Gmoan. Zudem befindn si mit dem „Gnadenthalkloster“ und dem „Kloasta Inglstod“ zwoa Franziskanerklästa in da Stod.

Zum Anfang vom 19. Joarhundat ziang de easchtn Protestanten ind Stod. Im Joar 1824 kriang de Gmoagliada ihren easchtn evangelischen Pfarrer und kinnan mit „St. Matthäus“ eanane easchte Kira errichten. De neie Gmoa ghert zua Evangelisch-Lutherischen Kira in Bayern. Innerhalb dera Londeskirch is Inglstod 1935 Sitz vo am Dekanat, zu dem heit olle evangelischen Kirchengmoana ghern. Des Dekanat Inglstod is Teil vom Kirchakreis Rengschburg. De Protestanten stejn heit mit 22.997 Leit beziehungsweise 18,8 % de zwoatgreßte Glaamsgmoaschaft in Inglstod dar, wobei prozentual gseng vui in de tradizionell evangelischn Stodtei Friedrichshofa und Brunnareith wohna.

Aa de orthodoxen Christen, drunta de russisch-orthodoxe und aa de griechisch-orthodoxe Kira unterhoitn z Inglstod Godshejsa.
In da Stod wirken driba hinaus a Reihe vo Freikircha, drunta de Evangelisch-Freikirchliche Gmoa (Baptisten), de Freie evangelische Gmoa (Bund Freier evangelischer Gmoan in Deitschland|FeG), de Mennonitengmoa und de Siebenten-Dogs-Adventisten (STA). Z Inglstod is aar a Gmoa voa da Kira Jesu Christi da Heilign da Letzten Doge (Mormonen) ansässig, genauso wia am Jehova seine Zeign.

In Inglstod hod seit am Middloita a jidische Gmoa existiat, wo scho in da zwoaten Hejftn vom 13. Joarhundert schriftlich erwähnt wead. Des jidische Wohngebiet mit Synagoge wor im Sidn vo da Oidstod im Bereich da heitign Schutter- und Spitalstraß. Judnvafoigunga woan z Inglstod in de Joar 1348 und 1450, wobei si zwischn de Vertreibungen wieda mehrare jidische Familien in da Stod ogsiedlt hom. Noch da Vertreibung vo 1450 kriang jidische Leid eascht ab 1861 wieda des Recht, si in Inglstod niedazlossn. Bis 1933 steigt de Zahl vo de Gmoamitgliada auf 100 und es is in am Hinterhof an da Theresienstraß erneut a Synagoge eigricht woan. Duach de Repressalien in da Zeit vom Nationalsozialismus und insbesondere dem Novemberpogrom 1938 hom alle Oghearigen vo da jidischen Gmoa de Stod valossn oda san vertriem woan.

Noch 1945 san nua wenige Judn auf Inglstod zruckkema. De wiedaaufgmochte Synagogn 1952 wieda zuagspeat woan. 1968 hom 16 jidische Leit z Inglstod gwohnt. An de Judnopfa eainnan blaue Stelen in da Stod.

Z Inglstod lem in rund 9000 Moslems, in da Meaheit tiakischa und bosnischa Herkunft (Schätzung vom Stodplanungsamt). De verschiedna islamischen Gmoan untahoitn Betstubm und Moscheen, drunta an markanten Neibau an da Hindenburgstraß. In am Obschnitt vom Sidfriedhof is aa a a muslimischa Friedhof. Am Sunndog, in 18. Mai 2008, is z Inglstod de greßte Moschee in Bayern eigweicht woan.

An da Spitze da Stod war anfangs da „Rat“, da easchtmois fia des Joar 1309 bezeugt is. Der Stodroud besteht aus zwoa Kammern, dem „Inneren Rat“, da eigentlichen obrigkeitlichen Stodvawoitung und dem „Äußeren Rat“, da ois beratendes und kontrollierendes Organ fungiad und vo den Biargan da Stod gewejd worn is. Seit 1407 is easchtmois a Buagamoasta nochweisbar, da aus de Reihen des Inneren Rats kemma is.

Des Amt vom Buagamoasta wechslt hoibjaarig, spada viadljarig. Noch 1447 loadt a landesherrlicha Bemta ois Pflega de Stod. Ob 1803 is in Inglstod noch und noch de Magistratsvafossung eingfiaht worn, wobei da Magistrat ob 1818 vo de Gmoabevoimächtigtn gwejd worn is. An da Spitzn vom Magistrat wor a Buagamoasta. Teiweis is dena Buagamoastan da Titel Obabuagamoasta valiehn worn. Nochm Zwoatn Wejdkriag drong fost olle Buagamoasta den Titel.

Da Obabuagamoasta und da Stodroud wern fia a Legislaturperiode vo sechs Joar gwejd. Obabuagamoasta vo da Stod Inglstod is seitm Joar 2002 da Dr. Alfred Lehmann vo da CSU. Er is da Nochfoiga vom Peter Schnell (emfois vo da CSU), der de Geschicke da Stod 30 Jahr lang glenkt hat und am End seiner Amtszeit dienstältester Obabuagamoasta vo a Groußstod gwen is. Zwoata Buagamoasta, emfois seit 2002 is Albert Wittmann (CSU), dritter Buagamoasta seit 2008 Sepp Mißlbeck (FW). Fia de Liste aller Obabuagamoasta da Stod Inglstod schaug aa unta: Liste da Obabuagamoasta vo Inglstod.

Da Stodrout setzt si aus 50 gwejdn Mitgliedan, dena via Ortssprecha vo de Stodtei Dünzlau, Mühlhausen, Hagau und Brunnenreuth und dem Obabuagamoasta zamm. Noch da letzten Kommunalwoi vom 2. März 2008 schaugt de Sitzvateilung so aus:

Bei da Kommunalwoi 2008 warns easchtmois in Inglstod a Listenverbindung aus SPD, Freien Wählern, den Greanen und da ödp. Wegen da fehlenden 5 %-Hürde kinnan kloane Parteien emfois Mandate erringen. Fraktionen bilden nur de CSU, de SPD, de Freien Wähler und De Greana. Weil de CSU bei da letztn Woi koa Mehrheid kriagt hod, miassnse se mit de ondan zommraffa, voa oim mit de Freien Wähler. Nem dem Stodrout existiern no 62 Gremien da Stod mit verschiedenen Aufgabenbereichen. De naxtn Woin zum Stodroud wern im März 2014 obghoidn.

Inglstod is im „Wahlkreis 217 Inglstod“, dem danem no da Landkreis Eichstätt und da Landkreis Neiburg-Schromhausn ooghean.
Bei da Woi zum 17. Deitschen Bundesdog is da Reinhard Brandl vo da CSU mit 57,2 % vo de Easchtstimma direkt gwejd woan. Da Horst Seehofer, der wo vorher oiwei fian Wahlkreis auf Berlin ganga is, is middlawein Minischderpresident vo Bayern.

Iba de Landesliste san no de Eva Bulling-Schröter fia de Linke und de Agnes Krumwiede fia de Greana in Bundesdog eizong. Woiberechtigt im Woikreis 217 san im Joar 2009 252.615 Leit gwen; de Woibeteiligung is bei 69.8% gwen.

As Woppn vo da Stod Inglstod zoagt an roat beweahten, feiaspeiadn blaun Pantha auf suibanem Grund.
De easchtn Siegl vo da Stod zoang en Heilign Mauritius ois Schutzpatron vo da Moritzkira, da Hauptkira in da Stod. De Woi vom Schutzheiligen geht auf de seitm 9. Joarhundat bstehade Vabindung vo Inglstod midm Klousta Niedaoitaich, aman Heilign Moritz gweichtn Benediktinakloosta, zruck, de im Middloita lang s Bsetzungsrecht vo da Moritzkirch ghabt ham. Ab 1314 stitzt si da Schutzpatron auf an Schuid mit am Fabewesn, am damois ois Pantha bezoachnetn, feiaspeiadn Drackn. Ois volksetymologische Erklärung is aus „Panthier“ im Lauf vo de Joarhunderte da Panther. Ab in ebba 1340 wead da Schuid mit dem Panther ois alloaniges Siegel verwendt und findt si aa auf Münzen und aa dem „Kreiztor“. De Herkunft vo dem Wesens is net mit Sicherheit nochzumweisen. Es wead mehrheitlich oognumma, daß si da Panther vo den spanheimischen Pfalzgrafn vo Ortenburg herleitet, der seit 1260 Nemwappn da Wittelsbacher war und der si emfois im bayerischen Staatswappn findt. A weitere, eher legendäre meglichkeit is de Verleihung vom Woppn duach Ludwig den Baiern im Joar 1313, mit der er de Tapferkeit da Inglstädter in da Schlacht vo Gammelsdorf honorieren wollt.

De Stodfahn vo Inglstod hot vier gleich broade, horizontale Streifen in de Farben weiß-blau-weiß-blau und am Seitnverhoitnis vo 3:5. Im Zentrum zoagt sie des Stodwappn auf weißem statt suibanem Grund. Bei da Bannerflagge verlaffa de vier Streifen vertikal und des Seitnverhoitnis bedrogt 5:2.

Wia bei allen andern deitschn Städt beginnt de Gschichte da Inglstädter Städtepartnerschaftn noch'm zwoaten Wejdkriag, ois des Britische Generalkonsulat in Minga mit dem Wunsch zum Aufbau vo a freindschaftlichen Beziehung zu a britischen Stod an bayerische Städte herootretn is. Nochdem bereits mehra Partnerschaften zwischn bayerischen und schottischen Städt gschloßn worn san, war de 1962 geschlossene Städtepartnerschaft zwischn Inglstod und Kirkcaldy im County Fife de zehnte ihrer Art zwischn de zwoa Regionen. An de Partnerschaft erinnert heit unta andam a Stele im „Klenzepark“ und sie wead duach vei Schuikindaaustausche pflegt.
Im selben Joar is driba hinaus de Partnerschaft zwischn Inglstod und da Stod Carrara im Noadn da Toskana. Zu Ehren da Partnerstod is da Platz zwischn da Reitschui und dem Herzogskasten in „Carraraplatz“ umbenannt und es findn si vei Skulpturen aus Carrara-Marmor im gesamten Stodgebiet.
Im Zuge vom deutsch-französischen Freundschaftsvertrages vo 1963 kimts no im selben Joar zua Unterzeichnung vo am entsprechenden Partnerschaftsvertrages mit Grasse in Südfrankreich, womit de easchte Phase vo Städtepartnerschaftn abgschloßn worn is. Sichtbar is de Beziehung in Inglstod unta andam duach des 1992 im Klenzepark erricht Provence-Haus.
Eascht 16 Jahr spada is de Verbindung zua damois jugoslawischen und heit slowenischen Stod Murska Sobota und danach dauerts weitere 16 Jahr bis 1995 de Partnerschaft mit dem Zentralbezirk Moskau gschloßn worn is. 1998 foigt de Verbindung mit der türkischen Stod Manisa, vo der si da Buagamoasta, a Architekt, am Entwurf da Inglstädter Moschee beteiligt.

De momentan jüngsten Inglstädter Städtepartnerschaftn san 2003 und 2005 mit de Städt Kragujevac und Oppeln gschlossen worn. Mit Abschluss da Verbindung mit dem oberschlesischen Oppeln war a Städtenetzwerk aus de Städt Carrara, Grasse, Inglstod und Oppeln entstandn, in dem jede den andern zua Partnerstod hot. Derzeit wead zuasätzlich a Partnerschaft mit a Stod in am Entwicklungsland in Erwägung zong.

De Stod ghert zu den wirtschafdlich am stärksten wachsenden Gebietskeapaschoftn vo Deitschland. Dazua tragt nem da allgmoa günstign Lage in Bayern de guade Vakeasanbindung bei. De storke Position wead da Stod regelmäße in verschiedanen voneinanda unobhängign Studien eigramt, so in ebba im „Prognos Zukunftsatlas 2007“, wo de Stod Platz via vo insgesamt 439 Kroas und Städt erreicht hot, oda in a Studie vo 2010, wo Inglstod sogar eiropaweit noch Luxemburg und Minga de Region mit de bestn Zuakumftsaussichtn is.

De Orbatslosenquotn hot 1997 mit knapp iwa 8 % ian Hechststand erreicht, und sinkt seitdem auf 4,8 % im September 2007, womit sie an niadrigsten Wert vo oin deitschn Großstädd erreicht hot. Zuadem hot Inglstod a hoache Orbatsplotzdichtn, was duach des positive Pendlersaldo, vo 31.078 Pendlan, dokumentiad wead.

Inglstod is stark vom Produzierendn Gwerbe prägt, was Sei hoacha Anteil vo 59,0 % (Stand 2004) an da Bruttowatschöpfung zoagt. De Dienstleistungsbereiche kemman zsamma auf an Wert vo 40,8 %, während de Land- und Forstwirtschafd mit 0,2 % da kloanste Wirtschafdsbereich is. De Anzoi da Handwerksbetriebe is mit 1.190 im Verhoitnis zua Größe da Stod relativ gering; eanane Umsätze lieng aba iba dem bayerischen Duachschnitt.

Obwoi si de Anzoi an Ibanachtungen seit 1994 vadoppelt, liegt Inglstod im Vergleich zu anderne bayerische Groaßstädt in da Bedeitung vom Fremdenvakea zruck. 2006 san in Inglstod in 42 Beherbergungsbetriem (inklusive Jugendherbergn) 2.475 Gästebettn oobootn, de 295.674 Ibanachtungen (davon 115.163 vo ausländischen Gäst) aufzudeitn ham.

Inglstod is duach sei Funktion ois Unternehmassitz und greßter Produktionsstandort vom Automobilhersteller Audi, dem greßten und bekanntesten Inglstädter Unternehma, a wichtiger Standort da Automobilindustrie. Ursprünglich hot Audi, oda korrekter gesagt, de Auto Union, ihrn Sitz in Chemnitz. In da Sowjetischen Besatzungszone is des Unternehma verstaatlicht worn. Noch'm Kriag fangan ehemalige Mitarbeiter da Auto Union oo, alle vora da Richard Bruhn und da Carl Hahn, a Neigründung da Auto Union in Inglstod mit Krediten da bayerischen Staatsregierung und Marshallplan-Hilfen vorzumbereiten. De Audi AG beschäftigt (Stand 1. Jenna 2008) in Inglstod 31.337 Mitarbeiter, davo 19.995 Arbater, 9.903 Angstellte und 1.439 Auszubildende aus 72 Ländern da Erde.

Danem ham si vei Zualieferfiamen, wia EDAG, Peguform, Dräxlmaier oda Continental Automotive Systems (zuvor TEMIC, ehemois Telefunken und AEG) mit am Standort zua Entwicklung und Produktion vo Automobilelektronik, niedergelassn. A Großteil dera Betriebe hot sein Sitz im Güterverkehrszentrum Inglstod (GVZ) im Nordwestn vo Inglstod. De Audi AG hot zsamma mit de Zulieferbetriebe groaße wirtschaftliche Bedeutung fia de Stod und de Region.

Inglstod und sei Umgebung san aa a wichtigs Zentrum vo da Erdölindustrie, des nem Burghausen des zwoate und greßte in Bayern is. In den 1960er Joar san drei Raffinerien in Inglstod und aa zwoa weitere im benachbarten Vohburg und Neistod an da Donau errichtet worn. Alle Anlagen san und wern ohne Ausnahm vo den Pipelines CEL (stillgelegt) und TAL (Umschlagplatz bei Lenting) mit Rohmaterial versorgt. Eigentümer da Raffinerie im Nordosten da Stod is de Schweizer Mineralölgesellschaft Petroplus, nochdem de Raffinerie 2007 vo Esso verkafft worn is. Da Standort Inglstod vo Bayernoil soll 2008 stillgelegt und dafia de Standorte Vohburg und Neustod ausbaut wern.

De EADS is vor de Tore vo Inglstod in Manching mit de Dechta Airbus und Eurocopter und mehra Tausend Mitarbeitern stark vatretn. Da wead unta andam da Eurofighter baut, testet und erweitert.
Ebenfalls vo Bedeutung is fia Inglstod de Bekleidungsindustrie, de mit de Firmen Rosner und Bäumler im Nordosten vo Inglstod vertretn is.

In Inglstod is weiters da Hauptsitz da Metro-Tochtergesellschaft Media-Saturn-Holding ois Obergesellschaft da Media Markt- und Saturn-Elektronik-Handelshäuser. Aa de SchubertSalzer Gruppe hot ihren Hauptsitz in Inglstod.

In Inglstod, da Stod vom Bayerischen Reinheitsgebots ham ibades vier Bier-Brauereien – Nordbräu, Herrnbräu, Ingobräu (Betrieb middlerweile eingstellt) und Westpark Bräu 1516 – ihren Standort.

Des Klinikum Inglstod is des viadgreßte Krongahaus in Bayern und mit uma 3.000 Mitarbata da zwoatgreßte Arbatgeba in Inglstod.

Inglstod is a wichtiga Verkeasknotenpunkt in Bayern und hot duach sei Donau-Furt iba Joarhunderte hinweg a wichtige strategische Bedeutung ghabt.

De bedeitsamste Straßnanbindung vo Inglstod is de sechsspurig ausbaute Bundesautobahn 9 (A 9). De Stod is an de duach de Anschlußstein Inglstod Süd (friahere Bezeichnung „Auwaldsee“) und Inglstod Ost/Inglstod Nord ogschloßn. Driba hinaus verlaffa mehra Bundesstraßn duach des Stodgebiet vo Inglstod. De B 16a, de Inglstod mit Vohburg verbindet, kreizt de A 9 im Bereich da Autobahn-Anschlußstei Inglstod Ost/Inglstod Nord und endet in Inglstod. Im Stodgebiet is de duachgehend vierspurig ausbaut worn. Ebenso wia de B 16a, duachquert de B 16 Inglstod in Ost-West-Richtung. Sie is a wichtige Verbindungsstraß noch Neiburg an da Donau und Rengschburg. Vo Noadn noch Siidn verlafft de vorwiegend vierspurig ausgebaute B 13, de Inglstod mit Eichstätt beziehungsweise Pfaffenhofen verbindet, duach des Stodgebiet. Vakeastechnisch vo Bedeutung san driba hinaus de vier fia den Straßnvakea bestimman Bruckn iba de Donau. Des san nem da Autobahnbrücke de Schillerbrücke, de Konrad-Adenauer Bruck und de Glacisbrücke (Aufzählung vo Ost noch West).

De Autodichtn in da Stod is mit 751 PKW auf 1.000 Eihwohna de drittgreßte in da Bundesrepublik.; da bundesweite Duachschnitt liegt bei 541 PKW auf 1.000 Eihwohna. Da hoache Wert erklärt si net zletzt daduach, daß vui Werksangehörige vo da Audi AG, de in de umliegenden Landkreisen wohnan, Leasingwagen vo da Audi AG fahrn, de in Inglstod zuaglassn san.

Trotzdem guit Inglstod ois a recht radlfreindliche Stod. De groußn Stroßn hom olle an Radlweg und in de Parks und in da Innenstod konnst aa mitm Drodesl foan.

An des Bahnnetz is Inglstod mit dem Hauptbahnhof Inglstod und dem Bahnhof Inglstod Nord fia den Personenvakea und aa mit drei Rangierbahnhöf fia den Gütervakea umfassend oogschloßn.
Im Fernvakea wead Inglstod iba de Schnellfahrstrecke Nürnberg–Inglstod–München zweistündlich vo ICE-Zügen da Relation Minga–Nürnberg–Berlin–Hamburg und München–Nürnberg–Kassel–Hannover–Hamburg/Bremen oogfahrn. Im Abschnitt Nürnberg–Inglstod–Minga ibalagern si de zu am Stundentakt. Zuasätzlich haltn in da Hauptverkehrszeit ICE-Züge da Linie München–Nürnberg–Frankfurt/M.–Köln(–Dortmund), de zsamma mit de andern ICE-Zügen in de Morgen- und Abendstunden an Halbstundentakt bilden. Driba hinaus besteht a tägliche Nachtzugverbindung München–Inglstod–Nürnberg–Flensburg–Kopenhagen mit Kurswagen iba Berlin noch Moskau.

Im Regionalvakea vakean werkdogs stündli Regionalbahna noch Minga, Treuchtlingen, Doanaweat/Ulm, Rengschburg und Augschburg. An de Wochenenden und an de Feiadag besteht mit Ausnahme da Regionalbahnen noch Minga und Treuchtlingen nur a Zwoastundentakt. Driba hinaus vakean alle zwoa Stunden Züg vom München-Nürnberg-Express und aa in da Hauptvakeaszeit zuasätzliche Züg zwischn Minga und Inglstod.

Da effentliche Leitnohvakea in Inglstod geht af an Bau vo ana Roßbauhn zruck, de wo 1878 zwischn im Hauptbahnhof und da Oidstod betriem worn is. De is ab 1921 duach Omnibusse easetzt woan, wobei Pläne fia an Bau vo an Stroßnbohnetz eascht in de 1960a Joar vawoafn woan san. Seit 1988 wead da effentliche Leitnohvakea in Inglstod duach de Inglstädta Verkehrsgesellschaft (INVG) duachgefiat, de wo 44 Buslinien mit ana Gsamtstrecknläng vo 653 km betreibt.

Da ursprünglich nur militärisch gnutzte Flugplatz Inglstod-Manching, der seit a baar Joar vor oim vo den ortsansässigen Unternehma Audi und EADS ibades zivil oogflong wead, is 8 km vo da Stodgrenze vo Inglstod entfernt an da B 16. Da nächstglenge Flughafen fia den internationalen Linienvakea is da 50 km entfernte Flughafen Minga Franz Josef Strauß bei Erding.

Üba vei Joahundate war de Donau fia Inglstod a zentraler Vakeasweg. Mit da Eröffnung vo da Donautalbahn is aba de Bedeutung vo da Schifffahrt fia de Stod gsunka und des hod 1874 zua komplettn Einstellung vo da Donaudampfschifffahrt in Inglstod gfiahrt. Trotzdem ham bis in de 1950er Joa no ab und zua Ausflugsschiff in Inglstod oglegt. De friahre Hafenanlage war im Bereich vom Stodheater. Während am Zwoatn Wejdkriag san vei Kriagsschiff, drunta sechs U-Boote Typ II, mit am Schwertransport iba de Autobahn noch Inglstod transportiad, im Bereich da heitign Schillerbrücke zu Wossa glassen und ins Schwoarze Meea ibaführt worn. Heit is de Donau bei Inglstod a Landeswossastraß und mit motorisiaden Fahrzeign nur mit Sondergenehmigung zum befahrn.

De oanzige Dogeszeitung vo Inglstod is da „Donaukurier“, de bei da „Donaukurier Verlags GmbH  Co. KG“ erscheint und a Auflage vo in ebba 90.000 Exemplare erreicht. Zusammen mit de Heimatzeitungen (z. B. „Eichstätter Kurier“ fia den Landkreis Eichstätt), de denselben politischen, wirtschaftlichen, sportlichen und kulturellen Teil und nur an eigna Lokalteil ham, erreicht er oi Dag de gesamte Planungsregion Inglstod. Danem informiad täglich de Dogeszeitung Augschburger Allgemeine in ihrer Regionalausgabe Neiburger Rundschau iba Inglstod und de Region.

Wöchentlich erscheinan de Printmedien „Schanzer Zeitung“ und aa de Anzeigenblätter „IZ-Regional“ (ein Tochterunternehma des Donaukurier), „Blickpunkt Wochenende“ und „tip – Des Wochenblatt“.
Im monatlichen Verlauf wern de Stodmagazine „Gladdys“, „espresso Magazin“, „megazin“, „INVG Haltestelle“, „Wirtschaft10plus“ aus Wttstetten, „60plus“ (ein Tochterunternehma da IZ-Regional) und „ERCI-Panther“ publiziad. Alle zwoa Monat wead des Familienmagazin „Family by megazin“ aufglegt.

Ois Online-Portale erscheinan des „Biargaforum“ vo bingo-ev, dem Biarganetz Inglstod e. V. und aa de Webportale „tr3ndz“ aus Pfaffenhofen (ehemals „megazin“), „nra“ aus Vohburg („netradioactive“), „bei-uns“ aus Beilngries (partys-bei-uns), „bayernmatrix“, „shootyou“, „kidnetting“, „nightlifemagazine“ aus Altmannstein (Kurzform „nlm“) und „kbumm“.

Da lokale Fernsehsender, dem sei Ursprünge auf des Joa 1986 zruckgehen, hoaßt „intv – da Infokanal“ und is 24 Stunden im Kabelnetz und ois „Stream“ ibas Internet zum empfanga. A teilweis Ausstrahlung vom Programm dafoigt iba Digitalsatellit auf Astra.digital im Rahmen vo am bayernweiten Pilotprojekt. Im Sendegebiet, zu dem nem da Region 10 de Landkreise Neumarkt, Weißenburg-Gunzenhausen und Roth gehören, lem insgesamt 675.000 Leit. INTV is in Beteiligung vom Donaukurier.
Des Funkhaus Inglstod is da lokale Rundfunkanbieter fia Inglstod und de gesamte Region. Vo da wead da Sender „Radio IN“ inklusive dem „Kulturkanal-Inglstod“, „Radio K1“, am kirchlichen Programm und „Radio Pegasus“, da Welle da Universität Eichstätt-Inglstod ausgestrahlt. Danem existiad in Inglstod no „Radio Galaxy“. „Radio IN“ und „Radio Galaxy“ san in Beteiligung vom „Donaukurier“.

Am Bayernwerk bei Inglstod steht a Sender da Deitschen Telekom (), vo dem aus Inglstod mit Radioprogrammen versorgt wead. Zudem strahlt Deitschlandradio sei zwoa Hörfunkprogramme vo am Senderstandort bei Stammham () ab.

In Inglstod is 1472 de Easchte Bayerische Landesuniversität „Universität Inglstod“ gründet worn, de im 19. Joahundat zeascht nach Landshut und nachad nach Minga valegt worn is, wos heid no ois LMU weiter existiert. Inglstod muaß noch da Verlegung vo da Universität im Joa 1800 bis 1989 warten, bis' duach de Eröffnung da „Wirtschafdswissenschaftlichen Fakultät Inglstod“ da Katholischen Universität Eichstätt-Inglstod (KU) wieda Universitätsstod worn is. De Wirtschafdswissenschaftliche Fakultät WFI bietet Studiengänge in Betriebswirtschaftslehre und Wirtschaftsprüfung oo. Im Joar 1994 is mit der Fachhochschui Inglstod de zwoate Hochschui in Inglstod gründet worn. Sie is deutschlandweit bekannt fia den BWL- und Wirtschafdsingenieurstudiengang. Derzeit studieren an den Inglstädter Hochschuin in ebba 3000 Studenten, wobei a Vergrößerung da Einrichtungen angestrebt wead. Seit 2004 is vom Zentrum fia Hochschuldidaktik da bayerischen Fachhochschuin in Inglstod in da Hohen Schule.

Danem verfügt Inglstod mit dem Apian-Gymnasium (mathematisch-naturwissenschaftlich und wirtschaftswissenschaftlich), dem Christoph-Scheiner-Gymnasium (naturwissenschaftlich-technologisch und sprachlich), dem Gnadenthal-Gymnasium (musisch), dem Katharinen-Gymnasium (sprachlich, wirtschafds- und sozialwissenschaftlich und naturwissenschaftlich-technologisch) und dem Reuchlin-Gymnasium (sprachlich, humanistisch und naturwissenschaftlich-technologisch (ab September 2007)) iba finf Gymnasien, de alle in Bayern meglichen Zweige obietn. Vo de Inglstädter Gymnasien befindn si vier in da Innastod.

Inglstod hot weiters vei weitere allgemeinbildende Schuin. Insgesamt gibts 17 Grundschuin, zwölf Hauptschuin, davo drei Teilhauptschuin, finf Förder- und Sonderschuin und drei Realschuin. Driba hinaus vafügt de Stod iba mehra beruafliche Schuin, drunta zwoa Beruafsschuin, a Wirtschafdsschui, a Fachoberschui und a Beruafsowaschui und aa 14 Beruafsfachschuin. Hinzu kemman weitere Buidungseinrichtungen privater und öffentlicher Träga. Hierzu zejn beispuisweise de David-Oistrach–Akademie, de städtische Simon-Mayr–Sing- und Musischui und aa de Beruafsbildungszentren da Handwerkskammer und da Industrie- und Handelskammer.
Beziang auf de Schuikindazahlen san de Beruafsschuin gefolgt vo den Gymnasien und Grundschuin de greßten Schularten in da Stod Inglstod.

Inglstod hot mit dem „Klinikum Inglstod“ a Krongahaus da Schwerpunktversorgung, da dritten Versorgungsstufe mit 1103 Bettn. Es is des viadgreßte kommunale Krongahaus vo Bayern und hot 55 Stationen, wobei de Intensivstation iba 56 Betten verfügt. Zudem is mit dem „Christoph 32“ a Rettungshubschrauber unta Führung vom ADAC am Klinikum stationiad. Danem existiern in Inglstod drei Privatkliniken, de „Klinik Dr. Maul“ und de „Klinik Dr. Reiser“ mit zsamma 112 Bettn und aa de Danivius Klinik fia Psychiatrie mit 87 Plätz. Vo de Kliniken abgseng praktizieren in da Stod 151 Fachärzte, 95 Zahnärzte und 64 praktische Ärzte. Seit 1996 gibts in Inglstod a städtisches Gesundheitsamt, des fia de Gesundheitsaufsicht im Stodgebiet zuaständig is.

Obwoi s oide Stodheata in Inglstod im “, de „Obere Pfarr“. Oi zwoa Bauwerke, de vo Ludwig dem Gebarteten in Aufdrog gem worn san, san eindrucksvolle Beispui da Spadgotik. Auf de Inglstädter Herzog geht des 1429 gstiftetr „Pfründnerhaus“ zruck, de so ghoaßne „Hohe Schui“, in der ab 1472 de Universität untabracht gwen is.

Nem den repräsentativen Bauten findn si in Inglstod vei sehenswerte Biargahäuser. Des ejdeste is des so ghoaßne „Birnbaumhäusl“ aus da Zeit um 1470. Danem des Haus vom Theologen Dr. Johannes Eck, des Sterbehaus vom Feldherrn Tilly und vei weitere Wohnhäuser vo Inglstädter Professoren. Hervorzuheben san do des „Kaisheimer Haus“ und aa des „Ickstatt-Haus“, des duach de höchste Barockfassade vo Süddeitschland besticht.

Ebenfalls aus da Zeit ois Universitätsstod stammt de „Oide Anatomie“, a spadbarocker Prachtbau im Stil a Orangerie aus dem Joar 1723, in dem de medizinischen Fakultät da Universität untabracht gwen is. De Maria de Victoria Kirche („Asamkirche“) is zwischn 1732 und 1736 ois Oratorium da marianischen Studentenkongregation erbaut und guit mit eanam monumentalen Deckenfresko und ihrer Ausstattung ois Höhepunkt des Schaffens da Brüder Asam. Mit da „Lepanto-Monstranz“ beherbergt de Asamkirche a da wertvollsten Monstranzn da Welt.

Vo da Festungsanlage des 19. Joahundat san emfois groaße Teile erhoitn. Hierzu zejn de Bauten am so ghoaßnen Brucknkopf, dem „Reduit Tilly“ und den Türmen „Baur“ und „Triva“, bei denen Leo vo Klenze an da künstlerischen Ausgstoitung mitwirkte. Driba hinaus san vier Kavaliere, drunta „Kavalier Hepp“ und a da Fronten und aa mehra Batteriestellungen und Flankenbatterien erhoitn .
Mit am „Theater Inglstod“ hot Inglstod zudem des jingste Baudenkmal vo Bayern.

Sengasweat is driba asse de Dampflokomotiv 98 507 (Bayerische D XI), de 1968 voam Hauptbohhof ois Denkmoi aufgstejt worn is. De is 1903 vo Krauss-Maffei baut worn und is de letzte Vatretarin vo 147 Exemplarn vo da Baureih „98.4–5“. 1960 is de Lokalbohlokomotiv im Bohbetriebsweak Niamberg Rbf ausgmustat worn.

Des vo Gunter Henn stoitade „Audi Forum“ is a Beispui fia moderne Architektua z Inglstod.

Inglstod is a greane Stod mit zoireiche Parks, Greanologn und Wejda. Am prägendsten is des „Glacis“, des Vorfeld vom ehemoligen Festungsgiartl rund ums Zentrum. Sie is heit da innere Greangiatl und damit greane Lunge und Pufferflächn zwischn am Autovakea und Wohnbebaung und Schuin. Duachzong wead sie vo weitläufige Fuaß- und Radlwege mit guada Sicht auf a baar da ehemaligen Festungsbautn inklusive vo am guat erhoitnen Teil vom so ghoaßnen „Künettengraben“. Aa da gresste Park vo Inglstod, da „Klenzepark“, des Gelände da Landesgartenschau vo 1992 am ehemaligen Brucknkopf da klassizistischen Festung, is a Tei vom Glacis. Da Ibagang vom Park zum Woid wead im „Luitpoldpark“ deutlich, der am Brucknkopf ois Tei vom Glacis beginnt und im Westtei zuanehmad Woid ähnlichen Charakter oimmt.

Da äußere Greagiatl verlafft im Bereich da ehemaligen Vorwerke vo da Festung. Zu eam ghern unta andam da Spuipark „Fort Peyerl“, da „Fort Haslang Park“ und da Stodteipark „Am Augraben“.

Gressta Woid in Inglstod is da Auwoid („Schüttel“) am nerdlichen und südlichen Donaufer. Es is oam vo de greßten duachgängig erhoitnen Auwaldstücke in Deitschland, schwarpunktartig gleng zwischn Neiburg und Inglstod mit Ausläufer bis ins Stodgebiet und driba hinaus. Da Auwoid deant ois Naturreservat mit in da Region zum Teil einzigartiger Vegetation und Tiervorkommen, zudem ois greane Lunge und (naturnahes) Naherholungsgebiet. Aa da „Zucheringer Woid“, des Naherholungsgebiet „Am Auwoidsee“ und des Naherholungsgebiet Irgertsheim mit seine zahlreicha Weiher und Seen san Reste vom Auwoid.

Des Sportlem in da Stod wead vor oim vo den 83 eidrogne Sportvareinen trang, wobei nahezua olle Sportoatn bedeant wern. Zoinmassi greßta Varein is da MTV 1881 Inglstod mit iba 3.000 Mitglieda in 16 Abteilunga. Insgsamt zejn de Inglstädta Sportvareine in ebba 41.000 Mitglieda.

Inglstod is bsundas duach den Eishockeysport bekannt. Da 1964 gründte ERC Inglstod spuit seit da Saison 2002/2003 in da hechstn deitschn Eishockeyliga, da Deitsche Eishockey Liga|DEL. Mit Ausnahme da Aufstiegsseison und am Spuijahr 2007/2008 hot de Mannschaft oi Joar de Play-offs und bereits zwoamoi des Halbfinale vo de Play-offs erreicht. De beste Vorrundenplatzierung hod da ERC in da Saison 2005/2006 mit Platz zwoa erreicht.

Da Fuaßboiverein FC Inglstod 04 hod in da Saison 2008/09 in da zwoaten Fussballbundesliga gspuit, 2009/10 in a dritten, und 20115/16 spuit a spuit in da easchtn Liga. In da Saison 2007/08 is a vo da dritthechstn Spuiklass, da Regionalliga Süd aufgschdieng. Da Verein is 2004 duach de Fusion da Fuaßboiabteilungen da Sportvereine MTV Inglstod und ESV Inglstod entstana. De zwoate Mannschaft vom FC Inglstod spuit in da Landesliga Süd. De zahlreichen Teams vo de andan Fuaßboivereine spuin in niedrigere Spuiklassen, so in ebba da FC Gerlfing und da Türk SV Inglstod, de in da Bezirksliga Oberbayern Nord odredn.
Seit August 2010 hot da FC 04 a eigens Stadion, nachdems jahrelang im oidn ESV-Stadion hom spuin miassn.

Baseball is in Inglstod emfois vatretn. Da Verein Inglstod Schanzer is 1985 grindt worn und zejt damit zu den ejdestn Baseboivareine in Deitschland. Zwischenzeitli hod de Moschoft aa easchdklassig gspuit, is oba 1999 wieda in de 2. Bundesliga obgstieng.

Im Schwimmsport hot si Inglstod duach den SC Delphin Inglstod an Nama gemacht. Da SC Delphin is unta andam da Heimatverein der vo dazeitigen Eiroparekordhalterin Janine Pietsch (50 Meter Rücken) und da deitschn Moastain Raphaela Piehler (200 Meter Rücken). De Wassaballmannschaft vom SC Delphin Inglstod spuit in da Oberliga Bayern.

Da oi Jahr im Mai austrongne „Inglstädter Hoibmarathon“ is mit mehr ois 3.000 Starter de teilnehmerstärkste, regelmäßig stattfindende, Sportveranstaltung in Inglstod. De 21,1 Kilometa lang Routn führt vorwiegend duach de Oidstod und an Klenze- und an Luitpoldpark südli vo da Donau.

In Inglstod startet seit 1969 oi Joa Ende Juni de „Tour International Danubien“ (TID), de mit 2.080 km längste Kanu- und Ruderwanderfahrt da Welt.

De im Joar 2003 baude „Saturn-Arena“ is de greßte Sporthalle in Inglstod. Sie is Ausdrogungsort vo de Heimspui vom ERC Inglstod und hod Bloz fia 4.816 Zuschauer. Fia Trainingszwecke is a weitere Eissporthalle in direkter Nachbarschaft zua Saturn Arena baut worn. Vorhanden is weiters des nimma ibadachte Eisstadion an da Jahnstraß, da friahere „Pantherkäfig“ mit am Sportbloz danem, der aa vom benachbarten Scheiner-Gymnasium genutzt wead.

Des greßte Fuaßboistadion in Inglstod is seit 2010 da Audi-Sportpark im Gewerbegebiet mit iba 15.000 Plätz, in dem de Heimspiele vom FC Inglstod 04 stottfindn deana. Davoa homs im Tuja-Stadion (bis 2008: ESV-Stadion) im Stodtei Ringsee gspuit, wo iba 11.000 Leid neibassn. Während de Olympischen Sommerspui 1972 san doda mehra Vorrundenspui im Fuaßboi ausgetrogn worn. Fia de Heimspui vom FC Inglstod is aa no de Bezirkssportanlage Mitte gnutzt woan, de driba hinaus jahrelang Ausdrogungsort vo de „Inglstädter Leichtathletik Meetings“ gwen is, vo dene as letzte 2001 stattgfundn hot. Danem existiern drei weitere Bezirkssportanlagen in de Stodbezirke Südwest, Nordwest und Nordost. Fia de zahlreichen Hallensportarten, wia Handboi oda Basketboi, stengan insgesamt sechs Dreifach- und vier Doppelsporthallen im Stodgebiet zua Verfügung.

Inglstod hod vui Meglichkeitn fia Vaostoitunga. Gressta Vaostoitungsraum is de „Saturn Arena“, a Multifunktionshoin fia Konzert und kleanare Messn. Fia gressare Messn is des „Messegelände Ost“ neadli vo Mailing baut worn.

Fia musikalische Vaostoitunga wead aa de Kloakunstbühne „Neue Welt“, des „Ohrakel“, des Jugendzentrum „Fronte 79“ und des „Cafe Paradox“ ois Ausdrogungsort gnutzt. Weidare Meglichkeitn san des „Audi Forum“ und da „Grouße Festsoi“ im Inglstädda Stodheater.

De easchtn grässan Kuituavaostoitunga vom Joar z Inglstod san de „Inglstädter Kabarett-Doge“ und de „Inglstädter Literaturdoge“. Im Aprui foigt des „Fest zu Georgi“, da Vakindung vom Reinheitsgebots fia Bier z Inglstod im Joar 1516.
Vor Oustan findt seitm Joar 2000 auf dem Paradeplatz vor dem Neuen Schloß des „Brunnenfest“ statt. Im Zentrum steht da mit iba 3000 Ostereiern, Thujen- und Buchszweigen geschmückte Brunnen mit dem Denkmal Kaiser Ludwig des Baiern, um den si in ebba 30 Verkaufsstände gruppieren.

De Anfänge vom „Pfingstfest“ gengan auf de Verleihung vo am ewigen freien dreiwöchigen Markt duach Kaiser Ludwig den Baiern zruck, dea olle Jahr 14 Dog noch Pfingsten stattfindn soll. Sei heitige Form hot des Pfingstfest seit 1946. Seit 1972 is' vom oidn Voiksfestplatz vor dem Taschenturm auf den neien, in ebba 40.000 Quadratmeter groaße Voiksfestplatz verlegt. Des Voiksfest dauert heit nur mehr 10 Dog und hot zwoa Bierzelte und an Warenmarkt.

Seit 1985 findt olle Joar am easchtn Wochenend im Juli des groaße „Biargafest“ statt. Im Joar 2006 hod da Stodroud beschlossn, des nur no jeds zwoate Joar, im Wechsel mit dem as easchte Moi 2006 anlässlich vom 1200-jährigen Stodjubiläum stattgfundna „Historischn Fest“, abzumhoitn. Seit 2008 heißt des Historische Fest iatz Inglstädter Herzogsfest.

Weitere Veranstaltungen im Summa san da „Inglstädter Kultursumma“ und aa des „Kurzfilmfestival 20 min/max“ und des bereits im Juni stattfindende „Carrara-Weinfest“ da Partnastod Carrara auf dem Paradeplatz.

Im September stengan drei größere Feste auf dem Veranstaltungskalender. Hierzu zejn de „Septemberdult“ auf dem Rathausplatz, des „Herbstfest“, des zwoate Inglstädter Voiksfest und des seit 1978 stattfindende „Open Flair“ im Klenzepark.

Da Spadherbst is in Inglstod vo zahlreichen kulturellen Veranstaltungen, wia de „Inglstädter Jazz-Toge“ oda den „Da Oktober is a Frau – Künstlerinnentoge“ geprägt.

Im Dezember findt auf dem Blotz zwischn Stodheater und Herzogskosten da Inglstädter Christkindlmorkt stott. Er is bereits im Joar 1570 vo Herzog Albrecht V. ois „Jahrmarkt an Nicolai“ gewährt, womit er zu den ejdestn Weihnachtsmärkten in Bayern gehört. Nem den iba 50 Buden is a historisches Hoizkarussell Bestandteil vom Christkindlmarkt. Ehe er an sein iatzigen Platz verlegt worn is, findt da Weihnachtsmarkt auf dem Rathausplatz statt.

Erwähnenswert waar vielleicht no da Barthelmarkt, as greßte Voiksfest in da Region, wos jeds Joa am letztn Wochnend im August stodfindt. Der is zwar ned in Inglstod, sundan in Obeaschtimm bei Manching im Landkroas Pfahofa, oba weil des quasi direkt vor de Tore vo da Stod is, seng des de Schanzer ois oans vo de ihrign Voiksfest o.

In Inglstod gibts vui Bibliothekn und Biacharein. Hauptstej vo da Stodbiacharei, da „Marie-Luise-Fleißer-Biacharei“, is da Herzogskostn. Danem existiad mit da Stodteibiacharei Südwest a Filiale und mitm Biachabus, dea wo 39 Hoitepunkte ofohrt, wead des gsamte Stodgebiet obgdeckt. Vo da Stod wern in iare Bibliotheken 180.000 Medien obotn.

De Katholische Universität Eichstätt-Inglstod untahoit in Inglstod a „Teibibliothek vo da Wiatschaftswissenschoftlichn Fakultät“. Weidare wissenschoftliche Bibliotheken san de Fachhochschuibibliothek und de „Wissenschaftliche Bibliothek vom Stodmuseum“. Driba ausse hod de „Bayerische Armeebibliothek“ 130.000 Biacha.

Dazua gibts no diverse Schuibibliothekn, Pforrbiacharein, oba aa de Patientenbibliothek im Klinikum Inglstod und de Weaksbibliothek vo da Audi.

Da Nochhoi vo de medizinischen Experimente an da Inglstoda Universität wor so groß, daß sie no 18 Joar noch eanam End de Mary Shelley zu eanam Erschtlingsroman Victor Frankenstein owei da moderne Prometheus inspiriad hom. Sie losst do ian tragischn Hejdn im Inglstod vom Joar 1700 studian und forschn und do sei legendeare Kreatur schoffa. No heit erinnad a Nocht-Gruselfiarung duach de Oidstod do dro.

De Hoamatsod Inglstod spuit im Weak vo Marieluise Fleißer a zentrale Roin. In Inglstod hods iba 60 vo eanara 72 Lemsjahr vabrocht, da spuin eanane bekanntestn Stickln, ia Roman und mehra Gschichtn. De Provinz mit iare Menschn, de kloabiagaliche Wejd vo de Handwerka, Soidotn, Schuikinda und Deanstmadln is Thema und Neabodn fia vui vo iare Stickln. Aus iara bayrischn Vawuazlung kimmt de Kroft vo iara Sproch. Pioniere in Inglstod is vom Rheiner Werner Fassbinder fias ZDF vafuimt worn.
Da Robert Shea und da Robert Anton Wilson hom de Handlung vo iara Illuminatus-Trilogie teiweis in Inglstod spuin lossn und hom mit dea Trilogie es Genre vo da belletristischen Verschwearungs-Literatua grindt.

Berihmtheidn de wo z Inglstod geborn san oda vo kloa af do gwohnt hom.

Berihmtheidn de wo zuagzogn san oda an bsundan Bezug zua Stod hom.




#Article 98: Bäagwachd (313 words)


DBäagwachd is a Huifsorganisation im Bäagrettungsdienst. Z'Ästareich hoaßst´s de Bäagreddung.

D'Bäagwachd (dt.: Bergwacht) is aus lauta griabige loder raus entstandn, de wo si amoi dacht ham, ma kannt doch de Madln und Buam, dena am Berg wos bassiad is, heifn. Am Ofang hams des no fo Minga aus mid am Lastwong gmacht. So noch und noch sans na mehra worn und es ham sie in de Därfa in de Berg Burschn gfunna, de do midgmachd ham. De san damois wia heit aa no vo da arbad weg und ham des Diannai oda den Loda, der sie wos do hod, aus de Berg ghoid. So mid da Zeid na, ham sie do ganze Bereidschafden gegründet, de zum Roudn Greiz ghäd ham. Un na is voi losganga. Irgendwann hams na Audos ghabt, ham si gwande Methodn und Huifsmiddl zua Bergreddung sich ausdacht und des ganze is oiwa bessa worn. Ganz schneidige Läda san denascht mim Voischiam vo am Flugzeug aus o'gschprunga und beim Valätzdn gland. Noascht is na da Hubschrauba kema. Am Ofang sans bloß mid de Hobe vo de Soidotn gflogn, späda san na andere Hubschrauba a no kema. Jetz macht des da ADAC vo Minga aus.

Heidsdogs is des ois modern.

D'Bäagwachd hoid valedsde und erkrankte Leit vom Berg oba, oiso d'Sanis am Berg om, kwasi. Se schaun oba a auf eana Hoamat und auf de scheene Natua, gä.
Wer oid gnua is, oiso 16 Joar oid, dea kon dazua geh und is na Anwärta. Des machd a/sie zwoa Joar lang un duachlafd a anständige Ausbildung. Im Summa graxln und Einradfahrn, im Winta Schifarrn und Akjafarrn. Außadem werd a/s Sani. Wenn a/s des gmachd hod, na farrd a/s zua Prüfung. Oimoi im Summa und na im Winta. Do schaut ma dann, ob des Dianai oda der Bursch am Bäagwachdla gleichschaugt und ob man auf'd Leit loslossn ko.

Schafft a des, is a Bäagwachdla(rin).




#Article 99: Schmei (1152 words)


Schmei is a fein zribna Tabak, wo ma si in de Nosn affe schiabt. Da Schmei wead z Bayern aa Bries, Schnupf, Schmeizla, Schmoizla, Dawak oda Nosnlega gnennd.

S Schnupfa vo Medikamentn und Tabak woa bei vuin Vejkan af dera Wejd bekannt, scho bevoa da Tabak in Eiropa eigfiat woan is. Es is schriftli belegt, dass scho voa iwa 1000 Joa zua Zeit vo da Tang-Dynastie (618-907) Arzneimittl gschnupft woan san. Ob dafia aa Tabak vawendd woan is, woaß ma ned mit letzta Sichaheit, es wiad oba von Forschan vamutet. Sicha is, dass ab da Ming-Dynastie (1368-1644) Schnupftabak ogwendd woan is.

Nach Eiropa is da Schmei owa vo Amerika kema. Zum easchtn Moi hod a Eiropäa des Tabakschnupfen 1496 bei de Indiana auf Haiti gsegn und driba gschriem; des woa da Mönch Romano Pane. Imma wann de Kenige de Getta um Rat gfrogt ham, hams Schmei (in da Indianasproch Cohabba) gschnupft. Danoch hams glei eanare Visiona ghobt.

Im 17. Jh. is des Schnupfn vo einign Vatretan vo da Obrikeit bekempft woan. Da Papst Urban VIII hot Schnupfan mid da Exkommunikation droht und 1643 hot da Zar Michael s Schnupfn unta de Strof Nosnobschneidn gestejd. Auf da andan Seitn woa Kenig Ludwig XIII aa Ohänga vom Schnupfn.

Im 18. Jh. is Schmei imma populära woan. Napoleon, Kenig Georg III und Kenigin Charlotte vo England und aa da neiche Papst Benedict XIII woan bekennende Schnupfa. 1733 in Deitschland de easchte Schnupftabakfabrik in Offnbach am Main entstandn, de Firma Bernard de s heit no gibt. Davor hod ma an Schmei in Deitschland nur in Apothekn kriagt. Im 19. Jh. hod nacha s Raucha s'Schnupfa zruckdrängt. In Bayern hod si da Schmeizla oba steaka ghoidn ois im iwrign Deitschland.

In letzta Zeit hods in Deitschland und Eiropa aa Wiedaauflebm vom Schnupftabak gem. Des kimmt woascheinli vor oim durch de imma strengan gsetzlichn Rauchvabote. Es gibt iatzt wieda a Schnupfaszene mit Schnupfvareine, Schnupfmoastaschoftn, vuin Obietan, Netzgschaftln (Shops), neichn Schnupfmaschinen und mea.

Bis vor 200 Joar is Schmeizla ned ois Puiva, sondan in Form vo Karottn oda Bandln vakafft worn. Voam Schnupfa hod ma si domois eascht sejm des Puiva zareim miassn.

Schmei untascheidd si nach de Produktionsvafoarn, de vawenddn Tabakoartn und da Aromatisierung.

De boarische Spezialität Schmeizla (Schmoizla) Brasil is in Bayern und Österreich de beliabtaste Soatn. Brasil hoasst a deswegn, wei a friaha aus gsoßtn dunklen Brasiltabakn gmocht woan is, de ma z'endlos langen Tabakzepf (Mangotes) gflochtn hod. Und Schmoizla kimmt von Schmoiz, wos ma amoi vawendt hod, damit de Bries weniga staubig gwen is. Heit nimmt ma dazu Tabaköi.

Da Schmoizla hod an erdig-wiazign Tabakgschmock. Es wean koane oda nura weng Aromen zuagem. Schmoizla is dunklbraun bis schwoaz, vagleichsweis grob zariem und a wengal feicht-klebrig (Tabaköi).

Snuff is iatz da meistvakaffte Schmei auf da Wejd und kimmt urspringli aus England. Heit is de Firma Pöschl Tabak aus Niedabayern da wejdgresste Herstella vo Snuff.

Snuff is meistns aromatisiat, oft stoak. De Konsistenz reicht vo staubig iba puivrig bis bräslad-klebrig. Snuff is meistns fein gmoin und hod a hejbraune bis dunklbraune Foab.

Des Ahnl vo de heitign Oatn vo Schmei is aus Tabak-Karottn puivad woa. Heit wiad a oba nua no sejtn so produziat.

De Klassika schmeckt ganz stoak noch Tabak. Af Aromatisiarung wiad meistns vazicht oda es wiad nua a weng Aroma eigsetzt. De Klassika san mittlfein bis grob gmoin; de Kosistenz is feinkearnig und trocken, nua sejtn feicht-klebrig.

Schnupfpuiva enthoid koan Tabak und is deswegn koa echata Schmei. Da Inhoid is haptsächli Traubmzucka und Aromastoffe. In Afrika und Asien gibts a Schnupfpuiva, des aus Kreitern, Wuazln und Pottaschn heagstejt wiad.

Nadialich gibds do de vaschied'nsdn Oardn, wia ma so Bries g'niassn ko.

Ma legd se de Bries auf d Handobafläch'n (iagendwo zwischn Dama und Handg'leng) und na hebd ma d' Hand bis kuaz vor d Nosn und na ziagd ma sauba o. Langjaarige Schnupfa kenna do an Abschdand vo bis zu zwoa Zandemeda schaffa.

A andre Weise is, dass ma an Zeigefinga und an Middlfinga ausschdregd und den Schmeizla in de endschdand'ne Schboidn nei legd. Daduach wead mehra Lufd mid o gsaugd, wos an Gschmack duachaus vaendan ko.

De Vornehma, de leng an Schmei auf n Tisch oda an Biafuitzl und nema ollawei oan mid Dama und Zeigefinga auf

Da Schmei wead mit an Rärl in de Nosn gsaugt. Des bewiakt, dass ma mit weniga Tabak a grässare Wiakung dazuit. Zweng an Eisporeffekt is de Technik bei Jugendlichn sea beliabt. Dafia vawendt ma Snuff. Schmeizla is weng seine älign Konsistenz dafi ned geeignet.

Schnupftabakmaschinen hom in Bayern a lange Tradition. Damid soi de Bries meglichst gezuit und kroftvoi in d'Nosn gschleidat wean. Es gibt oanfoche oba aa handgschnitzte Maschinen mid de absurdestn Auslesemechanismen (Kurbe, Hammer etc.). Oft sans nur fia de Spass an da Freid in gselliga Runde.

Ganz neimodean is, dass ma an Schmei in Gruppn konsumiad. Dabei wean Sprich ähnlich wia beim Sauffa aufg'sogd. Tabaksoatn vo Teinehman kenna beispuisweis vamischt wean und es ko midhuif vo Gejdscheinen oda broadn Strohhoim gschnupft wean. Wann vo de Handruckn gschnupft wiad, dann wean de Händ oft im Kroas zsammghoidn und es wia zua synchron gschnupft.

Wia da Schnuptabak in Eiropa in Mode kemma is, is aa de Manufactur vo Zubehea gfrogt gwen. Schnupftabak-Bixxn hods in oin meglichn Variantn und Materialien gem: vom oanfochn Horn bis zum Suiba, vo eckad bis rund, vo da Toschnbixxn bis zua Tischdosn, vom Metalletui bis zua Porzlanfloschn.

Im 18. und 19. Joahundat woan Schnupftabak-Bixxn a gsejschaftsfähigs Schmuckstickl und san bis heit a beliabta Sammlagegnstand bliem.

De oregende Wiakung vom Schnupfa kimmt iba des Nikotin, des iba den Nosnschleimhaut aufgnumma wead. Dazua kimmt, dass ma nochm Schnupfa an Drang zum Niasssn hod, wos de Nosn frei mocht. Bis is 20. Joarhundat is Schmei ois Medizin vaschriem woan - gegn Kopfschmeazn, Schloflosigkeit, Zahnschmeazn, Huastn und Erkejtungen. Ob Schnupfa a gsunheitsschädliche Wiakung hod, is umstrittn. A Bries hod nua uma 0,5% vom Nikotinghoid vo oana Zigarettn. Vo de gfealichn Teerstoffn hod da Schmei glei gor nix und Passivschnupfn gibts aa ned.

De Gschicht Ein Münchner im Himmel von Ludwig Thoma erzejd vom Alois Hingerl, Deanstmo Nr. 172 am Mingara Haptbahnhof wiara nachm Dod im Himme af oana Woikn frohlockn muass:
 

'Hahlelujja...Hahlelujja....Hahlelujja....Hahleeeee-lujja ...'

Ein völlig vergeistigter Engel schwebte an ihm vorüber. 'Hallo, Sie! Hallo! fft! Hallo! Ham' Sie, ham's koan Schmaizla? 'Schnupftabak? Ham's nix? A Pris? Geh weida, fahr oane her!' Der Durchgeistigte sah ihn nur völlig entgeistert an, lispelte nur Hosianna! und flog von hinnen.

'Ja, ja, was is jetz des für a Depp für a damischer? Ja - na, na, na, na, host vei koan Schmaizla ned? Wenn ma scho anständig fragt, werd ma do anständige Antwort krieg'n kenne! Gscherdee Rueb'n, gscherdee! Engel ... boaniger! Mei Lieber, da werd a so a Zeigl hero'm sei! A-a-a-a-a, wos steh i aus!'
Er setzte sich wieder auf seine Wolke und begann erneut zu frohlocken, allerdings bedeutend zorniger:

'Halleluja! Luhja! Luhja, sog i! 'zeefix Halleluja! Luhja!'




#Article 100: Fischbachau (117 words)


Fischbachau is d'Gmoa vo Fischba im Landkroas Miaschboch.

Fischb'a is im groußn Leitzachdoi auf am Eck am Oststiggl vom Doi am Fuaß vom Broatnstoa. Des is uma fuchzehn Kilometa südöstlich vo Miaschboch, fünfazwangsg Kilometa südwestlich vo Rosnham, 32 Kilometa nordwestlich vo Kufstoa, 17 Kilometa vo da A8 und sechtsg Kilometa vo Minga wegad. Da Zug fahrt grod durch Hammer, des is uma zwoarahoib Kilometa vo Fischb'a seim wegad. Am meistn fahrn do de Busse vo Hammer iba Fisch'a und Wörnsmühl nach Miaschboch und ibas Schlierachdoi wieder zruck.

Ortschaftn in da Gmoa san Fischbachau, Birknstoa, Hamma, Staudn, Hagnberg, Aurach, Elbach, Auerberg, Hundham und Wörnsmui.

Fischbachau is in da Freisinger Liber commutationum et traditionum ummara 1078/1080 easchtmois erwähnt worn.




#Article 101: Isar (975 words)


De Isar is a Fluss, der wo vo de Oipn durch Minga fliaßt und letzendlich gengiba vo Degndorf in d Donau münden duat. Da Ursprung liagt in Estareich im Hinteraudoi vom Kawendl-Gebirg. Zwischn Scharnitz und Mittnwoid fliaßts iaba d' Grenz vo Estareich noch Bayern (Deitschland). Se hod a Leng vo 295 Kilometa. Neba Minga liang de Städt Däiz, Freising, Moosburg und Landshuad an da Isar. De greaßtn Zufliass han d' Amper bei Moosburg, d' Loisach bei Wolfratshausn und d' Moosach bei Freising. D' Isar is noch da Donau, am Inn und am Main da viertlängste Fluss in Bayern.

Lange Zeit hods ghoaßn, der Nama Isar dad ausm keltischn kemma und sovui wia reißnds Wossa (ys = schnej, reißnd und ura = Wossa, Fluss) bedeitn. Des guid inzwischn ois vaaltate Meinung. D'Sprachforscher moana jetzad es dad vo da indogermanischn Wurzl es/is (fia fließnds Wossa) kemma, de se a in fui andane Flußnama wiadafindt und se in aktuelle Sprachn nua no aufs feste Wossa, oiso s Eis bziagt.

A guads Drum vom Wossa des auf'd boarischn Oipn unds Kawendl foid fliaßt durch d' Isar zur Donau und so bis ins Schwoaze Meer. S' gsamte Einzugsgebiat hod a Flächn vo 9000 Quadratkilometa. Wei a Guads vom Niedaschlog in de Berg ois Schnee foid hods zur Schneeschmelz as meiste Wossa. Mit am mittlern Abfluss vo 175 Kubikmeta in da Sekund zählt d' Isar zu de mittlgroßn deitschn Flüss. Ma kos sogseng mit am Lech, da Mosel, am Main und am Neckar vagleicha.

Da Ursprung vo da Isar liagt im Hinteraudoi im Karwendl auf 1.160 Meta iaba Normalnui (). Do fliaßt da Lafatsch an de Isarquelln vorbei. Da Lafatsch hod sei Quelln in da Nach vom Hallerangerhaus. Er is da längste vo de Quellbäch. Sei Nama ändert se bei de Isarquelln in Isar, oafach wei de Quelln vui mehra Wassa bringa, ois ea sejba hod.

In de Berg han ois wichtige Nebnflüß da Rißbach, d' Achn und d'Jachn zum dawähna. Da Rißbach kimmt aus da Eng und trifft bei Vorderriß auf d' Isar. D'Achn kimmt vom Achensee und mündt in Sylvensteinsee, dem sei Zua- und Abfluß d' Isar is. D'Jachn kimmt vom Walchasee, fliaßt durch d' Jachenau und mündt in da Nach vo Fleck und Wegscheid. De wichtigstn Nebenflüß außahoib vo de Berg han d' Amper und d' Loisach.

De meistn Inseln und Kiesbänk in da Isar untaliegn wega de starkn Hochwassa a ständign Änderung in ihra Form und Log. A boar gressane Inseln in de Städt han im 19. Jahundert gegas Hochwassa gsichert worn: 

D'Isar werd auf vaschiedne Artn zur Energie-Gewinnung gnutzt. A guada Tei vom Isarwossa werd in da Nach vo Mittnwoid zum Woichasee umgleit. Des werd gmacht, wei s' Woichaseekraftwerk mehra Wossa bracht, ois vo sejba in See fliaßt. Da Sylvenstoa is a Stausee, dear vor oim gegas Hochwassa baut worn is, aba a zua Stromerzeugung gnutzt werd. Im weidan Valauf gibts mehrane Flußkraftwerke z. B. am neadlichn Stadtrand vo Däiz und de Isarwerke 1-3 inahoib vo Minga. Neba da Nutzung vo da Wassakraft is as Isarwassa indirekt ois Kühlwassa fias Kernkraftwerk Isar bei Landshut vo Bedeitung.

A wenn Wassakraft ois was recht umweltfreindlichs ogseng werd hods fia'd Isar einschneidnde Folgn. Lange Zeit is as ganze Wassa zum Woichasee umgleit worn. Da a as meiste vom Rißboch zum Woichasee umgleit wurd is d'Isar zwischn Krea und am Sylvenstoa ab und zua a austrocknd. Des ganze Wassa kimmt zwar letzendlich iaban Kochesee und Loisach wiada zruck in d'Isar, aba bis Wolfratshausn fejds im Flußlauf. Inzwischn werd a greaßana Teil vom Wossa in da Isar glassn. A de fuin Seitnkanäle fia de Flußkraftwerk z. B. in da Nach vo Minga entziehn am wildn Flußlauf as Wossa. Außadem vahindern de Wehre an Transport vom Geschiebe. Deszweng grobt se d' Isar a tiafas Flußbett. A de Nutzung ois Kühlwassa fias Kernkraftwerk tuat am Fluß ned guad, wei dadurch sei Temperatur steigt. Dafia gibts aba Grenzwert, in oam hoaßn Somma hod as Kernkraftwerk scho drosselt wern miaßn, weis sonst de Umweltauflagn ned dafüllt hed.

Fast scho zum Nama dazua gheard ois Zuasotz da Farbeidruck. S' is ois greane Isar bekannt. Des is aba nua de Farb vo am klarn Wossa, des erscheint tatsächli greablau. De Farb hods in niederschlogsarme Zeitn, wenn da greaßte Teil vom Wossa aus de Quelln stammt. Noch starke Regnfäll gibts durch Erosion an Haffa Schlamm und Dreck im Wossa, dann werds undurchsichtig lehmig braun.
Iaba s' Enstehen vo dea greablaun Farb is ma se ned ganz einig. Wahrscheinlich is a Zammspui vo Algn und am glästn Koich. Da Eindruck werd vastärkt durch de helln Koichsteana am Grund vom Fluß und dem sonst recht klarn Wossa. Dadurch kimmt a Haffa Liacht aus'm Fluß zruck und iabastrahlt des vo da Oberflächn reflektierte Liacht. So hod de tatsächliche Farb vom Wassa an greaßan Eifluß auf an Farbeidruck ois de Farb vom Himme oda da Umgebung.

Zwischn Arzbach und Däiz is oana recht fleißig dabei, daß a noch am jedn Hochwassa seine Stoahaffa nei aufschicht. De Haffa han ois Isarpyramidn bekannt und a scho mehrmois in da Zeidung und am Fernsehn erwähnt worn. Da Erbauer sejba nend des Platzl Kloa-Kairo.

A Altarbuidl vo 1480 in da Jakobskirch in Lengrias is a Beispui fia oide Darstellunga vo da Isar. Da unbkannte Moier hod s'Köpfn vom Apostel Jakobus ans Ufer vo da Isar valegt.
Im 19. Jahrhundert ham an Haffa Mola aus da Münchner Schui d' Isar ois Motiv fia eanane Buidl entdeckt. Wei de recht gnau gmoid hom wern de Buidl a ois Dokumentation fia de Vaänderunga vo da Landschaft durch d'Leid ogseng.
Im Jäger vo Foi hod da Ludwig Ganghofer am Isarwinke und seine Bewohna a literarischs Denkmoi gsetzt und damit zur Bekanntheit vo der Gengd beitrong.
Oans vo am Willy Michl seine erfolgreichstn Liadl is as Isarflimmern. Er sejba hod an so starkn Bzug zum Fluß, daß a se Isarindianer nend.




#Article 102: Freising (133 words)


 

Freising is a Stod an da Isar. Sie is Universitätsstod und Grouße Kreisstod im gleichnamigen Landkreis 33 km neadlich vo Minga und is noch Minga, Inglstod und Rousnam de viertgreßte Stod in Obabayern.

De Stod war im Middloita Herzogsitz (ab Anfang 8. Jahhundat) und Bischofsitz (seid 739) und spada ois Fürstbistum vo groußa Bedeitung - ab'm 15. Joahundat is sie aba imma mehra auf Minga ibaganga. Marktrecht fia d´Stod ab 996.

Um 860 Domschui und Dombibliodähk, aba aa earsta Dombau, dea aba 903 abbrennd is. Dann zwoadda Dombau, am Poimsonndog 1159 wieda obbrennt, ab 1160 dridda Dombau. Da romanische Dom is godisch verändat worn, um 1621 erstmois barockkisierd, 1723/1724 durch die Gebrüda Asam nei barock gstoidt.

Otto von Freising war Bischof vo 1112-1158, Bischof Johann Franz Eckher von Kapfing und Liechteneck vo 1696-1727.




#Article 103: Obelix (271 words)


Da Obelix is a Phantasiegschtoit vom Albert Uderzo ausm Franzosnland. Da Obelix lebt sei Lebm in ana Reih vo Buidabiachan de ma Comics nennt.

De Zeit wo des Comic spuit is de Zeit wo de oidn Rema des hoibade Eiropa besedzt hom. Domois war des Fanzosnland no Teil vo Gallien und da Vercingetorix, da Schef vo de (franzesischn) Gallier hodt se eigantlich de Rema und eanam Chef, dem Gaius Julius Cäsar untawoafa. Nua oa oanzigs Doaf hodt se draudt und eahm und seine Soidaten, de Legionäre, Widastand gleist.

Noch da Legend is da Obelix ois kloana Bua in an Hofa mit Zaubatrank einegfoiin und hod seitdem bsondane Kräft. Vo Beruaf is a Hinklstoaliferant. A Hinklstoa is a groß Trumm Stoa dea a Foam hodt ois wia a umdrahtda Dannazapfa. Da Obelix schaugt a eppa aa so aus, bloß dass a no dicka is ois wia seine Hinklstoa, eigantle mehra wiara Birn, und oiwei a weiß-blau-gschtroafte (da Läng noch, wei des schlangg macht!) Hosn ohodt.

Da Obelix is a kloans bissal langsam im denga, des gleicht a aba durch sei Guatmiatigkeit und sei große Trei zu seim Doaf und im spezielln zu seim Spezl, im Asterix aus.
Wofia ma an Obelix olldiwei hom ko is a kräftig Raafarei mit de Römer oda a Wuidsau. As Bia duatd eam nedta so guad, wei a ja sunst nua a Goassnmilli dringgt, und an Zaubadrank deaf'a aa nimma, weisn sunst vastoanadt.
Eah duadt gean dabailde Hej'm sammen, dea de Rema vo de Ruam oweahudt und eah hodt a bsondare Schwächn fia des Deandl Falbala.

Sei besta Spezl is da Asterix und sei Hundal, da Ideefix.




#Article 104: Lebakaas (422 words)


Lebakaas (dt.: Leberkäse) is a Art vo Wuascht, die wo in Bayern hauptsächlich am Vormidog (zua Brotzeit) g'essn werd.

A boarischa Lebakaas werd aus am gsurdn Rindfleisch, am Schweinern mit am hoha Fettanteil, Speck ohne Schwartn, Wossa, Zwüfin, Soiz und Majoran g'mocht. Mid Eis wern des ganze dann in am Cutter zu Braat veroawat. Leba oder Kaas g'hert in an traditionellen Lebakaas ned nei. Da Lebakaas werd eascht in a Form neigstricha (eigschlong, sagt da Metzga dazua) un in ana Loawefoam bei niedriga Hitz (ned häa ois wia 120 °C) mit a weng Wossadampf bacha bis a durch is und a resche braune Krustn an da Owaseitn griagt hod. Kenner essen am liabstn as Scherzl. Ma konn an roudn oba a an weissn Lebakaas, der aa Koibskaas g'nennt werd und aus ungsurdm Fleisch und am Teil Koibfleisch g'macht werd, kaffa. Beim roudn Lebakaas wird aussadem no zwischen am feina und am grobn undaschiedn. Gonz neimoderne kaffa a oan mit Bapprika drinnat, oder gar an Pizzaleberkaas. Ober des han de wenigstn. Es gibt a an Kaaslebakaas mit kloane Kaasstickln drin, de wos schmoizn, ähnlich wia a Kaaskraina. Wolf Haas schreibt in seine »Brenner«-Romane, dass da Lebakaas aus de Reste von de Knackwiascht gmacht werd (und de Knackwiaschtl aus de Reste vom Lebakaas). Oba mit dene ganzn Fleischskandale, woaß ma nix g'wiß ned, oiso muaß ma se sein Metzga scho guad aussuacha. In Estarreich gibts foiweis aa no an Rosslebakaas, dea wo a Tei vo da Weana Kuchl is.

Traditionell werd da Lebakaas in Bayern oft mit siassm Semf g'essn, de Zuagroastn essn' an haifig ober a mit am Mittlschoarfn. Es gibt aba a Leid (sog. Banausen), de wo an Lebakaas mit am Ketschab essn.

An Lebakaas konnst a koid essn. Nacha werd a in dünne Blattl gschnittn und wiera Wurst aufs Brod oda d Semme glegt (mit oda ohne Sembf) oda in na dickan Scheim mitm Messa in Stroafa gschnittn und mit de Finga gessn oda mitm Messa aufgspiesst.

De dickan Scheim vom koidn Lebakaas wern in da Pfanna vo beide Seitn oo bratn bis resch braun san. Des nennt se dann obrainta Lebakaas.

Stramma Max(Zwoa) Ochsnaung auf (zwoa) Scheibn Lebakaas (aufara Scheibn Schwoarzbrod)

Lebakaas HawaiA Scheim koida Lebakaas (uma 1 cm), obraint. Drauf a Scheim Annanas, a weng a Ketschab, driwa a Scheim Schmejzkaas. Des ganze im Ofa (oda da Mikrowejin) iwabacha, bis da Kaas schmuizt.

Des Gricht stammt aus am boarischn Fernsehkrimi und es gibt a gleichnamige CD vom Gerhard Polt. Wers erfundn hod, lasst se derzeit ned mit Bstimmtheit song.




#Article 105: Schnodakreiza (105 words)


Des Heagem va an Schnodakreiza is a oida Brauch.
Won wer a Kind auf d'Wöd bringt, keman guati Frend und Bekonnti nochher amoi fabei und bringan fian Nochwuchs an Schnodakreiza mit.

Des Woad Schnodakreiza is im owan Pielachtoi in Niedaöstareich bekont. Woascheinli gibts owa a nu ondare Gegandn wo ma des kennt.

Schnodan = Schnattern (de)

Kreiza = Kreuzer (de), mit de Kreiza hot ma in Östarreich friara zoit.

Schnodan hot friaraszeitn a so fü ghoasn wia fü redn und woa ba de kloan Kina a a Zoacha fia d'Gsundheit.

Da Schnodakreiza is oiso a kloas Geschenk mit den ma an Kind fü Gsundheit wünscht.




#Article 106: Doana (554 words)


De Doana, aa Donau is noch da Wolga da zwoatlängste Strom in Eiropa. Offiziej fangts bei Donaueschingen in Bodn-Wiattmbeag o, wo's a gfosste Quejn gibt und de Brigach und de Breg zammakema.

De Doana kimmt ba Uim af Bayern und hinta Bossa af Östareich. S naxte Land is de Slowakei, danoch Ungarn, Krowozien und Serbien. In Rumänien is de Doana de Grenz zu Buigarien, Moldawien und zua Ukraine, bevoas im rumänischn und ukrainischn Doanadelta ins Schwoaze Mea mindt.

De Doana fliasst duach 6 Stootn, Deitschland, Östareich, de Slowakei, Ungarn, Serbien und Rumänien. Fia weidane via Stootn, Krowozien, Buigarien, Moidowien und Ukraine is s a Grenzfluss. Insgsamt san 1071 Kilometa oisdann 37 % vom Valauf vo da Doana Stootsgrenzn.

(Beleg: Donaukommission, Budapest, Jenna 2000 bis Meaz 2004)

S wead ognumma, dass da Nama Doana sein Uasprung in da kejtischn Sproch hod, de wo amoi am Obalauf glebt ham. Belegt san  fia diafs Wossa und  fia zwoa Wossa, wos si af de zwoa Quejfliss beziagn kennt. De konstuiate indogermanische Wuazl hoasst * ‚Fluss‘ konstruiad.

Bis zan End vo da Antike hod de Doana zwoa Nama ghobt: Ister, , griech.   wor de Bezeichnung fian Untalauf, Doana (Danuvius) hod da Obalauf ghoassn. Domois wor da Zammahang iwahapts ned klor, weis koana exaktn kartographischn Aufzeichnunga gem hod.

Da zwoatlengste Fluß vo Eiropa hod scho efta sei Flussbett gwexlt. Jo ned nua des. Vua umma 20 Müllionan Joah is de Ur-Doana nu nochn Atlantik zua ogflossn.

Ois Afrika de Oipn und de heidign Middlgbiag oiweu hecha aughom hod und a da Jura gwoxn is, woa da Doana da Weg in Westn hi vaschpiad und se hod in Ostn zua ofliaßn miassn. De frian Donauquöfliss haum nu vü weida westli augfaungt ois Heid.

Eascht ois se Middleiropa weida ghom hod und da eupäische Wuamfuatsotz weida unt a mid Asien vaschmoizn is, is midm Doanantalauf weidagaunga, bis schpoda, hi zan schwoazn Mea.

Bis ins 18. Joahundat woa de Doana a launischa Fluss. Se woa gaunz aundas ois mia se heid kenan.

Und Ois is vo foßt unduachdringlige Auwöda umschlossn gwest. Außa es is am Owalauf, wida a launge Koitzeid (Eiszeid) ins Laund zogn.

Da längste Nemfluss vo da Doana is de Theiß. Sechs weidane Nemfliss ham a Läng vo mea wia 500 Kilometa: Pruth, Save, Drau, Olt, Sereth und Inn. Theiß, Save und Drau mindn im sidlichn pannonischn Becken (Serbien und Krowozien), Pruth und Sereth kurz vorm Doanadejta am Iwagang vo da Grossn Walachei za de moldawischn Lända. Da Inn is da oanzige grosse Nemfluss neadle vo de Oipn.

Im Eizugsgebiet vo da Doana lieng sechs Millionenstädt: Wean, Budapest, Belgrad, Minga, Sofia und Bukarest.

An de Doana grenzn de Gemarkunga vo zwejf Grossstädt: Uim, Inglstod, Rengschburg, Linz, Wean, Pressburg, Budapest, Novi Sad, Belgrad, Russe, Brăila und Galați. Za de wichtigstn Middlstäddn ghean: Bossa, Krems, Komárno, Mohács, Drobeta Turnu Severin, Widin, Giurgiu, Silistra und Tulcea. Za de wichtigstn Kloastädt zejn Sigmaringen, Nikopol und Sulina.

Am Laff vo da Doana liegn mearare Natuaschutzgebiet: Scho in Bodn-Wiattmbeag da Naturpark Obere Doana, ba Bossa s Naturschutzgebiet Doanaleiten und in da Weana Lobau da Nazionalpark Doana-Auen.

In Ungarn liegt da Nationalpark Doana-Eipel, do, wo de Drau in Krowozien zua Doana kimmt, da Naturpark Kopački rit, in Serbien as Naturreservat Deliblatska peščara und an da Grenz zwischn Serbien und Rumänien da Nazionalpark Đerdap. Oanzigartig is as Biosphärenreservat Doanadejta.




#Article 107: Rechna (289 words)


A Rechna oda Computer (vo lat.: computare, zammrechna) is a Apparat, dea Datn mid Huif vo Rechnvoaschriftn (Programme) vaoabatn ko. Uaspringli woan Computer schlicht und oafoch Rechnmaschiina, hom owa im Laff vo da Zeid imma meah ondare Funkziona iwanumma. A gengige Bezeichnung fia an Rechna is aa de Obkiazung: PC, wos fia Personal-Computer stähd.

Zu am Rechna ghead a Buidschiam oda sunst irgand a Ausgobgerät (in da Fochsproch nennd ma des: Peripheriegerät), wos oam de Eagebnis vo de Berechnunga, de im Kistl g'mochd worn san, ozoang duad. Um de Rechnunga ins Kistl eihz'bringa, is a Eihgobgerät notwendig. Heitigndogs is des im Reglfoi a Maus und a Tastatua.

De Leit, de mid an Haffa Rechnen z'doa ghod hom, hom scho ollewei iwalegd, wia sa se de Oabat leichda mocha kannt'n. Dobei homs sa se aa scho recht boid Huifsmiddl g'numma, wia d'Finga, Stoana oda Stecka'n. Oans vo de om längsdn bnutzdn Rechnmaschiina is da Abakus, dens scho seit mindestns 1100 voa Jessas' Gebuat gem hod.

Ollahond raffiniade Maschiina gibd's, de ma drahn ko, um zamzehjn z'kenna, indem ma on na Kurwe drahd, doch des is vo om heiting Computer weid weg.

Den easchtn, dea a wiakli funkzioniad hod, hod da Konrad Zuse baud. De Maschiin woa no gonz und goa mechanisch afbaud und hod domois, anno 1938, weng da manglndn Gnauigkeit leida no ned so recht goabad. Spaada, noch'm Kriag, wo de Z1 afg'oabad woan is vo de Bombn, hod mas' nomoi baud und festgstejd, doss aa gonga is.

Oana vo de easchtn Rechna, dea wos nua mid de heit genging Transistoan, oiso nix mid Reahn und so, goabad hod, woa as Mailüfterl. Den hod a Östareicha baud, und zwoar da Heinz Zemanek. Des woa Ofong vo de 1950a Joar.




#Article 108: Middloita (677 words)


Unta'm Middloita (dt.: Mittelalter) vastähd ma a Epoch vo da eiropäischn Gschichtschreibung und moand domid de Zeid vo uma 500 bis uma 1500, S’Middloita is de Zeid zwischn da Antikn und da Neizeid

Ma undascheidd grob no in drei vaschiedne Eihteilunga:

De gsejschoftlichn Grundziag aus dera Zeid woan prägd van Kristndum, da Ständ und'm Feudalismus. De Buidungssproch woa Latein.

Historisch gseng liegd da Ofong van Middloita zwischn om Eihfoi vo de Hunnen ins Remische Reich 375, om Untagong van Westremischn Reich 476 und da Kristianisiarung bis 600 und s’End uma 1500 mid'm Ofong vo da Friahn Neizeid.

De Hunnen, a asiatischs Reitavoik, hom mid'm Iwatritt iwa d’Woiga 375 de Alanen westweats vadrengd und aso de Vejkawondarung ausgläsd. Des eh scho politisch ogschlongne Remische Reich hod de Auswiakunga vo dera Wondarung ned iwastondn. So san mid da Zeid vui germanische Vejka ins Westremische Reich eihgfoin, wia de Gotn, de Wandaln, de Franggn, de Buagunda, de Saggsn, de Bajuwarn und de Langobardn und hom doat eingne Reiche gmochd. Umara 600 hod se des ois a wengal beruhigd. Um de Zeid is donn de Bevejkarung aa wieda gwoxn.

Ob 650 san donn de Araba iwa d’Strass fu Gibraltar un hom's Westgotische Reich in Spanien bis 720 untawoafa. Des woa's End van gmoasoma Handlsraum van Middlmeea. S’oanzige Voik, des sei Reich af’m Kontinent dahoidn hod kenna, woan de Franggn. Se hom se, bsondas duach'm Koal on Grossn, weide Tei fu Westeiropa eihvaleibd.

So is’s Franggnreich zu seina Zeid vo de Pyrenäen im Westn bis zan Donauknia im Ostn, bis za da Elbe im Noadn und bis af Obaitalien gonga. Da Karl is nahat 800 za remischn Kaisa vo Rom kränd worn. Des Reich is owa scho mid sei Enken ausanondagfoin. Aus dene Teireiche is as friahe Franggnreich und as Heilige Remische Reich deitschta Nation worn.

In de Zeid foin no de Raubziag vo de Winkinga, unda dena de Bewohna vo de britischn Insln zan Leidn ghod hom, sowia da Eihfoi vo de Magyaren, de heiting Ungarn.

Wiatschoftli woa im friahn Middloita da Natuaralienhandl voaheaschnd.

Fia d’Kuitua woa des a diafa Ruckfoi, so san grod aus dera Zeid nua de Kiachbautn wos gwesn, wos ma heit no siagd. Lesn und Schreim hom zu dera Zeid nua de Klostaleit kennd, desweng is Latein aa de Sproch bliem, mid dera se olle hom vastäning kenna.

Ois da Otto fu de Saggsn in Rom zum Kaisa kränd woan is und so de Zeid van deitschn Kaisareich ogonga is, do beginnd’s hohe Middloita. In dera Zeid hod se de Wiatschoftsfoam van Feudalismus duachgsetzd und es woa de Hohe Zeid vo de Ritta und de Minnesänga.

De Kreizziag zua Befreiung vo de heiling Städt in Palästina foin gnauso in de Zeid wia de Grindung vo de moastn Bettloadn vo de Priasta. Aa's kiachliche Schisma, wos hoassd de Drennung vo da remischn Kiach und da Ostkiach, is in dera Zeid gwen.

Duach de Kristanisiarung hom se in Noad- und Osteiropa neie Reiche buidd, wia Änglond, Norwegn, Ungarn, Behmen und mid da Huif vo Byzanz duach de Wikinga da Kiewa Rus, da Voagenga vo Russland.

Uma 1000 fonga de Kristn aa o, Spanien wieda zan Eaoban.

In dera Zeid fongd’s longsom wieda o, doss's Kuitua gibd. So wean de grossn Kathedroin ogfonga zan Baun, d’Minnesänga singa in da eingna Sproch und da philosofische Zweig vo da Scholastik hod do sein Hähepunkt.

Ob 1250 schbrichd ma donn van spaadn Middloita. Duachn Eihfoi vo de Mongoin umara 1223 wead da Ostn vo da Entwicklung im Westn zruckgwoafa. Mid Akkon foid 1291 de letzde Kreizfoahrafestung on da Levante und uma 1350 brichd de Pest aus. Wei do so vui Menschn dro gstorm san, hod ma fia d' Oabat meah Gejd griagd. So hod d’Stod oda de Leit vo da Stod s’Wiatschoftslem in d' Hond gnumma. 
Owa da Iwagong zua Gejdwiatschoft is on zwoa Orte bassiad. Oamoi in Italien, wo de Stodstootn on Handl mid'm Orient in d' Hond gnumma hom, und in Noadeiropa de Hanse.

S’End van Middloita gehd fliassnd in de Friae Neizeid iwa. So san de sejm Uasochn dofia ausschloggemnd:




#Article 109: Roß (1324 words)


Roß (Pl.: Ressa) oda Hauspfead (lat.: Equus ferus caballus) san weit vabroadde Hausviecha. Ressa gibts af da ganzn Wejd in vui vaschiedanan Rassn. So wern schwaare und grosse Ressa Koidbliadla gnennt und sportliche Ressa Woarmbliadla (dees beziagt si nua afn Charakta und ned afs Bluad). Ressa de gleana san wia 148 cm (wobei de Greas an da hechstn Stej vom Rugga (sog. Widarist) gmessn wead), nennt ma Ponies.

A Roß is de domestiziate Form vom Wuidpfead (Equus ferus), des wos mitm Esl und am Zebra vawandd is und zamma de Famij vo de Pfead (Oahufa, Equidae) buidn.

As Roß is a wichtiga Faktor in da Entwicklung vo da Menschheit gwen und is aa imma nu. Gaunz am Ofong homd de Urmenschn as Roß nur zan Essn hergnumma. Weis do a so vui gem hod, homs sa se a nix denkt und oft gaunze Herdn iwad Leitn owigsteßn, damit se de Viecha darennan. Spada, wia donn Pfei und Bogn afundn wuan is, hod des Metzgan donn aufghead.

Donn hod de sognennte Hausviechaweadung ogfongt. Wei oba s Rindviech, s Schof und d'Goaß oafocha zan hoidn woan, hod se as Gwicht zeascht amoi auf de Oatn valogat. As Roß woa ois Fleischliefarant nimma so wichti. Irgadwonn is ma donn draufkemma, daß eigadlich ned bled wad, womma nimma söba sei Zeigl trogn muaß, sundan des wem ondan auflona duad. Do hods Roß wieda a wengal gwunna, weis schnölla woa ois de Rindviecha. Sicha homd se domis a scho Kinda amoi aufn Bugl vo so am Roß aufigsitzt und a Gaudi dabei ghod, wonns donn groß und schnö gwen han. So deafad donn as Reitn entdeckt wuan sei. As Reitn woa deszweng vian Menschn a so wichti, wei a schölla vo A noch B kemma is. Da Hondl hod si vobessad und da Kriag is a gfählicha wuan. Ohne Roß heds de großn Eroberungen ned gem kinna.

Donn hod ma gmerkt, dass ma as Pferd ned nur zum Trogn und zum Reitn hernemma ko, sundan a zan Zoign. Oiso hod ma Wogn baut. De homd se mid da Zeit imma bessa entwickld. Am Ofong woans nu oaagsad und kloa und fian Kriag. Des Gschirr hod de Ressa oba d'Luft odruggt. Oba wia gsogt, ma hod de Wichtigkeit kennt und imma mehra Oabat einigsteckt. An Mittloida woa donn wieda a kloane wirtshafdliche Revolution. Ma hod nemigs as Kummet entwicklt. So hod des Roß bessa schnaufn kinna wonns zoigt hod. Und so homd de Leit gmerkt, daß a Roß vui bessa fiad Landwirtschafd geeignet is, ois wia a Ochs. Es hod zwoa ned a so vui Kroft wia der, oba es is schnölla und obat gleichmäßiga. As Roß woa donn bis zum Zwoatn Wödkriag eigatlich des wichtigste Transportmittl, bevor die oigemein Motorisierung eigsetzt hod.

Heid wead as Roß nur mehr in de ärmaren Gegendn vo da Wöd ois echte Oabadsviecha eigsetzt. A da westlichn Wöd und bei de Araber is mehr a Liabhoberei, a Luxus und a Sport.
Voaoim de Koitbliata homs nochm Kriag recht schwa ghod, wei mas nimma braucht hod. Heidztogs weand e oba a wieda interessant. Voaoim im Tourismus sands recht beliebt fia Kutschfoatn und zan Schlittnzoign. Und a im Reitsport segt mas imma efta. In monche Lända, zan Beischpü in Frankreich und in Bejgien weans goa nu zua Fleischproduktion zicht.

As Roß gibts - stommeseschichtlich gsegn - scho vui länga ois an Menschn. De ödasdn Fund sand uma 60 Mio. Joah oid. Des Viech hod freili no ned a so ausgscheigt wia de Ressa heid. Es woa so groß wiera kloana Hund und is an domolign Regnwoid in Nordamerika entstondn. Des hod ma Eohippus hyracotherium ghoaßn. Es hod a nu koana Huaf ghod wia heid. Iwa a Londbruckn is des kloana Eohippus donn noch Eurasien kemma und hod si nadiale weidaentwicklt. Wia de Londbruckn donn voschwundn is, homd se de beidn Stämme untaschiedlich entwicklt. Wei se des klima donn gändat hod, homd de Ressa ihr Ernährung umstön miaßn. Es is trockana wuan, jiatz hods oiso mehra Gros gem. Do homd de Ressa neiche Zähnt und a aundane Vadaung braucht. Se hand greßa wuan und oiwei schnölla. A da Steppn ko ma se jo ned so guad vosteckn. Sche longsom is fost so groß wia heidige Ressa wuan und hod Huaf griagt. Zu dera Zeit hods bsundas vui voschiedane Oatn gebm.

Vor 4 Millionen Joah is donn des eigentliche Roß entstondn. De neiche Gruppn nennt ma Equus. Do homd sa se a noch Zentralfrika ausbroat und homd duatn den seitnzweig vo de Zebras gründt. De wos in Asien, Nordafrika blim hand, sand zu sognennte Onager und Esel wuan. De, de wos in Eiropa, Mittlaren Ostn und im Orient ausghiodn homd sand zu insare heidign Ressa, Equus caballus wuan. In Nord- und Südamerika is as Roß dafia ausgstorim. Des woa vor uma 10.000 Joahr.

Es gibt a Theorie, daß de iwrign Ressa in Eiropa und Asien in vier Grundtypn untateid wean kinnan. Aus de vier Urtypn leit ma donn insane heidign Rassn ob.

Typ 1 is a Steppnpferd und hod ongeblich a so ausgscheigt wia as Przewalskipferd (des is iwrigns des oanzige no lebade echte Wüdpferdl wos gibt. Olle ondan sand ausgrott wuan.). Des Roß woa recht guad on de Steppn und kontinentales Klima opaßt. Ausgscheigt hods a wengal ugromt und hoizwuid. As heidige Highland-Pony aus Schottland soid eam a nu recht ähnlich sei.

Typ 2 woa in Nord-Westeuropa dahoam. Es woa recht kloa, grod amoi 1,20 m. Hod se oba a suba on des feichte Wedda opaßt. As Exmoor-Pony entspricht woahscheinli am bestn dem Typ.

Typ 3 woa recht groß fia domis (uma 1,45 m) und hod in Zentralasien gwohnt. Es woa recht zaach und sehnig. Es woa schlonk und hod a dünns Fö ghod. Hoid recht praktisch fia de Wüstn. De Rass Achal-Tekkiner derfad aus dem Typn ausagwogsn sei.

Typ 4. Der Typ woa kloa und dünn, wo ausm westlichn Asien und is woascheinlich da Stommvottan vom Araberpferd. Heid gibts nu a Rassn, as Kaspische Pony, des wos dem Typ ziemlich noh zuwe kimmt.

Aus dene Typn homd se donn wieda voschiedane Oatn aussabüd. Unta ondam da Tarpan, der wos in Mittel- und Südosteuropa dahoam woa, donn as Waldpferd aus Norwesteuropa, as Tundrenpferd in Sibirien und natiale des scho gnennte Przewalskipferd. Wobei da Tarpan und as Woidpferd am Wichtigst sand fia insare Rassn. Ausm Tarpan hand de woambliata wuan, und ausm Woidpferd de bißl ruhigaren Koitbliata. Des woa deszweng as so, wei da Tarpan a da Steppn gwohnt hod. der hod schnoi davorenna miaßn, wonn a Gfoah wor. Des woa de oazige Meglichkeit, daß a davo kimmt.
As Woidpferdl hod im Woid und an Moor glebt. Wonn ma do oafoch davodeifid, donn passiert schnö ebbs. Oiso is des Roß a wengla ruhiger, woat eascht amoi a wengal, bevors donn davotrobt.

As letzt echte Wuidpfead is as Przewalskipferd. Des hod da polnische General N. M. Przewalski 1881 a da Mongolei entdeckt. Es woa fost ausgstorim, oba wei in de Zoos in Eiropa a poa vo de Viecha eigspiad woan, hod ma wieda an kloan Bestond zomzichtn kinna. Heid probiert ma a da Mongolei wieda a poa vo dene auszwuidan. Obs wos wiad, wead ma segn.

Da Tarpan is am End vom 19. Jhdt ausgrott wuan. In da Ukraine homd a poa Bauan zwecks Gaudi den letztn wuidn Tarpan z'Tod ghetzt, weis schaun woitn, wia schnej de wuidn Viecha ned wadn.

An Mittloida hod ma in Eiropa wuide Ressa ois Jogd-Wuid gsegn. In Poin homs donn am längern iwalebt, bis duadn de Bauan de letztn eigfongt und in eanre Hausressa eizicht homd. Da letzt echte Tarpan is 1887 z Minga im Zoo gstorm. Donn hod ma probiert, daß mas wieda zruckzicht. Ma hod aus Poin a poa vo de Ressa ghoid, in de wo da Tarpan eikreitzt wuan is, und dazua hod ma nu a poa oida Rassn wia an Konik einigmischt. So is da moderne Tarpan entstondn. Der is oba koa Wuidpfeadl mehr, sondan schaugt nua so aus.




#Article 110: Nil (194 words)


Da Nil is 6852 Kilometa laung und damit da längste Fluss vu Afrika und - je noch Sichtweise - neman Amazonas da längste vu da Eadn.

De Quön liegt in Burundi und haßt Luwironza, insgesaumt hom 10 Lända Zuagaung zum Nil oda am Quöfluss.

Ma untascheidet an Blaun und an Weißn Nil, da Weiße kimmt vum Viktoriasee und is länga, da Blaue aus Äthiopien und hot mea Wossa wia da aundare.

In Kartum im Sudan treffan si si und rinnan gemeinsaum zum Delta bei Kairo in Egyptn wo a daun ins Middlmeea kimmt. Wei de Quön oiso weit weg san und in da Wüstn Sahara ka Zuafluss mea dazuakimmt, is da Nil a Fremdlingsfluss.

Da Nil woa schau voa 6000 Joa a gscheida wichtiga Fluss. Davau berichtn a heit nu de großn Stoapyramidn in Giseh. Dozumois woan nu de Katarakte a Problem, oba des hot ma glöst indem ma in de 1960a-Joa an Staudaumm baut hot. Duach den Staudaumm gibts iatzand oba in Egyptn kan fruchtboan Schlaumm mea, dea jo fia de Oidn Egypta enoam wichtig woa. Außadem gibts iatzand a Probleme mit da Wossaqualität und mit Kraunkheitserreger und -überträger im Flusswossa.

(chronologisch soatiat)




#Article 111: Schifoan (271 words)


Schifoan (dt.: Schifahren) is a Wintaspuatoat. Beim alpinan Schifoan schnoit ma si zwaa Brettln auf de Fiaß und foat de Beag obe, auf dena wos a Schnää liegd. De echtn Voi-Profis mochn des mit iwa hundad km/h.

Ma brauchd nem de Schi owa aa no Schi-Steckn, Schi-Schuach und a g'scheits G'waund. Kloaraweis brauchd ma no an Schnää und a Beagl, am bestn aans mid an Lift, damit ma es Beagl kommod aufekummd. Aussa natiali, ma gehd auf aa Schitour, do brauch ma des ned, do hod ma obaraa aundare Schi mid aana sognaunndn Tournbindung.

Gschichtli gseng gibds es Schifoan oisa Fuatbewegungsoat in Flochn scho seid da Staazeid, wia ma an kinäsischn Höhnmòlarein siachd. In Skandinavien wead mindeschtns seit 4500 Joah Schigfoan. Des waass ma deswegn, wäu ma in an schwedischn Moor an Schi Aus dera Zeid gfundn hod. Min alpinan Schifoan, wia mas jezan kennd, hòd oba eascht da Mathias Zdarsky, a gebiartiga Tschech, augfaungd, der wos daunn im Joah 1905 im östareichischn Lilienfööd es easchte Wettrenna ausgrichd hòd. Er hòd si de alpine Schibindung ausdenkd, mid dera ma beim Obefoahn an gscheidn Hòit auf de Brettln hòd. Dafia isa damòis von de meistn Leit fia an Spinna ghòitn wuan. Kaana hòd si vuastöön kennan, doss des amoi an Massnspuat wean kennd.

Neiadings kumman a imma meah Leit in de Beag g'foahn, de wos nua aa Brettl dabei hom; des is owa a wengl braada und hod zwaa Bindunga drauf fia de Haxn. Und des, wos de damid dan, haassd ma snowboadn.

Aana von vüü beriehmte Schifoara is zum Beispüü da Benni Raich ausm Pitztoi, des is a Toi in Tiroi.




#Article 112: Tennis (161 words)


Tennis is a Spoat, wo zwo (nennt sie Einzl) oda via (des net ma Doppl) Leit auf am sandichn Untergrund oda auf an kurzn Rosn an so genauntn Tennisboi üba a Netz schlogn. Es geht darum, dem Boi imma ins gegnerische Föd zu bringa, ohne dass der aundere den Boi dawischt. Guad wärs, wenn da Boi nur a Moi aufm Platz auffeschlogt. Wenn zwoa Hansln zamad spuin na hoaßt des Doppel. Wenn jezad a Mandl mit am Weibal spuit, nennt ma des Mixd.

De Punkt zöht ma so: 0, 15, 30, 40 - und gwinna tuat der, der, wenna scho 40 Punkt hot, nu an Punkt mocht. Wenn jetzt oba olle zwoa 40 haum, daun is des a Einstaund und muaß so laung gspuit wearn, bis oana zwoa Punkt mehr hod. Dann griagt ma a Spui, und wennma sechse hod, hod ma an Satz gwunna. A Mätsch wead normalerweise auf zwo gwonnane gspuit.

Der derweil beschte Mätcher is da Federer Roger.




#Article 113: Margl (223 words)


A Margl is da Nom vo oana Geideinheit. De Obkiazung hoaßt DM und woa vom 21. Juni 1948 bis zum 22. Mai 1949 de offizieje Währung vo de drei Bsatzungszona vo Deitschland. Ma konns a untateiln in Hortgeid und Scheine. Nachdem de Bundesrepublik Deitschland am 23. Mai 1949 g'rindt worn is, host in Deitschland mit m Margl bis 31. Dezemba 2001 einwandfrei eikaffa kenna.

Oa Margl han hundat Pfenning oder a gscheide Lebakaassemme wert g'wen. Seits aber seitm 1. Jenna 1999 an Euro eigfiahrt hom, guit as Margl bloß no bis 1. 1. 2002. Vo dem Tog o, host in koam Gschäft mehr offiziell mim Margl zoin kenna. Aber wemma mog, no kommas umdausch'n in da Bank, des komma solang wia ma mechat und sovui wia ma mog.

De Deitsche Bundesbank hot g'moant, dass bis Ende Septemba 2005 grod aramoi 55% vo de Margl, de wo im Umlauf han, umdauscht woan san. Des war'n dann Summasumarum umara 7,24 Milliardn Margl! Das zes des Gejd wiedakriang, homs bei de Telefonzejn vo da Deitschn Telekom teilweis eigführt, dass ma a mitm Margl telefoniern ko. Da Grund is ganz oafach dea, dass des Metoi vo de Münzn mehra wert is ois wia da aufgstanzte Weat sogt. A hom se a boar Gschäft des ois Reklamegäg ausdenkt, dass ma eahna no oda wieda mitm Margl zoihn ko.




#Article 114: Obapfoiz (315 words)


D Obapfoiz oda Owerpfolz (amtli: Oberpfalz) is oana vo de sim Regiarungsbeziak vo Bayern. D Haptstod vo da Owerpfolz is Rengschburch.

D Owerpfolz liegt im Ostn vo Bayern und grenzt on Tschechien und on d Regiarungsbeziake Owabayern, Nidabayern, Middllfronkn und Owafronkn.

Da Regiarungsbeziak Owerpfolz umfosst de drei kroasfraia Stedt Omberch, Rengschburch, d Wain und de sim Londkrois Omberch-Sulzboch, Chom, Neimakk, Neistadt, Rengschburch, Schwondorf und Dirschnrad.

In grejsstn Tol vo da Owerpfolz wead nordboarisch gredt, in Sidn und Siidostn noadmiddlboarisch, ner in da Stod Rengschburch westmiddlboarisch. Noadboarisch wead aa in Echerlond, in middlestlinga Eck vo Owerfronkn, in sidestlinga Eck vo Mittlfronkn, in Owerbayern neadlich vo da Doana, und in sidlinga Owern Vogtlond gredt, Noadmiddlboarisch aa in neadlinga Niderbayern.

D Owerpfolz hout a wechslvulle Gschicht. Folng tout ejtz a Iwersicht.

Voras ligt da Noadgau, der hout schou in 7. Joarhundad nouch Kristus zon Herzogtum Bayern ghejert. Da Noadgau wor ower grejsser wej de haintiche Owerpfolz, da Westn von Noadgau ghejert haint zo Middlfronkn, da Noadn zo Owerfronkn, da Noadostn (es Echerlond) zo Tschechien.

Es Gebejt neadle vo da Doana wor nu in easchtn Joartausad kam bsidlt, des wor a unwegsoms, woldreichs Lond. Ner a por boarische Sidlunga und in Ostn slawische Sidlunga houts durtmols gem. Eascht von 11. Joarhundead o han an Haffa boarische Sidler inn Noadgau zung. Dej hom se mit de Slawen, dej wou schou duatn worn, gmischt. Spejter han von Westn her nu frenkische Sidler dazoukumma. Dej olle hom is Lond graitt, des hoisst es Hulz ghaut und es Lond urbor gmocht. De vüln Ortsnoma mit -richt, -ried, -reuth (a Rait is a graitter Ploz) beleng des.

Des is dreitolt: Oum links is da pfölzische Lejb, der stejt fir de ejmoliche pfölzische Herrschoft, oum rechts han de boarischn Rautn, dej stenga fir des, daß d Owerpfolz zo Bayern ghejert, untn han de Rengschburcher Stodschlissl, dej stenga firn Zommaschluss vo Rengschburch mid da oltn Owerpfolz.




#Article 115: Leopoidstod (237 words)


De Leopoidstod (aumtlich: Leopoldstadt) is da zweite Weana Gemeindebeziak.

Da 2. Hieb liegt auf da Insl zwischen da Donau und in Donaukaneu und grenzt aun an 1. Beziak. Weidas hod ar aa Grenzn zu de Beziak 3, 9, 11, 20 und 22. Den grässtn Teu vom Beziak nimmt da Proda ei.

Zaumgwoxn is da Beziak aus de aanzlnan Uatschoftn Leopoidstod, Jagazäun, Brigittenau (1900 ois 20. Hieb ausgliadat), Zwischnbruggn (seit 1900 a Teu vom 20. Beziak) und Kaisamühn (1938 ausgegliedat). Dazua gibts no a grosse Aunzoi vo klanare Teu, de wos ma aa Grätzln nennt, wia s Karmelitaviatl oda aa s Stuwaviatl.

Zum zweitn Hieb ghead aa no da Proda, es Messezentrum Wean und da Freidenaua Hofn (Wintahofn).

De easchte Besiedlung wiad um 1300 vamutet. Ausm Joa 1368 staumt de Eawähnung vo aana Bruckn zum Untan Werd (wead, mittelhochdeitsch fia Insl) beim Rotntuamtoa vo da Stod (bis 1782 de aanzige!).

Bis 1450 woa nua des Areäu zwischn Hollandstroßn, Taborstroßn und Prodastroßn vabaut; und da greßte Teu vom Untan Werd woar a Auwoid, der wos vo vüü Donauoam duachzogn woa, de si bei aan Hochwossa a imma wieda gändat hom. 1439 is daun beim heitigen Gaußplotz de easchte meatäulige Jochbruckn iba de Donau und eanare Seitenoam baut wuan.

Seit Joazehntn dominiat de SPÖ de Politik im Beziak Leopoidstod. Bei de Woin am 23. Oktober 2005 hom de Grienan in zweitn Plotz gschofft und stön zum easchtn Moi en Beziaksvuasteha-Stövatreta.




#Article 116: Großstod (120 words)


A Großstod (Pl.: Großstädt) is a Stod, in dea meahra ois 100.000 Leit wohna. Des hod a intanationoie Schtatistikkonfarenz 1887 festglegd.

Im boarischn Sprochraum gibds de foingdn zehn Großstädt:

In Deitschland gibd's zua Zeid 82 Städt mid iwa 100.000 Eihwohna. Immahin 28 vo eahna kemma iwa de Viadlmillion-Grenz.
Nein ondare woan in de lezdn 60 Joar amoi a Großstod, san des owa etzad nimma, wei inzwischn de Leit wegzong san, so dos's wieda wenga wia 100.000 Eihwohna hom.

In de 82 Großstädt hom im Joar 2005 guad 25 Milliona Leit gwohnd, wos fost 31% vo da deitschn Gsomtbevejkarung woa.

In Östareich gibds fimf Großstädt:

Im Joar 2010 hod's wejdweid uma 4000 Großstädt mid 100.000 Eihwohna und meah gem.

Schau aa:




#Article 117: George W. Bush (229 words)


Da George Walker Bush (* 6. Juli 1946 in New Haven, Connecticut) woa da 43. amerikanische President. Davoa woar da Schoarsch obm 94a-Joa da Gouverneur vu Texas.

President woan is a im Joa 2001, nochdem a de Woih im Joa davoa extrem knopp gwuna hot. Er hod sogor weniga Stimmen ghobt ois sei Gengkanidat, da Al Gore, owa auf des kummts im Woihrecht dortn ned au. 2004 is a bei da Woih bestätigt woan, sei gfäahlichsta Gengkandidat woa da John Kerry.

Intanazional kritisiad is a woan, weu a de Kriage im Irak und in Afghanistan augfaunga hos, da Bush söba nennt des Kriag geng an Terrorismus. Dabei beziagt a si auf de Terroraunschläge vum 11. Septemba 2001 afs World Trade Center und afs Pentagon.

Innenpolitisch steht a ziemli rechts, sei Politik gheat zum Neokonservatismus und Neoliberalismus. Des haßt, ea beziagt si in seina Politik af (aungebli) kristliche Weate und stärkt de Wiatschoft, indem a ia vü Freiheitn losst. Mid seina libaraln Wiatschoftspolitik in am Zusaummenhaung stehd de Finanzkrise vu de Joa 2007 und -8. Kritisiat hod ma'n aa weng am z'laungsaumen Krisnmanagement nochm Hurrican Katrina, bei dem vü Leit in New Orleans, darunta vü Afro-Amerikana, gstoam san.

Sei Nochfoiga is im Jenna 2009 da Barack Obama woan, da Bush wieda hod in Bill Clinton obgläst. Dem sei Voagänga wieda woa im Bush sei Voda, da George H. W. Bush




#Article 118: Stod (122 words)


A Stod is a gressane, obgrenzde Siedlung.

Städt (Pl.) san ofd on Stroßn, Fliss oda om Meea enstondn. Doss a Ort za ana Stod dahom wead, muass a in Deitschland mindestns 2000 Eihwohna, in Östareich zirka 4500 Eihwohna (es gibd Ausnohma, z. B. Efading) hom. Ma untascheidd donn noch: Kloastod, Middlstod, Großstod, Millionastod und Wejdstod.

In Bayern gibd's Kroasfreie Städt ohne an eingna Landkroas und Kroasstädt, in deane de Vawoitung vom Landkroas is. Beispü fia a kroasfreie Stod is Inglstod, fia a Kroasstod Pfahofa.

In Östareich gibt's Städt mid am eigenen Statut - hoaßt si nochand Statutarstod - und sunstige Städt, de koan eingna Beziak hom, sondan zu am Beziak ghean. Innschbruck is z. B. a Statutarstod, es zuaghearige Umlond hoaßt Innschprugg-Land.




#Article 119: Augschbuag (842 words)


Augschbuag (amtli: Augsburg) is d Haptstod vom boarischen Regiarungsbezirk Schwobm. Se is mid meah ois 300.000 Eihwohna (Stond: 2020) noch Minga und Niamberg de drittgreßte Stod in Bayern.

Da Nam gehd af de remische Provinzhaptstod Augusta Vindelicorum zruck, de wo 15 v. Kr. untam remischn Kaisa Augustus ois Castra grindt worn is. Domit gheat de Fuggeaschtod za de ejtastn Städt vo Deitschland.

Augschbuag liegt am Lech und da Wertach. Im Sidn liegt s Lechfejd, a nocheiszeitliche Schottaebene zwischn de zwoa Fliass. Do hod si zan Tei a Urlandschoft dahoidn, de wo zu den oartnreichstn in Middleiropa zejd. Da Oipnrond is umarah 70 Kilomedda weit wegga.

Dea Naturpark Augsburg – Westliche Wälder (aa Stauden gnennt), a groß Woidgebiet, grenzt unmiddlboa an Augschbuag. Oba aa s Stodgebiet hod vui Greanflächn. Dafia hod de Stod an Eiropäischn Preis Greanste und lebenswertaste Stod dahoidn. Augschbuag is aa da gresste kommunale Woidbesitza in Bayern und dea drittgresste in Deitschland.

Augschbuag hod offiziej 42 Stodbeziak, de wo 17 Planungsraime buidn. De Stodgliedarung gibts scho seit 1938. De Gsamtflächn vo da Stod is ca. 147 Quadratkilometa, damit liegt Augschbuag an da 39 Stej unta de deitschn Großstädde.

Ba de Stodtei hondlt sa si teiweis um friar sejbstständige Gmoana, de wo im Lauf vo vaschiedanen Gebietsreformen noch Augschbuag eigliedat woan san und teiweis um nei oglegte Wohngebiet.

Augschbuag is a Dreiflissestod: Da Lech is des gresste fliaßande Gwässa und wead duachn Zuafluss vo da Wertach (ba Wolfzonau) vabroadt. Da dritte Augschbuaga Fluss is de Singold, de wo in da Stod ins weit vazweigte kinstliche Boch- und Kanalsystem mindt. Daduach is Augschbuag aa a Stod vo Bruckn: Mit insgsamt 500 Bruckn iwatrifft de Stod sogor Venedig.

Augschbuag is 15 v. Kr. vo de Rema ois Augusta Vindelicorum grindt worn. Damit is nach Trier de zwoatejteste Stod in Deitschland. Olladings hods scho friara a poor kejltische und germanische Siedlunga gem. Z Haunstettn hod ma Urnengräba aus da Bronzezeit gfundn. Wei do da Lech mit da Wertach zammafliasst, wor des recht guad fia Siedlunga geignet, zwengan Wossa und zwengan Bodn.

Um des Remaloga, des wo vor da Zeitnwende oglegt worn is, hod si im easchtn Joahundat n. Chr. de Siedlung Augusta Vindelicorum buidt. Da Kaisa Hadrian hod am Ort 121 n. Kr. des remische Stodrecht valiehn. Augschbuag wor aa de Hauptstod vo da remischn Provinz Rätien, es is owa ned genau bekonnt, wanns dazua eanannt worn is. Vor Augschbuag hod Kempten (Cambodunum) de Funktion inne ghobt.

Am End vo da remischn Herrschoft um 450 san de Alamannen in de Gegend eigfoin. Scho in da Spadantikn is Augschbuag zan Sitz vo an Bischof worn. Des Matyrium vo da Afra vo Augschbuag foit aa in de Zeit.

Nochdem de Bedeitung vo da Stod im Fruahmiddloida zeascht ognumma ghobt hod, is noch da Schlocht am Lechfejd 955 wieda gstiegn. Dobei hod da Bischof Ulrich vo Augschbuag an Kaisa Otto I. ghoifn, de Ungarn sidli vo da Stod z schlogn.

Im Middloida woa Augschbuag oane vo de reichstn Städd in Eiropa, wo a de Fugger und de Welser erane Gschaftln ghabt ham.

Am meistn bsuacht wead de Fuggarei, a middloitaliche Armensiedlung. Da Dom Unsa Lieba Frau und de Basilika St. Ulrich und Afra san wichtige Kiacha. In da Näh vom Rathaus san a poor sengasweate Brunna. Oft bsuacht wern aa de Maximilianstraß und aa de Annastraß. Bekannt is aa de Augschbuaga Puppnkistn.

Agebli soi d Zisa (dea Ciza) d Stodgeddin vo Augschbuag gwen sei. A Buidl vo da Zisa ko ma afm Wedafahnl vom Perlachturm segn; da Legendn noch, soin aa a boar Doarstejunga af d Bronze Tialn vom Dom de Geddin zoang. Dea Beag af dem ia Tempe gstondn sei soi, soi Zisenberk ghoassn ham.

Da Stoinerne Ma (Stoanane Mo) is a lemsgroße Stoafigua an da estli Stodmaua. Es is a oaoarmiga Beck mit an Loab Broud und an Schuid af oam schnecknfeamign Podest. Im Dreissgjahrign Kriag hod a d Stod vor oana Belogarung grett, wei ra a foisches Broud aus Saglmeh vor d Stodmaua gschmissn hod und da Feind glabt hod, dass dena in da Stod so guad geht, dass s Broud weghaun kina. Bei dera Aktion is eam a Oarm obgschossn woarn.

Es soi Glick bringa, wen ma d Nosn vom stoanan Mo oogreift. Desweng gengan Spaziagenga do gean voabei, bsundas Valiabte.

Seit 1970 hod Augschbuag a Universität und seit 1971 aa a Fachhochschui.

De greßte Dogeszeidung is de Augsburger Allgemeine. Nem an Haufa kloanare Zeidunga wia z. B. de Stodzeidung hods no an oagna TV-Senda, der wo ATV hoasst.

In Augschbuag hods net nur mehrane große Brauarein (wia zum Beispui de Brauerei Riegele), sondan a mehrane DAX-Firma wia Siemens oda MAN, d'KUKA oda d'EADS.

Z Augschbuag gibts an bekanntn Fuaßboivarein, an FC Augschbuag. Seid 2009 wead im neia Stadion gspuit (momentan hoist die WWK-Arena), vorher wor da Varein im Rosenaustadium dahoam. Da FC Augschbuag is da Rekordmoasta vo da Bayernliga und spuit seit 2006 in da Zwoatn und seit 2011 in da Easchtn Fuassboi-Bundesliga.

Mit TSV Schwaben Augschbuag gibts no an zwoatn Fuassboivarein mit Tradition, dea wo zeitweise in da Bayernliga gspuit hod.




#Article 120: Kemii (157 words)


De Kemii (dt.: Chemie) is de Wissnschoft, de wo se mid de Stoffn und Stoffändarunga befossd. A Stoffändarung is, wann a so a Stoff midan ondan Stoff reagiad, oiso ebba wenn da Sauastoff midn Wossastoff zan Wossa reagiad. 
De easchtn Kemika – im Sinn vo da Kemii ois exakde Natuawissnschoft – hods im 17. und 18. Joarhundad gem. Friaha hods owa scho Alchemisdn gem, de wo voa oim vasuachd hom, doss' aus om Blei oda wos a Goid mocha kunntn.

A kemischs Element definiad se owa iwa de Ozoih vo de Protonen im Kean von am Atom, vo dohea ko ma oa chemischs Element (wia ebba Blei) ned iwa a kemische Reakzion in a ondas chemischs Element (wia ebba Goid) umwondln; hiafia brauchads a physikalische Reakzion. De kemischn Elemente san im „Periodnsystem vo de chemischn Elemente“ goadned.

Teibereiche vo da Kemie san de Oigmoane Kemii, Anoaganische Kemii, Oaganische Kemii, Biokemi, Physikalische Kemii, Technische Kemii und Theoretische Kemii.




#Article 121: Fei (224 words)


fei („bestimmt, gwiss, wiakle, owa, do, voll, übrings) is a Umstandswoat (dt. Modalwort), Fui- und Wiazwort, des wo besondas oft im Boarischn und Frenggischn vawendd wead. Nochweisn losst des seitm 12. Joarhundat.

As Weatal fei ko vui bedeitn und de Wuazln san aa no ned obschliassend kleat. Sabine Krämer-Neubert vom Dialektinstitut vo da Universität Wiazburg hod si damit intensiva befosst. Da Uasprung vo fei is demnoch des lateinische Woat „finis“ (Grenz, End), des wo iwas Franzesische („fin“) ums zwejfte Joarhundat ins Land kema is. Im Oidhochdeitschn und im Oidboarischn hoassts aa no „fin“. Do hods de Bedeitung vom Absolutn. Beispui: „Des is fei vabotn. Des geht fei ned.“

Weidare Bedeitungsnuacen vo fei san spada dazuakema, oiso „hibsch, fesch, artig, liab“ oda ebm “so guad wia megli“. Beispui: „Pass fei auf!“ oda „Sei fei fleißig!“  („Sei fein fleißig!“ is aa no vom Goethe vawendd worn).

Es werd oba aa ois Wiazwoat hergnumma, um de Wichtigkeit von am Sotz deitlich z mocha. Es vasteakt umara so wia wiakle oda woi. Lossat ma des Weatal oafach weg, dad si am Sinn vom Sotz nix grundlegend ändan, nua de Bedeitung warad gringa.

Mit fei wean im Boarischn Nuancen ausdruckt, de wo im Deitschn gor ned megli san:

Do üwaoi ois Bedonung, Vaschteakung:

De Feansehzuaschaua und Radioheara vom Bayrischa Rundfunk hom 2004 fei zu Mei liebst's boarisch Woat gwejd.




#Article 122: Hades (181 words)


Da Hades is in da griachischn Mythologie da God vo da Untawejd und vom Dodnreich. Er isch dor Sohn vo die Titana Kronos und Rhea und Bruader vom Zeus. Oft steahts Wort Hades als Synonym firs Toatenreich. Sein Hondlonger wor dor Charon, der die Toaten bon Tor zur Unterwelt empfongen hot.

Wia da Kronos mit seine Titana vo de Olympia gschlogn gwen is, hom se de olympischn Briada im Losvafoarn de Wejd afteit. Da Zeus hod in Himme griagt, da Poseidon s Mea und da Hades de Untawejd. De Eadn und da in Olymp worn da Gmoaschoftsbereich.

Oanmol hot er di Persephone entfihrt und sie kheiratet. Weil des ihre Muater, die Demeter traurig gmocht hot, hot dor Zeus entschiedn, dass sie sechs Munet bon Hades bleib und sechs Munet ba dor Muater. Die Demeter wor bo ihrer Rückkehr jeydes Mol so froah, dass sie olls zum bliahn gebrocht hot (Langes, Summer), und als die Persephone wieder zin Hades gongen isch, wor die Demeter so traurig, dass olls finschta und kolt g'wordn isch (Herbst und Winter). Und so sein die Joareszeitn entstondn.




#Article 123: Flussdelta (189 words)


As Delta vonaram Fluss is de Schdej, wo da sej Fluss ins Mea einefliassd. Delta nennt mas nochm griachischn Buchstom Delta, dea wia a Dreieck ausschaud (Δ).

De Gengd um a Delta is aso flach, dass da Fluss nimma in oam Doi bleibd, sondan zu laudda gloane Flüsse und Bachal wead. Des kimmd aa vo de gonzn Schdoandal und dem Sand, wo da Fluss midschlebbd. Des gonze Zeigl ko am Bodn vom Fluss liengbleim, wo as Wossa rechd langsam und seichd is. Nacha is des a Hindaniss fian Fluss und ea brauchd an ondan Lauf. Des schaugd aus da Lufd so aus wia a Baam mid vui Zweigal.

Zwengs dem gonzn Wossa gibd des an sauban Sumpf und deszweng hods do bsundane Pflanzn und Viecha, wo ma eahoiddn muas. Schdanzn ghods do grod gnua, zum Beischbui, aa wenn des nix bsundas is.

Bekaunnte Deltas hom zum Beischbüi de Donau, da Nil, da Amazonas, da Ganges, d'Lena, da Orinoko, und da Irawadi. De olle mündn a Mea, owa aa in an See, an Fluss oda in a Ebene oda Wüstn eine kauns a Delta gem, des nennd ma daun Binnendelta.




#Article 124: Woif (181 words)


Da Woif oda Wuif (dt. Wolf; lat. Canis lupus) is a Raubviech aus da Familie vo de Hundsoatigen, wo in da Noadhemisphär fiakimmt, oiso in Eiropa, Asien und Nordamerika; in Middleiropa wor a zwischnzeitlich ausgstorm, heit is a zum Tei wieda eihgwandat. Er is d wuide Stommfoam fom zauma Haushund (Canis lupus familiaris) und gheat zua sejm Art.

Da Woif woa bis zua Vabroadung vo Ockabau und Viechzucht des haifigste Raubviech vo da Wöd.

Da Wuif wiad in am Haffn Märchen ois bäsoatigs Viech hiigschtöt, woraf se de meistn Kinda voa eam fiachtn. Des woar oba net imma so. In da remischn Mithologie woa a Woifin oba de Stiafmuada vom Romulus und Remus.

An Woif kaun ma in da Wüdnis aa alaa auntreffn, de normale Sozialuadnung is owa s Rudl. Des Wuifsrudl beaunsprucht a festes Revia. De Gress vom Revia variat und hängt vo de Beieviecha ob. De duachschnittliche Gress vom Revia schwaunkt dahea je noch Region zwischn a boa Dutzend bis zu 13.000 Quadratkilometa.

In da Wüdnis bsteht a Woifsrudl of nua aus ana Famülie: A Ötanpoa und da Nochwux.




#Article 125: Vegl (123 words)


De Vegl (Aves) (Oazoi: Vogl) san a Klass vo de Landwiabeviecha, nema de Wechslviecha (Amphibia), Griachfiecha (Reptilia) und di Spoviecha (Mammalia). 
De Wissnschoft vo di Vegl hoaßt Ornithologie. Fegl hods af olle Kontinent vo da Wejd. Bis heid kennt ma uma 9.800 Oartn; owa ungwiss is, obs ned insgsamt vui meara Oartn gawad, wamma aa olla ausgstoamna midrechna dad.

A jeda Vogl hod an Schnowi ohne Zähnd und Fliagl ois vordane Gliedmaßn, aa wanna neda fliang ko; as Gfieda wird reglmassi gwechslt (lMausa). Aussadem lengts oi Oa. tippisch fia d Fegl is aa nu da Nestbau.

Zu de Vegl ghearn unta ondam dazua:

De grässte Klass sant owa de Singvegl, zu dene wos meara wia de Höiftn vo olle Vogloartn dazuaghearn, z. B.:




#Article 126: Auf (150 words)


Da Auf oda Uhu (Bubo bubo, engl.: owl) is de grässte Oart aus da Ordnung vo de Aina (Strigiformes). Er kimt in fost olle Gegadn vo Eiropa und Asien fia; in Deitschland gibts umara 800 bis 900 Bruadbaal vo eam, in Estareich uma 320 (Stond: 2004).

Da Auf hod an massign Keapa und dickn Schädl mid Fedaoawaschln. De Aung san orange-gejb. Sein Bruadplotz suacht a oft in Fejsn oda in an Beaghang, nua sejtn in Gebaidn. Da Grund dafia is, dass da Fux und da Marda junge Auf fressn. Fia an ausgwoxnan Auf ko nua da Odla gfährle wean.

Auf und Uhu keman vo dasejm Wotwuazl: oidhochboarisch buf, middlhochboarisch uve - vo lateinisch bubo; lautmolarisch vom Schrei vom Uhu. Bei Auf is zua Diphtongiarung vom langa u keman, des wo fias Boarische tipisch is (vgl. Hus  Haus), obwois nacha natiale neama lautmoarisch is; deshoib ko ma aa Uhu gejtn loss.




#Article 127: St. Pödn (356 words)


 (amtlich:) is de Hauptstod vo Niadaestareich und hot  Eihwohna (). Damit is dees a de gresste Stod in Niadaestareich.
St. Pödn is Statutarstod und somit sowoi Gmoa ois a Beziak.

Da Naum geht aufn Hl. Hippolyt zruck, noch dem s easchte Klosta gnennt wuan is: St. Hippolyt – St. Polyt – St. Pölten

De Stod liegt an da Traisen im neadlichen Oipnvualaund, sidlich vo da Wachau. Damit gheats zan Mostviadl.

St. Pödn gliedat si in öf Stodtei, de wos wiedarum in 42 Katastralgmeindn untateut wean.

Weu St. Pödn im östareichischn Kernland Niadaestareich liegt, hod da Ort de söwe wechslvolle Gschicht wia Estareich.

S Gebiet vom heitign St. Pötn woa scho in da Jungstaazeit bsiedld, dees is duach Funde belegt.

De Oidstod liegt duatn, wo vom easchtn bis zan viatn Joahundat de Remastod Aelium Cetium glegn woa. Untan Kaisa Hadrian hod Cetium dees Stodrecht dahoidn und hod nem Carnuntum und Ovilava (Wels) zu de wichtigstn Zentren vo da remischn Provinz Noricum gheat. In da Spädantikn hod Cetium zugunstn vo Favianis (Mautern) aun Bedeitung valuan und is in da Foige aa nimma gnennt wuan.

Scho seit 771 gibts a Benediktinerklosta am Ort, des wos in Hl. Hippolyt gwidmet is und vom Klosta Tegernsee aus grindd wuan is. Gstiftet hods da boarische Graf Ottocher, dea wod de Awarn aufm Ybbsföd besiegt ghobt hod.

Des Moaktrecht hod St. Pödn ummara 1050 kriagt. Zua Stod erhom is da Ort 1159 duachn Bischof Konrad vo Passau wuan. Weu St. Pödn im östareichischn Kernland Niadaestareich liegt, hod da Ort de söwe wechslvolle Gschicht wia Estareich.

Zua Landeshauptstod vo Niadaestareich is St. Pödn mit Landtagsbeschluss vom 10. Juli 1986 wuan. Seit 1997 is St. Pödn nochm Auszug vo de Landesbeheadn aus Wean und in Bau vom Landhausviadl aa Sitz vo da niadaestareichischen Landesregiarung.

Da Gmeinderot hod 42 Mitglieda und setzt si seit da Gmeinderotswoi 2016 aus Mandaten vo de foigendn Parteien zaumm:

Da Stodsenat setzt si ausn 1. und 2. Vizebuagamasta sowia 11 weidan Mitgliedan zaumm:

Da aktuölle Buagamasta is seit 2004 da Mathias Stadler, vua eam woars fia neinzehn Joa da Willi Gruber. In Summe hot de Stod seit 1785 onadreisg Buagamasta ghobt.




#Article 128: Kristbaam (215 words)


Da Kristbaam is a Symbol fia Weihnochtn, des aufputzt in da Wohnung aufgstejt wead.

De easchtn Kristbaam san im 12. und 13. Joarhundat aufgstejt worn. Dea Brauch is aba no vui ejta: scho de Haidn soin si Äst in´d Wohnung ghoit ham. Aba gwiss woass mas net, ob dees mit an nachmalig'n Kristbaambrauch zammhengt

Friara hot ma meistns a Fichtn heagnumma, heit san de meahran Christbaam Tanna. Manche nehma aba a Kiefan. Ham si de Leit friahra an Baam sejba ausm Woid g´hoit, kimmta inzwischn meistens aus ana Plantaschn.

In da oidn Zeit is a Christbaam mit echte Keazn, Äpfe und Strohstean aufgpuzt worn, heit´z´dog san elektrische Keazn, Lametta und Christbaamkugln am Baam.

A bsundana Baam is da Berchtsgoana Baam. Vo jeher scho ham de Berchtesgadna in da Winterszeid aus dem wos eahna vo da Hoizarbat üba blie'm is Hoizspuizeig, Sterndl aus Hoizspandln und soicha Zeigl g'macht. Des war zu dera Zeid fast a Industrie gwen, so weit is des Zeigl g'fiehrt wor'n. No, und da hams as hoit aa auf'n Christbaam auffi, fir de Kinda.

Wia da Leopold Mozart, da Vatta vom Woiferl de Trompet'n und Pfeiferln und Ratsch'n amoi gseng hot, is eahm die Idäh zu seiner Kindersinfonie kemma, a lustigs Stück'l, in dem de Hoizinstrument'n (Trompet'n, Pfeiferln, Ratsch'n und Trommen) oisamt vorkemmand.




#Article 129: Hauskotz (108 words)


De Hauskotz (Felis silvestris f. catus) is a fleischfressads Spoviech, de wo zua Famij vo de Kotzn gheat. Wia scho da Nama sogt, wead de Kotz ois Hausviech ghoidn.

Wen ma im Boarischn „Kotz“ sogt, moant ma fost imma de Hauskotz. Im Weanarischn kunntad mid „Kotz“ aar a fesches Mensch (Madl) gmoant sei, dea Ausdrugg is owa vaoited.

De easchtn Hauskotzn ibahaptsa hots scho voa 9000 Joar gem. Ois Hausviecha hams de oidn Egypta entdeckt. Vo dene eanana Foibkotzn stamma olle unsare Hauskotzn ob. Seit de Menschn sesshoft worn san, hams auf Kotzn nimma vazichtn kina. Vua oim wei Kotzn de Mais fanga, bevoa de as Droad fressn.




#Article 130: Benedikt XVI. (806 words)


Benedikt XVI., biagalich Ratzinger Joseph Alois  (* 16. Aprui 1927 z Marktl, Obabayern, Bisdum Bossa, afgwoxn in Aschau am Inn, Tittmoning und Traunstoa), war Papst und s Owahapt vo da remisch-katholischn Kircha und vom Stoot vo da Vatikanstod.

Vua seim Pontifikat wora zletzt Dekan vom Kardinalskollegium und Präfekt vo da Kongregation fia de Glaumsleare. Ea wor a sea eiflussreicha Kardinal und theologisch und kiachnpolitisch de rechte Hand vom friaran Popst Johannes Paul II. Sei Woi zan Popst wor am 19. Aprui 2005 scho im viatn Woigang; mid 26 Stund is des Konklave vagleichsweis gschwind vurbeigwen.

Da Ratzinger Sepp is am 16. Aprui 1927 in Marktl, am obaboarischn Derfe ned weid vo Oideding, geborn worn; sei Voda Joseph wor Gendarmeriemoasta und sei Muada Maria Kechin. Tauft worn isa glei am sejm Dog, wos a Karsamsdog gwen is, mit am Taufwossa, wos fias Osterfestl frisch gweiht wor - drum hoda spada a oiwei wiada gsogt, dassa a bsundans Vahejdnis zu deram Gheimnis vom Osterfestl hod. Wiara zwoa Joar oid gweng is, is sei Famij nach Dittmoning zong, wos a ondane kloane Stod an da Soizach is, und drei Joar spada af Traunstoa. Do hod da Ratzinger Sepp an gresstn Tei vo seina Kindheit zuagbrocht. Sei Umfejd wor diaf religies prägt, ois Kind wor a Ministrant. Sei Grossonkl wor da Priesta, Landdogs- und und Reichsdogsobgeordnete und Schriftstöller Georg Ratzinger (1844–1899). Herstamma deand alle zwee Ratzinger (da Papst üwa sein Vadda) ausm Ratzingerhof z Riggaren (Pfarrei Schwanenkirchen).

Da Papst Johannes Paul II. woit glei am Ofang vo seim Pontifikat, an Kardinal Ratzinger zan Präfektn vo da Glaumskongregation eanenna. Weira eascht andathoib Joar Erzbischof z Minga wor, hod a um Bedenkzeit betn. Easch wia da Johannes Paul II. drei Joar spada de Beruafung wiedahot hod, hod a zuagsogt. Vo 1981 bis zu seina Woi ois Popst wor da Ratzinger nacha Präfekt vo da Glaumskongregation mit am Stob vo 40 Mitorwatan. Mit da Aufnohm vo dera Tätigkeit isa vatikanischa Stootsbiaga worn, hod owa sei deitsche Stootsbiagaschoft bhoidn.

Indem a ois Präfekt umstrittane Osichtn vatretn hod, wora umstrittn. Zum Beispui hoda de Bfreiungstheologie varurteilt, er hod gsogt, dass de Priester weiterhin ned heiratn derfa, dass de Protestantn koa wirkliche Kirch ned san und so weida. Aus da Sicht vo seine Kritika wor a gegn pluralistische Osätze und de Fordarung noch Dezentralisation vo da Kiachn.

Duachwegs positiv is 1998 sei Oordnung vo da Effnung vo Geheimarchiven (Inquisition und Indexkongregation) afgnumma worn.

Am 19. Aprui 2005 is da Ratzinger im Konklave zan 265. Papst in da Gschicht vo da remisch-katholischn Kiach gwejd worn. Da Ratzinga Sepp is mit 78 Joar da ejtaste Popstkandidat seit Clemens XII. (1730) gwen. Jez isa zruck dren und emeritiada Popst.

Ois easchta deitscha Papst seit Hadrian VI. (1522–1523) und easchta boarischa Popst iwahaps, is sei Woi vor oim in Deitschland und Bayern gfeiat worn. De Buidzeidung hod sogor gschriem: „Wir sind Papst!“ (Mia san Popst!).

Boed noch saena Waeh is a Medallion mit saem Porträt in der Galerie vo de Päpste in da remischn Basilika San Paolo fuori le mura zu saene Voagänga dazuagmojt wordn (vorn im rechtn Seitnschiff, meistns is s a(nglaecht): Da had a scho zu Lebzaetn sein Platz in da Kirchngschicht.

Am 11. Feba 2013 hod a in am Konsistorium bekanntgem, dass a am 28. Feba zrucktritt, so das auf d Nacht um achte sei Pontifikat vobei is. Des is recht schbektakulär, wei bis jetz habm eascht zwee Päpst eahna Amt freiwilli aufgem.

Zwoamoi wor da Papst scho in Deitschland, oamoi affm Wejdjungeddog in Köln, s andamoi in Bayern, des hoaßt z Minga, Rengschburg, Oidäding und ganz kurz z Marktl. Z Regnsbuarg hoda a Redn ghoitn, de wo vui Muslime ned gfoin hod, weila do an oidn ostremischn Kaiser zitiat hod, der wo gsogt hod, da Islam hätt nix Guats ned brocht.

Bislang hoda Benedikt zwoa Enzyklika gschriam, d'oane iwa de Liab (Deus caritas est = Da Herrgod is de Liab), und de ander iwa de Hoffnung (Spe salvi = Aufd Hoffnung hin samma grett). 2007 hoda as Motu Proprio Summorum Pontificum rausbrocht, wo er an oidn, tridentinischn Messritus wiada offiziej zuaglossa hod.

Benedikt XVI. hod si ois Papst fiara neies Woppm entschiedn, wo vom Andrea Cordero Lanza di Montezemolo entworfn worn is. Sei Woppm enthoit Symbole, wo si scho in seim erzbischeflichn Woppm gfundn ham, wia zan Beispui an Korbiniansbean ausm Stodwoppm vo Freising. Iwaroschend wor de Entscheidung stott da sonst iblichn Tiara (Papstkrone) de beschefliche Mitra (Bischofsmitzn) z setzn, damit soit signalisiat wean, dass da Popst unta de Bischef a primus inter pares warad; oiso de Betonung af a kollegiales Fiarungsprinzip so wias de Christn vo de easchtn Joarhundate praktiziat ham.

Da Ratzinger hod scho iwa 600 Schriftn vavosst. A Großteil vom Weak vom Ratzinger wead ab 2008 im Herder Valog in ana af 16 Bend oglegtn Buachrei nei edidiat.

A Auswoi vo de Vaeffentlichunga:




#Article 131: Båssa (2323 words)


Bossa (amtli: Passau) aa: Bassa oda Bassau is a kroasfreie Stod in Niedabayern on da Grenz noch Estareich, de wos am Zsommafluss vom Inn, da Uiz und da Doana ligt; zwengs dem wead Bossa aa oft Dreiflüssestod gnennt. Mid 50.566 Eihwohna (Stond: 31.12.2015) is Bossa de zwoatgrässte Stod vo Niedabayern, und is do aa s zwoate wichtige Zentrum noch da Haptstod Landshuad; z Bossa gibts aussadem de oanzige Universitet vo Niedabayern.

Bossa gibts scho, seitdem de Kejtn in da jetzing Oidstod gsiedlt hammd. As kejtische Oppidum Biodurum is donn im easchtn Johundat noch Kristus vo de Rema erobat worn und is a Stiggl vo da Provinz Raetia worn. Do wo heit da Dom steht, hammd de Rema as remisches Kastell Batavis baut, damieds eanan Limes bfestign hammd kinna. Da Nam vom Kastell kimmd vo de germanischn Soidotn, vom Stomm vo de Batava, de wo do stationiad worn. Dohea kimmd aa da heidige Nama Bossa.
In da spaadn Kaisazeid is am andan Innufa, in da remischn Provinz Noricum, as Kastell Biotrol entstandn, des wo bis zum Obzuag vo de Romanen bstondn hod.

Im Jo 476 hammd d'Rema d'Region valossn.
D'Bajuwaren hammd af da Hoibinsl a Herzogsbuag darricht. Scho im Joa 739 is Bassau Bischofssietz g'wen. Zu dera Zeit is aa as Glousta Niadanbuag g'rindt worn, des iwa grouße Ländarein im Eihzuagsbereich vo da Uiz vafiagt. Im 11. Johundat woa dotn d'Gisela, d'Schwesta vom Kaisa Heinrich II. und Witwe vom Kine vo Ungarn, Stefan I., Äbtissin. Wia 999 vom Kaisa d'wejdliche Herrschoft iwa d'Stod am Bassaua Bischof Christian iwadrong woan is, hod d'Voaherrschoft vom Glousta g'endt. Zwischn 1078 und 1099 hamm d'Bassaua Bischäf voriwagehnd d'Herrschofftsrechte iwa d'Stod on d'neigschaffane Buaggrofschoft Bassau und am vom Kine Heinrich IV. eihgsetztn Grafn Ulrich valoan. Noch dem seim Doud hand d'Recht zruck an d'Bischäf gfoin.

In da easchtn Hejfdn vom 12. Joahundat is as Baussaua Schmieadehondweak bedeitsam g'wen. 1217 is Bassau zum Fiaschtbistum g'worn. As Glousta Nieadanbuag, wejchs am Bischof 1161 vom Friedrich I. Barbarossa gschenkt worn is, is zum Sitz vom Fiaschtbistum g'worn. Bassau hod 1225 Stodrechte griagt. Es hod meahrane Afständ vo de Biaga geng d'Herrschaft vo de Fiastbeschäf gem, z'letzt 1367/68, de oba ollesamt gscheitert han. Andaraseits hod as Bistum an beträchtlichn Woistand entwicklt und hod imma wiada Begehrlikeitn beim Nochboan Bayern und am Herzogtum Estarreich g'weckt.

Bassau is aa da Entstehungsort vom Ausbund, wos as ejdeste bis heid nu bei de Amischen hergnummane Gsangsbiachl vom Protestantismus is. Sei Kensommlung is zwischn 1535 und 1540 im Valias vo da Bassaua Buag entstondn. D'Autorn worn inhaftiate Deifa. A boa vo eana han scha währnd da G'fongaschoft gstoam. D'mehran Deifa, wo do g'fonga g'wen han, hamm im Oschluss on d'Hoftzeit an Märtyradoud dalittn. De druckte Easchtausgob hod an Titl: Etliche schöne christliche Gesäng wie sie in der Gefengkniß zu Passau im Schloß von den Schweizer Brüdern durch Gottesgnad gedicht und gesungen warden. Ps. 139.

D'Stod is efta vo stoake Houchwossa und Bränd hoamgsuacht worn. 1662 is d'gonze Stod obbrennd. Italienische Baumoasta (Carlone und Lurago) homm's donoch wieda nei afbaud und da Stod aso iah wejsch-barocks Auschaung gem. 1786 is d'easchte Bassaua Zeidung aussakemma. D'Zeit vo Bassau ois sejbstständigs Fiaschtntum hod mid da Säkularisation 1803 afghead, duach des wos zu Bayern dazua kemma is. 1821 is d'Stod wieda Bischofssietz worn. Vo 1806 bis 1839 woa Bassau Haptstod vom Untadoanakroas. 1860 is d'Eisnbohlinie noch Straubing afgmocht worn.

Vo 1935-1945 is Bassau a wichtiga Stondort vo da Wehrmocht g'wen. In da Stod hand voa oim Eihheitn vo da Infanterie g'leng. Außadem hand in Bassau stoake Flak-Kräfte g'leng, wia in de Teiorte Kachlet und Doblstoa.

Seit 1942 hods in Bassau a Außnloga vom Konzentrationsloga Dachau gem. D'Häftling hand beim Bau vo om Untawossakroftweak beim heidign Stausee Obaejzmej ei'gsetzt worn. Ob Novemba 1942 is des Außnloga am KZ Mauthausen untaleng, des wos im Meaz 1944 d'Außnstejn Passau II und im Meaz 1945 d'Außnstejn Passau III afgmocht hod. D'Häftling hand doatn in de Woidweak Bassau-Uizstod und bei da Bayer. Lloyd zum Entlon vo Schiff eihgsetzt woan.

Am 1. Juli 1972 hand d'Gmoana Gruabweg, Hois, Hacklbeag und Heining wia aa Tei vo da Gmoa Kiachbeag vor'm Woid in d'Stod Bassau eihgmoant woan, woduach as Stodgebiet vo 20 af 70 Quadratkilometa g'wochxn is und d'Eihwohnazoih uma 40 % af 50.000.
Seit 1978 is Bassau Universitetsstod. D'Universitet hod bsundas in de Bereich Jura, Betriebswirtschoftsleahre und Informatik an guadn Ruaf.

S'Stodgebiet is in d'foigadn ocht statistischn Stodtei gliadat, de wo im Groußn und Gonzn d'Gemarkungs- oda d'ehemojign Gmoagrenzn hand. D'Stodtei weand weida in Ortstei untagliadat.

Seit 1900 woan Buagamoasta bzw. Obabuagamoasta vo Bassau:

Aso setzt se da Stodrod zamm:

Olle Jo findt in Bassau und Umgebung da Politische Aschamiedwoch stott. Bis zum Jo 2003 hod d'CSU eanane Vaostoitunga in da Nibelungenhalle obghoitn, bevoa's in da neibaudn Dreiländerhalle am Stodrond umzong is.

In Bassau hamm a boa Bewohna 1998 aus Protest geng a Dogung vo da NPD dsognennde Passauer Aktion Zivilcourage (PAZ) g'rindt. De hod as Zui g'hod, an Wiadastond geng de in Bassau reglmäßig stottfindndn Vaostoitunga vo da rechtsextremen NPD ned auschliaßli da Antifa iwalossn, sundan aa-r-a broade Zuastimmung vo da Bevejkarung fia des Zui zum gwinna. S'woa as Zui vo da PAZ, de NPD-Dogung duach Blockadn und Nötigung zu stean. An entsprechndn Afruaf an d'Bassaua Biaga hamm unta ondam d'Kabarettistn Bruno Jonas und Sigi Zimmerschied untaschriem, a boa Stodrodsmidgliada, G'weakschoftssekretäre, Gostwiate, Schuia und Kiachnvatreta, da Generoivikar vom Bistum, da Leita vo da Bassaua Stodweake und da Gschäftsfiahra vom Schlochthof. Letztli woa de NPD-Vaostoitung jedoch duach's Vasommlungsrecht vom Grundgsetz gschitzt. Doss d'Vaostoítung vo da NPD oda da DVU seit a boa Jo nimma in Bassau stottfindt, is af'n Obriss vo da Nibelungenhalle zruckzfiahn.

Seit da Eihfiahrung vo de kommunoin Biagabegeahn hod d'Bassaua Bevejkarung bishea vier Moi entscheidn kinna. Bei olle Obstimmunga, de wos bishea gem hod, hods fia's in Bayan fia d'Guitigkeit notwendige Qorum fia Zuastimmung bzw. Oblehnung vo 15 % vo de Woihberechtigtn glongt:

Bassau untahoit mit foingdn Städt Partnaschoftn:

Bassau is freindschoftlia vabundn mid:

Patnstädt vo Bassau han Bad Griasboch, d`Freyng, Hauzenberg. Bocking und Simboch am Inn .

D'Oidstod ligd afa-r-a schmoin Hoibinsl om Zsammfluss vom Inn und vo da Doana. Da Dom St. Stephan stehd af om gloana Higl, am Dombeag. On oie zwoa Flussufa hi foind d'Gossn teiweis in gaache Stiang owe.

As Stodbejd schaugt donk a boa italienischn Baumoasta a wengal siadländisch aus und is duach Heisa im Stui vo da Inn- und Soizachbauweis prägt. Zwengs dem wead Bassau aa eftas as Venedig vo Bayan ghoaßn. Drentahoi vo de zwoa Flussufa steigt d'Londschoft in greane Higln a. Iwarogt wead d'Stod im Noadn vom Obahaus und im Sian vo da Woihfoahtskiach Mariahejf.

Da westliche Tei vo da Oidstod zwischam Haptbohhof und em St.-Nikola-Klosta is in de letztn Joah neigstoidt worn. Wega da Reduziarung vo Gleisolong duach d'Deitsche Boh wia-r-aa duach'n Ruckzug vo da Bundeswehr und a neia Vaostoitungsstättn in Koibruck hod ma duat an groußn Bereich in da Innenstod nei gstoitn kinna. Des Projekt, wos ma ois Neie Middn kennd, is 2011 obgschlossn worn..

Am Fuaß vo da Buagonlog Veste Niederhaus fliaßt z'eascht amoi d'Uiz vo links und kuaz donoch vo rechts da Inn in d'Doana eine. As Wossa vom Inn, des wos vo de Oipn her kimmd, is grea, des vo da Doana blau und des vo da aus am Moorgebiet kemmadn Uiz schwoaz, aso doss d'Doana a längans Stickl noch'm Zammafluss drei Wossafoam (Grea, Blau, Schwoaz) hod. Auffoin dobei duad, wia stoak as greane Wossa vom Inn as Wossa vo da Doana zuwe drängd. Des hängt nem da zeitweis seah groußn Wossameng vom Inn haptsächli mid da stoak untaschiadlichn Diafn vo de beidn G'wässa (Inn: 1,90 Meta / Doana: 6,80 Meta) zamm - da Inn ibasträmt d'Doana. Zwoa fiahd da Inn im Joasmiddl aa etwoa fimf Prozent meah Wossa wia d'Doana sejba, doch riahd des haptsächlich vo de stoakn Hochwässern vom Inn bei da Schneeschmejzn hea, währnd d'Doana a deitli konstantne Wossafiahrung afweist. Se fiafd d'meiste Zeid vom Jo (sieben Manad, Oktoba bis Aprui) meah Wossa mid se wia da Inn.

Aa wenn da optische Eihdruck oiso nohelegt, vo da Mindung vo da Doana in'n Inn zum sprecha, is d'Namasgebung Doana fia'n se eagemdn Strom weidahi grechtfeatigt - ned nua duach d'Läng vo da zruckglegtn Wegstreckn (Doana: 647 km / Inn: 510 km).

Da Stephansdom is da Sietz vom Bassaua Bischof. Dea gehd zruck af a Kiach, de wos scho umara 450 gem hod. D'Bischofskiach hod ma 730 zum easchtn Moi uakundli eawähnt und se is seit 739 Kathedroi vo da Diozesn. Zwischn 1280 und 1325 hod mas duach an friagotischn Dom dasetzt. A Osttei im spadgotischn Stui is vo 1407 bis 1560 drabaut worn. Wia d'Stod 1662 brennd hod, is da Dom bis af d'Außnmaua vom Osttei komplett obbrennd. Vo 1668 bis 1693 is a vom Carlo Lurago nei afbaud worn, desmoi im Barockstui. Bsundas eawähna muass ma'n Innaausbau, Stukkatuan vom Giovanni Battista Carlone und Buidl vom Johann Michael Rottmayr in de Seitnoitän. Da Stephansdom is da gräßte Barockdom neadle vo de Oipm. D'Domorgl mid 17.774 Pfeifn und 233 Registan is's de gräßa Domorgl vo da Wejd.

Nebam Dom is af'm Domplotz, dea wo an hächstn Punkt vo da Oidstod bejt, is nu as Lamberg-Palais eawähnasweat; duartn is 1552 da Baussaua Vatrog gschlossn worn. Sidli vom Dom liegt d'Oide Residenz, de heid as Landg'richt b'heabeagt. Im ehemoign fiaschtbischäflichn Opernhaus b'findt se heid as Stodtheata. As 1645 urspringle ois Boihaus errichtete Gebäude is ob 1779 ois Hofkomödienhaus g'nutzt und schliaßle 1783 af Anweisung vom Fiastbischof vo Auersperg durch Johann Georg Hagenauer zum Opanhaus umbaud woan.

Am Doanauafa b'findt se as Rathaus aus'm 14. Joahundat mid seim 38 Meta houm Tuam, der wo 1890 hinzuagfiagt woan is.

Am Rathausblotz beherbergt as Patrizierhaus Wilder Mann as Passauer Glasmuseum mid Exponaten vom wejdberiamtn Böhmischen Glas.

Estle vom Rodhausblodz stehd as 1848 bis 1851 vom Friedrich vo Gärtner darrichtete klassizistische Hauptzoiamt.

Ned weid vom Rodhaus befindt se d'ehemoiige Jesuitnkircha St. Michael mid'm benochboartn Komplex vom ehemoiign Jesuitnkolleg, weida Richtung Oatspietz as ehemoiige Benediktinerinnenklosta Niedernburg. Im Oat stehd as Biagaliche Waisenhaus, des vom Schiefsbaumoasta Lukas Kern 1749 gstift woan is. Des Gebäude is 1750 bis 1755 vom Domkapitel-Baumoasta Johann Michael Schneitmann baud woan. Vorm Waisnhaus stehd a Johannes Nepomuk-Standbeeitl vom Bassaua Buidhaua Joseph Carl Hofer ausm Joa 1759.

De so gnannte Oatspietz ligt am Zsammfluss vo da Doana, am Inn und da Uiz. D'Gschitzbastion in Form vo am Kleebladl ausm Joa 1531 hod friaha d'Flusstäla geng Ostn gsichat.

D'Pforkiacha St. Paul is 1050 easchtmois urkundle dawähnt woan; da heidige Baubstand stammd aus de Joahan 1663 bis 1678. Am Rindamoakt daneem stehd d'zwoaschiffige Spitalkirche vo 1380 vom 1200 g'rinntm St.-Johannes-Spitois.

In da Breigossn bfindt se as Museum Moderna Kunst (MMK). Sei Begrinda Hanns Egon Wörlen, Sohn vom Moia Georg Phillipp Wörlen, bleibt da Kunst und seim Museum aa in seim hohan Oita nu drei.

Im Zentrum da Oidstod ligt da Residenzblodz mid seine Patrizierheisan und da Nein Bischäflichn Residenz. In da Residenz is as Domschatz- und Diözesanmuseum zu bsichtign. In da Mittn vom Blodz b'findt se da Wittlsbochabrunn, der 1903 ois Erinnerung an d'100-jaarign Zuaghärigkeit da Stod zu Bayern vo Jakob Bradl aus Minga darricht woan is. As Herberstein-Palais (Schustergasse 4) mid seina duach Wandpilaster gliadate Fassadn bsitzt an Renaissance-Arkadenhof im italienischn Stil vo 1590 und bherbergt heid as Amtsgricht Bassau.

Lohnad is a Spaziergang entlang da moiarischn und sonnign Innpromenad. Durt kimmd ma am Schaiblingsturm vurbei, am rundn Wehrturm, der im Middloita zum Schutz vom Soizhofn darricht woan is.

Drentahae da Innbruggn, in da Innstod, steht di Sevainskirch, fia Gschichtsinteressiade anschaunswerta wia fia Kunstkenna. Si raecht ned nur mit da Tradition, sondern sogoa mitm Mauerwerk in de spätantike Remazaet zruck und war as Zentrum vom Wirkn vom heilign Sevain. Da Friadhof drumumma is oana vo de ältestn in ganz Daetschland.

D'Ludwigsstroßn und ihre Nemstroßn buin d'Fuaßgängazon mid Gschäftan und Cafes. Am Eck zua Heiliggeistgossm stehd d'Votivkircha, d'Klosterkircha vom ehemoiign Franziskanerklosta.

Drent ahoi vo da Doana rogt af am Hugl d'mächtige Veste Obahaus af. De bherbergt heid unta andam as Oberhausmuseum mim Stodmuseum und nu weidane Sammlunga mid Schwerpunkt af Ostbayern und d'Nochboalända Bähm und Èstarreich. Untahoi vo da Veste, iba-r-an Wehrgang mida-r-anand vabundn, ligt zwischa da Doana und da Uiz d'Veste Niadahaus, de wo ara Privatperson ghead. An n'Burgberg agloant zur Uizseitn hi stehd d'ehemoiige Woifoahrtskircha St. Salvator, de wo ab ara 1479 baut woan is an dem Blotz, an dem wo zwoa Jo friara bei am Judnpogrom wega-r-am angeblichn Hostienfreve d'Sidnagong obgrissn woan is. Bis dohi woa d'Uizstod s'middloitaliche Junviadl vo Bassa.

Mittn auf m Domplatz steht a Denkmoi fia n Kini Maximilian I.

An da Ae(nmindung vom Sand in d Innstraß, oeso wisawi vom Theater, steht saet 1844 auf da Innpromenad s naegotisch Denkmae fian Ignaz von Rudhart mit a daetschn und griachischn Aufschrift.

An da Godfried-Schäffer-Strass erinnat a Denkmae an den 1870a Kriag: A Lindn (Tilia cordata), de wia 1871 aepflazd worn is, is umgebm vo am Graes vo Metaeplattn mit de Naman vo de Gfallna aus da Bossaa Infanterie-Garnison. De Naman san gordnd nach de Schlachtn-Ort auf de oazelna Plattn und auf dem Granitsoggl drunta.

Aufm Residenzbloz steht da Wittelsbacherbrunn. Den habm s z Flaeß vor d Bischofsresidenz gstellt, 1903 fias 100-Joah-Jubiläum vo da Säkularisation und vo da Mediatisierung, saed dera wo ganz Bassa, also aa der bischöfliche Tael, zum Staad Bayern ghört.

Auf'm Innstod-Friadhof erinnat a Denkmoi an olle Opfa vo da NS-Gwoitherrschaft.

Auf m Hammerberg saethaeb vo Maria-Höif steht saet 1957 s Ungarn- oda Stephanskreiz zum Andenkn an den Ungarnaufstand vo 1956, der wega da altn Vobindung zwischn da Stod und Ungarn - di selige Gisela, a Tochta vom boarischn Heazog Heinrich II., war nach Ungarn vohaerat und is nachm Tod vo ihram Mann, dem Kini Stefan I., dann Äbtissin vo Niedernbuag gwen - aufgstejt worn is. Davoa is dort saet 1933 a anders Kraez gstandn, s Schlageter-Kraez, zum Gedenkn an Albert Leo Schlageter, oam vo de easchtn Nazionalsozialistn, dea wia bom Ruahkampf 1923 Attntate voübt had und higricht wordn is.




#Article 132: Doag (219 words)


A Doag (dt.: Teig) is a Stoffmischung aus vaschiedne Komponentn. De san moasd Mej und Wossa oda Muich, Zugga, Soiz und so weida. Duach de Mischung vo festn und flissign Komponentn entstähd a foamboare Masse. Da Doag wead in da Regl oba ned roh gessn, sundan im Roah bocha, im Pfandl mid Fett aussabocha oda in Wossa bzw. Dompf kochd.

Bam Doag wead duach des Mischn oda Riahn im Mej mid da Flissigkeid a Kleba freigsetzd. Je meahra ma an Doag riahd, desto bessa bappta. Miabe Sachan soidt ma deszweng nedt zstoark oda zlang riahn. Duach irgand a Middl kemman Luftblosn in den Doag. 
Des ko zan Beispui sei: gschlongs Oagload, Germ de gärd, Bachbuifa oda a Sauadoag. Ban Bacha vaändad dea Bapp vo dem Mej sei Struktua, wead fesd und hoidt de Luftblosn, de se in da Hitzn no ausdehna, fest und wead daduach lockana. 
Ma duad, je noch dem wos ma draus macha mechd, a no gean a Fett in Doag, Nussn, drickads oda frischs Obst, doss a softiga oda siaßa wead.

As Doagal is ned ebban a weng a kloa grodna Doag, a so nennd ma a Gmisch aus Wossa, Muich oda Rahm und a weng am Mej, um a guade Soß zan Bindn.

Es gibd vaschiedane Oartn vo Doag. Eintein ko ma an Doag noch:




#Article 133: Breiss (378 words)


Breiß is a Schimpfwort, des einglich fia Norddeitsche heagnomma wead. Synonyme Schimpfwäata fia Breissn im Sinn vo Norddeitsche han no Nordliacht oda Fischkoobf.
De Grundfoam Breiss ko ma ano mit andre Woerta zamdoa um de Boshaftigkeit zum vasteakn. Recht oft wean do Woerta vom Land gnumma, Saubreiss und Mistbreiss san blos a boa. 
Manchmoi weads a ois glatts Gengtei vo Bayer heagnumma, quasi fia olle Ned-Bayern innahoib und aa aussahoib vo Deitschland. Wanns aso iaba die urspringli Bedeitung veaallgemeinad wead, head ma a manchmoi was vom amerikanischn Saubreiss, am japanischn Saubreiss und so weida.

Da Ausdruck Breiss kimmt vom Voik vo de Preussen de unta Otto vo Bismarck de östareichische Voamachtsstellung im deitschn Gebiet beendt und iwanomma hom. Dabei homs ziemli s moaste neadlich vom Main eignomma. Bayern, Baden und Württemberg und da sidliche Teil vom Hessen (do is nua wo sidlich vom Main iwabliem) hom se dageng zsamgschlossn.

Dea Ausdruck Saubreiss soi zwar aus dera Zeid kema, hod oba ogebli seine Wurzln no weida zruck in dera Zeit wo Österreich genga Bayern Kriag gfiaht hod (zur Zeit vom Napoleon I.) und de Östareicha de Bayern Saubayer nochgruafa hom ums zum dratzn.

De Moanunga wos a echta Breiss is, genga aussananda. Vui moana de Grenz war de Donau, de in dem Zsammhang aa Weißwuascht-Äquator gnennt wead. Oft wead a da Moan ois Grenz ogseng. S gehd ned danach, wo de betroffne Person etzad wohnt, sondan woheas stammt. Gean wead dea Ausdruck heagnomma, wens um an Deitschn gehd, dea jetzad in Bayern wohnt, koa boarisch red und vastehd und voa oim aa mid da boarischn Lebnsoart ned zrechtkimmt. De Feindseligkeit gegaiaba de Breissn kimmt fia vui Bayern vo dem Eindruck, daßd Breissn so dean, ois obs vui schlaua waradn ois wia de Bayern.

Aus östareichischa Sicht ko gsogt wean, dass de Preissn in de Gebiete wohnan, de wo aussahoib vo Oidbayern, Schwobm, Bodn-Wiattmberg (sidlich vo Stuggart) san. Fia de Östareicha san des de Deitschn schlecht hi. De Bayern und de Schwobm (Alemannen) siagt da Östareicha im Oigmoanan ois eingständige Vejka o, de wo bei da Bundesrepubblik Deitschland dabei san. Manche Östareicha, Bayern und Südtirola dadns ned schlecht findn wann aus Oidbayern, Östareich und Sidtiroi a sognennte Oipnrepublik entsteh dadad - wei des hoid kuiturell und mentalitätsmäßig guad zammpassn dad.




#Article 134: Piefke (111 words)


Piefke nennt ma in Estarreich oft de Deitschn außahoib vom siddeitschn Sprochraum. In Deitschland is Piefke a Synonym fia Wichtigtmocha und Aungeba. De Bedeitung is aa da Hintagrund fia de estareichische Vawendung.

In Siidtiroul heart man in di leschtn Joar ollaweil efter die Form Pief. In Wean sogt ma aa Piefkinesa.

Piefke is eigentli a Famüliennam in Breissn. Dea Begriff is im neinzentn Johundat entstandn, entweda im Deitsch-Dänischen oda im preißisch-estareichischen Kriag. So wiad vastädnlich, dass des aa ois Synonym fia Breiss vawendt wiad.

Bsundas bekonnt worn is der Ausdrugg duachn Felix Mitterer sei Feansääserie Piefke-Saga, de wos in de 80a Joar in Estarreich grennt is. A Schimpfwoat dadraus is Pief-Oasch.




#Article 135: Strudl (370 words)


A Strudl is a typisch middleiropäische Möispeis, de wos as in Bayern, Estareich und in di oroanadn windischn Lànda (wia Bema, t'Slowakei und d'Groa) in faschiene Variantn gibt. Ohàngi fo da Fuin untascheidt ma an Opfistrudl, an Birnanstrudl, an Dopfnstrudl, an Mostrudl, an Nussstrudl, an Milliràmstrudl und nu föi meara. Aussadem gibts aa deftigane Variàntn wia Grautstrudl oda Fleischstrudl.

Gmoa is olle dene Strudlsortn, dass da Doag bloß aus am Wossa, am Öi (zmoast Sonnanblumaöi), am Möi und am Soiz gmocht wird; niamois wird a echta Strudl aus Blàdldoag, Plundadoag oda Mobdoag hergstöid. Da Doag wird nochm Ruahn ausgwoaglt, bisa hauddinn is, und mid da draufgemna Fuin wieda zsommgruid; so dagibt si nochm Bocha beim Aufschnein s'typische Strudlmusta, noch dem wos da Strudl sein Nom hod.

Traditionell is ned de Bearwadung mitm Nudlhoiz zum ausdinna sondan dea Doag wead üwan Handrückn solang gleichmäßig zong, bissa so haudinn iss wiara sei soi. Ganz gschickte werfan den Doag in d Luft um des zum erreichan.

De Strudlspezialitätn san in Wean und in da Habsburgamonorchie zu Voiendung greift. Da Ursprung liegt owa vamutlich in Siidosteiropa bzw. im Nohn und Mittlan Ostn. Do haßn de beliabtn Bockwoan aus dünnan Dagschichtn Burek (Bosnien) oda Baklava (Tiakei). Baklava soi scho im 8. Jh. v. Kr. bei de Assyra bekannt gwen sei. Domois woa de Möhspeis owa ned groit sondan in Schichtn glegt. Duach de Araba is dann da Strudl iwa Ägyptn, Palästina und Syrien woascheinlich in de Tiakei kumma.

S ötaste haundschriftlich iwaliefate Strudlrezept iwahaupt is a Rezept fia an Müllirahmstrudl (Mülch Raimb Strudl) und steht in an anonymen Kochbuach ausm Joa 1696. Ka Zuafoi, wei da Strudl duach de Tiakn (ois wichtige Marschvapflegung vo da osmanischn Armee), im Zug vo da Easchtn und da Zwatn Tiaknbelogarung (1683), noch Wean kumma is. Sicha is dea easchte Kontakt mit da Strudl duach in Einfluss vo da ungarischen Kuchl auf Wean vasteakt woan.

Auf Hebräisch und Jiddisch hoast des @-Zaichn bai e-mail Adressn shtrudel (שטרודל), wai s ausschaud wia a zaumgroida Schdrudl. D Akademi fia Hebreische Schbroch befoazugt owa s Woat krukhit (כרוכית) wos d hebreische Iwasezung fu Schdrudl is.

Da Schdrudl is im Joa 2003 zua ofizieln Nazionalmöschbais fu Texas eaklead woan, gemainsaum mid de mexikanischn Sopaipilla.




#Article 136: Oachkatzl (170 words)


S Oachkatzl, aa Oachkatzal (deutsch: Eichhörnchen, lat.: Sciurus vulgaris) is a Spoviech aus da Famij vo de Heandl (Sciuridae). Es is des oanzige Viech aus da Gattung vo de Oachkatzln, des wo in Middleiropa natiali vierkimmt. Zua Untascheidung vo andanan Oatn wia am Kaukasischen Oachkatzl und am graun Oachkatzl (Grauheandl), des wo in Eiropa eibiagat woan is, weads deshoib Eiropäischs Oachkatzl gnennt.

In da Antike hod ma glabt, dass se de Oachkatzln mit eanan riesign Schwoaf sejm Schottn gem kenna. So is a zu eanan wissenschoftlichn Gattungsnama kemma; vom griechischn Nama σκιοῦρος 'skiuros („Schottnschwanz“).

In da nordischn Mithologie findt ma s Oachkatzl (Ratatöskr), des wo an da Wejdeschn Yggdrasil affe und owe rennt.

Dass Oachkatzl friara gessn woan is, beleng Funde vo Iwarestln in dena jungstoazeitlichn Funde in Pfoibautn in da Schweiz..

Oachkatzlfej san aa seit oitas her zua Heastejung vo Gwand gnutzt woan; Beleg dafia findt ma in oidn Woppm. Heit wead nur no des Fej vo de graun Oachkatzl aus Russland dafia vawendt. De Fej wean Feh gnennt.




#Article 137: Pfund (287 words)


Mit am Pfund (lat. pondus, Gwicht) bezeichnet ma a oide Moßeinheit fia de Massn und entspricht 500 Gramm.

Wos heit a hoibs Kilo wiegt, hod bis voa ungefäa 20 Joar no oa Pfund gwogn. Ham de Leit a Packl Butta braucht, nacha hams a hoibs Pfund kafft - aa wenn auf da Vapackung 250 g draufgstandn is. Fost oi Viktualien san in Pfund ogwogn worn, außa Guakn, Radi und so.

De Estareicha hams Pfund net, wei de in Deka rechna.

S englische Pound is a Tei vom Angloamerikanischn Moßsystems mit da Umrechnung:

De Obkiazung lb, gleichbedeitand mit lbm oda lbm, eascheint in dn Vereinigten Staaten bai Mengen 1 haife in da Pluralform als lbs (Beispui: 1 lb, owa: 2 lbs).

Fia Rohrleitunga noch amerikanischm Standard wead de Druckfestigkeit mit psi oda lbs ogem, wos lbs per square inch moant.

S Pfund taucht zan easchtn Moi im karolingischn Reich af. Es geht af de oidremische Libra, af de sizilianische Litra bzw. am griachischen Litron (lat.: Pfund, Waage) zruck, wo aa s Kuazzeichn Lb, lb oda ℔ iwanumma worn is.

Im Middloida wors Pfund ois Gwichtsmoß in ganz Eiropa vabroadd, sei Gwicht wor owa vo Stod za Stod ondas festglegt. Als „Kramagwicht“ wor 1 Pfund = 16 Unzen = 32 Lot = 128 Quentchen = 512 Pfenniggwichta = 1024 Hellagwichta (oda 1 : 16 : 2 : 4 : 4 : 2).

Im iwatroganan Sinn moant Pfund de Fehigkeit oda Begobung vo am Menschn (in Ospuijung afs biblische Gleichnis vo deovatrautn Talent im Evangelium vom Matthäus 25,18). Aa da Begriff Talent bezeichnet sowoi a Wearung wiara de Begobung.

Ins Boarische is beispuisweis eiganga ois Pfundskeal oda pfundig. In da Sproch vo de US-amerikanischn Amischn is da „Pfunder“ a Fiarungskroft.




#Article 138: Bsundaheitn im boarischn Vokabular (917 words)


De boarische Sprouch hout se wej olle lewendinga Sprouchn iwa d Joarhundert entwicklt und entwicklt se aa su waiter. Es git an girbtn Wortschoz, asserdean wern wej in praktisch jeder Sprouch Werter as ondere Sprouchn (z. B. franzesisch, jiddisch, tschechisch...) mit afgnumma und braucht, wej wenns ainge warn (assimiliad). Gem touts asu aftolt Erbwerter, Lenwerter und Fremdwerter.

A ondere Aftalung gejt nouch de Bsunderhaitn in Wortschoz. Dou gits speziöll boarische Kennwerter, dej wous blous in boarische Dialekte git. Waiters Werter, dej wou es Boarische gmoansom mit ondere owerdeitsche Dialekte hout. Und es git Werter, dej wous mit da Houchsprouch gmoansom hout. Dej olle natirle in mejer oda wenger boarische Entwicklungs- und Lautforma.

Der Artikl ejtz gejt afn unterschiedlinga Wortschoz zwischa Boarisch und Standarddeitsch a.

(sää dazua aa an Artikl Bairische Kennwörter)

Bol d Sprouchwissnschoftler vo boarische Kennwerter ren, nou moanas Werter, dej wou de boarischn Dialekte (historisch) vo de Nochbardialektgruppm ogrenzn. Des hoisst ower niat umbedingt, das dej Werter eanere Wurzln in Boarischn hom mejn, und niat, dass dej Werter nejchads sunst in deitschn Sprouchraum gem ko oda frejers gem hout kinna, oda dass olle Werter in gsomtn boarischn Sprouchraum git oda gem hout mejn. Oa Werter han schou asgstorm, oa kenna ner nu de öltern Lait, und oa gits ner nu in a por olte Londmundortn oda ner nu in a por Gechadn. Ondere dageng wern nu braucht, und a por han sugor in d Standardsprouch afgnumma worn. A Aswol vo boarische Kennwerter, mit eanerer Sprouchgschicht:

De gnenntn Werter in de Tabölln kinna frale ner a kloane Aswol vo de etle tausad boarische Werter saa. Gej touts douda niat um Werter mit Lautunterschid, sundern wenn in Boarischn gonz ondere Werter fia de standarddeitschn oder gmoaeitschn stenga.

D Bsunderhait ba de Artikl han niat d Werter on sich, sundern das es Boarische betonte und unbetonte Forma hout. Dou ejtz werns ner kurz dorgstöllt, mejerer stejt af da Saitn zu da boarischn Grammatik.

Dialekt: Obaboarisch

Wia in andane Sprachn a gibts an haufn Vornama, de zwar woandas a heagnomma wean, oba lokal a eigne Ausproch oda Kuazfoam hobn.

Im Boarischn wead eiganlte fast a jeda Nam vaküazt. Heifig gschicht des duachs weglassn vo am Teil hint' oda voan und duachs ohenga vo da Vakloanarungfoam. Des geht dann aso: Ludwig -- wig (des Lud wead wegglassn) und dann vakloanat mit -al -- Wiggal. Beim Ludwig gibts a no a wengal schwera erkärbare Foam: Ludwig -- Lug (des dwi lasst se scho sakrisch schwar ren mit 6 Hoiwe!) -- Luggi.

Zu friahrane Zeitn hom de Pfarrer in manche Gegndn vo Baiern des kirchliche Recht recht restriktiv ghandhabt und am ledig geborna Kind an Nam vom Dogheilign der grod zu da Geburt im Kalenda dro war gem. Warn grod zwoa Heilige dro, hots da ausgfoinare sei miassn. (D'Pfarrer woitn damit d'Muada unds Kind füa d Sünd strafa) Des hod in Baiern manch sejtna Vornam zu am ziemlichn Aufschwung vahoifa, wia zum Beispui am Sylvester oda am Eustachius.

Zwoa recht scheene Nama, de aba durch de neiere Gschicht international mit recht negative Sachn verbundn wern und deswegn kaum mehr benutzt wern san foigende:

Bei da Deitschn Wikipedia steht beim , daß wega da Vabreitung vo dem Nama Ignaz im Böhmischn und in Estareich d' Leid aus Estareich und Böhmen friara umgangssprachlich Nazi gnennt woan san.

Schau aa Listn vo boarische Vornam

Freili gibts im boarischn Sprachraum ned nur Vornama, sondan a Nachnama. Und das ned so oafach is a no an Ruafnama und manchmoi a an Hausnama.
Wenns'd oan froagst wiara hoaßt, sogd a da wahrscheinli sein richtign Vornama, wiara im Pass steht. Wenns'd wissn mogst, wia sei Nachnama laut, frogstn wia ra si schreibt, wei der werd einglich nur zum Untaschreibn hergnomma. Ruafn duad ma d'Leid entsprechend de oban Beispui. Aufm Land de Bauernhöf ham oft a no an Hausnama, dann nennd ma d'Leid noch dem Hof, vo dems kemman. Kunnt oiso durchaus vorkomma, das oana so seine Nama daklärt:

Schou vor lengerer Zeit hom se an Haffa franzesische Asdrick ins Boarische abirchert. Es houd ols vornem goltn, wem'ma dej hernumma hout, wal vor olln d Aristokratn om Hof franzesisch gsprocha hom. Ner d Assprouch is a wengal opasst worn.

A Tol vo de gonzn franzesischn Werter wird haintzadoch ower nemmer su oft und vo wenger Lait braucht wej frejers. Dou hejert oans nou ondere boarische Werter oda Werter as da Standardsprouch, bsunders vo de jingern Lait.

Aa von Lateinischn hout es Boarische Werter, dej wou in Boarischn efters zon Hejern han ols wej de niatlateinischn oda d Entsprechunga in Standarddeitschn.

Sidlich von boarischn Sprouchraum ligt da italienische (romanische). Su hout es Boarische aa Werter vo durtn afgnumma.

Estlich und sidestlich von boarischn Sprouchraum ligt da slawische. Aa vo durtn hout es Boarische Werter afgnumma, bsunders es Boarische in Esterraich.

Dialekt: Obaboarisch

Im Boarischn san Wöata aus andane Sprachn eigentlich fast imma a soo ausgsprocha worn, wia mas schreibt. Oiso zum Beispui Klaud(e)-Lorrein-Strass statt frz. Clood-Lorä'-Strass oda Emeil statt engl. Iimäejl. De ejtane Generation hoit an dera Weis imma no fest. De jüngan Leid gengan dazua üba, de nei zuagroasstn Wöata a soo auszprecha, wia sas im Fernsehn hern oda in da Schui lerna, oiso meistns korrekt in da jeweilign Landessprach - mit aran kloana Schuss boarischa Aussprach drin.

In Boarischn gits an Haffa Variantn, des hoisst, dass fia jewals oa Soch mejer wej oa Wort git. A jede Variantn hout quase ira Gai und ira Gschicht. De druntere Tabölln stöllt a por Variantn fia, min jewalinga Raum wous braucht wird.

 




#Article 139: Mej (205 words)


Mej (östareichisch: Möö, dt.: Mehl, engl.: flour) is a Puiva, wo aus Droad-Keandln gmoin is. Es is da Haptbestondtei vo Brod und domid a Grundnoarungsmiddl vo vuin Zivilisationa. Mej wead aus Woaz, Dinkl, Koan, Howan, Geaschtn, Hiasn, Gugaruz und Reis gwunna. Mej aus Woazn, Dinkl, Emma und Roggn nennt ma Brouddroad, wei mid dena alloa bockd wean ko.

Im weidan Sinn nennt ma aa puivafeamige Produkt vo am Moivoagang Mej, wia beispuisweis Fischmej, Quarzmej, Segemej usw.

Da wichtige Stejnweat vo Mej hod aa de technische Entwicklung weida triem. Uaspringli hod ma de Keandln oafoch mid Stoana kloaghaut, spada hodma runde Reibestoane und Moasa vawendd. Da ejtaste Reibestoa is z Australien gfundn worn und is 30.000 Joar oid. De Rema hom nacha scho Rossmuin ghobt. De Gotn hom im 6. Joarhundad Schiffsmuihn vawendd, wo duach a Wossaradl otriem worn san. Im Middloita san Wossa- und Windmuihn dazuakemma.

Heit wead des Droad in dena moadeanan Muihn zwischn Moiwoizn im Woiznstuih zu Mej zakloanat. Dabei wead des Droad vaschiedn fein gmoin. Wann des Mej ban Moin vo Schrot, Kleie, Griass bzw. Dunst separiat wead, redd ma vo Auszugsmej. Wann des Droad komplett duachgmoin wead, sogtma dazua Voikornmej bwz. Voikornschroud. Aa da Neastoffghoit vom Mej hengt vom Moigrad ob.




#Article 140: Druid (1536 words)


A Druid oda Druide woa a Priesta und Gsetzgeba vo de Köitn. Gem hods as in Frankreich, wos domois Gallien ghoassn hod, und in England drentn und in Estareich des Noricum ghoassn hod. Bei de Iren woans a. Sunst woass mas ned so genau oba ma kos scho onehma. Obs a Weibaleid ois Druidn gebm hod, woaß ma a ned. Oba Priestarinnen homs scho a ghobt.

 

De Köitn hom nix aufgschriebm, jetzt woass ma ned recht vui driwa. A boa Griachn (zum Beispü da Poseidonis und da Strabon) hom wos driwa aufgschriem. Do hoassts, daß de Druidn recht vui Ohnung vo da Astrologie, vo da Medizin und vom Politisiern ghobt hom. Und de Philosophie soid eana a rechd taugt hom. Da Cäsar hod a a wengal wos dazua beidrogn, daß ma heid wos vo de Druidn woass. Oba wei a mit de Druidn ned so a Freid ghobt hod, muaß ma a wengal aufbaßn bei eam. Späda homd de Kristn in Irland und Schottland donn wos nodiat. Ob a do muass ma schaun, wos stimmt, wei de homd gern a bissl ebbs umgschriebn, damits eana einipasst.

Oaganisiat woan de Druidn recht guad, und zwoa londesweit noch ana Hierarchie. De guade Oaganisation ko ma se scho desweng zomreima, wei ma aus da Gschicht recht vui Anekdotn kennt, de a gmoaschoftlichs Bewusstsein voraussetzn miaßn. Oamoi im Joah hom se de gallischn Druidn troffn. Des woa in am heilign Woid im Lond vo de Karnuten. Des woa a Stomm a da Mittn vom heidign Frankreich. Des woass ma a vom Cäsar. Es ko natiali a sei, daß des ondaswo genauaso gwen is. Druide hod ned jeda wean deafn. Nua de Bessagstödn homs bei eana zualossn. Wos ned schlecht woa: Ois Druide hod ma koane Steian ned zoid, und zum Heer homs a ned miassn. Es is a gonga, daß a Druide gleichzeitig zu sein Omt a a Kini oda a Haiptling woa. Heirotn hobs fei deafn und Kinda kriang a. Des homs ned a so eng gsegn wia späda de remische Kiachn mit ihre Pfoarra.

Weis nix aufgschriebn homd, miassns a recht a guads Gmiak ghobt hom. Wei se homd se eanane Gettagschichtn und astrologischn Sochan nur gegnseitig vazöhd und a so meaka miassn. Des homds woahscheinlich mit mea oda weniga longe Gstanzl träniad, wei wonns a se reimt, merkt ma si des leichta. De Ausbüdung hod, laut am Cäsa, fost zwoanzg Joah dauad. Ka Wunda. 
Da Cäsa hod a gschriebn, daß de Druidn de Gsetz gmocht und ausglegt homd.
Nua weis nix aufgschriebn homd, hoaßt des oba ned, daß koa Kuitua ned ghobt händ. Zum Rechnen und Faktoriern homs außadem auf Griachisch gschriebn, späda donn auf Ladein.

De Wissnschoft moant, daß de Druidn a recht a hoche Stöllung ghobt homd a da köitischn Gsöschoft. Se homd frei voam Kini redn deafn und monchmoi homs as sogoa gschofft, dass an Kriag vohindan, obwoi de zowa vofeindtn Seitn scho aufmaschiad gwen han. Des is gonga, weis gmoant hom, daß des grod ned paßd.

Bsundas wos de Gschicht betrifft, deaffatn de Druidn a recht a Aunung ghobt hom. Se homd jo ned nua de Gsetz gmocht, und und diverse religiöse Festln oaganisiert. Se woan a zuaständig fian politischn Zusommenhoit vo de oanzlnen Gruppn, homd se de oanzlnen Wondarungen vo de Stämme gmerkt und sicha a eftas de Födzüge midoaganisiert. Und weis eana Wissn jo oiwei weidagebn homd, hod se des iba Joahundat ghoidn.
Vom Tacitus woass ma, daß de gallischn Druidn 69 n. Kr. bei ana Kundgebung genau driwa untaricht woan, daß eanane Vuafoahn vo 390 bis 387 v. Kr. Rom besiegt und eignumma homd. Se homd se driwa auslossn, dass domois so bled woan und a Lösegöd volongt homd und deswegn Rom wieda in Ruah glossn homd. Des homs ois nua mindlich iwa de Joahundat weidagem. Se homd a de Iwalieferungen vom Ursprung vo de Koitn gwusst. Des hod da Timagenes aufgschrim. Nua bledaweis homs in Text, wo genau des Thema donn a weng ausfialicha bschriem is, vaschmissn. Wia wichtig de Druidn und de Koitn eana Gschicht woa, kennt ma zum Beispü a am Stommbaum vo da irischn Familie MacCharty Mor. Des sand Nochfoahn vo de Eoghanacht-Kini vo Munster, de wos noch da Eroberung durchn Willhelm III 1691 auf Fronkreich gflücht hand. De Franzosn homd eanane Titl onakennt, und so homd de an vo de oidastn Stommbam vo Eiropa. A da männlichn Linie geht der 51 Genarationen zrug bis aufn Kini Eoghan Mor, der wos 192 n. Kr. gstoam is.

Se homd a teiweis de Buidung iwanumma. Aus spädare irische Texte woaß ma, daß de Bevölkerung durchaus oafoche Verträg lesn hod kenna, dass ollesomt rechnen homd kinna und a einiges iwa de Gschicht vo enam Lond gwißt händ. Des zoagt, daß de Druidn do recht an Wert drauf glegt homd, daß eana Voik ned bled ghoidn wead. Wia de Britn donn Irland eignumma und ois irische vobotn homd, hod se de Tradition vom Untarichtn mit Wondalehrer wieda aufto. Des woan donn Mandei und Weiba, de wos, wia de Druidn und Bardn a, iwas Lond gfoan han, und hoamli im Woid de Kinda untaricht homd, damit de Englända des ned mitkriang. Des hod ma Heckenschulen gnennt.

Wos a nu wichtig is, is, daß de Druidn se a nu mid da Kunst beschäftigt homd. De Musi und de Litaradua homds recht pflegt. De irische Musi kennt ma jo heid nu ois a recht a schwaamiatige, ongenehme Untahoidung. Bei de Bretonen und Walisa is do a nu a Restl iwrig blim. Wias koane Druidn mehr gem hod, homd de Bardn des iwanumma. Literarisch, oiso dass ebbas aufgschrim homd, sands eascht späda wuan. Recht vui Schriftstella aus da Antike, de ma ois Rema bezeichnet, sand aus de besetztn Gebiete kemma und woan eigatlich Koitn. Ma meakts a on da Oat wia de schreibn. Nämigs recht pro-keitisch. Des häd a Rema nia do.
Dass de Druidn oba nu long im Sprochgebrauch an fixn Stönwert ghod hom, segt ma, waun ma irische und walisische Texte aus da Zeit vo da Kristianisierung bis ins spade Middloita lest. Do kemman de imma wieda vua. Olladings weans do mid Zaubara und Wuide Monna gleichgsetzt, de oba nu a Wissn homd, wos sunst koana mehr kennt. Oiso hod mas ned nua negativ gsegn, wos de so gmocht homd.

A da Astrologie und da Astronomie hom sa se a nu auskennt. Des woa wichti, damid de Leid a wissn waun woichads Festl zan feian is, wonn da Troad zan saan is usw. Auf dem Gebiet deafatns recht guad gwesn sei, wei de Griachn homd des oft aufgschriebn, daß de Druid, do bsundas vui gwußt homd.

Philosophie woa a nu sowas, wos de Druidn leana hom miassn. Do woan de Griachn und Rema sogoa einig, daß de Druidn do wos drauf ghobt homd.
Außadem woans a nu Seha und Medizina. De homd sogoa scho Schädloparationen gmocht. Obs oiwi guadgonga is trau i ma jetzt oba ned behauptn.

In Irland woan de Rema nia, deszweng hom se duad drent de Druidn am längst hoidn kinna. Wia donn späda de Kristn kema sand, sand de Druidn vaschwundn. Monche moanan, daß a poa vialleicht ins Klosta gonga hand. So is de irische Kiachn a wengal ondasd wuan ois wia de remisch-katholische (Do hods long Streidarein gem. Zum Beispü wega da Frisur. De Katholischn Mönche homd ois Tonsur a Kranzl ghod, de Iren oba homd se vuan de Stirn rasiat. Des soin de Druidn ongeblich aa scho ghobt hom. Am Papst hod des ned daugt, des wegn hod as vobiatn lossn. Aussadem homd de Iren a poa Feiadog ondasd glegt. Do homds aa recht gstridn. Ostern wad do ois Beispü zan nenna.). Vo Irland und Schottlond aus is donn a de easchte Missionierungswöön iwa Eiropa ausgonga. Aus dera Zeit gibts erstaunlichaweis koane Mertyra. Die iro-schottischn Menche deafn do a recht a guads Gspia ghobt hom. Meglichaweis wei ebn a poa druidische Aunsichtn midgspuid homd. Die easchtn Klesta aufm Festlond sand vo iro-schottische Mönche gründt wuan. In Wean hoasst da Schottenring noch eana, weis duatn gwohnt hom.

Wia gsogt, da Cäsar hods ned rechd meng und hods vafoign lossn. Des woa ned unbedingt üblich bei de Rema, wei eigentlich homs de Religionen mid de dazuagherign Priesta vo de erobatn Lända imma in Ruah loßn. Oba de Druidn homd eftas an Aufstond auzeddld, weiß de Rema aus Gallien nausschmeißn woidn. Des homds oba nimma gschofft. Endgütig vabotn sands donn 54 n. Kr. wuan. Des woa da Kaisa Claudius.

In England, Schottlond und in Irland homd se seit a poa duzad Joah wieda a poa Leid zomgfundn, de wos vasuachan, des Druidntum wieda auflem zlossn. Des hod mit der Originale oba woahscheinli ned vui zan toa. 
Im Fernsehn segt ma inzwischn a scho recht vui zu dem Thema.
Und wei de Köitn so schene Musta mocha hom kina, loßn se neiadings a gaunza Haufa junga Leid soichane Musta auffitätowian. Ob de Druidn domis des a gmocht hom, ko ma ned sogn.

Da bekonntaste Druide is woahscheinli da Mirakulix aus de Asterixheftl. Duatn ponscht der a Zaubadrangl, damit de Gallia de Rema oane aufs Mei haun kinnan. Fia de Gallier is des wia fia de Bayern as Bier. In des Saftl duad da Mirakulix untaondam oiwei recht vui Mistl eini.




#Article 141: Listn vo köitische Gedda und Sogngstoitn (1099 words)


Bei de köitischn Gedda gibts a so vui, daß mas goa ned olle aufschreim ko. Oba a boa gengan scho. Bei monche steht a ebbs dabei.

Vo dem homs wos in Nordenglond gfundn, wo sei Nom draufgstondn is. Der hoaßt sowas wia großa Bschitzer.

Dem sei Nom hoaßt uma Schlochtnkenig.

Esus/Cernunos

 
Bei dem woaß ma ned ob a köitisch oda germanisch woa.

Der hod wos mim Tod zan doa.

Hod vielleicht wos mid Bär zan toa.

Noch dera homs de Ardennen gnennt.

De duad a mim Bärn umanaund.

Des woa de Geddin fia de Ressa.

Dera ihr Nom hoaßt woascheinlich die weide/broade. De Waliser nennan de Bretagne heid no so.

Des hoaßt oafoch de Heilige.

Noch dera hom se de Noriker, de wos uma aufm Gebiet vom heidign Östareich gwohnt hom, gnennt.

Hoaßt Kenigin auf boarisch. Is oba ned sicha, obs wiakli a Gettin is, wei ma hod nua oa Tafal gfundn, wo der Nom draufgstondn is. Ko oiso a a gaunz noamala Nom sei.

Des is ned nur da Nom vo da Gettin, sondan a vom Fluß Seine in Frankreich.

De sand jiatz a wengal schwa und ungwängt zan aussprecha, wei de sand olle aus Irland oda aus Wales. Und de Sproch duadn is hoid gaunz aundas ois wias Boarische. Do hüft aa as Englische ned weida. Koma oba nix mochn, is a so.

Ailill Aulom

Ailill mac Mágach

Aillén

Des is da Kini Artus.

Des is a Kini vo am Haufn wüde Gstoitn, de Fomoire, de wos in Irland gwohnt hom, bevor de Menschn kema sand. Dea hod nua oa Gugg ghobt, des woa oba so schiach, daß jeda gstorm is, den a damid ogscheigt hod.

Waund de schreit, und ma head des, donn woaß ma, daß boid wea tot is.

Des woa a schene Frau, de aus Bleamen künstlich zombaud woa.

Bran Fendigeid

Des woa a Riese in England. Der hod sei Schwesta mim Kini vo Irland vaheirat, damid dea a Ruah gibt. Oba donn hods doch an Kriag gem. Do homs an Bran so zomghaut, daß gonz aus woa. Do hoda zu seine Leid gsogt, se soin eam an Schädl ohaun und den donn in London eigrom. Dea Kopf liegt, so hoaßts, oiwei no duatn. Und zwoa untam Tower. Vo duatn schaut a iwas Meer ume, damid a segt, wonn wer kimmt.

Branwen ferch Lyr

Calatín

Do draus wird da Nom Caliburnus, und späda donn Excalibur. Und des woa as Schwert vom Kini Arthus.

Coll fab Collfrewi

Conchobar mac Nesa

Con Céthathach

Cú Chulainn

Des is oana vo de wichtigst Hödn in de irischn Sagn.

Der is eigentli a God. Sei Nom hoaßt sowos wia da guade God. Des spricht fia a vorköitische Herkunft. In de Sagn is a da Anfiahra vo de Tuatha Dé Danann.

Dian Cécht

Drystan fab Tallwch

Aus dem is da bekonnte Tristan wuan. Eigentli kummt sei Nom ausm Piktischn.

Dubthach Dael Ulad

Des is de Isolde, die wos da Tristan so gern ghobt hod.

Fergus mac Roich

Des woan a poa gaunz stoake Manna. De homd oiwei graft.

Finn mac Cumaill

Fir Bolg
 
Des woa laut Sage de dritte Gruppn vo Siedlern de noch da Sintflut auf Irland gfoan sand. Ma sogt, de homd de Insl in de fünf Provinzn eiteut.

Des woan gonz schiache, wüde Hund. De homd vo de Tuatha Dé Danann Tribut valongt, ob späda donn sands besiegt wurn und hom vaschwindn miaßn. Dena eana Kini woa da Balor.

gae bolga

Des is a gaunz a bsundana Speer mid vui Zackn auf da Seitn, der wos nua im Wossa gonga is.

Goll mac Morna

Gráinne

Des woa de Frau vom Arthus, hoaßt auf Deitsch Ginevra und woa Kinigin vo England.

 
So hoaßt a Sau, de wos zauban hod kinna. Vo ihr kimmt da Woaz, de Geaschtn und da Beavogl (ma sogt a Imp dazua).

Des is eigentlich koa köitische Figur. Den homd de Franzosn in da Arthussage eascht vü speda dazuadicht. Oba wei den jeda kennt, nemmaman mid.

Des woa a oids Weibe, des am Hof vom Kini Cinchobar in Irland gwohnt hod. In de Gschichtn steht, das a furchtboa schiache Haut gwesn is. Und weis oiweids a so grauslich dahergredt hod, hods koana megn. Da Kini hods oba öftas ois Botin braucht.

Des is a kloana Zwerg, der oiweids an oam oanzign Schuach umadumweaklt. Außadem paßt der auf an Schotz auf. Wauman fonga ko, kriagt ma den Schotz ois Lösegöd. Üba den Zwerg gibts a an Gruslfüm.

 
Noch dem hod da Shakespeare sein Kini Lear gnennt.

Loeg mac Riangabra

Lug mac Ethnenn 
 
Des woa da Enkl vom besn Balor. Oba im Gegnsotz zu seim Opa woa der recht fesch und hod a sunst recht vui draufghobt. In da letztn Schlocht vo de Tuatha Dé Danann gegn de Fomoir hod sein Opa oba umbrocht. Aft isa donn zu am God wuan.

Mabon fab Modron

Manannán mac Lir
 
Des woa a Herrscha iba a geheimnisvois Reich hintam Meer. So a Oat Wossageist.

Am Aufong woa des a Kriega vom Arthus. Späda is donn zu sein Buam wurdn und hod Mordred ghoaßn.

Des is laut Sage da easchte Ire gwen.

Aus dem homs an Merlin gmocht. Hod mid dem oba nur an Nom gemeinsom, sunst ned recht vui.

Des woan die Vohrfoan vo de Fir Bolg.

Nuadu Argatlám 
 
Des woa oana vo de Aunfiahra vo de Tuatha Dé Danann. Dem homs in da letztn Schlocht gegn de Fomoir an rechn Oam oghaut. Oba ea hod an neichn aus Süba griagt.

Peredur fab Efrawg

Des woa a dumma oba liaba Bua und is mid dem bekonntn Parzival vom Wolfram von Eschenbach und dem Paceval vom Chrétien fost gleich. Ma woaß oba bis heid nu ned genau, warum des so is.

Scáthach 
 
Des woa a gaunz a gfährlichs Wei. Bei dera hod da Cú Chulainn as Kämpfn glernt.

 
Des woa a großa Dichta in Nordenglond.

Tír na n-Óg

So homs oans vo ihnare Paradiese gnennt. Duatn soids voi sche sei, ma wiad nia krong und ma stiabt a ned.

Tuatha Dé Danann

Des woan zaubakundige Gstoitn aus da Vorzeit. De homd in Irland glebt. Zeascht homs de Fir Bolg ausseghaut, donn de Fomoir. Späda donn sands oba vom Míl und seine Leid bsiegt wuan und sand in de Higl umzogn. Duat soins heid nu wohna. Nur ej sands koane Hoibgetta mehr, sondan Feen.

Des woa oa Tochta vo da Scáthach. De woa a recht a grobe und hod a zuaghaut. Genau wie ihr Muaddan. Obwois a so a Harbe woa, hod se da Cú Chulainn wos mid ihr ogfongt.

 

So hod se de Muaddan vom Artus auf kymrisch gschriebn.

Ysbaddaden Bencawr




#Article 142: Köitische Getta (1715 words)


De Köitn homd an gonzn Haufa vaschiedane Getta und Gettinen ghobt. Dazua kemman nu gaunz vui Naturgeista. Wiavui des jiatz genau woan, komma ned sogn, wei des woa regional imma a wengal ondas, und wonn bei dem oan Stomm der oane Gott so ghoaßn hod, ko bei am aundan Stomm da söbe scho wieda gaunz an ondan Nom ghobt hom, woa oba fias gleiche do. Des is donn fei goa ned so leicht zan darodn.

Da Cäsa hod in seim Aufsotz Da Gallische Kriag a poa vo de köitischn Getta aufzöhd. Außadem hod ma dawei recht vui Grobstoana und Devotionalien aus da Römazeit gfundn, auf dene de Nomen stengan. De Röma homd oba bledaweis de Originalnomen mit de vo eanane eiganen Getta austauscht, jiatzt feiglts a wengal beim forschn, und ma muaß recht long suacha, bis ma wos stimmigs beinond hod. Ko oba monchmoi a höfn, woma beide Nomen auf da söbn Statue findt. Donn ko ma nämigs vagleichn. Den Umstond nennt ma Interprettatio Romana. Der Begriff is ausm Latein und da oide Tacitus hodn afundn.

Getta und Gettinnen spuin bei de Köitn a wichtige Roin. Des kennt ma scho alloa deszweng, wei des indogermanische Wort fia Gott/Göttin (indogerm. deivos/deiva) in olle köitischn Sprochn vuakimmt. Im Gallischen und im Britannischen kummt da Wortstomm devo- recht oft in Orts- und Personennomen vor. Und de Griechn und Röma hobd a scho gschriebn, daß de Köitn recht religiös gwen han.

Wia se de Köitn eanare Getta vor da Römazeit a so vuagstoid und wos sa se drüba vazöd homd, woaß ma ned, weis nix aufgschriebn hom. Oba de Griechn hom gsogt, daß koane Tempen ghobt händ, sondan se sand zum betn indn Woid gonga. Und duadn is donn a recht oafoche Statue aus Hoiz gstondn. Wia de Röma donn kemma sand, homs as a wengal realistischer gschnitzt, wei des grod a so modern woa.
Oba do gibts a kloana Anekdodn, wia de Gallier 279 v. Kr. Delphi erobert homd. Da Haiptling soid, wie er de griachischn Geddastatuen gsegn hod, zum Locha augfaungt hom, weis wia Menschn ausgscheigt hom. De Köitn hom se de aunscheinend ondasd vuagstöd. Die Griechn homs oba ned so lustig gfundn.

Drei vo de köitischn Getta, komma sogn, kemman übaroids bei eana vor. Deswegn mochama zeascht amoi de drei. De find ma a monchmoi auf so schene Bronzebitschn aus dera Zeit ois Vazierung. Und wei die Bitschn olle recht oid sand, komma durchaus onehma, daß repräsentativ sand, wia ma so sogt.

Da Taranis

Da Taranis is oft ois Roß doagstöt wuan. Monchmoi hod des Roß a nu an Menschnkopf. Des hod ma oft auf da hintan Seitn vo köitische Münzn gfundn, de wos im gonzn köitischn Siedlungsgebiet gfundn homd. Ois Begleita hod a monchmoi an Adler dabei.

Ma glaubt, daß da Taranis a ähnliche Funktion wia da Jupiter/Zeus ghobt hod. Das er oiso an Blitz schmeißn hod kinna, fias Wedda zuaständig woa und so fia de Fruchtboakeit vom Bodn gsorgt hod. Sei Nom kummt jednfois ausm köitischn Wort fir Donner (walisisch: taran).
Da römische Dichta Lucan hod gsogt, daß ma dem Taranis a Menschn gopfert hod. Ma hod do woascheinlich (wauns stimmt) Gfongane hergnumma, und de hod ma in am Hoizkäfig vabrennt.
Weil a mim Blitz umgeh hod kinna, glaubt ma, daß a poa Bräuche, des heit no gibt, no auf sein Kult zruckgengan. Im 4. Joahhundat noch Chr. hod a Bischof in Frankreich se aufgregt, wei in seim Revier nu imma de Gallier oamoi im Joah a großes Radl ozendn und donn an Berg oberoin lossn hom. Sowos ähnlichs gibts heid nu. Aufm Kessel vo Gundestrup, des is a Topf aus Süba, den wos ma in Dänemark gfundn hod, segt ma so a Radl a.

Da Teutates

Da Teutates is a recht wichtig gwesn. Den hom de Köitn oft mid am Schöpsnkopf doagstöd. Auf jend Foi mit Schöpsnheandl. Monchmoi a mid ana Maskn. Oba oiwei mid dene Heandl. Sei Viech is monchmoi da Saubär.
Da Lucan setzt eam mim römischn Mars gleich.
Sei Nom hoaßt vuileicht Stammvater und setzt si eventuell aus der ödaren Form teuto-tatis zom. Sicha is des oba ned.

Am Teutates homs a Menschn gopfad. Dazua homs in a grouß Schaffe oda in a Gruabm Wossa eigfüd, und donn homs de Leid einighaud damids dasaufn. Des segt ma a auf dem Topf aus Dänemark. Der woa so a Woid und Wiesngott. Der woa fia ois do.

Da Teutates hod si vuileicht mid am aundan Gott vamischt, und zwoa mim Lug.

Da Esus/Cernunnos

Da Esus schaud wia a Mensch aus, nur hod a monchmoi de Haxn vo am Hirsch. An Boat hod a a und an Mittlscheitl. Auf seim Kopf woxt eam a Hirschgweih, und Mistlblattln sand a nu dabei. A da Händ hoid a Schlong mit Schöpsnheandl und an Hoisroafn, den wos ma Torques nennt. Der Roafn is übrigns vo de Römer ois typisch köitisch gsegn wurn. Auf a poa Doastellungen sitzt da Esus im Schneidasitz do. Des nennt ma Buddhahoitung.
Wos sei Nom hoaßt woaß ma ned. Es gibt do zwoa Meglichkeitn. Waun ma des e long spricht, kannt ma a Ähnlichkeit mit dem venetischen Wort aisu (des hoaßt sovü wia Gott) segn. Spricht mas e oba kurz, donn kannt mas mim lateinischn erus (des hoaßt Herr, Gebieter) vobindn. Es is hoid wia so oft bei de Koitn, ned gonz kloa.

Wos da Esus gmocht hod, oda fia wos a guad woa, woaß ma a ned. So wias ausschaut, hod a oba wos mim Woid und mid da Untawöd zan toa ghobt.
Da Esus hod si oba mid an ondan Gott vamischt. Des woa da Cernunnos. Der woa scho vorher do. Vo dem hod da Esus sei Hirschgweih griagt.

Den Gott deafadn de Leid recht gern ghobt hom, wei wieda a poa Pfoarra und Bischöf in Frankreich homd im Mittläuta nu gsuddad, daß se de Leid am Lond z'Neijoah ois Hirschn vokleidt hom und donn umadum ghupft sand. Des homd de Kirchnvoddan natiali immawieda vabotn, hod obba ned recht vui gnutzd. Ma ko oba scho aunehma, daß de Köitn so ähnlich tau hom zu ihra Zeit.

An Esus/Cernunnos find ma wia seine beidn Habara a aufm Kessl vo Gundestrup.

Auf dem gonzn oidn Glumpad, wos ma vo de Köitn a so ausgrobm hod, hod ma ned recht vui weibliche Gottheitn gfundn. Aufm Kessl vo Gundestrup segt ma oane. Ma woaß oba ned, wia de hoaßt. Sunst kennt ma oba recht vui Nomen, weil so kloane Weihetaferl, wo da Nom draufsteht, gibts zum saufuadan.

Oba de Köitn deafadn an Kult fia Muaddagottheitn ghobt hom. Ma hod nämich recht vui Statuen gfundn, wo drei Weibaleid drauf sand. De nennt ma Matronen. Oba de Statuen san meistns aus da Römazeit. Des woa oiso zu ana Zeit, wo de Köitn scho recht romanisiert woan.

De drei Weibaleid woan woahscheinlich de drei Muaddagettinnen: de Jungfrau, de Muadda und ois dritte des oide Wei, as Ahnl. De drei Gettinnen homd monchmoi a nu ebbs a da Händ. Des steht donn untn bei de eiganen Artikl dabei.
 
De drei homd a nu Nomen kriagt. De junge nennt ma Wilbeth, de mittlare Ambeth und de Oide Borbeth. Monche glaubn, daß vo de drei Weiba (weis hintn oiwei -beth steh hom) vui Ortsnomen und Flurbezeichnungen herkemman. Kannt sei, daß in soichane Gegendn oiso amoi a Heligtum gwesn is.

Iwaroids in dem Gebiet, wo Köitn gwohnt hom, gibts vui aufgstöde Kreiz, de oft ois rods, weisses und schwochzes Kreiz augredt wern. De kreiz söbm hand natiali aus Christlicha Zeit, oba Foabm hand de vo de drei Gettinnen. De stengan a oft ned weid voanaund weg. Vo de Kreiz vazöhd ma si a eftas schiache Gschichtln, de da Kirchn sicha ned bsondas taugn. Des kunnt a mid de drei Weiba zaumhänga, muaß ma obe oanzln übaprüfn. Wei grod auf Wegkreizungen, wo soichane Martal aufgstöd hand, woa im Mittlalter oft a da Goign. A rods Kreiz ko oiso a wos mim Hirichtn zan toa hom. Ma segt oba, daß de drei Weiba recht heifig und beliebt woan. Und wei des so woa und de Leid koa Ruah ned gem hom, homs bei de Christn die sogenonntn drei Heilign Madln draus gmocht. Des kummt donn a bei de oanzlnen Gschichtln.

De Wilbeth

Oiso, de Wilbeth is de jingste vo de drei Weiba. Ihr Foab is Weiß und a da Händ hods a Radl. Sie steht fian Kreislauf vo da Natur, und daß ois oiwei a so weidageht wias hoid geht. Aus ihr is bei de Christn de Hl. Katharina wurn. De hoit übrigens a a Radl a da Händ.

De Ambeth

De Ambeth steht ois Muadda do und wad de wichtigste. De, de wos fruchtboa is. Ihr Foab is Rod und sie hod monchmoi a Schlong a da Händ. De Schlong is a oids Fruchtboakeitssymbol, wos ma bei vui vaschiedane Gettinnen aus ondane Religionen find.
Zu ihr hod ma bet, wonn ma a gsunds Viech woit, oda daß de Ernte guad wead. Ihr ghead de Erdn, wei aus der ois wogst.

Aus da Ambeth is de Hl. Margarethe wurn (de hoit an Wurm oda an Drochn fest).

De Borbeth

Des wad de letzte vo de drei Weiba. Ihr Foab is Schwochz, weis scho so oid is, und zu ihr ghert da Turm. Sie steht fian Tod und fia de Weisheit im Oita. Sie mochds meglich, daß wos Neichs ausm Oidn kummt, weis Oide wegstiabt und Plotz mocht.

Da Turm, der wos ihr ghead, steht donn woascheinli fia de dunkle Untawöd.
Aus ihr homs bei de Christn de Hl. Barbara gmocht. De hod ois Attribut a an Turm und is de Schutzheilige vo de Bergoabata, oiso vo de Leid, de wos tiaf drin in da Erdn sei miaßn.

De Bodb

Des is a irische Gettin, und de is fian Krieg zuaständig. Aussprechn tuat ma dera ihrn Nom ned so wia man schreibt, sondan des d is wia des th im englischn then, und des zweite b wiad wies v in Violine gsogt. Monchmoi weads a Morrígain gnennt. Des is oba nu schwiariga zum Aussprechn.
De Bodb kimmt meistns ois a Krah daher. Und der schwochze Fogl paßt a recht guat zu ihr, wei sa se üba de todn Kriaga noch da Schlocht recht gfreit.

De kummt in de irischn Märchen oft vur.

De findt ma don bei da Listn vo köitische Getta und Sogngstoitn




#Article 143: Fuaßboi-Wäidmoastaschaft 1930 (182 words)


De easchta Wejdmoasterschoft im Fuaßboll is 1930 in Uruguay ausgetrang worn. Isgsamt ham nuar via Moanschaften voa Europa mitgmacht (Belgien, Fronkreich, Juchuslowien, Rumänien). De Engländer hom net mitgmacht, wei se sia fua zu guat ghoidn hom. Uruguay woa scho 1924 und 1928 im Fuasboll Olympiasiecher. Des Duanier hom de Moanschaften voa Siidamerika dominiat. Des woa de einziche Waidmoasterschaft, woa de Moanschaften eiglodn woan san.

Des Duanier hod om 21. Juni miat dem Spui Froankreich gecha Mexiko ogfonga. De Froanzosen hom miat 4:1 gewonna. Des woa de anzige Siag vo de Froanzosen in dea Gruppn. De Argentinier hom de Gruppn beherrscht. Am end san de Gauchos de Gruppnsiager gwen.

In den Dreiagruppn san Uruguay, d'USA und Juchuslawien Gruppnsiager worn und hom des Hualbfinale erreicht. Doat hom Uruguay und Argentinien ihre Spuie mit 6:1 gwunna. Am End wor Uruguay Wejdmoaster, de wos de Argentinier mid 4:2 gschlong hom.

Uruguay is da easchte Wejdmoaster im Fuaßball in der Gschichte worn. Ehrungen wir bei spetren Wettbewerbe hots da no net gebm, Guillermo Stábile is ols besta Torschütze vom Duanier ausgezeichnet worn, er hot ocht Toare gschosssn.




#Article 144: Pfiade (160 words)


Pfiade sogd ma, wenn ma wen vaabschied. Pfiade oda Pfiati (manchmoi aa Pfia' God) is de Kurzform vo Pfiat Di God. Des wiadarum kimmt vo B'hiad Di God. Wann oana mehra Leid vaabschid, sogd a Pfiad Enk (Pfiad Eich). Bei ana Respektsperson, mit dea ma ned per Du is, soiad ma Pfiad Eana song.

Aussadem hod se aus dem Gruaß a oangs Verb entwicklt: auf Boarisch sogt ma si pfiatn stod si vaabschiedn.

Es Gengtei vo Pfiade is Griaßde.

Mit da Vawendung vo da Vaabschiedung „Tschüss“ zoagt ma in Bayern eingli glei, das ma ned vo do is. Weis a Vaabschiedung is, de wo vo oim im Nordn vo Deitschland heagnomma wead. Intressant dro is oba, dass se de Breissn ab und zua recht lustig mochan iaba de Bayern mit eana „religiesn“ Griaß wia „pfiade God“ und „Griaß God“. Dawei hod des Tschüss an ähnlich stoakn Gottes-Bezug. S is nämli iaba de Zwischnfoam Atschüss aus französische und spanische Wurzln dastandn:




#Article 145: Kini (161 words)


Da Kini, aa Kinig, Kenig oda Kineng (auf Oidhochdeitsch hoaßt a kuning, C künec oda künic, und auf lateinisch nennt ma'n rex) is nochm Kaisa da hechste monarchische Herrschatitl. Im deitschsprochign Raum is des Kinitum ausm fränkischn Reichskinitum entstandn, da deitsche Kini war oft aa römischa Kaisa.

Im Middloita und in da friahn Neizeid wor da Kini in da Regl da hächste Souverän vo seim Land: Er woa obasta Richta, Gsetzgeba und regierenda Herrscha. In manchn Ländan woa da Kini aa geistlichs Obahapt. In modernan Monarchien hod da Kini nua no repräsentative und zeremonielle Aufgom. Da Kini wiad mit Majestät ogredt.

De Stoodsform mim Kini nennt ma Monarchie oder Kinireich. Heit gibts a no a poa Lända, de wos an Kini oda/und a Kenigin homd. De bekonntaste is de Elisabeth II. vo England. De Bayern homd vo 1806 bis 1918 an Kini aus da Familie vo de Wittelsbacha ghod. Mid Kini moana oba de moastn Bayern bsunders an Ludwig den Zwoatn.




#Article 146: Köitn (2784 words)


De Köitn oda Kejtn (dt.: Kelten) woan a Voik in Eiropa. Gwohnd haums vo Irland bis ind Tiakei eine. Den Nam haums vo de Griachn griagd (griach.: keltoi oda monchmoi aa: galatai. Bei de Rema haums celtae oda galli ghoassn). Ollesomd haums Köitisch gredd.

Obwois so vui woan, haumsa se söbn nia ois oa Voik gesgn. Se haumd oiso koan Stoot ghobd, wia beispüsweis de Rema.

Wos genau herkemma sand, woass ma ned. De is oba a ned so wichtig, wei so a Kuitua entwickld se oafoch. Des ko a passian, ohne dass do jiatz extra wer umadumdroasn muass.

Ogfongd hods mid de Köitn in Ostfrankreich, in da Schweiz, in Sidwestdeitschland und im heitign Östareich. Des woa so uma 1200 v. Kr. Des woa de Hallstadtzeid. De hod dauad bis uma 470 v. Kr.. Gnennd hod ma de Zeid noch da Stod Hallstadt im Soizkaumaguad. Wei duadn hod ma rechd vui Sochan vo de Köitn ausgrom. In dera Zeidsponn ham de Leit as Eisn kennagleand. Davoa haums mid Bronze goabad.

Domois woan de Leit, de ma scho ois Köitn bezeichnen ko, rechd reich, weis a so vui Soiz ghobd haumd. Des haums aus de Beag ausaghoid und donn vakaffd. So haums a rechd a guads Handlsnetz aufbaun kina, wos iwa ganz Eiropa gonga is.
Und weis a so reich woan, homs a scho gressane Siedlunga baun kinna. Do hod ma a scho a poa gfundn. Voaoim de großn Grobstättn. Do haum si donn a scho sognennde Häuptlingschaftn buidd. Da Odl is oiso gwogsn.
A recht bekonnde Festung is de Heuneburg in Bodn-Wiattmbeag.

Spada donn sand de Köitn mid de Griachn und mid de Etruska zaumkemma. Des woa a rechd a fruchtboare Beziahung, und de La-Tène-Zeid hod ogfongd. De hoassd noch am Sää in da Schweiz, wo ma an gaunzn Hafa Zeigs aus dera Zeid gfundn hod.
In dera Zeid haum de Köitn am Rhein an neichn Kunststüü entwiköd, der vo de Griachn und Estruka beeinflussd woa. De Hallstadtzeid hod donn recht boid aufghead. Des woa, wei pletzlich gaunz vui Leit zum Wondan augfongd haumd.

Warums olle auf oamoi losmaschiad san, komma ned genau sogn, oba woascheinlich sans oafoch zvui Leit wuan. Aufm Weg hom sa se donn mid olle meglichn Leit gmischd. Jeda der midwoit hod aa middeafn. Des woa domois ned so dragisch. Deszwegn ko ma in dera Zeid a ned wiakli vo am Köitischn Voik redn. Des wead eigadlich nur iwad Sproch definiad. Won domois oana vo de Illyrer gmoand hod, ea frogd amoi bei de Köitn, ob a middoa deaf, donn hod a des gmochd. Und wonn de Köitn jo gsogd hom, woara a oana.

Zeascht sand de Köitn auf Italien gfoahn und hom se in da Poebene augsiedld. Des woa kuaz noch 400 v. Kr.. De Rema hom des Gebiet donn Gallia cisalpina gnennd. Aus eanara Sicht hoassd des Gallein, wos hibei vo de Oipn is.
Wei se de Köitn duat oba rechd aufgfiad homd, hom de Rema (de do grod amoi de Stod Rom ghobd homd) gmoad, se miassn wos untanehma. Des woa oba a Fehla, wei de Köitn homd donn oafoch Rom iwafoin und de Rema homd se freikaufn miassn. Des hom de Rema nia richtig vadaut. Späda donn homs zruckghaud und fost olle untawoafn.

A innahoib eanam Siedlungsgebiet woan de Köitn untawegs. Vom Rhein sands Richtung Donau gonga und vo duatn donn oafoch am Wossa obe. In Behmen homs Station gmochd. Des woa da Stomm vo de Boier, und vo dem kimmd a da Nam vo dera Gegnd. De Boier sand iwahaupsts vui umanond kema. A groußa Tei vo de aundan is oba weida noch Sid-Ostn gonga.

Aufm Festlond hom de Köitn ois Bezeichnung fia a Voik uma 100 v. Kr. aufghead zum sei. Wei do woans politisch olle donn Rema.

De Köitn, de im heitign Bayern gwohnd hom, hom se Vindeliker gnennd, und as Land söba Vindelizien. In Östareich hom de Noriker augschoffd. Duat woa a des letzte unobhängige köitische Kinigreich aufm Festland. De homd nämigs nia mid de Rema gstriddn.
In da Schweiz woan de Helveter. Vo de is oba ned vui übrig blim, wei da Cäsar hods ois Vuawond ausgnutzd fia sein Gallischn Kriag und fost olle daschlogn.

Am Balkan sands donn auf de Griachn gstossn. Zeascht woa des ned so dragisch, oba wia sa se donn a bissl sichara gfuid hom, haums Griachaland ogriffn. Des woa 279 v. Kr.. Bis obe noch Delphi sands kema. Duat haumsa se donn oba zastriddn, und a Tei is ind Tiakei ume. Duatn hom sa se middn in Anatolien einigsetzd und a Kinigreich grindd. De, de wos in Griachaland blim sand, sand an Infektiona gstoam, weis mid da Hygiene am Schlochtföd nu ned so weid her woa.

In da Tiakei haum de Leit Galater zu eana gsogd. Oba megn hod mas duadn ned, weis oiwei vo de Leit, de scho vorhea dort woan, de Sochn gfladat hom. De domois griachischn Herrscha haum des so gregld, dass de Galater ois Soidodn ogstöd hom. Donn woa wenigstns a bissl a Ruah.

Duatn sands nia so offensiv eigwondad wia iwaroids ondas. Des woa so uma im 5. Joarhundad v. Kr.. Duat haums aa de La-Tènekuitua ned ghobd, sondan wos eignas, wos oba aa schee woa. Mid de Einheimischn Iberier haum sa se schee vamischd und haum donn Kejtiberia ghoassn. De Rema haum hoid so gsogd. De Rema haum obm 2. Joarhundad v. Kr. de spanischn Gstodn eignumma und sand oiwei weida londeiweats zogn. Do sands natiale wieda zomgrochd. Hod de Kejtiberia oba nix ghoifn, se haumd gegn de Rema valuan.

Do sands aa gwesn (im heiting Frankreich), oba des woass ma eh. Im 2. Joarhundad v. Kr. homd de Rema probiad, dass an Fuaß in de Tia vo Gallien kriagn. Haums aa higriagd. Am Aufong hods a weng ebbs dauad. Oba se haumds so uma 120 v. Kr. gschoffd, dass eana de gonze Middlmeeagstodn vo Frankreich ghead hod. Jiatz haums aa an Landweg noch Spanien ghobd. Des hod donn Gallia transalpina ghoassn. Des hoassd Gallien, wos hinta de Oipn is.
De Köitn hod des ned taugd und homd imma wieda probiad, dass as los wean. Se homs oba boid aufgebn und wieda an Hondl aufgmochd, weis Göd jo a wichtig is.

Uma 50 v. Kr. hod donn da Julius Cäsar an Gallischn Kriag ogfongd. Fian Cäsar woa des goa ned so schwa, wei de Gallier untaranaunda oiwei scho ofd gstriddn hom, und des hoda ausgnutzd. Des hoda gmochd, wei aa a Göd brauchd hod. Und Gallien woa jo so reich. Des woa eam oba ned gnua. Bis auffi noch Bejgien is a gfoahn und donn a nu noch England ume. Wiara damid featig woa, hod ois zu Rom ghead.

Duadn sand de Köitn a higfoahn und homd se higsetzd. Wias no koa Eisn gem hod, homs duadn rechd guad vom Kupfa- und Zinnhondl lebn kinna. Des is domois vo England noch gonz Eiropa vokafd wuan. Späda homs oiwei an Kontakt mid de Gallier in Frankreich ghoidn. De Rema hom zu de Köitn in England nia Gallier gsogd, sondan homs Brtiannier gnennd.
Mid de Rema sands duatn eascht rechd spad zamkema. Woa oba so wia bei de Gallier. Se hom se ned long hoidn kinna. Oba es hod imma wieda an Aufstond gebm. Deswegn homd de Rema Britannien ned gern ghobd. Duatn homs oiwei rauffa miassn, bis zum Schluss wias gonga sand.

Schottland und Irland hom de Rema in Ruah lossn. Duat hom se de Köitn a a bissl ondas entwickld ois wia am Festland. Zum Beispü de Heisln vo eana woan rund, ned eckig. Duatn hod se des Köitische long ghoidn. Bis ins Middloita eine. De scheen Biacha, des duatn in de Klesta gmochd homd sand so berühmt, weis des köitische Musta ois Vaziarung homd.
Aus Irland und Schottland sand heit a de gaunzn Sogn und Gschichtln de ma vo de Köitn nu kennd, weis duat donn spada ois aufgschriebn hom. Aus dera Gegnd gibds a rechd guade Aufzeichnungen vo köitische Rechtstext und ibas gsöschoftliche Lebn. Vo de Festlandköitn gibds sowos kaum.

De Köitn woan hirarchisch in Kast oaganisiad. des woa so ähnli wia bei de Brahmanen in Indien (mid de homd de Köitn iwahaupts rechd vui gemeinsom). Do hods zeaschd amoi an Kini oda an Haiptling gebn. Donn woan donn nu de Kriaga und da Odl, nochand de Hondweaka und am Schluss de Bauan. Natiali hods a Sklavn gem. Des woan meistns Kriagsgfongane oda Schuidna. De woan oba ned wiakli in da Gsöschoft dabei. De Druidn woan wos eigans. Da Kini is gwejd wuan. Des woass ma vom Cäsar. Des woa fosd so wia heit mid de Politika. Nua, domois hod dea gwunga, dea vuahea (ned nocha) de mehran Leit wos zum Essn und zan Sauffn gehm hod. Wonns glei vui Leit ghobd hom, hods a Stichwoih gem.

Wei sa se untaronda oiwei gstriddn hom, homs as nia gschoffd, dass amoi zomfindn und gneißn, dass eigandlich fost gonz Eiropa besiedlt händ. Des wad scho a groußa Stood gwen. Oba se homd liaba grafft. Deswegn homs a genga de Röma valuan. oba se homd scho gwißd, daß recht vui woan und daß vo Irland bis ad Tüakei gwohnt homd. Des homs de Druidn zan vadonga ghobd, wei de aufpassd homd, wea wo hi siedld. De homd a den Kontakt ghoidn unta de oanzlna Stämm.

Eigadlich woan de Köitn Bauan. Des homs a rechd guad kinna. Ressa haums ghobd und Rindviecha, Schweindl, Schafei und Goaßn aa. Und Hena natiale aa. Aussadem homs Hund zogn. Ned nua zum Spuin und fiad Oabad, sondan a zum essn. Drunga homs a Oat Bia. An Wei homs eascht späda kenna gleand

Droad homs a kennd. Da Woaz und de Geaschtn woan bekonnd, und de Hirse aa. Erbsn und Bohnen woan aa dabei. Obst is eh iwroids gwoxn und a de Schwammal.

Gwohnd homs in große Haisa. Des hom entweda so oanzlne Höf sei kinna, oda richtig große Siedlunga. De Haisa woan aus Hoiz baud, deswegn komma heit nua mehr rodn wias wiakle ausgschaugd hom. Oba de Archäologie hod do scho vui entdeckd.

Groß soins gwen sei, de Köitn. Mid longe Hoa und an Boat. Damids nu wuida daheakemman, homs no oage Frisurn baud.

Aughobd homd de Monna a longs Pfoad und a Hosn. A da Middn homs an Giatl ghobd. Im Winta woa woahscheinli so a Oat Lodnkotzn ois Wedaschutz rechd praktisch. So a Köitnfrau hod longe Gwanda oghobd, des obn bei de Schuitan mid je oana Fibl (des is a Sichaheitsnodl) zamghoidn hod, damids as ned valoisd.
De Rema hom aufgschriebn, dass des Gwand recht bunt kariad woa. Vielleichd woas a so wia heit as Schottnmusta.
Auf Schmuck sands a rechd gstondn. De Köitn homd a supa mid Metoi umgeh kina. In jem Museum findd ma so a Zeigs. Berühmd sand de Hoisroafn. De nennd ma Torques. De woan bsundas schee.

De Weiba homd im Gegnsotz zu dene in Rom oda goa Griachaland meahr Freiheitn ghobd. Es hod aa a poa Kiniginna gem. Sowos wad zum Beispü bei de Griachn nia gonga.
In Irland hods sogoa Ehevaträg gem. Auf oa Joah datiad. Wons nochand nu passd hod, is ma zom blim, waun ned, hod jeda sei Zeig wieda griagd und is hoam gonga. Oba wea woass scho, obs wiakli so oafoch woa. Monchmoi haumd Weiba a im Kriag middo. Oba meisdns sands dahoam blim.

Ongebli haums gean und vui gsuffa. Deswegn homs ofd a Festl gmochd, damids a Ausred dafia hom.

Beim Kämpfn hom sa se drauf valossn, dass a so schiach dau hom und so wuid woan. Des hod am Aufong a oiwei zogn. Wia donn de Rema oba draufkemma sand, dass do goa koa Disziplin dahinta woa, homs as schnö beim Kravattl ghobd.

Ois Woffn hom de Köitn an Speer ghobd und a Schwert. Damids an Schutz homd nu an Hoim, a Schüd aus Hoiz und dicke Ledawestn. De gaunz Gstopfdn hom se a a Kettnhemd leisdn kinna. Des hom de Köitn nämigs afundn. Die Rema hom des donn späda zur Grundausristung im eiganen Barras gmochd.
A poa homd a Pferdl ghobd. Und gonz friaha sans nu auf Streitwogn daherkemma.

Gschossn hams mid Pfei und Boong und mid Schleidan. Bsundas de Schleidan woan rechd wiakungsvoi. De Kugal hod ma ins Feia glegd bis gliarad woan sand, und donn hod mas za de Feinde umegschossn. Duad is nacha ois obrennd.

Bevuas richtig losgonga is, hom de Köitn wos rechd Praktischs ghobd. Vo jeda Seitn is da gressde und steaksde Mo viare gonga, und donn homd de zwoa alloa mitanaunda kämpft. De Seitn vo dem dea wos gwunga hod woa donn da Siega. Donn woa da Kriag eigatli scho voabei (Freili woas ofd so, dass de aundane Seitn des ned glaubd hod, und woa eascht rechd bes).
Wauns donn doch zum Kämpfn woa, hom sa se olle aufgstöd und losbläad. Wei sa si do so aufgfiad hom, glaubd ma, dass vielleichd vurher a weng giftlt hom. Teiweis sands richtig narrisch wuan und hom sogoa nockad kämpfd.

Des Gfährliche bei de Köitn woa, dass sa se ned voam Steam gfiachd hom. Sie hom and Wiedagebuat glaubd. Des woa fia de Gegna natiali schlechd, wei wauns dem aundan wuaschd is wonna stiabd, hod'a aa koa Ongst.

Se homd a nu de Kepf vo de Feinde ogschnin und dahoam in schene Schachtal einidau. Kopfjogd woa rechd beliabd, weis glaubd hom, dass im Blutza de Seele wohnd.

Do muass ma se rechd aufd Archäologie valossn, und auf des wos eanane Nochban aufgschriebm hom. Wei söba homs do rechd a Geheimnis draus gmochd. De Druidn hom nämigs nix aufschreim woin üba eana Religion, damid neamd midmocha ko, der ned soid. Schreibm homs oba scho kinna. Do homs donn as Griachische gnumma. Späda donn as Latein.

A vo da Mithologie woass ma ned so vui. Jednfois ned vo de Festlondköitn. Des wos ma do so kennd is ois aus Irland, Schottlond und Wales. Duadn sand jo de Köitn zum Tei bis heid nu, und do homs donn noch da Christianisiarung rechd vui notiad. Obs in Gallien genauso denkd hom, komma ned sogn.

De Priesta vo de Köitn woan de Druidn. De homd ois mit da Religion erledigd, oba a de Gsetz gmochd und vo da Wissnschoft a Auhnug ghobd. De woan rechd hou gstöid, weis a so gscheid woan, und homd bei de Vasommlunga nu voam Kini redn deafn. Ma deaf sie des mid de Druidn oba ned so vuastoin wia heit mid de Pfoarra. A Druide hod genauaso bei seine Leit aufm Hof gwohnd und hod a gleichzeitig Kini sei kina.

De Köitn homd an Vuigodglaabn ghobd. Und mid vui moan i a vui. De koma goa ned olle zöhn de Gedda und Geddinna. De Religion woa rechd eng mid da Natua vabundn. D'Mess woa onscheinend im Woid.
De Wiedagebuat und de Seelnwondarung woa gonz ebbs wichdigs. Do koma Paralön ziagn zu de indischn Religiona. Des sand jo aa zum Tei Indogermanen.

De Rema haum behaupdd, dass de Köitn a Menschnopfa gmochd hom. Des ko scho stimma. Oba de Rema hom des bis kuaz vorm Gallischn Kriag a nu gmochd, und hädn si eigatli ned so driwa aufreng deafn.

Obwois nix aufgschriebn ham, komma trotzdem sogn, dass de Köitn a Hochkuitua ghobd ham. Do woa a Gsetzgebung do, a struktuariade Londwiatschoft, Kunst und Kunsthondweak, scheene Musi und a guade Technik.

Grod a da Medoivaoabadung woans guad. As norische Eisn hams haufnweis noch Rom gliefad. Aussadem hams as Wognradl, so wias heit nu is wommas aus Hoiz mochd, vabessad, se haumd gwissd, wia ma an Bodn mid Megl düngd, vo da Viechzucht homs aa a Auhnung ghobd und vo da Minzpregung aa. Es is a megli, dass goa scho a Mahmaschiin gobd ham, wei do gibds a Reliefbuidl, auf dem ma so a Maschiin segd.

Se haumd a rechd scheene Stoffe gwebd. Aus dem hams donn eana Gwand gmochd. In Rom hams de Mäntl aus Gallien gonz schoaf gfundn. Spoda ham de Rema nacha aa de Hosn ibanumma.

Do gibds recht vui Untaschiad.

Zeascht amoi untascheidd ma ziwschn Festlandköitisch und Inslköitisch. Des easchte homs in Gallien und im Rest vo Eiropa in voschiedene Dialekt gredd. Des is oba scho long ausgstorm.
Ma untascheidd de Sprochn in zwoa Untagruppn, de se ned midanaund vostengan. De teid ma noch zwoa Buchstobm ei. Und zwoa nochm p undm q. Des hoassd, ausm vorköitischn kw is entweda a k und as q wuan, oda ebn a p. In Spanien hams as q ghobd, in Gallien großteis as p.

Des Inslköitische gibds heid nu und wead in Irland, Schottland, Wales und a da Bretagne gredd. Des Irische, des Schottisch-Gälische und as ausgstabane Manx ham de k-Seitn (gschrim ois c) ghobd. De Walisa und de Bretonen de p-Seitn. Des kennt ma bsondas guad am Wuat Suhn.




#Article 147: Franz Beckenbauer (129 words)


Da Franz Anton Beckenbauer (* 11. Septemba 1945 z Minga (Giasing), Spitznama Da Kaisa, is a boarischa Fuaßboispuia, Fuaßboitraina und Fuaßboifunktionea gwen. Da Franz is a Liachtgstoit vom boarischn und deitschn Fuaßboi. Ea is oana vo de bestn Fuaßboia vo oin Zeitn und is da oanzige, der ois Spuifiara und ois Traina mit Deitschland Wejdmoasta woan is.

Vo 1965 bis 1983 wor a Profifuaßboia und hod in Ruaf vo an internationaln Ausnohmsportla ghobt. Noch seina aktivn Karriere ois Fuaßboia wor a Teamchef, Sportfunktionea, Weabedräga, Gscheftsmo und Kolumnist.

Seit 2009 is a Ehrnpresident vom FC Bayern Minga. Friaa wor a President vom FC Bayern Minga und Afsichtsratsvuasitzenda vo da FC Bayern München AG. Von 1998 bis 2010 wor a oana vo de DFB-Vizepresidentn.

Noch eam is aa da Franz-Beckenbauer-Pokal bnennt.




#Article 148: Meea (156 words)


Meea (dt.: Meer) nennd ma de Wossaflächn, de de Kontinent umgem. Wonns zwischn zwoa Kontinentn eihgspiad is, hoassd's Binnenmeea. Sunsd nennd mas aa ofd Ozean. Monchmoi gehds recht diaf owe. Owa do kennd ma se no ned a so aus. Ma woass fei grod, dss on de Stön diaf is. Owa de Wissnschoftla bemühn se rechd.

Af da Wejd gibd's meahra Meea ois wia Land. Wei's owa so wichtig fian Planetn is, mochd des nix. Da Mensch nimmd as Meea zan umanaundafoahn hea, zan Fischn, zan Ölboahn und leida aa, domid a sein Dregg einilossd. Des is weniga guad, wei im Meea lem vui Viecha. De, de wos ma om bessdn kennd, sand Fiisch und Spoviecha, wia de Wale. Sunsd gibd's duad anu an Haffa Schneckn, Wiam, Pflanzna und Schwamma.

Ma untascheidd foingde Ozeane:

und foingde Nemmeea:

As Kaspische Meea und's Doude Meea san eingdli koane Meea, sondan Sään, weijs koa Vabindung za de Ozeane hom.




#Article 149: Fuaßboi-Bundesliga (157 words)


De easchte Bundesliga oda a Fußball-Bundesliga is de wiachtigste Fuaßboiliga in Deitschland. Si zöhd zu di steakstn Lign in Eiuopa. Neba da easchtn gibts in Deitschland no de 2. Bundesliga und 3. Bundesliga.

De deitsche Bundesliga gibts seid da Saison 1963/64. Momentan spün do 18 Maunnschoftn genganaund. Im Heabst is di Hinrunde und im Früjoa is donn di Rückrunde. Jeda Varein spüt zwamoi im Joa gegn an ondan. Es gibt oiso 34 Spüdog. Fiaran Sieg gibts drei Punkte, a Unentschiedn bringt an Punkt. De Punkte wean zsamzöd und damid wiad a Taböön gmocht. Wea am End von da Säson Easchta is, dea is deitscha Masta. Da Letzte und da Vualetzte miassn in de 2. Bundesliga osteign, da Drittletzte, oiso da sechzente, muass zwa Relegationsspüle gengan Drittn von da 2. Bundesliga spün. Deitscha Rekoadmasta is da FC Bayern Minga mid 25 Titln. Danoch kummen Borussia Mönchngladboch und Borussia Doatmund mid fümf und daun Werder Bremen mid via Mastaschoftn.
 




#Article 150: Wearung (205 words)


A Wearung (Standarddeitsch: Währung vom mittlhochdeitschn Wort werunge, des haßt Gewährleistung) is normalaweis des stootliche Göidsystem in an Lond, kau owa in Ausnohman a des Göidsystem vo Private seî. Im Spezielln gehds dabei um d'Festlegung, wos fir Münzn und Scheine vawendt wern. Mid de meistn Wearungen hondln s'an de intanazionaln Devisnmärkte. Wearungen bestengan imma aus ana Haupteinheid (zum Beipüi Euro) und ana Untaeinheid (zum Beispüi Cent). Af da Wöid gibts derzeid üwa 160 offizielle Wearungen, owa nur zwa davo, da US-Dollar und da Euro, göitn ois intanazionale Leitwearungen.

De offizielle Wearung in Deitschland, Östareich und in a bo anderen EU-Ländern hoaßt Euro. A in Siidtiroi, des jo zu Italien gheat, zoiht ma mitm Euro. Aundare bekaunte Wearungen san da US-Dollar, de Pfund Sterling und da Schweiza Fraunkn.

Seit 2002 gibts an Euro jetz scho als Wearung, davor war in Deitschlaund de D-Mark und no friaha war de Reichsmark. In Östareich hot ma friaha da Reih noch mit Guidn, Kronen und Schilling zoiht, kurz ah mit de Reichsmark. Italien hot de Lire ghobt.

Vaschiedene Wearungen hom untaschiedliche Werte, untaschiadliche Münzn und/oder Scheine und an Kurs zuanaunda. Des hoaßt um anadhoib Euro griagt ma zum Beispü uma 1 britischn Pfund, oba hundatmoi so vü Yen aus Japan.




#Article 151: Hans Söllner (642 words)


Da Söllner Hans (amtle: Johann Michael Söllner  * 24. Dezemba 1955 z Reichahoi in Bayern) is a Liadamocha, der wo af Boarisch singt. Seine bissign Liadln drogda aloa mit da Klampfm und mitm Fotznhobe vor. Er spuit oba aa zamma mit seine Bands boarischn Reggae. Da Söllner Hanse is a Ohänga vom Rastafari-Glaam und Kämpfa fia de Legalisierung vo Marihuana auf da Grundlag vo da frein Religionsausübung. Wegn seine systemkritischn Texte und wegn Politikabeleidigunga werd sei Musi kaam im Radio und im Fernseng gspuit, er is aba trotzdem weithi bekannt. Bsundas wegn seine Politikabeleidigunga is a scho zu mea wia 150.000 Euro Gejdstrofn vaurteit worn.

Da Söllner is am 24. Dezemba 1955 ois Sohn vom Johann und vo da Therese Söllner z'Reichahoi born wordn. Mit drei Joarn is a in an katholischn Kindagartn St. Zeno kema. Vo 1961 bis 1970 hoda de Hauptschui z'Reichahoi bsuacht. Vom 10. bis 14. Lebensjoar wora Mitglied im Trachtenvarein Marzoll. Zweng seine langan Hoar hoda den nacha valossn miassn. Vom 15. - 18. Lebmsjoar hoda a Lehre ois Koch eafoigreich absolviat. Nacha wora a Joar arbatslos bis a z'Füssen sein Wehrdienst otreten hod miassn. Nach drei Monat Grundausbuidung is a zum Zivuidienst gwechslt, wo a nach 16 Monatn beendet hod. Zwischnan 15. und 17. Lebmsjoar hod si da Hans as Gitarrespuin sejm beibrocht. Nachm Zivuidienst is a nach Minga zogn, wo a weidane zwoa Joar arbatslos wor. In dera Zeit hod a sei eachds Liadl gschriem: Endlich eine Arbeit. Nacha hod a a Leah ois Kfz-Mechanika gmocht, wo a erfoigreich obgschlossa hod. Während dera Berufsschuizeit hod a olle Titel fir sei Debüt-LP komponiat. Sein easchtn Aftritt hot da Söllner Hans 1979 in da damolign Münchna Kloakunstbühne Robinson ghobt.

Es hot no sechs Joar dauat, bis a ois Gwinna vom Sängawettstreit in Traunstoa, sei easchte Schoiplattn z vaeffentlichn (Nachdenkliches zum Schmunzeln). Durch seine staats- und gsejschaftskritischn Texte is a aa friah polizeibekannt worn. Nach seim easchtn Jamaika-Urlaub im Joar 1986 und seim Kampf fia de Legalisiarung vo Marihuana hot si des Vahejtnis vaschlechtad.

In seina Musi vawendt da Söllner voa oim traditioneje Stuiformen. Seine Texte san dagegn sea prägnant und schorfsinnig. Ea thematisiat voa oim s Lem vom kloanan Mo, aa in Bezug auf sei eigane Person. Eas geht dabei oft um Themen wia Arbatslosigkeit und Missbrauch vo Amtsgwoit, so dass seine Konzerte oft kungebungsähnlichn Charakta hom. Seine CDs san oft aus Zammastejunga vo Live-Mitschnittn entstandn.

Mia san no so richtige Bayern,
Mia stingan noch Kuahstoi und Schnops
Mia saufan wia de Lecha
Und 60a Fans san ma aa
Auf Nocht do geh ma zum Fenstaln
Mit Haferlschuah und Huad
Und a Preiss wen blos sei Mai aufmocht,
Dann hoda Pech ghobt und spuckda Bluad.
...

I geh nach da Arbat in Schwabing drunt ganz gern spazian 
Da Oa(ne) vakafft sein Schmuck und I dua mit de Dirndln kokkedian 
Vor mia sieg I so an liabn Käfa geh mit lange schwoaze Hoa. 
I mechts grod überhoin, sie schaut scho hea zu mia, do dua I ganz an laudn Schroa.
De Leid schaun umma und lacha grod recht bled, weil I scho wieda mittn in da Scheisse steh ... ja, ja.
 
Des is da Sakrament-warum-steig-agrat-I-oiwei-in-Hundsdreck-eine-Blues 
I woass, dass I s irgentwann daschlog, wei I en Scheissdreck nimma lang vadrog, 
na... na, 
Des is da Sakrament-warum-steig-agrat-I-oiwei-in-Hundsdreck-eine-Blues 
...

Oiwei i, oiwei i oiwei i, oiwei i, ...

I bin ned ihr, na i bin oiwei i.
Wenn i vo Zeit zu Zeit a ondara sei kannt
He Mann, des wa schee.
Dann kannt i sogn, des bin i goa ned gwen,
Des woa a ondara, irgendwer den i ned kenn.
Dann wa a Rua und mit koan bledn Polizist
Und mit koan vaschissna Richter miassat i mea redn
Weil i on dem Dog goa ned do woa, des woa er
Und i woass ned, ob i heit no amoi kim.
... 




#Article 152: Hessn (115 words)


Hessn (amtli: Hessen) is a Land in da Mittn vo Deitschland und ghert vor oim mid seine sidlichn Londestaile zua de am dichtestn besiadltn und wirtschoftsstärstn Regionen vo Deitschland. D' Londeshauptstod is Wiasbon, d' gresste Stod is Fronkfurt am Main.

As haitige Bundeslond Hessn is am 19. Septemba 1945 untam Nomen Gross-Hessn grindt worn und hod ois easchts no heid besteends Lond vo da Bundesrepubblik a neie demokratische Vafossung kriagt. Seine unmittlborn Vorgängastootn worn da Voikstoot Hessn und de praissische Prowinz Kurhessn und Nossau, de da Fraistoot Praissn am 1. Aprui 1944 durch Tailung vo da Prowinz Hessn-Nossau gschoffm hod.

De gresste Stod is Fronkfurt und d'Haupstod is Wiesbodn. Donn kumma Kassel, Darmstod und Offenbach.




#Article 153: Bozn (891 words)


Bozn (in einheimischn Dialekt a Boazn oder Pouz'n) isch di Hauptstadt fa der autonomen Provinz Sidtiroul in Italien. Der italienische Nomen isch Bolzano, da ladinische Bulsan.

Bozn liegg an die Flüss Tålfer (ausm Sarntol), Eisack (Eisacktol) und Etsch (Vinschgau und Burggrofnomt). Bozn isch a zentraler Vakeahsknotenpunkt Sidtirouls mit Vabindungen noch Meran (Schnellstraße MeBo), ins Unterlaund und weitr noch Trient (Autobahn), und ins Eisacktol (ebenfolls Autobohnverbindung)

Im Gegnsotz zu die eha ländlichen Gebiete fo Sidtiroul, wo deitsch gredt weart, isch Bozn mehrheitlich italienischsprochig (uma 73 Prozent). 
Bozn isch Sitz fo dr sidtiroler Londesregierung und mit Trient zsommn Hauptstod
und Verwoltungssitz fo dr Region Trentino-Sidtiroul.

Die Einwohnrzohl betrogg 107.739 (noch da Statistik vom Dez. 2018).

Bis ins 18 Joarhundat eini wor Bozn a kloane, eher ländlich geprägte Stod. Donn hot ober dr Turismus ungfongen und di easchtn Fabrikn (z. B. Baumwollspinnereien) sein gebaut wordn. Bozn hot vor olm vo seinr günstign Log auf dr Hondelsstreck Augsburg-Venedig profitiert, desholb ischs a schun friah zu an Messestod gwordn. Bol Sidtiroul nochn Earschtn Wejdkriag zu Italien kemmen isch, hot sich die Einwohnrzohl schnell durch gezielte Onsiedlung fa Italiener vagreaßert. Schwar- und Ristungsindustrie isch ongsiedlt gwordn, um in di Italiener an Orbeit zu gebn. Des wor oane vo di Sochn, de der Benito Mussolini vasuacht hot, um die Sidtirouler zu italianisieren, zu assimiliern. Bozn und die Nochborgemeinde Leifers sein heint aus dem Grund mehrheitlich italienisch. Durch die Onsiedelungspolitik isch die Einwohnrzohl vorn Zwoatn Wejdkriag zwischenzeitlich auf 120.000 ungschtiegn. 
Dazua isch obr no zu sogn, dass a schun vorn Earschtn Wejdkriag Italienr in Bozn und im Untrlond vo Sidtiroul gleb hobn, de währnd da östareichisch-ungarischn Monarchie und bsunders in die Joar 1914-1918, bol men gegn Italien gekämpft hot, unterdrückt wordn sein. In Salurn und Branzoll isch die Mehrheit vo die Einwohner a italienischer Muttersproche. Des sein ober einheimische Italiener, de trientner Dialekt redn.

Die Architektur fa Bozn isch fa die Italienisierungsvasuche gekennzeichnet. Es lossn sich heit no leicht östarreichische und italienische Architektur unterschein. S' Zentrum isch eindeutig öschtarreichisch mit Laubn, Walterplotz und Bozna Dom, währnd weita aussaholb s' italienische übawieg. Zwischn nen Bozner Zemtrum und der Fraktion Gries (de a mehrheitlich deitsch isch) isch in der Faschischtnzeit a groasse Prunkstrossn gebaut wordn, die Freiheitsstrossn, de in Richtung Tolferbruggn in Siegesplotz endet, af dem es vieldiskutierte faschistische Siegesdenkmol steat. In Siidostn fa Boazn befindet sich die obngnonnte Industriezone, in Sidwestn gonze Viertel Kondominien (sidtirolerisch fir gemeinschoftliche Reihenhaiser) und Hochheiser, de vorwiegend fa Italiener bewohnt weadn. Zwischn Bozn und Leifers befindet sich a der Bozner Flughofn, der zwor seit Joaren roate Zohln schreib, ober laut Willn fa der Londesregierung mit an Haufn Steiergelder weiter ausgebaut weadn soll.

Es Siegesdenkmol (fa ere Sidtiroler a Faschistntempl gnonnt) isch auf die Initiative von Mussolini hin gebaut und 1928 von italienischn Kinig eingweiht worden. 
Monche Sidtirouler empfindens als Provokotion und a als traurige Errinnerung an die Loadn der Sidtiroler Bevölkerung während'n Faschismus. Desholb wollt man in Plotz, auf dem s' Siegesdenkmol steaht, a in Friednsplotz umbenennen, wos oba vo da mehrheitlich italienischsprochign Bevölkerung in Bozn im Joare 2002 durch a Referendum oglehnt wordn isch. Die Kontroversen ums Siegesdenkmol dauern ober weiter un. Da Bau isch nit lei wegn seines Initiators so umstritten, sondern vor ollem a wegn da eingemoaßelten Inschrift, de wia folg lautet:Hic patriae fines siste signa. Hinc ceteros excoluimus lingua legibus artibus, af deitsch: Hier als Grenzen des Vaterlandes hisse die Fahnen. Von hier bildeten wir die übrigen durch Sprache, Gesetze und Künste.. Net lei das des natürlich net stimmp und als Erniedrigung vo die Sidtiroler empfunden weard, da Spruch stommp a no aus a Zeit, in der weit üba die Hälfte fa di Italiena Analphabeten woarn.

In leschto Zeit isch a ums Laurindenkmol (stellt die Dolomitensage dor), des in Bozn zwischn die Londhaisa aufgschtellt isch, diskutiert wordn. Es zoagg in Dietrich (a Germane), der in Laurin (a Romane) niedakämpf. Da Laurin lieg in Dietrich zu Fiaßn. Gegner des Denkmols vaweisn auf die Zeit, in ders gebaut wordn isch, a Zeit mit aufkommendn deitschn Nationalbewusstsein, und argumentieren, dass vor ollem die Ladiner fa di Dolomitentäler es als Beleidigung empfinden kanntn, dass in Versuach der traurigen Unterdrückung fa di Ladiner seitens der Südtiroler a no mit am Denkmol gewiadigt weard.

Nochdem die Einwohnerzohl in die leschtn Joarzehnte kontinuierlich gsunken isch, steigt sie wieder, wos vor ollem der deitlichn Verjüngung der Stod zuazarechnen isch. Bozn hot heit a dreisprochige Universität mit Außenstellen in gonz Sidtiroul und kannt somit in Zukunft a richtige Studentenstod wie Innsbruck (bis heit Hauptonziehungspunkt sidtirouler Studentn) wearn. A hott sich es Zommnlebn fa die vaschiednan Volksgruppen deitlich vabessert. Im Gegnsotz zu die letzn Joarzehnte, wo die sidtirouler
Bevölkerung vo ollem domit beschäftigt wor, ihre Autonomie durchzusetzen, isch Bozn heit a moderne Stod, de Vorbild für viele andere Städte mit Zwoasprochigkeit sein kannt, obwohls logisch a no Probleme gib, wie z. B. die meisten unter der Armutsgrenze lebenden Menschen in Sidtirol, die effiziente Lösung fa die Probleme in öffentlichn Nohvakea, neie Bohnhofsplanung usw., des in Griff zu kriagn gilt.

Bozn hot als sidlichste deitschsprochige Stod a charakteristische Kuchl. Nebn die klassischn sidtiroler Produkte wia Knedl und Plent sein in Friahjohr Sporglen mit Boznersoß beliebt. Typische autoktone Weine fa Bozn sein der Lagrein (deswegn weadn die Griesner a Lagreinschedl ghoassn) und der Magdalener, a leichter Wein (1 Toal Lagrein und 7 Toal Vernatsch) der lei af der Nordseitn fa Bozn ongebaut wead.




#Article 154: Kollaschlog (134 words)


 
Kollaschlog (aumtlich: Kollerschlag) is a Moaktgmoa in Owaöstareich in Beziak Roiwa in owan Mühviadl mit 1.484 Eihwohna. (2016) Da zuaständige Grichtsbeziak ist Reowa.

Kollerschlog ligt af 726 m Hächn in owan Mühviadl. Es Gmoagebiet is vo Noadn af Siidn 6,2 km laung, vo Westn in Ostn 5,2 km broat. De Gesaumtflächn is 17,47 km². Af 31,8 % vo da Flächn is a Woid, 64,7% vo da Flächn wiad va de Bauan beorwadt.

Ortsteu vo da Gmoa hand: Oiwanedt, Fuxedt, Hongin, Hoslbo, Inneredt, Kollerschlog, Lengau, Mislberg, Raidern, Raschau, Sauedt, Schreck, Stratberg.

Gschpoitn vo Goid und Blau mit a heraldischn Lilie in vawechsldi Foarbm. De Gmoafoarbm hand Göb und Blau.

Da Burgamoasta is da Saxinger Fronz vo da ÖVP. In Gmoarot huckn 11 Leit vo da ÖVP, 5 vo da FPÖ und 3 vo da SPÖ.




#Article 155: Handboi (232 words)


Handboi is a Mannschaftssportart, bei der zwoa Mannschaften zu je sim Spieler gengananda spuin. Ziel is so wie beim Fuaßboi, an Boi ins gegnarische Toa zum schmeißn.
Ma spuid zwoa Moi dreißg Minuten und gwunga hod, wea nochhea de meißdn Dial gschmissn hod.

 
De Doa han an de kuazn Seitn vom rechteckign Spuifayd. Des 40 auf 20 Medda grouß is. Es war natürlich witzlos, wenn ma bis zum Tor laufa deafad. Drum is ums Dial da Segsmeddakreis, dea an Torraum fesdlegt, do deaf außam eigna Torward koana eine. Außen umme is no da gschdrichlde Neinmeddakreis. Vo dem wean die Freiwürf gschmissn, die duach Fouls zwischn dem Sechs- und Neinmedakroas gmocht worn han. In sim Medda Entfernung zum Dial is da Simmeddapunkt. Vo do aus wean Strafwürf ausgfüad. Ausgwechsld wean deaf in am Bereich vo vieradhoib Medda auf jeda Saidn vo da Mittllinie aus, de s Fayd is in zwoa Hayfdn teild.

Es is nahliegad, dass ma an Boi mid de Händt fand und schmeißt, do kimd ma eha drauf ois mid de Fiaß wo zum macha. Aiso san ähnliche Gschpaya woi scho ziemlich lang gschpuid woan.
Handboi, wias mia heid kennan, kimmd aus'm 20. Jahrhundert. A schwedischer Lehrer hod verschiedene Handboi-Spiele vo de Regln hea vaeint. Nachan hod a Preiss des ganze ois Frauenschpui erdacht. Kurz drauf hod da Carl Schelenz 1919 einige Fuasboiregln midneibrochd und des Gschpui um einiges härter gmacht.




#Article 156: Rodstoud (279 words)


Rodstoud oder aa Rodstod (amtli: Radstadt) is a oide Stoud mittn im Gebirg, im Pongau auf da Sunnterassn vom Ennstoi, im esterraichischn Bundeslond Soizburg gleng. De Stod is bsundeascht ois Wintersportort bekonnt. Rodstoud und sei Umgewung sand ower aa im Summer a bleliabs Wonderzij. De Stod houd laut Voikszälung vo 2016 a Aiwonerzoi vo 4.941 Leit.

D' Gengd um Rodstoud is decht im 4. Joahundat v. Kr. za da Zaid vo d' Kejtn bewont gwen. Spader houd se an da wichtigstn Nord-Sid-Vabindung zwischn Juvavum (Soizburg) und Aquileia a rämische Sidlung befundn. Im 7. Joarhundeascht houd d' Besidlung durch d' Bajuwarn ogfong. Nomensgewung und gschichtliche Dawänung 1074 ois Rastat, Radestat in 1092 und Rastat 1139. D' Stouddahewung am 27. Juli 1289 duachn Soizburga Erzbischof Rodoif vo Hochnegg (Rudolf von Hohenegg) und d' Hoitung ba de Bauernkriag 1525/1526 (da Ort houd 5.000 Bauern unter da Firung vom Gaismaier Michael stond ghoitn) hom da Stoud vaschiadane Fraihaitn broucht, unter onderm a aigane Birgergarde. 1527 houd Rodstoud fir sei Traie vom Erzbischof Matthäus Lang vo Wejnburg (Matthäus Lang von Wellenburg) 'n grossn Fraihaitsbriaf und'n Titl „Oiezeid trai“ griag. Za da Entschädigung homd d' Belogerer de droi rundn Ecktirm za da weartechnischn Vabessarung baun miassn.

As Wopm vo da Gmoa is: „In an rodn Schijd a sijwerne Stoudmauer mid je zwoa Zinnen boaderseits des emfois mid zwoa Zinnen bekräntn und zwoafenstring Stoudtorbau mid rundboging Tor. Hinter da Mauer dahem se boaderseits je a Turm mid am viareckertn Fenster unter zwoa rundboging Dopefenstern, laicht vurkrongdn Owergschoss mid zwoa broatrechtckertn Fenstern und boaderseits ogwirmtn Sottldouch. Da Raum zwischn de Tirm und em Torbau is durch a sijwerns Radl (seid 1306 im Stoudsiagl) mid ocht Spaichern ausgfijt.“




#Article 157: Hoiz (319 words)


Hoiz hoaßt ma a hoarts Gweb, des wo bestimmte Pflanzna buidn. Hoiz is oana vo de ejdasdn Rouhstoffe, de wo vo Menschn gnuzd worn san und ois nochwoxnda Rouhstoff bis heid oans vo de wichtigsdn Pflanznaprodukte.

Hoiz entstehd unta da Rindn im sognenndn Kambium.

In unsan Broadn gibds joareszeitli bedingd, vaschiadne Woxtumsphasn vo de Baama, de wo aa fia de Entstehung vo de Joaresring soang.

Hoiz is oana vo de ejdasdn und wichtigsdn Roh- und Weakstoffe vo da Menschheit. De Joaresproduktion iwasteidt de Produktion vo Stoih, Aluminium und Beton.

Hoiz weist an artspezifischn anatomischn Afbau af, so dass si Hoizartn wega ernana Makro- und Mikrosturkturn voneinanda untascheidn lassn. De wissenschaftliche Beschreibung vo Hoizstruktuan und Bestimmung vo de Hoizartn is Afgab vo da Hoianatomie.

Hoiz is da wichtigste Grundstoff fia de Zejstoff- und Hoizwerkstoffindustrie. Da Rouhstoff ko mechanisch zakleinat wern oda dazua no chemisch afgschlossn. Voaprodukte han Hackschnitzl (zakleinats Hoiz), Schoatn, Hoizfasan oda aa Furniere (Hoizbladdl). Es werd nua Hoiz ohne de Rindn zu vaarban gnumma. Fia de Heastellung vo Hoizweakstoffn wean de Schoatn oda Hoizfasan valeimt und presst. Speahoiz aba werd aus kreizweis valeimtn Furniern gmacht. 

Fia de Zejstoffheastellung muas as Lignin zum grejßtn Teil vom Fasagrundstoff außa gmacht wern. Des macht ma mit am am Sulfatverfahrn oda am Sulfitverfahrn. As Reslignin werd ibas Bleicha vom Zejstoff außagmacht. Bei da Heastellung vo Hoizstoff oda am Hoizschliff ois Material fia Pappn und Papia bleibt as Lignin in da Fasamasse. Papia aus Zejstoff hod ma friahra no mit hoizfrei markiat. Aus Zejstoff und Hoizstoff wern aa Papia, Pappn und Zelluloseprodukte wia Zelluloid und Viskosefasan heagstejt.

Hoiz ko ma aa zo-n-aran gonzn Woid (oda an Woidstickl) song. Boi oiso ebba sogd, ea gähd ins Hoiz, no hoassd des nix ondas wia inan Woid gäh.
Wea a Hoiz voa da Hittn hod, hod entweda gnua Gejd; oda, wa ma vo an Weiberleit redd, na moand ma do domid, doss an großn Busn hod.




#Article 158: Postleitzoi (219 words)


De Postleitzoi (Abk. PLZ) is a Ziffan- oda Buchstabn-/Ziffankombination innahoib vo Postadressn auf Briafn, Packln oda Packal, de an Zuastejort eingrenzn. Andare geografische Schlissl san de Telefonvorwoi, as Kfz-Kennzeichn und da amtliche Gmoaschlissl, de olle zua Identifikation vawendt wean.

Bis 2003 hom noch Ogabn vom Weltpostvarein 117 Stootn Postleitzoin eigfiaht ghobt.

Postleitzoin san in Wiaklichkeit goa koane Zoin, wei mit dena ned grechnet wead, sundan Zeichenkettn, wei si ned nua aus Ziffern bestengan kenna. Im englischsprochign Ländan wern de Postleitzoin deshoib korrekta Code gnennt.

De Postleitzoi is, wia de ganze moderne Post z eascht in Deitschland, genaua gsogt in Bayern eafundn woan.
Ois da easchte dea so wos ähnlichs wia a Postleitzoi heag'nomma hod, guit da Thurn und Taxis, 1853.

De viastejge hots bis 1993 gem, seitdem hom a fimf Zoin vorm Ort steh.

Da Grund warum mas eafundn hodt is ganz oafach dea, dass se d Leid, de de Briaf sortiern miassn hom, oafach damit do hom.
Vom Prinzip hea ko ma scho vo da easchdn Zoi hea song, wo da Briaf hi geh soi. Zuadem hod ma aa mit Nam, de wos dopped gibt weniga Problem. So gibts in Deitschland an ganzn Haufa Dearfa mitm Nam Neistod. 
A de Maschin, de middlawei de Arwat vo de Sortierleid ibanomma hod, duat se mit Zoin oafach leichta mitdm Lesn.




#Article 159: Meran (134 words)


Meran (ital.: Merano, ladinisch: Maran) isch noch dr Londeshauptstod Pouzn die zwoatgreaschte Stod vu Sidtiroul. Meran lig inmitten vu an Tolkessl, wo sich die Telr Psaier, Ultn, Vinschgau und Etschtol treffn. Meran isch schun seitn 19. Joarhundrt als Kurort bekonnt. Inngetoalt weart Meran in Oubermoas und Untamoas (beade sein se auf dr sidlichen Seit vu dr Passr), Grotsch und es eigentliche Meran (sell sein af dr Nordseit von dor Passr und sem isch a die Oltstod), Labers und Freiberg (beade Richtung Tschegglberg in Hongloge) und Sinich (Vorort richtung Siden glegen). Meran hot 40.862  Einwohnr (2018). Drvun kearn uma 50,47,5% zur deitschen Sprochgruppe, 49,06% zur italienischen Sprochgruppe und 0,47% zur ladinischen Sprochgruppe. Es submediterane Klima vu Meran weard charakteristisch auf Unsichtskorten dorgstellt wo meischt Palmen und im Hintergrund Schnea auf die Berg zu segen isch.




#Article 160: Oipn (172 words)


De Oipn (dt.: Alpen) san des hechste innaeiropäische Gebiage. Sie valafa in am Bogn vom Ligurischn Meer (bei Nizza) bis zua Pannonischn Diafebane (Weana Beckn). Da hechste Beag is da Mont Blanc mid 4810 Meta.

De Oipn liagn in da Middn vum boarischn Sprochraum, und olle drei boarischsprochign Staatn ham eana Stickl davo. Im Nordn grenzt Bayern direkt an de Oipn, de hechstn Beag san do des Zugspitzmassiv mid 2.962 m und da Wotzmoo mid 2.713 m. Gleichzeitig san des aa de hechstn Massive vo Deitschland ibahaapt. Vu Östareich liegt da gaunze Westn middn in de Oipn, da hechsta Beag vu Östareich is da Großglockna mit 3.798 m, in Siidtiroi is da hechste Punkt da Ortler.

D'Oipn san aa zuaständig fia den Föhn, dea oanaseits oft a scheens Weda bringt, andraseits aba aa vui Leit a Schedlweh macht.

Entstondn san de Oipn duach Plottntektonik, des Zammruckn vo da eirasischn und da afrikanischn Kontinentaiplottn. Do hod se de Eadkrustn aufgwöibt und a Foitngebirge, de Oipn, san entstondn.

Oids Gedicht:

Bilder, Medien, virtuelle Tour:




#Article 161: Kaaskraina (202 words)


A Kaaskraina (oda a Kaasgrilla, in Wean a Eitrige) is a Wurscht, de wo ma beim Fleischhaua kaffn ka. Dej schaut uma so as, wia a Wienerl, blouß a weng dunkla.

De Kraina Wuascht is a slowenisches Nationalgericht. Da Nom stommt vo da Londschoft Krain in Slowenien.

Kaaskrainer besitzn in Obwondlung vom Originalrezept an Onteil vo zehn bis zwanzg Prozent Kas (zum Beispü Emmentaler oda Gauda) in klane Wiafen. Se han in Obaestareich van Fleischhockamoasta Schuh Herbert und in  Thalhammer  Franz om End vo de 1960er Joa erfundn woan. Se ghean in Estarreich zum Stondoatongebot vo de Wiaschtlstandl. Kaskraina kinan kocht, brotn oda grillt wean. Voa da Zubereitung soitns jo ned ongstochn wean und bei ned zu großa Hitz goan, damit da rinnade Kas ned vabrennt. Ned zum vawechsen han Kaskrainer mit de Berna Wiaschtl. In Graz wean Kaskrainer mit Senf und frisch griebanen Kren seaviert, in ondane Varianten mit Senf und Ketschap, opzional owaa a mit Körripuiwa. A intressante Obwandlung is da Kaskrainer Hotdog (Hasses Huntsgrippe hast des ibasetzt) bei dem a Kaskrainer in ana ausghöhltn Semme mit Senf und Ketchup seaviert wiad. In Linz wird gern a Kafka gessn, a Sondaform vom Bosna, bei dem de Kaskrainer de Brotwiascht ersetzt.




#Article 162: Stachus (109 words)


Stachus is de Kurzfoam vom männlichn Vornam Eustachius.

Da bekanntasde Plotz z'Minga wiad im Foiksmund a Stachus gnend. Offiziella Nam vo dem Plotz is eigantle Karlsplatz. Da Stachus is a hoibrunda Plotz in da Mittn vo Minga und liegt voam Karlstor, des eam sein amtlichn Nam gem hot. Am Karlsplotz (ungefäah do wo heid da Galeria Kaufhof is') hodts friana (seit 1755) a Kaffää gem, des hodt am Eustachius Föderl g'heart, da Stachusgart'n.

Ehvoa da Stachus zua Fuaßgängazone erkläat woan is, war dea Plotz da vakeasreichste Plotz vo ganz Europa, drum hoassts a heidt no im Sprichwoat: Do gähts ja zua wia am Stachus! wenn iagandwo voui los is.




#Article 163: Traunstoa (415 words)


Traunstoa (amtli: Traunstein) is a Grouße Kroasstod im Siidostn vo Obabayern im Cheamgau. Sie liegt im Landkroas Traunstoa am Fluss Traun und hod rund 20.000 Einwohna (2017).

Traunstoa hod ois Einkaffs-, Beherdn- und Schuistod a iwaregionale Bedeitung. Weithin bekannt is aa da traditionelle Georgiritt jeds Joar am Ostamondog.

Kiachliche Gitavazeichnisse ham scho um 790 Besitzunga ad Trun gnennd. Mittloitaliche Wehrologn (Burgstoi) san ob am 10. Joarhundat in da Umgebung nochweisboa. De Burg Trauwenstain sejm is owa eascht 1245 inara Schrift vom Klosta Baumburg erwähnt worn. Da Nama bedeit Burg an da Traun und woascheinli wor des da Sitz von de Herrn de Truna, wo voara kloana Osiedlung umgebm wor. Eascht de Wittelsbacher ham de Osiedlung planmäßi ausbaut, befestigt und hom so an Trauniwagang vo da wichtign Soizstroß vo Reichahoi auf Minga an da Grenz zum Erzstift Soizburg kontrolliad.

De Produktion vo Soiz afgrund vom Bau vo da Soleleitung vo Reichnhoi vo 1616 bis 1619 duachn Hofbaumoasta Hans Reiffenstuel wor fia lange Zeit da wichtigste Wiatschoftszweig und hod da Stod an großn Woistand brocht. A Dreissgjaarign Kriag (1618–1648) hod de Stod ganz guad iwastondn. Am 25. und 26. Juli 1704 ham österreichische Truppm im Spanischn Erbfolgekriegs Traunstoa besetzt. Es is za an fiachtalichn Stodbrand kema, wos middloidaliche Stodbuid gwoitig vaendat hod. Trotz da langan österreichischn Besotzung is da Wiedaafbau guad glunga. De 1786/1787 fertiggstejte neie Saline hod an Fortbestand vo da Soizproduktion z Traunstoa gsichat.

In da Nocht vom 25. zan 26. Aprui 1851 hod a vaheernda Brand fost de gonze Stod zasteat. De Ursoch is nia afkleat worn. Fia de Behauptung, dass dees a Racheakt fia de Valegung vom Pforrsitz vo Haslach noch Traunstoa ghondln hed, fejt jeglicha Beweis. Am Grossfeia san eppa 100 Haisln zan Opfa gfoin, darunta s Rothaus, s Landgricht, s Haptsoizamt und de Kiach. Da Wiedaafbau is nach owa innahoib vo a poar Joar glunga.

Mit da Gebietsreform is Traunstoa an Landkroas Traunstoa eigliedert worn. De bis dohi sejbstständign Gmoana Hochberg (1972 - nerdlicha Tei), Kamma (1972), Haslach (1978) und Woikersdorf (1978) san dafia auf Traunstoa eigmoand worn.

Zwengs de vuin Bränd, de wo passiat san, gibts leida nimma so vui historische Sengaswiadigkeiten. Owa zmindest da Jacklturm is wieda aufbaud worn, und aa da scheene Stodplotz mit de vuin Gschäfta und Cafes is ba Touristn recht gfrogt.

De Kommunalwoin in Bayern 2014 hom foigands Endergebnis brocht:

Obaburgamoasta vo Traunstoa is da Christian Kegel (SPD). Er is am 2014 mit 50,76 % vo de Stimma in ana Stichwoi zum Obaburgamoasta gwejd woan.




#Article 164: Woid (1008 words)


Da Woid, ma sogt a Hoiz, Lou, Foast, Waidl oda Hoat dazua (dt. Wald, engl. wood) is a Grundstickl, auf dem a gaunza Hafa Baam stengan. Es gibt vaschidane Oatn vo Woid. Außadem is a ois Nutzwoid aa wichtiga Wiatschoftsfaktor. Ausm Woid kimmt nämigs as Hoiz. Nemam Hoiz is da Woid aa nu guad zan Spaziangeh, oiso ois Erholungsgebiet recht wichtig.

Ma muaß oba aufpassn, waumma mim Hund spazian geht, wei d'Jaga hom des ned so gern, wonn do d'Hundsviecha umteifin. Drum muass ma sein Hund im Woid aubindn. D'Jaga taugts im Woid a recht, wei duatn so vui Wuid wohnt, wos donn schiaßn kinnan. Do kimmt donn a glei nu de negste Funktion vom Woid. Er is Lemnsraum fia recht vui Viecha. Do gibts Hirschn, Reh, Modan, Fegl, ziemich vui Nogeviecha, Wuidsaun und no aundans Viechzeigs.

Donn gibts nu an Schutzwoid. Der is auf de Beag oman und soid de Leid, de duatn wohnan, voa de Lawina schützn. A aundana Schutzwoid is de Au. Da Woid saugt beim Houwossa recht vui Wossa auf, wos aa guad is fia de Bewohna, weis donn beim Houwossa weniga pumpn missn.

Im Woid komma a Schwammal und Bialn brocka geh, wos oiwei nu vui Leit gean doa.
Es gibt an Gmoawoid und an Privatwoid.

Da Woid is aa wichtig fiad Luft. De Pflonzna brauchan zum Lem nämigs as Koindioxid, und des homma grod gnua a da Luft. De Baam bindn des, mochan mid eanara Photosynthese an Zugga draus und gem donn an Sauastoff wida in d Luft o. Deszwegn is as Hoiz jo aa fias Hoazn bessa ois as Äi odas Gas, weis koa extrigs Koindoixid produziad, sondan nua des ogibt, wos da Baam in sein Lem a so gspeichad hot. Untam Strich kimmt donn ongeblich Null aussa.

Heidsdogs gibts in Middleiropa mehra Woid ois im Middloita. In de Ochzgajoa woas recht schlecht fian Woid, wei d'Industrie domois a so vui Dregg ad Luft lossn hot, und des hot an Sauan Regn gmocht. Der hot de Baam umbrocht. Heid is wieda bessa. Wos aa nu fian Woid gfähli is, des sand a boa Käfa. De fressn de Baam o, und donn is da Baam noch a poa Joa hi. Des is grod fia d'Wiatschoftwoida schlimm, wei de a Monokuitur hand, und des is fian Käfa as Schlaroffnlond. Donn muass da Woidbau mim Gift kemma, wos aa wieda bled is.

D'Reh und Hiaschn fressn gern de junga Baam und de Rindn vo de groußn. An Winta is des bsundas oft, weis nix aundas zan Fressn findn. Wei oba de groußn Fleischfressa nimma do hand, weand Reh zvui. Nochand muass mas schiaßn. 
 
Monchmoi wead da Woid oba a ned wirtschoftlich gnutzt. Des is donn da Foi, wuan a schlecht zan bewiatschoftn is (wei a bled liegt) oda wauns a Naturschutzgebiet is. Urwoid gibts in Middleiropa koan mea. Oba ma bemüht se, dass mas wieda hikriagt. Wenigstns so a bissl. In so an Woid duad ma a wieda Viecha eini, des sunst nimma gibt, wei s scho ausgrott wuan san. Des wad da Wuif, da Lugs, da Bär, da Auf und d'Wuidkoddan. An Biba hod ma scho wieda recht oft inzwischn. A duadn wos koan Urwoid mochan.

In Middleiropa gibts vaschidane Oatn vom Woid. Oiso:

A da Au is oiwi recht feicht, wei de is imma am Ufa vo am Fluss. D'Au huift deszweng a bei ana Iwaschwemmung, weis as Wossa recht guad aufsaugn ko. Leida gibts nimma so vui Auwaida, drum is beim Houwossa donn oiweids recht problematisch fiad Owohna.

Da Auwoid is imma a recht a junga Woid, ebn wies duad oft a Iwaschwemmung gibt und do nua Baam wogsn kinnan, de des aushoidn. Und dene Suatn (Weidn, Poppe und Eal) wean ned so oid. D'Au schaud a nu oft wia a Uawoid aus, weis duad so dicht wogsd und weis a so vui Schlingpflonzna gibt.

Duatn stengan nua Laabbaam und wei de mehra Plotz zan Wogsn braucha, is duatn a weng liachta ois an Nodlwoid. Duat wogsn a mehra Stauan unta de Baam. Im Laubwoid stengan a oft recht oide Baam, weid Laabbaam recht long zan Wogsn brauchan. Des wad d Oach, d Buacha und d Eschn.

Im Mischwoid gibts olle Suatn vo Baam, oiso woiche mid Laubad und woiche mid Nodln.

Beim Nodlwoid kennt ma scho beim Nom, dass nua Nodlbaam drinstengan. Friara hods so an Woid nua auf de Berg gem, weid Nodlbaam eigatlich aufm Berg ghean. Heit gibts oba a recht vui Nodlwoid im Flochlond, wei de Feichtan so schnö wogsn. Des is fei praktisch fia d Hoidzindustrie. Im Nodlwoid is oiwei recht finsta, weid Baam recht dicht stengan. Duadn gibts a ned so vui Greppad und Wied. Im Nodlwoid wogsn Feichtan, Teanna, Larchn und Farchn.

Es gibt in aundane Lända a nu an Regnwoid. Der wogst iwaroi duadn, wos hoaß und feicht is. Der is fiad Luft bsundas wichti, wei a so grouß is. Oba wei grod in dene Lända d'Leid recht oam hand, wead da Regnwoid oiwei mehra oghoizd, damid de Leid an Grund homd und a Hoiz zan Baun und Kochn. Wei da Bodn oba recht moga is fiad Londwiatschoft, miaßn d'Leid noch a poa Joah wieda a neichs Stickl Woid umhaun. Des geht donn oiwei so weida. Do probiat ma zowa, dass ma de Leid huift, oda dass ma a Naturschutzgebiet draus mocht, oba des glongt ned.

Donn gibts in hoaße, driggane Gegandn nu d'Steppn. Ma sogt a Busch dazua. Do stengan d'Baam nur recht vaoanzld umadum, dafia gibts recht vui Stauan.

Da Sumpfwoid is nu wos eigns. Ma sogt a Mangrovn dazua. Den gibts iwaroids, wos hoaß is und wos vui Wossa gibt, oiso in Südasien und in Teile vo Middlamerika. Da Mangrovnwoid wogst oiwei duad, wo a groußa Fluss as Meer einirinnt.

An Woid im Polargebiet hoaßt ma Taiga. Des hand meistns Nodlwejda mid a poa Biran dazwischn. Nur de hoidn den longen, koidn Winta aus. Soichane Wejda gibts in Sibirien, in Skandinavien und in Nordamerika.

Auf da Sidhoibkugl in Siidamerika, in Australien, Neiseeland und auf Tasmanien gibts a nu bsundana Baam.




#Article 165: Mühviadl (199 words)


Es grenzt im Westn aun Deitschland, im Norn aund Tschechei und im Ostn on Niedaestereich. Vum Naturraum her gherts zan Granit- und Gneishochlond va da Bemischn Mass. Da hechste Berg is mit 1.378 m da Plöcknstoa im Bemawoid. Floch is im Mühviadl netta zwischn Oscha und und Ottnsheim, des ghert owa naturräumlich eigentli zan Eferdinger Becken, a wons herenta da Doana ligt.

Da geologische Untergrund van Müviadl is da Granit, d Bo und d Fliss rinand, mit Ausnom va a por kloani Bachön gonzn in Nordn, weng da Europäischn Wossascheide, die durchn Bemawoid ged, Richtung Doana.

Da Nom van Mühviadl kimt va die Fliss Greossi Müh, Kloani Müh und Stoanani Müh, di durrinand. Des heidige Mühvierdl is zomglegt woan, van di seit 1478 nördli va da Doana bestehendn Vierdl Mühviadl und Mochlondvierdl, wobei di Grenz zwischn de zwoa da Hoslgrom gwen is. Noch dems 1779 in Friedn va Teschn in Zweschknrumö afghengt homd, is ´s Înnvierdl za Owaestareich kema, und dass weida via Viadl gibt, haoms di zwoa owan zaomenglegt.  

In Mühviadl gibts vier Bezirke:

Außadem ghert der Tei va Linz, dea wos neadli vu da Doana ligt, aa zan Mühviadl.

Otto Milfait: Das Mühlviertel. Sprache, Brauch und Spruch




#Article 166: Fluß (220 words)


A Fluß (im Boarischen mit longen u wia Fluus; Plural: Fliss, ahd. fluz; friara aa d Och) is oiwei a Siasswossa, des wos rinnd und rechd broad und long is. Des is da Untaschiad zan Bachal. Owa aus om Bachal ko a Fluß wean, wonn nua gnua ondare Bachal dozuakemma und so meah Wossa do is.

Da Fluß is wichtig fia'd Ekologie. Easchtns wei ea a Wossaspeicha is, zwoatns wei ma'n zan Umanondafoahn nemma ko, drittns fia'd Fiisch und ondare Viecha zan Wohna. Fian Mensch is a no wichti, wei ma domid a Elektrizitet mocha ko, und zwengam Transpoat. Aussadem hom se ofd om Ufa vo de großn Fliss vaschiedne Kuituan entwicked. Des ko deszweng gwen sei, wei duat da Bodn rechd fruchtboa woa, und wei ma afm Wossa weid umanonda kemma is, wos guad fia'n Handl woa. Wos affoid, is, doss Fliss eingdli imma gonz oide Nama hom, de ma heit goa nimma vastähd. Ba a poa hod ma'n Nam a eihdeitschd. Meisdns hod'a se da neiche Nam owa'n Sinn van oidn Nam ghoidn.

Da zweitgressde Fluß vo Eiropa is de Donau. De fongd: in Sidwestdeitschland im Schwoazwoid o, fliassd donn duach Bayern, ba Bassa rinnds donn gmoasom mid'm Inn und mid da Ilz noch Östareich eini und vo duadn iwa Ungarn, Serbien und Rumänien eini ins Schwoazze Meea.




#Article 167: Inn (123 words)


Da Inn oder a I is a groußa Fluss, der wos in da Schweiz im Engadin ofaungt. Vo duat kimmt a ausm Lunghinsee. Nochand geht a ins Bundeslond Tirol eini, wo a durch Innschbruck rinnt. Bei Kufstoa wead a donn zan Grenzfluss zwischn Bayern und Östareich, nochand mocht a an Bogn und rinnt weida duach Bayern durch bis zua Mindung vo da Soizach. Vo duatn wead a wieda Grenzfluss und bei Passau geht a eini ad d'Donau.

D'Soizachmündung is recht intaressant, wei do komma genau segn, wia se des Wossa vo de zwoa Flüsse vomischt. Da Inn is nämigs oiwei a wengal müchig triab und grealad. Des kimmt wei a so vui Sond und Wossa vo de Oipngletscha midnimmd. Des hoaßt ma Gletschamilli.




#Article 168: Soizach (395 words)


D' Soizach (Deitsch: Salzach) is mid 225 km da längste und wossareichste Neemfluss vom Inn in Östareich und Deitschland. D' Soizach is ana vo d' groußn Oipmfliss und entwässat d' östlichn Hohn Tauan noch Noadn hi.

D' Soizach vadonkt wia aa d' Stod Soizburg 'n Namen da Soizschifffoahrt, de bis ins 19. Joahundat auf da Soizach betriem worn is. No 1791 hod da Fluss (Hübner, 1791) „Salza“ (heid da Nam vo am niadaöstareichischn Fluss) ghaassn; no öidane Bezeichnungen san „Iuarum“, „Viarum“ und „Igonta“.

Obwoih a poar Zuafliss länga san, entspringt d' Soizach in Östareich offiziöi in de Kitzbühla Oipm on d' Obhäng vom Soizachgeia () in runde , in da Näh vo Krimme, neadlich vom Gerlosposs. In da Ortschoft Vurdakrimme vaeinigt sa se mid da Krimmla Ochn, de olladings um meahr ois d' Höiftn länga is.

Im Owalauf fliaßt da Fluss in ana Längsfurchn in West-Ost-Richtung bis Schworzoch/Pg. - ois Grenzn zwischn Owa- und Mittllauf güit d' Grenzn vom Pinzgau und Pongau untahoib vo Lend. A bissl vurher öffnet se noch Noadn hi s Zöia Beggn/Soiföina Beggn, des durch a Toiwossascheidn 'n Zöia See und s Eizugsgebiet vo da Saaloch, am Neemfluss vo da Soizach, trennt. Vo Krimme bis iwa 'n Beginn vom Mittllauf ausse mindn vo Sidn in reglmäßiga Obfoing de Sid-Nord valaufmdn Täla aus 'm Oipmhauptkomm, de durch d' Eitiafung vom Soizachtoi geng Ostn zuanehmend weid iwa 'm Toibodn mindn und mid tiafe Klommen obschliaßn: Kitzlochklomm (Raurisa Toi), Gostoana Klomm (Gostoana Toi), Liachtnstaaklomm (Grossorlatoi).

Bei Schworzoch/St. Veit und St. Johann schwenkt da Mittllauf noch Noadn und weitet se zu am schäna Toibeggn, 'm Pongaua Beggn, in dem neem St. Johann aa Bischofshofn liegt. D' Soizach durchbricht am Poss Luag in da Schlucht vo de Soizachäfm d' neadlichn Koikhochoipm zwischn Hochkänig/Haunggebirg und Tennengebirg.

Im Untalauf valosst d' Soizach d' Oipm in s Soizburga-Freilassinga Beggn, durchfliaßt Än untan Tennengau mid Golling und Hallein und 'm Flochgau mid da Stod Soizburg und Freilassing on da Saaloch. Oschliaßnd durchbricht s d' Laufna Enge bei Owandorf/Laufm, durchstremt s Tittmoninga Beggn und d' Nonnreita Enge und mindt im Beggn vo Üwaoggan, zwischn Burghausn und Braunau om Inn auf ana Hächn vo  bei Hoaming in den vo Westen kummandn Inn.

Sie buidt auf etwoa 59 km Läng d' Grenzn zwischn Östareich und Deitschland, und hod a Eizugsgebiet vo runde 6.700 km². Da mittlane Wossaobfluss on da Flussmindung betrogt 250 m³/s.




#Article 169: Mallersdorf (166 words)


Mollaschdorf-Pfoffaberg (amtli: Mallersdorf-Pfaffenberg) is a Markt im niederboarischn Landkreis  Straubing-Bong.

Vo Mallersdorf-Pfaffaberg aus sans grad 30 km auf Straubing, Rengschburg, Landshuat und Dinglfing und a nur 100 km auf Minga und zu de Franken aufe auf Nürnberg.

De Gmoa ligt an da gloana Laaban und rundrum sand Hügel.

Mallersdorf hat amoi in da Karolingerzeit zur Gaugrafschaft vo Kirchberg kert. A Lateinschui im Kloster Mallersdorf, de vo Benediktinermöchn gführt worn is, hod an pfundigen Ruf kapt. Dann in da Säkularisation hams aus dem Kloster aba an Bauernhof mit Brauerei gmacht. Vo 1869 an is jetzt da aba wieder a franziskanerinnen Orden, des san de Mallersdorfer Schwestern.

De Geschicht vo Pfaffaberg fangt scho im 12. Jahrhundert o. Des Wappen hat da Wittelsbacha Herzog Albrecht dem Grichtssitz am 22. Oktober 1558 gem.

Des Wappen vo Mallersdorf is am 14. Dezember 1886 verliehen worn und des kimt vo dem Wappen vo dem Benediktinerkloster.

Am 1. Juli 1972 hat Mallersdorf an Sitz vom Landratsamt verlohrn und is zum Landkreis Straubing-Bong dazuakema.




#Article 170: Moabeth (346 words)


Moabeth (amtli: Maitenbeth) is a Gmoa in Obabayern im Landkroas Muihdorf am Inn. Se is Mitglied vo da Vawoitungsgmoaschoft Moabeth. Um vo Minga noch Moabeth zum kemma muass ma de 94a Autobahn Richtung Passau fahrn. Spada werd aus da 94a d'12a (B ). Am Eberschberger Hoizl links vorbei und noch in ebba 45 km is ma in Moabeth. Auf Rosenham sans a uma 40 km, Landshuad is a ned weida weg.

Im Ostn is de nachste Gmoa Hoag (MÜ), im Sidn sans Rechtmehring (MÜ), Oibich (RO) und Stoanaring (EBE), im Westn is grod amoi Haehalin (EBE) und ibrig bleibt im Nordn Isn (ED).

Aufm Woppn kon ma zwoa Haiftn seng. Auf da rechtn Seitn is a Rob der an bluadign Hoizspon im Schnobe hoit. Des kimmt vo ana Gschicht de ma se erzait. Und zwar wuitns d'Kirch z'eascht in Neikircha baun. Auf da Baustei hods aba an Hauffa Unfoi gem bis a Rob kemma is und an bluadign Hoizspan aufghom hod. Dem sans dann noch und do wo heid d'Kirch steht hod a den Hoizspan wieda foin lossn. De andre Seitn zoagt den Hoaga Schimme, weil Moabeth friara zua Hoaga Grofschoft ghert hod.

Moabeth gibt no gar ned so lang - is easchte moi ois Aetenpeth umma 1315 ghoassn worn. Z'eascht hod Etschloh gem und zwar so gegn 977.

A bregge späda ham si de Franzosn geng de Östareicha und Bayern in da Schlacht vo Haehalin de Kepf eigschlogn. Des ganze hod se am 3. Dezemba 1800 zuatrogn wobei de Franzosn gwunna ham.

Zwoaratachzg Joar spada ham se de zwoa Gmoana Innach und Moabeth zsammgschlossn. Do draus is dann de heitige Gmoae Moabeth worn. 1978 hams gmoant dass Moabeth zur Verwoitungsgmeinschaft Hoag gkern soit - zwoa Joar spada hams eigseng dass des a Schmarrn war. Darauf hi ham Moabeth und Rechtmehring a gmeinsame Verwoitungsgmeinschaft gründ.

Moabeth hod a eigne Grundschui. De hams 1964ge baut. Seit dem is a 1991 a neue Turnhalle und a paar Klassenzimmer dazua kemma.

An Kindergoartn gibts no ned so lang. Den hams eascht 1974 baut und 2004 glei nomoi nei hiigsteit.




#Article 171: Photographie (2121 words)


As Woat Photographie, aa: Fotografie, kimmt ausm Griachischn. S'bedeit sovui wia Zeichna mit Liacht (aus oidgr. φῶς, phos, „Liacht (vo de Himmeskeapa)“, „Helligkeit“ und γράφω, grapho, „zeichna“, „ritzn“, „moin“, „schreim“).

Gmoant san olle Sachan, wo unbewegte Buidln rauskema. Wia ma am griachischn Wort scho sigt, wead des Buidl irgngwie mit Liacht auf wos Lichtempfindlichn aufgnomma. Des ko a chemisch beschichts Papier oda a Fuim sei, do untascheidt ma nacha no zwischn am Positiv- und am Negativ-Vafoarn. Seid neierm wean a vui Buidl mit lichtempfindliche elektronische Sensorn aufgnomma. Do red ma dann vo da Digital-Photographie.

Zum Photographiern bracht ma an Photo-Apparat, der werd moast Kamera gnennt.

Oana vo de wenign Kritik-Punkte an da Wikipedia im Vagleich zu andane Enzyklopädien, egal ob ois Buach oda im Internetz, is, dass do herin zweng Buidln san.

Da Karl Valentin hod scho vor vui Joarzent dakennt, dass des mit da Photographierarei a recht langweilige Gschicht is:

In da Zwischnzeit is des no vui schlimma worn. Braucht ma se bloß amoi de ganzn Leid bei Neischwanstoa oda aufm Marienplatz zum Glocknspui oschaung.

Ma ko des Ganze noch untaschiedliche Gsichtspunkt eitein:

Mit Analog moant ma de oide Photographie, oiso wo a chemische liachtempfindliche Obaflächn gnuzd wead. Des Wort Analog nimmt ma dafia eascht her, seits aa Digital gibt, oiso de elektronische Photografie. Dea Begriff Analoge Photographie hod se recht weid durchgsetzt, obwois gnua Fachleid gabad, de moana, dass  chemische Photographie da bessane Begriff war.

Untascheidn ko ma a nach da Farb oda da Abwesnheit vo Farb. Des meiste heitzdog han Farbbuidl. Normalaweis gehds do drum, de Farbn recht echt hizkriang. Kinstlarisch beliabt han a Buidl mit Farbvaschiebunga, z. B. Aufnahma mit da foischn Farbtemperatur, Cross-Entwicklung und Foisch-Farbn-Infrarot. Bei farblose Buidl red ma a vo Monochrom. Klassischerweis han des Schwarz-Weiß-Buidl, recht beliabt han a eigfärbte monochrome Buidl wia mitm Sepia-Effekt oda Blautonung.

De fertign Buidln kenna auf'm Papier sei, des moana de meistn wenns vo am Photo redn. S'ko aba a ois Dia an d'Wand gworfn, oda neimodisch aufm Kompi ogschaugt wean.

Ma ko aa noch dem untascheidn, wos photographiad werd. Des kenna zum Beispui Landschaftn, Gebaide, Bleame, Viecha und Leid sei. As Photographian vo Leid is eingdli am beliabtstn. Do ko ma nacha weida auftein noch Familienknipserei oda auf da ernsthaftan Seitn noch Akt (Nockade), Portrait, Gruppn-Photos, Mode-Photos (engl. Fashion) und so weida.

Do gibts de Urlaubs- und Familien-Knipsa, de Hobby-Photographn und de Profis. D Hobby-Photographn ren vo si sejm moast ois de ambitioniadn Amateure. D Profis san de, de wo damit a Gejd vadina, bzw. vadeana miassn. Des hoasd no lang ned, dass es bsondas guad kena, se wissn oft nua bessa, wias ihre Photos gega Gejd loswean. Dafia sans de Hobby-Photographn neidisch, wei de kena photographian, wos eana Spass mocht.

Nach da Gräß vo dem Fuim-Stickl, des fia oa Aufnahm hergnomma werd bezihungsweis da Gräß vo dem digitaln Sensor ko ma des Ganze a no eiteiln.
De wichtigstn Formate da Gräß noch:

Je gräßa s Aufnahmeformat, umso mehr Details san in dem Buidl zum seng, umso gräßa ko mas nacha präsentian. Wei da Fuim oda da Chip in d'Kamera nei bassn muass, werd de natirle aa gräßa.

A Großteil vo de Photos werd nua zua Gaudi gmacht, entweda ois Erinnerungsknipsarei oda a ois Hobby. Auf da andan Seitn stengan an Haufn ernstare Owendunga. Neba am Photographiern fia d Presse gabads da no d Produktphotographie fia Kataloge, Internetz-Gschäfta und ähnlichm. Ned vagessn deaf ma aba aa de Owendunga in da Wissnschaft. Wichtig warn da d Rentgenphotographie in da Medizin, Astrophotographie, Satelitn-Photos fias Weda und no vui mehra.

De Begriff Brennweitn, Blendn, Belichtungszeit und Empfindlichkeit muass ma zwar ned kenna um a guads Photo z macha. Aba se han recht intressant, weis de bstimmendn Sacha han, des Ausschaung vo am Buidl beeinflussn. Do hod se seid dem easchtn Photo bis jetzad zua na Handy-Kamera nix dro gändert. Trotzdem hods natirle an starkn Fortschritt gem. D'Qualität vo de Objektiv is bessa worn, scho seit längerm ko ma Objektive mit vaänderlicha Brennweitn baun (Zoom-Objektive). D'zur Vafigung stehadn Wert fia Blendn und Beliachtungszeit han erheblich daweitad worn und d Empfindlichkeit vo de Aufnahmemedien is stoark ogstieng bei gleichzeitig hähana Aufläsung bzw. feinara Kearnung.

D' Brennweitn is a Eigenschaft von na Linsn oda am Objektiv. Wennst a Brennglasl (a Linsn) nimmst is d' Brennweitn da Abstand zura Flächn, so dass sie s'Sunnalicht in am meglichst kloana Punkt sammlt. Des geht nur mit na Samml-Linsn, bei na Zerstreuungslinsn gibts a negative Brennweitn, de is aba ned so oafach zum ausprobiern. A Objektiv besteht aus zmindest oana Linsn, meistns sans mehra. De Brennweitn vo de einzln Linsn ergebn iaba recht kompliziade Berechnungen de Brennweitn vo dem Objektiv. Ausprobiern mit da Sunna ko mas ned wirklich, wei ma ned woas, vo wo aus ma messn soid, vo da vordestn Linsn, vo da hinterstn oda liaba vo irngwo in da Middn. Da richtige Bezug fia so a Messung war'd Hauptebene, de ko ma si wiada recht kompliziad ausrechnen. De ko je nach Objektiv irngwo liang, a außahoib vo dem Objektiv. So kennan Objektive mit lange Brennweitn a kiaza sei ois ihra Brennweitn und d'letzte Linsn vo am Weitwinkl-Objektiv weida weg vom Fuim/Sensor sei, ois da Brennweitn vo dem Objektiv daspricht.

Wenn ma wos weit entfernts aufnehma mog, muass da Abstand vo da Hauptebn zum Fuim/Sensor da Brennweitn dasprecha. Unendlich weit weg is bei da Fotografie je nach Objektiv scho ois iaba 20 Meta. Soi wos Nähers aufgnomma wern, muass de Hauptebn weida weg vom Fuim/Sensor. Dazua ko ma an de meistn Objektiv drahn. Je weida ma do drahn ko, umso naher ko ma ans Motiv higeh. Wenn ma de Hauptebne genau zwoa moi so weit vom Fuim/Sensor weg hod, wia d'Brennweitn lang is hod ma a Abbildung vo oans z' oans. Dann is as Motiv auf'm Fuim/Sensor genauso groß wia in echt. Und auf'm fertign Buidl wega da Vergräßerung recht riesig. D' vordarne Hauptebne is dann vom Motiv aa nur no zwoa moi d'Brennweitn weit entfernt.

Da beim Photographian de Brennweitn an recht stoarkn Einfluss aufs Buidl hod, untascheid ma zwischn:

Des Beispui is mit na Kloabuidl-Kamera gmacht worn. Bei olle Buidln is a Blendn vo 5,6 vawendt worn. Damits Madl ollawei gleich groß is, wurd da Abstand zu ihra mit da Brennweitn vagräßert. S' easchte Buidl is aus na Entfernung vo am Meta aufgnumma, as lezte dann aus 16 Meta. Ma sigt wia se dadurch s' Vahältnis vom Motiv zur Umgebung vaändert. Aa de perspektivische Wirkung is bei de grodn Linien vo da Bruckn guad zum seng.

Iba Statistik is ma draufkema, dass a Buidl dann de richtige Helligkeit hod, wenns im Schnitt an Grauwert vo 18 Prozent hod. Des is der Wert den a jede Automatik und a jeda Belichtungsmessa vasuacht zum hiakriagn. S'gibt freili a gnua Buidl de san grod desweng so schee, weis vui hella oda dunkla san ois dea Middlwert. So oda so gehts drum, wia ma jetzad im Buidl de Helligkeit hikriagt, de ma gern hed. S'gibt fünf Einflüss auf'd Helligkeit im aufgnommana Buidl:

Dass a bissl oafocha werd, rechnet ma mit da Blendnzoi, de dagibt si aus da Brennweitn und da Greaß vo da Blendn. So bleim nua via Sachan, de ma selba, oda de Automatik berücksichtign muass.
S'Motiv is normalaweis fest voagebn, oiso gehts drum, wia ma de Blendn, de Belichtungszeit und de Empfindlichkeit richtig wejd, dass nachad des Buidl de Helligkeit hod, de ma gern häd.
De Sach is a desweng so kompliziad, wei de Helligkeit am Motiv recht untaschidlich sei ko. A Landschaft is bei Sunna am Mittog guad oa Million moi so hej wie z'Nachts. Ma ko aba trotzdem mit da gleichn Kamera beidsmoi a Buidl macha des recht schee ausschaugt.

Je greaßa de Linsn vo am Objektiv san, umso mehra Licht ko durchfoin, umso hella werd nacha des Buidl, wenn ma sonst nix ändat. Wenn ma jetz aba liaba a dunkls Buidl hom mog, bracht ma a Bautei, des de Menge vo dem Licht vakloanan ko. Dazu werd an na geeignetn Stei im Objektiv a Blendn eibaut. Des is a Loch, dessn Greaß ma vaändan ko. Wenn ma den Durchmesser vo dem Loch hoibiad, passt nur no a Viadl vom Licht durch, wei se de Flächn vo dem Loch aa viadlt.
De Lichtmenge hängt aba a vo da Brennweitn ob. Wenn ma a weiße Wand mit am 50-mm-Objektiv fotografiad und danach mit am 100-mm-Objektiv, dann hod ma vo der Wand beim zwoatn Buidl a nur no a Viadl drauf. So kriagt ma a nur a Viadl vo dem Licht. Damit des Buidl troztdem gleich hell werd, aus der weißn Wand oiso ko graue ned werd, bracht ma jetzad a Blendn mit am doppltn Durchmesser wia bei dem 50a-Objektiv. Deszweng red koana vo dem Durchmessa vo na Blendn, sondan imma vo da Blendnzoi. De darechnet ma indem ma de Brennweitn durch an Durchmesser vo da Blendn teit.

Hod unsa 50a-Objektiv a Blendn vo 25 mm, dann hod des Objektiv a Blendnzoi vo 2, des 100er bracht dann a Blendn vo 50 mm um a de gleiche Zoi vo 2 und damit gleich vui Liacht zum kriagn.
So woas da Fotograf und de Automatik vo seina Kamera, dass a imma gleich vui Liacht kriagt, wenn a a bstimmte Blendnzoi hod, egal wechane Brennweitn er grod heanimmt. D Kehrwert vo da Blendnzoi is as Effnungsvahejtnis.
Vo da greaßtn Blendn de ma eistelln ko, steht meist as Effnungsvahejtnis (zum Beispui 1:1.8) aufm Objektiv drauf. Des nennd ma dann a d Liachtstärkn vo dem Objektiv. Gibt an Haufn Grind, warum ma trotzdem de Blendn zuamacht.
Gibt aa Objektive de gor koa vastejbare Blendn ned ham. De ham aba trotzdem a Blendnzoi oda a Effnungsvahejtnis fia d Lichtstärkn. Des berechnet si nacha aus dera Linsn, de as Liacht am moastn eiengt. Moastns is des de vorderste Linsn.
Fia de Zoin nimmt ma ned an jedn Wert, es werd aba a ned 1, 2, 3, 4, 5 zejd. Sondan nach na geometrischn Reih 1, 2, 4, 8. Da so a Hoibierung zu na Viadlung vo da Helligkeit fiat untateit mas weida mit da Wurzl vo Zwoa, oiso 1, 1.4, 2, 2.8, 4. Da dagibt se dann jeweils a Hoibierung da Helligkeit. Des nend ma dann de ganzn Blendnstufn. Damit ma de Helligkeit no feina eistejn ko, gibts dazwischn no de halbn Stufn, de san dann mit'm Faktor vo da viadn Wurzl vo Zwoa. Danach gibts dann de Reih 1, 1.2, 1.4, 1.8, 2, 2.5, 2.8, 3.5, 4 usw.

De moastn Objektiv ham Wert zwischen 2 und 32. Oiso ko ma mit da Blendn an Helligkeitsuntaschiad vo bis zua circa 1:200 eistejn. 32/2 han 16, 16 im Quadrat han 256, oiso is de greaßte Blendn vo da Flächn her 256 moi so groß wia de kloanste.

D Woi vo da Blendnzoi hod ned nua a Wirkung auf'd Helligkeit, se wirkt se a aufd Schärfndiaf aus, und domit recht stark aufd Dateigstaltung.

De Beispui-Buidln san olle mit ana Kloabuidl-Kamera mit da gleichn Brennweitn vo 50 mm aufgnomma. Ma sigt wia se'd Woi vo da Blendnzoi aufd Schärfn vom Hintagrund auswirkt.

Da ma mit da Blendn ned den ganzn Bereich vo megliche Helligkeitn obdeckn ko, bracht ma a zwoate Meglichkeit, des ganze eistejn zum kena. Dafia nimmt ma d Beliachtungszeit. Je länga Liacht auf des liachtempfindliche Medium foid, desto hella werd des fertige Buidl. Doppede Zeit gibt doppede Helligkeit. Mit na Zeit vo mehrare Minutn in da Nacht und wenige tausendstl Sekundn bei stoarka Sunna kriagt ma des Ganze nacha scho in Griff.
De Zeitn wern genauso iba de Wurzl aus zwoa gstuaft wia de Blendn. Moistns werds ois Kehrwert ogem. Wenn auf da Kamera 90 steht, hoaßt des 1/90 Sekundn. A bissal auf- und abgrundt werd do aba a:

Da aba ned a jeds Motiv gnua Zeit hod, dass ma a moi lenga belicht, gibts no de Meglichkeit untaschiedliche Empfindlichkeitn zum nutzn. Bläd is nur, dass de hean Empfindlichkeitn ned so guad fia de Qualität vo dem Buidl san. Bei Digital gibts as Rauschn, bei Analog spricht ma vo am körnign Buidl. Des Rauschn is nur greißlich, des Korn ko manchmoi a ganz guad ausschaung, grod bei schwarz-weiß.

Da Sinn vo dene Stufn is, dass ma oafacha beide Sachan vastelln ko und wiada de gleiche Helligkeit kriagt. A Buidl mit na Blendn vo 2.8 und na Zeit vo 1/90 Sekundn is genauso hej wia oans mit 3.5 und 1/60 Sekundn.
Kameras, de nua automatisch funktionian aban ohne Stuafn. Wenn da Photograph aba a sejm rumspuin wui, han de Stuafn recht praktisch.

Wenn gnua Buidl schnej hintranand aufgnomma wern, ko ma Bewegung doarstejn. Da war ma nacha beim Thema Fuim und Fernsehn. Des Wort Fuim fia de bewegtn Buidl kimmt a vom photographischn Fuim, bloß dass ma da an vui lengan Streifn davo bracht.




#Article 172: Traunreit (126 words)


Traunreit (amtli: Traunreut) is a Stod im obaboarischn Landkroas Traunstoa. Sie liegt 10 km östlich vom Cheamsee und 15 km neadli vo de Cheamgauer Alpn. Traunreit ist oane vo via boarische Flüchtlingstädte und is eascht nach'm Zwoaten Wejdkriag entstandn. Sie is die gräßde Stod im Kreis Traunstoa.

Ortsteile vo Traunreit san Anning, Arleting, Attenmoos, Au, Biebing, Buchberg, Daxberg, Fasanjäga, Frauenhurt, Frühling, Gigling, Grasreit, Haßmoning, Hoaming, Hinterwies, Höberich, Hochreit, Höh, Höhenberg, Hohenester, Hölzl, Holzreit, Hörpolding, Hörzing, Hurt, Hurtöst, Irsing, Kirchstätt, Mais, Matzing, Narnberg, Neidorf, Neugaden, Niedling, Nunhausn, Oberhaus, Oberwalcha, Odaberg, Parzing, Pertenstein, Pierling, Plattenberg, Poschmuiln, Reit, Roitham, Schlichtersberg, Schmieding, Schneckenberg, Sieglreit, St. Georgen, Stoa an da Traun, Stoaneck, Traunwalcha, Walchaberg, Walding, Weiha, Weisbrunn, Weisham, Wiesen, Zieglstadl und Zweckham.

Buagamoasta is da Ritter Klaus vo de freie Wähler.




#Article 173: Natz-Schabs (311 words)


Natz-Schabs isch a kloane Gemeinde nerdlich fa Brixn und in der Gemeinde lebm 2.969 Leit (Stond 31.12.2013)

Die Gemeinde Natz-Schabs befindet sich zwischn Eisack und Rienz und besteat aus die finf Derfor Naantz, Schawis, Raas, Viums und Oacha. Die Einwohna weadn Natzna, Schabma, Raiar, Viumma und Oachna genennt.

Afn roat und silbo quergetoalte Woppm sig man an weißn Raiakopf aus dem roate Flommen kemmen. Des Wappm kimp vo a unsässign Odlsgeschlecht, den Edlen von Sebs und Lyne, speto Schawis. Laut Urkundn isch des Geschlecht seit 1147 in Schawis unsässig, is Wappm hobmse 1365 is easchte Mol eingführt.

Do Hauptort do Gemeinde isch Schawis. Schawis lig 772 Metto ibon Meeresspiagl.

Die Herkunft von oltn Numen Scouves (im Joare 827) isch unbekonnt. Es kannat Traubenkamm (Stiel der Weintraube) bedeitn und die Nordgrenze vom Tirolo Weinbaugebiet sein. Fria hot man net in Schabs, sondon am Schawis gsog. Die Gemeinde Schawis hot sich im 19. Joarhundot aus do Malgrei des Gerichtes Rodenegg gebildete, de 1928 unton Faschismus mit Naantz, Raas und Viums zur Gemeinde Natz-Schabs zommengeschlossen wortn isch.

De im spetgotischn Stil errichtete Kirche isch um 1281 errichtn wortn, isch obo eascht 1330 is easchte Mol urkundlich erwehnt wortn. Die Kirche isch 1454 errichtn wortn wiase heint isch, im 18. Jhdt. hobmsese barockisiert und 2003 oweitot. On do Decke sig man is Martyrium der hl. Margaretha und der hl. Katharina von Johann Mitterwurzer um 1787; in do Seitenkapelle is Marienleben. Sehenswert sein is viereggige Portal mit die drei Marmorkartuschen, is Rundbild in do Seitenkapelle und do ungewehnlich hoache und schmole Kirchnturm (72 m).

Peto Kemenato, der sogenonnte „Sternwirt“, wor a Sidtirolo Freiheitskämpfo on do Seite von Andreas Hofo, der mit die Tirolo um 1800 gegn die Bayon und Franzosn gekämpft hot. Hintobliebm isch heint no sein Geburtshaus, des befindet sich nebm do Dorfkirche und steat heint unto Denkmolschutz.

In Schawis gibs a poor Vereine, dorunto




#Article 174: Schlånders (126 words)


Schlånders (ital.: Silandro) isch a Gemeinde in Vinschgau in Siidtiroul. S´gleichnåmige Dorf isch aufgrund seiner Greas und dor zentralen Log und dos es greaste Dorf isch isches dor Hauptort im Vinschgau. Nebmbei gibs isch in Schlonders a es Gericht, es Grundbuachomt, es uanzigste Kino, und es uanzigste Spitol in Vinschgau. In Schlonders gibs a Fuasgängerzohne wo olls gschäftln sein und semm isch haint za tog es meiste Lebm in Dorf.

Teilweis werd Schlonders zan Untervinschgau ober a zan Mittlvinschgau drzuagezählt.

Schlånders isch bekonnt fir sein Kirchturm, der mit 92 Meter dor heachschte von gonz Tiroul isch. An ondre Sehenswiadigkeit isch die renovierte Schlåndersburg, de fir effentliche Zwecke (u. a. Bibliothek) umfunktioniert gwortn isch.

Di Schlanderser hoasn ihr Dorf Schlondersch, und hobm in Spruch: Schlondersch isch ondersch.




#Article 175: Vinschgau (531 words)


Dr Vinschgau oder Vintschgau isch a Toul im Westn vo Sidtiroul und wert vo dr Etsch durchflossn.

Es Etschtoul hoaßt lei zwischen Reschn und Naturns Vinschgau.
Es Vinschgau wead in Ouber- Mittl- und Untervinschgau untertoalt, und iber di Grenzn losst sich streitn, a ob es Vinschgau bis noch Naturns geat oder bis af dr Töll oi (politisch und geografisch gsechn). 
Schlånders isch der Hauptort vom Vintschgau semm, sell isch di greaste Gmoa, und sem isch a es Gericht, es Kronknhaus, es uanzigste Kino...

Di greastn Derfer nebm Schlondersch sein Mols und Naturns.

Im Vintschgau gibts a Haufn ounzuschaugn, z. B.:

und nu an haufn mear...

In Vinschgau und seine Seitntäler gibs 4 greasere Sean, di meistn wern drzua gnummen Stroum za mochn. Dr greaste sea isch dr Reschner stauseasea, wou a dr Bekonnte Grauner Kirchturm drinn steat, donn nit weit drunter isch dr Hoadersea dr uanzigste richtige natürliche Sea fa dia poor. In Martell gibs a an Stausea, wou ober vour a poor Joar a mol di schleiss gebrochn isch und an haufn Haiser... iberschwämmp hot. und dr leste greasere Sea in Vinschgau isch in Schnols drinn... dr Vrnoger Stausea, semm isches gleiche passiert wia in Graun, semm hobm si a a gonzes Dorf ogrissn um in Stausea za mochn, und in Winter wenn nit vui wosser drinn isch sigg men a no a bissl fa an Kirchturm...

Di Haubtspezialitet fa Vinschgau sein di gonzn Äpfl wou si mitn spruch: Vinschgau- natürlich guade Äpfel; werbm.
Ober di Epflbauern sein nit di uanzigstn, wenn a di reichern Bauern, es gib decht nu a poor Bergbauern in Vinschgau. Dia es lebm nit goraso uanfoch hobm weil dr Vinschger Sunnenberg uaner fa di tricknstn toaler Italiens isch. Vor a poor hundert Joar, wennmen in Tol no nit lebm hot kennt, weil semm groastoals ols Sumpf und Mous wor hot men holt vui afn Berg gwohnt und um za an Wossa zakemmen hobm sich di Bauern an haufn Wole fa irgendwo in di Berg hergegrobm und ba de zui gibs haint di schianstn Wolweg, meistns afn Vinschger Sunnenberg. Haint za tog tian si mittlerweile olle, bis af a poor toale in Obervinschgau (af dr molser Hoad.....) mit Beregner wassern.

A ondere Bsunderheit fan Vinschgau isch dr tippische Vinschgerwind. In Vinschgau geat olm dr Wind meistns owärts und sell war dr Vinschgerwind, aufwerts sog men Unterwind. In Oberlond sein wegnen Vinschgerwind a an haufn bam schräg gwochsn, und vor a poor Jahrlen hobm si af dr Hoad 2 Windradln aufgstellt. (De si iat ober wieder obauen welln, weils hoast dasses es Londschoftsbild zrsteart)

Es gip die Pezeichnung Vinschger - Dialekt. Er isch ober net in gonzn Tol einheitlich. Je weiter obm man in Vinschgau isch desto sterker wert dr Dialekt, speziell in di hintern Talelen.... tippisch sein die Wertr „sui“ ('sie, Mehrzohl; ihnen) unt „dia“ (diese); „onni“ (hinüber) glongg pis zun Passeiertol. oft heart man in Ausdruck „a Readl“ (eine kurze Weile); „Zóch“ unt „Pfótt“ sein Monn unt Frau. „Pfróslen“ fir die Hagebuttn isch aa no nerdlich van Reschnposs in Verwendung. In obern Vinschgau sogg man zun Toal „dert“ (dort) gleich wia in oberinntol, in untern Vinschgau sogg man „zem, wias a in Meran Prauch isch.




#Article 176: Walsch (344 words)


Unter Walsch, welsch odr wallisch vrschtian di Sidtirouler di Italienische Sproch. Es  Wort Walscher schteat fir an Italiener. Frier wor des gonz a normales Wort, ober mit der Zeit isches olleweil mehr zu an negativ brauchtn Ausdruck gwordn, wenns a viele net beas moanen, wenn sies gebrauchn. Ober in Geignsotz drzua gibs a italienische Werter, dia wos nit gonz schmeichelhoft fir Sidtirouler sein, zum Beispil crucchi, cetrioli (ibersetzt: Essiggurkn) oder crauti (ibersetzt: Sauerkraut).

Die Wortwurzl kimp van oidboarischn walachisch. Damit sein schon die Keltn va die oltn Germanen bezeichnet gwordn. Vielleicht hobm die Rema selber des Wort derfuntn, wenn sie die Keltn, dri in Sidn van heitign Frankreich besiedlt hobm, als Volcae bezeichnet hobm. Speter hot man damit di romanischn Nochbarn bezeichnt. 
Des Wort isch wohl oft a in Sinn va fremd veaschtontn gwordn. Es hot ober schon in olthoachteitscher Zeit (vor 1000 Joar und mehr) es Wort fremidi gebm. Genau gnummen isch walsch net fir olle Fremdn verwendet gwordn; die Schlawn zun Beischpiel hot man die Wendn ghoaßn.

Die gleiche Wortwurzl steckt aa in Nomen van britischn Wales und in Welsh (die Einwohner va Wales), in Nomen va der Walachei, in den va die Wallonen in Holland und weidas in a poor deitsche Ortsnamen, dia mit Walch- onfongen. In Schwedn weadn die Romanen als välsk bezeichnet. Af polnisch hoaßt Italien Włochy, die italienische Sproch język włoski. Die Wurzl isch wohrscheinlich aa in die Schreibnamen Walch unt Walser

Unter walsch strickn versteat man a gwisse Ort die Stricknodlen zu hebn, wenn man mit Woll strickt. Des isch der Gegnsătz zun deitschn Strickn. Walsch strickn isch net negativ zu versteahn.

Unter der Walschn Kronkatkat versteaht man in der oltn Viechmedizin a gferlichs Kopfkatarr va die Rinder. Isch aa net ăpwertent gmoant (vgl. Englische Krankheit fir Rachitis).

Hauptwërter: 
   der Walsche: der Italiener, der Italienischleahrer
   die Walsche: die Italienerin, die Italienischleahrerin
   die Walsch / es Walsch(e): Italien außerhålb va Südtirol

   walschelen: mit italienischn Akzent redn, italienische Eignårt håbm
Zsåmmensetzungen:
   stockwalsch: gonz italienisch
   krautwalsch: ladinisch
   walsche Fåhn: italienische Trikolore
   walsche Schual: faschistische italienische Zwaungsschual fir Sidtiroler (bis 1943)




#Article 177: Ahrntoul (108 words)


S Toul (deitsch: Ahrntal; wallisch: Valle Aurina) gett fa Bruneggng bis zin Kirchl in Heilig Geischt, und fa sebm nö a pou Kilometto weita inni. Do Boch, wos fan Toul außn in di Rienz rinnt, hoaßt in Dialekt meischtns Boch, in deitschn Ahr. A s Toul selbo hoaßn di Teldra meischtns s' Toul.

Atoal hobm a gitoalta Meinung dribo, öbbs zwoa Toale fan Toul gibb, Ahrntal (fa gazintoscht dinne bis zin Klopf außa) und Tauferer Tal (fa außon Klopfe bis Bruneggng).

Di Derfo in Toul, fa dinne außn, sann: Trinkschtoa, Heilig Geischt, Kason, Prettau, St.Piäto, SaJouggab, Stochas, Aang (St.Johonn), SaMoschtan, Luchta, Moritzn, Sond, Kemmatn, Mill, Üitnom, Goas, St.Jergng.




#Article 178: Gmoa (102 words)


A  Gmoa/Gmua, Pl.: Gmoana, (dt.: Gemeinde(n)), is a stootliche Instituzion, de wos fia a lokois Gebiet zuaständig is.

Se iwanimmd dobei autonome Afgom und richdd se on iwagoadnete Instituziona, wia de Provinz, Region und an Stoot. In Deitschland is's so, doss a Gmoa fia'n Bau und fia'n Untahoit vo effntliche Eihrichtunga (z. B. Schuin, Kindagärtn, Frei-/Hoinbäda usw.) vaontwoatli is. Nem da Ausweisung vo Baugebiet, Ausstejung vo Ausweise und Pässe, Vasoagung/Entsoagung is a Gmoa fia Soziois, wia zum Beispui Kindaspuiplätz und Oidnheime, zuaständig. Aa de Gweahleistung vom Feiaschutz ghead zum Afgomgebiet vo ana Gmoa.

In da Obapfoiz sogd ma ned Gmoa sondan Gmoi.




#Article 179: Pfinzda/Pfinsda (Nordboarisch) (257 words)


Da Pfinsda (Pfinstig) oda: Dunnaschda (Dunnaschdoch) is da viate (und middlare) Doch vu da Wocha im büagalichn Kalenda nauch da DIN 1355, daï wau in Mondoch (oda: Manda) aïs easchtn Doch vu da Wocha sigt. In da kristlichn und jüdischn Zählung, wau da Sunnda da easchte Doch vu da Woch is, issa da fünfte Dooch. D'Wocha mit'm easchtn Pfinsta im Joa is d'easchte Kalendawoch.

Da boarische Nama: Pfinsda (aa: Pfinstig, deitsch: Pfinztag) den wau ma aa haind no manchmaï head, kummt vum griachischn: pempte hemera und bedaidt: „fümfta Doch“. Mit deam Nama woit ma in Bezuch afn Donnagott vadränga. Des Lehnwoat is waschainlich iwas Gotische (*paíntē dags) und ofd iwas Langobardische ins Boarische kumma. Im gschlossna boarischn Schprauchraum heat ma dean Name haind nimma so oft, owa in de boarischn Schprauchinsln, daï wau gründt woan san, waï des da gängige Name woa, is des imma no die noamale Foam. Baischpü dafia san:

Andane Foama san und woan: Finsda oda Finsdoch. Die Variantn mit -doch wean regionaï aa aïs -dog ausgschprocha.

Da Dunnaschda (aa: Dunnaschdoch, deitsch: Donnerstag) haud sein Nama vum germanischn Donnagott Donar, Thor (ahd.: donrestac, Middlholländisch: donresdach, Oidfriesisch: Thunersdei, Noadfriesisch Türs dei, engl. Thursday, dänisch: Thorsdag). In da Antike haud dea Doch in Nama vum Gott bzw. Planetn Jupita ghabt (lat.: dies Iovis, davu aa franz.: jeudi, spanisch: jueves, italienisch: giovedì). Waï d'Geamanen d'Wocha mit 7 Doch vu de Babylonia iwanumma hom, is da Dunnaschda analog zum dies Iovis büidt woan.

Andane Foama san Doaschda, Dunnasda, Dunnasdoch, Dunnasdog. Regionaï untascheidt ma no zwischn Dunna- und Donna-.




#Article 180: Sell (135 words)


As middlhochboarische Wort selp/selb is im  Neihochboarischnn ohne l-Vokalisiarung
zu sell worn. Aus dem selb hot se spaada des hochdeitsche selbig(e)(r/s)
entwicklt, wobei sell ned aso speziell is und verschiedns hoaßn kon: das, jenes, dieses, selbst, selber (sell fir sejbst/sejm is oba sejtn worn) etc. Sell werd vor oim im Tirolerischn verwendt, oba aa in Oidbayern. Do kemmen aa dessell, dasell und desell fir. In manche Gegenden werd sell a hell ausgsprocha.

Zur selb-Wortgruppn gheart aa selben oda boarisch selm. Es kon de Bedeitung wia im Hochdeitschn hom, oba aa sejm, sejbst, domois oda doat. Fir domois oda doat hot ma aa dosejm gsogt. Im Boarischn ohne l-Vokalisierung sogt ma dazua d'selm, selmst, zelm, zem oda oanfach selm. In Middlboarischn is des l oft vokalisiad und ma sogt sejm/sejm
fir selm und sej/sej fir sell.




#Article 181: Soyen (148 words)


Soyen ist a Gmoa z Obabayern im Landkroas Rousnam, 9 km nöadlich vo Wossaburg am Inn. Dass friara hoaß heaganga is, komma heid no feststein, wenn ma de oidn Burgn Hohenburg und Königswart oschaud.

In da letzdn Eiszeit hod der Inngletscha a bucklade Landschaft mit mehrande Seen hintalossn. Im Altensee und im Soyensee konn ma bis heid no pfenningguad bodn.

Die easchtn urkundlichn Aufzeichnunga gengand afs Jahr 816 zruck. Soyen war Teil vom Herzogtum Bayern und hod zum Rentamt Minga und zum Landgerichtsbezirk Wasserburg ghead. Soyen is im Zuge vo de Verwaltungsreformen in Bayern 1818 a selbständige politische Gemeinde worn. 1882 ham se de Gemeinden Buchsee mit der Gemeinde Soyen zamdo. 1971 ham si dannad de Gemeinde Schlicht sowia a bor Teile vo de Gemeinden Allmannsau und Schleefeld freiwillig mit da Gemeinde Soyn zamgschlossn.

Vakeasmasseg iss guad iba d B  und d Bohlinie Rousnam – Muidorf z daglanga.




#Article 182: Soiz (186 words)


Soiz (dt.: Salz) ghead zu de Gwiaz und wead oft in olle meglichn Speisn heagnumma, domid's an bessan Gschmock griang.

Heagstejt wead's in Bayern zum Beispui indem's im Gebiag obbaut wead. De gonzn Ortsnama mid Hal- dean oft do draf hiweisn, doss duat amoi Soiz obbaut worn is - Hal hod af kejtisch nemli: Saline ghoaßn. Zum Beispui Reichahoi, Hallein, usw.

In ondane Lända ko's Soiz a gwunna wean, indem ma's Meeawossa in spezieje Beckn vadunstn losst und donn's Soiz des wo zruckbleibt zammsammet und sauba mocht.

Friaha woa's Soiz seah weatvoi, wei ma's a scho gean ghod hod fia de Moihzeidn, owa des ned iwaroi ghod hod. Es woa aa wichtig zum Eihsoizn, wei's no koane Gfriaschränk gem hod und ma's Essn ondas konseavian hod miassn. Weng seim groußn Weat hod ma's Soiz sogoa Weiß' Goid gnennt. Vui Städt in Bayern san so duach'n Soizhandl reich worn.

Heitz'dog hod ma eha des Problem, doss ma z'vui Soiz heanimmt, bzw. im industriej heagstejtn Essn z'vui Soiz drin is. Des Soiz hod nämli aa des Problem, doss ma dovo an houchn Bluaddruck griagt, wenn ma z'vui isst.




#Article 183: Physik (498 words)


Physik is de Wissnschoft vo da unbelebtn Natua.

Heitzdog duad se des freil vamischn, wei vui Bereiche vo da Physik si mid andane Wissnschoftn iwaschneidn.

Keanthema in da Physik san de via Grundkräft:

Bei da Physik undascheid ma foigande Bereiche: 

De oanzalne Bereiche san aufglistet in da ungefean Reihnfuige, wia ma se domit bscheftigt hod: 
Mechanik hod ma scho in da Antike kennt, oana vo de bekanntestn damoign Physika woa da Arichmedes, dea wos arkennt hod, dess a schwimmada Kearpa genausovui Wossa vardrengt, wia r a soiba wiegt. Späda hobn da Johannes Kepler und da Isaac Newton Gsetze endeckt, de wo de Bewegung vo de Planetn um de Sunn varklert hobn.

Donn san de Ofenge vo da Wärmelehre kemma. Wia ma se domit bscheftigt hod, hod ma beispuisweis gons wichtige Hauptsätze aufstöit, wia zum Beispui oan Energieerhaltungssatz. Außadem is ma do scho drauf kemma, wia ma varschiedane Kreisleife berechna ka, bei di Werme in mechanische Orwoat umgwandlt wiad (Carnot).

De Elektrizität und a 'n Magnetismus hod da Maxwell zu oam oanzign Bereich zsomgfosst, wia r a Formöin hod aufstöin kenna, de wo den gonzn Bereich oanhoatli varklert hobn (Maxwellsche Formeln).

A am Ofong voms 20. Joarhundad hobn ondare si mit da Struktur vo da Materie, oiso da Atomphysik und da Keanphysik, bscheftigt und san so auf de Quantenmechanik kemma.

Heitzudog dean se de Physika beispuisweis vui mit de Oagnschoft vo de Metalle und Hoibloada bescheftign, oda se untasuachn de kloanstn Boutoale vo da Materie.

De Physika söiwa owa, hobn si des Zui gsetzt, dass se oa sognannte Wöidformöi rousbringa woin, de wos oafoch ois erklert. Wead bloß no a bissl dauan, wöi de Mathematik dazua do scho gonz sche vartrackt is und mia a iwerhaupts gor ned wissen, wos wiaklich ois a Schmarrn is, wos mia olle so denken oder glernt hobn. Mia hobn ja scho oanigs in da Wöidgschicht doa um gonz oimelich unsare Föla grod zum biagn.

De Physik werd vo da Methodik her aufteilt in Experimantalphysik, theoretische Physik, mathematische Physik, angewandte Physik und Simulation.

Oben hammas scho am mo ogrissen, was ma alles os finden kann wenn ma sich mit da Physik auskennt. Mittlerweiel wiss ma olle scho so derart vui, das ma ogfanga hat, a bissl aufzuteoen, damit ned jeder ois Wissen muas, weil des dad scho überhaupts ned funktionieren.

d newtonsche Physik mitsamt da Elektrodynamik is da Bereich von da Physik, den ma kennt hat und wos oam so in da Schui glernt word´n is. Aus dem ganzn is dann de Relativitätstheorie gword´n.

D Quantenphysik ist zur Beschreibung von Phänomenen im ganz kloanan dem Mikrokosmos zuständig, da wo de Gesetze da klassischen Mechanik aufhörn, da gehts mit da Quantenmechanik weida. An haufa Zeug des funktioniert a bloss weil ma des daher gwusst hat, aber es gibt ollawei no a paar Gescheide, de san glei a so gscheid das des gar ned glauben können.

De relativistische Quantenphysik hod mid de Phänomene z doa, wo fiad Bschreiwung vo da Quantenphysik und da Relativitätstheorie notwendi san.




#Article 184: Landkroas (194 words)


A Landkroas (obkiazt: Lk, Lkr., Lkrs., Landkrs.) oda aa Kroas (in Nordrhein-Westfalen und Schleswig-Holstein), is nochn deitschn Kommuneirecht a Gmoaverband und a Gebietskeapaschaft gleichzeite. Ea vawoit sei Gebiet noch de Grundsätz vo da Sejbstvawoitung vo de Gmoana.

A jeder Landkroas bestähd aus mehrane Gmoana.
As gibt Landkroas de ham blos 6 Gmoana, es gibt owa aa Landkroas, de ham glei 235 Gmoana.

Vawoidt wead da Landkroas vo seine Organ:

Damits z Gejd kemman woins heit z dog a Kroasumlog vo olle de wo dem Kroas zuaghean.

Alle 295 Landkroas ham sich in 13 Landesvabänd und auf da Bundesebene im Deutschen Landkroasdog (DLT) zammado.

As Wort Kroas hod ma gnumma um damit a politische Einrichtung mit Verwoitungsafgaben bissl kiaza zum sprecha. Soweit ma woas warn de Tschechn de easchtn, do gibts a Wort kraj (=Land) und des kimmt soch ausm Middloita.

Im 19. Joarhundat und bis zum Easchtn Wödkriag hods in ganz Deitschland ungefäah 1000 Landkroas gebm; de Gräß wor a so ausgrechnet, dass da Landrat zur weidastn Gmoa vo seim Kroas, am gleichn Dog mit seim Fiahrweak und seine Ross dafaohrn ko.

A kroasfreie Stod gheat zu koan Landkroas, sondan buidt an oagna Stodkroas.




#Article 185: Rousnam (2907 words)


D' Stod Rousnam oda aa Rousnham, Rosnheim bzw. Roasnham (Hochdeitsch: Rosenheim) is a kroasfreie Stod und z'gleich Kroasstod vom Landkroas Rousnam (Obabayern). Ois oans vo 23 boarische Obazentren wead Rousnam ois wiatschoftlicha und kuituareja Mittlpunkt vom sidostboarischn Raum oogseng. Rousnam hot zirka 62.000 Eihwohna (2015) und is noch Minga und Inglstod de drittgreste Stod in Obabayern. Rousnam, d. h. da Bereich um des heitige Langapfunzn und Leonhardspfunzn, war scho in da Remazeit da wichtigste Innübergang zwischn de remischn Provinzn Noricum und Rätien und war zwischn Aying (Isinisca) und Seebruck (Bedaium) an da remischn Militärstraß Via Julia vo Augschburg noch Soizburg gleng, wia de remische Straßenkartn Tabula Peutingeriana ausm 4. Jahrhundat zoagt. Da lateinische Nam war Pons Aeni, des hoaßt nix andas wia Innbruckn.

De Stod is a wichtiga Vakeasknotenpunkt zwischn Minga (uma 60 km nordwestli), Soizburg (uma 80 km östli) und Innsbruck (uma 110 km sidwestli) und aa am Brennerpass noch Italien (uma 130 km).
Duach Rousnam führn de Eisnbohstreckn Minga–Soizburg und Minga–Verona/Italien und aa de östareichische Eisnboh-Transitstreck Soizburg–Innsbruck. In da Nachan vo da Stod liegt as Autobohdreieck Inntal, wo d Inntal-Autoboh vo da Autoboh Minga–Soizburg abzweigt (schaug aa Vakeah).
Rousnam hot wenga seina Lage an houchn Freizeitwert; in da Umgebung vo ebba 25 km gibts an Keamsää, an Simsää und a bor weitere Badesäan und aa de Beag vom neadlichn Oipnrond Wendlstoa, Houchries und Kampenwand, de zum Schifahren, Wandern, Mountainbiken und Gleitschirm-/Drachafliang eiladn.

De Landschaft unmittelbar um Rousnam is in ihrer iatzigen Form in da letztn Eiszeit duach des Vorrucka vom Inntoigletscha und spada duach den Rosnheimer See prägt worn. Da See hot se no vor etwa 10.000 Joa iwa s gounze Inntoi bis in de Gengad vo Wassaburg, guat 25 km neadli vo Rousnam, dastreckt.
No heit is an vui Stejn rings um de Joa zu erkennen, wia da friarane flache Säägrund auf oan Schlog in de relativ gache Uferbeschung iwagäht.

Ortsteile san:

De Stod is in da gemäßigtn Klimazone. De duachschnittliche Joaestemparatur in Rousnam is 8,3 °C. De ollerwärman Monat san da Juli und da August mit duachschnittli 17,9 beziehungsweise 17,1 °C und de kejdestn da Dezemba und da Jenna mit -0,5 beziehungsweise -1,4 °C im Mittel. Da Joaresniedaschlog liegt mit 1091,2 mm deutlich iwam gsamtdeitschn Duachschnitt vo 700 mm.

De Entwicklung war schon oiwai bestimmt vo da ginstign Lage an de wichtigen Vakeasachsen in Nord-Sid-Richtung (zwischn Passau/Rengschburg und am Brenner/Norditalien) bzw. Ost-West-Richtung (zwischn Augschburg/Minga und Soizburg).

Scho in da Remazeit war Pons Aeni (lat. fia „Bruckn iwan Inn“, a Siedlungsbereich um as heitige Langapfunzn und Leonhardspfunzn neadli vo Rousnam, Flusskilometa 180,8) da wichtigste Innübergang zwischn de remischen Provinzn Noricum und Rätien. Pons Aeni war zwischn Aying (Isinisca) und Seebruck (Bedaium) an da remischen Militärstrass Via Julia vo Augschburg noch Soizburg, wia de remische Strassnkarte Tabula Peutingeriana ausm 4. Joahundert zoagt.

Da Ursprung vom Stodnama is net eindeitig gsichat. Im Joa 1234 wead easchtmois de Burg Roosnheim am östlichen Innufa erwähnt, afm heitign Schlossberg, obahalb vo da neia Innbruck. Möglicherweise geht da Nam Rosnheim auf des Rosenwappn vo de Wassaburger Hallgrafen, de Erbauer vo da Burg, zruck. A andre Theorie sagt, dass da Nam ursprünglich Rossenheim gwen is, abgleitet vo de Rooß, de im Mittloita dazua hergnuma worn san, dass ma Transportschiff flussaufwärts zong hod, und fia des in Rosnheim grousse Stallungen gem hot. No heit vawendte Straßnnama wia Am Esbaum (da Baum, an dem de Rooß äsn) oda Am Roßacka san a möglicher Hinweis drauf. A andane Theorie sagt, daß aar a Wortvarwandtschaft bestenga kunnt zu Roas, Roze oda Ried, was friara Sumpf- und Torfgebiet bezeichnet hot, de um Rosnheim herum heit no oozumtreffa san – klar ersichtlich aa duach den Nama vo da Rosnheimer Nochbarstod Kolbermoor. A Beispui fia oane vo de oidn Bezeichnunga is Riadering in da Nachan vo da Stod. Möglicherweis is da Name Rosnheim abar aa vom Leitnam Roso/Hrodo abgleitet.
De wortwörtlich scheenste Theorie is, dass ma friaras zu schene Deandln a 'Roasn' gsogd hot. Schon de Innschiffer soin gwisst ham, dass s in dera Stod bsunders vui Schönheitn zum Bewundern gabat. De vo de Schiffer gern oogsteierte Stod kriagat so de Bezeichnung „Hoamat vo de Roasn“ - oiso Roasnheim.
Weniger gern wead de Theorie anerkannt, dass Roasn evtl. aa bezahlbare Schönheitn gwen sei kunntn.

In ebba zua Zeit vo da Easchtawähnung vo da Buag im Joa 1234 is Rousnam im 13. Joahundat am westlichn Ufer ois Ansiedlung vo Schifffsleid entstandn. Wei des Gelände an da Innbruckn iwa lange Zeit wengam sumpfign Boon bei da Mangfallmindung net bebaut wern hat kinna, is de Siedlung a baar hundat Meta davo entfernt; drum is as Stodzentrum vo Rousnam net wia woandas direkt am Wossa.

Da Ort hot schnej an Bedeitung gwuna ois Umschlagplatz fia olle Oatn vo Giata, de auf dem Inn transportiert worn san (Viecha, Troad, Seide, Waffn, Soiz) und hot 1328 as Marktrecht griagt. De Rousnhama Schifffsmoasta sand in dera Epochn duach den regen Warentransport, der si zwischn Hall in Tirol an Inn und d Donau owe bis noch Wean und Budapest dastreckt, zimle reich worn. Bis in etwa 1600 hot si de Siedlung zu oam vo de gresstn und bedeitendstn Märkte vo Bayern entwickelt, aa wenn Rousnam as Stodrecht eascht 1864 vom boarischn Kine Ludwig II. griagd hot.
Da wiatschoftliche Niedergang kimmt im Lauf vom 17. Joahundat im Zug vom Ruckgang vo da Innschifffahrt und de Folgn vom Dreißgjaarign Kriag. Dazua kemman a Pestepidemie (1634) und a Marktbrand (1641).

Im 19. Joahundat konn se Rousnam zu aram wirtschafdlichn Zentrum im sidostboarischn Raum entwickeln: 1810 wead da Ort noch Reichahoi und Traunstoa zum Standort vo da drittn boarischn Saline. A friare Art vo da Pipeline aus Hoiz bringt Sole vo de Soizbergwerk im Raum Reichahoi bis zua Rousnama Saline. Duach des Sieden vom Soiz wead de Innstod zu aram Zentrum vo da boarischn Soizproduktion, bis de Saline 1958 gschlossn wead.
An weitern Aufschwung bringt da friare Anschluss an d Eisnboh. 1858 wead da Rousnama Bohhof eigweiht, der si aba boid ois z kloa und fia de weitere Stodentwicklung hinderlich erweisn soi; scho 1876 ziagt er an sein iatzigen Platz um. De oide Bohlinie is zua schnurgeraden Duachgangsstrass (heit Rathaus- und Prinzregentenstrass, wichtigste Rousnama Vakeahsachsn, vom Nordwestn zum Sidostn vo da Stod) worn, da Lokschuppen vom easchtn Bohhof dient heit ois Ausstejungszentrum, da oide Bohhof direkt visavi is seit 1878 as Rathaus - und dient in da ZDF-Vorabendserie „De Rosnheim-Cops“ ois Kulisse vom Polizeipräsidium.
De wiatschoftliche Blüte vom Schluss vom 19. und am Afang vom 20. Joahundat macht an Grinderzeit- und Jugendstil (und sei regionale Ausprägung, an Heimatstil) zum wichtigsten Baustil, der heit no as Stodbuidl bestimmt. So is im Behördenviertel um as heitige Rathaus aa de evangelische Erlöserkirch im neogotischn Klinkerstui fia d Evangelisch-lutherische Pfarrei baut worn, und dea Stui is in Rousnam sejddn.
Zum Anfang vom 20. Joahundat warn in Rousnam no nein Brauareien, de heit im Nama vo Gaststätten dahoitn san (Duschl-, Hof-, Mail-, Pernloher-, Stern-, Weißbräu). Bis heit überlebt ham nur da AuerBräu und da Flötzinger Bräu, de u. a. as Märzenbier fias Rosnheimer Herbstfest liefern, und aar as Bierbichler-Weißbräu.

Im Joa 1978 is des Stodgebiet im Zug vo de Gmoareform um wesentliche Teile vo da Gmoan Aising, Pang und Westerndorf St. Peter erweitert worn. Habbing ghead scho seit 1967 zua Stod.

As Bevöikerungswachstum betragt in de letztn 10 Joa uma 3 Prozent.

Da Stodrat mit insgesamt 44 Sitzn setzt si wia foigt zsamm:

Stand: 2. April 2014, 08:58:03 Uhr.

Des Woppn vo da Stod Rosnheim zoagt a weiße Rosn auf rotem Untergrund. Des ko auf des ehemalige Woppn vo Wassaburg am Inn zruckgeführt wern, wei Wassaburg Rosnheim bis 1247 regiert hod. Des ejdeste bekannte Siegel vo da Stod Rosnheim stammt ausm Joa 1374 und zoagt bereits de Rosn, de bis heit net verändert worn is. Oanzige Ausnahm is a Bild vom Apian, was um as Joa 1568 entstandn is und a Bordüre um de Rosn zoagt.
Zudem gibts jetz scho länga a Logo vo da Stod Rosnheim. Darauf is wiedarum de Rosn, de aa aufm Woppn is, zum findn.

 

 (P5). Alle zwoa Joa (gerade Zahl) findt dort de überregionale Handels- und Warenschau SOM (Südostmesse) statt. Jeweils am letzten Samstag im August start' auf da Loretowiese de sognannte „Fimfte Joareszeit“, des Rosnheimer Herbstfest.

De Stod Rosnheim is Ausrichter vo da Landesgartenschau 2010. In Vorbereitung vo dera Veranstaltung wern groaße Umbaumaßnahmen in Innenstod und an Mangfall und Inn as Stodbuidl nei prägn und auf d Landesgartenschau 2010 ausrichten. So wead da Bahnhof seit Mai 2008 aufwendig barrierefrei umbaut.

Rosnheim hot a lange Eishockeytradition. De Anfänge vom Eishockey-Sport reichn zruck bis ins Joa 1928. Somit ghert Rosnheim zsamma mit Füssen, Garmisch-Partnkira und Bad Dejz zu de ejdestn Eishockey-Standort in Bayern. Da Sportbund DJK Rosnheim (SBR) is 1982, 1985 und 1989 deitscha Moasta worn und erreicht 1988, 1990 und 1992 des Finale um de deitsche Moastaschaft. 1993 foigt da freiwillige Abstieg in de zwoate Bundesliga. Mit a aus dem eigna nochwuchs buidten Mannschaft glingt da sofortige Wiederaufstieg in de easchte Bundesliga. 1994 is de easchte Bundesliga in de DEL umgewandelt worn, zu de Grindungsmitgliedan zejt da SBR. De Eishockeyabteilung is vom Stammverein Sportbund DJK Rosnheim abgespaltn und in de Starbulls Rosnheim GmbH umgwandelt worn. Noch mehra Joar in da DEL is de Lizenz noch Iserlohn verkafft worn. Da Verein muaß ois Starbulls Rosnheim e. V. in da untastn bayerischen Liga wieda vo vorn oofanga, schafft aba in da Saison 2003/2004 den Aufstieg in de Oberliga (dritthechste Liga).
Groaßa Wert wead bei den Starbulls Rosnheim auf de Eishockey-Nachwuchsarbeit gelegt. Aushängeschuidl is dabei de DNL-Mannschaft, de in da Saison 2005/2006 de Deitsche Vizemoastachaft erringt.
Da greßte vo insgesamt acht Fuaßboivaeine is da TSV 1860 Rosnheim. De easchte Mannschaft hot scho mehrmois in da Bayernliga gspuit und ghert momentan (2007) da Landesliga Süd oo. Mit insgesamt 11 Mannschaftn wead beim TSV 1860 Rosnheim a sehr intensive Jugendarbeit betrieben. In da Saison 2006/2007 schafft aa da Sportbund Rosnheim den Aufstieg in de Landesliga Süd. 
De Mitglieda vom Kajak-Klub Rosnheim (KKR) erzieln internationale Erfolge. Sogar Welt- und Europamoasta (zum Beispui Claudia Brokof) gengan aus den Reihn vom Vaein hervor und aa aktuell ghern Athleten vom KKR zua internationaln Spitze.
Da deitschn und teilweis internationalen Spitze ghern aa Sportlerinnen und Sportler in de Disziplinen Badminton (PTSV Rosnheim), Boxen (ASV Happing), Leichtathletik (TSV 1860 Rosnheim), Faustball (MTV Rosnheim), Rock'n'-Roll-Tanzsport (Rock'n'-Roll-Club Rosnheim) und aa Schi-/Snowboardfohrer und Kampfsportler mehrar Vaeine oo.
De vier mitgliedstärksten Breitensportvereine vo Rosnheim san de Sektion Rosnheim vom Deitschen Alpenverein, SB/DJK Rosnheim, da Schiclub Aising-Pang und aa da TSV 1860 Rosnheim.
De greßten Sportstätten vo Rosnheim san des städtische Eisstadion (Kathrein-Stadion), des fia 6300 Zuaschauer Platz bietet, de Gabor-Halle (1200 Plätze) und no des Jahnstadion vom TSV 1860 Rosnheim und da Campus des SB/DJK Rosnheim.

Rosnheim is ois Zentrum vo am Ballungsraum vo in ebba 150.000 Eihwohna de wichtigste Einkaufsstod im gesamten südostoberbayerischen Raum. Sie bietet a umfassendes Angebot in de Bereichn Bekleidung, Einrichtung (drei groouße Möbelhäuser), Unterhoitungselektronik, Schmuck, Dienstleistungen und Gastronomie.
Da überwiegend vo mittelständischer Wirtschafd geprägten Stod is' glunga, vor oim im traditionelln Rosnheimer Bereich Hoiz a eigenes Profil zu entwickeln. Rosnheim is da Sitz vo mehra, teilweis international agierende hoizverarbeitenda Unternehma. De Bandbreite reicht vo da Herstellung vo Parkettbödn bis zua Fenstertechnik. Den Betrieben da Hoizbranche steht dabei des Wissen mehrar Ausbildungsstätten vor Ort zua Verfügung ('schaug unta „Schui und Buidung“). De Stod Rosnheim fördert de Hoiztechnik duach den Ausbau vom Holz-, Informations- und Technologiezentrums (HIT).
No a wirtschaftlicher Schwerpunkt liegt in da Informations- und Kommunikationstechnik. Rosnheimer Unternehma san aa international vor oim in de Bereichn Antennen-, Funk- und Telekommunikationstechnik, Softwareentwicklung, IT-Dienstleistungen und Consulting tätig.
Weltweit bekannte Unternehmen aus Rosnheim san Gabor shoes, de Hamberger Industriewerke GmbH (Parkettmarke HARO), Kathrein (Antennen, Elektronik), Schattdecor (Dekordruck) oda Klepper (Faltboote).

Zum 30.6.2005 hot de Stod Rosnheim 27.600 sozialvasicherungspflichtige Beschäftigte.

Innerhob des grenzüberschreitendn Raumes Rosnheim–Kufstein–Soizburg gibts enge Beziehungen. Viele Arbater, aba aa Schuikinda und Studenen pendeln zwischn Östareich und Bayern, und a baar Unternehma ham Standorte in de drei Zentren.

De rechte Statistik zeigt, daß de Arbatslosnquote des Arbatsamtbezirk Rosnheim in de Joar 2002–2006 permanent unta dem Bundes- und dem Landesduachschnitt lag. Des is unta andam drauf zruckzufian, daß Rosnheim in da „Super-Region-Alpin-Arc“ liegt. De Eiropäische Kommission beurteilt den Raum, da des gesamte deitsche, östareichische und italienische Oipngebiet umfasst, ois wirtschafdlich stärkste Super-Region da EU.

(Stand: Oktober 2007)

Ans überregionale Strassnnetz is Rosnheim iwa de Autobahnan A8 Minga–Soizburg und A93 Rosnheim–Kufstein und aa d B 15 oobundn. De B 15 is im Summa 2005 zwischn da Autobahn und da „Panorama-Greizung“ auf vier Spuren ausbaut worn. Langfristig is a autobahnähnlicher Neibau vo da B 15, de B 15neu, zwischn Rengschburg, Landshut und Rosnheim plant.
Seit etla Joar wead aa üba a Reihe vo Umgehungsstrassn nochdacht, damid d Innenstod vom Vakea entlast wead. Noch langer Planung is 2005 mitn Bau vo da südlichen Umgehung Panorama-Schwoag oogfanga worn. Des Vorhabn war umstrittn, wei de Straß de Koitnauen, a Landschaftsschutzgebiet, duachquert. A Voiksentscheid im Joa 2003 is aba zugunstn vo da Strass ausganga. Sie is im Mai 2007 fertiggstellt worn. Weitere Projekte san d Westtangente Rosnheim, fia de 2006 da Planfeststellungsbeschluss dafoigt is, und de dritte Innbruck, de an Inn beim Ortsteil Langapfunzn überquern soll.

Mit am Volumen vo täglich rund 20.000 Fahrgäst is da Bahnhof Rosnheim da siebtgreßte Bahnhof in Bayern.
Rosnheim is a Eisenbahnknotenpunkt und wead vo den Bahnstreckn Minga–Kufstoa (Kursbuachstreck 950), Minga–Soizburg (Kursbuachstreck 951), Rosnheim–Muidorf (Kursbuachstreck 944) und Rosnheim–Hoizkircha (Mangfotoibahn, Kursbuachstreck 958) berührt.
De Östareichischen Bundesbahna fahrn auf da Verbindung Soizburg–Landl/Rosnheim (– Kufstoa) im Zweistundntakt ohne Halt mit Fernzig vo Wean und Soizburg noch Innschbruck und Vorarlberg iwa de Rosnheimer Kurvn.
In Vorbereitung auf de Landesgartenschau 2010 wead seit Mai 2008 da Bahnhof aufwendig barrierefrei ausbaut und mit aram Tunell a elegante Verbindung zwischn am Stodzentrum und den südlichen Stodgebiet hergstellt. Dabei wead de ganz Zeit allierter Luftaufnahmn ausgwert und Munitionsreste gsuacht, damit des Tunell zwischn am Hammerboch (der wo untam Bahnhof durchfliasst) und am Empfangsgebäude baut wern ko. Des ziagt aa Veränderungn vo da Oberleitungsgeometrie noch se.

Da Regionalverkehr Oberbayern biett Anbindunga vo de Gmoana vom Landkroas mit der Stod Rousnham und den benachbarten Landkreise.
Da Stodbusvakea wead vo aram privaten Busunternehma eigenwirtschaftlich, d. h. ohne kommunale Beteiligung und fost ganz ohne Zuaschüss vo da öffentlichn Hand, bedrim. Des Unternehma betreibt 12 Stodbuslinien und aa 4 Nochtvakeaslinien, de montags und dienstags vo fimfe in da fria bis neine aufd nocht vakean, mittwochs und donnasdogss vo 5e in da fria bis 11e aufd nocht, freitags vo 5 bis 2 Uhr und samstags vo 8 bis 2 Uhr. De kleanan Stodteie am Stodrand (Westerndorf am Wasen, Unterfürstätt, Langapfunzn, Happing, Kastenau) san im Stundntakt oobundn, de Haupt-Wohngebiet und -eirichtunga (Pang, Oasing, Oasingerwies, Aicherpark, Fachhochschui, Traberhof) im 15-Minutn-Takt. De Linien 8 und 9 bindn de Nochbarstod Kolbermoor im 30-Minutn-Takt oo. Da Nochtvakea fahrt in vier Ringlinien fast alle Stodteie oo, ausgenommen Egarten, Unterfürstätt und Oberwöhr. De zentrale Bushaltestelle Stodmitte dient ois Vaknüpfungspunkt mit Info-Center im Ticketzentrum. Üba 4 Mio. Fahrgäste nutzen an Rosnheimer Stodbusvakea im Joa 2006. An Sunn- und Feiertag findt koa Stodbusvakea statt, im Gengsatz zu ähnlich grouße Städt wia beispuisweis Landshuad.

Seit 1989 gibts in Rosnheim des Lokalradio Charivari und seit 2001 den Jugendsender Radio Galaxy. De Sendefrequenzen san 92,3 MHz und 96,7 MHz fia Radio Charivari, 106,6 MHz fia Radio Galaxy.
Bereits 1987 geht des Regionalfernsehen Rosenheim (RFR) im Kabelnetz an den Start. Anfang 2004 is des Sendegebiet um de Landkroas Mühldorf, Oidäding, Traunstein und Berchtesgadener Land erweitert und des RFR in RFO (Regionalfernsehen Oberbayern) umbenannt; es erreicht inzwischn in etwa a halbe Million potenzieller Zuaschaua. De Verbreitung dafoigt iwa diverse Kabelnetze in Sidostbayern, iwa DVB-T, iwa Antenne und aa digital iwa Satellit (DVB-S) auf Astra 19,2° Ost.
Des  Oberbayerische Voiksblatt (OVB) is de Regionalzeidung in Stod und Landkroas Rosnheim und im Landkroas Mühldorf und aa im westlichn Teil vom Landkroas Traunstein. Sie erreicht mit de Regionalausgabn a Druckauflage vo knapp 80.000 Exemplarn und rund 220.000 Leser in da Region.
Seit Beginn 2007 erscheint de pressewoche nei auf dem Rosnheimer Zeidungsmarkt. Des kostenpflichtige Wochenblattl wead in Rosnheim verlegt.
Außadem deckn den Landkroas Rosnheim foigende Anzeigenblätter ob:
Des kostnlose Anzeignblattl Rosnheimer Nochrichten wead herausgem vo da INNdependent Media GmbH, a Tochter da östareichischn Verlagsgruppe Soizburga Nochrichtn. Des Blatt erreicht in etwa 175.000 Haushalte in de Landkroas Rosnheim, Traunstein und Berchtsgoan und is somit de auflagnstärkste Wochnzeidung zwischn Minga und Soizburg. De Rosnheimer Nochrichtn erscheinan seit dem 9.8.2007 im kompakten Halbberliner Format.
Seit 1986 erscheint in Rosnheim, Cheamgau, Mangfalltal und aa Wassaburg de Wochenzeitung blick, und wead vo da Blickpunkt Verlags-GmbH  Co. KG herausgem. Des kostnlose Anzeignblattl erscheint im halbrheinischen Format und berichtet iwa lokale Veranstaltungen und Nochrichtn. De Auflage belafft si derzeit auf in etwa 82.000 Exemplare.
Des echo erscheint ebenso oi Woch und wead vo da Pons Aeni Verlag GmbH in Rosnheim herausgem. Des kostnlose Anzeignblattl erreicht im Landkroas Rosnheim in etwa 78.000 Haushalt. .
blick und echo san Mitglied in da Anzeignblattgruppn Sidbayern.

In Rosnheim bestengan 15 Schuin mit 8500 Schuikinda unta da Trägaschaft da Stod Rosnheim. Darunter san zehn Grund- und Hauptschuin, a Sonderpädagogisches Förderzentrum, zwoa Realschuin und drei Gymnasien.
Zudem gibts a private Wirtschafdsschui, a Fachoberschui und aa a damit vabundne Berufsoberschui, zwoa Berufsschuin, fimf Berufsfachschuin fia vaschiedne Ausbuidungsberufe und de Hoachschui Rosnheim.
Duach den Fachbereich Hoiztechnik da Fachhochschui mit seim Lehrinstitut da Hoizwirtschaft und Kunststofftechnik und aa de Staatliche Fachschui fia Hoiztechnik, de in Rosnheim Hoizingenieure, -wirte und -techniker ausbildn, knüpft Rosnheim an sei joahundertelange Tradition ois Zentrum vom obaboarischn Hoizhandl, da Hoizgewinnung und -bearbeitung oo.

Rosnheim hot derzeit zwoa Ehrnbiarga:




#Article 186: Biazejt (725 words)


A Bierzejt is wos, wo ma si neihocka ko und nachad a Bier vo da Bedienung griagt und wennst mechst, nachad glei a so vui, das di, auf oan Schlog vo da Bank obadraht. Bierzejt oder wia de Preissn sogn Festzelt ist scho fast a bayerische Tradition, de auf koam Voiksfest fejn deaf.. Auf jedem Dorffest und in jedem Gau, hods bei ner Zammakunft vo de Dörfer oiwei scho a Bierzejt ghobt, wos drin gsessen san, oid und jung und auf'd Nacht, sans dann mitanand drin glegn, oid und jung.

A Bierzejt baut ma meistens aus vui Hoiz und an haufa Planen. Des Hoiz nagelst a so zam, das ausschaugt wia a Haus und wennst des gshafft host, nachad schmeisst einfach des ganze Stoffzeug nauf und nogelst des a irgendwo fest, so das ned eini regnt. Oiso a so, hod ma des amoi friahras gmacht.

Heut z Dog, da baut ma des aus Aluminium und Blastig, do wead des bloss a so zammagsteckt und onigwuzelt und am End wead a Blastikfolie drüberzogn, de Tisch und Bänk einigsteid und scho host dei Bierzejt. Da gibts nachad sogar a eigens Klo, fia d Madln und de Burschn jeweils oans. Des miasst euch a moi Vorstellen, ja wissts Ihr ned wia vui Leit do neigengan? Da hoits euch fest, so a Bierzejt des ko fei schon ganz schene Ausmasse annehmen.

Ma find meist de Bierzejt a so gross da ma do guat und gern 2000 Leid neibringt. Auf'm Oktoberfest, oiso da Wiesn, da hods Zejta wo ma glei 5 mal so viu nei bringt. Do konns da nachad scho bassiern, das dei Mass drinka mechst und um die rum hockan a poor Zehndausend, de des a moanen, wo ma wieda beim Klo war´n.  Jetz kost da denga wias da in a so am Bierzejt vor a so am Klo zuagäht. Ma is a da Meinung, das da Albert Einstein a scho amoi in am Bierzejt gwesen sei muas. Denn irgendwann hod der Einstein amoi wos gsogt, wo a über'd Zeid gsprocha hod:

Oiso wia da Nama a scho sogt, gibts da drin a Bier. Aber ned nua a Bier kost da do einischüttn. Meist gibts a wos anständigs z essn, das di ned glei vom Stuhi obadraht. A Schweinerns kos'd meist ham, vom Ochs gibts a wos, Riesn Brezn, Radi und an Obatzn kos'd ham, wias'd wuist.

S rennen a meistens ganz fesche Deandl umanand, de da dann a Zigarrn bringan oder wenn da moi da Tschick ausganga is, de ham a weichane. Fürn gleansten gibts so ganz grosse Luftballons, de ausschaugn, ois wia wenns gor koane warn. A Musi gibts a ollawei, wei a so a Maß Bier de suft se na glei leichter, wenns'd a Quetschn dazua hearst. D Musi de spuid meistens ganz vorn oda in da Mittn da stengans dann auf a so am Podest obm, griang auch a Bier und singan da de Ohrn voi. Kurzum da drin wead einfach gfeiert, glacht, gessn, untern Disch neibrunzt und wenns da dann glangt, dann wead ganga oda besser hoam gwackelt.

Ganz sicha kennst da wem, oiso sowohl drin ois a draussn. Oiso wos i domid sogn mecht is, das wennst drin sitzt, s scho bassiern ko, das da Nachbar a do is und se a Maß bsteid hod. Und der, der wo des ganze aufbaut hod, den kennst bstimmt a. Vieleicht jetz ned so ganz persönlich, aber des Bier vo dene des kennst bstimmt oda host'as scho moi drunga.

Wia ma ja scho gseng ham, is des Oktoberfest oda Wiesn oans da gressten Feste überhaupts, wos  a am meisten Beirzejt hot. Vierzehn Stück hods da glei und no a boar kloanare. Die gressten Zejt hama euch photgrafiert so dass a moi seghts wia die olla ausschaugn.

Mei pfenningguad schaugts aus, weil des macht olle a so vui Spass und a jeda der do neigeht, der hot a so a riesen Gaudi, das a so a Bierzejt scho beinah fast überoi umananda steht. Bei die Chinesn stengans jetz a scho umanand und a bei de Italiener gibts mittlerweiln a scho d Bierzejta. 'D Amerikaner ham si denkt, „well well“ und scho hams a a boa aufgesteid. Oiso wer Bierzejta baut oder aufsteid, der moan i hod gnua zum doa, d nächsten Joar. Und wei 'd Leit owei mehra saufan, weads a s so bleim wieas ausschaugt.




#Article 187: Deitsche Sproch (1009 words)


Unta da Deitschn Sproch vasteat ma eingle d ganzn Varietetn von Houchdeitschn u Nidadeitschn, de wo se ned ois oangane Sprochn dezidiad emanzipiad u getrennt hom. Zwengs dem is de Deitsche Sproch a ganza Sprochzweig, da wou i da Regl de emanzipiadn Varietetn, wia Luxnburgisch u Jiddisch, (politsch) exkludiat. Deitsche Sproch  in engan Sinn warad da houchdeitsche Sprochzweig mid Asnom vo de emanzipiatn Varietetn, wofia aa de Anerkennung von Nidadeitschn ois Regionojsproch spricht. Za Glidarung von Nidadeitschn gits vaschidnane Theorien, waj vamuatle gwengane Sprochkontinua d Sach vakomplizian. Vo deastweng san Nidasechsisch u Anglo-Frisisch i Noadseegermonisch eigrupiad woan, weand friana Nidasechsisch u Nidafrenkisch z Nidadeitsch zamgfasst woan han, es git hoit Gmoasomkeitn zen Anglo-Frisischn u zen Nidafrenkischn. 

De deitsche Sproch gheat zan westlichn Zweig vo de germanischn Sprochn und is de fast alloanige Sproch in Deitschland, Östareich und Liachtnstoa. Aa a groußa Teil vo da Schweiz und Sidtiroul is deitschsprochig, i den Sii, dass deitsch a Sammlbegriff vo Sprochn is, de wo afs Oidhouchdeitsch zruck gengan... de Dochsproch, de wo quasi de Schriftsproch un somid gweanle de Amtssproch is, geht af s Neihouchdeitsch zruck.

Deitsch in der iatzigen Form, es Neihouchdeitsch, des red ma schon seid dem 15. Joahundat, oiso scho recht loung. Des hot ma friaras a so gsogt und wor s sogenannte Pluralform diutschiu lant, d. h „deitsch´s Land“ bzw. „Land vo de Deitsch´n”. Gmoant hot ma domid, den Plotz, wo ma hoit Deitsch gred hot.

Des Wort Deitsch gibts scho ebba länger wia ma moant. Gfundn hot mas in da lateinischen Form theodisce. Des hot des easchte moi oana im Joa 786 n.Chr. in am Sidnodnbericht vom päpstlichn Nuntius Gregor vo Ostia gfundn.

A bissl deitlicher wead´s zwoa Joa späder ois Anklage gengan boarischen Herzog Tassilo III wenga Fahnenflucht erhom worn is: ... quod theodisca lingua harisliz dicitur.... De „theodisca lingua“ wor seit'm Karl dem Groußn des amtliche Wort fia de oidfränkische Sproch.

Dems lateinischen theodiscus (i ghear dazua zu dene oda dem Voik ghörig) liegt des westfränkische theudisk zugrund, aba wead aa mit´m gotischen „thiuda“, althochdeitsch „diot“ (Voik), in Vabindung brocht.

Eascht im Joa 1090 (im Annoliad ausm Kloaster Siegburg) wead „diutisc“ auf´d Sproch, s Voik, de Leid und s Land ogwendt:

    »Diutschin sprechin, Diutschin liute in Diutischemi lande.«

hoaßt sovui wia

    »Deitsch wead gred, im Deitsch´n Land«

Dennat findt se bei Schmella nu in 19 Joahundat: Noch ist's unserm gemeinen Mann lediglich die Sprache was einen Deutschen ausmacht. deutsch seyn, Deutsch verstehen oder sprechen. [...] Mier hom en Franzosn in Quatier, der is deutsch. oiso da red deitsch; ma vastet nen...

De Deitsche Sproch, bzw. da Sprochzweig, teilt se in zwoa Formen auf. Oamoi gibts des Hochdeitsche und zum andern des Niderdeitsche, wobei es Nidadeitsch wia gsogt in jingana Zeid vasoucht woan is  ois Nordseegermanisch umzenglidan. Hochdeitsch warn alemannisch, boarisch, ost-, rhein-, middelfränkisch und ostmiddeldeitsch, also de ober- und middeldeitschn Mundartn.

Und weils im ganzn Middloita an Untaschied zu de romanisch- oda slawischsprochign Nachbarn gebn hod, und ois sozusogn 'stark territorial zasplittert gwen is und a scho oiwei ois recht durchaanand gwesn is da untn, ham si extrem unterschiedliche deitsche Dialekte aussabuidt.

Vom Zeitlichn her ko ma d' Historie vo da (hoch-)deitschn Sproch in vier Abschnitte (Sprochstuafn) dividian:

De Sproch i de Epochn is ned homogen, scho im Oidhouchdeitschn hod ma vaschidnane Dialekt ghobt.

In Sidn san de ganzn ejtan aspiriatn – oda bhauchtn – Lautt ph / th / kh frikativ woan; oiso hots a ph / th / kh blouß mear ois Allophon vo pf / z / kch oda sekundear ois b+h / d+h / g+h gem. D Untascheidung zwischn 'b / d / g' un 'p / t / k (= bb / dd / gg)' is in Obadeitschn a lenis/foatis-Untascheidung gwoan. Des is de neadlichn Dialektsprecha schwaar gfalln u se hom es ned bhauchta p / t / k scheints in Middldeitschn ois stimhafts b / d / g oda houchsprochlich wia in Nidaddeitschn ois ph / th / kh asgsprochn. Des 'k' in Boarischn – u generej in neadlinga Obadeitsch – is gweanli a kh. Oids u oidboarischs 'k' wiad heit praktisch blouß mea gg oda g gschrim.

Generej findt ma im nidadeitschn Noadn i de Dialektt bei de Konsonantn oiso an ejtan Sprochzuastand. Bei de Entwicklunga zen Fruaneihouchdeitschn mocht na da alemannische Sidwestn de lautlichn Vaänderunga im Bereich vo de Vokall ned mit; da boarische Siidostn mocht de Diphthongierung u de Deanung i da Tonsilbn mid, owa de fruaneihochdeutsche Monophthongierung ned, wobei des natiale grob gsogt u leicht simplifiziad is, wei a) de gnenntn Entwicklunga untaschidle umgsetzt woan san – de Deanung in Boarischn is ondasts wia in Standarddeitschn – u b) Lautwandl aa in Nidadeitschn u Alemannischn stattgfunna hom. Weitas bleim ban Assapickn vo de zamgejadn Lautwandl min Neihouchdeitschn, d grammatischn Untschid rundum asgspoat, wo es Boarisch en Alemannischn grammatisch furt gneachta is wos en Standarddeitschn, bspw. Boarisch gaabad u khaamad warad Alemannisch chämti u gäbti oda ause warad ūse...

Ban Standarddeitschn is generej d Assproch duach de zgrund lingatn Dialekt pregt. D offizielle Assproch mid ph / th / kh fia Boarisch p (bb) / t (dd) / kh reflektiat de ois ph / th / kh daholtanen Konsonantn in Nidadeitschn...

Friana hots mearane Kanzleisprochn u Orthographien gem. De boadn groußn transregionaln Furma, wo si in houchdeitschn assabildt hom, san es obasächsische Neihouchdeitsch u d Obadeitsche Schreibsproch gweng. I de Joarzent noch en Afstiag vo Preißn duachn Simjähring Kriag (1756-1763) is de Schuipflich in Sidn mid da obasächsischn resp. ostmiddldeitsch-basiatn Schriftsproch eigfiart woan, wos es End fia d Obadeitsche Schreibsproch gmoant hod. 

Zen toal nutzn d Obadeitsche Schreibsproch u da Dialekt meara Fremdweata, wia Trottua, Schurnal, Schandarm, Redschossee oda Billet, es Standarddeitsch owa meara Neologismen. I de ned-bundesdeitschn Varietetn von Schriftdeitsch is de Entfremdung von Dialekt a bissl entschärft. Za dera Vadeitschung vo da Sproch hom beitrong:

Relevant fia d Duachsetzung vom heiting Neihouchdeitsch warad u.A.:

Mit da Schuipflicht u dem Zuanemma vo dene, de wo schreim hom kenna, is ma draf as gweng, si im Neihouchdeitschn bei gwisse Sochan zen eining:

Do konnst da´s oschaun:




#Article 188: Antiseptisch (555 words)


Mit Antisepsis (griech. wörtlich gegen Fäulnis), bezeichnet ma normalerweise wos, wos ma macht, wenn ma sich a so a Zeig naufsprüht, nachdem da Dokta oan gstocha hot oder ma hot si sakrisch weh do. Ma sogt a Desinfizieren dazua. Des kimmt wiederum daher weil man sich ja mit dem Zeug ned infiziert, sondern eben ned infiziert, oiso Desinfiziert oda a ned.

Da Erfinda von da Asepsis war da Ignaz Semmelweis, der wo als Retter der Frauen in die G´schicht von da Medizin eiganga is, obwohl zu seiner Zeit scho d'Mikroskopie lang betrieben worden is und d'Existenz vo de kloansten und winzigsten Dingan, dia wo man nur mit anam Mikroskop seha ko, scho lang b´kannt war.

Antoni van Leeuwenhoek (1623-1723) hod scho die kleinen Biesterkes beschrieben. Aber die damailgen Dokta, de warn ziemlich Stur und so hats lang dauert, bis ma des glam hot kenna. Damals seinerzeit hod ma no gmoa, das a schlechte Konstitution dazu führt das ma Krank wead. Aber a Infektion, Gott behüte, des hams ned glaum kenna, das des a a Ursach is wenn ma Krank is.

Da selben Auffassung war a da Max von Pettenkofer (rechts im Bild), der hat de Infektiosität einer Typhus-Kultur ned wahr ham woin und vehemnt abgstritten. Der is gleia soweit ganga, das a einfach herganga is, a Butterbrot eigstricha hat und a wos vo den Typhuskuturen nauf do hod. Promt is eam nach´m Essen ganz sche schlecht gwen und is a sogleich an Thyphus dahingeschieden. Bis heut ko manned genau sagen, obs nun a Suzid war, oder einfach nur a Betriebsunfall, ma hat zwar a paar Monographien von eam, aber so ganz einleuchten wuis uns doch noch ned so. Ausserdem hots ja mit´m desinfiieren überhautp nix zum doa, weil der hat sich ja infiziert, obwoi a a Dokta war.

Eigentlich ja ois, bloss obs an Sinn macht, des is de anderne Sach. Aber ma ko zum Beispui beim Dokta oda im Krangahaus, Sachan desinfizian die vorher anderne in de Finger ghabt ham, oder im OP, wo a anderne vorher grad rumglegn san und ois recht dabluat hat. Kurzum es san ois Sachan, de ma desinfizieren ko. Tisch, Stui, Schränk, s Messer, d Nodel, ois wos ma so in de Finger hod.

Auf da andern Seiten ko ma a nichtsachan desinfizian. Also Dinge die ma ned so im Zimma rumsteh hat, sondern Sachan e ma oiwei dabei hat. Da Arm zum Beispui, den trogt ma den ganzen Tag umanand, der muss überoi eini wo da Kopf nur wui und manchmal, wenn ma so richtig in d Scheisse neidappt is, da muass ma so an Arm dann a desinfizieren. Weil easchtns, ko ma krank weadn davo, zweitens stinkts wiad Sau und drittens, haut da d Mama oana oba, wennst a so gstingert an den Tisch hihockst. Kurzum auch da, ma ko a ois bis zu am gewissen Grad bei nichtsachenen Dingen desinfizieren, zumindest a moi a so, das ma ned krank wead vo de Bazillen oder da fotzen vo da Muadda.

Ma ko oiso mit Fug und Recht behaupt´n das ma zwoa Gruppen desinfizian ko

Des oane koma richtig guad desinfizieren, des anderne wieder weniger, des brauchts nachad gar ned so desinfiziert wie des oane. Oiso ist da auch festzumstellen, das ma auf da oana Seitn vui desinfizieren ko, aber bei anderne Sachan scho weniger glanga dat a.




#Article 189: Max von Pettenkofer (657 words)


 Max Josef von Pettenkofer (* 3. Dezemba 1818 in Lichtenheim bei Neiburg/Donau; † 10. Feba 1901 in Minga) war a deitscha Chemiker und Hygieniker. Nach eahm hoaßt ma des Max von Pettenkofer-Institut.

Gleichzeitig hot er sei Approbation ois Apotheka kriagt. Wia er mit dem ganzen fertig war, hot eahm in Würzburg de Chemie recht guad gfoin und er is dann nach Gießen ins Labor vom Justus vo Liebig ganga. 1847 is da Pettenkofer dann Professor fia medizinische Chemie an da Universität z'Minga worn, wo er 1865 dann aa Rektor worn is. Im selm Joar is er aa no z'Minga, easchta deitscha Professor fia Hygiene worn und ma hot da vo 1876 bis 1879 des easchte Hygieneinstitut fia eahm hibaut. 1890 bis 1899 war er aa President vo da Bayerischen Akademie der Wissenschaften. 1893 hot er sei Professur niedaglegt.

G´storm is a auf a recht kuriose Weis, im Joar 1901, weil er de Infektiosität vo a Typhus-Kultur abgstrittn hat. Oiso am abstreitn is er no ned gstorm, aber er is glei a soweit ganga, das a, um an Beweis zum ham, a Stickal Broad mit dem Zeig bstricha und eifach zamgessn hot. Prompt issa dann an Typhus umkemma. Ob da Pettenkofer si selm hot umbringa woin, wia mas in entsprechende Monographien nochlesn ko, oda ob´s eha a Betriebsunfall in am recht ongaschiatn Forschalem war, kon ma heit net sang. Ea, oiso da Pettenkofer, is auf jedn Foi am Oidn Mingara Südfriedhof beigsetzt woan.

S'liabste Kind vom Pettenkofer war de vo eahm selba definierte und mit Inhalt gfüllte Wissenschaft vo da Hygiene. Er hot olle beibracht, das de Hygiene a eignständiga Bereich vo da Medizin sei muaß. Ganz dumm war a natürlich a ned und hot scho gwusst das da scho de oane oda andre Mark zum macha is.
Aus genau dem Grund, hot er a d'Industrie und de ganzen Grosskopferten ogredt, um a ganze Gsundheitstechnik aufzumbauen und si zum ausdenga. Vui davo is zum Beispui bei da Sanierung z'Minga hergnumma worden. Scho allawei, hot si da Pettenkofer fia de Chemie und de Physiologie begeistern kenna. So hot er beim Justus vo Liebig den Gallensäurenachweis gfundn und hot aa am Königlichen Hauptmünzamt z'Minga erfoigreich bei chemische Fragn zur Seit´n gstanden.

In seina zwoatn Lemshälftn hot si da Pettenkofer de Epidemiologie gnauer ogschaut. Im Gengsatz zu seina friaran Arbat, ham de Untersuchungen heit nur no an historischn Wert. Pettenkofer woit oafach net glam, das de Cholera, de 1854 z'Minga gwen is, nur vo am winzign Errega ausglöst worn waar, den ma ned amoi mim Aug seng ko, sondern hot gmoant das ma a Obacht gem muass mit da Boden- und da Grundwassabeschaffenheit. (vgl. Untersuchungen und Beobachtungen üba de Verbreitung vo da Cholera, 1855) Im Zsammahang mit da berühmten Diskussion, de dann und wann a bissal unguat worn is, weil da Robert Koch mit am Tisch gsessn is, der bekanntaweis ja a ned ganz deppat gwen is. 1892 hot da Pettenkofer sogar a baar Kulturn vo de Cholera-Bakterien gessn, wos eahm nix do hot, aber spada hot eahm genau de saudumme Angwohnheit mit de Typhusviren as Lem kost.

Krank is a zwar vo de Cholerabakterien ned worn, aber sei Theorie vo da Krankheit is trotzdem zsambrocha, weil er des Epidemien auslösnde lokalistische Drum, chemisch einfach ned gfunden hat. 1884 hot dann da Koch endgültig den Choleraerrega gfundn, den da Pettenkofer so gsuacht hat. De heit in da Epidemiologie unumgängliche Ortsbesichtigung und de damit verbundne und doch recht ausgiebige statistische Erfassung und Auswertung vo so a Seuchn, is vom Pettenkofer und seine Schüla eigführt worn.

Da Pettenkofer hot streng naturwissenschaftlich-experimentell garbat. Aa seine Untasuachunga zu Gwand, Hoazung, Kanalisation und Wossavasorgung warn vo experimentella Natur. Wia sei Professor vo Liebig, war da Pettenkofer a Positivist, des hoaßt er hot nur der Sach üban Weg traut, de er a selba gseng ghabt hat, zum Beispui wenn er amoi wieda a Experiment gmacht hot, weil a wissn woit warum und wieso irgendwos a so is.




#Article 190: Kourtsch (487 words)


Kourtsch (ital.: Corces) isch mit uma 1300 Inwouhner (2005/2006) die greaschte Fraktioun va dr Gemeinde Schlondersch im Vinschgau in Südtiroul, Italien. Dr Namen Kourtsch kimmb wohrscheinlich van lateinischen Ausdruck curtes, wos soviel hoaßt wie Heif. Kourtsch lieg ban Fuaß van Gadriamuarkeigl bzw. Schuttkeigel, uan va die greaschtn in Europa auf zirka 800 Meter Meiresheach.

Die Grenzen va Kourtsch sein dr Gadria-Groben im Weschtn zwischen dr Gemeinde Loos und der Gemeinde Schlondersch, die neue Eisenbounlinie va dr Vinschgerboun und die Etsch in Südn, in Heif ban Sunnaberg im Nordn und die Heng, Weingarten in Ostn.

S'Dorf weard untertoalt in Ouber-, Mittr- und Untrdorf. S'Dorfbild va Kourtsch isch präg fa relativ viele Baurnheif, dei nou erholten sein. Kourtsch hot zr Zeit uma 1300 Inwouhnr. Die Inwouhnrzohl hot sich in die leschtn Johrzeihnt, in Geignsotz za reschtliche Gemeindegebiat, nit stork verändert. Sou sein 1931 schun 890 Inwouhner zeihlt gwordn. Sell isch a a Grund firn guatn und groaßn Zommenholt zwischn die uanzelnen Vereinen bzw. a die uanzelnen Bewouhner.

Das Dorf Kourtsch ht durchaus a bewege Geschichte. Ouberholb va Kourtsch, in dr Nechnt van Jeirglkirchl, isch a Fluchtsiedlung gfundn gwordn, dei in dr Bronzezeit entstontn isch. Ober earschte urkundlich belegge Zeigniss fa a Bsiedlung va Kourtsch stommen as dem Johr 1000.

Zr Bewässerung va Wiesn, dei sich rund um Kourtsch befinden, sein in 11. und 12. Johrhundert Waal baut gwordn. Sell isch sehr wichtig fir die Baurn gwesn, weil dr Vinschgau als niederschlogsorms Gebiet bekonnt gwesn isch bzw. isch.

Kourscht isch a va Peschtepidemien huamgsuacht gwortn. A Groaßtoal va dr Bevölkerung va Kourtsch isch an dei Pestepidemien in 14. und 17. Johrhundert gschtorbn. Weil Kourtsch af an Schuttkeigl lieg, ischs Dorf regelmäßig va Muarenobgäng ibrschwemmb gwortn und vermuart gwortn.

In Ounfong isch Kourtsch an eignständige Gemeinde. 1926 isch die Gemeinde Kourtsch aufgleist gwortn und isch durchn semman a Fraktioun va Schlondersch gwortn. 1938 isch es za Stroßnschlochtn zwischen die Kourtschr und dei Faschischtn kemman.

A bedeutsoms Ereigniss firn Dorf isch die Flurbereinigung und Planierung va die Kourtscher Wiesn. Sell und die aufbliahonde Obschtwirtschoft hobm in heintign Wouhlstond ins Baurndorf brocht. Es hot der Beregnungsbau und die Mechanisierung sowia die Umstellung af die Londwirtschaft auf Obstbau oungfongn. Es isch dr Genossenschoftsgedonke in die Tot umgsetzt gwordn, und die Baurn hobn gemeinsome Produktiounsziele zu verfolgen ounkeb. Mitn semman hot a schnellr wirtschoftlischer Aufschwung oungfongn, sou dass die Wochnzeitschrift FF Kourtsch als Kalifornien Südtirouls bezeichnet hot.

In Kourtsch sein viel Kirchn und Kapelln, die Pforrkirche va Kortsch, das Ägidikirch, die Lauerentiuskirch, die Friedhoufskapelle, die Jeirglkapelle, die Kapelle af die Kourtscher Wiesn (mit Gedenktofel an Alois Wellenzohn), sowia die zahlreichn Kapelln ban  Rousnkronzweg.

Brauchtum wear in Kourtsch sehr gschätzt, sou isch foscht jedr Bewouhnr va Kourtsch aktivs Mitglied in an Verein. Vereine sein: die Musi Kourtsch, die Feirwehr Kourtsch, die Schitzenkompanie Kourtsch, der Sportverein Kourtsch, die Kourtscher Baurnjugnd ...

A weard dr Nomenstog van Kirchnpatroun, Johannes dem Täufer, in 24. Juni in gonzen Dorf gfeiert.




#Article 191: Kracherl (417 words)


A Kracherl, aa Brause oda Limonad, is a sias Drangl, des wo aus Wossa, Zucka, Gschmo und Koinsaire gmacht werd. Gebm duads vui Gschmorichtunga, am eftan find ma oba Zitron und Orange. Des Zitronenkracherl (aa Tschoppalwossa) werd fias Radla und fian Russn braucht zum Mischn.

De easchtn Kracherlfloschna hom ois Vaschluss an glosan Schussa (a Kugl) ghabt, dea wo duach in Druck vo da Koinsaire noch obm in an Flaschnhois druckt woan is. Im Hois war entweda a Gummidichtung (de englischn Soadawassaflaschn hom des zum Tei, s [Padent is vom Herrn Codd, am Englända) oda des Glos und dea Schussa warn eigschliffa, so dass dicht worn is. Zum Aufmacha hod ma in Schussa mitm Finga einedruckt. Des hod - de richtige Technik vorausgsetzt - an rechtn Schnoiza do: a Krachal.

De Flaschna warn bei de Kinda recht begehrt, aba kaum oane hods ibalebt, wenn da Schussa aussegnomma worn is. Aus hygienischa Sicht warns natiale a recht schwar zum sauwahoitn. Drum hot ma a an Vaschluss boid aus Keramik und Droht gmacht, Dichtung war dea aus am Gummi, den ma leicht hod austauschn kenna. In Original-Coddschn Kracherl-Vaschluss gibts heit no bei na japanischn (Ramune) und na indischn (Banta) Kracherlsoatn. De oidn Flaschna wern fiar a Vamegn unta Sammla ghandlt.

Obgläst hom de Vaschluss, de natiale a recht aufwendig zum pfleng warn, da Kronkoakn, den a Ire eafundn hod, und de Blechdosn, de wo aus Amerika kemman.

Im Zug vo da Nostalgie oda wei se manche wieda auf de guate oide Zeit besinna, gibts neiadings wieda Krachal mit Biglvaschluß, zum Beispui vo na Brauarei aus Oidäding, des wo ma nach aaa Kracherl nennt. Aa kemman wieda Soatn in Handl, de wos seit lange Zeitn nimma gem hod, wia es Himbeerkracherl oda es greane Woidmoastakracherl.

Zitrona, Orangn, Kola, Spezi (Kola-Mix), Aimdudla, Tonic, Bitter Lemon, Ginger Ale, Himbeer, Erdbeer, Holla, Woidmoasta

Ois Modegetränk is in de achzga Joar a Kracherl aus Estareich in Mode kemma, des an Gschmack hod ois wai aufgläste Gummiberl und vui Koffein und Taurin enthoit, daß oan recht aufdraht, wann mas drinkt.

De zwoa bekanntan Kolaheastella in Deitschland probiern seit de ochzga Joar olleweil wieda Kracherl mit exotische Obstkombinationan aufn Markt zum bringa, wia Ananas oda rosa Grejpfrut, des alladings sejtn lang gibt, oda si liefan se Konkurrenzschlachtn, wejchane vo de Limos weniga Zucka drinhom.

A andane Entwicklung kimmt aus Ostham (Ostheim/Rhön, Untafrankn) und nennt se Bionade. Des Kracherl is ökologisch duach Fermentation heagstejt und enthoit Kraita und andane exotische Obstsortn oda Gwiaz wia Litschi und Ingwa.




#Article 192: Zeidzone (794 words)


A Zeidzone is a Bereich af unsana Eadowafläch, in dea de sejbe Zeid guit, de wo vom Stoot festglegt is.

Gonz am Ofong hod a jeds Doaf sei eingne Uahzeid ghod. Und gonz friahra hod ma de Zeid mid'm Stond vo da Sun vaglichn und so hod ma imma genau gwisst, wonns z'Middog is. Is de Sun an iahm hechstn Punkt gwen, nachad woas zwejfe z'Middog.

Wonnst etzad am Dog amoi mid'm Finga iwa de Koatn foahst und in Richtung Ostn ziagst, donn bist quasi af da Roas in d'Zukunft. Mochst des Ganze owa, indem doss´d mid'm Finga Richtung Westn ziagst, donn geht's in d'Vagongaheit.
Da kimmst owa ned weida ois wia bis zua Datumsgrenz, oiso bis zu am Dog, donn is Endstation af dera Roas. Du konnst oiso, wennst noch voan iwa de Datumsgrenzn gehst, an Dog guatmochn, oda wennst rickweats driwagehst, an Dog valian, owa meahra ned.

S Haptproblem woa donn, wo ma d'Eisnboh baut hod. Wei wemma af a so an Zug woatn duad, na mechat ma scho, doss dea aa pinktli okimmt oda ofoaht. Und genau do is da Hos im Pfeffer gleng. Weil a jeder hat ja sei eigane Zeid ghabt und a jeder hat a gmoant, doss genau sei Zeid de Zeid is, de olle aundan aa ham miassatn. Und je reicher doss warn, um so eha wars d'Zeid de ma ham soitat. Und jetz kinnts euch vurstöilln, wia pünktlich da de easchtn Ziig woarn.

Vo 1840 bis 1860 san fia fast olle Eiropeischen Länder landesweit einheitliche Zeidzonen festglegt woan. Olladings hods do no koa Logik dahinter gem, sondern ma hat oafach gsagt, wanns in London jez zwejfe is, dann hoz gfölligst rund uma London umadum aa zwejfe zum sei.

Mit da Entstehung vo Bahnlinien, de wo iwa dGrenz foan, hod ma fia a jewäilige Streckn a bstimmte Zeid hergnumma, was dazu gfiart hod, doss d'Ortszeid vo da Bahnzeid ogwichn is – so san beim Zsammtreffa vo mehrare Streckn entsprechend vui, teils owa aa nua umara boa Minutn vaschiedene Zeidn zsamkemma. Des woara rechts Gwirx, wäi des hod jo aa ois irgnd oana festhoitn miassn.

A wöjtweits Zeidzonensystem is ois easchts 1879 vom kanadischen Eisenboh-Inschenöa Sir Sandford Fleming (1827–1915) ois Eisenbahnzeid vuagschlogn woan. Des hat nachad dazu gfiat, doss ma, noch a paar internationaln Konferenzen zum Vurbereitn, auf da internationaln Meridiankonferenz im Oktober 1884 in Washington D.C. de Erdn eascht amoi in 24 Stundenzonan mid je 15 Längengrad auftäud hod. Des, wos zwischn de Zonen iwabliem is, waren 60 Minutn (oda em a Stund), und damit a maximale Diffarenz vo 23 Stunden zwischn zwoa Zeidzonan. Auf dera Konferenz is ma si aa einig woan, doss ma zum Berechnan vo da Wöjtzeid den festgsetzten Greenwich-Meridian ois Nullmeridian hernimmt. Ma hätt a Straubing nemma kenna, owa wäj doat daumois koa passende Steanwartn ned woa, hod mas daun do ned gmocht.

Im Deutschen Reich hams a Zeitgsetz gmacht, des auf des Gsetz vo 1893 zruckgeht, und d'mittlere Sonnenzeid des 15. Längengrades is ois gsetzliche Zeid verankert. Davor hat jeder so sei eigenen Zeid ghabt, in Byern zum Beispu, da war d'Münchner Ortszeid, wos dann zum Streit mit de Preissn gführt hat, weil de an Zeitvasatz vo 7 Minuten ghabt ham, weil de ham eahnane Berliner Zeid ghabt. Des entspricht a ziemlich genau zwoa Breitengrade auf da Kart´n wenn ma genau hischaugt.

Vorreiter von einer solchen einheitlichen Zeid in Deutschland waren wia imma d'Eisenbahner. De Preußischen Staatseisenbahnen ham auf dem Gebiet vom Norddeutschen Bund ab 1880 einfach d'Berliner Zeid ois interne Betriebszeid hergumma, de Süddeutschen Bahnen aber d'MEZ. 1890 hat ma sich dann endlich drauf geeinigt, da ma de Zeid vo de Südländer hernimmt, oiso d'MEZ. Ironischerwesie hat ma sich am 1 April 1893 darauf geeinig, und ma is sich no ned so ganz sicher wer da jetz wem gleimt hat.

Bei de Östareicher hat ma seid Mitte des 19. Jahrhunderts ned d'Zeid vo da Hauptstadt Wien (16 Grad östliche Länge) hergnumma, sondern d'Prager Zeid (14,5 Grad östliche Länge). Hat ma sich des jetz aber mal aus da Sicht vo da Eisenbahn ogschaugt, nachad is oam glei ganz anders worn.
Weil je nachdem wias grad gfaheren san, je nach Strecken d'Lindauer, Münchner, Prager, Budapester oder Lemberger Zeid hergnommen worden is. Und weil ma gseng hat was bei de Deutschen dabei rauskumma is, ham a d'Österreicher des ganze dann eigseng. Am 1. Oktober 1891 is vo de österreichischen Staatsbahnen dsogenannte Stunden-Zonenzeid eingführt worden, welche sich wia bei uns in Deutschland auf d'Ortszeid vom 15. östlichen Längengrad bezogen hat (MEZ). Alles in allem hat sich aber ned recht vui do bei de Östareicher, weil da Unterschied zwischen Wien und Prag a bloss 2 Minut'n waren, und so is bei dene ned später und ned frühra worn. A Gsetz hams aba ned glei gmacht d'Österreicher.




#Article 193: Vaoanigte Stootn (2721 words)


De Vaoanigtn Stootn vo Amerika (engl.: United States of America, kurz USA), in amtlicha Kuazform: Vaoanigte Stootn (engl.: United States, kuaz U.S.), umgangssprochle a: Amerika (engl. America), hand a Staat in Noadamerika, dea wo 50 Bundesstootn umfosst. Mitn Bundesstoot Hawaii und gloane Außenregiona hamds a a weng an Otei vo Ozeanien. D Hauptstod is Washington, D.C., de gresste Stod is New York City.

De Vaoanigtn Stootn hand as drittgresste Land auf da Wejd. Bevejkarungstechnisch mid eba 322 Milliona Eihwohna (2015) (noch China und Indien) und vo da Flächn her mid 9,83 Milliona Quadratkilomeda (noch Russland und Kanada).
Duach de Eiwandarung vo Leid aus an Haufa vaschiene Lända hand de Vaoanigtn Staatn oas vo de ethnisch vuifejtigstn und muidikuituareistn Lända auf da Wejd.

Auf Bundesebene hamd de Vaoanigtn Staatn koa gsetzliche Amtssproch (dafia in 31 Bundestaatn), Englisch is oba De-facto-Amtssproch. Am Siadwestn is Spanisch a nu recht stoag vabreit.

Voa eba 12.000 Joa hand vo Asien aus de Paläoindiana as noadamerikanische Festland a de heidign Vaoanigtn Staatn eigwandat. De Kolonialisiarung aus Eiropa is dann umara 1600 lousganga. De Vaoanigtn Staatn hand aus dreiza britische Kolonien entstandn, de wo se 1776 vom Muadaland Großbritannien unabhängig erklärt hamd. Duach d Eiwandarung aus Eiropa und duachs territoriale Expandian noch Westn und duach Industrialisiarung hod d USA am 19. Jh. schnei wejdpolitischn Einfluss griagt und is iaz de gresste Voikswiadschaft auf da Wejd.

De Vaanigtn Stootn hamd a gmoasame Grenz mit Kanada, de wos 8.895 Kilomeda lang is und oane mid Mexiko, de wos 3.326 Kilomeda lang is. De ganze Läng vo de US-Landesgrenzn hand 12.221 Kilomeda. D Kistnlinie an Atlantik, Pazifik und an Goif vo Mexiko hand insgsamt 19.924 Kilomeda.

As Land hod a Flächn vo 9.161.924 km², und a Wossaflächn vo 664.706 km², wos dann a gesamts Staatsgebiet vo 9.826.675 km² ergibt.

De Noad-Siad-Ausdehnung zwischn da kanadischn und da mexikanischn Grenz hand eba 2.500 Kilomeda, de Ausdehnung zwischn am Atlantik und am Pazifik um de 4.500 Kilomeda. Da Hauptteil vom Land ligt etwa zwischn am 24. und am 49. neadlichn Breangrod und zwischn am 68. und am 125. westlichn Längengrod und is in vier Zeitzonen eiteild.

As Gebiet hod a recht a deitliche Gliadarung. De Gebiagszig wia d Kaskadenkettn, as Foitngebiag de Rocky Mountains und de Appalachen ziangand se oi samt vom Noadn an Siadn obe. Auf da Wedaseitn hand dann ausdehnde Wejda, a dene ernam Windschon dastreckand se dann druckane Landschoftn mid Wüstn und Gros (Prärien).

Da wichtigste Einfluss vom Klima is da polare Jetstream (da Polarfrontjetstream), der wos grouße Diafdruckgebiet vom Noadpazifik bringd. Wenn nochad dann de mid dene vo da atlantischn Kistn zamrumbend, na schneipts am Winter gscheid schwa. Wei koana vo de Gebiagsziag zwerckst valauft, dreibts an Schnä dann oft an Siadn obe. Dawei glangd am Noadn aufe bis Kanada d Summa Hitzn oiwei nu. De Gebiete zwischn de Gebiagsziag hamand desweng a houhe Temparaturundaschiede, a weng a Druckanheid, wo an Siadn und an Westn oiwei mehra zuanimmd. Am Noadn vo da Pazifikkistn rengds dann vui und hod oiwei an recht an Näbe. Am Goif vo Mexico umananda is scha a subtropischs Gebiet mid houhe Temparaduan und arana houha Luftfeichtn. Do rumbend dann a oft tropische Wiabestiam driba.

In Alaska hods a arktischs Klima, de Gebiag hand a de hächstn vo de Vaoanigtn Stootn (da Denali, 6.195 Meda). Hawaii mim Mauna Kea, der wos 4.205 Meda hou is, hod a tropischs Klima.

De Gebiete vo da Ostkistn bis a de Großn Sään hand bis as 19. Joahundat stoag vom Woid prägt gwen, d Westkistn am gemäßigtn Rengwoid umananda teilweis mid brudal houhe Bam de wos iba 100 Meda hou sei kinnand. Vo dene Flächn hand grod nu a Boa, wia de Redwoods oda da Hoh-Rengwoid blim. Grouße Flächn hand heid bebaud oda zu Ocka gmocht woan, da gresste Teil hand iaz Nutzwejda. Wega da Landwiadschaft is a de druckan Groslandschoftn d Oatnvuifoit stoag zruckganga. Schutzgebiet und -maßnahma hamd oba ghoifa und vui vo de uma 17.000 Gefäßpflanzenoatn hod ma rettn kinna. Alloa scha auf Hawaii gibts 1.800 Bliatnpflanzn (Bedecktsamer), vo dene wos a Haufa endemisch is.

Um de 400 Seigetier-, 750 Vegl- und 500 Reptilien- und Amphibienoatn und mehra wia 90.000 Insektenoatn hand do zum findn. Seit 1973 gibts a Gsetz wos bedrohte Oatn schitzt, 58 Nationalparks und mehrane hundat andane Schutzgebiet hamd a grouße Oatnvuifoit, de wos im Gengsotz zu de MonoKuituan stengand wos sunst ibaroid hand.

De Vaoanigtn Stootn bestengan aus 50 Bundesstootn. Alaska und Hawaii und de politisch ogschlossanan Außngebiet (zum Beispui Puerto Rico und Guam) liegn außahoib vom Kernland (continental U. S.).

S'Kernland umfosst 48 vo de 50 Bundesstaatn sowia an District of Columbia (Bundesdistrikt), de innahoib vo ana gemeinsamen Grenz liegn (sog. „lower 48“). Es liegt zwischn an 24. und 49. neadlichn Breitngrad und zwischn an 68. und 125. westlichn Längengrad und is in via Zeitzonen einteit. Im Norden grenzt s'Kernland af ana Läng vo rund 6.000 km an Kanada, im Siidn an Mexiko und an in Goif vo Mexiko.

Im Joah 1959 san aa de pazifische Inslgruppn Hawaii sowia s'nordwestlich glegane Alaska, dees iaba de 100 km broade Beringstraß an Russland grenzt, ois Bundesstaatn Tei vo de Vaoanigtn Staatn worn. Im Ostn liegt da Atlantische Ozean und im Westn da Pazifische Ozean. De Nord-Siad-Ausdehnung is ebba 2500 km. Zwischn Atlantik und Pazifik liegn rund 4500 km.

D' USA san oane der multikulturellsten Staatn da Wejd, wos se a in da Untaschiedlikeit vo da Abstommung vo de Bewohner zoagt. Ois klassischa Einwanderungsstaat san fost olle Leit durt aus fremdn Staatn zuagroast, mit Ausnahme vo de Ureiwohner (de Indiana), und a heite no san de USA a beliebtes Zui fir Emigrantn.

De easchtn Bewohner vom Land, Indianer („Native Americans“ oder „American Indians“). Heind hands oba grod nu um de 5 Prozent vo da Bvejkarung. Grod amoi in Alaska hamds an zwoastellign Prozentateil vo da Bvejkarung dotn. Andane Schwapunkte wos rechts stoag vadren hand wadn Oklahoma, Kalifornien, Arizona, New Mexico und South Dakota. Se buidn oba koa Einheit, se hamd undaschiedliche Kuituan, Sprochn und Religionen, ma undascheid bei erna a jeds Voik. Am ganzn Land gibts 562 Stämme (tribes) wo offiziell okennd hand, dazua kemmand dann nu 245 Gruppn, de wos momendan nu ned ois a oagna Stamm okennd hand.

De easchtn kolonialen Eiwandara aufs Land vo de Indiana hand Eiropäer gwen, eascht amoi Spanier, Franzosn und Engländer. Do dazua hand dann ab am 17. Joahundat nu Leid aus Westafrika, de wos fast oi samt unfreiwillig ois Sklavn umme kemma hand. Ab da Mittn vom 18. und nu mehra a da Mittn vom 19. Joahundat hand du nu a Haufa deitschsprochige und Iren dazua kemma. Späda hand nu Eiwandara aus andane eiropejsche Regionen dazua kemma, voa oim Idaliena, Skandinavier und Osteiropäer und osteiropejsche Juden. A da zwoatn Hejftn vom 19. Joahundat is dann zua arana Eiwandarung aus Ostasien und am Naha Ostn kemma. De hand zweckst wiadschaftliche Grind und a weils wenga da Religion oda da Politik vafoigt won hand kemma.

De Amerikana mi eiropejsche Voafohn buidnd heid 72 Prozent vo da Gsamtbvejkarung vo de Vaoanigtn Stootn. Afroamerikaner hand a wengal mehra ois wia 13 Prozent davo. Se lemand voa oim am Siadn und a de groußn Industriestädt am Noadn omad. Asiatische Eiwandara, wos zum gresstn Teil aus China, Japan, Korea, Indien und de Philippinen kemman, stejnd um de fimf Prozent vo da Bvejkarung. A da Voikszejung am Joa 2000 hamd eba 42,8 Milliona Leid ogehm, dass vo deitsche obstammand.

Am sidwestn vo de Vaoanigtn Staatn und Florida gibts an ganz an houha Anteil a da Bvejkarung vo lateinamerikanischa Herkunft, de wos „Hispanics“ oder „Latinos“ gnennd weand. Da Anteil ve dene a da Gsamtbvejkarung is a de letztn Joazehnt gscheid schnei (bis 2004 auf fast 13 Prozent) gwochsn, voi oim wei vui Lateinamerikana wenga da schlechtn wiadschaftlichn Log vo Mexiko an Noadn fliand. De mehran vo dene wohnand ois illegale Eiwandara und hoitn stoag an eanana Kuitua und Sproch fest.

Es bstengand recht schware Undaschied a da Sozialstrukdua zwischn da weißn und da schwoazn Bvejkarung. De Schwoazn hamd am Schnied a gleanas Eikommen, a kiazane Lemsdawoatung und a schlechtane Ausbildung. Se hand a eftas Opfa und Täta bei Morde und weand a eftas zum Doud vaurteild.

Seit 1610 is Bvejkarung oiwei weida gwochsn. Gschatzt wiad, dass de Vaoanigtn Stootn bis as Joa 2025 a Bevejkarungszoi vo 158 Millionen Leid hod und 2050e hands dann scha bei mehra wia 408 Millionen leid.

De de-facto Sproch is Englisch. De Vaoanigtn Stootn hamd offiziell koa Amtssproch ned, grod oi vo de Bundesstaatn. Nemam englischn wernd Sprochn vo Indiana gred und de vo de eiropejschn Eiwandara. Am letztn Zensus hand 382 Sprochn festgsteid woan, vo dene hand 169e indianische Sprochn.

Am mehran wiad aussam englischn Spanisch gred. Andane heifige Sprochn hand dann nu Deitsch, Franzesisch, Chinäsisch, Koreanisch, Vietnamesisch und Polnisch. De Sprochn hoidn se teilweise iba mehrane Genarationa und oft famd se de Sprochn dann a regional, wia z. B beim Texasdeitsch. Fui Sprochgruppm ibalemd a in Stodviadl wo de Leid undarananda hausnd und midananda eana Sproch rend.

D Regiarung vo de Vereinigtn Staatn registriad an Religionsstatus vo de Eihwohna ned. As United States Census Bureau seiba derf koi Frong zua Religionszuaghearigkeit ned stein, duad oba de Ergebnisse dazua vo andane Umfrong vaeffentlichn. A na Umfrog vomPew Research Center 2007 hamd se um de 26,3 % vo da Bvejkarung ois evangelikale Protestantn bezeichnet, 23,9 % ois römisch-katholisch, 18,1 % ois Mainline Protestantn, 16,1 % hamd koa religiöse Ibazeigung agem (4 % hand Atheistn oda Agnostiker), 6,9 % gheand zu da traditionejn schwoazn protestantischn Kiacha, 1,7 % hand Mormonen und Judn, 0,7 % Zeugen Jehovas und Buddhistn, 0,6 % hand Mitglied vo na orthodoxn Kiacha und Muslime.

Laut am US Census Bureau hod d Kriminalitätsratn a de Vaoanigtn Stootn seit a boa Joar zuagnumma. 2004 hods nu bei 463 und 2005 bei 469 Gwoittatn pro 100.000 Eihwohna gleng, as Joa 2006 is auf 474 ogsting. Damit ligt d Kriminalitätsratn oba oiwei nu niadriga ois wia am Joa 2000, wos 507 gwoittäte Straftatn pro100.000 Eihwohna gehm hod. D Anzahl vo Mord und Doudschlog, lingand seit 2000 stabil zwischn 16.000 und 17.000 pro Joa.

De Vaoanigtn Staatn hand mid am Bruttoinlandsprodukt (BIP) vo 16,9 Billion US-Dollar (3. Quartal 2013) de gresste Voikswiadschaft auf da Wejd und mid 51.163 US-Dollar (ca 37.000 Eiro) (2012) as Land mid am wejdweid vierzehnt-hächstn BIP pro Kopf. Da Dienstleistungssektor hod eba 73 % vom realn BIP erwiadschaft, davo hand a Drittl am Banken-, Vasicharung- und Immobiliengschäft. As vaoabadnde Gweabe hod 23 % und d Landwiadschaft und da Bergbau knappe 1,6 % dazua beidrong.

As Wiadschaftswachstum is 2012 bei 2,8 % gleng, d Inflationsratn bei 2,1 %. D Oabatslousnqoutn hod am Schnied 8,1 % bedrong.

Seit am Ronald Reagan hamds as Eigreiffa vom Staat auf d Wiadschaftsableif gach eigschränkt. Fia a boa Wiadschaftsbereiche gibts oba nu oi staatliche Aufsichtn, wia z. B a da Stromversoagung, de Public Utility Commission vo de oazejna Bundesstaatn.

Da Import hod se 2007 auf Waren am Wead vo 1964,6 Milliadn Dollar belaufa, der Export auf 1149,2. Do draus hod se nochad a Handelsbilanzdefizit vo 815,4 Milliadn ergem. Dazua hand no Dienstleistunga am Wead vo 372,3 Milliadn importiert woan und 479,2 hand an Export ganga. Da Ibaschuss do draus vo 106,9 Mrd. hod nocha as Gesamtdefizit auf 708,5 Milliadn Dollar reduziat.

Da Median fiaras Bruttoeikommen pro Joa vo de amerikanischn Haushoit is bei 43.389 Dollar gleng, es hamd oba eba 16 % vo olle Haushoit a Bruttoeikommen vo mehr wia 100.000 US-Dollar. Dawei hamd de oban 20 % vo olle amerikanischn Haushoit mehra wia 88.030 US-Dollar brutto am Joa, wo as undane Fimftl wenga wia 18.500 vodeand hod.

D Buidung und de ethnische Zuagherigkeit hamd an recht an stoagn Eifluss auf as Eikommen. Da Median fia as Bruttohaushoitseinkommen vo am asiatisch Haushoit is bei 57.518 US-Dollar gleng, bei schwoaze oba grod bei 30.134 US-Dollar. Da gleiche Median is fia leid mid am High-School-Abschluss bei 25.900 US-Dollar gleng und bei Leid mid am akademischn bei 81.400.

D Oamutsschwein is 2006 bei an Eikommen von 20.614 US-Dollar (15.860 Euro) im Joa fiara vierkepfade Familie gleng. Bei 10.294 US-Dollar (7920 Euro) is fiara alloa stehade Person gleng. 36,46 Million lemand und dera Grenz.

Da amerikanische Mindestlohn ligt bei 5,15 US-Dollar pro Stund.

Da Staatshaushoid hod 2009 Ausgom vo 3,52 Billion US-Dollar umfosst, dem hand Einahma vo 2,1 Billion US-Dollar gengiba gstandn. Do draus gibt se a Haushoitsdefizit vo 9,8 % vom BIP. Das Defizit 2009 betrug 1.416 Milliarden US-Dollar und das Defizit 2010 betrug 1.294 Milliarden US-Dollar.

D Staatsvaschuidung vo de Vaoanigtn Staatn hod am Dezemba 2010 13,8 Billion US-Dollar oda 94,3 % vom BIP betrong. De lokaln Schuidn belaufand se noch da US Debt Clock vom Dezemba 2010 auf 1,7 Billion US-Dollar, de Schuidn vo de 50 Bundesstaatn auf eba 1,1 Billion US-Dollar. D Schuidn vo dene drei hand midananda dann bei 16,6 Billion US-Dollar bzw. 113,7 % vom BIP. Nochm US-Finanzministerium hod China 2010 US-Staatsanleihen fia 1,16 Billion Dollar und ist damid da gresste ausländische Gleibiga vo de Vaoanigtn Staatn.

In Alaska reichn de ejtastn gsichatn menchlichn Spuan 12.000 bis 14.000 Joa zruck. Zwischn 4000 und 1000 v. Kr. hod si de Vawendung vo Keramik, da Ackabau und verschiedne Foamen vo obgstufta Sesshoftigkeit entwicklt.

A dichtare Indiana-Bevejkarung hods um de Grossn Seen, om Mississippi, om Atlantikufa und im Sidwestn gem. Om Mississippi und om Ohio san komplexe Gmoawesn entstondn, de wo oba schon voa da Okunft vo de Eiropeja zgrund gonga san. Im Sidwestn san gressare Lehmbausiedlunga (Pueblo-Kuitua) entstondn, Bautn mit bis zu 500 Zimman. Gugaruz und Kirbis san obaut woan und ma hod aa Feanhondl betriem, so wia aa on de Grossn Seen. Um de Seen san Indiana-Konfedarationen enstondn, beispuisweis da Irokesn-Bund.

As Gebiet vo de heitign USA is vor Joatausndn durch d Vorgänga vo de spodan Indianastämm bsiedelt worn. De Gschichtsschreibung hod eascht mit da Okumft vo de eiropejschen Siedla im 16.Joahundat ogfanga. Mit de Siedla san aa Kronkheitn eingschleppt woan, de wo de Indiana-Bevejkarung stoak dezimiat hom. Wia stoak is unkloa. Vui Stämme san vaschwundn, ohne dass mit de Eiropäa in Beriarung keman waradn. Friara hod ma de Urbevejkarung bei da Okumft vo de Eiropäa auf 1 Million gschätzt, des Smithsonian Institute hod de Schätzung heit auf drei Milliona vadreifocht. Vom oft zitiatn menschnlaan Kontinent hod dahea koa Red sei kena. De diversn Indianakriag mit de Siedla hom de Bevejkarung no amoi drastisch dezimiat. Da Pejzhondl, den wo de Eiropäa eingfiat hom, hod zeascht an positivn Effekte auf de Indiana ghobt (de wo am Ofong de Hauptobieta woan), owa in Vabindung mitn Woffnhondl zletzt an aa an negativn (indianische Vejkawondarunga, vaheerende Kriag zwischn de Stämme etc.).

De easchte eiropejsche Siedlung afm heiting US-Gebiet is 1565 vo de Spania in St. Augustine in Florida grindt worn. De politische Gschicht vo da USA hod oba eascht mit de 13 Kolonien vo de Englända und da Bsiedlung na da Grindung vo Jamestown in Virginia im Joa 1607 ogfangt. A d Okumft vo da Mayflower in Plymouth Colony (spoda mit da Massachusetts Bay Colony zu Massachusetts zammgfügt) im Jahr 1620 guit oi wichtigs symbolischs Datum. Schwedsche Kolonien an da Delaware-Bucht und holländische Siedlunga um New York (domois Nieuw Amsterdam) worn dageng ned vo Daua oda san vo de Englända eignumma worn.

A dauahofte politische Bedeitung hom aussa dena Britn nua de Frazosn und de Spaniea eareicht.

De amerikanische Kuitua is duach ethnische Traditiona und duach untaschiedlichste Einwondaragruppm prägt woan. Zeascht woa des a Nemeinonda vo Paralellgsejschoftn. Eascht in de 1930 Joa hod si duach de Massnmedien aa a vabindende amerikanische Populeakuitua entwicklt, de wo si im Lauf vom 20. Joahundat imma steaka profiliat hod.

De Amerikanische Kuitua guit ois de individualistischte vo da gonzn Wejd.

Innahoib vo de indigenen Kuituan gibts riesige Untaschiede; ned nua zwischen Indianan, Eskimos und hawaiianischn Uaeinwohnan, sondan voa oim aa innahoib vo da indianischn Kuitua.

Wos de Musi betrifft, so kimmt aus Amerika a wichtiga Beitrog zua Wejdkuitua. Jazz guit ois easchte amerikanische Musifoam, dazua hod aa da Blues und de Country Musi amerikanische Wuazln. Aus da Kombination vo de Musistui is in de 1950 Joa da Rock ’n’ Roll entstondn. De Musikuitua is oanzigoatig und buid de Grundlog vo da populean Musikuitua vo da gonzn westlichn Wejd.

Feiadog san in da USA voa oim patriotisch und ned religes motiviat. Feiadog san aa ned oigmoa orbatsfrei, sondan des wead im jeweilign Orbatsvatrog greglt.




#Article 194: Fenstaln (369 words)


Fenstaln oda Fensterln wor friara a Brauch, wo de junga Buaschn bei da Nacht zu de Deandln (Gschbusi) ganga san und mid da Loada beim Kammafensta einegschding san (de Kamman vo de Deandln worn moast im easchtn Stock).

Weis anno dozumois ned vui Meglichkeitn gebm hod, Mendscha kenna z lerna, hod si de Brautwerbung oft vorm Kammafensta ogspuit. Grad bei de scheenstn Deandln worn natiale meara Burschn interessiat. S Fenstaln wor dahea aa oft mit Raffarein mit Rivaln vabundn, wen zwoa oda meara Buama gleizeiti zum Kammafensta vo oan Mendsch keman san.

De Brautweabung vorm Fensta hod a lange Tradition vo da Serenade ibas Nochtliad bis zum Gasslbrauch. Dees hod damit zdoa, dass unvaheiratete Weiba friara in da Regl ned aloa ausgeh hom deafn. De Kommunikation ibas Fensta wor deshoib oft de oanzige Meglichkeit.

Da Gasslbrauch is da Vorlaifa vom Fenstaln. Ban Gasslbrauch is a Gruppm vo Burschn vor a Kammafensta vo am Deandl zogn und hod do erotisch-satirische Reime (de Gasslreime) zan bestn gebm. Eascht wens eanst worn is, san de Buaschn oanzln vors Fensta kema.

Vor da Motorisiarung und vor da sexuelln Freizigigkeit wors Fenstaln ned nua in Bayern und Östareich, sundan in ganz Eiropa weit vabroadd. Es wor a teiweis geduidete Form zum Auslebm vo offiziej vabotana, vorehelicha Sexualität.

Des ganze begrindt si doduach, dass im Haus moastns Großfamilien gwohnt ham und da Vata, d Muada oder da Bauer oda d Bairin natiali koa Unzucht in eanan Haus hom woidtn - oda hom woin deafa. S wor nämle duach a Gsetz vabotn (Kuppeleiparagraph §180 a. F. StGB) dem unzichtign Treim Voaschub z leistn.

Zui vom Fenstaln is oamoi natiale s Schnacksln, oba aa s Kennalerna und s Zammasein mitm Diandl in da guadn Stubm.

Zweng da sexuejn Freizigigkeit und da Gleichberechtigung vo de Weibaleit is as Fenstaln heit nua no ausnohmsweis notwendi. Heizdogs wead ob und zua zan Spass gfenstald.

As Fenstaln werd in da boarischn Musi oft bsunga. As bekanntaste Liad zum Fenstaln is da Fensterstock Hias, a oids boarisches Voiksliad. Am populeastn is de Interpretation vom Fredl Fesl. Oft wead am Fredl dees Voiksliad sogoa zuagschriebm.

Jenseits vom Weißwuaschäquator ko Fenstaln ois Hausfriednsbruch ogsegn wean: Des Amtsgericht Frankfurt am Main hod entsprechand guateit .




#Article 195: Pangalaktischer Donnergurgler (351 words)


Da Pangalaktische Donnergurgler is a Sach aus da Romanreih Per Anhalta durch'd Galaxis vom Douglas Adams.

Er is a Drangl, der ois´s alkoholische Gegenstück zu am Raubüberfall betituliert werd.

Da gräßte Knalla seit´m Urknall (schreibt Eccentrica Gallumbits).

Des is a Drink wo laut am Anhalta woi s beste iss, wos ma z' dringa griang ko. Aber er warnt a eindrücklich vor dem Zeig. Da steht aa, das d' Wirkung vo am Pangalaktischen Donnergurgla so is, ois wia wenn da mit am riesign Goidbarrn, der in Zitroascheibn eigwickelt is, as Hirn aus´m Schädel aussadroschen werd.

Da Anhalta gibt a Auskunft drüber, auf weicham Planetn de besten Pangalaktischen Donnergurgla gmixt werdn, wiavii ma übern Dama peilt dafia zoihn muaß, und weiche freiwilling Organisationen oam hinterher wieda auf´d Fiass heifan. Anhalta verrat oam sogar, wie ma sich den seiba macha ko.

Zaphod Beeblebrox, Abenteura, Ex-Hippie, Lebemann, Präsi vo da Regierung vom Galaktischen Imperium und eben Erfinda vom Pangalaktischen Donnergurgla.

  *  2    cl     Wodka
  *  2    cl     Tequila Silver
  *  1    dash   Zitronensaft
  *  2    cl     Curaçao Blue
  *  12   cl     Sekt
  *  2    cl     Gin
    
S' Originalrezept und wia mas macht steht .

  *  An Minzlikör oder an Minzschnaps
  *  VUI Gin
  *  A Olive
  *  A Zuatat de nach Zitrona schmeckt, 
     weil ma vamutet das da Alte Janx-Geist a Zitronageist war 
  *  Soda oder Tonic-Water (Sumpfgas)
    
A do wieda, .

Zubereitung: Die Zutaten, außer der Grenadine, werden zusammen mit drei bis vier Eiswürfeln im Shaker geschüttelt, bis die Eiswürfel sich aufgelöst haben. Danach füllt man den Drink in eine Cocktailschale. Nach dem schälen der Pitahaya schnejdet man das Fruchtfleisch in Pyramidenform. Die Pyramide gibt man ins Glas, bevor der Drink hineingeschüttet wird. Die Karambolenscheibe hängt man an den Glasrand. Über das Glas legt man zum Schluss eine Spirale aus der Orangenschale.

S' oanzige Getränk wos mim Pangalaktischen Donnergugler mithoitn ko is da Vurguzz. Da Vurguzz is a Getränk aus da Vurgafrucht auf Vurga und da Wirkung vo am Pangalaktischen Donnergurgla recht ähnlich. Beim Vurguzz is a so wennst den trunka host, nachad moanst dia drischt oaner grod mit am Suibabarren dei Hirn naus.




#Article 196: Oadaxl (113 words)


DOadaxln (Lacertidae, Oazoi: Oadaxl, ostboarisch Àdaxl, tiroiarisch Hegedechs und Groanz (fia Smaragd Oadaxln), af deitsch Eidechse) sant a Famui fo gloane, zmoast greane Dexn, de wos fost iawaroi in da Oidn Wöid fiakemant. Eana Fawondtschoft mid ondane Famuina innahoib fo di Griachfiecha is oiwei nu neda gonz glor, und werd deswengad kontrovers diskadiert, owa t'Forschung mocht Furtschrid damid.

In Middleiropa hods fuigade Ortn:

Oadaxln kemant eha in Midtl- und Südeiropa fia wia im Norn, wals eana weida drom z'koid is. Außahoib fo Eiropa hods nummoi föi meara Ortn fo di Oadaxln.

BÖHME, W. (Hrsg.) (1984): Handbuch der Reptilien und Amphibien Europas, Band 2/I, Echsen II (Lacerta). – Wiesbaden (AULA – Verlag). ISBN 3-89104-000-8




#Article 197: Viecha (245 words)


De Viecha (dt.: Tiere) san a wichtige Gruppm vo meahzejing, eukaryotischn Organismen. In da biologischn Systematik spuid da Begriff heit koa Roin meah. Taxonomisch wean Viecha haifig ois Gruppm innahoib vo de Eukaryotn ogseng, de wo dena Pflanzna und Schwammal gengiwagstejd wean. De Zejn vo de Viecha hom im Gengsotz za de Schwammal und Pflanzna koa Zejwond, sondan san vo ana Zejmembran umgem. Heit san mid Viecha nua no de vuizejing Viecha (Metazoa) gmoand.

De Systematik vo de Viecha wead zazeid intensiv eaforschd. De foingde Doastejung gibd on aktuejn Wissnsstond wieda.

In da doagstejdn aktuejn Systematik foid af, doss de Coelenterata wieda bericksichtigd wean. Des gschiachd noch Philippe et al. (2009) und widasprichd zan Beispui Dunn et al. (2008). Driwa naus wean a poar gebraichliche Gruppmbezeichnunga nimma vawendd:

Haifig wead Viecha (Animalia) ois Synonym za Vuizeja (Metazoa) gnuzd. De oa- bis wenigzejing Choanoflagellata wean demz'foig ned ois echte Viecha bedrochd, sondan ois Oat Schwestangruppm za de Viecha/Vuizeja (Animalia/Metazoa).

De friaha za de Viecha zejdn oanzejing Viecha (Protozoa). Se stomma aus oana Reih vo vaschiedne Taxa innahoib vo de Eukaryotn. S gehd dobei um oazejge Organismen, de wo an Zejkean owa koane Chloroplastn hom und se somid heterotroph eaneahn doa.

Natuawissnschoftle gseng is aa da Mensch a Viech. De Vahoitnsbiologie hod beispuisweis zoagd, doss häha entwicklde Viecha kompliziatare Vahoidsnmusta zoang und komplexare Viechasprochn vawendn wia weniga entwicklde. Aa za abstraktn Denkn san a poar Viechaoatn zmindasd in Osätzn fehig. Da Iwagong zan Mensch is oiso fliassnd..




#Article 198: Weißkira im Attagau (193 words)


Weißkira im Attagau (aumtlich: Weißenkirchen im Attergau) is a Gmeind im Bezirk Vöcklabruck in Obaöstarreich (teiweis siagt ma schiaga as Soizbuagalond ume), mid üwan Dam grod amoi 949 Eiwohna (2016).

Weißkira is de am hechstn glengane Gmeinde vom Beziak, weis af 652 Meta Seehechn oman liegt. Won ma olle Deafen vo da Flechn hea zomzöht, hod Weißkira 27,3 Quadratkilometa - grosteis londwiatschoftlichä Nutzflechn und Woid natiali. Da Freidnthola Boch teilt ned lai d'Gmeinde, sondan ah d'Leit in hearentare und drentare.

Im Gmeinterot sitzn 13 Leit und dawei san grod de Schwochzn (ÖVP) on da Mocht, midn Meinhart Josef ois Buagamoasta.

Schau im fruahn Mittloita is de Hügelondschoft schau bsiedlt woan, oft an Höihmittloita hot ma duach Brondrodunga de Nutzflechn markont ausgweidegt.

Im Joar 1299 is easchtmois a kloane Pforr nomens St. Magaretha in an Oblossbriaf eawehnt woan. Im 15. Joarhundat wiad d'Oatsbezeichnung af Weißenkirchen vaendat, wos erkenna losst, das ma de Hoizkira duach a stoanare easetzt hot. 1777 hot se de Pforr von da Muatapforr Saunkt Georgn oglöst. De politische Gmoa hot ma 1851, bstehad aus de Kotastraigmeindn Freidnthoi und Weißkira, eigfiat.

De Weißkiringa san in da Gegnd ah scherzhoft ois Bunkelandla bekonnt.




#Article 199: Französische Fuaßboinationalmoanschaft (322 words)


De franzesische Fuaßboinationalmoanschaft oda a Équipe Tricolore g´nannt wern ower a als Les Bleus (de Blaua) bezeichnet. Es is de Moanschoft de Frankreich bai Wejd - und Eiropamoasterschaften vadritt.

De Moanschaft ghert zuam franzesischen Fuaßboivaband, wos sait 1919 d'Fédération Française de Football (FFF) is. De Franzosen kehrn seit 1954 zua ana derer Grindungmitgliada vo da UEFA. Da Vorgänga vo da FFF wor de Union des Sociétés Françaises de Sports Athlétiques und wor a Grindungmitgliad vo da FIFA. Des easchte offizielle Länderspui wor om 1. Mai 1904 in Brüssel gega Belgien vor 1.500 Zuschauern. Des Spui hat 3:3 geendt. In ihrm zwoaten Spui a joar späer homs gega d'Schweiz miat 1:0 gwunna. Des easchte Moi wo de Franzosen blaua trikots gtochn hom woa 1908 gega England. De Franzosen hom des Spui mit 0:12 valoan, dennoch woa de blaua Foab seitdem ihr Markenzeichn.

Bsondas erfoigreich woans bis zuam Zwoaten Waidkriag net, 39 Siage, 13 Remis und 74 Niedalong stondn ins Haus. Eascht bei de Wejdmoasterschaft 1958 hams zum easchtn Moi guad g´spuit. Se san Dritta worn und hom im kloana Finale gega de Deitschn gwonna.
Zwoa Joar später sans Viata worn im eignen Land bei da Fuaßboi Eiropamoasterschaft. Da Aufstiag zua Fuaßboigroaßmocht wor eascht 1982 meglich, als de Franzosen bei de Wejdmoasterschaft 1982 in Spanien vierta gworn san und in de Vorrundn sogar England gschlong hom. Da eigentliche Duarchbruch woa 1982. Frankreich is bei de Eiropamoasterschaft im eignan Land Eiropamoaster worn. In de neextn 10 Joar homs aba nepfui Glück ghobt. Se ham de Qualifikationen fia d'Waid - und Eiropamoasterschaften vapaßt. Da greste Erfoig wor bei de Wejdmoasterschaft 1998 im eigenen Land. Doat sans Wejdmoaster worn und hom im Finale Brasilien gschlong. Nachdems 2000 Eiropamoaster wurdn, sans 2002 bei da Wejdmoasterschaft in Asien scho in da Vorrundn raus gflong. Eascht 2006 be da Wejdmosterschft in Deitschland hat´s wiada an Hehpunkt gebn. Se san ins Finale 'kemma und ham dann as Elfmetaschiaßn gega Italien valorn.




#Article 200: Fuaßboi-Wäidmoasterschaft 1934 (491 words)


De Fuaßboi-Waidmoasterschaft is de Zwoate, de ausgetragen woarn is. De Gastgeber woar Italien. De Stadien in Italien hom domals zu de bestn vo da Wejd ghead.

Bei de Qualifikation hom 32 Moanschaften teilgnommen. Auch de Gastgeber hom si selber eascht qualifizieren miassn. Aus Europa hom 21 teignomma, aus Afrika/Asien zwa, Nordamerika vier und Siidamerika a vier.
De Gastgeber hom sich eascht gecha Griechnland duachsetzn miassn. De Deitschn hom siach gecha Luxemburg duarchgsetzt.
De Tittlverteidiger Uruguay hot desmol net teilgnomma. A de Englander hom zugschaut, weil des Duarnier net im Mutterland vom Fuaßboi stattgfunna hat.

Des Moi is des gsamte Duarnier im K.-o-System gspuit worn. Wer verloarn hot, woar draußen. Bei am Unentschiedn is a hualba Stund verlängert worn. Wor do auch noch ka Ergebniss da, dann is des Spui wiadahoit worn.

Im easchtn Spui am 27. Mai hot Italien die USA klar mit 7:1 gschlong. A de Tschechn und de Deitschn hom ihra Spui gwonna. Im Spui de Deitschn gecha Belgien hot da Edmun Conen des Spui fost im Alleingang gwonna. Ar a interresantes Spui wor des se Österreicha gecha de Franzosn. Des Spui is in de Verlängerung gonga, und Österreich hot des Spui doch no miat 3:2 gwonna und is im Viartlfinale gstondn. Der easchta Duarniertag ist der Tag der Europäer, denn kane Moanschaft, de net aus Europa komm is, hot de easchta Rundn bestandn.

Im Viartlfinale hom de Detschn de Schweden ausn Wettbererg geworfn. Se hom mit 2:1 gewonna. Fur de Eidgenossen wor des Duarnier dagegen scho fuabei, weils gech de Tschechn verluarn hom. Österreich hot als zwoate deitschsprachige Moanschaft des Hulbfinale erreicht. In sengenda Hitzn hom Spanien und Italien gespuit. Nachdem des Spui in de Verlängerung gonga is, hot der Spanier Langara in der 113. Minutn den Pfostn troffn. Elfmeterschiaßn hods domals noch net gem, deshualb homs des Spui wiadaholt. Im zwoaten Spui hom die Italiener a Tor gschossn, wobei es Proteste seitns de Spanier gem hod, weil de Spialer den Torhüter bedrängt hom. Des Tor zählt und Italien spuit im Hualbfinale.

Im Hualbfinale hom de Deutschn kanen guadn Tag erwischt. Se hom gecha de Tschechoslowakei verluarn. Trotz da Belastung durch des Wiadahohlungsspui hom de Italiener gecha Österreich gwonna und steng im Finale.

Im klanen Finale um Platz drei hom jetz Deitschland und Österreich gspüid. Obwohl de Österreicha favorisiert wurn, hom de Deitschn des easchta Tor gschossn. De letztn zwoa Spui vo de zwa Moanschaftn san 5:0 und 6:0 für Österreich ausgonga. Darum woars a Überraschung, dass de Deitsch mit 3:2 gwonna hom. Und de deitscha Moanschaft taucht zuam easchtn Moi auf der Fuaßboiwejdkaddn auf.

Im Endspui san de Italiener gecha de Tschechoslowakei antretn. In da zwoatn Hulbzeit hod da Schidsricher des huate Spui vo de Gastgeber duarchgehn lossn. Dennoch hom de Tschechn des easchta Tor gschossn. Kurz fuarm Schluss hom de Italiener ausglichn. De Azzurri hom dann doch no gwonna. Am End iss 2:1 n.V. fur Italien gstondn, und Italien is de easchta Wejdmoaster aus Europa gworn.




#Article 201: Landkroas Miaschboch (122 words)


Da Landkroas Miaschboch (amtli: Landkreis Miesbach) ligd im Sidn vom boarischn Regiarungsbeziak Obabayern. Nochbarlandgkroas han im Noadn da Landkroas Minga, im Ostn da Landkroas Rousnam, im Sidn as estreichische Bundesland Tiroi mit de Bezirke Kufstoa und Schwaz und im Westn da Landkroas Bad Däiz-Woifradshausn.

Da Landkroas ligt im boarischn Obaland. De Landschaft gäht vo bergig in de Oipm bis higelig in de Voroipm. Wichtige Sään han da Schliersää, da Dägansää und da Spitzingsää. Gliedat weads Landkroasgebiet durch de drei Toiregiona vo da Mangfoi, da Schlierach und da Leitzach sowia durchs Gebiet um Hoizkiacha und Oudafing. des wo zua Mingana Schoudaebane ghead. Da häxte Berg is de Rotwand mid 1.884 m, da bekanndasde da Wendlstoa mid 1836 m.

(Eihwohnazoin vom 31. Dezemba 2015)




#Article 202: Fotznhobe (193 words)


Da Fotznhobe oda da  Fotzhobl oda de Fotzorgl (Siidtiroul) is a Musiginschtrument, des wo midm Mai blosn wead. Dr Nom setzt se zom aus Fotz(n) (Gfries, Mai, Lätschn, Schnautzn, [dt. Mund] ) und Hobe [dt. Hobel] wega da Hi- und Herbewegung de ma domid voam Mai mocht. Auf Deitsch hoasst de Fotzorgl Mundharmonika.

Da Fotznhobe is a handlichs Inschtrument in dem da Ton in kloane Kanäle an na Mettoizung entschtenga. Ma blost oda saugt und kriagt jeweis an andan Ton. Je noch dem wia ma an Mund spitzt ko ma an Meaklang oda sogor an oanzelna Ton spuin.

Da Fotznhobe wead in da Voiksmusi hauptsächle do eigsetzt wo ma koane schwaara Inschtrument midnemma koo oda mog, oiso sowo wia beim Wandan.
Ganz bsondas meng dean den Fotznhobe de amerikanischen Bluesmusika, ma ko na aba aa im weidan Sinn zu de tipisch boarischn Musikinschtrumente dazuazain.

Aa wea zu da Mundorgl oda zu da Voiksmusi koan Bezug had, kennd gwis den viallaecht bekanntesten Einsatz vom Fotznhobe: Im Fuim „Spiel mir das Lied vom Tod“ besorgt des Instrument mid da Melodie „Keep your lovin’ brother happy“ de Spannung bis zum Schluss und spuit direkt de Hauptroin.




#Article 203: Hobe (176 words)


Da Hobe oda Hobl (in manchen Gegndn aa wia Howwe oda Howü gschprocha) is a Werkzeig zum Bearbaatn vo Hoiz.
In am Rahma, zmeist aus am Hoiz g'macht, des wenig arwat und gega d'Feichtigkeit beschtändig is (wia Teakhoiz) oda aus Metoi, sitzt a broade Klinga de ma in da Häh'n vastejn ko.
Mit'm Hobe streicht ma ibas Hoiz und nimmt mit da Klinga an dünna Span o'. Je weita de Klinga ausseschaugt, desto dicka (und groba) werd da Span.
Ma nimmt an Hobe zum Zuarichtn vom Hoiz, meistns Brettl, daß schee grod und glatt wern oda daß ma dem Brettl a bschtimmts Profui (zum Beischpui a Nuat) gibt.

De Bewegung de ma beim bearwatn vom Hoiz mitm Hobe macht nennt ma howen (hobln) und wead im boarischn so ziemli auf ois übatrong wos a ähnliche Bewegung mit da Hand duat.
Aus dem leitn se dann wiedarum Nam füa Werkzeig ob, de mitm Hoiz übahaupt nix meah z'toan hom.

So gibts aa a Hobln fir ondre Bestimmungen, wia an Trüfflhobl, an Spotznhobe, an Fotznhobe oda an Kashobl.




#Article 204: Kryptographie (127 words)


Kryptographie  (a: Kryptografie; vo griechisch: kryptós, „verborgn“, und gráphein, „schreibm“) isch de Wissenschaft von dr Verschlisselung von Informationan („Geheimschriften“). Heitzutog beschäftigt sia si allgmein middn Schutz vo Daten durch deran Transformation, in der Regl unta Eibeziehung vo geheiman Schlissln. Dia Kryptographie bildet mit dea Kryptoanalyse (a: Kryptanalyse) zusammen dia Kryptologie.

Beispiel fia a Häsch-funktion mit Träpdoor (= Häsch-funktion in polinomialer Zeit net umkehrbor isch, ausser man kenn in Schlissel), im Gegensotz zur Häsch-funktion ohne Träpdoor de net umkehrbor sein.

 Das Mädchen mit krausem Haar  ----Schlissl A---  Die Gitsch mit Rutschelen
     Schlissl A .. z. B. a Siidtiroler der do deitschen Sproche mächtig isch.

 Die Gitsch mit Rutschelen  ----Schlissl B---  Das Mädchen mit krausem Haar  
     Schlissl B .. z. B. a Deitscher der do sidtiroler Sproche mächtig isch.




#Article 205: Linux (221 words)


Linux (oda a GNU/Linux) is a freis und plottfoamunobhängiges MehrNutza-Betriebssytem fia Kompjuta, des dem Unix änli is. Easchtmois eingsetzt wuan isses 1991 noch da Vaöffentlichung vom easchtn Linux-Kernel vom Linus Torvalds.

Des aus vaschiedene Tala bestehende Betriebssystem wird jetza vo Softwärentwickla auf da gonzn Wöt weitaentwicklt, de wos on vaschiedene Projekte mitorbeitn. Do san sowui anzelne Persona aba a Stifutungan, gräßare und kloanare Projekte, aba a kommerziölle Untanema betaligt. Im praktischn Einsotz werdn fost imma sognonnte Linux-Distributionen benutzt, ba dena die vaschiedene Softwär zu an fertign Paket zomgstöt is.

De meisten eben so gnonnten Distributionen sand Packln, wo da Linux-Kernel mit freier Software zommgstöd werd. Bei der Software hondelt es sich meistens um GNU Software, weshoib ma eigentlich nid vom Betriebssystem Linux, sondern eher vo GNU/Linux redn soid.

Linux is zimli füfötig, deswegn weadsauf Desktop-Rechna, Sörva, Händis, Routa, Multimädia-Endgeräte und Supakompjuta vawendat. Linux wird auf vüle Kompjuta und Sörva wötweit in fost olle Bereiche vo da Kompjutatechnik vawendat. A guats Beispü dafia san die Sörva vo da Wikipedia und de vom bekonntn Suchmaschinanbetreiba Google.

Bis heid san dann an haffa andre Projekte zum Linux-Kernel dazuakemma. Zun Beischbui KDE und Gnome, des san zwoa graphische Nutzaoberflächn. Mid dene kann ma recht komfortabl mid Linux orwan a wemma si ned so recht auskennd. Deszweng hod Linux heid an Haffa Leid de wos hernemma.




#Article 206: Vaoanigts Kinireich (446 words)


As Vaoanigte Kinireich oda Vereinigtes Königreich (, kuaz: UK), Longform: Vaoanigts Kinireich vo Großbritannien und Noadirland (engl.: ) is a souveräne Nation voa da Noadwestgstod vo Kontinentoieiropa.

Da gresste Inslstoot vo Eiropa is a Union vo ehemois unobhengign Oanzlstootn England, Schottland und Wales sowia Noadirland. Des Vaoanigte Kinireich hod aa meahrane Iwaseegebiet. De Kronbesitztima vo da Isle of Man und vo de Kanoiinsln san da britischn Krone untastejt, san owa ois sejbststendige Lenda ned Bstondtei vom Vaoanigtn Kinireich. Ois parlamentarische Monarchie untahoit des Land aa no Beziahunga zu fimzehn Commonwealth Stootn, vo dena des Stootsowahapt da britische Monarch/de Monarchin is.

Des Vaoanigte Kinireich bsteht aus da Haptinsl Großbritannien und eppa am Sextl vo da Insl Irland. Um de Haptinsl lieng meahrane Inslgruppm mid iwa 1000 kloanare Insln. De wichtigstn Inslgruppm san Shetland und Orkney in da Noadsee neadli vo Schottland, de Aissan Hebridn und de Innan Hebridn im Atlantik westli vo Schottland, Anglesey in da Irischn See neadli vo Wales, de Scilly-Insln in da Kejtischn See sidwestli vo England sowia de Isle of Wight im Eamekanoi voa da englischn Sidgstod. De oanzige Landgrenz bsteht af da Insl zua Republik Irland; de is 360 km long. Ned zum Vaoanigtn Kinireich ghean (obwois da britischn Krone untastenga) de Isle of Man in da Irischn See de Kanoiinsln im Eamekanoi vor da Noadgstod vo Frankreich.

Des Land hod ummara 65 Milliona Eihwohna (2014), davo hod de Haptstod London zirka 8.539.000 Eihwohna. In Großbritannien lem a seah vui Eihwondara vo de ehemolign Kolonien, wia zum Beispui Inda, Pakistana und Kinesn.

Des Vaoanigte Kinireich is 1707 aus am Zammschluss vo de Kinireich England und Schottland entstondn, nochdem de Stootn scho länga vum gleichn Kini regiad worn san. Es hod im 19. Joarhundad, domois British Empire gnennt, duach de friare Industrialisiarung de Vormochtstejung in da Wejd ealongt, aa duach de unbrochane Seeherrschoft vo da Englischn Flottn. In da easchtn Hejftn vom 20. Joarhundad is de Mocht vo Großbritannien mid de zwoa Wejdkriag gschwundn, obwoi de zwoa Kriag vo Großbritannien gwunna worn san. In da zwoatn Hejftn vom 20. Joarhundad san nacha de moastn vo de ehemolign Kolonien unobhängig worn.

Des Vaoanigte Kinireich zejd zu de am steakstn dereguliatn und privatisiatn Voikswiatschoftn vo da Wejd. De britische Wiatschoft is da Uasprung vom sognenntn „angelsaxischn Kapitalismus“, wo af de Prinzipien vo da Liberalisiarung, vom frein Moarkt, vo niadriga Besteiarung und geringa Reguliarung afbaut. Des Land hod des wejdweit sextgresste Bruttoinlandsprodukt (BIP), noch Deitschland und Frankreich des drittgresste in Eiropa. Mid 28.300 Eiro liegt des BIP pro Kopf im owan eiropeischn Referenzrohma. Im Vagleich mid'm BIP vo da EU (ausdruckt in Kaufkroftstandards) eareicht des Vaoanigte Kinireich an Index vo 116,2 (EU-25 im Joar 2003: 100).




#Article 207: Wassabuag am Inn (227 words)


Wassabuag am Inn (amtli: Wasserburg a.Inn) is a Stod 55 Kilometa estli vo Minga. Beriahmt iss, wei da Inn se in ana Siem-Ochtl-Schleifn um de Stod umawindt, bis a vo Sidn heakemad wieda noch Noadn weidafliaßt.

De Stod is 1137 vom Hallgrafn Englbert grindt worn, nochdem ea sein Schdammsidz vo Limbuag ins heiddige Wassabuag valegd hod. Friahra woa de Stod a wichdiga Umschlogblodz im Soizhondl. Domois is des Soiz vo Reichahoi mi'm Ochsnkarrn noch Wassabuag brochd und vo do aus mi'm Schiff af'm Inn weidadransbordiad worn. Wia donn de Soleleidung vo Reichahoi noch Rosnheim baud worn is, woas mi'm Soizhondl voabei.

Wassabuag am Inn is da Sitz vo da gleichnamign politischn Stodgmoa Wassabuag am Inn. Zu da politischn Gmoa ghean no de foingdn eingne Orte:

De Stod sejba hod foingde Stodtei, de wo siedlungsorganisch de Stod ausmocha:

De politische Gmoa hod 12.846 Eihwohna (2015). Friaha bis zua Landkroasgebietsreform in Bayern anno 1971 woa Wassabuag da Sitz vom Landkroas Wassabuag. Iatz liegt de Stod im neadlichn Tei vom Landkroas Rousnam.

In Wassabuag san zwoa bekonnte regionaje Muichvaoabata dahoam. Nämli de Firma Meggle, de wo wenga eanam Kraitabutta bekonnt is, und de Firma Bauer, de se mid iahm Joghurt an Nam gmocht hod.

Spoatli is Wassabuag bekonnt, wei de Damen-Basketboimonnschoft aktuej (2007) Deitscha Moasta is und es aa scho de drei Joar dovoa, nämli 2004, 2005 und 2006, woa.




#Article 208: Igl (185 words)


Da Igl keat za de Spoviecha und es gibt uma 25 Artn wödweid fa eam. In Eiropa gibts drei Artn: en Braunbrustigl, en Weißbrustigl und en Wanderigl. A Igl hot 6000 bis 8000 Stachln am ganzn Köaba vateild. Er hot 36 bis 40 schoafe Zend, wiad umara 30 Zentimeta lang und wiad oanadhoib Kilo schwa. Da grouße Rattnigl ka sogoa bis zwoa Kilo schwa wean.

Da Igl is a Fleischfressa, der wo se vo Schneckn, Wiaman, Raubn und an so an Zeig ernährd. Wos erstaunlich vian Igl is, dass er söbsd a Kreizotta fressn ko. D'Igln segd ma meisdns aufd Nochd, wei  mehra Schneckn do san.

Es gibd a sogenonnte Iglstation, wo a boa Leid de Iglbabys afzoingd. De gloana weand no mid Kotznmile gfuadad und de gressan Igl kinnan scho söwa dringa und fressn, zum Beispiel Rüaoa mid Kotznfuada.

Bei Gefoa roid er se zam, do kinnand na dann seine Feind, wia da Fuchs, da Iltis oda da Dachs, nimma gscheid ogreifa. Wos dann gfehrlich wiad, is a Raubvogl oda d'Audos. Er kann se zwar zamroin, owa des hejft eam dann a nix mea.




#Article 209: Augustus (257 words)


Augustus (is laddeinisch fia: da Eahabene) (*23. Septemba 63 voa unsana Zeid z'Rom und is z'† 19. August 14 n. Kr. in Nola bei Neapel). Ea wa da Adobtivbua vom Cäsa und da easchde Koasa vo Rom.

Sei leiblichn Eldan woan da C. Octavius und d'Atia, a Nichdn vom Cäsa. 
Dea hodn dann a in seim Tesdamend adopdiad und eam oisse vaeabd.

Olladings hod si da Antonius a ois da Eab vom Cäsa gseng und de zwoa waan a fasd sauba zamgruggd. Da Senad woid nämle von eam gschüdzd wean, wei da Antonius in Gallien seine Drubbn zamzogn hod. Wias da Deifi wui, hamsa se aba gegan Senad veabundn und han midanand gega Rom maschiad, des wa dann 43 voa unsana Zeid.
De zwoa wan de zwoa mächdigsd Menna, ham oba koa Goid ned ghabd und ham desweng no an Lepidus iwaredd, daasa beim Triumvirat midmachd (Vo dem hodma olladings danoch nimma fui ghead). 
De Möada vo seim Adobtivvodda hoda 42 bei Philippi gschlogn.

Es wead eam a da Dod vo da Kleopatra zugschrim, weila an Antonius noch lengam Kriag bei Actium gschlogn hod und auf sie go ned schaf wa. Sei Propaganda z'Rom hod de ägybdische Kenigin auf olle Fälle sauba zlegd, so dasma si ned a moi sicha is, obs dea beriamde Soibsdmoad wa.

Im Joa 27 voa unsana Zeid hod sei grouße Sdund gschlogn kobd, do hoda an Tidl Augustus griagd, is Tribun auf Leemszeid und Princeps woan.
Bis zu seim Dod 14 noch Kristus is da sbrichwöadliche remische Friedn, de Pax Romana gwen.




#Article 210: Vua- und Friahgschicht (233 words)


Ois Voagschicht, dt. Vorgeschichte, Urgeschichte wead oigmoa de Zeid vo da Evoluzion vo da Menschheid gnennd. Des is a umfaungreicha Zeidrahm, dea bei de Hominidae ofangt und iwa de Hominini za de Hominiden reicht. Wia se de Anatomie vo de Mensch vaendat hod und Ea se oiweu mera za an sozialn Wesn entwückid hod. Wia a in da Schtoazeid es gleand hod se de Schtoana za oiweu bessa paßade Weakzeig heazrichtn. Bis a in da Jungschtoazeid scho so gschickt woa, aus dem hiatn Materieu gaunz kloane Weakzeig (Mikrolithen) heazschtön. De hod a daun ois Nodln oda ois kloane Klingan vawendt. Da Homo Erectus hod scho s´Feiamocha gleand ghobd. Dea hod se a nochwoasli ois a Easchta, vo Afrika kemat, iwa des eisfreie Asien und Eiropa ausbroat.

Unta da Fruahgschicht vaschteht ma de Vöka und Kuituan de scho Afzoachnungssystem (Schriftn) entwücköd hobm. Waun ma de Vinca-Zoachn a scho ois widagebbore, lesbore Afzoachnungan vaschtengan daun hod de Gschicht vo de Schriftn scho friara augfaungt ois wia mid de Token und da Keuschrift in Sumer.

Heitzutogs wiß ma netta gor so vü iwa de Zeid vo da Menschheid, weus scho oiwei Leid (Fuascha) gem hod, De des gean ausafindn megn hobm. De Wissnschoft hoaßt Paläontologie und des Suacha und Ausgrobm vo oide Sochan Archäologie. Vü neiche Fund mocht ma duachn Zuafoi, (zan Beispü in Beagweak oda beim Baun) oda de Fund wean duach de Erosion freiglegd.




#Article 211: Bruneck (119 words)


Bruneck isch dr Hauptort fan Puschtotål. Dozui ghearn die Fraktionen Reischa, Stegn, St. Georgn, Dietnhoam und Aufhofn.
Durch die Stod fließt die Rienz, de in Prixn inen Eisock mündit.
Seit noigschtn gibs a Außnstelle va do Freien Universität Bozen, wo man u. a.Tourismusmanagement studiern konn.

S Zentrum va Bruneck bildit die Stodgosse, de im Hochmittlolto ums Schloss Bruneck dummidum entstondn isch. Wo man heint die Flaniermeile, in Grobn findt, wor fria die Stodmauer, va der lei die vier Tore ibrig gibliebm sein.
In do Stodgosse findn sich viele Gschäftlan, a poor internationale Marken homm sich sem a nieder glossn. Außerholb do frian Stodmauon gibs die Obostod, va der is Zentrum die Pfarrkirche va Bruneck und s Palais Sternbach bildn.




#Article 212: Ramones (176 words)


Di Ramones woan a Musigruppn aus New York City, in die USA. Si götn als Prototüp von da Punkbänd, obwui des Woat Punk eigentli eascht späta im Zusommenhong mit aner britischn Subkultur enstondn is. Sie hobn in Mitte von die 1970er eigentli eher unobsichtli a neige Musirichtung gschoffn, wals die domois produzierte Rockmusi im Zeitoita von Pink Floyd und Led Zeppelin net austehn hobn kennan. Ihre Musi orientiert si an anige wenige Vorbüda, wie zum Beispui The Who, die Kinks, die Beach Boys, die Stooges, MC5 undn amerikanischn Rock'n'Roll da 1950er Joa. Tüpisch woan anfoche Harmonien und Struckturn, oba a es völlige föhn von Solos, Intros und Übageängan. Damit hobns quasi as komplette Gegental zu andere Musikrichtungan wie Art Rock, Progressive Rock oder Fusion erschoffn. Deswegn hobns ernare Liada aber immer extrem schnö und Laut gspüt, wos boid erna Markenzeichn wuadn is. Gleich anfoch wie die Komposition woan a die Texte, de wos sie oft wia die Reime von an Klankind angheat hobn, aba in Wirklichkeit genau auf die sozialn Probleme der 1970er Joa eingongen san.




#Article 213: Kåltern (1494 words)


Kåltrn (Italienisch Caldaro sulla Strada del Vino) isch a Mårktgemeinde in Ibrétsch, glégn zwischn Eppan in Nórdn unt Tramin in Sidn, håt pan a 7800 Einwóhnr (2013). As ligg afn éschtlichn Houng van Méndlgepirge unt gloungg va 214 m Heach ibrn Mér pis aufi zun Méndlkoumm.

Die tradizionelln Frakziónen sein Åltnpurg (Dorf) (Castelvecchio),  Mittrdórf, Óbrplanitzig, Sankt Anténig unt Pfuß, Sea (St. Jósef am See), Niklas (Petónung af a) (San Nicolò) Untrplanitzig. Drzua kémmen nó nuire Wóhnzéntren wia Lavardi (2. Silb isch petónt) unt Gungano (u petónt).

Die Riglen (Oanzåhl Rigl) sein kloanflächige, meischtns lountwirtschåftliche Gepiate, dé an oagnen Noumen trågn. Dé Namen håbm óft an romanischn Ursprung: Palurisch, Lavardi, Badleit, Kaltschadrón unt oundre.

As éltigschte Artefakt wås man gfuntn håt, isch an ågsågns Hirschgweih, dés ibr 20 000 Jåhr ålt sein sóll. Oundre Spurn van Méntsch geahn af 4000 Jåhr zrugg, zun Peispiel dr Sealnstoan va Klavénz (Stoanplåttngråb). In dr easchtn nåchchrischtlichn Zeit isch as Gepiat, dés zu Rätien gheart håt, rätoromanisch gwurtn. As gip Minznfunde aus dr Rémrzeit. Die Peatrskirch (hait a Ruine) in Åltnpurg kannt aus uma 500 n. Kr. stoummen. Die Langobardn håm as Gepiat zwoa Jåhrhundrt loung untr ihrer Herrschåft ghåp, pis sie 774 in die Frounkn weichn håm gmiaßt. Åp Ende van 7. Jåhrhundrt sein die Paiuwarn va Nórdn kémmen unt nåch unt nåch ounsässig gwórtn, håm die taitsche Språch mitpråcht; sie sein ihrerseits untr dr Kontrólle va die Frounkn (Karl dr Groaße) gwésn. Spétr, nåch dr Mitte van 10. Jåhrhundrt håm die Óschtfrounkn då as Sågn ghåp (Otto I.). Ounfoung van 11. Jåhrhundrt isch Kåltrn in Pischof va Treant untrstéllt gwurtn. In 13. Jåhrhundrt isch die Gråfschåft Tiról entstountn unt Kåltrn isch 1269 a Toal drvón gwurtn.

Die easchte Nénnung van Noumen (Caldare) wert afn 11. Jåhrhundrt zruggdatiart. Leicht méglich isch, ass in Noumen as lateinische „caldus“ (wårm) stéckt, weil Kåltrn jå a wårme Gégnt isch. Óftramål lést man, ass dr Kåltrer Sea dr wérmschte Sea in die Ålpm isch. Va 1273 pis 1411 håm die Herrn von Rottenburg Kåltrn vrwåltet. In dear Zeit håm Tiról unt die Treantnr Pischéf ålm wiedr um dé Gégnt gstrittn. Die Rigl (Pirgr van Dórf, nét die pesitzlósn) håt in Tschingg (= sindicus, so an Årt Pirgrmoaschtr) gwehlt. Ausn Jåhr 1338 isch a Haihupfrplåg ibrliefrt. 1662 isch dr Loundesfirscht Ferdinand Karl, Suhn van Erzherzóg Leopold V, in Kåltrn ódr Umgébung ums Lébm kémmen. Ersch 1681 isch as Treantnr Gsétz (Trientner Statuten) durch Tirólr Gsétz ågleast gwurtn, obwóhl Treant politisch (nét kirchlich) schón loung nimmr viel zu sågn håt ghåp.

In die Jåhr 1777/1778 sein die Mésr (Tiefebene) entsumpft gwurtn. 1853 håt man as nuie Råthaus fértiggstéllt. In Jåhr 1948 isch as Pulvrmagazin in die Reitwiesn explodiart; as sein uma 10 Toate gwésn. 1955 håm a påår Kulturintressiarte as Weinmuseum grindet. 1971 isch die Partnrschåft mit Heppenheim an der Bergstraße pesieglt gwurtn.

Wichtige Wirtschåftszweige sein: Weinpau unt Weinherstéllung, Épflounpau, Frémtnvrkeahr, Hountwerk, Houndl. Dr Weinpau unt die Weinherstéllung håbm a gounz ålte Tradizión. Kåltrn håt groaße Weinflächn, zwoa groaße Kellereigenóssnschåftn unt a påår Privatkellerein. Die Sórte Vrnatsch wert in groaße Méngen kultiviart. Dr Vrnatschwein Kåltrer Sea Auslése håt in Nåmen va Kåltrn, ébmsó die Épflsórte Kåltrer Péhmr (Kalterer Böhmer).

In zentraln Toal va Kåltrn isch a Schuttkégl aus dolomitischn Matrial va dr Méndl. Die karbonatischn Knótn va dr Méndl steahn afn Pórfiar (Porphyr).
 
Weschtlich va Kåltrn isch dr Óbra Perg, wó haupsächlich Puachn unt Férchn wåxn. untrhalb va 600 m Heach sein viel Stoanpuachn (Hopfenbuchen), Mannaéschn, Oachn unt Késchpam (Edelkastanie). Sidlich van Sea isch a gschitztr Schilfgirtl, wó viel Végl nischtn unt wó die Zugvégl afn Durchzug råschtn. In Sea sein meahr Gåttungen Fisch; Fischerei wert lei als Hóbby petriebm. Psundre Viechr sein die Groanz, die Singzikade (vulgo Ge-Ge), die Hórnvipr (Vipera ammodytes).

Kåltrn isch, als Frémtnvrkehrsórt unt als Órt in dr Nächnt va dr Haupstådt in an Spounnungsfelt zwischn Tradizión unt Fórtschritt mit an stårkn Houng zun Schritthåltn mit oundre moderne Órte. Drpei isch nét ålls va dr Tradizión vrlórn goungen; as gip Lait, dé sich fir „ålte“ Såchn pegeischtrn.

 
Pis uma zu dr Jåhrtausntwénde håt man nó Paurn gségn, dé in Sunntig unt in die Feiertig as plaua Firtig (Schürze) oun håbm. Zwår wert’s hait (Jåhr 2012) nó in die Werchtigr trågn als Årbetsgwount (Werchtigfirtig), ódr zu psundre Ounléss, åbr as Sunntigfirtig håt ausdeant. Fir Kåltrn isch as plau-weiß sénkrecht gstroafte typischr, weil’s sel in oundre Órtn kaum gip.

In Tuifltåg (5. Dezémr) isch es fir die jungen Purschn nó Prauch, als Krampus durch die Stråßn zu geahn unt Krawall zu måchn. Dr Prauch wert hait gounz pewusst gférdrt.

Pis Mitte van 20. Jåhrhundrt isch as Scheibmschlågn  nó praktiziĕrt gwurtn. Die jingrn Lait kénnen dés nimmr.

Nó vór weanig Jåhrzéhnte sein die Kindr zu Nuijåhr in Dórf manount goungen, fir a pissl Minz in die Lait Nuijåhr åwintschn. Aus der Zeit isch dr Reim: Åls Guate zun nuidn Jåhr / as Krischkindl afn Åltår / dr (heiliga) Jósef drnébm / sågg: sóllsch mr a Kraizrla (Münze) gébm.

Ébmfålls pis Mitte van 20. Jåhrhundrt isch nó Tirggn ounpaut gwurtn. Når loung koanr mehr. Pis sich amål a påår Lait zsåmmgfuntn håm unt aus Gaudi wiedr a kloane Flächn mit Tirggn ounpaut unt dén aa tschillt (von den Hüllblättern befreit) håm. Als feirlichr Åpschluss wert dr Pléntn géssn.

Mehr als lei a Prauch isch as Aushéngen va dr Tirólr Fåhn zum Peischpiel in 20. Febrar (Tódeståg van Andreas Hófr). Dés måcht man ållrdings in gounz Sidtiról só. Aa pa kirchliche Prozessionen wern ålte Fåhnen mit vrschiedne Pildr drauf mitgnummen, aa Statuen. Die Prozessiónen selbr (z. B. zu Fronleichnåm) kounn man aa als an Toal va kirchlichr Tradizión ségn.

Organisaziónen: Verein für Kultur und Heimatpflege, Musikschule Übretsch, Tourismusverein Kaltern, Volkshochschule Urania Kaltern, Filmtreff Kaltern. In Dorfzéntrum steaht as Südtirolr Weinmuseum. Órglkonzerte in dr Pfårrkirch. Die Weinkultur spielt a groaße Rólle in Dórf. In Summr gip’s a Weinféscht unt a Seaféscht, weitrs Féschtr va vrschiedne Vereine.

Die Kåltrer håm hait nó pa ihre Nåchpern in Spitznoumen Herrgóttskindr. Dr Grunt drfir isch nét pekounnt; man håt åbr a Legénde drzua: Amål isch a Woundrer af Kåltrn kémmen unt håt sich gwundrt, dass man in Freitig um drui (drei Uhr) lei die kloana Gglógg laitet. Die Kåltrer håm ihm autaitscht (erklärt), dass die groaßa Gglógg lei fir die Kåltrer Pirgr glaitet wert. Dr Woundrer håt draufhin as Pirgrrecht firn Herrgótt kaft. Drseidr (seither) hoaßt man die Kåltrer Herrgóttskindr.

Er reiht sich untr die Tirólr Mundårtn va dr sidpoarischn Kategorie ein. Friahr håt dr Kåltrer Dialekt só stårke Eignheitn ghåp, dass mån an Kåltrer an sein Rédn drkénnt håt. Heit isch sel nét ålm dr Fåll.

Mérkmåle: Die Vokale va die Stoummsilbm weadn in Untrschied zu die nérdlichrn Lokaldialekte stårk ausizóchn (gedehnt), aa zem, wó in Hoachtaitschn tópplte Konsonantn fólgn. Die Sidtirólr Diminutivéndung -ele (in Óschtn -ile) isch in Kåltrn unt weitr sidlich tradizionell -ala, zun Peispiel Wågn - Wagala. Pa die Attribute isch in Nominativ die Éndung -a nó in Geprauch (die ålta Maschin). Weitrs wert as é stérkr zu ej, as ó stérkr zu ou diphtongisiĕrt as wia in die nërdlichn Gemeintn. Die vielrórts in Sidtiról vrwendetn iə unt uə sein in Kåltrn ea und ua, zun Peispiel: schiən - schean (schön), suəchn - suachn (suchen). Partizip Perfekt in gwisse Fälle ohne Vorsilbe ge-, z. B. drahnt (gedreht).

A Toal Fåchausdrick in Weinpau kémmen ausn Romanischn. Pounzn (Fass, Weinfåss, aa scherzhåft fir Bauch) z. B. isch éhnlich wia as nórditalienische panza (Bauch). Oundre håbm an taitschn Ursprung, z. B. Stoundr (großes stehendes Weinfass).

Fir die Nåchpargemeintn håbm die Kåltrer in Spitznaumen „Herrgóttskindr“. Vielleicht geaht dé Pezeichnung af a Legénde zrugg, nach der dr Chrischtus in Kåltrn as Pirgrrecht kaft håt. ódr sein die Kåltrer psundrs frómme Lait (gwésen)?

Ibrnåmen gips aa pa die Familiennamen. Weil in Kåltrn óft Hundrte Lait in gleichn Zuanoumen håbm, trågn oanzelne Sippm zuasätzlich an Ibrnoumen, zun Peispiel an Peruafsnoumen ódr a Patronym. Só kounn man die Lait pan Nåmen leichtr untrscheidn, die vrwoundtschåftlichn Peziehungen sein leichtr zu drkénnen.

Dårgstellt isch a Kóchkéssl mit an bewéglichn Griff, der an zwoa Ring peféschtigg isch. Er schaugg aus wia’ Pléntnkéssl, unt in Vólksmunt isch es a Pléntnkéssl. Die éltigschte Dårstéllung van Wåppm isch åbr aus a Zeit, wó dr Tirgg in Tiról ersch pekónnt gwurtn isch, ódr går schón drvór. Tåtsåch isch: as lateinischa Wórt fir an Késsl, „caldaria“, klingg éhnlich wia dr friah bezeigte Nómen va Kåltrn.

In Kåltrn steahn 13 Kirchn. Die meischtn håm an Turn mit Spitzhelm; lei die zwoa Klóschtrkirchn håm an Zwieflturn.

Weit ibr Tiról ausi bekounnt gwésen isch die Maria von Mörl (1812–1868), die „heiligmäßige Jungfrau von Kaltern“. As isch ibrliefrt, dass sie die Stigmen (Wuntmåle Chrischti) trågn håt.

Kåltrn isch mit a scheanr Spórtånlåg ausgrischtet. Dr Sea piatet die Méglichkeit fir vrschiedne Årtn va Wåssrspórt.

In Kåltrn gip’s viele Vereine unt Gruppiarungen mit vrschiedn intensivr Tetigkeit. Sie kriagn finanzielle Untrstitzung va dr Gemeinde je nåch Einschätzung va ihrer Pedeitung. Die fólgende Lischtn isch nét als vóllsténdig zu ségn:




#Article 214: Tramin (200 words)


Tramin (hochdeitsch: Tramin an der Weinstraße, italienisch: Termeno sulla strada del vino) isch a Ort in Sidtirouler Unterlond, südlich fan Kolterer Sea, af der orthografisch rechtn Seit fa der Etsch. Es hot zwoa Fraktionen, Rungg und Sĕill, und zirka 3200 Einwohner (96,37 % Deitsche und 3,44 % Italiena).

Tramin isch bekonnt fir sein Wein, und bsunders firn Gewürztraminer, fa di Traminer „Gwirzr“ gnonnt, a Weisswein-Rebsorte, de weltweit ongebaut wead. Der bekonnte Traminer Egetmonn-Uumzug isch oaner fa die ältestn Foschingsbräuche in die Ålpn und findet olle ungrodn Joar in „Leschtn“ stott, in Tog vorn Oschamigga. Der Umzug zoag die Hochzeit fan Egetmonn-Hansl und seine historische Gefolgschoft, fa die Foßbinder iber Fischer, Waschweiber und Pfonnenflicker bis za di ormern und reichn Zigeiner. Wichtige Figurn sein a die Schworzn Mander, die Burgltreiber und die Wudelen.

Es Wohrzeichn fa Tramin isch der heachste gmauerte Kirchturm Tirols, 86 Meter hoach und weithin sichtbor, mit seiner groassn Glogg, der Annemarie, um de sich a poor Sagen rankn.

A wichtiger Einkommenszweig isch der Tourismus, größtntoals aussn deitschn Sprochraum. Hauptonziehungspunkt sein, nebn der Londschoft, der Kolterer Sea und es groaße Schwimmbod, ober a die wöchntlichn Weinfeste und es berühmte Herbstfest, wo Wein und Sidtiroler Spezialitätn verkostet weadn kennen.




#Article 215: Iberetsch (275 words)


Iberetsch oder Ibrétsch (amtli: Überetsch) isch as Gepiat zwischn Méndlkåmm unt Mittrperg (Mitterberg, Kaiserberg). Zun Ibrétsch ghearn die Gemeintn Eppan unt Kåltrn mit insgesåmt uma 21 000 Einwohna in Joa 2011. Dr tiafschte Punkt ligg pan Kåltrer Sea mit 214m ibrn Mér.

Af groaße Flächn isch Weinpau unt Ópschtånpau (Épfl), dr Turismus spielt aa gånz a wichtige Róll. Die pekånnte Sidtirólr Weinstråßn geaht mittlt durchn Ibrétsch.

Die zwoa Gemeintn håm schón seit ibr 90 Jåhr a gemeinsåms Nåchrichtnplattl: Gemeindeblatt von Eppan und Kaltern. An auffållete Ibrétschr Identität gips dechtrsch nét: die Kåltrer sein meischtns Kåltrer, wénns sie gfrågg wern, nét Ibrétschr, die Eppanr sein Eppanr. Ódr die Einwóhner wern aa nåch ihre Frakziónen pezeichnt: wer va St. Pauls in Eppan kimmp, isch a Paulsnr. Aa die Dialekte va poade Órte låssn sich untrscheidn. Die Einwóhnr va die poadn Órte håm pa die jeweils åndrn an Spitznåmen: die Kåltrer sein die Herrgóttskindr und die Eppanr sein die Rattigschweaf (Rettichschwänze).

Van Ibrésch péndlen ålle Tåg viel Lait af Poazn zu dr Årbet. Die weschtlichn Nåchprn va die Ibréschr sein die walschn Oanspergr.

Af dr Grénz zwischn die zwoa Gemeintn, nó mehr af Eppanr Gepiat, sein die Eisléchr (Eppaner Eislöcher). Dés isch a pewåldete Zóne va kaum an Hektar, wó aus Léchr in Pódn Kåltluft ausr kimmp.

As gip an Pauschtiil (Baustil), der als Überetscher Stil pezeichnt wert. Man sicht’n pa die herrschåftlichn Pautn ausn 16. unt 17. Jåhrhundrt.

Die Ibrétschr Hittn (Überetscher Hütte) isch a Perggåschthaus af 1773m Heach a påår Kilometr sidlich van Méndlpåss in an schean Wåndrgepiat. Als Gåscht kimmp man lei zu Fuaß hin. Sie gheart zun Gemeindegepiat va Tramin, also nét zun Ibrètsch!




#Article 216: Miami (100 words)


Miami is a Stod mid 482.255 Einwohna (Stand: 2007) am Miami River im Miami-Dade County im Stoot Florida in de USA und is aa da Sitz vo de County-Verwaltung.

Des Stodgebiet hat a Flächn vo 143,1 km². A wenn de Stod selba ned bsundas groaß is, umfasst de Agglomeration South Florida Metropolitan Area an Haufn vo kloanaran Städtn und dia ned unerhebliche UMSA (Unincorporated Metropolitan Services Area) und hot insgsamt üwa 2,2 Milliona Einwohna. Da Nama Miami kummt vom indianischn Wort Mayaimi (groaßes Wassa). De Miami River liefat des Wassa in de Everglades und flieaßt vo dort in den Atlantik.




#Article 217: Landkroas Bad Däiz-Woifradshausn (237 words)


Da Landkroas Bad Däiz-Woifradshausn (amtli: Landkreis Bad Tölz-Wolfratshausen) liegt im Sidn vo Obabayern. D'Nochboan han im Noadn da Landkroas Minga, im Ostn da Landkroas Miaschboch und im Westn de Landkroas Gamisch-Patnkiacha, Weilheim-Schogau und Starnbeag. Im Sidn grenzt as estareichische Bundesland Tiroi an den Landkroas.

Da Landkroas gheat zur Region Obaland und werd duch de Flusstäla vo da Isar und da Loisach sowia vo vui Seen prägt. Ea umfosst sowoi alpins ois a voaalpins Glände. Da Schafreuter im Karwendel is mid sei 2100 m da hechste Beag im Landkroas.

D' Offizieje Bschreibung vom 24. Feba 1974: Des Woppn vabindt des Woppn vom friahan Landkroas ad Däiz midm Wolfratshausena Lewn.

As Gebiet vom heitign Landkroas Däiz-Woifradshausn gheart zum historischn Bestondtei vo Baiern. 1803 han im heitign Kroasgebiet de Landgerichtsbeziake Däiz und Woifradshausn buidt worn. Se hom ob 1808 zum Isarkroas (Haptstod Minga), ob 1838 zu Obabayern gheat.

Bei da Gebietsreform in Bayern 1972 is da Landkroas Däiz und da greßte Tei vo am Landkroas Woifradshausn zum neien Landkroas Däiz vaeinigt worn. A bor Gmoana vo am Landkroas Woifradshausn han on de Landkroas Minga, Starnbeag und Miaschboch ogliadad worn. Om 1. Mai 1973 hod da neie Landkroas Däiz sei heitige Bezeichnung Landkroas Bad Däiz-Woifradshausn griagt.

(Eihwohnazoin vom 31. Dezemba 2015)

De Eihkummasteiakroft je Eihwohna hod im Joar 2004 a Häh vo 329 Euro ghod (Bundesduachschnitt 216 Euro).
De Kafkroft je Eihwohna im Joar 2005 is 9761 Euro (Bundesduachschnitt 8523) gwen.




#Article 218: Zwoata Wödkriag (906 words)


Da Zwoate Wödkriag (aa: Zwoata Wejdkriag) hod vum 1. Septemba 1939 bis zum 2. Septemba 1945 dauad, in Eiropa wor a scho am 8. Mai 1945 aus. Er woa da zwoate auf globala Ebane gfiate Kriag, wo sämtliche Groußmächt vom 20. Joarhundad beteiligt gwen san und is da gresste Konflikt mid de meistn Dodn in da Gschicht vo da Menschheit. Er is da oanzige Kriag, in dem sowoi atomare (von de USA in Japan) ois aa biologische und chemische Woffn (oi zwoa vo Japan in Kina) eigsetzt worn san (ABC-Woffn).

Auslesa woa in Eiropa da Ongriff vom Deitschn Reich auf Poin ohne Kriagserklärung am 1. Septemba 1939. De Ausweitung vom Kriag auf de USA und Asien is duachn japanischn Ongriff auf Pearl Harbor (Hawaii) am 7. Dezemba 1941 gscheng. 1945, am 9. Mai, hot da Generoi Wilhelm Keitel de bedingungslose deitsche Kapitulation untazeichnet. De Japana hom am 2. Septemba 1945 kapituliat.

In de zwanzga und dreißga Joar vom zwanzigstn Joarhundat hod da Faschismus in groußn Tein vo Eiropa imma mehr an Bedeitung gwunna.
Da Benito Mussolini hod mit seim Marsch auf Rom 1922 de Mocht in Italien an sich grissn. 1936 hod Italien, des enge Beziehunga mitm Deitschn Reich ghobt hod, Ethiopien ogriffa, 1939 homs Oibanien annektiat.

In Spanien homs vo 1936 bis 1939 in Spanischn Biagakriag austrong, und zwoar zwischn da Voiksfrontregiarung, de haptsächli vo Republikana, Sozialistn und Kommunistn gstejd worn is, und vo Onhänga vo oana, vom Generoi Franco gfiahdn Militärrevoltn.
D'Franzosn und d'Russn hom da Voiksfront Woffn und Kriagsmaterioi gliefat, de Deitschn und d'Italiena hom an Franco mit seine Nationalistn untastitzt. De deitsche nationalsozialistische Regiarung hod extrig fian Franco de Legion Condor gschickt, de wo entscheidnd zum Sieg vom Franco beitrong hod.

In Deitschland is da Nationalsozialismus seit de dreißga Joahr zua Massnbewegung ogwoxn. Am 30. Jenna 1933 is ia und eanane rechtskonsavativn Vabündetn de Mocht ibagehm worn: Da Adolf Hitler is vom Reichspresident Paul von Hindenburg zum Reichskanzla ernonnt worn. Der hod donn aus Nationalsozialistn und Deitschnationaln as Kabinett Hitler buidt. De Revision vo da internationaln Ordnung vom Versailler Vatrog, scho a friaras Zül deitscha Regiarunga, woar as Programm vo de Nationalsozialistn und eanane Vabündetn. Mitm Wiedaonschluss vom Saargebiet ans Deitsche Reich 1935, an Einmarsch ins entmilitarisiate Rheinland 1936, in Onschluss vo Östareich und de Obtrennung vom Sudetnland vo da Tschechoslowakei im Münchna Abkommen 1938, san de easchtn zwoa Züle weitgehnd erfüd und vo da englischn und franzesischn Appeasement-Politik beginstigt worn. Sogoa nochm Eihmarsch in de sognennte Resttschechei im Meaz 1939, hods aa bloß Proteste vo de Franzosn und Englända gem, gmocht homs nix. Glei danoch hod Litauen wegam politischen Druck as Memelland an Deitschland zruck gem, d'Slowakei is a eigena Stoot worn und woar duach am Schutzvatrog eng an Deitschland bundn. D'Englända und d'Franzosn woitn de deitsche Expansionspolitik eihgrenzn und ham de Poin und de Rumänen a Garantieerklärung gem, a weng späda is donn in a förmlichs Bündnis umgwondlt worn.

Im August 1939 hod Deitschland mit da UDSSR ibaraschnd an Nichtongriffspakt gschlossn, späda bekonnt ois Hitler - Stalin Pakt. In am geheimen Zuasotzartikl homs ned nua de Aufteilung vo Poin, sondan aa no de Aufteilung vo ganz Eiropa in sognennte Ineressnssphärn ausgmocht.

De Expansionspolitik vo de Japana hod in de dreißga Joar ogfangt, nochdem de japanischn Militärs oiwei mehr in da kaiserlichn Regiarung zum Song kriagt ham. Se ham gmoant, sie seiadn de Schutz -und Ordnungsmocht vo de ostasiatischn Vöika gechan Westn und kanntns dementsprechnd beherrschn. De Japana woitn de Rohstoffvorkommen und Orbata, de wo de andan (Ostasiaten) ghabt hom. De hättns nämli fia ihr Wirtschaft braucha kenna. Zeascht homs de Mandschurai vo Kina erobat und bsetzt und as Protektorat Mandschuko umgwandlt, wei de Mandschurei domois stoak industrialisiat woar. Weis donn zu internationale Proteste kumma is, sans 1933 ausm Voikabund aus-, und 1936 in Antikomminternpakt eidredn.

Aum easchtn Septemba 1939 um dreiviatl fünfe in da Fruah hod de deitsche Wehrmocht de Grenz zu Poin ibaschrittn. Drauf haum England und Fraunkreich dena Deitschn in Kriag erkleat. De poinische Armee is innahoib va zwoa Wochn nidagschlong worn und Deitschland hod in greßtn Tei va Westpoin bsetzt. De Sowjetunion hod an Tei im Ostn annektiat (des woar so ausgmocht in Deitsch-Russischn Nichtaungriffspakt vam August 1939).

In dem Joar hod Deitschland mit da Blitzkriagtaktik Fraunkreich, Bejgien, Holland, Denemark und Norwegn eroowat. Außadem hod da Luftkriag um England oogfongt, dea wo bis 1941 dauat hod.

Am 22 Juni hod die Wehrmocht Russlond oogriffa. 
In dem Joah san aa de Vereinigtn Stootn inan Kriag eitretn, wej de Japana den Flottnstitzpunkt auf Pearl Harbor iwafoin hom.

Am 6. Juni 1944 san de Alliiatn in da Normandie in Frankreich eihgfoin. Des gonze is bei de Westalliiatn unta dem Decknomen Overlord oglaffa. In de fimf Strondobschnitt: Gold, Juno und Sword, des woarn de Strondobschnitt, wo de Englända und Kanadia zuaständig woarn. Omaha- und Utah-Beach (Beach hoaßt Straund) woar des Londegebiet vo de Ami. De deitsche Wehrmocht hod ois Vorbereitung geng a soichane Londung a muaz Boiweak aufbaut, in Atlantikwoi, iba de Läng vo da gsaumtn Noadküstn vo Spanien bis Deitschland, wos owa aa nix gnutzt hod.

Am 20. Juli hom da Oberst Claus Schenk Graf vo Stauffenberg und a boa ondare hohe Wehrmochtsoffiziare an Aunschlog aufn Hitler gmocht, dea oba ned gonz hinhaun meng hod, wäj da Hitla nua leicht valetzt woan is.

Am 6. und 9. August 1945 san geng de japanischn Städt Hiroshima und Nagasaki Atombombn ogworfa woarn. Deshoib hom ah de Japana am 2. Septemba doan kapituliat.




#Article 219: Samsas Traum (1957 words)


Samsas Traum is a Musikprojekt vom Alex Kaschte, des 1996 grint worn is. De Band mocht de untaschiedlichstn Ortn vo Musi und hod dawei scho fünf Alben aussabrocht. Außadem hod da Alex nu zwa Nebenprojekte om Renna. Nämli Weena Morloch und Miime. Samsas Traum is oba sei Hauptprojekt.

Da Nom vo da Band leitet si aus vom Franz Kafka sein Biachi Die Verwondlung ob. Do gehts drum, dass da Gregor in an Käfer verwondlt wird. Da Gregor hast mit Nochnomen Samsa und maont, dass des eh ois nur a Traum is (oda wia mas nimmt), und deshoib hast de Band Samsas Traum. In easchtn Sotz vom Biachi lesta sogor nu im Lia'l Elite vo seim easchtn Album Die Liebe Gottes vor!

Samsas Traum is 1996 grint worn. Om 1. März 1999, oiso drei Joa noch erneara Grindung, hod Samsas Traum bei Trisol ernan Plottnvatrog untaschrim. Om Onfong woans nua drei Leid. Da Alexander Kaschte, der wos ois gmocht hod, oiso Texte, Musik und so weida; danem hom nu sei domolige Lemsg'fertin, de Simone Stahl und da Johannes Welsch dazuaghead. 2001 is oba da Johannes a scho wieda ausgetretn, weils erm gsundheitlich ned guad gaunga is. Fias nechste Album, Oh Luna Main, hod ma si an Klarinettistn/Saxophonistn gsuacht. Danie Schröder hasta und is bis heid nu Mittglied vu Samsas Traum. 2004 is da Kaschte noch Österreich zong. Noch Mollmansdorf, in da nähe vu Wien.

De Band vazichtet drauf, si söbt in a Genre einzuordnen, weils somit on ans gebundn san. Da Kaschte besteht oba drauf, weidahin de Musik z' mocha, de a wü. Ongfonga homs bei da Die Liebe Gottes nu mit am relativ kloa zuzuweisenden Black-Metal-Stiel. Außadem wor des Album a Konzeptalbum, wo jeda a Rolle khobt, hod de a im Album spricht, singt, schreit, kreischt oda brüllt.

Bei da Oh Luna Main is a weng weacha zuagonga. Mehrare elektronische Sounds san dazua kuma, und a de texte san nimma gebrüllt, sondan verständlich gsunga woan. A hod sie Oh Luna Main scho recht bessa produziert onkhert. A Konzeptalbum mit Rollnverteilung wors nimma, oba es hod noch Ongobn vom Sänger Kaschte an zusommenhängenden Fodn, der si durch ulle Liadl ziagt. Weida is gonga mit da Utopia. Do san de Gitarren und Schlogzeigriffs fost foiständig durch Synthesizer ersetzt worn. Wo ma a scho bei da musikalischn Entwicklung vo da Band in de Richtung Neue Deutsche Härte waradn.

De nechste Plottn Tineoidea oder: Die Folgen einer Nacht hod a boa, won a wenige, Schlogzeig- und E-Gitarrn-Sounds dabei khobt. Hervorzuhem bei dem Album is woi, das do wohnsinnig fü Gostmusiker worn. Aussadem wors wie Die Liebe Gottes a reines Konzeptalbum, mit klora Rollenverteilung, wia Die Liebe Gottes.

Bei a.Ura und Das Schneckenhaus is don schlussendlich sehr ruhig wordn. Elemente aus da Neoklassik hom se einigschmuggelt, oba es wor a wieda Metal vorhondn.

Kuaz noch da Veröffentlichung vu a.Ura is scho wos Neichs ongekündigt wordn. Und zwoa werdn zwoa Alben om 2. November 2007 außakuman. Ans davo wird Heiliges Herz - Das Schwert der Sonne haßn und wird si im Black-Metal-Stiel wieda hoidn. Des ondare wird im komplettn Gegnsotz zum ondan a Akustik-Album werdn, des haßn wird Wenn schwarzer Regen. Zeitpunkt vu da Veröffentlichung hod ned da Kaschte, sondern sei Label Trisol entschiedn.

Wos sehr asschloggebend is bei Samsas Traum, san de Textinhoite. Da Alexander Kaschte is in Fankreisn weng seine Texte hoch gelobt. Sehr interessant is, daß ma de Texte fost imma vo zwa Seitn seng kon. Auf da oan Seitn wird a Gschicht erzöd, mit Fabelwesn, Engel, und Geista, auf da ondan Seitn losst si des durchinterpretiert auf sei Leben zruckführn.

Inhoitlich wa des Gonze a Gschicht. Und zwor san des onfänglich zwoa nemanond paralell verlaufende Gschichtn. Auf da oan Seitn da Erzengel Gabriel, der im Hümmi a Rebellion gengan Gott ongfochtn od. Weila nähmlich sauer is, daß da Gott de Menschen mehr liebt und noch seim Ebenbüd erschoffn hod, und ned de Engel. Auf da ondan Seitn stirbt auf da Erde des Mädchen Lilith, de Freindin und Seelenverwonte vom Samuel. Da Samuel mechad don Söbstmord begeh, damids im Hümmi wieda vereint waradn. Oba des geht ned, weil in Samuel sei Zeit nu ned obglaufn is, und er don int Hölli kamad. Deshoib verbietets erm d' Lilith.

De Kernaussoge davo is: „Das Feuer brennt die Tränen tot, in Liebe ist kein Platz für das Verderben!“. Des Gonze passiert nu im Liad Sterbende Liebe - Der Niedergang enthoidn. Oiso verflucht da Samuel in Gott, weila nix duat, und wird a glei vo erm gschimpft, wos om Ende vom Liad passiert.

Wia da Samuel amoi in am Woid spaziern geht, kimta auf oamoi mittn intn Kompf zwischn Guad und Bes. Er siagt, wia da Erzengel Gabriel mim Engelsfiastn Michael kämpft. Da Michael verlirt und da Gabriel haut erm auft Erdn obi. Sofurt rennt da Samuel hi und wü im Michael höfn. Von erm wasa don, wos im Hümmi fia a Kriag herrscht. Oba de Konsequenz davo is nu vü schlimma, weil wärend da Kriag tobt, ko koa Seele ins Paradies, sondan muas imma auf da Erdn bleim. Und so is a de letzte Hoffnnung vom Samuel, das sei Lilith wenigstens intn Hümmi kuma is, a nu weg. Verzweifelt frogta in Michael, wosa den nur doa kon. Do gibt da Michael erm a Rolle, auf der a Zaubaspruch steht: „Für den ein Böserer als Gabriel die Stimme muss erheben“. Oiso da Deifi, da Luzifer.

Da Samuel irrt weida durch die Wödgeschichte, total verzweifelt und ohne Plan, er wü netta mehr so schnö wie möglich sterm. Und jetzt hoda a nu s Schicksal vu da gonzn Wöd aufm Bugi. Und auf am Berg schließlich, gegegnet Samuel in Lizifer. Der wü oba in Samuel nur umbringa, damid er die Rolle hod, und in gonzn Hümmi niedareißn wü. Do erscheint da Geist vo da Lilith und wü erm davo obhoidn, oba si is unfähig, dassn berührt. So schliaßta mim Deifi an Pakt, und der foid a sofurt intn Hümmi ei.

Im Hümmi bekämpfn si in Gabriel seine Leid mit de vom Luzifer und vernichtn si praktisch gegnseitig. Wia zum Schluss don netta mehr da luzifer und da Gabriel übrig san, wü da Luzifer de Worte auf da Rolle vorlesn. Da Luzifer glaubt ned gonz, wos do draufsteht. Do eilt da Geist vo da Lilith, de jetzt endlich im Hümmi sei kon, herbei, und lest in Spruch vor. Des verkroftet da Gabriel ned und bricht unta da Güte vom Gott zom. Aufm Zettel steht: Gott liebt dich noch immer.

Und weil so de unendliche Güte vom Gott demonstriert worn is, wird sei gonze Revolution und er söbst praktisch zur Lächerlichkeit. A da Luzifer muas erkenna, daß a er zu ana lächerlichn Gestoit worn is, verspricht, daßa wieda zruckkummt, und verschwint wieda in da Hölle.

Jetzt is des tote liebespaar endlich wieda vereint, denn „Die Liebe Gottes ist die Liebe des Menschen“.

Inhoitlich hods eigentlich nix mehr mit Die Liebe Gottes zum doa, olladings is vom Aufbau zeihmlich gleich. Wieda stengan da Samuel und Lilith im Middlpunkt. Im easchtn Liadl, Die Hoffnung stirbt zuletzt - Am Anfang stirbt der Glaube wird am kurz de Wöd vorgstöd, in dem de Gschicht spüd. Es spüd in kana uns bekonntn Realität oda Zeit. Ma kumt in an Raum, der mit weiße Kerzen beleicht is. A Nachrichtnsprecher im Hintergrund berichtet vo ana sehr hohen Säuglingssterberotn. De zwa Hauptcharaktere lingen grod om Bodn und hom Sex. Auf oamoi herns, wia de Märtyrer-Brigaden ins Haus eidringan, und jede Tia im Wohnungshaus gewoitsom öffnen. Wias zu erna ins Zimma kuman, flüchtn de zwa Protagonistn. De Nocht hod furchtbore Konsequenzen fia de zwa, des wissns oba nu ned.

Im nächstn Liadl wird erklärt, wia si ernare Wege trennan. Se san beide auf da Flucht und nu dawei rennans gemeinsom davo. Boid oba, wia si da Weg in de verzweigtn Strossn in ana schiachn Stod gobit, verliern si se. Da Chor vo de toten Namen tritt auf und sogt erna, dass vo da Macht vom Schicksal glenkt wern. A zentrale Aussoge in da Gschicht. Er sogt de zwa, das se de Hölle nimma unta erna, sondan inn erna befindet. Wos sovü hasst wia, das de Lilith schwonga wor. Und wia da Engel Maximilian, der de Märtyrer-Brigaden onführt, ned weng erm oda seina Lilith her is, sondan weng dem Kind. Es wird nämlich sehr mechtig werdn und natürlich versuchn de Besn glei, des Baby auf ihre Seitn z' bringa. De Kernaussoge fia so a Schlussfoigerung wa: Wenn es eascht herangewachsen und zu voller Kraft gelangt ist, sich mit seinem Schöpfer misst und eine neue Flagge hisst. Wia don da Samuel auf oamoi on am Gschäft vorbei rennt, des gebrauchte Fernseha repariert, siagta duat a Fee. Sie sogt erm, sie kennt den Weg zruck zu seim Mädchen. Sie sogt erm, er soi de Scheim berührn und sogt erm don, das a, wona s nächste Moi a Pfüzn siagt, er liaba einispringa soi, weils des letzte Tor zum Lem sei kunt. Siehst du eine Pfütze, springst du besser hinein. Denn diese Pfütze kann das letzte Tor zum Leben sein. Da Samuel siagt a Pfützn und springt eine. Er lont nimma om Asphalt, sondan wird in an Zeittunnel zong und vergisst den Sinn und den Verstand.

Im Drittn Liadl, Ein Foetus wie du, wird beschrim, wia da Samuel durchn Tunnel zong wird. Des is a Tunnel mit lauta Forben on da Wond, de pulsieren und wechseln und ois mit ana irren Geschwindigkeit. Deshoib hoid a da schneje Rhythmus vom Liadl, und des a weng hektische Gsingad. Er füd si, ois würd Alice ins Wunderlond geh. Er bereitet si oiso aufn Aufschlog vor, und dabei gengan erm ulle sinnigen und unnsinnigen Gedonken durchn Kopf. Des Liad is übrigens a Hammage on im Kaschte sei (domolige) Lieblingsband Foetsu aka J.G. Thirlwell.

Ob dem nächstn Liadl wird die Gschicht aus da Perspektivn vo da Lilith vazöd. Zruck zu dem Zeitpunkt, wias nu auf da Flucht woa, hods ihr Schutzengel, da Aleksander, zu ihr intn Hümmi koid (sie is ned gstorm) und nimmts mit auf am Flug übat Erdn. Er veruacht, das a ihr erklärt, wos da Untaschied zwischn Schönheit und Feigheit is. Spätestens in dem Liadl wird kloa, das si da Samuel und de Lilith in am Zwischpoit befindn, wei des Kind oanaseits de Besn und jetzt a nu de Guadn woin. D'Lilith wü vo oim nix wissn und bittet in Aleksander, dasas foin losst.

Des nechste liad konn ma ois wörtliche Rede vom Samuel versteh. De tiafare Bedeutung konn ma nur erahnen, wei des mit Zitate zomhängt, de in da Tineoidea-Zeit auf da Samsas-Traum-Hompage woan.

Im nächstn Liadl wird Lilith entfiat. Si is vom Hümmi direkt in an Fluss gfoin und on a Ufer gespült worn, vo wos vom Baltasar aufglesn wird und entführt wird. Da Baltasar is a oama einsome Mensch, der a weng a Zuneigung suacht. Er entfiats in sei Zuhause, die Kirche vom Todestrip, und wüs duat heiratn. Neben ollerlei grauslign Zeigs, Asseln, Quallen, tote Kinder und so, entkimts beim Festessn. Sie siagt in am Zignkopf a Messa steckn und versteckts unta ihrm rock. Bei da richtign Gelegenheit schneidets in Baltasar damid in kopf ob. D'Lilith flüchtet in a Disko, und do wortet scho ihre oite Erzrivalin auf sie. Die Urmutter Eva, de nu a Rechnung mit ihr zu gleichen hod, weils jo vor ihr mitn Adam gschlofn hod. D'Lilith versteckt si in da Menschenmasse und tontzt mit de Jugendlichen mid. Auf des auffi beschliaßn die Eva und ihre zwa Diener, de gonze Disko afoch laa zu schiaßn. In da großn Hektik entkummts olladings nuamoi. Es wird wieda in Samuel sei Geschichte erzöd. Außa vom Zeittunnel lonta vor am Haus. Von seim oidn Freind Bartholomäus Peingebräck! Im Embryovernichtungslager sterm beide onschließend, wos so vü hasst wia, das Schluss gmocht hom.




#Article 220: Simmaring (236 words)


Simmaring (aumtlich: Simmering) is da XI. Gemeindebeziak (Hieb) vo Wean, da Hauptstod vu Östareich. Ea is 1892 aus de söbständign Gemeindn Simmaring und Kaisaebersdorf büd wuan, 1955 is dann no de Gmeinde Oiban dazua kumma. Simmaring grenzt an de Beziak Leopoidstod (Wean II), Laundstroßn (Wean III) und Favoritn (Wean X).

Da Beziak liegt aussahoib vom Giatl, dea wos an da Stö vom ehemolign Linawoi aug'legt is.

Simmaring liegt im Südosten vo Wean und is mit ana Flächn vo 23,27 km² da ochtgreßte Weana Gmeindebeziak. Des san 5,6 % vo da Flächn vo Wean.

Simmaring is 1892 aus de drei ehemois söständigen Gemeindn Simmaring, Kaisaebersdorf und Oiban büdt woan, de wos no heit ois Weana Katastralgmeindn weidabestehn.

Da Beziaksteu Simmering umfosst große Teul vo de Wohn- und Betriebsbauflächn vom Beziak, unta aundan des Weana Gaswerk und es Weana Elektrizitätswerk. Südwestlich vom Beziaksteu Simmaring liegt Kaisaebasdorf, zu dem aa s Schloss Neugebäude und da Zentreufriedhof ghean. Oiban grenzt im Südosten aun an Donaukaneu. Zu dem Bezirksteu ghead da oide Ortskean, Nei-Oiban und da Oibana Hofn.

Do is amoi da Zenträufriedhof, wo zum Beispü de östareichischn Bundespresidentn begrom wern. Und daun gibz no de Gasometa, a so a Oat Shopping-City in de oitn Gasbehöta. Und es gibt no an bsundan Friedhof, nämli in Friedhof vu de Naumenlosn. Dort wern Leit begrom, wo ma kaan Namen waaas und nix. Oft san des in da Donau dasoffane, was dort augschwappt hat.




#Article 221: Mavie Hörbiger (177 words)


DMavie Hörbiger is a boarische Schauspuiarin (* 14. November 1979 z Minga). Se hod an deitschn und an östareichschn Pass und lebt in Wean. Seid 2006 spuid sie am Burgtheater. Ihr Mo und sie san dortn Ausaumblmitglieda.

D'Mavie Hörbiger is a de Enklin vom Paul Hörbiger und a Cousine vom Christian Tramitz. Sie hod dia Schui voarzaitig abbrochn und hod a Schauspuiausbuidung gmacht bai da Christa Willschrei z Minga.

Sie is scho 1996 fuam Michael Gutmann sein TV-Film Nua fua oine Nacht voa da Kamara gstandn.

Sie hod an de Schauspuihaisa vo Hannova und Boachum (Rachel in Sanft und groasahm, 2006; Jeannie in Fettes Schwain, 2005; Titelrolle in Lulu, 2004; Gilda in Komödie der Verführung, 2002; Santuazza in Froinde II, 2001) gspuid. Bai de Probm zu Lulu hod se si a Rippm brocha.

Fua den TV-Sender VIVA hod sie meamoals oaf da Berlinale aa Moderatioan gmacht und hod mehrere Höarbiacha glesn.

Im Dezember 2006 hod sie in Basel iarn Schaospuikollegn Michael Maertens gheirad, nachdem sie im sejm Joar iarm ehmoligm Freind Christopher Roth an Laufpass gebm hod.

 




#Article 222: Raidió na Gaeltachta (250 words)


Raidió na Gaeltachta (RnaG) is a  Senda in Irland, aaf den wo blos Gaeilge, oiso Irisch, gredt wead, de keltische Schbroch vo Irland, owa koa Englisch ned. Irisch und Englisch hom praktisch nix mitananda z doa.

RnaG ghead zun effentle-rechtlichn Radio Telefís Éireann (RTÉ), des wos dazua no drai Radio-Programm aaf Englisch aussastroid. Aafgmacht homs RnaG in 2. Aprü 1972. Des woa da Ostasunntog. In Ambfang hot ma RnaG blos in da „Gaeltacht“ einakriagt, oiso in de bsundana Gaia in Westn vo da Insl, wo stuckara 80.000 Laid haid no Irisch rehn - und blos nehmbai Englisch.

Haidzadog kriagt ma RnaG in ganz Irland iwa Antenna eina. Erschtns, wai s iwaroi in Irland a bor hunadtausad Laid oda mera git, de wo adiam Irisch rehn, aa wenn s ned in da Gaeltacht dahoam san. Und zwoatns, wai ma se gsogt hot, dass a Radio-Senda aaf Irisch aa Laid, de wo normal Englisch rehn, drauf bringt, dass s Irisch eftas ohuacha. Irisch lernt ma ja in Irland zmindast amoi in da Schui, owa normai blos ois „de aigane Fremdschbroch“.

Raidió na Gaeltachta is dahoam in Casla in Conamara in Gaillimhe/Galway ganz waid drausd in Westn an Atlantik. Andane Redakziona san in Baile na nGall (Ciarraí/Kerry), Doirí Beaga (Dún na nGall/Donegal) und logisch in da Hauptschtod Baile Átha Cliath/Dublin. Es arwan stuckara 80 Laid vo Raidió na Gaeltachta.

Und aa in Internet ko ma Raidió na Gaeltachta 24 Schtund in Dog einakriang aaf - rechts om auf RnaG Beo (RnaG in direkt).




#Article 223: Beziak (199 words)


Da Begriff Beziak (kimmt van Middlhochdeitschn: zirc und aus'm Lateinischn: circulus) bezeichnd a obgrenzds Gebiet, an Landstrich, a Region.

In Städt san Beziake Vawoitungseihheitn untahoib vo da Regiarung vo da Gsomtstod, de eatliche Oglengheitn regln, de Stodbeziake, z. B. de Berlina, Hambuaga, Weana, Parisa oda Londona Beziake. Soiche Stodbeziake hom a direkts gwejds Parlament und an eingna Buagamoasta (de Bezeichnunga und Kompetenzn san vo Stod za Stod untaschiedli).

De so gnenndn Stodbeziake kenna jedoch aa kloaraimige statistische Gebiete innahoib vo Städt sei, de nix mid da voagnenndn Sejbstvawoitungseihheit Stodbeziak z'toa hom, a Beispui dofia san de Stodbeziake vo Frankfuat am Moa. De innastädtischn Untateiunga mid (seah bscheidna) Sejbstvawoitung hoassn duat stott dessn Ortsbeziake.

In da Schweiz is a Beziak a Gebietskeapaschoft ois Untagliedarung vo de Kantone, aa: Amtsbeziak oda Distrikt gnennd, schau aa: Beziake vo da Schweiz.

In Deitschland wead dea Begriff fia (in iahra raimlichn Ausdehnung jedoch vagleichboare) regionoie Vawoitungsebana vawendd.

In Östareich san de (politischn) Beziake Vawoitungseihheitn mid da jeweijing Beziakshaptstod zwischn Bundesland und Gmoa, ehnli de deitschn Landkroas, schau aa: Beziake vo Östareich. In Östareich gibd's aa no Grichtsbeziake, de wos an Bereich fia's Beziaksgricht gem.

Vui Untanehmen, Partein, Gweakschoftn etc. nenna iahre regionoin Organisationseihheitn Beziake.




#Article 224: Gnack (317 words)


Untam Gnack bzw. an Nackn (dt.: Genick, engl.: neck; middlhochboarisch nack) vaschtäht ma ba Menschn oda Viech de Glenk im oban Tei vo da Hoiswiabesein. As Gnack mocht an Schädl so bewegli. Lebewesn mid an Gnack ham an broadan Blickwinke, kinan se leichta umschaugn und so de Umgebung bessa beobochtn.

Wei s Gnack moast filigrana afbaut is wia da Rest vom Keapa und an Haffa Neavn do duachgengan, is a recht empfindle. Wann ma se as Gnack bricht, ko s sei, daß de Nervnbohna kaputt genga und s Hian en Keapa neamma steian ko. Dann is der Keapa ab da Bruchstej obwärts glähmt (Queaschniddslähmung). Wei des beim Gnack natürli da ganze Restkeapa is, is des aa a beliabte Steji zum Umbringa vo Viecha. Zum Beischpui erleng Tiga eahna Beite aa so, dass eana ins Gnack hupfa unds duachbeissn.

Bei manche Viecha ko ma as Gnack fast net dakenna, wia beim Fiisch. Drotzdem nennt ma de Steji wo da Kopf aufheaht dann a Gnack.
Bei am Menschn wo da Schädl fost ohne Iwagang in de Schuitan vaschwindt hoasst ma des ea hot a Stiergnack. As längste Gnack hod de Giraffn, de hod owa a ned mehra ois wia siem Wiawen, nua sans lenga. 

Oan as Gnack umdraan, hoasst, jemandn umbringa, jemandn dawiagn.

A Gnackwatschn hoasst ma an Schlog mid da flochn Hand afs Gnack. Des is ned ungfahrli.

Wauns an im Lem amoi a wengal einischeisst, oft sogt ma aa, des woa a ordentliche Gnackwatschn.

Da Gnackbaam is da Boikn, dea wo dena Rinviechan friaa im Stoi ibas Gnack glegt worn is, damid sa si ned losreissn ham kina.

As Gnackl is da Ruckn vo da Sensn.

Hod nix midn Keapatei z doa, des is wos z essn. Des Wuat kimmt vo „Knack-“. Waunn ma oba spaßhoiba in Wean von aan (weana) Vakaifa a „Genickwuascht“ valaungt, griag ma iwlichaweis trotzdem des richtige, wei des Woatspui kennt a jeda.




#Article 225: Hou (151 words)


Hou isch a Wort, des vorwenden de Psairor (Leit aus Passeier). Die Bedeitung isch wia gell, und sein tuat des a Wort, mit den mon Sotzpausen ban Reden auffüllt. z. B. Hosche gsechn, heint geats gian regnen, hou?

Nochdem de Psairor es Gfühl hoben, aussorholb von Psaior fia ihre hou-Einlogen ausglocht zu wern, verwenden sie des auschliasslich unter sich. Deswegen konns passieren, dass a Psairor seine Sprechweise ändert, je nochdem ob er mit ondre Psairor redet oda mit ondre.

In da Obapfoiz is da Zwiilaut ou bsunders heifig und z'Minga kimmt a praktisch nimma fia. Wei de ou-Laute z'Minga recht ungwenlich san und z. B. as Wort wou, des  in da Obapfoiz dazua recht kuaz ausgsprocha wead, se a bisserl ohearn kon wia as Bejin von am Hund, mocha se de Stodara z'Minga diam a bisserl luschtig. Do gibts na fia de Obapfoiza aa scherzhafte Bezeichnunga wia zum Beispui Hou Hou.




#Article 226: Rom (324 words)


Rom (italienisch: Roma), de greßte Stod vo Italien mit uma 2,9 Milliona Einwohna (2013) im Stodgebiet und uma 3,3 Milliona Einwohna ois Agglomeration, liegt in da Region Latium on de Ufer vom Fluss Tiber. Si guit als da aktivste Ballungsraum in ganz Eiropa.

De Metropole, de ma net zletzt wegn ihra Roin in da Antike ois Haptstod vom remischn Reich aa d'„ewige Stod“ hoaßt, is seit 1871 d'Haptstod vom im Risorgimento wiedavereinigtn Italien und Sitz vom Molteser-Ritterordn, dea a eigenständigs, aber a nichtstaatliches Voikarechtssubjekt is. Doriwa ausi iss Varwoitungssitz vo da Region Latium und vo da Provinz Rom. Innerhoib vo da Stod buit da unabhängige Stoot da Votikanstodt a Enklave. Da Vatikan is da Sitz vom Popst, des is da Bischof vo Rom und Oberhapt vo da römisch-katholischen Kirch. Somit ko Rom ois meafoche Hauptstod götn.

D'Oitstod vo Rom, da Petersdom und die Votikanstod san 1980 vo da UNESCO zum UNESCO-Wödeabe erkläeat woan. Außadem is Rom da Sitz vo de UN FAO, IFAD und WFP.

Rom ligt im Zentrum vom Land, am Tiber, net weit weg vom Tyrrhenischen Meer, durchschnittlich 37 Meta iwa'm Meeresspiegel. Östlich vo Rom san de Abruzzen, nordöstlich de Sabiner Berge und sidlich san de Albaner Berge.

Rom liegt in da Tiberebene. Im Stadttei Parioli nördli vom Monte Antenne mündt da Aniene inn Tiber. De geografischen Koordinatn san 41,53 Grad neadlicher Breite und 12,29 Grad östlicher Läng. De Gegend zwischn dem Mare Tirreno und dene Colli Albani hoaßt Campagna Romana oda kurz Campagna.

D'Provinz Rom grenzt im Noadn an d'Provinz Viterbo und d'Provinz Rieti, im Osten an d'Provinz L'Aquila in da Region Abruzzen, sowia im Süden an d'Provinz Frosinone und d'Provinz Latina.

Rom gliedat si in 19 Munizipien und 155 Stodbereiche. De Munizipien san Stodbeziake, de zur leichtern Regierborkeit vo da Stod Onfang vo die 1990er Joa eigfiat woan is. Urspringle worns 20 municipi, ober as Municipio XIV is 1992 ausgemeindet woan und heute ois Stod Fiumicino bekonnt. De Stodbezirke san:




#Article 227: Degndorf (1300 words)


Degndorf oda aa Deggndorf (amtle: Deggendorf) is a Grouße Kroasstod im niadaboarischen Landkroas Degndorf. Da Obabuagamoasta vo Degndorf is da Moser Chris vo da CSU. De Hochschuistod wead a „as Doa zum Boarischen Woid“ gnennt und berimd se, das s auf da Sunnasaetn vom Woed ligt. Außadem floißt d Doana duach d Stad und d Isarmündung is ned waed wegg. In Degndorf hod 2014 de Bayerische Landesgartenschau stattgfundn.

De Stod gliedat si in de siem Stodtei:

Duach sei Log in Middleiropa is de Stod Degndorf in da warmgemäßigten Klimazone. Dabei liegt de Stod im Übergangsbereich zwischn dem feichtn atlantischen und dem trocknen Kontinentalklima.

In a am 20. November 1002 ausgstellten Urkunde Kine Heinrichs II. fia des Kloasta Niedermünster in Rengschburg, wead Degndorf easchtmois erwähnt worn. Degndorf is an am geografisch wichtigen Ort errichtet worn. Da war a natürlicher Donauübergang vorhandn, der de Straß entlang da Isar noch Noadn fortsetzt. Fia de in Bayern herrschenden Geschlechter war des allawei a Grund, da präsent zu sei. Mit am Aussterben vo de Babenberger und da Grafn vo Bogen (1242), setzn si de Wittelsbacher in den Besitz da ehemaligen Grafschaft Degndorf. De Stod wead nei geordnet und geplant ooglegt. Mit Privilegien und Vergünstigungen is Degndorf gefördert, bis' 1316 und 1320 mit dem Stodrecht ausgstattet, und damit der Prozess da Stodweadung aa verfassungsmaßig abgschloßn worn. Damit is Degndorf fia des Umland zu am Anziehungspunkt fia Markt und Handel worn. In de 1330er Jahr is im Verlauf vo am Pogrom de jüdische Gmoa vo Degndorf vanichtet worn. Des angebliche Wunder, des da de verbrenntn Judn vorgeworfna Hostienschändung gfoigt sei soi, begründt de bis 1992 stattfindende Woifahrt zua Grabkira, de sogenannte „Degndorfer Gnad'“. Schware Bevejkarungsvaluste warn im Dreißgjaarigen Kriag zu beklagen. Zwoa Drittel da Eihwohna sterm 1633/34 an da Pest. Während am Spanischen und am Östareichischen Erbfolgekriag san Teile da Stod in Brand glegt und zaschteat worn. Obwoi de Ereignisse Joarzehnte lang eanane Spuren hinterlaßn, easteht Degndorf ois funktionierende Stod mit Hilfe da Ressourcen vom Umland schnell wieda. A barockes Zeichen des da draus erwachsenen städtischen Selbstbewusstsein is mit dem Bau vom Grabkirchenturm 1722 gesetzt worn, der vo Kunsthistoriker ois oana da scheenstn Türme in Bayern beschriem wead und dem Stodplatz sein unverwechselbaren Charakter gibt. Im 19. Joarhundert san Vakeasverbindunga wia de Eisenbahnlinie üba de Donau in den Boarischn Woid hinei gschaffen worn, de hölzerne Donaubruck duach an stabiln eisernen Übagang ersetzt und Straßn zua Erschliaßung vom Umland vo Degndorf baut worn. Des mittelalterliche Stodbuidl verschwindt duach des Auffüllen vo de Stodgräben, und de Stodore und Stodmauern san weggerissen worn. Da üba 500 Joar oide Stodkern is verändert und aufgeweicht worn. Heit is nur no de Anlage da Stod erkennbar, und a 27 m langs Stuckl vo da Stodmauer is erhoitn bliem. Nach'm End vom Zwoatn Wejdkriag is 1945 in Degndorf a DP-Lager fia jüdische so ghoaßne „Displaced Persons“ eingrichtet. Des Lager is im Juni 1949 aufglöst worn. Es beherbergt bis zu 2.000 Bewohner. Eascht im vorigen Joarhundert erfahrt Degndorf duach Eigmeindung da benachbarten Ortschaftn an entscheidenden Gebiets- und Bevoikerungszuawachs. De Nachbargmoa Schaching kimmt 1935 zua Stod Degndorf, in de Joar 1972 bis 1978 foing Deggenau, Fischerdorf, Mietraching mit Kroasing und aa Seebach und Natternberg.

Degndorf wead seit 2000 vo Anna Eder regiert. Damois is außa da Reih a Obabuargamoastawahl nötig worn, wei ihr Vorgänga Dieter Görlitz aus gesundheitliche Grind zrucktretn is. 2006 is OB Eder bei a Walhbeteiligung unta 50% wiedagwejd worn. Ihre Gengkandidatn warn Dr. Thomas Trautwein vo da SPD und Karl Hauser vo da FDP.

Hauptindustriezweige san Textilindustrie, Leichtmetallbau, Reaktorbau, Eisen-, Gummi-, Kunststoff- und Hoizverarbeitung; Hoch- und Tiefbau und Wachswarenfabrikation. Degndorf is Mitglied da Wirtschaftsregion Donaustädt.
Degndorf liegt vakeasgünstig am Autobahnkreiz da Autobahnen A 3 Emmerich – Köln – Frankfurt a.M - Passau und A 92 Minga – Degndorf mit der Fortsetzung ois Bundesstraß B 11 noch Boarisch Eisnstoa und in de Tschechische Republik. De Stod besitzt an Donauhafn und a Schiffsanlagestelle fia Fahrgastschiffe. Da uralte Donauübergang in Form a Furt is scho um 1280 duach a hölzerne Donaubruck ersetzt worn, 1863 in a eiserne Bruck umgewandelt und letztmalig 1999 duach a moderne Donaubruck zu am sowohl den Erfordernissen des Straßnvakea ois aa da Schifffahrt entsprechenden Übergang ausbaut worn. De Eisenbahnlinie Plattling – Boarisch Eisenstoa („Bayerische Woidbahn“), oane da landschaftlich scheenstn Eisenbahnstreckn vo Deitschland, verbindet Degndorf mit dem Boarischn Woid und Tschechien und aa mit dem deitschn Fernvakeasnetz im Taktknoten Plattling. Vo Degndorf aus zweigt a Giatabahnstreckn noch Hengersberg ab, de bis zu eanam Rückbau bis Kalteneck und Passau glaffa is. Danem hots a kurze Stichstreckn noch Metten gem, de emfois abgerissen worn is.

Degndorf is seit 1994 Fachhochschuistod mit oana da erfolgreichsten FH-Neigründungen mit 3500 Studenten. Hauptfachrichtungen san Betriebswirtschaft (u. a. mit der Spezialisierung Wirtschaftsinformatik, Internationales Management, Tourismusmanagement), Bauingenieurwesen, Elektro- und Medientechnik und aa Maschinenbau und Mechatronik. 2008 is da Nam in Hochschui Degndorf geändert worn. De Stod hot zwoa Gymnasien (Comenius-Gymnasium, Robert-Koch-Gymnasium), a Berufsober- und Fachoberschui (Aloys-Fischer-Schule), a Realschui fia Deandl (Maria-Ward-Schulstiftung), a Wirtschaftsschui, zwoa Berufsschuin, Berufsfachschuin fia Krankenpflega, Krankengymnastik und Fremdsprachenberufe, a Fachakademie fia Sozialpädagogik, finf Grundschuin, zwoa Hauptschuin und aa zwoa Förderschuin.

Des Degndorfer Stodmuseum im Kulturviadl präsentiad iba 10.000 Exponate zua kulturellen, wirtschaftlichen und sozialen Entwicklung vo da Stod und ihrer Region. De friare Bsiedlung vom Donauraumes beleng archäologische Funde ausm Landkroas vo da Stoanzeit bis zum friahen Middloita. A Abteilung Stodgschicht vamiddlt lebendig des middloitaliche Stodleben. Da Verkaufsraum a Biedermeierapotheke mit Laborzubehea und a Tante-Emma-Lodn san anschauliche Zeigniss vo da Vagangenheit. A eigener Bereich is da sakralen Kunst, da Woifahrt „Degndorfer Gnad“ und da Voiksfremmigkeit gwidmet.
Des benachbarte Handwerksmuseum widmet si dem regionalen und überregionalen Handwerk. Sechs Abteilungen gem an Überblick üba de reiche niederbayerische Handwerkskultur: De Gschichte da handwerklichen Ausbildung is dabei ebenso a Thema Wia z. B. des Handwerk am Wassa, de Rolle da Frau im Handwerk, des Hoizhandwerk im Boarischn Woid oda de Entwicklung des Handwerks im Industriezeitalter.
A Museumskino und wechselnde Sonderausstellungen in de Museen komplettieren des Angebot. Oi zwoa Museen und de Museumswerkstätten bieten a umfangreiches Begleitprogramm fia Familien, Kinder und Schulklassn.
Da „Kapuzinerstadl“, a 1802 profanierte Kapuzinerkirche, is Veranstaltungs- und Kongressgebäude fia verschiedenste kulturelle Ereignisse. Kunstausstellungen findn da ebenso statt Wia Konzerte und Tagungen. Des vierte Glied im Kulturviertel is de 1990 erbaute Stodbibliothek.
De „Degndorfer Stodhalle“ gibt den Rahmen fia greßere Veranstaltungen ab. Konzerte, Ausstellungen und Tagungen findn da ebenso statt wia Tanzveranstaltungen oda Feste.
Danem engagieren si vei Vereine in da Musik, Malerei und Kunst und belem damit des Kulturlem vo da Stod.
Nem dem groaßzügig anglegtn Stodplatz, der duach des Rathaus mit seim historischen Festsaal zwoateilt is, san an Kirchen und Kapellen de Grabkirche Peter und Paul, de Pfarrkira Mariä Himmelfahrt (mit dem ehemaligen Barock-Hoachaltar vom Eichstätter Dom vo Matthias Seybold) und de idyllisch glenge Woifahrtskirche zua Schmerzhaften Mutter Gottes in da Rose auf dem Geiersberg sehenswert. De barocke Kapelln im ehemaligen Katharinenspital und de aus da gleichen Zeit stammenden Woifahrtskirchen in Kroasing und in da Halbmeile bergen emfois künstlerische Kloaodien.

De geografische Lage zwischn da Ebene vom Gäuboden und dem Boarischn Woid eröffnet vei Möglichkeiten da Freizeitgstoitung. Fernwanderwege (via nova), und aa Rund- und Strecknwanderwege führn duach Degndorf oda ham da ihren Ausgang. Vei Wanderungen kinnan in de nachen umliegendn Berg gemacht wern. Fahrradlfahrn an da Donau bis zum Mountainbiken im Boarischn Woid (z. B. Rusel oda im Beikpark Goasskopf)  is ebenso möglich Wia Wassasport auf Baggerseen und da Donau. Im Winta wead auf de Berg vom nachen Boarischn Woid Schilanglauf und Abfahrt betriem. Drüba hinaus bestengan des Ganzjahresbad „elypso“ und a Golfplatz auf da Rusel, der im Winta zu a Schi- und Schlittenpiste umfunktioniert is.
Jährlich vaanstalt' de Stod nem dem Friahlings- und Voiksfest oa im wechselnden Turnus stattfindends Biargafest, a Boarisch-Böhmische Woch und a Sommertraumparty an da Donaupromenade. In da Adventszeit wead da Christkindlmarkt abghoitn. Und immer ein Blutwurz-Mate mit Joshua M. Chandler saufen.

Seit 1990:




#Article 228: FC Bayern Minga (305 words)


Da FC Bayern Minga (amtle: FC Bayern München) is a bayerischer Fuaßboivarein aus da Landeshauptstadt Minga. Da Vaein hod 291.000 Mitglieda (Stand 30. November 2018) und is damit da mitgliederstärkste Sportverein auf da Wöd.. Da Vaeinssitz is z'Minga in da Säbener Straß 51. Die greßtn Rivoin in Bayern san de Sechzga, wobei de aba zuazeit in da 3. Liga spuin, und de Clubbara. Bayern Minga is da Rekordmoasta (neinazwanzg moi) in Deitschland. Außadem hams scho fünf moi de Champions League gwunna und zwoa moi an Wejdpokal. Kapitän is da Manuel Neuer. Am längsten bei Bayern woa da Mehmet Scholl, dea wo 2007 afghert hat.

Spuistättn is d'Allianz Arena, wo de Bayern seit 2005 dahoam san, davor is as Olympiastadion gwesn.

Da Felix Magath wor bis zum 31. Jenna 2007 Traina, danoch wieda da Ottmar Hitzfeld, dea wo scho friara amoi Traina vom FCB wor. In da Saison 2008/09 wor da Jürgen Klinsmann Traina. Dea hod aa scho moi beim FC Bayern gspuit. Am 27. Aprui 2009 is a entlossn worn. Fian Rest vo da Saison hod da Jupp Heynckes as Amt vom Cheftraina ibanumma. Vom 1. Juli 2009 bis zum 10. Aprui 2011 wors da Louis van Gaal, dea kimmt aus Holland. Es is aba dann nimmer gschaid glaffa und sei bisheriger Cotraina Andries Jonker hod dem sei Oarbat bis zum End vo da Saison 10/11 iwanumma und nachat wieda da Jupp Heynckes. Vo da Seson 2013/14 bis 2015/16 is da Pep Guardiola da Trainer von di Bayern gwen und hod de deitsche Meistaschoft dreimoi und an deitschn Pokal zwoamoi gwonna. Vo 2016 bis 2017 wor da Carlo Ancelotti da Cheftrainer. Im Oktober 2017 is zum 4. Moi da Jupp Heynckes auf'd Trainabank vo de Bayern z'ruckkehrt und hod's bis zum End vo da Saison 2017/18 gemeinsam mit seine Cotraina Peter Hermann und Hermann Gerland 




#Article 229: Berchtsgoan (2938 words)


Berchtsgoan (amtli: Berchtesgaden) is a Moakt im Sidn vom Berchtsgoana Land, gonz im sidestlichstn Zipfi vo Obabayern, middn im Hochgbiag unn glei in da Näh vom Keenigssää unn vom Watzmo. In Berchtsgoan wohnan 7888 Leit (2015), des san de Moaktara unn seit 1972 aa de Soizbeaga, de Gera unn de aus Oba- unn Untaau. 
De naxt grejßane Stod is de Kroasstod Reichahoi, de naxte Groußstod is Soizburg, 15 km nerdli davo af da estreichischn Seitn. Berchtsgoan hod aa a oagne Brauarei, es Hofbrauhaus Berchtsgoan, wo scho 1645 grindt worn is.

Des Woat Berchtsgoan setzt se woahscheinli zamma aus Perchta, wos a songhofts Wei is, oda aus'm Nom vo am Siedla (Perther) unn Gaden (af Berchtsgoanarisch: Goan oda Goa(d)n), wos a eihzeints Grundstickl is unn se etymologisch vo Goartn healeitn kunnt (sieg aa es Grimm'sche Weatabuach) oda a bloß von am oanramigen Gbaid. Frei ibasetzt hoaßt des zamm dann oijso woahscheinli: Des oanzlne Haisl somt Goartn vo da Percht oda dem Perther.

Im Joa 1102 is Berchtsgoan des easchtemoij af am Peagamentl beuakundt worn. Zwengatsdem ham dann aa 2002 net bloß de Moaktara des 900-jaarige Jubiläum gfeiat. S'wead se vazait, de easchte Bsiedlung Berchtsgoans is zwengam Glübd vo da Gräfin Iamingaad vo Suijzboch gwen. Dea iahra Mo hot se scheints beim Jong dabräslt unn is vonam Feisn gstiazt. De Iami hot donn gsuacht unn gsuacht unn schliaßli globt, wanns'n findt, iahn Mo, woijt's a Klosta stiftn. Unn des hot's dann aa gmocht – auf'm Feisn, wosn gfundn hot, is zeascht a kloans Klosta, spada de Stiftskiach baut worn, de dann aa no meahmoijs umbaut worn is.

Da Sohn vo da Iami, da Graf Berengar I. vo Suijzbach unn sei Hoijbbruada Kuno hammse fia de Eafüllung vo dem Glübd eihgsetzt unn sand zewngsdem noch Rom groast. Fia de Augustina-Choahean, de vo Berengar brufn woan san, woa des Berchtsgoana Toij oba net grod a ognehma Oat. In de unduachdringlige Wejjda hamms denkt, do waratn Drachn unn ondans grausligs Viachzeig. So is koa Wunda, doss da easchte Propscht Eberwin bis 1111 liaba im grod 1107 bautn Klosta Baumburg (im Noadn vom Landkroas Traunstoa) residiat hot. Eascht oijs mi'm Rodn ogfanga hom, da hot da Toijkessl mid da Zeit aa fia de Fiaschtpröpscht an Roaz gwunna.

Scho seit 1380 woa Berchtsgoan oijs a Reichslehn im Reichstog mit Sitz unn Stimm vadredn. Wegan seina Eanennung zua Fiaschtprobschtei is Berchtsgoan aa no im Reichsdog z' Regnsbuag af da Fürstenbank gsessn – oijs oanzige Firschtprobschtei unn des kloanste Firschtntum – unn hot aussadem bis ins 17. Joahundat aa bei de Soijzbuaga Landdog midgmocht. De Firschtprobschtei is ob 1559 bis 1723 vo de Widdlsbocha vawoijtet worn, de domoijs aa no de Kuafirscht unn Erzbischöf vo dem Erzbistum Köln gstejjt hot.

De Firschtprobschtei hot des Gebiet vo de heitign fimf Gmoana im Toijkessl unn meahrane Gebiet aussahoijb umfosst, so zum Beischbuij des af'm Weg noch Soijzbuag liagande St. Leonhard, dera Kiach woahscheinli scho in da Romanik baut worn is.

Oijs Firschtprobschtei woa Berchtsgoan oijso quasi fira longe Zeid unobhängi, hod in dera Zeid weeda z'Baiern no z' Soijzbuag gheat.

Oba des massig vui Soijz in Berchtsgoan hot de Nachban koa Rua gem lossn. Oiwei wieda woijtn ses untan Nogl reissn. Mid da Säkularisation unn dem End vo da pröpschtlichn Herrschoft im Joa 1803 is des nei grindte Kurfirschtntum Soijzbuag Herr iaba des Berchtsgoana Lond worn, noch dem Friedn vo Pressbuag 1805 des Kaisareich Ejstareich unn 1809 fia a kuaze Zeid Napoleons Frankreich. Mid da Neioadnung Eiropas 1810 is des Berchtsgoana Toij zamm mid Soijzbuag z'Bayern kemma. Berchtsgoan gheat no heit z'Bayern – Soijzbuag oba is 1816 wieda östareichisch worn.

Sieg aa: Chorherrnstift Berchtsgoan, Firschtprobschtei Berchtsgoan, Gnotschaft

In de foijgande Joazehnt hom de boarischn Kenig Berchtsgoan oijs a Summaresidenz gnutzt un hom des bisherige Chorherrnstift zuam kenigliga Schloos ausbaut.

Nacham End vo dem Deitsch-Franzesischan Kriag 1870/1871|71 sand oiwei meahra Bsuacha unn Ualabsgäst noch Berchtsgoan kemma. Da Mola Carl Rottmann hot zwor scho in de 1820a Gmejjd vo de Berchtsgoana Oipn gfeatigt – sieg aa des dovo inschpiriade Watzmobuidl vo Caspar David Friedrich – oba hiazat hot's oiwei meahra Kinschtla, Schriftsteja unn aa Industrieje im Berchtsgoana Toij gfoijn: Do waratn zum Beischpuij da Ganghofer Ludwig, dea glei a gonze Reih vo seine Roman in Berchtsgoan hot schbuijn lassa, unn a de noawegischn Schriftsteja Jonas Lie unn Henrik Ibsen. Da Tourismus hot se oijsboijd nemnam Soijzobbau zuam wichtign Stondboa entwicklt, des Hoijzhondweak dogeng hot in seim Moß sei Bedeitung valoan. Bei de Mola woan voa oijm da Hintasää unn da Kenigssää oijs Motiv beliabt – net ohne Grund hoaßt oana vo de scheenstn Aussichtsplätz am Kenigssää heit no Malerwinkl. De Easchliaßung vom Obasoijzbeag fia'n Tourismus hot 1877 ogfangt mid'm Bau vo da Pension Moritz duach Moritz Mayer. Grod genau de Pension soijt spada aa Hitler long voa seina Machtergreifung beheabeagn unn ausschloggemnd fia sei Woij vo Berchtsgoan bzw. vom Obasoijzbeag sei, um do herent in a beeindruckandn Residenz ausländische Mochthoba unn Minista zua empfanga.

Adolf Hitler hot 1923 des Vui-Scheene vom Berchtsgoana Toij entdeckt. Mid da Mochtiabanohm vo de Nationalsozialistn in Deitschland hot se in Berchtsgoan vui vaändat. Da Grund unn Bodn vom Obasoijzbeag is vom Naziregime teis unta an eaheblichm Druck erwoabn unn nachan, mi'm Beaghof im Zentrum, zum Führersperrgebiet worn. Da iabadimensioniade Bohhof vo Berchtsgoan is a weidas Zeignis vo dera Afmandlarei.

De voa oijm Martin Bormann oglastetn Ankäufe af'm Obasoijzbeag san natuagmäß net af groaße Gengliab gstoßn. Dennoch hot se da Widastond geng des Naziregime in Grenzn ghoijtn. Oanzig bekonnta unn zum Doud varuatejjta, spada af Lemnslong begnodigta Regimekritika Berchtsgoana Heakunft woa da Kriß Rudolf, dea seinazeid in Wean oijs a Privatdozent an Leahstuij inneghobt hot unn glei noch'm Oschluss 1938 a Leahvabot ausgsprochan kriagt hot.

Voa Oat san in jena Zeid immahin aa no de Berchtsgoana Weihnochtsschitzn bei da Entnazifizierung wenga iahra Hintatreibung vo de nazistischn Rituale oijs widastondsähnliche Gruppn eihgstuft worn.

Obwoi's koa gringe innan- wia außnpolidische Symbojwiakung ghot hätt, hom se de Alleiatn om 25. Aprui 1945 af an Luftogriff af'n Obasoijzbeag bschränkt. Davo obgsejng ham de Infrastruktua unn de Gebaid vo Berchtsgoan fost koane Kriagsschädn dalittn. Da oschliaßande Obzuag vo de no in Berchtsgoan vabliabanan NS-Spitzn derfat de Voaraussetzung fia de kompflose Iabagob on de Amerikana gschoffn hom, de se im Iabrign Berchtsgoan scho voa Kriagsend oijs oan vo eana kinftigan Stitzpunkt ausbdunga hom.

A sichtboas Zeichn, doss de Zeid vom Nationalsozialismus im Berchtsgoana Lond kritisch reflektiat wead, is olladings eascht 1999 noch am Obzuag vo de Amerikana mid da Earichtung vom Dokumentationszentrum af'm Obasoijzbeag meegli worn - unn do hom se ofangs vaschiadane Lokalpolitika scho oag iabawindn miassn, doss eana Widastond dogeng afgemn hom.

Berchtsgoan is vo nam Vabond aus US-Truppn unn a boa Franzosn om 4. Mai 1945 bsetzt worn, dea kuaz draf den oijs Hitlergegna bekonntn Berchtsgoana Wissnschoftla Kriss Rudolf zum easchtn Buagamoasta bruafa hot.

Oijs a weidane Kriagsfoijng hot Berchtsgoan, gnaua so wia vuij ondane Gmoana af'm Lond a, Flichtlinge aus de ehemoijign Ostgbiat vom Deitschn Reich afgnumma. Des hot de Zsammasetzung vo da Beveijkarung vo Berchtsgoan deitli vaändat. De Hoamatvatriemn, insbsundas de Sudätndeitschn unn de Schlesia, hom ofangs nua in ehemoijige Oabatabaracknloga untabrocht wean kinna (z. B. in Winkl bei Bischofswiesa) unn im Laf da Zeid neie Oatsteile innahoijb vom Berchtsgoana Landkroas buijt. Ebbas länga hot's dauat, bis de Oat vo Neibiaga aa oijs a weatvolla Zuagwinn unn oijs a bleimnds Element vo da voamoijigan Berchtsgoana Keanbevejkarung empfundn worn is.

De NSDAP-Grundstickl san 1947 foamej ins Eingtum vom Freistoot Bayern iabagonga, oba de Amerikana hom an Groaßtei vo de Gbaid unn de Bödn weidahi gnutzt. Se hom oijs oanstige Alleiate im unzasteatn Berchtsgoan ob 1953 oans vo de drei U.S. Armed Forces Recreation Center (AFRC) in Bayern eihgricht.

Seit 1978 is Berchtsgoan da namansgemande Ausgongspunkt zum Nationalpaak Berchtsgoan, dea – oamoij meah noch ofängli groaßn Wiadaständ in da Bevejkarung – zuam Maknzeichn vom gsomtn Toijkessl worn is.

In de letzte Joazehnt is da Wintaspoat a weidas „Exportprodukt“ vo Berchtsgoan worn. Spoatla wia da Hackl Schorsch findn do herent optimoie Bdingunga fia iahn Wintaspoat unn da intanationale Nochwuchs wead in de Spoatzentren vom Boarischen Bob- unn Schlidnspoatvabond (BBSV) sowia on da Christopharusschuijn Berchtsgoan af'm Obasoijzbeag gföadat.

Da Berchtsgoana Toijkessl is deszweng oiwei wieda Austrogungsoat vo zoihjreiche bedeutande Summa- unn Wintaspoatvaonstoijtunga, wia de Snowboard-WM, FIS-Schirenna unn af da easchtn Kunsteisboh vo da Wejd, Bob-, Rodel- unn Skeletonwettkämpf olla Stufn.

Zua Finanziarung vo zoihjreiche, eigndli alloa vo da Moaktgmoa oijs Middlzentrum z' schoffande zentroie Eihrichtunga, wia'm Kua- unn Kongresshaus, Hoijnbod (Watzmanntherme), Schlochthof usw. is nemnam Fremdnvakeahsvabond a System vo Zuaschusszohlunga vo de umliangandn Gmoana gschoffn woan, wos da Moaktgmoa groaße Voadeile bringt.

In de 80a hot se Berchtsgoan mid Untastitzung vo houche boarische Politika, unta eahna da domoijige Ministapresident Franz Josef Strauß, um de Olympischn Wintaschpuij 1992 bwoabn - ohne Eafoijg. Berchtsgoan hot im easchtn vo fimf Woihgäng ledigli sechs Stimm (vo insgsomt 75) darreicht unn is domit oijs easchta vo siem Bweaba ausgschiedn.

Mim Obzuag vo de US-Streitkräft 1996 is de Nutzung vo de Liangschoftn af'm Obasoijzbeag on an Freistoot Bayern oijs Eigantüma iabagonga. Dea hot bschlossn, ziagig a Dokumentationszentrum af'm Obasoijzbeag eiz'richtn, wos donn im Oktoba 1999 eaöffnet worn is. Des letzt groaße Bauprojekt am Obasoijzbeag woa da Obriss vom Hotejj „General Walker“, wias de US-Armee gnennt hot, woa oba z'glei da ehemoijige Platterhof gwen is. Do is nachan des Gländ vo da Busobfoahstejjn zum Kehlstoanhaus valegt worn, um de Voaraussetzunga fia des 2005 feati gstejte Fimf-Steandl-Hotejj Intercontinental Resort Berchtsgaden z'schoffa.

Aus da Dodsochn, doss ma bis in de 90a-Joa vom letztn Joahundat voawiangnd af'n Massntourismus oijs Wirtschoftsfaktoa gsetzt hot, de Afenthoijtsdaua vo de Gäst oba rickleifi is, dawochst se de Herausfoadarung, a wirtschoftliche Struktua z'schaffa, de wo qualifiziate Oabatsplätz fia de Zuakunft dameglicht unn a Ausbluatn vo da Bevejkarung vahindat.

A easchts Element vo dem Struktuawondl kunnt de Stäakung vom Umwejjtbreich in Berchtsgoan sei. So soij af Bschluss vom Boarischn Kabinett af'm Gländ vom seit'm Obzuag vo de Amerikana leahstengandn Hotejj Berchtesgadener Hof des Haus der Berge fia an Nationalpaak Berchtsgoan entstehn.

De heintige Grejjß vo da Moaktgmoa geht af de Gebietsreform seit 1972 zruck. Im Laff vo dera Gebietsrefoam san de bis dohi sejbstständign Gmoana Soijzbeag, Maria Gern unn de Au (Obaau unn Untaau) eihgmoant worn.

A Biagainitiativ hot 2004/2005 an Biagaentscheid beontrogt, mim Zuij, de fimf Gmoana vom Toijkessl zura Groaßgmoa zamm'z'leng. Ledigli in Berchtsgoan hot da Biagaentscheid mid iaba 60% Zuastimmung Eafoijg ghobt, is oba zeidglei in Scheenau am Kenigssää unn Bischofswiesn gscheitat. Dodraf hom de Initiatoan af de Obhoijtung vo de spada terminiatn Obstimmunga in Ramsau unn Schejjnbeag vazicht.

Berchtsgoan is umgemn vo de Berchtsgoana Oijpn. Wenige Kilometa sidli liagt am Fuaß vom Watzmo da Kenigssää sowia de Gmoa Scheenau. Do beginnt de Deutsche Ferienroute Alpen-Ostsee. Noch Noadwestn hi is Berchtsgoan iaba Bischofswiesn unn dem Hoijthuam mid Reichahoi (18 km dovo weg) vabundn. Do fiaht aa de oaspurige Bohstreckn noch Freilassing. Iaba de Ramsau unn de Deitsche Oijpnstroß glongt ma iaba s' Wachterl Richtung Westn noch Zejj om Sää. Richtung Noadn geht’s noch Schejjnbeag unn dohinta noch Soijzbuag (24 km). Iaba den heja glegnan Oatstei Obaau glongt ma Richtung Ostn noch Hallein.

De Kenigssäa-Ochn unn de Ramsaua Ochn vaoanign se am Bohhof zua Berchtsgoana Ochn, de oba ob da ejstareichischn Grenz wiada Kenigssäa-Ochn hoaßt.

De beidn Schlissl af roudm Grund eainnan on de Schutzpatroon vo da Stiftskiach Petrus unn Johannes. De suijban Lilien af blauam Grund stomman vo dea Midstiftarin Gräfin Irmingard vo Suijzboch.

Scho im 17. Joahundat hot de Berchtsgoana Firschtprobschtei des Woppn gfiaht unn bis zua Vaeinigung vom Berchtsgoana Land mid Bayern is do a no in da Middn des Woppn vom jeweijign Firschtprobscht gwen.

Berchtsgoan hot oijs Firschtprobschtei bzw. kiachlichs Firschtntum vo da Grindung o mid da Kiach eng vabundn guijt. Vo da Refoamation bis Ofong vom 16. Joahundat hot des ausschliaßli de oane, katholische Kiach (Una sancta ecclesia) gmoant.

Im 16. Joahundat hot se donn oba aa in da Gengd um Soijzbuag unn Berchtsgoan de Leah vom Luther ausbroat. So hom iahra scho säxische Beagleit oghängt, wejjchane vom Erzbischof Matthäus Lang weganst iahra eafoadalichn Kompetenzn fia den Soijzobbau in Dürrnbeag ghoijt worn san unn zwengsdem is dera Irrglaube ofongs noatdrunga worn. S'hom oba aa oahoamische Soijz- unn Hoijzhandla refoamatorische Gedonkn unn Schriftn vabroat, de se se af iahn Roasn in de protestantischn Städt Augschburg, Niamberg unn Rengschburg kennangleant bzw. ealongt heen. De easchte Ausweisung vo Protestantn is zwoar scho 1572 eafoijgt, se hot oba de hoamliche Vabroatung vo'm Protestantismus im Gebiet vom Chorherrnstift nua unmeakli eihgschränkt.

Eascht 1731/1732 is donn zura foijgnschwaan Ausweisung vo Soijzbuaga unn Dirrnbeaga Protestantn kemma, vo dene on de 20.000 Persona im Erzbischtum Soijzbuag btroffn waan. Donoch hom se aa de Berchtsgoana evangelische Christn um Afnohm in am protestantischn Lond bmiaht. Mid da Untastitzung duach des Corpus Evangelicorum innahoijb vom Rengschburga Reichsdog hom 2000 Berchtsgoana den Muat gfosst, se öffentli zua'm protestantischn Glaubn z'bekenna unn hom um Ausreis betn. A Schreim vom Corpus Evangelicorum hot eana zwoa a Ghöa beim Kanzla vaschofft, oba mo hot dene Ausreisewillign unonnehmboare Bdingunga gstejjt, wejjchane an komplettn Valust vo Hob unn Guat gleichkemma is.

Domit de Protestantn net hoamli ausreisn datn, san de Päss bsetzt woan. Zglei is eana oba a no a Vasommlungs- unn Bruafsvabot aufalegt worn. Do hom de soijchanaweis Bedrängtn freie Religionsausübung, de Umwidmung vo da Kiach Maria Gern unn de Ostejung vo am Goastlichn mid iahm Glaubns gfoadat. Des hot Firschtprobschtei obglehnt, wos wiadarum zua jetzat offanan Foadarung noch freia Ausreis seitns vo de Protestantn gfiaht hot. Dea grod eascht zum Firschtprobscht gwejjde Cajetan Anton von Notthaft hot se no voa seina Omtseisetzung von am Afstond bedroht sejng unn hot deszweng am 26. Oktoba 1732 a Emigrationspatent ealossn. Donoch hom olle Protestantn binnan dreia Monat – a Frist, de jedo, wei’s boijt scho Winta woa bis in'n Apruij valängat worn is – Berchtsgoan valossn. Koppejt woan is des Dekret on's Bzoihjn vo fimf Guijdn fia den Freikauf aus da Leibeignschoft sowia on de Foadarung, noch Ungarn ziang z'miassa. S'Letzte soijt vahindan, doss de Hoijzhondweaka in iahra neichn Hoamat a wirksome Konkurrenz entwickln kunntn, wos oba nochan wegan heftiga Protest vo de Protestantn af a Onsiedlungsvabot in Niamberg obgmuijdat worn is.

Kurhannover unn Preußen hom oijs oanzige breitwilli de Gebüah vo fimf Guijdn fia de Unvamögndn unta de Protestantn zoijt unn hom so a de Schwarpunkt fia de Neionsiedlung buijdt. Ob'm 18. Aprui 1733 san de Bischofswiesa iaba Lond noch Preußen zogn unn ob'm 22. Aprui de Aua, Scheffaua unn Gera (aus Maria Gern) iaba Hallein per Schiff noch Rengschburg unn vo doat z' Fuaß in de Städt unn Gmoana vo Kurhannova. Insgsomt hom seinazeid 800 Persona de Firschtprobschtei valossn. Im Joa vom Auszuag is in da Ramsau de Kiach Maria Kunterweg eihgweiht worn, in dea a Deckngemejjd de Auswondarung triumphiarand dokumentieat. So hoaßt's af'm untan Chronogramm vo zwoa Katuschn aus'm Lateinischn iabasetzt:

ist der verderbende Irrglaube hier von dieser
Kirche ausgetrieben worden (1733).

In da se oschliaßandn Gengrefoamation hom se bsundas de Berchtsgoana Franziskanamönch oijs Re-Missionare heavoaton. Oijs de vabliebanen Protestantn deshoijb ebnfoijs ausreisn woijtn, san eaneit de Päss gspeat worn. Trotz dera Moßnohman is oba de „endguitige Ausmerzung des Irrglaubns“ eascht 1788 bekonnt gemn woan. Ludwig Ganghofer hot de Thematik in seim Roman Das große Jagen vaoabat.

Bis zum Aufkemman vom Tourismus hot beinoh de gsomte Berchtsgoana Bevejkarung dem katholischn Glaubn ogheat. Eascht 1899 is de easchte evangelische Kiuch in Berchtsgoan earicht worn – net zletzt um dem Zuastrom vo evangelische Gäst, wejjchane zuadem oftmoijs iaba an Zwoatwohnsitz in Berchtsgoan vafuigt hen, Rechnung z' trong.

Zua katholischn Pforrei St. Andreas, de noch da Säkularisation 1803 entstondn is, ghäjn:

Zua evangelischn Kirchngmoa Berchtsgoan ghäjn foijgande Kiachn:

Schau aa Chorherrenstift Berchtesgaden, Franziskanerkloster Berchtesgaden

De Beag um Berchtsgoan sand da Hintagrund fia massig vui Song – neet zletzt des zuam Woahzeichn gwoane Watzmo-Massiv, des mid seine nein Gipfe oijs a Keenigsfamij deit werat, de wenga iahra Gscheatheit vastoanat woan is. Wobei da Haptbeag mid seine drei Gipfen (Hocheck, Middlspitz, Südspitz) den Keenig, da Gipfe gengiwa de Keenigin (Watzmannwei) und de siem Gipfen dozwischn de Kinda symbolisian.

Da Untasbeag gengiwa, dea se ins bnochboate Soijzbuag dastreckt, deant da Sog noch oam Koasa oijs Bhausung. Je noch Vazejjweis san doda Koasa Karl der Große oda Friedrich Barbarossa in am todesähnlicham Schlof, um beim Jingstn Gricht oda wenn Unglaubn und Gwoit den hechstn Grad eareichn mid iahram Heer fia des Guade den Siag z' earinga. In a ondanan Version hoaßt's, da Koasa dat doatn schlofn, bis sei Boat siem Moij um an Tischfuaß gwochsn waa.

Nebanst dem schlofndn Heer soijn im Untabeag oba a no Riesn (Riese Abfalter), so gnennte Wuijdfraun, wejjchane ähnli de Heinzelmännchen guade Deanst leistn datn, unn natiali a no de Zweag (Untasbeag Manndln) g'haust unn gwiakt hom.

Net z' vagessn da Deifi, dea de Wuijde Jogd ofiaht unn net bloß af oana Teufelskopf gnenntn Fejjswond vo da Reitaoijpn seine Spuan hintalossn hot. Donemn gibt’s aa no zoihjreiche Geista, wejjchane af d'Beag unn oijs dadrungane Sejjn in de Sää zum Guadn mohnan oda aa zuam gspenstischn Keglschbuij eihlodn.

Fian Uasprung vom Noman Berchtsgoan gibts glei mehrane Song: Noch oana dat ea se vo da Songgstoijt Berchta bzw. Perchta obleitn, wejjchane a mid da Frau Holle gleichgsetzt wead. A ondane bhaupt, des waar am gwissn Berchtold zua vadonga, dem a Nix vom Keenigssää an Weg zum Soijz unn zua rechtschoffanan Oabat oijs Beagmo im no heit existiarandn Soijzbeagweak vo Berchtsgoan gwiesn hätt.

Des Berchtsgoana Toij liagt in de Ostoijpn unn is vo de Berchtsgoana Oijpn umgemn. Neba dem Drum vo Watzmo, dea zum Bsteing olladings bloß fia Trainieade taugt, gibts no weidare bearige Beagwondarungen unn -touren. Vom Deitschn Oijpenvarein wean in de Beag ummadsdum meahrane Hittn bwiatschoft.

In de Nachbagmoa:




#Article 230: Manndal (257 words)


A Manndal is in jeglicha Vabindung desjenige Trumm, des ebbs neisteckt oda des neigsteckt wead. Meist hot as Manndal an Zapfn, a Gwindt, des aussn liegt oda erinnat in irgendoana Weis an an Zipfe von am Mo. Zu dera Vabindung gheat imma as Gengstück dazua, as Weiwal.

As Manndal beim Menschn is in na Vabindung von am Wei und am Mo da Mo, bei na gleichgschlechtlichn Vabindung zwischn zwao Menna nimmt im Reglfoi oiwei oana de Roiin vom Manndal o und wead dann a vo seim Partna Mei Mo gnennt. As Manndal beim Menschn is genetisch gseng der Mensch der a X- und a Y-Chromosom im Earbguat hot.

Bei de Viecha is dea Partna as Manndal (soboids übahaupt den Untaschied gibt) dea sei Foatpflanzungsweakzeig in des andane einesteckt um sein Sama zum übatrong - oda nacha genaralisiert deajenige Teil, dea an Sama obgibt. Bei de Viecha ko des öfta a sei, daß Zwitta gibt, de ois zwoa drin hom und sich mit se sejm fortpflanzn kenna, drum is des manchmoi a weng schieriga z'ausanandahoitn.

Bei technische Vabindungen is as Manndal des, wos vom Gengstück aufgnomma wead. Beispui san do de elektrischen Stecka mit enane Gengstück (de korrektaweis eigantle Buchsn hoassn). Genauso iss aa bei da Schraum (s Gengstück dazua hoasst Muada).

Bei de Gwachs gibts a Manndal, blos do iss net do üblich daß ma vo am Manndal redt, weil do des Zwittatum no haifiga is. A do wieda des Prinzip: Dea wos an Poiin obgibt, is as Manndal. As bassade Gengstück zum Manndal hoast ma Weiwal.




#Article 231: Innviadl (370 words)


Es Innviadl (aumtlich: Innkreis), is as noadwesdliche va dee via Viadl va Obaöstareich. Es is a fruchtboare, dichdbsidlde Beagallonschofd vom Oipnvoaland und ligd zwischn da Soizach, am Inn, da Doana und am Hausruck.

As Innviadl sedsd si aus drei Bezirk zam:

De Flech vom Innviadl is 2250 km2. 
S lem doadn an dee 218.000 Leid.

 
As Innviadl hod seidm 6.Joahundad zum Mattiggau im boarischn Stammesherzogtum, mit de Herzogshef Ranshofa und Mattighofa, ghead. Schbäda woa s a Deil vom Rentamt Buaghausn mit de Grichda Wuidshuad (mim Bezirkgrichd Mattighofa zsammglegd), Braunau, Mauakircha, Friedbuag, Scheading und Riad im Innkreis.

Bis 1779 woa de Gengd vom schbädan Innviadl ois Innbaiern a Deil va Bayern. Mid da Ratifizierung vom Frieden va Teschen, dea am Bayerischen Erbfolgekrieg (1777-1779) a End gsedsd hod, is as Innviadl 1778 z'Owaäsdareich kema. Va do a is da Nam Innviadl zua Agleichung an dee andan owaäsdareichischn Viadl heagnumma woan. Den Griah hod da Deod vom boarischn Kuafiasdn Maximilian III. Joseph, dea wos koa Kinda ned ghod hod, ausglesd (1745 -1777). Duach dees, daas a gschdoam is, is des ganze boarische Heazogsgschlechd va de Wittlsbacha ausgschdoam gwen. A Boa va dee middleirobäischn Mechd homd an Aschbruch af Deile vom Eab, drundda aa Äsdareich aufs Heazogdum Niedabayern, eahom.

Wia de Napoleonischen Kriege woan, is as Innviadl no amoi va 1809 bis 1814 zu Bayern kema. Beim Wiener Kongress (1814/1815) iss endgüldig Estreich iwagem woan. Dee Archidektua in de Städd (bunt ogmoide Hausfassadn) und da wesdmiddlboarische Dialegt darinnand heid nu an d boarische Vagangaheid.

Doduach, dass es Innviadl so laung bei Bayern gwen is, kennt ma des ada sprocha ah. Durch des dasse es Östareichische (Ostmiddlboarisch) und es bayrische (Westmiddlboarisch) gmischt hod, untascheize es Innviadlarische heid nu vo de aunan östareichischn Dialekt. Nochdem es Innviadl zu Östareich kema is, haums vo Wean glei Lehra gschickt, owa vor oim im Westn von Innviadl (um Braunau) han d'Bajuwarn untasich bliem und do hodse es Boarische guad dahoin.

Richard Billinger, Adolf Hitler, Franz Jägeaschtätter, Ernst Kaltenbrunner, Alfred Kubin, Rudi und Willi Schneider, Franz Stelzhamer, Friedrich Ch. Zauner, Dr. Josef Weinlechner

G´wunna hat z´letzt nur unseroans! Der Bairische Volksaufstand 1705/1706 im Spanischen Erbfolgekrieg. Vom Innviertel nach Tölz, zur Sendlinger Mordweihnacht und zur Schlacht bei Aidenbach, (2005) ISBN 3-902121-68-8




#Article 232: Ottfried Fischer (318 words)


Ottfried Fischer, vulgo Fischer Otti (* 7. Novemba 1953 in Ornatsöd, Niederbayern) is a boarischa Schauspuia und Kabrettist.

Da Fischer is afn Bauanhof Oanatsöd vo seim Voda z Untagriasbo (Boarischa Woid) afgwoxn. Sei Voda da Werner Fischer, kummt uaschpringle vo Elisnhof (Bad Wünnenbeag) im Kroas Padaboan und hod a Fischgschäfd z Gejsnkiacha kobt. No hoda d Maria Wagner geelichd und is in Bayern bliem.

Bis zan Abidua hod da Ottfried Fischer s Maristngümnasium in Fiaschtnzej z Bassa bsuachd. Nom Wuin vo seim Voda häda Rechtsanwoid wean soin. No a bo Semesta hoda owa sei Rechtswissenschafts-Schdudium an da Ludwig-Maximilians-Uniweasidäd Minga obrocha und mid a bo Freind 1976 s Hintahoftheada grind, wou a sejm ois Kabrettisd und Schauschpuia afdren is.

Zwischnduach hoda ois Schauschpuia in zoireiche Feanseeserien und Fuime goawad. Da Franz Xaver Bogner hod eam sei easchde Feanseeroin in da Serie Zeit genug gem. 1985 gibd eam da Bogner d Haupdroi in da Serie „Irgendwie und Sowieso“  und de Roin voum Felix in „Zur Freiheit“ , wosn iwa de Grenzn vo Bayern ausse bekannd gmochd hod. No is Schlog af Schlog ganga, bam Boarischn Rundfunk hod da Fischer bam „Der Schwammerlkönig“  gschpuid. No san Schpuifuimroina gfoigd, u. a. in „Zärtliche Chaoten“ (1987), „Ein Prachtexemplar“ (1989), „Café Europa“ (1990), „Go Trabi Go“ (1990), „Das schreckliche Mädchen“ (1990) und „Superstau“ (1991).

Ofang Fewra 2008  hod da Ottfried Fischer sei Parkinson-Krankheit effadlich gmochd. Scho a bo Dog dano isa live bam Aschamittwoch da Kabrettisdn mid a Solo-Einlag afdren. Sei Afdrid hoda mim Schpruch: „Keine Angst, i mach keine Schüttelreime!“ eigleit.

Da Fischer hod zwoa Töchta und lebt trennt vo seina Frau. Ea is a Sechzga Fan.

Seit iba 100 Sendungen moderiert er Ottis Schlachthof im Bayerischen Fernsehen.

Ottfried Fischer hod fia sei Oawad zoireiche Auszeichnunga griagt:

Sam McBratney, Anita Jeram (Illu.), Ottfried Fischer (Ibasetzung): Woaßt du ibahapts, wia gern dass i di mog? - Sauerländer Verlag, Düsserldorf, 9. Auflog 2008, ISBN 978-3-7941-5053-3




#Article 233: Schwobm (Bayern) (141 words)


Schwobm (amtle: Schwaben (Bayern)) aa: Boarisch Schwobm oda Bayerisch-Schwaben, is oana vo de siem Regierungsbezirk vo Bayern. Schwobm hod 9.992 Quadratkilometa, es wohnan eppa 1,79 Milliona Leid do, und de Haptstod is Augschburg.

Schwobm is da oanzige Tei vom ehemolign Herzogtum Schwobm, wo no an Nama trogt. De ondan Tei ghean vor oim za Bodn-Wiattmbeag, Östareich und de Schweiz. Wei dees oft za Vawexlunga fiaht, is de Bezeichnung Boarisch-Schwobm (Bayerisch-Schwaben) vabroadd.

D Bezirke ham z Bayern Sejbstvawoitungskeapaschaftn, zu dene wo se mehrane Kroas zamgschlossa hamd. De Kroas vo oam Bezirk gheand oiwei za oam Regierungsbezirk, vom Zuständigkeitsgebiet vo da Bezirksregierung ois staatliche Mittlbeherde. Andas ois wia bei de Landratsämta, de wos gleizeiti staatliche und aa kommunale Beherde hand („Januskepfigkeit“), gibts dafia in Bayern mid de Beziaksvawoidunga und de Regierungen trennte Beherden.

Da Regierungsbeziak Schwom hod via kroasfreie Städt und zea Landkroas:




#Article 234: Ludwig I. (Bayern) (193 words)


Da Ludwig I., Kini vo Bayern  (* 25. August 1786 z Strassburg; † 29. Feba 1868 z Nizza) wor a Fiascht ausm Gschlecht vo de Wittelsbacha. Ea is seim Voddan Max I. noch dem seim Doud 1825 afn Thron gfoigt und hod im Revolutionsjoar 1848 zugunstn vo seim Suhn Maxi II. obdankt.

Da Ludwig hod vui fias kuiturelle Lem im Kinereich Bayern do, bsundas z Minga. Des segst an da Ludwigstroß mit Siegestor und Fejdheanhoin, genau so wia am Kiniplatz und da Scheenheidngalerie im Schloss Nymphenburg. Aba ohne an Ludwig I. gabs aa koa Bavaria z Minga und a koa Wiesn. Eascht seit da Houzat vom Ludwig I. und da Therese vo Hildburghausen, am 17. Oktoba 1810, gibts as Oktoberfest (des easchte hod zua Houzatfeia gheat). Weil a so vui ibaghobt hod fia Griachaland, is nacha sei zwoata Bua, da Otto I., Kine vo Griachaland worn (desweng hom de Griacha a weißblaue Fahna). Er sejm hod 1848 abdanka miassn, weng oana Affär mit da Dänzarin Lola Montez. Er hod in Thron seim easchtn Suhn Max II. ibagem. A weitara Bua vo eahm wor da spadare Prinzregent Luitpold, da Stammvoda vo de heitign Wittelsbacha.




#Article 235: Ostmiddlboarisch (156 words)


Ostmiddlboarisch oda Ostmiddlbairisch (dt.: Ostmittelbairisch) nennd ma de boarischn Dialekt, de wos ma in Wean und in an Großteu vau Owa- und Niedaöstareich, im Noadn vom Buagnlaund, in da Owasteiamoak und in da Stod Soizburg redn duat. Stoak vaafocht kennt ma des Ostmiddlboarische min Östareichischn gleichsetzn, in da Praxis is des owa vü differenziata zum seng.

Des Zentrum vaum Ostmiddlboarischn is Wean, vau wo de Entwicklung ausgaungan is. Da Einfluss vaum Weanarischn mocht si owa inzwischn praktisch iwaroi im boarischn Sprochgebiet vo Östareich bemeakboa. Auf da aundan Seitn gibts aa im aissastn Ostn vo Östareich Leit, de wos beispüsweis stott ans, zwa oans, zwoa song. A exakte Gebietsaufteulung zwischn Ostmiddlboarisch und Westmiddlboarisch is desweng in Östareich praktisch ned meglich. Natialich gibts vaschiedane Schwaapunkt. In Wean heat ma praktisch ka Westmiddlboarisch, obwoi's davau no Restln gibt (z. B. 'Haisal am Roa' bzw. 'Häuserl am Roan'), in Westobaöstareich und im Soizburga Laund heat ma nua gaunz wenig Ostmiddlboarisch.




#Article 236: Buagamoasta (236 words)


A Buagamoasta oder Buagamoastarin is s Obahapt vo oana Gmoa oda Stod.

In Bayern wead da Buagamoasta vo de Biagarinnen und Biaga vo ana Gmoa direkt gwöid. Sei Amtszeit bedrogt sechs Joa. Da Buagamoasta vatritt sei Gmoa nach außn, fiahd an Vorsitz im Gmoa-, Moakgmoa- bzw. Stodrot und voiziagt seine Beschlüss. In kroasfreie Gmoana und in grouße Kroasstädt fiada de Bezeichnung Obabuagamoasta oder Obabuagamoastarin.

In dene Gmoana mit mehr ois 5.000 Einwohna isa in da Regl Beamta auf Zeit. Gmoana, de wos zwischn 5.000 und 10.000 Einwohna hom, kina bis zum 67. Dog voa ana Buagamoastawoi duach Gmoarotsbschluss bstimma, dass da easchte Buagamoasta Ehrenbeamta is. In Gmoana, de wos bis zu 5.000 Einwohna ham, is da Buagamoasta grundsätzlich Ehrenbeamta, aussa, da Gmoarot bschliaßt bis zu 67 Dog voa da Woi, dass da Buagamoasta Beamta auf Zeit sei soi.

De gsetzlichen Grundlogn fia de Rechtsstöllung vo de Buagamoasta findn se in da Bayerischn Gmoaordnung (BayGO) und im bayerischn Gsetz iba kommunale Woibeamte (KWBG).

De Biagavasammlung wead mindestens oamoi im Joa vom Buagamoasta oda de Biaga vo da Gmoa eibruafa.

In Östareich is es in die Loundesvafossunga va die Bundeslända greglt, ob da Buagamoasta direkt oda indirekt gwöid wiad. In da Steiamoak zum Beispü gibs agla de Gmoarotswoi, und da Buagamoasta wiad oftn vom neign Gmoaroud gwöht. In Wean is da Buagamoasta automatisch a da Loundeshauptmou.

As Ghoit vom Buagamoasta hängt vo da Ozoi vu de Gmoabiaga ow.




#Article 237: Westmiddlboarisch (217 words)


Westmiddlboarisch (dt.: Westmittelbairisch) is de Oart, boarisch zun redn, wia mas in Obabayern, Niedabayern und in Regiona vo Owaesdareich duad.

Sondaforman in Sidostobabayern

    
+sogt ma stott: vui, Buid, Spuin, wuid = vej, Bejd, Spejn, wejd, wia in Tein vo Niedabayern

    
+ sogt ma stott: vui, Buid, Spuin, wuid = vii, Biid, Spiin, wiid

+ do wean aa Weata mid da Siibn ur zua ui , Wia zum Beispii: kurz zua kuiz und durch wead zua duich...

+ aa wia vo Tei in Niedabayern und im Innviartl, wead: ar zua oa, wia bei schwarz zua schwoarz...

+ A Bsondaheit im Cheamgau, Rupertiwinkel, Reichahoi, Berchtsgoan, am Soizburgaland und a am westlichn Soizkammaguat is de oftvawendte Siim ei stott al, wia bei Vor- Noch- und Hausnama: Seppei, Hansei, Marei, Huabei, Moarei, Miinei...
wia aa bei Sachan und Leit: Bergei, Dirnei, Mandei...

Ois des guid freile ned fia Städt, wei ma do nia song ko, vo weicham Tei vom boarischn Sprochraum de jeweijige Stod beeinflussd wiad. A boa Beischbui:

In manchane Städt, wia voa oim in Minga, wead fost nua no hochdeitsch gredt.

Nu wichdige Regln fia'd Ausschbroch/L-Vokalisiarung:

Sidlichs Niedabayern, Innviadl, Owabayern:

Reodoi, Boarischa Woid, Innviadl, Chiemgau:

Rupertiwingge, Beachtsgoana Lond:

                                  
Muidoafa Raum sowia Flachgau (Soizburg):

De Meglichkeid as boarische -oi zun bedona is grod in a boa Regiona vo Obabayern ibli.




#Article 238: Boarische Voiksmusi (553 words)


Ois boarische Voiksmusi oda oipnlendische Voiksmusi vasteht ma de Musi, de im Voaoipn- und Oipnland vo Bayern und Östareich gspuid wead.

Oft weads vo Trachtnkabeina gspbuid, de a original boarische Drachd trong. Dodazua wead vo Trachtnvaeine oft nach strenge Choreografien danzt, beispuisweis Schuaplattla oda Dirndldraahn. Owa aa zum Danzn ohne Choreografie wead aufgspuit, do derfn dann olle midmacha, de se an Zwiafachn oda a oafache Poika zuatraun. De Trachtnkabeina spuin owa aa oft auf (katholische) Prozessiona oda Pfarrfestln.

Nocha gibts aa Gruppn, de se Stubnmusi nennan, de tretn aa meistns in Drachd oda Diandl auf und spuin eha auf de leisan Zupfinschtrumente, wahrscheinle wei ma des in da Stubm sonst ned so lang aushoit. 
Va soiche Gruppn heat ma aa oft, dass an Boaraschn spuin. Der Nam Boarischer hot owa in dem Foi nix mit Bayern zan toa, sondern vuimehr mitm Bauan. Des san oiso die Stickln, de traditionell aus die Boarischn Kroas kumma.

Gruppn, de fost bloß mit Blosinschtrument bsetzt san, nennt ma Blosmusi. Do unterscheidt ma owa aa wieda in grouße und kloane Bsetzung. De grouße is ned festglegt nua wenns hoid meahra Leid san ois de kloane und de hod zwöfe. De Instrumenta de ma haptsächli dafia braucht, san 1. und 2. Flüglhoan, a Trumpetn, 1., 2. und dritte Klarinettn, a Tenorhorn und a Bariton, Begleitung: meistns zwoa Leid z. B. Posauna, F-Horn oda Bariton mid da 3-4 Stimm, an Bass und natirlich a Schlogzeig (komibnierts oda grouße-, kloane Tromme und Dschinejn).
In da Blosmusi unterscheidt ma dann aa no zwischn da Boarisch-Ästreichischn, da Bemischn und da Mehrischn.
Im Sidostcheamgau zum Beispui wead vui Bemisch-Boarische Blosmusi gmocht.
Sehr beliabta Komponist is in dem Bereich da Mosch Eanst dea mid seine Ägaländer Musikantn an riesign Eafoig ghabt hod.
De Boarischn Trachtnkabaina san aa zu na groußn Gmeinschaft zammaddo (an Musibund Oba- und Niedabayern) dea drifft si oa moi im Joa zum Bezirksmusifest (des letzte wor in Siagsdoaf www.mk-vogling-siegsdorf.de).
Wos a no erwänensweat is, is de Mehrische Blosmusi, de echt sauba klingt und imma meara gspuidt wead. Do san so Leid wia Vlado Kumpan und seine Musikantn, Gloria und Mistrinaka ziemlich berihmt.

De a capella Variantn gibts aa, dann spricht ma beispuisweis vo am Dreigsang, wenn a Gruppn aus drei Sänga bschteht.

Jodln nennt ma des Singa ohne Werta, grod auf tipische Silbnfoign, de owa nix hoaßn. Richtig guade Jodla nemma Technikn her, de beim gwehnlichn Singa ned so iblich san. Tipisch is da schnölle Wexl vo Brust- und Koupfstimm. Gjodlt is freara in de Beag worn, wei ma des gscheid weid hern duad. So hom de Oimara sms gschickt bevors iwahaupt Telefon gem hod. Aa in andane Lända auf da Wöd, wos Beag oda schwierigs Glände hot, gibts oide Jodl-Traditiona.

Nem da streng traditionelln Voiksmusi existiert seit de 1980er de Neie Voiksmusi, de se auf zeitgmässe Oart um de Weidafiarung vo de oidn Traditiona umschaugt, monchmoi aa indem dass'es mid moderne Elemente mischn. Zu dene Musika ghern z. B. de Biermösl Blosn, de Wellkürn, Haindling, da Hubert von Goisern, da Fredl Fesl, da Ringsgwandl, da Zapf Rudi ...

Untascheidn muass ma zwischn da do bschriebmna Voiksmusi und da rein kommerzielln voikstimlichn Musi, wia mas ausm Musikantnstadl kennt. Des oane hot mitm ondan net vui zum doa. 
Man merkt des scho an da Schreibweis, des oane is Voiksmusi und des ondane Voikstimliche.




#Article 239: Simboch am Inn (301 words)


Simboch am Inn (amtli: Simbach a.Inn) is a Ståd im Sidn vo Niedabayern, fosd fuchzen Kilometa esdle vo da Mindung vo da Soizach in Inn. Simboch is desweng genau an da boarisch-äsdareichischn Grenz, de wo in da Middn vom Inn laufd. De boarischn Nachbagmoana han Kirchdoaf am Inn, Reid, Stumbeag und Widdibreidt. D'äsdareichische Nachbagmoa is Braunau.

Simboch wiad ois Sunninpah zun easdn Moi 927 uakundlich gnennd. Zum End vom 18. Joahundád 1777/1779 is as Innviadl oan Äsdareich obgem woan, aíso is fia d'Umgebung vo Simboch as Wiatschafts- und Verwoitungszentrum Braunau am Inn weggfoin. Ois Reaktion foangd oawa vo dea Zeid aa da wiatschaftliche Aufschwung fia de Grenzstod oa.

As gräsde Wachstum dalebd Simboch noch'm Bau vo da Zugschdregg Minga - Simboch - Braunau - Linz - Wean. Da greose Grenzbahof bringd unda andam Wiatschaftsundanehma dazua, si dodn azunsiden, zum Beispüi de deitsche Heraklith AG, awa drodsdem wan de Zugschdreggan herenda- und drendahoi vo da Grenz lang da gräsde Awaddgeba z'Simboch, desweng is Simboch d'Eisnbanastod gnennd woan. 1951 is Simboch zu oana Stod gmochd woan und is nachad de jingsde Stod im Landkroas Reodoi-Inn.

A Baustui bschdimmd as Zendrum vo Simboch: da Jugndstui. Ois as makandasde Beispui fia des guid s'Rodhaus. S'is in de Jar 1988/1989 renoviad woan.

D'heifigsde Konfession z'Simboch is d'reemisch-kaddólische. S'gibd z'Simboch aa á evângelische Pfarrgemeinde, zu dea olle Evoangelischn vom sidlichn Schdiggal vom Loandgroas Reodoi-Inn keman.

Wia d'boarische Gebiádsendarung 1972 woar, hán dee Gmoana Kiachbeag, Eggsschden und Ealoach noach Simboach êigmeindt won.

De Wêin zoang án Inn und d'Bruggá is da wichdiga Weg iwan Fluss noch Äsdareich. Am Stammwoappn vo dee Groafn vo Toerring hán de drei Rosn ausagnumma. Dees Gschlechd hod de Hofmoarksheaschofd seid 1647 ghod. Wia de Stod 1743 bei dá Schlochd z'Simboch foasd goanz zoamghaud won is, hoam dee Groafn vo Toerring fian Widáaufbau gsoagd.




#Article 240: Wattn (408 words)


Wattn is a Kartnspui füa zwoa bis vier Leid. Gspuid weads mid 32 (deitsche) Spuikartn, de wo aber ned olle ausgebn wern. Desweng guits ganz streng ois vabotns Glücksspui. Des Wort Wattn leit se wahrscheinlich vom welschen battere ob, bedeit oiso so vui wia 'schlogn. Wattn kennans in Ober- und Niederbayern, in da Obapfoiz, im Westn vo Österreich und in Südtirol, aba de Spuiregln san überoi recht unterschiedli.

Meistens wird zu viert g'watt. Die zwoa, die se kreizwärts gegnüber sitzen, spuin zamm. Da Spieler rechts vom Geber deaf nochm Mischn a Packl Kartn obhem und nochschaun, ob de unterste Kartn a Kritischer ist (schaug untn), de deaf er na g'hoitn.

Jeda kriagt fünf Kartn. Da Spiela links vom Geber deaf an Schlog onsogn, oiso an Wert vo ana Kartn (Ober oder Kine und so weida), da Geber deaf nachad a Farb osogn (Gros, Herz, Oache oder Schoin). Nochm Osogn ist für des Spui de Reihung vo de Kartn festglegt. Des san da Herz-Kine (Max), da Belle (a d´Wejn gnennt) = da Schoin-Simma und da Spitz oda Soichl (=Oache-Simma), de drei Gritischn, de san oiwei de drei hächern. Na kimmt de Kartn, wo Schlog und Farb ogsogt san (de hoaßt ma an Hauwe - Haubttrumpf), nacha kemman gleichwertig de andern drei Kartn, wo da Schlog ogsogt is, nache olle Kartn, wo d'Farb ogsogt ist (nocharanand Sau-Kine-Oba-Unta-Zehna-Neina-Achta-Simma), und am End olle andan Kartn (aber innerhoib vo da Farb wieder nocharanand Sau-Kine ...).

Da Spiela links vom Geba spuit aus. Nacha gehts linksumma weida. Ma muas koa Farb zugebn. Wenn zwoa Kartn gleich vui wert san, hod der Recht, wo zeascht ausgspuit hod. Wer an Stich gmacht hod, spuid s'naxte Moi aus.

Wer zeascht drei Stich hot, gwinnt. Des gibt dann zwoa Augn. Boi ma moant, ma ist guad, kun man a ausschaffa, oiso da andern Partei sogn, sie soin aufgebn. Boi s des net machan, guits Spui drei Augn. De ausgschafftn kinnan aba a viere sogn, bois moanan, dass sie des Spui gwinnan, nacha kinnan de easchtn aufgebn (d' Kartn wegschmeissn) oda soiba fünfe sogn und so weida.

Wer z'eascht 15 Augn hot, hot gwunna und griagt, wo zuvor ausgmacht war (an Eiro, a Bier oder an Schnaps). Wert mehra wia zwoif Augn hot, ist gspannt und guit von Haus aus ois ausgschafft.

Beim Wattn deaf ma zsammdeitn und mit seim Mitspieler redn', wos ma fia Kartn hot. Des deaffan de andern ned spanna, drum ist Wattn eigentli so lustig.




#Article 241: Stochastik (356 words)


De Stochastik (vo , lat. ars coniectandi, nacha ‚Kunst vom Vamuaten‘, ‚Rotekunst‘) is a Teigebiet vo da Mathematik und fosst ois Obabegriff de Gebiete Woarscheinlichkeitstheorie und  Statistik zamma. A stochastischa Vorgang is oana, wo durch Zuafois- und Notwendigkeitselemente bestimmt wead, wo oisdann s Foigeeaeignis ois Woarscheinlichkeit analysiat wean ko.

Obwoi ma scho seit da Antike Wahrscheinlichkeitn ausrechnet (es wead vermutet, dass ois mim Glücksspui ogfonga hoad), hod se d'Stochastik in erana heidign Form eascht recht spat entwicket, und zwor Ende vom 19. Joarhundat. Da han nømlich d'Leit, insbesondere da Kolmogorow, auf Idee kemma, d'Stohastik ois Spezialfoi, vo da Mathematischen Maßtheorie zum formulieren. Vorher hod ma net so recht gwusst, wia da Zuafoi mit da mathematischen Logik zammaposst.

Wannst a Koartnspui mit 32 Koartn host und vo dene oane zuafällig ausseziagst, wia groß is nacha de Woarscheinlichkeit, dass d agrad a Gros dawischst? Wann ma onehma, dass a jede Koartn mit da gleichn Woarscheinlichkeit zogn wead, dann is de Wahrscheinlichkeit grad , oder 25%, weis in am Blott ja grad 8 Gros gibt. Soichane Experimente, bei dene wos bloß endlich vui megliche Ausgäng hod (ba uns: 32), und wo a jeds Egebnis de gleiche Woarscheinlichkeit hod (ba uns: , wei zamma jo grad 1 oder 100% aussekema soi), nennt ma a Laplace-Experiment. De Laplace-Experiment san gwiss de oafochstn stochastischn Experiment, owa freili gibts a kompliziadare.

Stochastische Frogestellunga spuin in imma mearan Owendunga aus unterschiedlichstn Gebietn a Roin.

Stochastische Simulationa sand aus koana Natuawissnschoft mea wegzdenga. Ana vo de easchtn Owendunga wor beispuisweise vom Enrico Fermi 1930, ois a stochastische Methodn vawendd hod, um de Eignschoftn vom grod entdecktn Neuron z kalkulian.

De Stochastik is fia de Wiatschoft vo grossa und zuanehmenda Bedeitung; beispuisweis fia de Produktionssteiarung, fias Marketing (z. B. in da Moanungsforschung), s Finanzwesen (Beweatung vo Optiona etc.) und s gsamte Vasicharungswesn.

Dazua gheat beispuisweis de Analyse vo Woarteschlangasystema.

Krebs is beispuisweis a stochastischa Prozess und aa de Hämatopoese (Buidung vo Bluadzejn).

De Spuitheorie is a Teigebiet vo da Mathematik, des wo si damit befosst, Systeme mit mearan Akteurn (Spuilan, Agentn) z analysian. De Spuitheorie vasuacht dabei unta ondam, s rationale Entscheidungsvahoidn in sozialn Konfliktsituationa obzleitn.




#Article 242: Schweiz (167 words)


De Schweiz oda amtle: Schweizerische Eidgenossenschaft is a eiropäischer Binnenstaat zwischn Deitschlaund, Estareich, Italien und Fraunkreich. Im Ostn liegt s fimfte Nochboalaund, Liachtnstoa.

In da Schweiz redt ma Schweizadeitsch, Franzesisch, Italienisch und a bissl Rätoromanisch. Dee Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft legt koa Haptstod fest; da Sitz vo de Bundesbehörden (Regierung und Parlament) is de Bundesstod Bern. D'Schweiz besteht aus 26 teilsouveräne Kantone, hot 8,3 Milliona Einwohna (2015) und is a reichs Laund.

D'Schweiz is eascht voa kuazm zua UNO kemma, bei da EU sans net und werns woascheinli a net boid dazuageh. Zoihn duat ma mit Schweiza Fraunkn.

In da Schweiz gibts 26 Kantone. Traditionej wean de Kantone ois Stende (frz.: etats) bezeichnet. De Schweiz kultiviat - im eiropejischn Vagleich - an auspregtn Fedaralismus.

De zwoabuachstobign Kantonsobkiazunga (Sigel) san vabroadd; zan Beispü sans fia Autokennzeichn vogschriem und wean in da ISO 3166-2:CH vawendt (mitn Präfix «CH-», zum Beispü CH-SZ fian Kanton Schwyz).

In da Schweiz gibts vü hoche Beage, de maunchmoi weit üba 4000 Meta hoch san.




#Article 243: Fuaßboi-Wäidmoasterschaft 1954 (104 words)


De Fuaßboi-Wejdmoastaschaft 1954 ghert zu de greßten Sporteafoige vum Deitschland.

Deitschland hod do nämlich an easchtn Wejdmoastaschaftstitl im Fuaßboi ghoit. In da Vorrunde homs nu gecha die unschlogbarn Ungarn mit 3:8 glott valurn, im Finale worns dannat wieder hintn, mit null zu zwoa doch dann hoda Morlock vom Glubb as 2:1 gschossa, und da Helmut Rahn hod dann nu zwoa Dore gschossa und is so da Held vu Deitschland worn.

Die Estarreicha han bei da WM 1954 bis ins Hoibfinale kumma. Da hams dann a 6:1-Klatsche gecha die Deitschn kriecht. A poar sagn aba, dei worn bloß vum anstrengaden Viertelfinole gecha de Schweiz platt.




#Article 244: Spanien (522 words)


Spanien (amtli: Kinigreich Spanien, spanisch: Reino de España []) is a Stoot im Sidwestn vo Eiropa af da Iberischn Hoibinsl. De Haptstod is Madrid.

Im Westen grenzt Spanien on Portugal, im Noadn on Frankreich und on an Zwergstoot Andorra und gonz im Sidn hängt no de britische Kolonie Gibraltar dro. Zu Spanien ghern a no de zwoa Städt Ceuta und Melilla, wo aufm afrikanischn Kontinent lieng und on Marokko grenzn, de Balearn im Middlmeea und außadem de kanarischn Insln, wo im Atlantik voa da marokkanischn Gstod lieng.

Am Festland hods zwoa grouße Gebiag: d'Sierra Nevada im Sidn und d'Pireneen on da Grenz noch Frankreich. Da hechste Beag is da Mulhacén mid 3482 Meta, owa af Teneriffa in de Kanaren hots mim Pico de Teide (3718 m) no an hechan Gipfe. De wichtigsten Fliss han da Duero, da Tejo und da Ebro.

In da Middn vo Spanien is im Summa recht hoaß und drockn, im Ostn hods a tippisch Middlmeeaklima. An da Atlantikgstod ko's a amoi a weng kejta wern und in de Beag schneits im Winta aa.

Datei:Dawn Charles V Palace Alhambra Granada Andalusia Spain.jpg|miniatur| ()

De Vegetation vo da Iberischn Hoibinsl teit si in dreiß Bereiche af:

Intensiva Obau vo Kuituapflonzn eafordat Bewessarungstechnik.

De zehn gresstn Städt (Stond: 1. Jenna 2015)

Vo de guad 40 Milliona Eihwohna han katholisch, da Rest han ondare Christn, Moslems, Judn oda ham gor koa Religion. Fost oi redn spanisch, owa danem hods aa an Haffa ondare Sprochn: im Ostn katalanisch, im Basknland und in Navarra baskisch und im Noadwestn galizisch. Grad as katalanische is in letzta Zeid recht aufm Voamarsch und lest in Katalonien as spanische imma meah ois Vakeassproch aa.

De moastn Spanier lem heit in da Stod. De gresstn Städt san:

In Spanien wead iwawiegnd Kastilisch (Spanisch), Katalanisch, Galicisch und Baskisch gredd.
Kastilisch is im gsomtn Stootsgebiet Amtssproch. Katalanisch is in de Autonoman Gmoaschoftn Katalonien, Valencia (duatn ois Valencianischt) und af de Balearen, Baskisch im Basknland und Tein vo Navarra und Galicisch in Galicien nem Kastilisch emfois Amtssproch (lenguas co-oficiales). Im Val d’Aran hod Aranesisch, a Varietät vom Gascognischen, offiziejn Status.

Danem existian oanige Sprochn, wo nua no vo oana gringan Ozoi vo Menschn gredd wead und ned an Status vo oana Amtssproch ham. Dazua ghean Asturleonesisch und Aragonesisch. Im Jálama-Toi (Provinz Cáceres) on da portugiesischn Grenz, wead A Fala, a iwakommena Dialekt vo da galicisch-portugiesischn Sproch, gredd. In Melilla redd de masirische Mindaheit aa Tamazight.

Spanien is seit 1978 (neie Vafossung) a parlamentarische Monarchie. Da Titl vom Kini wead vaeabt. Da etzige Kini is da Felipe VI. Damit is a Stootsowahapt und Owabefejshowa vo da Armee.

De wichtigstn Partein in Spanien san de konservative Voikspartei (PP) und de Sozialistn (PSOE). Da Premierminista, wo vom Parlament gwejd werd, is etz da Mariano Rajoy vo da PP.

Spanien is in 17 autonome Regionen eiteit, so ähnli wia in Deitschland und Östareich de Bundeslända. S bsundare is owa, doss de Regionen in Spanien iare autonomen Rechte untaschiadli handham. Za de 17 Regiona keman no de zwoa Städt Ceuta und Melilla afm afrikanischn Kontinent, wo za koana Region ghern. De Regiona han wiedarum in Provinzen eiteit.




#Article 245: Mensch (174 words)


Da Mensch (lat.: Homo sapiens, weisa Mensch) is innahoib vo da biologischn Systematik a hehans Spoviech aus da Ordnung vo de Primatn. Ea gheat zua Untaordnung vo de Trocknnosnoffn (Haplorrhini) und do zua Famij vo de Menschnoffn (Hominidae). Da Mensch is de oanzige bis heit iwalebende Oart vo da Gattung Homo. Ea hod si vor ebba 200.000 bis 100.000 Joarn in Afrika, vamuatli ausm Homo erectus und iwa a ois archaischa Homo sapiens gnennde Mosaikform entwicklt. Da Nama Homo sapiens is 1758 duachn Carl von Linné in da zehntn Auflog vo seim Werk Systema Natura prägt worn.

Bis in de spadn 1980a Joar san de Orang-Utans, de Gorillas und de Schimpansn in da Famij vo de Menschnoffn (Pongidae) zammagfosst worn und da Famij vo de Echtn Menschn (Hominidae) gegniwastejt worn. Genetische Vagleiche ham oba zoagt, dass Schimpansn und Gorillas mitn Menschn nachanda vawandt san, ois wia mit de Orang-Utans; seitdem wern Menschn, Schimpansn und Gorillas nebst ian fossiln Vorfahrn zu am gmoasamen Taxon zammagfasst (Hominidae) und des nems Taxon vo de Orang-Utans (Ponginae) gstejt.




#Article 246: Portugal (612 words)


Portugal (amtli: República Portuguesa) is a eiropäischa Stoot im Westn vo da iberischn Hoibinsl. Im Westn und Sidn weads vom Atlantischn Ozean, im Ostn und Noadn vo Spanien begrenzt. Zan portugiesischn Stootsgebiet ghean aa de Insln vo de Azoren und Madeira (mid Porto Santo). Westli vo da Haptstod Lissabon liegt Cabo da Roca, da westlichste Punkt vom europäischn Festland.

Da Nama Portugal kimmt vo da Siedlung Cale im Noadn, wo friahra a wichtiga Hofn wor. Drum ham de Rema, wo Portugal a Tei vom remischn Reich gwen is, Portus Cale dozua gsogt. Do draus is spada Portugal worn, und aus da Siedlung de Stod Porto.

As portugiesische Festland hod vaschiedne Landschoftsforma: im Noadn is eha beagig und grea, do woxn aa de moastn landwiatschoftlichn Gita vom Land. Im Winta kos in de Beag recht koid wern. Noch Sidn hi wead's oiwei flocha, hoaßa und drickana. Do hods nacha eha Baam wia Eukalyptus oda Poimen, und s'kimmt im Summa regelmassi zu Woidbränd. Gonz im Sidn liagt de Algarve, a beliabts Urlaubsgebiet.

Zum Stoot ghean aa no mehrane Insln im Atlantik: d'Azoren und Madeira. Af de Azoren hods aa an greßtn Beag vo gonz Portugal, an Monte Pico (2351 m).

De Eihwohna vo Portugal han insgsomt recht oaheitli, bsundas wann mas mid sein Nochboan Spanien vagleicht. De ollagreßte Meahheit is katholisch und spricht im Oidog portugiesisch, bloß im Noadn hods a poor Deafa wos an asturischn Dialekt ren. Auslända hods a ned so vui im Land (Portugal is ned reich gnua), und de wo do han kumman zum Groußtei eh aus ehemolign Kolonien (Brasilien, Kap Verde, Mosambik oda Angola), han aa katholisch und redn portugiesisch ois Muadasproch.

Heitzdog lem d moastn Portugiesn in da Stod, voa oim on da Gstod. As Hintaland is dogeng ned so dicht bsiedlt. De greßtn Städt (2011) han:

Seit da Revolution vo 1974 is Portugal a parlamentarische Republik. Da offizieje Schef is da President, wo oi fimf Joar vom Voik direkt gwejd wead. Da President hod a weng mea zan song wia in Deitschland oda in Östareich, zum Beispui is'a da obaste Kommandant vo da Armee. Da Schef vo da Regiarung is owa da Ministapresident, dea wo wiedarum vom President ernennd wead. Dea muass owa mid de Meahheitsvahejtnisse im Parlament zammapassn, des wo da President owa jedazeid aflesn ko.

As Parlament wead oi via Joar im Vahejtniswoihrecht vom Voik gwejd. D'wichtigstn Partein han d'Sozialistn (PS) und d'Sozioidemokratn (PSD) (wobei noch unsare Vahejtnisse de Sozioijistn eha Sozoodemokratn und d'Soziodemokratn eha konservativ/biagali han). Greane und Kommunistn hods aa im Parlament.

Portugal is in fimf Regiona am Festland und zwoa autonome Regiona (Azoren, Madeira) im Atlantik eihteit. D'Regiona han sejbst wieda in 28 Subregiona zalegt. Danem gibts owa aa a Eihteijung in 18 Distrikt, wo mid de Regiona ned gscheid zammapassn. Und neilich homs no a neie Gliedarung mid siem Metropooregiona, zwejf Stodkroas und via Landkroas eigfiaht.

Da portugiesische Portwein is wejdweit bekonnt. S is a Likeawein, wo voa oim zua Nochspeis drunga wead. Duachn Zuasotz vo Branntwein wiad da Gearungsprozess untabrocha und weahnd da Logarung entsteht nacha da charaktaristische Gschmock. De Rebm dafia woxn nua in am kloan Gebiet vom Dourotoi.

Aa ondane Weinsortn ham an guadn Ruaf. De siaße Version vom Vinho da Madeira aus Madeira is a weng wia da spanische Sherry, da Madeirawein is owa in oin Variantn vo trockn bis siaß zan kriang. Im Land sejm wead unta ondam da Vinho Verde („greana Wein“) gean drunga, wo in da Region Minho im Noadn vo Portugal obaut wead.

S Nationoidrangl vo Madeira is da Poncha (Punsch), a Cocktail aus Aguardente und Orangnsoft (mangmoi aa duach ondane Fruchtsoftln, wia Maracujasoft, easetzt). Dazua gibts aa oft Eadniss und/oda eihglegte Fiseln.




#Article 247: Semf (109 words)


Semf is a schoafes Gwiaz, des wos aus de Keandln vo weißn, braunen und schwoazn Semf gmocht wiad. Zum Kaffa gibts Keandln, Puiva oda featig in der Tube oda im Glasl. Gonz wichtich is da Semf ois Beilog zu Wiascht, Lebakaas oda ondern Grüweak.

Im Kriag hots a bülliche Semfsemml gem. Des woa afoch a Semml mit an siaßn oda an schoafm Semf.

De gresste Vabreitung findt Semf scho imma ois Pastn vaorwat, weu si de Scheafn so am bestn entfoitn kaun. Traditionö wiad da Semf dazua mit Traummost vamischt, wos a zu seim lateinischn Naum mustum ardens (brennenda Most) gfiat hod. Davo kummt aa de englische Bezeichnung mustard.




#Article 248: Grattla (416 words)


Grattla (m.) oda Grattlare (f.) - ma schraibt aa Krattla/Krattlare oda Kratla/Kratlare oda Grattla/Grattlarin - sogt ma zuaran oda iwaran Menschn, vo den wo ma moant oda woas, dara nix daugt.

Im Mingara Raum sogt ma Grattla hauptsächle zu am Menschn dea geizig is oda a recht a Dipfalscheißa wanns drum gäht wea wos zoihn muaß, oda zu oam, dea a recht valottats Ejßas hot. Im easchtn Foi vahoit'a se' grattlig oda is grattlig und im zwoatn 'schaugt'a grattlig aus. 	 
			

Des Wort kummt am ehastn vo Grattn oda der Kratten (noch Schmeller). Krattn hoasd ma des Waagal vo de Krattenziaga. Mit Krattn san Tyrola Tandla zum vadantln auf Obabayern zong. Ghandlt homs mid Obst, ana Kraidn, und aufm Rückweg homs fia dahoam a  Hofnagschirr zum vadantln mitgnomma. 
In ana andana Bedeitung hoaßt ma a Köabe zum trong a Kratten.
Grattla san oiso von Urschprung her Lait, de wo in da Wejddgschicht umanadaziang und in ana Grattn hausn oda oane an Bugl drong, do wos an Zaigl drinhom, den wos vakaffan - und oft no eahna ganze Familie und an Hausstand. 
Friara woa oiso Grattla ned umbedingt a Belaidigung, sondan hoid a Nama fia Tandla, de wo umanandziang.

Dass as Wort an ned ganz aso an feina Ruaf griagt hot, hängt zum oana mid da gwenlichn Oblehnung vo Fremde und da Konkurenz ois wia vo da Abschei da vo de bflegtn Handla, de wo se in da Frua in seim Haisl bessa waschn ko und aa sauwana ausschaung ko ois wia oana, der wo sei Haisl in am Wong mitdrogt, oiso vo dem oafachen, eftas dreckatn Ejßan vo de Grattla.

An andane Daklärung is da Urschprung ausn Franzesischn (wia so vui boarische Begriff), wo gratter qc se (oda ebbs) kratzn hoasst. Lait, de wo ma Grattla ghoassn hot, hom in armliche Vahejtnisse und ned olleweil am sauwastn glebt, oda ebba woa z gaizig warn, se zun waschn. De hom oft unta da Krätzn glittn, ana Krankat, de wo vo Milbn ausgläst wead, de wo se unta da Haudt entlang fressn, wos fuachtbar jucka duat. Need schee.

Haizadog sogt ma, nehmbai, aa Grattn zuaran oidn, vahaudn Audo.

Wia olle boarischn Belaidigunga ko ma Grattla owar aa zuaran guadn Schbäzl song. Nacha iss koa Belaidigung nimma. Zun Baischpui in da Wirtschaft, wenn oana einaschpaziert und an Stammdisch sogt: Hawadere, es oide Grattla, kona me heahocka zu enk?. Owa fei blos, boi des Schbäzln vo eam san! Sunst kannt sei, daara oane fangt.

Bayerisches Wörterbuch - Andreas Schmeller, München 1872




#Article 249: ÖVP (400 words)


De ÖVP (Österreichische Volkspartei) is mit 700.000 Mitglieda ane vo de zwa großn Partein vo Österreich. Se is a wiatschoftslibarale Partei ausn konsavativn Loga.

De ÖVP hod seit 1945 in 15 vo 32 Bundesregierungen in Bundeskaunzla gstöit, gegenwärtig aa midn Sebastian Kurz. Sechs vo de nei Laundeshauptleit (oiso Niedaestareich, Owaestareich, Soizburg, Steiermoak, Tirol, Vurarlberg) ghernt derzeit da ÖVP au. 

De ÖVP vasteht si laut Grundsotzprogramm vo 1995 ois

De ÖVP is am 17. Aprü 1945 im Schottenstift (Schottenhof, 1. Bezirk) in Wean ois Nachfoiga vo da Christlichsozialen Partei gründt wuan. De Gründungsfunktinoäre woan da Leopold Kunschak (Obmaun), da Hans Pernter (gschäftsfiahranda Obmaun), da Lois Weinberger, da Leopold Figl, da Julius Raab und da Felix Hurdes (Generalsekretär).

Noch de Woin 1999, wos easchtmois an de dritta Stöö (knapp hinta da FPÖ) zruckfoin is, hod se mit da FPÖ koaliert und min Wolfgang Schüssel aa den Bundeskanzla gstööt. Bei de vuazoganan Neiwoin 2002 hod se mit an Erdrutschsieg gwunnan. Seit de Nazionäuratswoin vo 2006 woa de ÖVP fiar a Zeidl oba wiedarum nuamea da Juniorpartner vo da SPÖ (Sozialdemokratische Partei Österreichs) in ana Neiauflog vo da Großn Koaliziaun. Aum 15 Mai 2017 is da domolige Vizekanzla und ÖVP-Vuasitzende, da Reinhold Mitterlehner zrucktredn. Auf des hii hod da Sebastian Kurz de Partei iwanumma und da Nazionäurod si söwa aufgläst. Bei da Nazionäurodswoi 2017 is de ÖVP ois Liste Sebastian Kurz – Die neue Volkspartei (ÖVP) autredn, da Kurz hod si aa des Recht gebm lossn, dass ar aa parteiunobhängige Kandidatn aufstöön deaf. Bei da Woi söwa aum 15. Oktowa 2017 is de ÖVP easchtmolig seid 2002 de stimmanstärkste Partei mid 31,5 Prozent vua da SPÖ und da FPÖ wuan. De Koalizion drauf mid da FPÖ hod owa nua bis in Mai 2019 eine ghoidn. Bei der Nazionäurodswoi 2019 is de ÖVP wieder stärkste Partei wurn. Wegen de stoaken Verluste der SPÖ und FPÖ hod si da Obstaund zwischen der ÖVP und de aundan Parteien auf 16 Punkte (zur zweitstärksten SPÖ) vergressert. Noch da Woi hod de ÖVP erstmois mid de Grean a Koalizion auf Bundesebene gmocht.

De ÖVP is sowoi regionäu ois a bündisch gliedat. A Mitglied wiad ma in da Regl in da ÖVP durch a Mitgliedschaft in ana Täuorganisaziaun. Des is oba problematisch, wäu de Teiorganisaziaunen oft gegnsätzliche Interessn vafoign.

De Bünde san söbständige Vareine und a wegn eanara finanziöön Stärkn weitastgehnd autonom.

Danebn existiat a dichts Netz vo lokaln Organisationen.




#Article 250: Grossourl (197 words)


Grossourl (amtli: Großarl) houd sei Woppm im Jour 1965 kriag. Es zoag a greane heroidische Erln auf an weissn Grund. De Dorstejung vo da Erln soid auf'n unbedeitndn vurdeitschn Ortsnom „Arla“ oospijn. As Erlnzeichn weist auf d' gross Rodungstätigkeit hi de vom 11. bis zan 13. Jourhundeascht eiche daueascht houd, vo dem d' Foing d' Besiadlung vom Toi gween is. D' Erln soid owa a d' grosse Bedeitung vo da Hoizindustrie vom Toi zoang. Zan Symboi sejm is no zan soung, dass d' Wurschzln vo da Erln de Bodnvabundnheit und d' Bladln an Kinderreichtum vo d' Bewoner vasinnbijdlichn soind.

Grosslourl houd seid da Mittn vo d' 1930er Jour an steting Bevejkarungszuawoggs daleeb. Alloa in de Jour vo 1923 bis 1934 houd Grossourl 266 noiche Eihwohna dazuakriag.

Oofong 2007 homd in Grossourl 3.728 Leit gleeb. Nouch da letztn Voikszälung vo 2001 houds 3.634 Leit gem, doudavo sand 5 % nid in Esterreich gebourn. 4,5 % vo d' Grossourler sand koane esterreichischn Stoutsbirger. 51 Leit sand vo tirkischer Herkunft und 57 Leit sand aus'm ehemoiing Jugoslawien (Kroazien, Bosnien-Herzegovina, Serbien, Montenegro und Slowenien). 32 Eihwohna sand deitsche Stoutsbirger.

Da Grosstoae vo d' Grossourler (95 %) gheascht da remisch-katolischn Kirch oo.




#Article 251: Kanada (1094 words)


Kanada (englisch und franzesisch: Canada) is a Stoot in Noadamerika, dea wo zwischn Atlantik im Ostn und Pazifik im Westn liegt und noadweats bis zur Arktis reicht. De oanzige Landesgrenz is de Grenz zu de Vaeinigtn Stootn vo Amerika im Sidn und im Noadwestn. Af de Flächn bezong is Kanada s zwoatgresste Lond vo da ganzn Wejd.

Des Lond hod zwoa Amtssprochn, Englisch und Franzesisch. Zentrale Konflikte im Lond san de Rechte vo de frankophonen Kanadia und vo de indigenen Vejka: Easchte Nationa, Inuit und Métis.

Da Nam Kanada is woahscheinli vum Wort kanata obgleitet, des wos in da Sproch vo de Sankt-Lorenz-Irokesn sovui wia „Doaf“ oda bessa „Siedlung“ bedeit. 1535 hod da franzesische Entdecka af oana Wegbeschreibung zum Indianadorf Stadacona (heit: Quebec) de Bezeichnung Canada zum easchtn Moi gseng. Cartier hod dann an Nam Canada ned nua fia des Dorf vawendt, sondan aa fia des gonze Gebiet, des wos vom Haiptling Donnacona aus Stadacona beheascht worn is. Ob 1545 wor da Nam Canada fia de Region scho landlaifig. Forscha und Pejzhändla san vo dea Region in Richtung Westn und Sidn zong und so is des Gebiet des Canada gnennt worn is imma weida gwochsn. Im friahn 18. Jh. is da Nam fia an gsomtn heitign Mittlan Westn bis Louisiana gnutzt worn.

De seit 1763 britische Kolonie Quebec is 1791 in Obakanada und Niadakanada afteit worn, wos ungefäah an spädan Provinzn Ontario und Quebec ensprochn hod. 1841 is des wieda zur Provinz Kanada zsammgfosst worn. 1867 hom de nei grindtn Bundesstootn vo de Kolonien in Britisch-Noadamerika an Nam Kanada und an Titl Dominion dahoidn. Bis in de 1950a Joah is da amtliche Nam Dominion of Canada iblich gwen. Mit da steigandn Autonomie gengiba Großbritannien hod de Regiarung imma efta de Bezeichnung Canada vawendt. S Kanada-Gsetz vo 1982 beziagt si nur no af Canada, des wos inzwischn de oanzige amtliche (zwoasprochige) Bezeichnung is.

Kanada is mid arana Flächn vo 9.984.670 Quadratkilometa noch Russland as zwoatgresste Land auf da Wejd und fost so grouß wia Eiropa. As Lond nimmd um de 41 % vo da Flächn vo ganz Noadamerika ei. Da oazigste unobhängige mid Londesgrenzn vabundne Nochboa hand de Vaeinigtn Stootn am Sidn und am Noadwestn. A andana Nochboa wad nu as dänische Autonomiegebiet Grönland, des wos oba duach a eba 30 Kilometa broade Meerenge (Kennedy-Kanal) vo da neadlichstn kanadischn Insl, Ellesmere Island, wegad is. Mid da siadlie vo Neifundland glenga Inslgruppn St. Pierre et Miquelon hods a nu a Ibableibsl vo da franzesischn Kolonie Neifrankreich.

De gresste Noad-Sid-Ausdehnung, vo Kap Columbia auf Ellesmere Island in Nunavut zua da Insl Middle Island am Eriesee, hand 4634 Kilometa. De gresste Ost-West-Entfeanug hand 5514 Kilometa vo Cape Spear auf Neifundland bis zua Grenz vom Yukon-Territorium mid Alaska. De Gsamtläng vo da Grenz zwischn Kanada und de Vaeinigtn Stootn hand 8890 Kilomeda. Kanada hod mid 243.042 Kilomeda a de längste Kistnlinie auf da ganzn Wejd.

De gresste Insl is d Baffininsel am Noadostn, wo a glei de fimftgresste Insl auf da ganzn Wejd is. De neadlichste Hoibinsl is Boothia. 9.093.507 km² vo Kanada hand Lond- und 891.163 km² Wossaflächn.

Kanada hod an Ateil an sechs Zeitzonen.

As geologische Grundgebirge vo de estlichn Provinzn hand oide Beag, wo scha odrong hand und nu ejdane Teile vom Kanadischn Schuidl. Der umfosst a recht a grouße Region mid an Haufa vo de Ejdastn Gstoana. Um d Hudson Bay rumdum, isa fast so grouß wia d Hejftn vom Kanadischn Stootsgebiet. Bis auf a boa gloane Beag am estlichn Quebec und in Labrador is d Londschoft floch und buglad. As Netz vo de Gwassa is recht dicht, d Entwossarung vo dera Region erfoigt duach a Vuizoi vo Fliss. De sidliche Hejftn vom Schuidl is mid boreale Wejda bedeckt.

Bei da letztn Voikzejung vo 2006 hod Kanada 31.612.897 Eihwohna ghobt. De Bevejkarungsdichtn gheat mit ebba 3,2 Eihwohna/km² zu de geringstn der Wejd. De Bevejkarung konzentriat si auf an 350 Kilometa broadn Stroafn entlang vo da Grenz zua USA. Da Noadn is weitgehnd unbesiedlt.

Bei da letztn Voikszejung im Joa 2006 hom 1.172.790 Kanadia ogem, doss zu ana indigenen Gruppm ghean. Des woan 3,8 % vo da Bevejkarung. Dazua ghean:

Seit 1996 wead in Kanada am 21. Juni da „National Aboriginal Day“ bzw. „Journée nationale des Autochtones“ ('Nationalfeiadog vo de Ureihwohna') gfeiat.

De Amtssprochn in Kanada san Englisch und Franzesisch. 20,1 % vo da Bevejkarung gem o, doss weda de oane no de ondare eana Muaddasproch warad.

Englisch und Franzesisch san de Muaddasproch vo 59,7 % bzw. 23,2 % vo da Bevejkarung.

In de Noadwest-Territorien hom mearare Sprochn vo de Easchtn Nationa offiziejn Status. Im Territorium Nunavut, wo de Inuit de Meaheit stejn, is Inuktitut oane vo drei Amtssprochn.

Voa mindastns 12.000 Joa hom Indiana (in Kanada Easchte Nationa gnennt) Noadamerika bsiedlt. Voa ebba 5000 Joa san de Inuit gfoigt. Ob ebba 4800 v. Kr. losst si Kupfabeorbatung nochweisn. Um ebba 2500 v. Kr. hods de easchtn Deafa gem. Am Ofong woans Wintadeafa; d. h. im Summa is ma gwondat, im Winta hod ma im Doaf gwohnt. Oanige Indianastämm san sogoa scho um ebba 1600 v. Kr. Bauan woan, wia z. B. de Katzie. Um ebba 1000 v. Kr. bis 500 n. Kr. hods vo Irokesen- und Algonkin-Stämm on de Grossn Seen und om Sankt-Lorenz-Strom scho Longhaisa gem, de wo s gonze Joa iba bewohnt woan.

De easchtn eiropäischn Siedla in Noadamerika woan um ebba 1000 de Wikinga, de wo a kuaze Zeit long am neadlichn End vo Neifundland glebt hom. Eascht 1497 san de nextn Eiropäa auftaucht. Es woa da italienische Seefoara John Cabot, dea wo de kanadische Antlantikgstod fia England entdeckt und teiweis in Besitz gnomma hod.

Kanada is a in zeha Provinzn und drei Territorien gliadata Bundesstoot. De subnationaln Einheitn kinnand in geografische Regionen gliedat wern. Westkanada bestehd aus British Columbia und de drei Prärieprovinzn Alberta, Saskatchewan und Manitoba. Zentralkanada umfosst de zwoa Provinzn Ontario und Québec, wo da Groußtei vo da Bevejkarung wohnd. Ois Seeprovinzen zejnd New Brunswick, Prince Edward Island und Nova Scotia; zam mid Neifundland und Labrador buidns de Atlantischn Provinzn. De drei Territorien Yukon, Nordwest-Territorien und Nunavut umfossand olle Gebiete wos neadle vom 60. Breangrod und westle vo da Hudson Bay lingand.

De Provinzn hamd olle an recht an houha Grad an Autonomie. Olle Provinzn und Territorien hamd a Oakammerparlament und oan Premierminister ois Regierungschef. Da kanadische Monarch wiad in olle Provinzn duach an Vizegouverneur vadren, der wos genauso vui zum mejdn hod wia da Generalgouverneur und mehr oda wenga grod zeremonieje Aufgom ibanimmd. A de Territorien ibanimmd a vo da Bundesregiarung bestimmda Kommissar de Aufgom vo am Vizegouverneur.




#Article 252: De Greanan (Östareich) (161 words)


De Greanen - De greane Alternative is a politische Partei in Östareich, de wos 31 Joahr ois Oppositeaunspartei im östareichisch'n Parlament vatret'n woa'r und 2017 mit 3,8% in Einzug in Nateonäuråt vapasst håt. Nach da Nateonäuråtwahl 2019 san's mit 13,9% wieda ins Parlament eizogn und bildn nach Koaltions- und Regierungsverhandlungen gemeinsam mit da ÖVP seit Jänna 2020 de österreichische Bundesregierung. Eana Parteivuasitzenda is da Werner Kogler, weu nåch da Nateonäuråtswoi 2017 de bisheariche Parteivuasitzende Ingrid Felipe z'rucktret'n is. 

De Greanen setz'n si b'sundas fia'n Klima-, Umwöid- und Natuaschutz ei, owa'r a fia de Mindaheit'n, d'Weibaleit und de sozeäu benåchteulicht'n Mensch'n. Eahnare Grundsätz san foigende:

Bei da Nateonäuråtswoi 2006 hau'm de Greanen zum eascht'n Moi meahra Stimman kriagt ois wia de FPÖ, a waunn's nua'r a Äuzal Wöhla meahra g'håbt hau'm. 2013 haum's 12,4% von olle Stimman griagt und 24 Mandat stöi'n diaf'n. 2017 hau'm de Greanen mit 3,8% in Einzug ins Parlament vapasst. 2019 sans mit 13,9% wieda ins Parlament eizogn. 




#Article 253: Pongaurisch (629 words)


Pongaurisch weascht da Dialekt gnonnt, den ma im Soizburga Lond (Östareich), im Bezirk Seiger Hons (oder kurschz Pongau gnonnt) reedt. As Pongaurische is a Iwagongsdialekt vam Middl- zan Siidboarischen und houd sowoi siidboarische ois wia aa mittlboarische Elemente. Siidboarisch warad zan Beispij dia Lautvaschiawing vo ck za ckch oder an storch betonten ch-Laut (wia an Tiaroierrischen). Da Dialekt houd auffejige Nasoilaut, dia speziej a'da Gegand vam Tiaroier Unterlond, Pinz- und Pongau virkemmand. Weiders foid aa dia Vaniadlichungsform mid ai auf, wia z. Bsp.: Katzai, a bissei, a Schweindai, a Nudai/Nidai usw.

Ma ko soung, dass da Dialekt im Begrijff is, se z'wondln, und duachn storchn Zuazug va Leit aus onnerne Regionan va Östareich oiwei a Poisei mer vam Donauboarischen beeiflusst weascht, speziej aus da Stoud Soizburg. Am sterchsten foid des an Eizugsgebit va dia zwee Kloasteed Seiger Hons und Behofen, sowia dia zwee beriamten Kureaschter Hofgoschtoa und Goschtoa auf, wo d'Kinder scho decht merklich onneascht reen, wia zan Beispij no dia ejderne Genarazion. Vo Genarazion za Genarazion weascht da Dialekt oiwei iwaregionoier. Dia ejderne Genarazion vawendt no Ausdryck, dia d' jyngerne zwour an Groossen und Gonzen vasteet, zan Groosstoae ower neammer bnytzt. Weiders bemerkt ma aa dia deitliche Oschweching vam ckch za ck oder efters amoi sogour scho gg, sowia'm chch za ch, Wegfoi va diversen Nasoi-Diftongan und Nasoi-Lauten, sowia dia Vawending va da Vaniadlichungsform mid erl anstoutt ai, wia z. Bsp.: Katzerl, a bisserl, a Schweinderl, a Nuderl. A weideaschts Fenomeen is aa, das d'Leit, dia auf an Bauernhof aufgwouxen sand, no deitlich mer Pongaurisch reend, wia d'Leit va zan Bsp. ner Orweiterfamilie.

In d'kloanan Gmoaner is da Dialekt nouch wia vur guad dahoiden z. Bsp. Goidegg oder Seiger Veit eemso wia ad Seitentoier wia zan Bsp. im Groossourltoi oder Kloaourltoi. Seiger Honsner und Behofner homd midunter scho Schwirigkeiten, dia Leit va d'Seitentoier zan vastee - wonn dia ouft amoi speziej pongaurische Ausdryck vawenden.

Da urtymliche Dialekt kennt wias urtymliche Owerboarische koane Laut ü und ö; zan Beispij is a houchdeitschs el im urtymlichen Dialekt nid a Ostmittlboarischs öi, sundern wia z'Owerboarn a ej wia z. Bsp. in:

Dia hochdeitsche Endsijm -iel dascheint nid wia im Ostmittlboarischen ois üi, sundern wia an benouchbarten Pinzgau sowiam Berchtsgouner Lond ois ij wia z. Bsp.:

s ö weascht wia in Owerboarn za e wia z. Bsp.:

Bei da jingern Genarazion sand dia Formen ower schiager kaam no oozdreffm. Im Groossourltoi, wo da Dialekt no recht urtymlich is, sand dia Varianten aa am Ryckzug.

A Reedner va an onnern boarischen Dialekt ko nid ausmochen va wo da im pongauer Dialekt reedeaschte her is. Leit de'n Dialekt bhearschnd, kennan genauerrer unterschein, va wous fiaam Orscht dia entsprecheaschte Person her is, weil se da Dialekt bereits va Orscht za Orscht leicht unterscheidt. Zan Beispij a Groossouler ko mid Sicherheit soung, ob eppan aus Seiger Hons kimmb oder nid. Groossouler reends ck bzw. as ch seer hourscht aus. Naasoilautt wia zan Bsp.: an Worscht Gmoa wernd nasalirschter ausgsprochen wia sejg in Seiger Hons oder Behofen da Foi is (doudan dendirschts merer zan a hi). Schwourschzoch an Pongau gheascht aa ehernter zan modaraaten Dialektgebit dazua, wernd ma netta zwoa km weider, in Seinig Veit, bereits scho wiader an urtymlichern Dialekt reedt. In dia Gmoaner Werfen und Pfourwerfen, dia boade an Soizachtoi lingand, za da Grenz zan Tennengau hi, weascht ehernter urtymlicher greedt.

Weiders ko si da Dialekt in Seiger Hons bzw. Behofen sejm recht unterschein. Leit ad Orschtstoae reen moastens no urtymlicher wia dia an Orscht sejm.

As Ennspongaurische stejd ebnfois a Untergruppm vam Pongaurischen dour, obwoi Reedner vam Soizachpongaurischen sejg mittlerrerweile nid genau unterschein kinnand obs a Ennspongauer oder a Soizachpongauer is. In da Reegl reend dia Ennspongauer ower no urtymlicher wia d'Soizachpongauer.

(in Boarischer Umschrift gschrijm)

Typische Beispijseetz sand no: (in Boarischer Umschrift gschrijm)




#Article 254: Recht (274 words)


Recht is Umnaundadeitln aun Gsetza aund obrichkeidlicha Auschofferei.

Im Gsetz gschrim is des objektive Recht, wos so allgemein formuliert is. Aus dem lossn se dann einzelne Anschprüch vo de Leid ableitn, de ma dan subjektive Rechte nennt. Des objektive Recht find ma oba net nua im Gsetz. Oft hamand d'Leid a ewig lang einfach wos gmocht und se draf verlossn, daß so bleibt, und drum muas a so so. Des nennt ma dann Gwohnheitsrecht.

S'Gsetz glangt oft net, damit ma woas wos ma deaf und wos net, weils hoid so allgemein is. Drum wiad des ganze durch de Urteile vo de Richta konkretisiert.

Undascheidn muaß ma des Recht vo da Moral, a wenns manchmoi dessoibe is. Warums des Recht gibt, woaß koana so genau. De neian Sachan gibts hoid, weils da Gesetzgeba gmocht hot. Oba wo die Grundidee herkimmt, do drüba sand se de Gelehrten net einig. D'Wurzeln sigt ma voa allem in da Philosophie und da Religion.

Ofd wiad des Recht in 

aufteilt.

De undateiln se dann wieda in vaschiedene Gebiete. So bschteht des öffendliche Recht zum Beischbui ausm Schdaads- und Verwaltungsrecht, im Europarecht und no andana Gebiete. S'Verwaltungsrecht zum Beischbui schbaldtet sich dann wieda ins allgemeine und bsondane Verwaltungsrecht sowia ins Verwaltungsbrozessrecht af. S'bsondane Verwaltungrecht bschteht wieda ausm Kommunal-, Bau- und Polizeirecht.

Recht gibts auf verschiedene Stufan. So gibts Recht, wos üba de bayerischen und sogoa de deitschn Grenzen hinaus guit, und zwar des internationale Recht. Dann gibts innerhoib vum gesamtdeitschn Recht vor allem no des Verfassungsrecht und des einfache Recht. Drunta schded dann s'Landesrecht.

De Leid, de wo se mid am Recht befossn und andare vor Gerichda vadredn, nennd ma Rechtsanwoit.




#Article 255: Oidweibasumma (683 words)


Da Oidweibasumma (deitsch: Altweibersommer, englisch: Indian Summer) is a Zeid im Hiachst, wo de Sun no amoi a boar Dog scheint und de Luft bachalwoarm is. De Bladdln foarm si gejb und roud - und Spinnfodn fliagn duach de laue Luft, wia suiban glenzads Hoar. Deshoib hod ma friacha aa „fliagada Summa“ gsogt.

Da Oidweibasumma is wia de Schofskejtn zeitli ned festglegt. De Scheewettaperiodn ko zwischn Middn Septemba und Mddn Oktoba aftretn und wead aa no 5. Joareszeit oda „goidana Oktoba“ gnennt.

Des Wort wead seitn 17. Joarhundat vawendd. Da Nama kimmt woarscheinli vo de Spinnfodn. Mit „weiben“ is im boarischn Middlhochdeitsch des Knipfn vo Spinnawittn gmoand gwen. Und junge Fejdspinna hom de Oagnschoft, dass s im Hiachst duach de Luft segln, owa nua wanns bachalwoarm is. Da Begriff „weiben“ is voiksetymologisch za Weiba umdeidd worn. A weidane Meglichkeit is, dass Oidweibasumma de zwoate Jugend vo Weiban bedeidd (vgl. „Witwensömmerli“ in da Schweiz), des hoasst nacha obwertend „kuaz und unzeiti“ wia da spode Summa.

De Fodn hom de Leid friacha an suibane Hoar eainnat und an des Goarn, des oide Weiba am Spinnradl gspunna hom. Im oidn Voiksglaam wean de Fodn deshoib aa ois Hoar oda Gspinst vo Feen, Ejfn, vo de Nornen oda da Jungfrau Maria deidd. De Nornen worn de weisshoorign Schicksoisgeddinna, wo de Lebmsfodn vo de Menschn gspunna hom. Im Marienglaam hoassts, dass de Suibafodn a Zoachn vo da Jungfrau Maria san. Im Voiksmund sogt ma deswegn zu de Spinnfodn a „Marienfodn“, „Marienseidn“, „Liabfraunhoor“ oda „Marienhoor“. A Legendn sogt, dass de Fodn ausn Mantl vo da Jungfrau Maria san, wo sie bei da Himmefoart trogn hod.

De Fodn im Oidweibasumma worn owa oiwei a Glicksbringa. Wann si de Fodn in de Hoar vo an Diandl vafangen hom, dann hod des boidige Hozat ghoassn, wos friacha a grosse Freid wor.

A wichtigs Meakmoi vum Oidweibasumma ist de Vafeabung vo de Bladdln. Des wead duach de gressan Temparatuaschwankunga vo Dog und Nocht vauasocht. De Streicha, Staudn und Baam bereitn si afn Winta vor. Des greane Chlorophyll wead ois Energiereservn in de Wuazln eini gloadd und ondare Foarbm, wo im Summa vum Chlorophyll iabadeckt wean, kemman zum Vorschein. Streicha, Staudn und Baam feabm si noch und noch gejb und rod.

Ausschloggebend fian Oidweibasumma is, dass si de Temperatur- und Luftdruckuntaschied zu dera Zeit af da Nordhoibkugl stoark reduziat hom. Iwan Ostn und Siidostn kennan nacha drockn-woarme Festlandluftmassn zu uns transportiat wern. Des Tiaf iban Nordatlantik is dann z schwoch, um gegn de Hochdruckallianz o z kema. So a Wetta ko si dann mearare Dog lang hoidn.

Schofskejtn und Oidweibasumma wern manchmoi zsamma „Eiropejischa Monsun“ gnennt.

An Oidweibasumma gibts ibaroi in Eiropa und in Noadamerika. In Schwedn hoasst a „Brittsommar“, wengan Namasdog vo da Brigitta oda Britta am 7. Oktoba. In Finnland sogns „ruska-aika“ (Zeid vo da Braunfeabung). In de Middlmeealenda kennt man ois „St.-Martins-Summa“ (z. B. franz. Ete de la Saint-Martin), wei am 11. Novemba da Namasdog vum Heiligen Martin is. In Poin und Russland nennt ma de Zeid „Weibasumma“ (poln. babie lato, russ. babje leto), in da Schweiz „Witwensömmerli“ (vo da zwoatn Jugend vo ejtan Fraun) und in Behmen „Wenzel-Sommer“ (Namanstag vum Hl. Wenzel am 28. Septemba). Da japanische Brauch vom Momijigari beschreibt de Sitte, bei scheenan Hiachstweda Landschoftn und Parks zweng da buntn Laabfeabung, bsondas vo Ahoanbaama und -waidan, z bsuacha.

In Skandinavien mocht da Spodsumma, in da Ibagangsphasn von da Middanochtssun zua Polarnocht, mit seina prachtvoin Laabfeabung an Ausflug in de Natua bsundas attraktiv. Da Ruska, wias in Finnland hoasst, is fia vui eihhoamische Natuafreind da Hehpunkt vom Joar und da Auslesa fia oan intensivn Tourismus ins neadliche Lappland, an neadlichstn Tei vo Eiropa am Polarkroas.

In Nordamerika hoasst da Oidweibasumma Indian Summer (Québec: été indien) und is eppa zua sejm Zeid wia in Eiropa. Da Nam Indian Summer kimmt woarscheinli davo, dass des a guade Jogdsaison fiad Indiana wor.

Des Landgricht vo Darmstadt hod 1989 des Recht vo de Medien af an Begriff Oidweibasumma festghoidn. Oidweibasumma is danoch koa Eingriff in de Persenlichkeitsrechte vo oidn Damen.

De Bladdln tanzn
Zwischn Baam und Baam und Baam
De Foarbm vum Himme




#Article 256: Karntn (200 words)


 
Karntn (amtli: Kärnten, slowenisch: Koroška) is s siadlichste Bundesland in Estareich. D Hauptstod is Klognfurt. De boarischn Dialekte, de wos in Karntn gredt wean, nennt ma Karntnarisch und de ghearn zua d siidboarischn Dialekte.

Es wiad ognomma, doss da Nom Karntn (Karantanien) ausm Kejtischn (Norische Sproch) kump.

Entweda vu carant = Froind, Vawandta, d. h. dann „Land vu de Befroindetn“ (vu de kejtischn Norika). Oda vu karanto = „Stoa, Föls“ (vgl. Karawanken)

Des olte slowenische Korotan hod de sölbe Wuazl, davo kump des heitige slowenische Koroška.

Karntn grenzt im Westn an Osttirol, im Nordwestn on Soizbuarg, im Nordostn on de Steiarmoak, im Siidn on Slowenien und on de italienischn Regionen Friaul und Venezien.

Scho in da Antike hods aufm Gebiet vum heitign Karntn mit Noricum an kejtischn Stoot gebm. Vun da norischn Sproch seind no zwa Inschriftn daholtn. Spoda is do draus de remische Provinz Regnum Noricum wuan. Um 600 seind de Rema von de Slawn vatriebm wuan, de wos an Stoot Karantanien grindt hom.

Karntn hod Schriftstöla vo Wöltgöltung aussabrocht, u. a. d Ingeborg Bachmann und an Peter Handke.

De wichtigste Literatuavaonstoltung vo Karntn san de Toge vo da deitschsprochign Literatua in Klognfuart. Do wiad aa da Ingeborg-Bachmann-Preis vagebm.




#Article 257: UNO (165 words)


De Vaoantn Nationa (dt.: Vereinte Nationen, VN), engl.: United Nations (UN), oft UNO fia engl.: United Nations Organization (Organisation vo de Vaoantn Nationa) san a zwischnstootlicha Zammschluss vo 193 Stootn und ois globaje Internationale Organisation a aunakaunds Vökarechtssubjekt.

De wichtigsdn Afgom vo dera Organisation san de Sicharung van Wödfriedn, de Eihhoidung van Vökarecht, da Schutz vo de Menschnrechte und de Feadarung vo da internationaln Zammoabat.

De 51 Grindungsmidglieda vo da UN im Joa 1945 woan:

Egyptn, Ethiopien, Argentinien, Australien, Bejgien, Bolivien, Brasilien, Chile, Kina, Costa Rica, Dänemark, Dominikanische Republik, Ecuador, El Salvador, Frankreich, Griachaland, Guatemala, Haiti, Honduras, Indien, Irak, Iran, Jugoslawien, Kanada, Kolumbien, Kuba, Libanon, Liberia, Luxnbuag, Mexiko, Neisääland, Nicaragua, Holland, Norwegn, Panama, Paraguay, Peru, Philippinen, Poin, Saudi-Arabien, Sowjetunion, Sidafrika, Syrien, Tschechei, Tiakei, Ukrainische SSR, Vaoanigte Stootn, Vaoanigts Kinireich Großbritannien und Nordirland, Uruguay, Venezuela und Weißrussische SSR.

Östareich is 1955 in de UN afgnumma wuan. 1973 is de Deitsche Demokratische Republik und Deitschland ois 133. und 134. Midglied beitretn, 1990 Liachtnstoa und 2001 de Schweiz.




#Article 258: Dänemark (578 words)


Dänemark is a Kinereich in Noadeiropa. As Stootsgebiet liegd zwischn da Skandinavischn Hoibinsl und Middleiropa af uma 43.000 km² Fläch. A Driddl dovo mocha de 443 namadli bekonndn Insln (72 dovo san bewohnd) aus. entffoid (insgsomt sans sogoa 1419 Insln iwa 100 m² Flächn).

Dänemark ghead seit 1973 za da EU. Nem Keanstootsgebiet ghean de innenpolitisch autonomen Gebiete Grönland und de Färöer zan Kinereich Dänemark und za da NATO, owa ned za da EU.

De oanzige Landgrenz hod Dänemark z Deitschland. Do lebd in ehemois dänischn Sidschleswig a dänische Mindaheit, so wia im ehemois deitschn Noadschleswik in Dänemark a deitsche Mindaheit lebd.

As dänische Keanland bstähd aus'm neadlichn Tei vo da Hoibinsl Jütland (dän.: Jylland) und insgsomd 443 Insln, vo dene de gressde Sääladd (Sjælland) mid da Haptstod Kopnhagn is. Ondre große Insln san: Fünen (Fyn), Lolland und Falster. De gressdn Insln san olle duach Bruckn midanand vabundn. As Land is recht floch, da häxde Higl is grod amoi 171 Meta iwa'm Meearesspiagl. 
Westli vo Dänemark liegd d'Noadsää (drum hoassds af dänisch aa: Vesterhavet, oiso Westsää), im Ostn d'Ostsää. Vabundn san de zwoa duach an Öresund zwischn Sääland und Schwedn, an großn Belt zwischn: Sääland und Fünen und an kloana Belt zwischn Fünen und Jütland. 
As Klima is weng am Goifstrom eha fad: im Summa is' vahejtnismeßig frisch, und im Winta rengd's an Haffa, und schneim duads eha sejtn. Fia d'Landwiatschoft is des grod guad, drum hod's so vui Sai und Rindviecha in Dänemark.

De dänische Gsejschoft is stoak uabanisiad, iwa 86 Prozent vo da Bevejkarung lem in Städt.

De Bevejkarung vo Dänemark is seah homogen, iwa 90 Prozent vo da Bevejkarung san Dänen. Gressare Mindaheitn san Oghearige vo ondan skandinavischn Vejkan sowia Tiakn und de deitsche Mindaheit. De deitsche Mindaheit hod gnau wia de dänische Mindaheit in Schleswig-Holstein a Sondastejung. De moasdn vo de uma 15.000 – 25.000 aus da deitschn Voiksgruppm lem on da Grenz za Deitschland.

De Amtssproch vo Dänemark is Dänisch. Ois Mindaheitnsproch is in Noadschleswig (im dänischn Tei vo Schleswig bzw. Sidjütland) aa Deitschoeakennd. Donem hom in a poa Landestein aa Dialekte wia: Sønderjysk und Bornholmsk a relativ stoake Vaonkarung af de Färöer und in Grönland san nem Dänisch Färöisch bzw. Grönländisch offiziej Amtssprochn.

De dänische Sproch ghead zamm mid: Isländisch, Färöisch, Norwegisch und Schwedisch zan nordgermanischn Zweig vo de Indogermanischn Sprochn. Bis zan End vo da Wikingazeid hom se de skandinavischn Mundoatn nua a wengal voanonda untaschiedn.

Wia de moasdn Lända in Noadeiropa is aa Dänemark a konstitutioneje Monarchie mid om Monarchn ois Stootsobahapt. Des is jetz scho seit iwa 35 Joar de Kenigin Margarethe II. De wiakliche Mocht gehd owa van Folketing aus, so nennans era Parlament. Des wead olle via Joar gwejd, sogd o, wea Ministapresident wead. Traditionej hockn im Folketing recht vui vaschiedne Partein, wei ma bloß zwoa Prozent vo de Wehjastimma brauchd, doss ma einekimmd, und wei Vatreta vo Grönland und Färöer goa koa Sperrklausl hom. D'wichtigsdn Partein san: de Liberaln (Venstre), de Sozialdemokratn (Socialdemokratiet) und de Voikspartei (danske Folkeparti).

De Vawoitung hom's in Dänemark eascht 2007 komplett nei gmochd: as Land is jetz in 5 Regiona: (Nordjylland, Midtjylland, Syddanmark, Hovedstaden und Sjælland). Dozua kemma no Grönland und de Färöer, wo se autonom vawoitn.

Im Folketing san nein Partein vatredn:

Nem de dänischn Partein san aa Partein aus de autonomen Territorien Grönland und Färöer mid zamm via Siez im Parlament vatredn.

Seit'm 1. Jenna 2007 is's Muadaland Dänemark in de foigndn fimf Regiona mid insgsomd 98 Kommunen afteid:




#Article 259: Esoterik (111 words)


Esoterik (vo griachisch εσωτερικός, esoterikós, „innalich“) is da Übabegriff fia geheime philosophische Learen, des wos nua aan klaanan Kraas vo Eingeweihtn zuagänglich san. Im weidan Sinn vasteet ma drunta jeds mystisches  Geheimwissen und jede Methodn zua spirituön Söbstvawiaklichung, oiso a braads Spektrum vo okkultn Learen und Praktiken.

Nebm Kritik vo de Wissnschoftn zwengan Maungl aun Nochvoiziagboakeit gibts aa no de Kritik am „Supermarkt vo da Spiritualität“: Des maant, dass spiritölle Traditionen, de wos in vaschiednan Kuituan im Lauf vo Joahundatn enstaundn san, in da Konsumgsöschoft zua Woare wean. Dabei wean vaschiedane Technikn obaflächlich vamischt, Trends und Modn wexln si schnö ob und da ursprüngliche Sinn bleibt dabei oft auf da Streckn.




#Article 260: Puff (268 words)


A Puff is a Hüttn oda a Tö davo, wo Weiba a gaches Gschbusi mit dena åfanga, de eana gscheit Schmattes gebn. G'leit' wiad a Puff meist vo ana Puffmuada oda an Koberer, dea auf sene Menscha aufpaßt, dass kan Bledsinn machn. Voa an Puff stengan meist Asphaltschwoibn umananda und woatn duat auf a gamsigs Gigerl. Vor und nach'n Pantscherl gibts manchmoi no a Puffbrausn.

De Leid ham se oiwö was g'hoit. Grad in da Zeit von Aids is des ka Dreck. Deswegen hat de Hö' gmant das' kontrolliert wern miassn. Jez schaut oiwö a Kuberer hi und schaut nach, ob se eh ålle an Deckl ham und in an Puff oaweitn diafn.

Åndraseits is eh de Frog, ob de Deckln effektiv gengas Aids heifan, wei' ma de Infektion oft eascht Wochn spaada nochweisn ko - stattdessn moanan de Freia, se kánntn an ungschützn Vakea valanga, wei de Decklkatz' jo „sauba“ is. An Trippa zum Beispui ko ma se theoretisch trotzdem leicht eifanga, da heift koa Deckl nix. Inzwischn werd desweng meara fia „Safer Sex“ (oiso Sex mit Kondom) gworbn, ois wia dass iwatriem auf dene Deckl rumgrittn werd. Ma muass aa song, dass de „legaln“ Schnoin, de ollawei „Safer Sex“ praktiziern, wo oiso koa illegale Prostituierte, Drongsichtige oda gor Opfa vo Menschnhandl san, statistisch zu de gsindstn Menschn ghearn.

Af Südtirolerisch hoaßt Puff ollerdings nebnen Ort, wou sich die Mandr mit die gekaftn Fraun vergnign, a nou „Chaos“. „Sou a Puff“ isch also zu versteahn mit „Sou a Durchanondr“. Die Bedeitung hom die Südtiroulr fa die Walschn ibrnomma, die sogn aa Che casino, und casino hoaßt „Puff“.




#Article 261: Föhn (218 words)


Der Föhn is a woarma Foiwind. Es gibt eam auf da ganzn Wejd, in da Oipngegnd is aa zun easchtn Moi bschriem woan.

Es handlt se dabei um an Wind, dea duach bestimmte Umständ auf da andan Seitn vo de Berg, ois wo a herkimmt, blosd und ziemle warm wern ko.

Nemands dem scheen Weda, des da Föhn oft bringd, kriagn aba vui Leid davu a greisligs Schädlweh. Aa Herzprobleme ko ma griagn, und manche Leid wern ziemle unleidig an solchane Doog. D'Wissenschaftla vo da Ludwig-Maximilians-Uni in Minga ham sogar aussegfundn, dass an d'Föhndoog zehn Prozent efta duschn duat (Autounfäll san gmoant) und a zehn Prozent hechane Seibstmordquotn auftret.

Des Woat Föhn kimmt ausm Lateinischn favonius, wo sovui wia „a laua Westwind“ bedeit. Nochdem des Phänomen vom Föhn aba an jedm grässan Berg oda Gebiag entsteh ko, hom se freile in da Wejd no andane Naman gfundn. So hoasst da in Chile an de Andn Puelche, in Argentinien nennansn Zonda.

Obwoi ma moana mecht, dass des Woat Föhn vo Hoarfön kimmt, is es in Wiaklikeit genau umdraht. AEG hod se den Nama fia eana Maschindl in de 1920er patentian lossn, wos se dann in da Oidogssprooch eibiagad hod. Und in Föhn mid h gibts jo scho vui lenga, wäu von dem haum scho de oidn Neandatola Schedlweh kriagt.




#Article 262: Buddhismus (121 words)


Da Buddhismus (Sanskrit: बौद्ध धर्म, Buddha Dharma) is a Religion und Philosophie, wo vor oim af dena Lean vom indischn Prinzn Siddhartha Gautama, oigmoa ois Buddha (da Afgweckte) bekannt, afbaun duan. Da Buddha hod im Nordwestn vo Indien glebt, so eppa zwischnan 6. und 4. Joarhundat v. Kr.

Da Buddhismus is de viatgresste Religion vo da Eadn und is vor oim in Sid-, Sidost- und Ostasien vabroadd. In Östareich is da Buddhismus a onakannte Religionsgmoaschoft in Deitschland owa ned.

Dees Zui vo da buddhistischn Praxis is a Befreiung vom Leid (Dukkha), dees wo mit jedm Lebm vabundn is. Earreicht wead dees duach Einsicht, Medidation und de Befoigung vo am Mittlan Weg. Jede Form vo Radikalismus, wia Askese oda Hedonismus, wead obglehnt.




#Article 263: Kunst (114 words)


Kunst maant oiwäu wos Relatives, obhengig vo da Kuitua und da Gschicht. Es is ned wikli a wos Fixes, wäus oiwäu wos aundas is. De Kunst is a Produkt vo da Kuitua, wo am End a Kunstweak do is, owar aa seit da Modeane - da Prozess sööba. Äussa hod a jede Kuitua aa Kunst daheabrochd.

Da Kunstbegriff is oiwäu an aundra: Seit da Afklearung hoad's owa voa oim de Ausdrucksfurman von de Schenan Kinste:

In da zeidgnössischn Kunst büüdn se imma meah neiche Gottunga aus, de wos aus aundan Kinstn zammgmischd san und de ma weng dem aa nimma eihdeitig za oana Soatn zuwerechnan kau. Dozua ghean z. B. Performance, Installazion, Konzeptkunst etc.




#Article 264: Bod Goschdei (584 words)


Bod Goschdei (amtli: Bad Gastein, unta Goschdeina a oafoch: Bod) is a Gmoa im Pongau im Soizburga Laund. Sie liegt im Goschdeinatoi, in da sognenntn Goschdei, am Fuass vom Graukoge, umgem vom Nazioneipark Houche Tauan.

Nem d' Kurowendungen biatt as Toi a Glengheit za da Erhoiung, Regenarazion, Sport und Unterhoitung iwas gonz Jou.

De Gmoa lig im Siidn vo da Goschdei, im Pongau, im Soizburga Laund.
Da Ort lig auf da Seehächn vo 840 bis 1200 m. i. A.

A Bsunderhait is d' Loug vom Zentrum, des an d' Stailhäng umern Wossafoi entstondn is und se durch ser staile und enge Gossn kennzoachnt. An d' Klippm sand blotzsporat Hochhaiser darichtt woun, de an Haiser in ner Stoud darinnand. Da Hächnunterschiad vom Ort betroug im Mittl za. 80 m. Desweng iss mäglich, im Ortskern in da Parkgarage, 11 Stockwerk mi'm Lift auffezforn, um donn waidgehat aufstiagsfrai zan Bohhofsglände z'kemma. Aufgrund vom Dascheinungsbijdl weascht Goschdei efteramoi aa ois „Monaco vo d' Oipm“ bezaichnd.

D' Gräss vo da Gmoa betroug 70,59 km², doudavo entfoin auf:

Goschdei untertoaet se in foigate Katastralgmoana und Ortstoae:

As Woppm vo da Gmoa is: „Im blaun Schijdl a sijwerns Wossakandei“.

Am Ofong sand d' Boudoloung Gmoaschoftsbäder gwen, in dene se d' Boudgäst mid Fruastuck und Brettlspij d' Zeid vatrim houmd. Fir d' erfoigreichn Boudkurn vom Middloita sand längerne Boudzeidn und a d' oigmoa ibliche longe Kurdauer vo seggs Wochan erforderlich gwen. A da Goschdeina Heilstoin biatt im Rauhmen vo da Radonbalneologie a natirliche Hijf bei reimatische Erkronkungan.

Scho im Middloita houd se d' Kund vo da Heilkrouft vo de Goschdeina Thermen vabreitt. Trotz da domoiing primitivm Boudmäglichkeitn und Unterkinft homd Firschtn und hächerne Herrn vo geistlichm Stond weide und beschwerliche Roasn zua d' Thermalquejn auf si gnumman. S Thermalwosser is in offane Hoizrinna vo d' Quejn zua d' Gostheiser gloatt woun, spader in hoizane Brunnenrärdln. Ins benochborte Hofgoschdei iss Heilwosser mittls Fassen und Pferdlgsponna broucht woun, bevur 1830 a Thermalwosserloatung baut woun is.

Im Ortstoae Beck'stoa ling d' Zentren vom Goidbergbau in d' Houchn Tauern. Wichtigster Goidlifarant is z'oie Zeidn da Roudhausberg gwen. Im Jou 1557 is aus Goschdei und Rauris 830 kg Goid und s droifouche an Sijwer in soizburgarischn Sijwerhondl (Okaffsmonopol vom Londesherrn) eiglifeascht woun. Da Bergbau auf Edlmetoi is 1616 vastoutlicht woun. De ob donn ois „ärarisch“ bezoachnate Betriabsperiodn houd bis 1865/1868 odaueascht.

Nouch da Stijlegung duachn Stout homd Privatinvestorn an Bergbau iwanumma und homd d' „Erscht Gwerkschoft Roudhausberg“ grindt. Si houd bis 1904/1905 daueascht. Donn houd se da Tunnejbauer Ing. Dr. Karl Imhof firn Bergbau intressirt und houd im schweizer Tabakproduzentn Mayer Fritz an Finanzirer gfundn ghob und houd d' Zwoate Gsejschoft Roudhausberg ins Lem gruaffm. D' wirtschouftlichn Erfoige sand gring gwen. Vo 1926 bis in Herest 1937 eichi houd da Produkzionsbetriab gruat. Nouch am kurschzn Angagement vom englischn Edron Trust, houd d' deitsche Bergbaufirma Preußag an Bergbau weidergfirt, houd owa koane Erfoige dazijt, des houd owa zur Entstehung vom heiting Heilstoin gfirt. Heid darinnaschts Beck'stoaner Montanmuseum und da Varei „Via aurea“ an d' Vagonganheit.

Nouch'm End vom Zwoatn Wejdkriag 1945 is in Goschdei aus requirirte Hotejs a DP-Loger fir jidische und sognonnte „Displaced Persons“ eigrichtt woun, vo dem d' moastn aus'm DP-Loger Emsee nouch Goschdei valeg woun sand. As Loger, in dem zeidweis bis za. 1300 Leid gleb homd, is im Märschz 1946 aufgläst woun.

Da Ort houd in d' letztn Jouhundeascht Wijdboud, Wildboud bzw. Wijdboud Goschdei ghoassn. Bei da Eifirung vo da politischn Gmoa in da Mittn vom 19. Jouhundeascht is d' Bezeichnung Wijdboud-Beck'stoa offiziell gwen.




#Article 265: Schwedn (386 words)


Schwedn (schwedisch: Sverige, dt.: Schweden) is a Land in Nordeiropa. Schwedn liegt auf da skandinavischn Hoibinsl, grenzt im Westn an Norwegn, im Nordostn an Finnland und is im Sidwestn duach de Öresund-Bruckn mit Dänemark vabundn. Schwedn is Mitglied vom Nordischn Rat und seit 1995 vo da EU und is duach sein Woifoartsstoot berihmd.

Schwedn is a konstitutioneje Monarchie. Des hoasst s Parlament und de Regiarung wean vom Voik gwejd, s Stootsowahapt is owa da Kini, Carl XVI Gustaf. De Haptstod vo Schwedn is Stockhoim.

Schwedn grenzt ons Kattegat, on de Stootn Norwegn und Finnland sowia an de Ostsee. Za Schwedn ghean eppa 221.800 Inseln; Gotland und Öland, boade in da Ostsee, san de gresstn.

As Land is iwawiegend floch bis higlig, nur entlang vo da norwegischn Grenz gibts hehane Beag, as skandinavische Gebiag (Skandn) mit Gipfen iwa 2000 m. Da hexte Beag is da Kebnekaise mit 2111 m. In Schwedn gibts 28 Nationalparks.

Schwedn wead in drei Grossregiona eiteit: Nordschwedn (Norrland), Middlschwedn (Svealand) und Sidschwedn (Götaland).

De lengstn Fliss vo Schwedn san Klarälven, Torne älv, Dalälven, Ume älv und Ongermanälven. De gresstn Senn san Vänern, Vättern, Mälaren und Hjälmaren.

Mit mea wia 9,7 Millionen is Schwedn s eiwohnareichste Land in Skandinavien. Davo san eppa 90 Prozent ethnische Schwedn. Danem hods vor oim an da Grenz noch Finnland an Haffa Finnen, de Samen im Noadn und an Haffa zugroaste Auslenda. In mange Stodtei vo Stockholm hods mea wia 95% Auslenda.

Eppa 75% vo de Schwedn san in da evangelischn 'schwedischn Kiach, da Rest san Moslems, andas Kristnvoik, Judn oda a ganz wos andas.

Wia de Nochbalenda Denemark und Norwegn is a Schwedn a konstitutioneje Monarchie]. Des hoasst, dass a an Kini ois Staatsoberhaupt ham - seit 1973 is des da Carl XVI. Gustav - dass dea owa net bsundas vui zab sogn hod. D Regiarung wead vo am Ministerprrsidenten gleit, wo zwoa vom Kini eanannt, owa vom Parlament bestimmt wead. S Parlament, in Schwedn riksdag ghoassn, wead oi via Joar gwejd. Im Reichsdog (riksdag) san de wichtigstn Partein d Sozialdemokratn (Sveriges socialdemokratiska arbetareparti) und de konservativen vo da modaratn Sammlungspartei (Moderata samlingspartiet). De Sozialdemokraten san zwar traditionej de steakste Kroft in Schwedn und ham in de letztn Joarzehnt a enorms Sozialsystem afbaut, owa seit da letztn Woi 2006 is da Fredrik Reinfeldt vo da Sammlungspartei im Amt.




#Article 266: Schlaming (441 words)


Schlaming (amtli: Schladming) is a östarreichische Schistod in da Steiamork.

Schlaming liegt im owan Ennstoi in da Steiamork, do wo da Toiboch in de Enns rinnt. Im Noadn siacht ma in Dochstoa, und intabei san de Niedan Tauan. D'Nochboagmoahn san Romsau am Dochstoa (hochdeitsch: Ramsau am Dachstein), Haus, s Rohmous (hochdeitsch: Rohrmoos-Untertal) und Pichi (hochdeitsch: Pichl-Preunegg).

Auf de 211,13 Quadratkilometa lebn 6.782 Leit (Stond 2016). Schlaming liegt auf 745 Meta.

D'easchte urkundliche Erwähnung vo ana Siedlung auf dea Stöh woa im Joah 1180. 1304 is Schlaming a Moarkt woan, s Stodrecht is donn 1322 verlichn woan. Domois hod da Beagbau in Schlaming richtig aufblüht. 1.500 Bergknoppn hom fia Siwa, Blei, Kupfa, Koboit und Nickl gschepft. Im Joah 1525 iss za an großn Bauernaufstond kemman, danoch is Schlaming hibsch komplett hingmocht woan, und des Stodrecht is eana wieda oberkonnt woan. Im Laufe van 19. Joahrhundert is da Beagbau noch und noch eigstöht woan.

Eascht durchn Fremdnvakea, wo d'Fremdn seitn Eisnbohbau ob 1875 auf Schlaming kemman san, hod Schlaming wieda an Nom. 1925 hod donn des Winterspuatzentrum des Stodrecht wiedagriagt.

Va de Schlaminger san 55,6 Prozent römisch-katholisch und 34,2 Prozent evangelisch. Moslems homma 4,1 Prozent, 4,3 Prozent san ohne Bekenntnis. Do bleim donn no 1,6 Prozent üba, de sunst no an wos ondas hoid glam.

Der Winterspuat wiad in Schlaming gonz groß gschrim. De easchte Schihittn, de Hochwuaznhittn, is 1920 earichtet woan, dea easchte Lift is donn 1953 auf da Planai baut woan. Bsundane Highlights:

Mid knopp 70 Prozent hod da Winterspuat eideutig die Obahond. Üba 270.000 Nächtigungen hods in der Saison 2002/03 gem. Im Summa drauf woans hingegn nua um de 120.000 Übanächtigungen. In da Gmoa söba gibts hibsch 3.500 Fremdnzimmabettn. Kemman dans vo da gonzn Wöd.

Fia d'Fremdn san de viar Schiberg, wo va oan zan ondan a Lift aufigeht, am gutestn. De Reitaoim, de Hochwuazn, de Planai (oiso Fostnbeag) und da Kaibling in Haus san midnond vabundn. Dea Gipfi der Saison is imma der Nochtslalom Nightrace, do wo jeds Joah 40.000 Leit zan eawoatn san.

Oba in Schlaming gibts nid nur den Fremdnvakea as Wiatschoftsfaktor, sondern a des Schlaminger Bier: Die Schlaminger Brauarei is 1909 as easchte oipnländische Voiksbrauerei gegründet woan und hod seit dem scho a poar Moi an Preis gwunga.

Da easchte Buagamoasta vo Schlaming woa da Johann Angerer, dea wos des vo 1844 bis 1858 do hod. Vo 1975 bis zan Joah 2005 woa da Hermann Kröll (ÖVP) da Schlaminger Buagamoasta. Er is donn obglöst woan vom Jürgen Winter (aa a Schwoaza). Da Gmoarot hod dreizehn Mandate va da ÖVP, oans Rote, zwa fia de Bürgalistn, zwa fia de FPÖ und neine von da ﻿Listn Schladming NEU.




#Article 267: Hinduismus (152 words)


Da Hinduismus (Sanskrit: Hindū Dharma, a Sanātana Dharma und Vaidika Dharma) is de drittgreßte Religion und kummt vo Indien. De Auhänga wean a Hindus gnannt, se sengn de Religion oisa Lemsoat. Eana ötastes Biachl is de Veden.

Da Hinduismus woa amoi a Sammlbegriff vo de Großkopfatn fia olle indischn Glaum, wos kaane Christn, Moslems, Buddisten oda Jainas woan. Owa den Indan hot waid so guat gfoin, dass glei de Buddhistn und aundre Religionen mit einignumman hom. Jez is a ziemlich vüseitige Religion, wos owa ned haßt, dass de Leid ned olle Festln feian kennan, wo ois zamkummt.

Se glaum an de Wiedagebuat und essn desweng kaa Fleisch, wäus ja daunn vasehntlich earane eiganan Vawaundtn essn kenntn.
Se glaum an ganz varschiedane Getta, vo denan da wichtigsde Brahma haaßt. Fia eanare Getta feians a ganz vaschiedane Festln, oans vo dene haaßt Holi. Do nehmans a färbigs Puiverl, wos sa si gegnseidig driwa haun.




#Article 268: Gmias (296 words)


A Gmias is a Gruppm vo Pflanzna oda aa Tei dovo, de wo ma essn ko. As Woat Gmias is a kulinarischa Begriff, koa botanisch eihdeitige Definizion. Desweng is de Obgrenzung aa vo Tradiziona obhengig und wead ofd subjektiv troffa. Olle Tei vo Pflanzna, de ned vahoizn, sondan noch oam oda meahran Joar obahoib vo da Erdn obsterm, kennan Gmias gnennd wean. Schwammal zehjd ma noamoiaweis aa zan Gmias dozua. Ondraseits wean Niss, Kraidln und Gwiaz und des, wos kulinarisch unta Obst laffd, ned zan Gmias grechnd. Droad im Sinn vo Keandln, aus dena ma a Mej mochd, gnauaso Rais, wead ned ois om Gmias zuaghearig empfundn. Maiskoim, de botanisch aa zan Droad zehjn, wean dogeng scho ois Gmias woahgnumma.

De Obgrenzung zwischn Obst und Gmias is ned ollawei eihdeitig. Z'easchtamoi zehjn zan Obst haptsächli de Tei voara Pflanzn de ma in da Botanik Frucht nennd. Ba de Paradeiser und de Gugumma gehds owa scho los. Botanisch sand des Fricht, kuiturej gseng zehjd ma's zan Gmias.

Gmias is moasd bloos oajarig oda de Pflanzn trogd jenfois blos oamoi. As Obst dageng kimmd eha vo Baama und Staudn, de vahoizn und wiedahoid an Eatrog bringa.

Ois Ohoitspunkt ko ma aa nemma, doss Gmias eha kochd wead, wo ma Obst eha ohne waidane Vaorbatung essn ko, weis scho vo si aus gschmackig is, moasd siass oda saua. Gmias schmeckd teiweis ned so aromatisch, desweng duad ma ofd aa nu a Gwiaz, wia Kraidln oda Gwiazpuiva, eine. As middlhochdeitsche Woat gemüese hod se van Woat Mus obgleitd', wos nix ondas hoassd, wia Brei aus kochde Pflanzn.

Im Judndum is de Untascheidung aa wichtig, wei ma je nochdem an ondan Senn iwa's Essn sprecha duad.

Fia jedn botanischn Tei vo da Pflanzn ko ma a Reie Gmias ois Beispui nenna.
 




#Article 269: Schädlweh (298 words)


Schädlweh (vo de Dokta aa: Cephalgie, Kephalgie, Kephalalgie, Zephalgie, Cephalaea gnennt) hoaßt ois, wos am Kobf außahoib vo de Kiefa wähduat. Dabei is des Woat Schädl im Boarischn ois Synonym füan ganzn Kobf zum weatn. Des Schädlweh hod ois Uarsoch a Reizung vo de schmerzempfindlichn Organ im Kobf: Schädldeckn, Hirnhait, Hirnnervn, owaste Spinoinervn, und Bluatgfäß im Kobf. De Hirnsubstanz sejm ko oam ned wähdoa.

S'Schädlweh ghead zu de haifigstn Kranggheitn in Deitschland, doart leidn umara via bis fimf Prozent vo de Leid unta jedm Dog - und ebban 70 Prozent unta oofoisweis bzw. imma wiedakemmadm (chronischm) Schädlweh.

Es wern in da heitign Medizin iwa 220 vaschiedane Ortn vo Schädlweh afgfiaht.

Es wead haptsächli untaschiedn zwischm primärm und 'sekundärm Schädlweh.

Beim primärm Schädlweh is des Schädlweh sejm de Kranggheit und hod ois Ursach haifig Migräne oda vaspannde Muskln am Kobf.

As 'sekundäre Schädlweh is imma dann gmoant, wann des Schädlweh mit na Kranggheit wiar a Grippe, oda a Entzündung vo de Hirnhait, oda vo na Substanz ausglest wead. Seah haifig is dabei des Schädlweh nochm Genuss vo Oikohoi oda Medikamente oda wann ma de Substanz gwohnt is und nimma nimmt. Haifigs Beispui dafia is da Koffeinentzug am Wochnend.

De Ursochn vom Schädlweh san no ned in jedm Foi kleat. Bei da Diagnose muass da Dokta in jenm Foi schaung, wohea des Schädlweh kummt, dazua bedeant ma se deazeid ned nua da Anamnese mim Patientn, sondan nutzt vastäakt aa technische Middl wia Computertomographie.

Megliche Ursochn fias Schädlweh san:

De Listn is nua a Auszug aus megliche Ursochn und es soit imma soagfejtig obgwong wern, ob ma des Schädlweh sejm behondlt oda zum Dokta geht.

Lossn se monche Artn vom Schädlweh duach oafache Middl leicht sejm behondln, san andane Artn wiedarum lemsgfeahrli
und soitn auf gor koan Foi sejm behondlt wern.




#Article 270: Steiamoak (378 words)


De Steiamoak, aumtlich: Steiermark (slowejnisch: Štajerska), is a Bundeslaund vo da Republik Östareich. As is es zwoatgresste Bundeslaund, waumma noch da Flächn gehd. Es grenzt an Owaestareich, Niadaestareich, Soizbuag, Buagnlaund und Karntn, und im Siidn an Slowenien. De Laundeshauptstod vo da Steiamoak is Graz, de zwoatgresste Stod vo Estareich.

Des Bundesland Steiamoak hod a Flächn vo 16.400,75 km² und is damit s zwoatgresste Bundesland vo Östareich. Se hod a 145 km lange Außngrenz mit Slowenien.

De Steiamoak is in mehrare Regiona gliadat. Noch da Flächn is de Obasteiamoak am greßtn, de wos vo de neadlichn Laundesgrenzn bis zan Steirischen Raundgebiage sidlich vo da Mur-Miaz-Fuachn reicht. De Weststeiamoak liegt sidlich davo und westlich vo da Mur. De Oststeiamoak liegt estlich vo da Mur und siüdlich vom Wechsel und vo de Fischbocha Oipn. Zwischn Ost- und Weststeiamoak liegt de Laundeshauptstod Graz. De regionale Eiteulung vo da Steiamoak is nua vaständlich, waun ma waß, dass friacha no a Untasteiamoak gebm hod. Des woa s gmischtsprochige deitsch-slowenische Gebiet mit da Hauptstod Marburg. Des Gebiet si nochm 1. Wödkriag zu Jugoslawien kumma und gheat heit zu Slowenien.

De Steiamoak wiad aa de „Greane Moak“ oda s „Greane Heaz vo Estareich“ gnennt, weu rund 61 % vo da Bodnflächn bewoidet is und a weidans Viatl vo Wiesn, Weidn sowia Obst- und Weingäatn eignumma wiad. Da Haupfluss vo da Steiamoak is de Mur.

De Steiamoak hod owa aa an Aunteu an de Oipn: s Ennstoi mit dean schroffn Föisn, vom Dochstoa bis zan Nationalpark Gesäuse, und de Gebirgsplateaus zwischn Hochschwab und Rax. De Obasteiamoak und de oststeirische Thermenregion san wichtige Tourismusgebiet.

De bekauntaste steirisch-kulinarische Spezialität is woascheinli s Kernöi. Bsundas bekaunt san an no weit iwa s Land ausse: 
Es Vahockate, 
de Käfabauln, da Schücha, da Steirische Junka und de Schogglad vo da Schokoladenmanufaktur Zotter. De Steiamoak is aa a Laund vo de Biabraua, bekaunt san: es Murauer, es Schladminger, es Puntigamer, es Reininghaus und es Gösser Bia.

Zua den berihmdn typisch steirischn Moizeitn zöht a da Sterz. Ea wiad auf vaschiedanste Oat gmocht und wiad oft scho in da Fruah midn Kafää gessn (voa oim da Polenta) genauso wia ois Hauptmoizeit oda zua Suppn gessn. Im sea bekauntn Voiksliad Da Steirische Brauch (in Gstanzlfoam) wiad vom (...) Tiaknsterz mit ana Schwaummsuppn drauf (...) gsunga.




#Article 271: Gustl Bayrhammer (344 words)


Da Adolf Gustav Rupprecht Maximilian Bayrhammer (* 12. Feba 1922  z'Minga; † 24. Aprü 1993 in Krailling) war a boarischa Voiksschauspiela.

Fia vui bleibt er bis heit unvergessn. Ob ois Meister Eder, ois Tatortkommisar Veigl, ois Petrus im Brandnerkaspar oda ois ibazeigenda Dostella vo unzäjige Karaktäre in Serien und Fuim wia Weissblaue Gschichtn, Königlich Bayerisches Amtsgericht, Monacofranze, Komödienstadl und in Ludwig Thoma sein Wittiber woa er ned zum easezn.

Da Gustl Bayrhammer is z'Minga aufgwachsn. Obwoi sei Voda aa Schauspuia gwen is, woa der ned, dass sei Bua des a werd. Dasejm hod ma Obacht gem miasn zwengs an Verdeanst, der war ois Schauspuia oft recht unsicher. Und desweng war an Gustl sein Voda liaba gwän, sei Bua war Beamtda worn und hätt somit sei sichers Eikema. Aber wia ma olle wissn, is des anders herganga. Fia mi hods scho ois Bua nix andres gem ois wia Schauspuia, hod ar amoi gsogt.                        
                                               
Da Gustl hod Kaufmoo glernt und hod na eirucka miassn an Zweitn Wejdkriag. In der Kriagszeit woa er aufamoi z'Berlin stationiert und do hod er de Schauspuischui vom Schillertheata unterm Heinrich George bsuacht und 1944 mit 

Nochn Kriag is er, wia vui in dera Zeit, mit laare Händ dogstandn. Da Voda war dout, de Theata z'Minga warn olle hi, und so hods'n in de Provinz vaschlong. Auf da Fahrt zu sein easchtn Engagement auf Sigmaringen hod er zeascht sein langjaarign Kollegen und Freind, in Toni Berger, und kurz drauf in Sigmaringen sei spadare Frau, d'Irmgard, kena glernt.

                                                             
Der Erfoig von dem Fuim bringt eahm ans Münchner Volkstheater und d'Therese Giehse macht eahm den Zuagang zua de Münchner Kammerspiele frei. Von dera Zeit is er an Theatastücken vo Franz Xaver Kroetz, Sperr, Hebbel, Shaw, Fleißer und immer wieder Ludwig Thoma zum seng, a weitere Fuim und Fernsehn- und Radioauftritte foing.

Bundesweit werd er 1972 durch den Tartortkommisar Melchior Veigl bekannt. Von do ob, bis zu sein Dout 1993, kon er se vo Angebote nimmer retten und er is vom Bildschirm, von Bühne und Rundfunk und aus de Herzen vo de Zuaschauer nimmer wegzumbringa.




#Article 272: Woidviadl (312 words)


S Woidviadl is da noadwestlichste Teu vom estareichischn Bundesland Nidaestareich.

S Woidviadl hod a Flächn vo run 4.600 km², ebba 231.000 Leit wohnan do (Staund: Voikszölung 1991).

Im Sidn wiads vo da Donau, im Siidwestn vo Owaestareich, im Noadwestn und Noadn vo da Tschechei und im Ostn vom Manhartsbeag (537 m) umgem. Weng dem Berg nennt mas aa des Viadl oban Manhartsberg.

Da hechste Berg vom Woidviadl is mit 1.063 m da Tischberg. Im sidlichn Woidviadl liegt de Ysperklamm.

Im diafstn Woid, so woas de oide Iwaliefarung, wohnt a gloans buglads Maundal mit an greisnhoftn Zwergngsicht. Des Maundal des is da Hemau, a dämonisches Wesn, es trogt an spitzn Huad mit oana laaaauungan Feda. Wer s wogt, seine Hehee-Riaf nochzmocha, den vafuigt a durchn Woid bis hoam dass an jen aungst woan is. Und maunche haum de Begegnung mim Hemau ned dalebt (sogt ma).

Oamoi hod a Jaga, oisa im Woid woa, wen Haho riafa kheat und er hods ned kinna lossn, dass a zruckschreit. Da is scho da Hemau voa erm gstaundn, mit an großn Stock volla spitza Nägl. Scho schnö wia dass erm seine Fias trogn, iss a hoam graunt. Do hods auns Fensta glopft und wiara aufgmocht hod, is draußn a menschliga Fuaß gleng. Aum nächstn Dog hod a sei Haus vakaft, weu a si neama draut hod durt z bleibm.

Natiali gibts a a Gengmiddl gengan Hemau, des is Weihwossa, weu des wirkt gen ois Bese.

S Pözweibal is a kloane schiache Oide, de a kiazs Reckal trogt, rode Strimpf und an weißn Pöz. Bsundas gern vasteckt sa si unta oana Bruckn und treibt ihrn Schabanack. Oamoi hod a junga Gsöö, der woa a wengal iwamiatig, de Oide augred und vaspod, do hods en ins Wossa zong dass a datrunka is. In aundan Gschichtln hod se einsame Waundara aufghuckt und unta de Bruckn glockt, daun hods Watschn grengt.




#Article 273: Bevökarungsdichtn (171 words)


DBevökarungsdichtn gibd au, wiavui Eihwohna in om bstimmdn Gebiet duachschnittli af ana bstimmdn Flächneihheit, meistns om Quadratkilometa, lem. Ausgrechnd wead de Zoih, in dem ma d'Bevökarungszoih vu ana Region duach'd Owaflächn vo dera Region teud. An hochn Weat hom voa oim de Städt.

S'Umgekeahte, d'duachschnittliche Fläch pro Eihwohna in am Gebiet, nennd ma Arealitetsziffa, de meistns mid m²/Leit ois Eihheit ougem wead.

De häxde Bevökarungsdichtn vu de Lända vu da Wöd hod Monaco mid iwa 18.000 Leit pro km², in da Mongolei sans ned amoi 2 Leit pro km². Grönlaund is no dinna bsiedld, owa ka söbstständiga Stoot aa ned; duat is de Bevökarungsdichtn 0,025 Leit pro km². Da vamuatli häxde Bevökarungsschnitt, dens je gem hod, woan de 1.900.000 Leit pro km² in da Walled City, heit a Tei vu Hong Kong.

D'Aussogekroft vu dem Weat is ofd ned sondalich hoch. In Egyptn zan Beispüi is da Laundesschnitt 72 Leit pro km², owa da Großtei vum Laund is a Wiastn und iwahapt ned bewohnd, Kairo is dofia stöinweis extrem dicht bsiedld.




#Article 274: Buidhauarei (577 words)


D' Buidhauarei (dt.: Bildhauerei) is oa Teil vo da buidndn Kunst. Dodamid san olle Kunstwerk gmoant, de wo dreidimensional san. Des hoasst, oiss wos koa g'moits Buidl auf am flachn Stickl Papia, Hoiz, Stoff oda Wand is.

Genaua gsogt ghern aa de Reliefs zu da Buidhauarei, weil de aa scho nimma ganz flach san und ned mid Pinsl und Farb, sondan mid de untnstehadn Methodn hergsteit wern. Zua zeitgnössischn Buidhauarei rechnt ma aa oft Installationen dazua, de se auf ganze Zimma oda Heisa dastreckn kennan.

A wichtiga Teil vo da Buidhauarei spuit se im effntlichn Raum o, grod wenns um Kunst am Bau, Brunna oda sowos geht.

Buidhauarische Arbatn gebts scho seits Menschn gebt, ogfanga mit easchte Schnitzarbatn in Horn oda kuitische Stickln aus Stoa wia de Venus vo Willendoaf. Vo de oidn Egipta san uns teilweis gigantische Skuipturn dahoitn, in dem tipisch steifn, monumental simmetrischn Stil vo dera Zeit.

Bei de oidn Griechn werds dann scho a wengal lebendiga, vor oim im Hellenismus, wo se ollawei meara Draperien und dramatische Gestn an de Stoafigurn zoang. De Rema hom nacha recht vui vo de griechischn Sachn mehr oda weniga guat kopiert, wann aa de Etruska a recht intressante eigne buidhauarische Tradition ghabt ham.

Mit dem Christntum san dann de meistn Kinstla vo da Kirch zoid worn, und es san in Europa haffaweis Kirchn gschmickt worn mit Reliefs, Altäre und Heilignfigurn. Des is ganga vo da Romanik und da Gotik iba'n Barock und Rokkoko bis in de Neizeit. Spadestns in da Zeit vom Rodin ham se de Kinstla oba aa wieda mit andre Themen ausanandagsetzt, und dodamit an Weg zua modernan Kunst eigschlogn.

Neba dera westeiropeisch zentriertn Sicht muas ma aa dro erinnan, dass auf andre Kontinente genauso buidhauarische Arbatn entstandn san. De Ureinwohna vo Nord-, Mittl- und Südamerika ham ihr ganz eigne Stile ghabt, de se jetz no auf de zeitgenössische Kunst in dene Landa auswirkn. Genauso in Afrika, Asien, Australien, Neiseeland. Oft is sogar aso, dass se de eiropeischn Kinstla vo de Arbatn aus fremde Kuiturn inspiriern lossn.

S'gebt im boarischn Raum a reiche Tradition in da Buidhauarei. O'gfanga mit stoazeitliche Kuitfigurn wia de Venus vo Willndorf und de Venus vum Goignbeag, gehts iba de Veikawandarungszeid und de Remma eine bis ins Mittloita. Domois san dann de katholischn Kirchn ois Auftraggeba entscheidnd worn. Aus da Spätgotik kennt ma den Meista vo Seeon, der de Madonna vo Seeon gschaffn hod. Bsundas im Barock und im Rokkoko san im boarischn Raum rechte Meistawerk entstandn, und es gebt a Reih vo namhafte Buidhaua, wia de Briada Egid Quirin und Cosmas Damian Asam, da Vitus Kiniger oda da Johann Baptist Straub, de Wessobrunna Familien Feichtmayr, Zimmermann, Schmuzer, und wias olle hoassn.
 
In de Beagtäla hod se aussadem de Voikskunst stark behaupt. So findt ma ibaroi in d'Oipn a Tradition vo Hoizbuidhauarei. In de Hoizbuidhauaschuin vo Ammagau, Berchtsgon, Minga, Hoistod, Elbigenalp und im Grödnatoi griang heid no junge Leit des Handwerk beibrocht.

Im Lauf vo da Zeit san in da Buidhauarei de vaschiednstn Matrialien hergnumma worn.

Und in da zeitgnössischn Buidhauarei werd ja sowieso oiss hergnumma, gfundne Sachan, Schrott, Gwanda, Konsumartikln, oids Essn, wos ma se grad denga ko oda aa ned.

Grob ko ma zwischn da additivn und da subtraktivn B'arbatung untascheidn.
Bei da additivn werd ebbs aufbaut, bei da subtraktivn werd vo am grossn Stickl Matrial weggnumma, bis des ibrig is, wo da Kinstla wui. Aa do guit, in da neimodernan Kunst is oiss meglich, je ausgfoina, desto erfoigreicha.




#Article 275: Architektua (239 words)


De Architektua is so oid wia d Menschheit. Oda fost. Es is de Kunst, wia ma scheene Haisa baut, und se werd aa Muada vo olle Kinst gnennt.

Architektn ham in olle Zeitn Moastaleistunga voibrocht. Bauwerk wia de Pyramidn, de Akropolis, an Stephansdom, de Laubm in Bozn oda as Allianzarena in Minga kennt a jeda.

Architektua wirkt se auf uns olle aus, wei ma d'meiste Zeit in irgnd am Haus drin huckan. Je nochdem, wia guad des Haus fia sein Zweck und des lokale Klima plant is, und wia de Eirichtung mit Mebe und Liachta dazuapasst, fuit ma se dodabei guat oda net so.

Oft wead iwa de neimodeane Architektua gschimpft. Es liagt owa oft ned an de Architektn, wos baut wead, sondan an de Bauherrn, und wejchan Entwurf de nemman. Oft spuit dodabei Gejd a Roin, weniga da Sinn fia des, wos schee is.

Architektua ois Baukunst is mehra ois wia nua Baun. Zua reinan Funktion vo an Bau kummt bei Architektua aa no Gstoitung bzw. Design ois Qualität dozua.

Da berihmte remische Architekt Vitruv hods scho im easchtn Joahundad v. Kr. aufn Punkt brocht. Zua Architektua ghean drei Prinzipien: Stabilität (Firmitas), Nutzn (Utilitas) und Design (Venustas).

Architektuagschicht is zum oan a Zweig vo da Kuituawissnschoft, zum andan de Gschicht vo da Architektua iwa de Epochn wegga.

De Gschicht vo da Architektua is so oid wia de Gschicht vo da Menschheit.

Online-Datenbankn za Architektn und Bauweakn

Artikl, Portale




#Article 276: Rindviech (191 words)


S Rindviech (Weiwal: Kuah, Mandal: Stia oda Ox, Plural: Kiah) is d domestiziade Foam vom Auaox. D Domestikation is voa umara 10.500 Joar bassiat. Da Auaox is im 17. Joarhundad ausgstoam.

Rindviecha hand Viecha, wo im ganzn boarischn Raum auf de Wiesn stengan, Groos fressn und zwoa moi am Doog Muich gem. De Muich kimmt ausm Eita ausse, an des da Baua oda de Bairin d'Meichmaschin onehengd. A junge Kua, wo no koa Muich net gebt, hoaßt ma Kaibe, wanns a Stia wead, aa Stiakaibe. Und wenn a Kaibe scho b'samd wern ko, dann nennd mas Koim. Wenn de dann scho a Bäbal griagt, dann is a Koah. D'Rindviecha ghern zu de Spoviecha.

Grod in de Beag drin wern de Kiah und de Kaiben im Summa auf'd Oim auffetriem und dann im Hiachst, wanns koid wead, wieda obe ins Toi. Des nennt ma dann Oimotrieb. Zua deara Ogelegnheid wean de Kiah, so wias da Brauch is, mit bunte Bandln und Krona gschmickt, de Senna ziagn eanane bestn Trachtngwanda oo, und olle gfrein se, doss koan wos schlimms bassiert is und de Kiah iban Summa vom guadn Oimgroos schee schwaa worn san.




#Article 277: Bauan (109 words)


Da Baua und de Bairin (vo ohb.: giburo: „Midbewohna; Doafgenosse“) san de Leitln, de wo ois Landwiate (lat.: agricola) af'm Bauanhof wiatschoftn doan. Im boarischn Raum gibd's aa heitzdog nu rechd vui Bauan, voa oim in da Muichwiatschoft, oba aa fia Gmias und Droad. In Sidtiroul gibds an Haffa Obstbauan.

Dialekt: Steirisch

Ma intascheidd zwischn Voieaweabsbauan und Nemeaweabsbauan. Da Untaschied is gonz oafoch, doss da Nemeaweabsbaua nem da Wiatschoft aa no a ondre Oawat wo hod, wo ea wos vadeand. Heitzdogs san des de Mehran, wal oan vom Baua sei alloa scho recht schwa lebd und a wal de Konkurrenz va de Großbetriebe und van Ausland rechd groß is.




#Article 278: Muich (174 words)


Muich (in andre Gengdn sogd ma aa: Mülli, Milli oda a oafach nua: Mil, dt.: Milch) nennd ma des weiße Zeig, wos aus'm Eita vo de Kia aussakimmd. Muich wead gmoikn, heitzdog nimma vo da Hond, sondan mid da Meichmaschiin.

D'Muichwiatschoft is a wichtiga Stondfuaß vo de Bauan im boarischn Raum. In de Beag hod's mid da Oimwiatschoft a zentroie Bedeitung fia d'Landschoft.

De meistn Leit tringan d'Muich zan Kafää oda in da Fruah in'd Koanfleiks. Ma ko owa aa an Haffa ondre Sachan aus Muich mocha:

De Muichprodukte wean gressdnteis in da Moikarei oda da Kaasarei heagstejd. Monche Bauan dean owa aa sejba Buddan oda Kaasn.

Friahra is ma no oft jedn Dog mid da Millebitschn zan Baua gonga und hod duat a frisch gmoichane Muich griagd. In da Eiropäischn Union is des owa seit 1984 weng da Gsetzgebung nimma so oafoch, wei de Bauan bloß no a gloans bissl Muich sejba vakaffa deafn. Insgsomt is de Gschicht mid da Muichwiatschoft scho recht vazwickd, ma brauchd ois Muichbaua zan Beispui aa a Muichkontingent.




#Article 279: Mejchmaschiin (137 words)


A Mejchmaschiin is a Maschiin, wos zum Mejcha vo de Kia heagnumma werd. Friaha ham de Bauan zwoa Moi am Dog olle Kia mid da Hond gmojchn, wei des owa oiwei recht vui Arbat woa, hod ma de Mejchmaschiin eafundn. S'gibt aa nu gloanane Mejchmaschiindln fia Schoof oda Goaßn.

Des is a kompliziata Apparat mid am Haffa Schleichln, a Pumpn, am Bhejta fia d'Muich und ollawei via Saugnäpf, de wo on de Zitzn vo da Kuah oghengt wern. Oiss wos da Mensch no doa muass, is des Eita und de Zitzn schee sauba mocha, de Saugnäpf ohenga (de hoitn vo seiba wega dem leichtn Vakuum) und donn wieda owedoa, wanns Eita laar is. De Muich wart' dann scho in dem Bhejta, wos koid ghoitn werd bis mas weidavaarbat, oda meistns, bis da Muichlosta vo da Moikarei kimmt.




#Article 280: Fosching und Fosanocht (108 words)


Fosching und Fosanocht (dt. Karneval, Fasching, Fasnacht, engl. carnival) nennt ma de Zeit vum Oschamigga, en Ofang vo da Fostnzeid.

Im Untaschied zan Karneval dauad da Fosching bzw. de Fosanocht vo Dreikini bis Oschamigga. Im engan engan Sinn sogoa nua vom Narischn Pfinzda (Weiwafosching, unsinniga Dunasdog) bis zan und Oschamigga. Im uaspringlichn Sinn woa damid nua de Nocht voam Oschamigga gmoant.

As Woat Fosching kimmt vom middlhochboarischn vaschanc und vaschang. Es moant en leztn Oikohoi-Ausschang voa da Fostnzeid.

As Woat Fosanocht oda Fosnet moant woarscheinli de lezte Nocht voa da Fostnzeid.

Fosching bzw. Fosanocht ham in da boarischn Kuitua - im Untaschied zan Karneval - de foigadn Wuazn:




#Article 281: Patent (350 words)


A Patent (vo lat. patens, patentis – „offn legend, effentlich mocha“) is a hoheitl erteits gwerblichs Schutzrecht af a Erfindung. Da Inhoba vom Patent hods Recht, andan de Nutzung vo dera Erfindung zu vabiatn.

Patente wean fir Erfindunga erteit, de wo nei san, af oana erfindarischn Tätigkeit basian und gwerblich owendbor san. ( Abs. 1 PatG). De Erfindung is in da Patentomejdung so zum offnborn, dass a Fachmo des ausfiahn ko.

Wissenschaftliche Entdeckunga, Theorien und mathematische Modelle, ästhetische Formschepfunga, Pläne, Regln und Verfahrn via gedankliche Tätigkeiten, Spuia oda geschäftliche Tätigkeitn und Programme via EDV-Anlagn und die Wiedagob vo Informationen wean in dem Sinne ned ois Erfindungen agseng. Drotzdem ko ma dafia a Patent griang, wenn koa Schutz via soiche Sachan ois soichas begehrt weiad, sondan wanns a konkrets technischs Problem läsn.

Außadem ko ma af chirurgische und therapeutische Behandlunga und Diagnoseverfahrn koa Patent griang, wei ma sogt, dass des ned gwerblich owendbare Sachan sand.

Um a Patent z'kriagn, muss man de Eafindung bai am nationalen Patentamt oder beim Eiropäischn Patentamt omejdn. Fia de Omejdung braucht ma an Antrag, a Beschreibung vo da Eafindung, Patentansprich, wo drinn städ, wos gschützt wean soi, und eventuell Zeichnunga. Natürlich muas ma a Gebiahrn zoin.

Dann wiad de Patentomejdung vo am Prüfa ogschaut, ob olle Voraussetzungan do sand, dass a Patent erteilt wean ko. Fois des ned so is, ko ma des Patent no eventuell opassn, so dass da Prüfa eivastandn is. Des erteilte Patent wead veröffentlicht, so dass jeda nachschaugn koo, wos scho eafundn woan is und ned ohne de Zuastimmung vom Patentinhoba heagnumma wean deaf.

Gschützt is a Patent bis zu 20 Joa lang, wenn ma jeds Joa Verlängerungsgebiahrn zoid hod.

Wenn oana des Patent fia sich heanemma mächt, so muas ea an den Patentinhaber Lizenzgebührn zoin, de zum aushandln san.

Wenn jemand ned damit einverstandn is, dass a bestimmte Sach patentiat is, weil ea zum Beispui des heanemma mächt, oba koane Lizenzgebiahrn zoin mog, so kann ea innahoib oana bestimmtn Frist gegn des Patent Einspruch erhebn. Wenn de Frist scha voabei is, muas ea a Nichtigkeitsklage erhem, damit des Patent vanichtet wiad.




#Article 282: Mejcha (101 words)


Mejcha, oda a Zeiln is des, wos ma duad, wann ma de Muich ausm Eita vo de Kia aussa hoid.

Friaha woa des Handarbat, de da Knecht, de Magd oda aa da Senna do hod. Dodafia hod ma an Kiebe unta d'Kuah gstejt, und de Zitzn mit de Finga druckt und zogn, so doss de Muich in Kiebe spritzt. Dass ma se ergonomisch hisitzn ko, hods Mejchschamal gem. Manche vo dene Mejchschamal hod ma se aa oschnoin kenna, nachand hod mas ned umanandadrong miassn.

Heitzdog ko ma se den ganzn Umstand spoan, ma nimmt oafach a Mejchmaschiin, de des automatisch mocht.




#Article 283: Heiricha (943 words)


A Heiricha oda Heiriga is in Estareich a Ausdruck fiar an Wiat, dea wos in easchta Linie söwa gmochte Drangln – und zwoa Wein, Obstmost und söwabrenndn Schnops - aussschengd. Duat kriagd ma aa a koids Essn wia zum Beispü a Brettljausn. Eng zauman midn Heirichn hängt da Begriff Buschnschaung. De zwaa Weata kennan, owa miassn net fia des söwe steh. Do gibts sprochgeografische, owar aa rechtliche Deteus, de wos weida unt in dem Artikl ausanaunda dividiad wean.

Da Heiriche hod sein Naum vo dem hea, dass ma friara duatn nuar in Wei vom letztn Joah - in heirichn Wea, wia ma sogt – ausgschengt hod. Vom heirichn Wei kummt da Ausdruck Heiricha. Aa wauns uaspringlich nuar um an Wei gaunga is, hod ma in Begriff aa fia de „Mostheirichn“ heagnumma, wo mar an Öpfe- Birnanmost kriagt. Vo da Sproch hea findt ma in Begriff „Heiricha“ in easchta Linie in Wean und Niedaöstareich, deuweis aa vuar oim in Owaöstareich fia de Mostheirichn.

Buschnschaung kummt vo dem hea, weu a Buschnschaung und a Heiricha ned is gaunze Joah offn haum deafm. Waunns amoi offn haum, nochad hängt a Fährabuschn vua da Tia. Daun sogt ma: se haum ausgsteckt. Vom Fährabuschn, dea wos daun draussd hängt, kummt da Ausdruck Buschnschaung. Da Begriff Buschnschaung fint si vua oim in Sidmittlboarische und Siidboarische Gegandn, so ois wia z. B. in da Steiamoak und in Sidtiroi. In vüle regionale Mundoatn sogt ma da Buschnschaung und net de Buschnschaung.

Nua da Begriff Buschnschaung hod an rechtlichn Schutz, und zwoa in de Laundesgesetzbladln vo Wean, Niedaöstareich, Owaöstareich, Buagnlaund, Steiamoak und Keantn. Duat steht im wesantlichn iwaroin is Söwe drinnad. A Buschnschaung hod schdrenge Auflogn vo dem hea, wos vagreisln deaf; z. B. ka woams Essn. Und nembei muaß de Hittn, woar a is Lokal hod, auf an Grund steh, dea wos vo da Flächnwidmung hea a laundwiatschoftlichs Betriebsgebiet is. Bein Heirichn is des aundascht, weu dea Begriff is net rechtlich gschützt - theoretisch kunnt a jeda sei Hittn so haßn. Da Inhowa vo ana Buschnschaung-Konzession hod owa no an legistischn Ausweg, waun ar a greßares Aungebot vo Essn haum mechat: Waun a aundare Peason ois wia da Inhowa vo da Buschnschaung auf dem söwn Grund, wo des Buschnschaung-Geweawe augmööd is, des Geweawe vo an so gnennd Heirichn-Buffet ausübt, daun is des vom Recht hea voikomman in da Uadnung. Des Geweawe vom Heirichn-Buffet is so wos wiar a klane Wiatshaus-Konzession, wo aa no a woams Essn aubotn wean kau. In da Praxis mocht des zmeist de Ehefrau vom jeweulichn Haura.

Oft wiad fian easchtn Aufaung vom Heirichn is Dokument Capitulare de vilis vel curtis imperii ausn Joah 795 vom Koal in Großen heagnumma. Vo dem hea haßt aa, de oidn Fraungn und Boarn häddn in Brauch vo da „Heckwirtschaft“ oda „Straußenwirtschaft“, wias as in Siddeitschlaund heid no gibt, ins domolige Östareich ummabrocht. De Gschicht is owa unta Historika recht umstridtn..

Easchte Vualeifa vo Heirichn und Buschnschaung finden si im Midtloita. Ausn domolign Wean san so gnennde „Trinkstubm“ iwaliefat, in denan de Biaga eahnaren söwabaudn Wei ausgschengt haum. Duatn hod neman Wei nua Brod, Zwüfe und Knofe vakauft wean diafn; quasi a Eischränkung vom Aungebot hea, wia ma s - in ana natialich modifiziadn Weis - aar in de heitichn Buschnschaunggsatzln findt.
 
A oaganisiade Ausschaung vo an sööwabaudn Wein is aa ausm Spädmidtloidta in da Gegend vo de heitichn Bundeslända Wean, Niedaöstareich und im Buagnlaund belegt. Duat hods in vüle Uatschaftln aa so gnennde „Schankgerechtigkeit“ (Recht fia d Ausschaung vom sööwagmochtn Wei) vo de jeweulichn Eihwohna gebm, de wos in de „Banntaidinge“ (Vasaummlungan) vo de eatlichn Haura festglegt wuan is.

De easchte Obbüdung, wos meglichaweis an Heirichn zagt, findt si aufm Babenberger-Stammbaum, dea wos 1489 – 1492 vom Hans Part gmoihn wuan is. Duat siecht ma links untahoib vo da Buag Mödling a Haus, wo a Fährabuschn obmat hängt.

De easchte oigemein gütige rechtliche Grundlog fia Heiriche und Buschnschaungn woar a Gesetz vo 1780 vom Kaisa Joseph II. Duatn is festglegt wuan, das a jeda Biaga seine söwagmochtn Lebmsmittl, owar aa sein Wei und Obstmost, wiar und waunn a wü, vakaufn deaf. Des Gaunze is mid da „Zirkularverordnung“ vo 1784 no amoi bestätigt und bekräftigt wuan. Da Aunlaußfoi fia des neiche Gsatzl woar im klaan Deafe Salcano bei Görz, wo a gwissa Grof Delmetri seine Untagewanan aufs Aug druckn woit, dass in ana bestimmt Zeid vom Joah nua sei Drangl, und net eahna söwagmochts ausschengn deafn. Auf des hinauf haum se de duatign Haura bein Kaisa in an Briaf beschweat. De hod daunn in dera Zirkularverordnung festglegt, dass:

Wir verbieten also hiemit allen Grundobrigkeiten bei schwerster Bestrafung, ihren Unterthanen, unter was immer für einem Namen und Vorwande, Lebensmittel oder Getränke, zum Kaufe, Verkaufe oder Ausschanke auf obrigkeitliche Rechnung aufzudrängen, oder dieselben zu zwingen, zu einem höheren Preise, als die Obrigkeit auszuschenken; und geben hingegen jedem die Freyheit, die von ihm selbst erzeugten Lebensmittel, Wein und Obstmost zu allen Zeiten des Jahrs, wie, wann und in welchem Preise er will, zu verkaufen, oder auszuschenken.

Wien den 17ten August 1784“

Des Gsatztl hod is easchte moi des Recht auf freie Ausschaung in de domolign Östareichiscn Lända oigemein duachgsetzt und legitimiad. Zweng dem güt is Joah 1784 ois Aufaung vo de Heirichn und Buschnschaungn, wia s heitzdoog bekaunnt san.

Nochn 2. Wöödkriag san de heitichn Buschnschaunggesetze enstaundn. Weus denan Leid oiweu bessa gaunga is, haum sa si meah vo da Speis bein Heirichn dawoat. Duach des is de heitige rechtliche Situation entstaundn.

De bekauntn österreichischn Heirignuatschoftn findt ma vuar oim in Wean, Niedaösterreich und Burgenland.

SINHUBER, B. F. (1996): Der Wiener Heurige. 1200 Jahre Buschenschank. Geschichte und Geschichten. -Amalthea Verlag, München. 206 S ISBN 3-85002-212-9

 




#Article 284: Landsad (525 words)


Landsad, aa Landshuad (amtli: Landshut, Spitznam: „Dreihejmstod“) is a kroasfreie Stod, de sowoih z Ost-, ois aa z Sidbayern zejd wead. Se is Sitz vo da Regiarung vo Niedabayern und da gleinaming Gebietskeapaschaft, am Beziak Niedabayern, und aa no Vawoitungssitz vom Landkroas Landsad.

Landsad liegt im Zentrum vom Untabayrischn Higlland (aa: „Tertierhiglland“), wo si vo da Donau im Noadn bis an de Grenz vo da Mingara Ebene im Sidn ausdehnt; de Stod ghead oiso zum Oipnvoaland. Des Higlland wead im Stodgebiet vo Landsad duachs Flussbett vo da Isar untabrochn.

De Stod is a Enklavn innahoib vom gleinaming Landkroas. Des Stodgebiet umfosst a Fläch vo insgsomt 65,79 Quadratkilometa.

Insgsomt grenzn nein Gmoana ons Gebiet vo da kroasfrein Stod Landsad, wo olle innahoib vom gleinaming Landkroas lieng.

De Stod Landsad bstähd aus ejf Stodtein. Fois a Stodtei ned im Stodrod vatretn is, deafan de Biaga in iahra Gengd a Ortsvasommlung eihbruafa und an Ortssprecha wejn; de Stodtei wean ned oanzln vawoited.

De ejf Stodtei mid Ogom zua Fläch und Bevejkarung:

Inoffizieje Stodtei san: Mittlwea (Mitterwöhr) af da gleinaming Isarinsl (Stodbeziak Peter und Paul), sowia Zwischn de Bruggn (Zwischn de Bruckn) af da Muihninsl (Mühleninsel, Stodbeziak Oidstod).

Nem dena Stodtein bstenga im gsomtn Stodbereich vateit 54 amtli klassifiziate Gmoatei, zu dena sowoih Tei vo da eingdlichn Stod, oanzlne Deafa ois a Weila und Einedn zejd wean.

Landsad is ums Joar 1150 ois Landeshuata uakundli eawend worn. Umara 1204 is Landsad zua Haptstod vo Baiern worn. Und bloß wei se de streitndn Wittlsbacha ned einig worn san, is nedig worn, doss ma Baiern teit hod. Da oa hod Minga griagd und a wengal Land umadum und da anda hod se Landsad bhoitn und vo do aus sein Tei vo Baiern regiad. Da easchte Herzog vo Bayern-Landsad woa da Herzog Friedrich da Weise, dea vo 1375 bis 1393 regiad hod. Im Joar 1493 hod da Herzog Georg vo Baiern ois easchta fia sei Land a Reinheitsgebod af Bia ealossn. Midm Dod vom Georg am Reichn om 1. Dezemba 1503 is s zum Landsada Eabfoigekriag kemma. Seitdem is Minga de Haptstod vo Bayern.

In Landsad gibds de Kiach St. Martin. Mid 130,6 m hod's an hächsdn Bockstoatuam vo da gonzn Wejd! De Martinskiach is a gotische Kiach. Oane vo de wichtigstn Figuan is de Madonna vom Hans Leinberger. Des is a Maria mid am Jesuskind afm Oam. Um de ummadum san goidne Stroihn. Baud worn is de Kiach vom Hans vo Burghausn. D' Leit song, doss an Tuam desweng aa so houch baut hom, doss'm Herzog obm af da Buag in'd Suppnschissl eineschaung hom kenna.

De Landsada Hochzeid (deitsch: Landshuter Hochzeit) is a Fest, des wo in da Stod olle via Joar gfeiad wead. Des geht draf zruck, doss im Joar 1475 (viazehn fimfasibzge) de poinische Prinzessin Jadwiga (Hedwig) an Herzog Georg den Reichn, an Sohn vom Herzog Ludwig IX am Reichn, gheirad hod.

Gfeiad wead de Soch heidzdog oiwei mid am grossn Spektakl. Es gibd an Umzug in historische Kostüme, de wo seah authentisch san. Middloitaliche Musi wead gschpuid und Theata und Gaukla af da Strossn. Und es gibd a echts Rittaturnier.

Landsad is a wichtiga Knotnpunkt fia'n iwaregionoin Strossnvakeah.




#Article 285: Haptstod (208 words)


De Haptstod (dt.: Hauptstadt) is da Sitz vo de wichtigstn politischn Eihrichtunga vo am souvaräna Stoot. In ana Demokratie is do da Standort vom jeweilign Parlament, ba ana Monarchie is do de Residenz vom Monarchn. In vui Stootn is gleizeidig Wirtschafds-, Vakeahs-, Industrie-, Wissnschofts- und Kuituazentrum. In Bayern is des Minga, in Östareich Wean und in Deitschland Berlin.

Seah oft hod se de Haptstod iwa an longa Zeidraum wegga zan unumschränktn Heaz vo oana Nation entwicket. Se is donn ned nua politischs Zentrum, sondan aa Middlpunkt vo da Idustrie, Wissnschoft, Kunst und Kuitua vo am Stoot. In stoark zentroiistisch ausgrichtn Stootn wia Frankreich is des in bsondan Ausmoß da Foi. Paris is ned nua s Zentrum vo Kuitua und Politik, de Stod is a greßta Vakeahsknotnpunkt und greßta Wirtschafdsraum in Frankreich. Wos Änlichs guit fia London.

Stootn de wo de jure koa Haptstod ham, san Monaco, Nauru, de Schweiz, Liachtnstoa und de Vatikanstod. Ba Monaco und Vatikanstod is des desweng, weis reine Stodstootn san. In Nauru wead da Ort, wo de Regiarung sitzt, (Yaren) ois inoffizieje Haptstod afgfosst. In da Schweiz hod Bern de facto de Haptstodfunktion. In Liechtnstoa gibt's koa oanzige Stod. Vaduz hod nia s Stodrecht eahoidn und is deshoib nua da Haptort vom kloan Fiaschtntum.




#Article 286: Weiwal (208 words)


A Weiwal wead in jeglicha Vabindung des Trumm gnennt, des wos aufnimmt oda in des ebbs neigsteckt wead. Meist hod des Weiwal a Buchsn, a Scheidn a Loch oda a Gwindt innen, oda es erinnat in irgendoana Weis an s Leche vo am Wei. Zu dera Vabindung gheat imma as Gengstück dazua, as Manndal.

As Weiwal beim Menschn is in na Vabindung von am Wei und am Mo, as Wei. Bei na gleichgeschlechtlichn Vabindung zwischn zwoa Weiwaleid, nimmt haifig oans de mentale Roiin vom Weiwal oo. Genetisch gseng is as Weiwal der jenige Mensch, der a doppets X-Chromosom hot.

Bei de Viecha is der Paatna as Weiwal, dea des Foatpflanzungsweakzeig vom andan in se aufnimmt um den Sama in am Oar aufznemma. Üwatrong is as Weiwal oiso dea Teil, dea Oar in sich trogt oda Oar legt de scho befrucht san oda eascht vom Manndal aussahoib befrucht wern miassn.

Bei technische Verbindungen is as Weiwal des, wos as Gengstück (as Manndal) aufnimmt. Beispui san de elektrischn Buchsn oda Dosn. Bei de Schraum hoasst as Weiwal Muada.

Bei de Gwachs is des Prinzip genauso: De Blütn, wo de Polln (Sama nennt ma de Spermien bei de Gwachs ned a so, weil ma des mid m Sama vawechsln ko) aufnimmt.




#Article 287: Gebrauchsmusta (245 words)


A Gebrauchsmusta is da kloane Bruada vom Patent und a Tei vom Gwerblichn Rechtsschutz. De Untaschied zum Patent san mit dena letztn Ändarunga vom Gebrauchsmustagsetz (GebrMG) gringa woan.

De Voraussetzunga fian Schutz fias Gebrauchsmusta san ähnlich wia ban Patent. Duach a Gebrauchsmusta kenna in Deitschland und Estareich gweablich owendbore Erfindunga gschitzt wean, de wo nei san und af oam erfindarischn Schritt afbaun (DE: § 1 Abs. 1 GebrMG; AT: § 1 Abs. 1 GMG). Da Gebrauchsmustaschutz wiad aa innahoib vo da EU sea untaschiedlich realisiat, zum Tei stoak voeinanda obweichend. In da Schweiz gibts koan Gebrauchsmustaschutz.

Ba dena Ofordarunga vo Neiheit zoagn se Untaschiede zum Patent:
 
A Erfindung is nei im Sinn vom GebrMG, wanns - zum Zeitpunkt vo da Omejdung vom Gebrauchsmusta - nochm Stand vo da Technik no ned bekannt is.

Im Gegnsotz zum PatG guit in Deitschland nur des ois bekannt, wos 'schriftli obgfosst is oda scho im Inland vorbenutzt woan is (DE: § 3 Abs. 1 GebrMG).

Da erfindarische Schritt wiad, ähnli wia de ban Patentrecht, im Oanzlfoi iwapriaft.

Wia ba Patentn is de gewebliche Owendboakeit ba Gebrauchsmusgtan in da Regl gegem. Es gejtn de gleichn Voraussetzunga an de gewerbliche Owendboakeit wia ban Patent.

Im Gegnsotz zum Patentrecht kenna in Deitschland (andas wia in Estareich] Vafoan ned duach Gebrauchsmusta gschitzt wean. Danem san in Deitschland biotechnologische Erfindunga ganz vom Schutz ausgschlossa.

De Schutzdaua vo Gebrauchsmustan is drei Joa. In dena moastn Ländan in Eiropa is des bis maximoi 10 Joa valängaboa.




#Article 288: Marke (304 words)


A Marke is dazua do, de Waren und Dienstleistungan vo oam Untanehmen vo dene vo andare Untanehmen zu unterscheidn. Grundsätzlich kann oise a Markn sei, wos de Funktion erfülln ka, zum Beispüi Wörter, Namen, Buidl, Buchstabn, Zahln, dreidimensionale Gestaltunga mit da Form vo a Ware und ihra Veapackung und Farbn. Meistns wean Wörter, Namen und Buidl ais Markn heagnumma.

Damit a Markn gschützt is, muas sie beim Patentamt eidrong wean, wobei ma a'gem muas, fia welche Waren und Dienstleistungen de Markn gaidn soi, oda so vui benutzt wean, dass de Markn vo olle eakannt wiad, oda sie muas a berühmte Markn sei.

Wenn a Markn eidrong wean soi, wiad geprüft, ob sie sich grafisch darstelln losst und dass koane vo de folgendn Sachan voaligt:

Wenn des ned so is, wiad de Markn in a Register eidrong.

A Markn is 10 Joa gschützt, wobei der Schutz imma wieda verlängert wean ka, wobei a Gebühr zoid wean muas. Da Eindrogung vo da Markn kann innahoib oana bestimmtn Frist widersprochn wean, wenn sie mid a andan Markn verwechselt wean kannt. Fois de Frist obglauffa is, so muas de Nichtigkeit vo da Markn beandrogt wean.

Außadem steht a Markn unta am bestimmtn Benutzungszwang, so dass sie vafoit, wenn sie ned nach spätestns fünf Joa nach da Anmeldung benutzt wiad. Allerdings vafoit de Markn ned automatisch, sondern es muas eba des azoang, das de Markn goa ned benutzt woan is (zum Beispüi, weil ea a ähnliche Markn hod, de wo glöscht wean kannt, wei sie jünger is ais a andere).

Vui Regelungen im Markenrecht sand in de oanzalna Lända vo da EU harmonisiad, seid de Lända de Richtlinie 89/104 vom 21. Dezember 1988 zua Angleichung vo de Rechtsvorschriftn vo de Mitglidsstaatn iba de Markn in ihr jeweiligs nationals Recht umgsetzt ham.

S'Intanationale Marknrecht wiad duach de folgenden Abkommen reglementiad:




#Article 289: Ecstasy (1906 words)


Untam Begriff Ecstasy (oda a XTC) fosst ma a Grubbm vo voisinthetisch hergstöide Drogn zamm, de kemisch gseng Obkömmling vo de Amfetamine san, bei denen de Grundstruktur owa erhoitn bleibt. Zua de Derivatn ghern vaschiedene Stoffe, de unta de Namen MDMA, MDA, MDEA, MDE,  MBDB, DOB und andare bekannt san. Ned zu der Grubbm ghert s Liquid Ecstasy oda a GHB gnannt wöichas in de letztn Joar zuanehmend ois Partydrong in Europa bekannt worn is.

XTC wead in an Otmzug ois entaktogene, Designer-, psichedelische (Psichostimmulanzien), Mode-, Party- und sinthetische Drong bezeichnet. De Ort vo da Designerdrogn teilt ma da Grubbm vo de Hallozinogene, Amfetamine, Entaktogene oda Empathogene zua. s schwankt de Wirkungsweise vo de XTC-Substanzn zwischen denen hi und her, weil in de Püin mehrare vo de Stoffgrubbm vurhandn san. De Stoffe san aißast psichoaktiv und zöihn zua de hortn Drogn. Weitare Psichostimmulanzien waradn unta andam LSD, Speed, Magic-Mushrooms und andare gifting Schwammaln, de bei uns in da Natur vurkeman. De wern zuanehmend mid Designerdrong kombiniart.

Da idealaweis ausschliaßlich in Ecstasy vawendte Wirkstoff MDMA is 1912 vo Kemikan vo da Firma E. Merck aus Darmstod sinthetisiart und zum Patent agmöidt worn. MDMA is owa nia ois Medikament vamorkt't worn. De Streitkräft vo de Vaeinigtn Stootn hom owa 'n Wirkstoff ois Psichokompfstoff und Wohrheitsdrong vageblich 1953 test't. In de 80er Joar hod se da Biokemika Alexander Shulgin mid da therapeitischn Vawendungsmöglichkeit vo da Substanz beschäftigt.

Am Onfong vo de 1980a is de Drong oimählich ois Genussmittl untam Nam XTC entdeggt worn. Ois Club-Drong is z' näggst in de USA (Texas) und in da schwuln Tanzszene auftaucht und hod se vabreit't. In dera Zeid is s amerikanische Drug Eforcment Administration (DEA) auf MDMA aufmerksam worn. 1985 is XTC in da USA und a Joar spada durch d' Wöidgsundheitsorganisazion (WHO) a wöidweit faktisch vabotn worn. Des hod da Drong owa zu mehr Publizität vooifm. Bereits 1988 is XTC in Europa, im Rahmen vo da britischn Acid House-Bewegung populär worn und hod se schnöi zur Drong vo da aufkemandn Rave-Kultur entwigget. Aufang vo de 1990a is de Drong dann bei Personen olla Gsöischoftsbereiche sichagstöit worn. Koa Drong hod se jemois so schnöi wöidweit vabreit't. Weil se s Beteibunsmittlbuach nur auf de Wirkstoffe beziacht san heid no einige Wirkstoffe legal.

Es san scho mehr ois Hundat vaschiedne Formen vo XTC registriart worn. A Üwasicht vom deitschn Bundeskriminalamt vom Juni 1995 weist scho mehr ois 54 vaschiedene Designs aus, Tendenz is steingd. De Zoih vo de Gebraucha hod de Zwa-Millionen-Grenz scho lang üwaschrittn. Tendenz is ebmfois weita steingd.

XTC-Püin wern hauptsächlich in Holland in illegale Produkzionsstättn firn europäischn Morkt produziart. In de letztn Joar is owa a de Zoih vo osteuropäische Labors dauand agstieng. De Produkzionsloga, de wos de holländischn Fahnda bis 1995 gfundn hom, hom a Kapazität vo 150 Millionen Püin pro Joar. Heitztog san des sicha scho um vüi mehr. Da Easchtkontakt mid Ecstasy is so zwischn zehn und 25 Joar.

Amfetamin-Deriwate san weiße, kristaline Wirkstoffe und hom an stork bittan Gschmogg. Se wern gemeinsam mid Trägamatarialien zu ana Tablettn presst oda in Kapsln obgfüit. Da Durchmessa vo de XTC-Tablettn is uma zwischn füimf und zwöif Millimeta, und se san so uma drei bis füimf Millimeta digg.

Auf da Vurdaseitn befindt se meistns a Printmotiv wia zum Beispüi a Blitz, Zwerg, Playboy-Zeichn und so weita, oda a Nam wia zum Beispüi Love, Adam, TC, Eva und so weita. Auf da hintan Seitn is meistns a Bruchrüin zum Teiln. Haifig san Püin mid gleichm Printmotiv, owa mid obweggslnda Form, Forb, und untaschiedlichm Gwicht im Umlauf. Simbole oda Schriftn göitn in da Szene ois gängiga Hiweis firs Wirkprofüi vo da Püin. De enthoitn owa oft ganz untaschiedliche Wirkstoffe, de ma mid bloßm Aug ned erkennen ka. De Forb ka weiß, grau, greoa, göib, göiblich-gsprengglt, greoa-gsprengglt und so weita sei.

De do augfiartn Substanzn san olladings nur de wichtigstn Wirkstoffe, de in XTC-Püin enthoitn sei keenna. In da Zwischnzeit gibts jedoch scho so vüi untaschiedliche Inhoitsstoffe, dass de ned so schöi vabotn wern keenna, wias erzeigt und kreiart wern. MDMA und MDA san bereits am Aufang vom 20. Joarhundat s easchte Moi vo an deitschn Farmauntanehmen sinthetisiart worn.

 Hauptartikl: MDMA

Methilen-Dioxi-Ethil-Amfetamin, a Eve gnannt, is a Psichostimulans mid ana stärkan aregndn Wirkung wia bei MDMA. De empatische Wirkung is schwächa, de entaktogene dafia jedoch wesntlich stärka ausprägt ois bei MDMA. De hallozinogene Komponentn is schwoch. De Wirkungsdaua betrogt drei bis füimf Stund.

N-Methil-1-{1,3-benzodioxol-5yl}-2-buthilamin, is des Psichostimulans mid da derzeit stärkstn entaktogenen Wirkung, es tritt dafia owa koa Auntriebssteigarung ei. Es güit ois weniga nervntoxisch ois MDE und MDMA. De Wirkung hoit etwoa drei bis füimf Stundn a.

De meistn Püin, de aufm Drognmorkt vakauft wern, san mid andare Substanzn gstreggt. De Bandbreitn vo de Inhoitsstoffe ka vo Rotzngift bis Heroin und andare reichn. Weitas a Kinin, Koffein, Testosteron, Efedrin, Isosafol, andare Drognortn, usw. Owa a Trägamatarialien wia z. Bsp. Stärkn, Laktosn, Frucht- oda Traubmzugga usw.

De Aktive Dosis, vo z. Bsp. MDMA liegt bei 50 bis 70 mg. Vüi vo de vakauftn Püin enthoitn jedoch 70 bis 250 mg. Es soid a Dosis vo 100 mg ned üwaschrittn wern. De Realität schaut owa bei de Konsumentn andas aus. De meistn nehman a Dosis vo 400 bis 1500 mg. Dobei entsteht a massive Schädigung im Hirn. Bei Menschnoffn is a Schädigung ab 500 mg nochgwiesn worn.

Vastärkt de Empfindung und de Wohrnehmung firs eigene tiafare Innare. XTC berührts eigene Söibst und fördat s Erlebm vo Ganzheitserfohrungen.

Steigat in hohm Moß de Wohrnehmungsfähigkeit und s Eifühlungsvamöng in de Befindlichkeit andara Menschn. s haßt, dass Konsumentn durch de Drognwirkung genau wissn wer kommuniziarn wüi und wer ned. Se erkennan des währendm Rauschzuastand ohne se mid Gesprächn (nonwerbale Kommunikazion) an a Person heratastn z' miassn. Des is auf d' gsteigate Wohrnehmungsfähigkeit zruggzfiahrn - ähnlich wia bei kloane Kinda, de genau um de Befindlichkeit vo an Erwoggsenen Bescheid wissn. Des funkzioniart durch d' Auslösung vo friahkindliche Wohrnehmungsstrategien während 'm Rauschzuastand.

Ned olle XTC-Püin vaursochn massive Halluzinazionen. s san de untaschiedlichn Substanzn, de a Püin enthoitn ka und de Wirkungsweis z' beochtn. A poor Stoffe san nur sehr schwoch halluzinogen. Sehr vüi schildan a storks flimman vur de Aung, wia a Störungbüidl bei an Fernseha. Personen de vorbei gengan beweng se zum Teil zaggig. s' Forbmsehen wead intensiva beschriem. s' Gsicht vom Gengüwa ka se vaändan. De Halluzinazionen san owa ned vagleichbor mid de vo LSD, wöiche vüi intensiva beschriem wern. Außa de Substanz DOB, wöiche de zur Zeit am stärkstn Psichoaktivste is und hundatfoch stärka hallozinogen wia olle andan Ecstasy-Wirkstoffe, sogor stärka ois LSD.

De Ursochn vo de Halluzinazionen im XTC-Rausch lossn se auf d' vamehrte Dopamin-Ausschüttung im Gehirn zruggfihrn. Nebm dera wead a no vamehrt Serotonin und Noradrenalin ausgschütt. Serotonin is unta andam fia de aiforische Stimmung währendm E-Füim vaantwortlich. Amfetamin-Deriwate greifm auf drei Ortn in 'n Stoffweggsl vom Gehirn ei.

De Nebmwirkungen vo XTC ka ma in somatische und psichische und neurologische eiteiln. Se hängan a vo da

Je länga XTC konsumiart wead, desto stärka wern de Nebmwirkungen. De somatischn- san relativ söitn, de psichischn Nebmwirkungen haifiga aztreffm.

De somatischn san obhängig vo da individuöin Vaträglichkeit vo de Wirkstoff. s gibt an kloanen Prozentsotz in da Bevökarung, der gengüwa XTC aißast sensibl is. Des haßt, dass bei de Personen d' Gefohr vo ana Üwadosiarung relativ hoch is. Durch d' Einohm kummts zu ana

Gelengliche Musklkrämpf keennan ebmfois vurkema. Es san a Wirkungen vo XTC an d' koronarn Erregungbüidungs- und Erregungsleitungssistem vom Menschn beschriem worn. s ka durchaus vurkema, dass koronare Arithmien, a unta andam a XTC-induziarts Kammaflimman und andare EKG-Störungen vaursochn. Da Appetit wead herobgsetzt. De Körpatemparatur erhöt se und da Grundumsotz steigt. Ois Foing vo da erhöhtn Körpatemparatur (durchn Flüssigkeits- und Elektrolitvalust) ka s zu Kreislaufstearunga kema. De körpalichn Reakzionen keennan vo an Hitzschlog bis zua Erhöhung da Körpatemparatur bis zu 42 °C und drüwa (Tod) sei. De Behandlung vom Fiaba is nur im Aufangsstadium und des in de söitnstn Föin erfoigreich. s ka a durch de körpaliche Belostung zu Leba- und Niarnvasong kema. XTC-Substanzn san lebaschädingd. Weil Konsumentn haifig Alkohoi und andare Drong zuasätzlich zu Disignerdrong kombiniarn erhöt des d' Lebaschädigung. De ganzn Alarmsignale vom Körpa wia:

wern duch XTC ausgschoit't. Des ka zu ana lebmsbedrohlichn Situazion fihrn. A easchts Auzeichn vo ana Üwadosiarung is meistns s Speim. Da Körpa wehrt se dodurch geng d' Substanzn. Amfetamin-Deriwate greiffm a d' Mongschleimhaut a.

Komplikazionen durch langadauandn Konsum san zum Beispüi:

Psichische Nebmwirkungen vo XTC keennan weitschweifmd sei. De ois positiv dalebtn Glüggsgfühle, de Bewusstseinserweitarung, de gsteigate Kommunikazionsbereitschoft und des im Rausch dalebte große Söibstwertgfüih lossn noch. Glüggsgfühle wandln se im Füim zu depressivn Vastimmungen um. D' Bewusstseinserweitarung bleibt völlig aus und d' Kommunikazionsbereitschoft sinkt erheblich ob. Längst vadreengte Erlebnisse keennan wieda ins Bewusstsein gruafm wern, des nochm Obklinga vo da Drong mid Depressionen und sogor mid ana schizofrenen Psichosn reagiarn ka. De Psichosn san sehr schwer behandlbor und gengan meist eiher mid:

Des ka se bis zu Depersonalisazionen steigan. D' Psichosn san ned oiwei zeitlich limitiart sondan keennan a in Daua- und Residualzuaständ mündn. Ma muaß owa a d' genetische Disposizion zu Psichosn beochtn. Ned olle XTC-Konsumentn kriang a so a Krankheitsbüid.

Bei de meistn Ecstasy Konsumentn kummts owa noch 'm Obklinga zu am sognanntn Psichokoda der eihergeht mid

De depressive Vastimmung losst se durch d' entleartn Serotoninspeicha erklärn. Durch d' vamehrte Serotoninausschüttung kummts Gehirn mid da Produkzion vo dem nimma mehr noch. s dauat zirka zwa bis drei Tog bis de wieda aufgfüit san. Da Psichokoda klingt dann a wieda ob. Monchmoi kummts a durch d'  exzessive Einahm vo meist mehran Püin zu hefting Kopfschmerzn de mid Speim eihergengan.

Bei d' meistn Konsumentn kummts a durch d' längare Einahm zu Denk- und Sprochstearunga durch d' Schädigung vom Sprochzentrum, de eascht durch a Eihnahmpause vo mehran Wochn wieda obklinga. Simptome san:

s is a z' beobochtn dass d' Konzentrazion- und Merkfähigkeit (bsundas s' Kurzzeitgedächnis) merklich nochlossn.

Ma vamut't a, dass XTC a neurotoxische Wirkung hod und d' Serotonin produziarendn Zöin durch 'n exzessievn und langadauandn Konsum gschädigt wern. s keennan se dodurch Depressionen büidn. s wead bereits intensiv an da Toxizität gforscht.

A große Gfohr besteht bei da Üwadosiarung in an Horrortrip z' rutschn. Der geht einher mid

Midunta keennan a storke Halluzinazionen (optisch und akustisch) und große motorische Unruah auftretn. Da Gsichtsausdrugg is gspannt und d' Aung weit aufgrissn. A Vaständigung vo da Rettung is unumgänglich weil d' Gefohr vo da wegetativn Entgleisung sowia an möglichn Suizidvasuach droht.

D' Easchte-Hüife-Moßnahmen bei ana Üwadosis bzw. akutn Intoxikazion san in easchta Linie vo Drongberotungseirichtungen (fir Laien außahoib vo Kranknhaisa) zur Durchführung eastöit worn.

Party-Drong san a ned wegzdiskutiarenda Bestandteil im Lebm vo vüi Jugndliche und junge Erwoggsene. Da Konsum ka mid koane Mittl wirklich untabundn wern. Realistisch is jedoch a Schodnsbegreenzung durch agemessne informative Moßnahmen im präwentivn Bereich. Noch gwissnhofta Diskussion vom Fir- und Wieda san deshoib a vüi Prävenzionsstöin und vagleichbore Eirichtungen dazua üwaganga Sichares-Konsumiarn-Kampanjen (Safer-use-Kampanjen) z' betreim. Sozialorbeita Beispüisweis gengan dobei in Klubs und Diskos und informiarn d' Konsumentn drüwa wia s' am sichastn XTC konsumiarn keenna, wöiche Regln bei da Einahm vo dera Drong beochtn soin und wöiche Moßnahmen se betreim soin wann a Üwadosis vurherrscht. Weitas wern a oftmois Schnöitests zur Bestimmung vo d' Wirkstoff' abotn, dass da Konsument bescheid waß wos a do einimmt.

Se hom s Züi: fir dejeening de 'n Ausstieg ned schoffm und weitahi Konsumiarn, Komplikazionen ('soweit wia möglich) auszraima und a Schodnsbegreenzung z' gwährleistn. Weitas a no:




#Article 290: Top Level Domain (375 words)


A jäda Nam vo na Domain im Internet is zammagsetzt aus na Foing vo durch an Punkt ootrennde Zoachn. Da Nam Top-Level-Domain, wos im englischn sovui hoasd wia Bereich vo obasta Ebane(Obkiazung TLD) stähd dabei fia des letzte Drum vo dera Foing und is quasi de hächste Ebene vo da Namensauflösung. Hoasd a Rechna zum Beischpui www.wikipedia.org, dann is des org de Top-Level-Domain vo dem Rechnanam.

Im so gnenndn Domain Name System (DNS) wern de komplettn Nama und desweng aa de TLDs referenziad und aufglest, wern eiso na oadeitign IP-Adress zuagordnet. D'Registrierungssteji legt dabei an Datnbank-Eindrog iban Inhaba o, der wo Whois-Abfragen iba des Protokoll, des wo genau so hoasd, ähnlich wia in am Telefonbuach, meglich machd.

TLDs wern vo da IANA in zwoa Hauptgrubbm und oan Sondafoi undateilt:

Ländaspeziefische TLD-Nam'la bestehnan dabei oiwei aus zwoa Buachschdam, allgemeine aus drei oda mehra Buachschdam. Zu de ccTLDs zejid aa .eu (Europa)

De oigmoana Top-Level-Domains kenan in zwoa Grubbm undateilt wern: gschponsade und ned gschponsade. De (vui vui wichtigan) ned gschponsadn Domains stehnan unda da direktn Kontrolle vom ICANN und da Internet Society. De gschponsadnDomains wern vo unabhängige Organisationen kontrolliad und finanziad. Sejim ham as Rechd, eanane eigna Richtlinien fias Vagem vo Domainnama herzumnehma. As bekanndesde Beispui is .mil. De Domain werd vom US-amerikanischn Militär ganz alloa hergnomma.

De mid groußm Abstand am meistn hergnommane TLD is .com. Urspringlich is de vo US-amerikanischn Gschäfda und Organisationen hergnomma woan, aba heidzdogs is' auf da ganzn Wejd vabreitet.

Organisationen resawiad, iatz aba fia olle freigem – auf da ganzn Wejid

De klassischn, am Ofang vo da DNS definierten TLDs, san in Fettschrift doargstejid.

Wega de liberaln Regln zum Hergem fia de TLD .com, .net, .org ois wia (mid gleanane Einschränkunga) .biz und (neiadings) .name is de ursprüngliche Bedeitung vo dera TLD oba ziemlich valoan ganga. A soichane TLD zoagt ned unbedingt, dass' a so hergnomma werd. Aso werd aa de .org-TLD, de wo eigntlich fia ned kommerzielle Organisationen gedacht war, heidzudogs aa diamoi vo Pornographie-Obieta hergnomma. Außadem nehman aa internationale, ned-kommerzielle Seitn gern .net (oda .org), damits weda auf a ländaspezifische TLD no auf des verbreitete .com zruckgreifa miassn (z. B. sourceforge.net, slashdot.org). De oanzige universelle TLD, fia de wo koane offizielln oda inoffizielln Restriktiona do san, is .info.




#Article 291: Landkroas Bassa (430 words)


Da Landkroas Bassa (amtl: Landkreis Passau) ligt im Regierungsbezirk Niedabayern. Ea grenzt im Noadn an Landkroas Freyung-Grafenau, im Ostn an Bezirk Rohrboch und im Sidn an Beziak Schadding, de wo beide zu Obaestareich ghean, im Westn is da Landkroas Rotdoi-Inn und im Noadwestn is da Landkroas Deggndoaf. De kroasfreie Stod Bassa wiad im Nordn, Westn und Sidn vom Kroasgebiet umschlossn.

Durch an Landkroas fliasst vo Nordwestn nach Siidostn de Doana. De Doana is im Ostn a Grenzfluss zu Estarreich. De Doana teilts Kroasgebiet in zwoa Landschaftn. Im Nordn is da Boarische Woid bis auf a Heh vo fost 1000 m. Vom Boarischn Woid kimmt de Ilz, de wo z Bossa a d'Doana mindt. Im Südn vo da Doana ligt a Hügllandschaft, de se südwärts bis zum Rotdoi eastreckt. D Rott mindt bei Neihaus am Inn an Inn ei. D Veyds (oda in Obabayern Vuis) mindt bei Veizof a d'Doana ei.

As Wappm vom Landkroas zoags ibam Scheidlhachsn mid boarische Rautn links an roudn Woif und rechts an roudn Pantha.  As Wappm symbolisiad an Zammschluß vo de friaran Landkroas Wegschoad, Veizhof und Griaschbo.

Da Woif soid an den oidn Hochstift Bassa erinnan, dea wo as heidige Zentralgebiet vom Landkroas is. Da Pantha stehd fia des friara zu Veizhof und Griaschbo ghearade Gebiet. D Rautn stengand fia d boarische Behördenorganisation, de wos in ganz Bayern gibt.

Da Landrod vom Landkroas Bassa is da Franz Meyer (CSU), dea wos noch da Kommunalwoi 2008 den langjaarign Landrod, an Dorfner Hanns,  oglest hod. Mid 66,7 % vo de Stimmn hoda geng d Teuchner Jella vo da (SPD) gwunga, de wos 12% vo de Stimmn griagt hod, und genga d Marieluise Erhard (Freie Wähler).

Da Landkroas is katholisch prägt. Aussa da Gmoa Otnbuag, de wos historisch gseng evangelisch prägt is. Insgesamt hand 84% vo da Bveikarung remisch-katholisch und 8,1% evangelisch. Diozesn Bassa hod Bundesweid gseng de olla mehran Kiachnaustritt.

(Eihwohna am )

Da Oidlandkroas Bassa hod se a 39 Gmoan gliadat. Geographisch hoda wia heind a, d kroasfreie Stod Bassa umschlossn, wo seinazeid a scha s Landratsamt sein Sietz kod hod.
Umadum wand d Landkroas Griasboch, Veizhof, Grafenau, Wolfstein und Wegschoad (am Uhrzeigasinn). A da obaestarreichischn Seitn hod da Landkroas an Bezirk Schadding grenzt.

As oida Landkroaswappm is 1968 gnemigt won. D Boarische Rautn am oban Teil soid Zuaghearigkeit zu Bayern symbolisiad. Da Bassaua Woif a da heraldisch rechtn Seitn is fia d Stod seiba und fian Hochstift Passau gstandn. De drei Wellenboikn a da linkn Seitn hand fia de drei Fliss Doana, Inn und Ilz gstandn, de wo duach as Gebiet vom oidn Landkroas fliassand.




#Article 292: Australien (Kontinent) (156 words)


Australien is mid ana Gräß vo uma 8.600.000 Quadratkilometa da kloanste Kontinent. Ea liegt af da sidlichn Wejdhoibkugl und grenzt im Noadn on Indonesien, im Westn und Sidn on an Indischn Ozean und im Ostn on an Pazifik.

Zum australischn Kontinent wean außadem na vui Insln zejd, wobei de gräßtn im Noadn Neuginea, im Ostn Neiseeland und im Sidn Tasmanien san. Monchmoi wean zu Australien a de tausendn vo gloane Insln im Pazifik zejd, de wo monchmoi owa aa ois Ozeanien bezeichnt wean.

A Bsundaheit vom australischn Kontinent is, doss af da Hapt-Landmasse nua a oanziga Stoot, nämli Australien liegt, dea wo genauso hoaßt wia da Kontinent.

In Australien gibt's vui Viechaoatn, de wo ma sunst niagnds findt, zum Beispui:

De Eihgeboana vo Australien nennt ma Aborigenes. Seit da Kontinent owa vo de Eiropäa entdeckt worn is, san de Aborigenes vo dene vadrängt worn. Heit lem af'm gonzn Kontinent eihschliaßli Neiseeland meah ois 28 Milliona Leit.




#Article 293: Mac OS (647 words)


Des Mac OS is a Kompjuutabetriebssystem und is bis zum Joahr 2006 in spezielle Kompjuuata installiert gwesen: de Apple-Macintosh-Kompjuuta. Dea Nam kimmt ois Obkiazung füa Macintosh Operating System, wei des ned'amoi d'Entwickla sejwa song hom woin. Des Mac OS guit ois des easchte Betriabssystem mid a'na grafischn Obafläch' (des hoast, ma sicht auf'm Buidschiam net nua Buchstam und Zoihn, sondan Buidln und so), de kommerziell vawert' worn is.

Des Mac OS hoasst no net oiwai a so und is a net ganz alloa vo da Firma Apple entwicklt worn. De wos de z'earscht gmacht hom warn de vo da Firma Xerox im Xerox PARC (Palo Alto Research Center), am Foaschungszentrum in de USA. De hom doat soichane Sachan, wia mas heit v am Betriabssystem kennt, scho eafundn: Buttons (Gnepf), Icons (kloane Buidln), Menüs (Listn zum Auswejhn), Scrollbars (Boikn zum aufe- und oweschiam vo am Buidl, wenns zgroß is).

De Art vo Nutzaowafläch homs GUI (Graphical User Interface) gnennt, und de Leit vo Apple, de hom scho olleweil an guatn Riacha g'habt, de hom des midgriagt. Angeblich homs eahna füas obschaung a Million Dollar in Aktien gem. Jednfois hom de Leit vo Apple ganze Sachan gmacht und a ganz a neie Bedienung vo de Kompjuuta mögle g'macht.

Des ollaeaschte homs nacha in Kompjuuta installiert, dens LISA gnennt hom, dea war awa a soo deia, dass'n zweng Leit kaaft hom. Des zwoate System, des homs praktesch parallel dazua entwicklt und in an Kompjuuta eibaut, dea Apple Macintosh ghoassn hod.

Des war nacha quasi de Version 1.0 - oda wars gwen, wannsas so gnennt hen'. Bis zua Version 7.6 (de Zejharei hintam Punkt bedeit, dass mehrare kloanane Vaendarungen gem hot, de voam Punkt moanan grässare) homs des oafach System und nacha 'd Zahl gnennt, oiso System 7.1.1. Ab'm 7.6 hods nacha Mac OS ghoassn.

Domois hom de vo Apple awa scho gmearkt, dass de andan Betriabssystementwickla a net gschlaffa hom und dass eahna Mac OS a de oane oda andane Schwachstej hod. Drum homs zum oan de Fiama NEXT kaaft, de da Steve Jobs gündt g'habt hod, nochdems'n bei Apple nimma meng hom, zum andan o'gfangt, an am neia System zum arwatn, des de Nachteile net hot.

Des Mac OS im klassischn Sinn hots bis zua Version 9.2.2 gem, danoch is des Mac OS X - wiar da römische 10er - kemma. Seit da Version 10.1 homs dem Betriabssystem, o'gfanga midm Puma, jeweils an Katznnam mid dazua gem. Des aktuellste (2007) wead Leopard hoassn.

Hom da Steve Jobs und da Steve Wozniak zeascht Kompjuuta baun woin, de billig und mid Bauteile zum baun warn, des in jedm Elektroniklodn zum kaafa gibt, homs eahna Betriabssystem scho boid a soo baut, dasss nua mid ganz beschtimmte Prozessoren ganga san (und zwar zeascht nua de vo Motorola). A Teil vo dem Betriabssystem war a soo an d'Hardware eibundn, dass mas net auf anam andan Kompjuuta ois wia af am Apple (aasgnomma de Klone, de awa den Teil vo da Hardware vo Apple kriagt hom) installiern hod kenna.

Des hot de Vabreitung ziemle ghemmt, weil des System zwar revolutionär und supamodern war - aba leida mid de Kompjuuta (a de warn supaguat) saudeia. Zudem wars bläd, dass de Programme, de ma vui braucht hot, net auf de andan, de Unix, Windows oda BSD und so ois Betriabssystem g'habt hom, g'laffa san, und umdraht oda a wieda vui teira warn.

De easchtn Versionen vo de Mac OS X hot ma optisch fast net untascheidn kenna, es is au auf de Rechna no des klassische (Verson 9.2.2) midgliefat worn, weils no net sovui Programme dafüa gem hot. Da Untaschied is do aba im Innan vo dem Betriabssystem zum findn. Des neie Mac OS is nämle auf dem linuxähnlichn Free-BSD-Systemkern aufbaut und hot somid aa de Stärkn vo dem System vaeint mid da supa Bedienfreindlichkeit vom Mac OS Classic und no a boar Entwicklungan aus dem NeXTs vo de NEXT-Kompjuuta.




#Article 294: Die Toten Hosen (157 words)


De Toten Hosen san a Punk-Band/Rock-Band und keman aus Düssldorf.

Da Campino, Andi, Breiti, Kuddel, Trini und Walter November, der is oba dann boid wieda ganga, ham 1982 Die Toten Hosen gründ'. In dem Joar is dann aa glei eahna easchte Single Wir sind bereit aussakemma. S easchte Album Opel-Gang is dann 1983 erschiena. De nextn zwoa Singles sann dann Reisefieber und Eisgekühlter Bommerlunder. 1985 is da Trini dann ganga, wei er net so oft noch Düssldorf kemma kenna hod und dafia is nachad da Wölli ois Schlagzeiga kemma.

Vui Leid, wo's ned meng, song ja dass de nur Saufliada machan, wos aber ibahapt ned stimmt. Sie ham zum Beispui Liada gega Rassismus oda sozialkritische Sachan im Repertoir. Sie unterstützen außadem de Aktion Pro Asyl und sann gega Nazis.

Am Ofang hamms Punk gspuit, aba ab dem Album Kreuzzug ins Glück sanns immer kommerziella worn und seitem geht de Musi eher in Richtung Deitsch-Rock bzw. Hard Rock.




#Article 295: Obaammagau (168 words)


Obaammagau (amtli: Oberammergau) is a Gmoa im oberboarischn Landkroas Garmisch-Partnkira, de wo an da Ammer liegt.

Bekannt is Obaammagau bsonders durch die Passionsspui, die olle zehn Joar aufgfihrt wern (zletzt 2010), durch de Herrgodsschnitza und durch de Liftlmolarei an Fassadn. Sengaswert san de barockn Molarein unta anam am Forsthaus, am Mußldomahaus und am Pilatushaus.

private webseite (Kommentare zur Ortspolitik)in Hochdeutsch

Aa wenn da Artikl hier in am mittlboarischn Dialekt gschrim is, werd vom Basisdialekt hear a leechroanischa Dialekt gredt. De Sproch is oiso hauptsächle siidboarisch mit am deitlichn alemannischen Eifluß wos ma bsundas bei de Wordendungen auf -n heart. As Word Haxn waar z'Obammagau ebbs zwischn Haxe, Haxö oda Haxa, schneim is schneiba und as Word Drepfal ebbs zwisch Trepfle und Trepflö. De -r am Wordend wearn meistns no ois -r ausgsprocha wia's aa bei vui siidboarische Dialekte gmocht werd. Vui vo de junga Leit ham owa scho eanan Dialekt aufgem und ren wenn na mehra middlboarisch. A guads Hearbeispui vom Dialekt z'Obaammagau ko ma  auf youtube ohearn.




#Article 296: Innschbruck (332 words)


Innschbruck (Tirolerisch: Innschpruckh, Schprugg Hoachdeitsch: Innsbruck) isch die Haptstod vom eschterreichischn Bundesland Tirol im Inntoul an da Alpn-Transit-Streckn noch Sidtiroul (Italien). Da Name kimpp vo Inn und Bruggn oda (Bruckn ibern Inn). Innschbruck isch mit zircka 132.000 Einwouner (2018) noch Wean, Graz, Linz und Soizburg de fümfgräschde Stadtt in Eschterreich, im Bollungsraum lebm zircka 300.000 Leit, dazua kemmen no fascht 30.000 Studentn de a fascht des ganze Joa (außa Somma und Semeschterferien) in Innschbruck lebn.

Die Stadtt isch eingrenzt vo da Nordkettn vom Karwendlgebirg im Noadn und vo die Tuxer Voralpm (Patschakofel) im Siadn. Weschtlich vo Innschbruck (Kematn) wead es Inntoul vo da vorglougertn Martinswond in a weschtlichs (Ouber-) und a eschtlichs (Unterinntoul) getrennt.

Zum Stadttgebiat gheat nebm im bebautn Toulbodn aa no a Toal vo da Nordkettn vom Kloanen Soulstoan (2.637 m) bis zircka da Rumer Spitz (2.454 m) und es dahinter glegene Samertoul (des wos vom Glosboch durchfloss wead, der wos in die Isar münden tuat) mit da Meslalm und am Toal vo da Gleiersch-Halltoul-Kettn (die 2.641 m hoche Westliche Praxmarerkarspitz isch do da hechte Bunkt vom Stadttgebiet). Des Gebiet isch aufm Fohrweg nur vo Scharnitz her zum darreichn. Die Ausdeenung vo Wescht noch Oscht dastreckt sich iber an groassn Teil vom Inntoul.

Im Siadn dehnt sich es Stadttgebiet iber an Toal vom siadeschtlichn Mittlgebirg bis zin Ouhong vom Patscherkofl (Kofl) (2.246 m) der wos oba nimma ganz dazuakheat.

Innschbruck isch weithin bekånnt als Schportstådt. Oanaseits isch in Innschbruck scho zwoa mol die Olympiad gwesn (1964, 1976) ondererseits gibts in da Umgebung, und mitn Kofl und da Nordkettn sogar in da Stådt selba, a haufn Skigebiet.

Da Tirola Traditionsvarein schlechthin isch da FC Wacker Innsbruck. Derzeit in da öschtareichischn Bundesliga. Isch scho 10-moi Meischta und 7-moi Pokalsiega woan, damit sans da erfoigreichschte Verein außahoib vo Wean. Ea isch 1913 grind woan und 2002 in Konkurs gonga, domois ois FC Tirol Innsbruck, deswegn eigentlich 2002 nei grind, woan owa des is lei wos Formales.
Da Verein spuit im Tivoli Stadion Tirol.




#Article 297: Allianz Arena (109 words)


De Allianz Arena is a Stadion z Minga und de gräßte Fuaßboi-Arena vo Bayern. Baut worn iss vo de Schweiza Architektn Herzog  de Meuron. Zwoarahoib Joa hams dro hibaut, bis dann 2005 fertig wor. Des Bsundane an dera Arena is, dass in drei Foabm leichtn ko, je nochdem, wer grod spuid. Plotz hom dean in da Bundesliga 75.000 und bei da UEFA 70.000.
Im Voiksmund hods aa den Spitznam Arroganz-Arena kriagt. Des soit a Ospuilung auf de a weng arrogante Oat vom FC Bayern Minga seine Spuia und Funktionäre sei.

As ollaeaschte Spui in da Arena wor am 30. Mai 2005 a Freindschoftsspui zwischn de Sechzga und im Clubb.




#Article 298: Owandorf ba Soizburg (249 words)


Owandorf ba Soizburg (houhdeitsch: Oberndorf bei Salzburg) is a Stod an Flochgau (des is da Bezirk Soizburg-Umgebung) an estareichischn Bundeslaund Soizburg. Owandorf liegg direkt a da Soizach, eppan 17 Kilomeeter an Norn vo da Stod Soizburg. Gengiwa vo Owandorf is de Stod Laaffer im Berchtsgoana Laund (Owaboarn); friara, wia noh oi zwoa Seitn vo da Soizach z' Soizburg ghead homd, is Owandorf netta a Vuaoatvo Laaffer gwen.

De Gmoavatreetung vo Owandorf hod 25 Midglieda und setzd se seid da Gmoavatreetungswoi 2019 wia foigt zomm:

Da direkt gwoide Buagamoasta is da Georg Djundja vo da SPÖ.

As Woppm vo da Gmoa is: „A ovaaler, toider Schuid. A da owern Hoiften vo dem Schuid steed vuram schworzen mid kloane goidane Bunkte (= Sternderl) btreiten Hintergrund af an weissen Bon a Kira mid naturforwern Mauern. As Haptschiffe vo da Kira zoagg drei Rundbongfenster, a weisss Doch und zweh Dochfenster. Da rechts ahs Haptschiffe oschliasserde Turm trogg barocke, tois weisse, tois naturforwerne Mauern. Da tenker Haund ahs Haptschiffe oschliasserde Turm trogg a barocke, tois weisse, tois dunklroude Kuppe mid Zwiafeform, dodrunter a Turmur, a Rundbongfenster und za unterst a kloahs vireckerds Fenter. A den Turm is tenk a kloane Vurhoin mid weissm Doch obaud. Da unterne Tei vam Woppm zoagg vur blaum Hintergrund af am Fluss vo natirliche Form a roud-weiss-gstroaffts Soizschiffe, des sowoi vur ois a dahinter mid ner grauer Plochen iwadeckten Soizloodung mid je fimf Ruaderbaadeln bsetzt is, de durch eaner Trocht und eanerne houhn schworzen Hiatt ois Scheffeleit karakterrisird hand.“




#Article 299: Féklabruk (3598 words)


Feklabruk, oda a Februk oda Fökes ausgschbrocha, (amtl.: Vöcklabruck) is a kloane Schdod im südwestlichn Owaöstareich und is d'Beziakshauptschdod fum gleichnaumign Beziak, dea wo zan Hausrukfia'l dazua ghead. Se is, wia a da Nom schau sogt, diarekt am Fluss Vöckla (auf Dialekt Fekla), dea wo doatn daun mid da Aga zaumrind. Feklabruk is im nöadlichn Oipnfoalaund, oiso genau doat wo de Beag aufhean und s'Flochlaund aufaungt und ligt auf 433 m Hächn. Es is fu doat a ned weid zan Attasee und zan Drausee, wiaso mas a s'Dia'l zan Soizkaumaguad nend.

Feklabruk wogst oiwei meara mid de Nochbaoatschoftn zaum, des hoast mid Attnang, Dümmikaum, Lenzing und Regau und de Region rund um de Schdod is desweng neman owaestareichischn Zentralraum a de zwoatwichdigsde Wiatschoftsregion fu Owaestareich, mid an Haufn Fiamen im Bereich fu da Industri, im Haundl und a Tourismus, wobei in da Schdod söwa foa oim d'öffentliche Fawoatung, Gschefdn und Âikaufszentren, sowia a gaunze Rei fu faschidane Schuin zan findn san. Noch da Foikszelung fu 2001 wonan in da Schdod söwa 11.715 Leit.

S'Zentrum fu Feklabruk ligt auf'n Schwemlaund zwischn da Fekla und da Aga, de nu innahoib fu da Gmoa a weng weida untn zaumrinan. In deara Senkn, de fria a Auwoid woa und auf 433 m ligt, bleibt im Heabst und im Winta oft da Nöwi henga, wos a da Grund is warum ma de Schdod a Nöwiloch nend. Hecha gleng is des Scheedoafa Plato, wo d'Scheedoafa Kiachn om schded und des seid a boa Joa a fost komplet fabaud is, mid Wonhaisa, Supameakt und wo seid 2004 a des neiche Laundeskraunknhaus schded.

Hintam Scheedoafa Plato unt Richdung Aga is t'Dianau (Dürnau), a Schdodteil dea eascht nochn Zwoatn Wödgriag entschdaundn is und wo heit fost d'Höfde fu ole Leit wonan. Auf da aundan Seit fu da Fekla is s'Deafi (Dörfl), s'Industrigelende und rund ums ehemolige Schlos da Oatsdeil Wagroa (Wagrein), wo heit s'Schuizentrum is. Richdung Noadn schliassn an d'Feklasenkn Hügin au und doat ling de Oatsdeil Freileidn (Freileiten), Dömileidn (Demmelleiten) und Buachleidn (Buchleiten) und s'Bfoaraföd (Pfarrerfeld), a Neibausidlung de eascht in de 1980a Joa entschdaundn is. Nöadlich dafau san da Pfoarawoid und da Oawoid. Richdung Noadwestn is da Oatsdeil Europahof, fu wos weida am Oidmaunsbeag (Altmannsberg) ged, wos owahoib fum Six Wiat nu amoi a Sidlung gibt, de Deafi (Dörfl) hoast.

Zu da Gmoa Feklabruk ghead a de hisdoarische Oatschoft Oid- und Neiwartnbuag, Owadoihaum und Kiachbeag. Schau a weng aussahoib ghean a nu de lendlichn Oatschoftn Wegscheit (Wegscheid), Züagiwis (Zeiglwies), Foanbuach (Vornbuch) und Owahaus (Oberhaus) dazua.

D'Nochbagmoa fu Feklabruk han im Noadn hintan Woid Ungenoch und Büsboch, im Osdn Attnang, im Sidn Regau und im Wesdn Dümmikaum. Duach Feklabruk duache gengan sowoi d'Schinen fu da Westbau und a d'oasa Bundesschdrossn (B1). D'Westautobau ged a guads Schdüki südlich duach Regau und Auroch an Feklabruk foabei.

Waun genau de easchdn Leit in de Gegend fu Feklabruk zong san, woas ma ned genau. Noch da lezdn Eiszeid, wo de Gletscha fu de Soizkaummaguadbeag bis ins Flochlaund gaunga san, is de Region wida fia de Menschn intressant woan und de ödasdn archeologischn Schbuan schdauman aus da Zeid um 5.000 foa Grisdus, oiso fum Aufaung fu da Jungschdoazeid. An kultureln Höhepunkt hods daun in da Zeid zwischn 2.500 und 1.800 foa Grisdus in da Pfalbaukultua gem, wo ma bsondas am Attasee und am Mondsee an Haufn archeologische Schbuan gfundn hod. Doat wo heit Feklabruk is, oiso doat wo d'Fekla und d'Aga zaumrinan, woa zu deara Zeid a dichda Auwoid dea a oiwei wida iwaschwemd woan is. Ob do owa a schau Leit gwond haum woas ma ned, wei ma aus deara Zeid im Gebid fu Feklabruk koane prehisdoarischn Fund gmocht hod, blos em 10 km weida am Attasee.

Genauas woas ma eascht aus da Römazeid. Seid'n Kaisa Augustus is nemli des ehemolig keltische Kinireich Noricum im Joa 15 noch Grisdus a Tei fum Römischn Reich woan und de Röma haum zwischn Oipn und Donau an Haufn neiche Schdet baud, oda aus ana keltische Sidlungen a römische Schdod gmocht, so zum Beischbü Iuvavum, wos heit Soizbuag is und Ovilava, s'heitige Wös. Dazwischn haum de Röma Schdrossn baud und ma woas das de Römaschdrossn fu Iuvavum noch Ovilava duach Feklabruk duachgaunga soei muas, wei ma sowoi in Owadoihaum ois a in Oid-Attnang an Meilnschdoa fu deara remischnVia gfundn hod. Wo owa de Schrossn genau iwa d'Fekla gaunga is und obs domois schau a Brukn gem hod oda neta a Fuat, des hod ma dawei nu ned genau aussa findn kina. Oana fu de Meilnschdoana, dea a Inschrift fu da Renoviarung fu deara Konsularschdrossn untam Kaisa Septimus Severus aus'n Joa 201 noch Grisdus hod und den ma in Feklabruk gfundn hod, schded seid 1934 beim Hoamadhaus in da Hintaschdod. Do drauf schded: Lucius Septimus Severus, 40 Meiln fu Iuvavum

Entlaung fu deara Konsularschdrossn haum de Röma a gaunze Rei fu Villae Rusticae auglegt, auf denan Droad und aundane Lemsmitl aubaud woan san, mid denan de Leit in de Schdet und foa oim de Legionea am Donaulimes fasoagt woan san. Oa bsondas guad eahoidene Villa Rustica hod ma in Schwauna gfundn, glei nem da Pausinger Villa. Aussadem woa iagendwo do an deara Römaschdrossn a Bostschdazion, de Tergolape ghoassn hod und an dea de Kuariare d'Ressa gwegslt haum oda iwanochtn kina haum. Des woas ma fu da Tabula Peutingeriana, wo drei soichane Schdazionen zwischn Wös und Soizbuag oeizeinet san. Archeologisch hod ma des Tergolape owa dawei nu ned findn kina und ma glaubt, dasss entweda auf da hearentan Feklaseitn woa, umara do wo heit Feklabruk is, oda zwischn Attnang und Schwauna, doat wo heit Breidnschizing is.

Am End fum 5tn Joahundat is de römische Heaschoft an da Donau laungsaum zaumbrocha und wia auf oa Moi fum Balkan hea de Gotn Richdung Italien zong san, haum de Röma eana fablibns Milidea fum Donaulimes ozong damids schdod deara fazichtboan Brovinz Italien söwa fateidign. So is im Joa 486 noch Grisdus d'römische Heaschoft in Noricum unbluadig z'End gaunga und mid de Legionea is a da gressare Tei fu da remischnZivübefökarung noch Italien ozong.

Auf des aufi san faschidane geamanische Grupn in de Gegend zwischn Donau und Oipn oeizong und haum si doat augsidlt. Dabei haum si si foa oim doat nidalossn wo foahea de Röma woan, oiso auf denan eanare Villae Rusticae, weis doat grodetes Okalaund gem hod auf dem ma Woaz und aundas Droad aubau kina hod. Aus denane Geamanen und da fablibanen römisch-keltischn Befökarung san daun do in da Gegend im 6tn Joahundat de Bajuwarn ois neiche etnische Grupn entschdaund. Fu archeologische Fund und fu de Oatsnaumen woas ma, das da Attagau und de Gegend entlaung da Fekla und da Aga zu de easchdn Regionen ghead haum, wo de Bajuwarn glebt haum. Zu da gleichn Zeid san a fu Osdn slawische Leit kema, de si umara bis zu da Drau augsidlt haum. Des woas ma weis im Beziak Kiachdoaf und Gmundn a gaunze Rei fu slawische Oatsnaumen gibt, im Beziak Feklabruk owa koa.

Unkloa is owa bis heit ob da Naum fu da Fekla a bajuwarischa is, oda ob dea nu fu da römisch-keltischn Befökarung schdaumt. De oan song ea kimd fum bajuwarischn Peasonennaum Vechela zaumgsezt mim Woat Ache fia an schnöfliassadn Boch. De aundan song es kintad a des keltische Woat Fechil drinan schdeka, wos so fü wia Fisch hoast. Wos ma woas is das im Joa 748 des Glosda Mondsee fum Bajuwarnheazog Odilo grindd woan is, wos schnö oans fu de wichdigsdn kristlichn Zentren in da Region woan is. Fu doat schdaumt a de easchde schriftliche Beleg iwa Feklabruk. Im Tradizionsbuach fu Mondsee is aufgschrim woan, das a Mau aus'n Attagau 40 Dogweak Laund sowia an Woid im Oat Puhilesphah (heit Büsboch/Pilsbach) in Glosda iwaschrim hod und da Fadrog dazua am 26.12.823 in da Kiacha fu Scugindorf (heit Scheedoaf/Schöndorf) untaschrim woan is. Scheedoaf is heit a Oatsdeil fu Feklabruk.

Iwa Feklabruk söwa song de schriftlichn Beleg aus'n Mitloita eascht drei Joahundat schbeda wos. Eahoidn is a Uakundn aus'n Eazschdift Soizbuag fum Joa 1134, wo gschrim schded das da Grof Adalbert fu Regau in Edlmau Pilgrim fu Weng de Brukn iwa d'Fekla gschenkt hod und dea si dafia fablicht hod, das as gengiwa de Aunschbrich fu aundane bschizt. Dea Uakundn is in Aunwesnheit fum Eazbischof Konrad I. fu Soizbuag untaschrim woan und de Bruka hoast im Text Pons Veckelahe, oiso Feklabrukn. Des Datum is a ois Grund dafia heagnuma woan, das Feklabruk im Joa 1984 soei 850jarigs Jubileum gfeiad hod.

Des easche Moi fu ana Oatschoft mid dem Naum wiad in ana Uakundn fum Joa 1143, wo da Bischof Reginbert fu Bossau im Doaf Veclabrucce a neiche Kiara fia'n Sankt Egid oeigeid, de wo da Pilgrim fu Weng zaum mid an Schbidoi baun hod lossn und an Haufn Grund dazua gem hod, das des ois a dahoidn wean kau. Des Kiachal und s'Schbidoi woan auf da drentan Seit fu da Fekla, doat wo heits Deafi is und wos oiwo nu a Sankt-Egid-Kiacha gibt, nemli d'Deafikiacha.

Zu deara Zeid hod Feklabruk und da gaunze Attagau zum boarischn Heazogtum ghead und kiachlich zu da Diezesn Bossau und de negsde iwalifate Uakundn hengt a damid zaum. Wia nemli da Bischof Reginbert im Joa 1146 zan Greizzug ins Heilige Laund aufbrocha is, fu dem a übrigens nia zrukkema is, hod a dem Schbidoi de Pfoagmoa Scovendorf dazua gschenkt, auf des dass de Pfleg fu de Oidn und Graungn damid finanzian kinan. Da Bfoara is auf des aufi zum Schbidoi ins Deafi zong und seit dem iss aso, das da Bfoahof doatn iwa da Feklabrukn is und ned nem da Bfoakiacha wont, sondan a hoiwe Schdund b'Fuas dafau weka.

Des Hospiz wos da Pilgrim fu Weng 1134 baun hod lossn, woa des easchde Schbidoi im heitign Owaestareich und noch Frisach in Keantn des zwoate imheitingEstareich. A de Brukn iwa d'Fekla, wo a Maut kassiad woan is mid dea si des Schbidoi dahoidn hod, woa dazua a nu fakeasdechnisch bsondas wichdig, wei da gaunze Haundl fu Linz und Wös noch Soizbuag do driwa miassn hod. Wia da Pilgrim 1158 schau am Schdeam woa, hod a nu bewiakt das soei Schdiftung untam Schuz fum Bobst Hadrian IV. in Rom gschdöd wiad und dea hod in ana Bulle sogoa eawiakt, das oan Kilometa owahoib und untahoib fu deara Brukn, neamt a zwoate baun deaf. Im Joa 1183 hod daun da Bischof Dietpold fu Bossau des Hospiz mid saumt da Brukn und da Bfoa Scheedoaf, zu dea a nu Attnang, Regau und Dümmikaum dazua ghead haum, in de Augustina-Koahean fu Saunkt Floriau zu da Fawoitung iwagem.

Wia wichdig de reiche Bfoa woa, zoagt si a in am Schdreid um de Neibsezung fum Bfoarabosdn, dea im 1417a Joa sogoa s'Konzil fu Konstanz bscheftigt hod. Es is owa dabei blim das Feklabruk, bzw. Scheedoaf bei de Augustina fu Saunkt Floriau bleibt, wos kiachlich a heit nu dazua ghead.

Im Gengsoz zum Deafi auf da linkn Seit fu da Fekla, iwa des an Haufn kiachliche Uakundn gibt, woas ma eigentli ned so genau waun de easchde Sidlung auf'n rechtn Feklaufa entschdaundn is, doat wo heit s'Zentrum fu Feklabruk is. Ma woas das dea gaunze Grund fria de Grofn fu Regau ghead hod und wia de 1188 ausgschdoam san, is des ois auf de Babmbeaga iwagaunga. Ma nimt desweng au, das de Babmbeaga auf des aufi auf eanara Seit fu da Fekla an befesdigtn Schdüzbunkt baud haum, mid dems eanan Bsiz osichan kina haum. A das da Schdod so planmessig mid am Schdrossnbloz in da Mit und an Tuam foan und hint auglegt is, deit auf de Zeid fum End fum 12dn Joahundat. Aus'n Joa 1260 is auf jedn Foi iwalifat, das da Oat Forum Prukke, wias in dea Uakundn gnend wiad, schau in Raung fu am Moak ghobt hod und aus'n Joa 1215 gibts a Uakundn, in dea am Deanstmau fum Soizbuaga Bischof freies Geleit duach Schdroswoichn und Feklabruk (locus Vechelaponte) zuagsichat wiad, auf seim Weg zu am Drefn mim estareichischn Heazog in Wös. Des is a des ödasde Dokument wos zoagt, das schau domois da Babmbeaga Heazog s'lezde Woat im Attagau zum song ghobt hod.

Zu ana Schdod is Feklabruk owa eascht unta de Habsbuaga woan. In ana Urkundn fum Heazog Albrecht II. fum 1353ga Joa schded drin, das de Schdod Feklabruk 20 Joa koane Schdeian zoin muas, damid mid dem Göd a gscheita Schdodmaua baud wean kau. Im 1348ga Joa san nemli de Grofn fu Buachhaum, de Nochfoan fum Pilgrim, ausgschdoam und de Habsbuaga haum denan eanan Bsiz iwanuma und aso haum jez oi zwoa Seitn fu da Fekla de Habsbuaga ghead (de rechde Seit haums fu de Babmbeaga iwanuma). Und damid dea Aunschbruch a ogsichat wean kau, hod da Albrecht II. und soei Su da Rudolf Feklabruk ausbaun und befesding lossn und es is a iwalifat, das oi zwoa efda in da Schdod woan.

Aus dem Grund san de zwoa (Albertus pater, Rudolphus filius) a ins Schdodwopm aufgnuma woan, wo ma de zwoa iwa de Brukn in d'Schdod reitn siagt, auf da Flucht foa Feind wia de Legendn sogt. De genauen Umschdaund fu deara Gschicht woas ma owa ned, zum Beischbü foa wems do genau fafoigt woan han. Es is owa sicha, das da Albrecht II. ned gridn soei kau, wei a seid am Giftaunschlog fum 1330a Joa d'Fiass nimma rian kina hod und neta nu in ana Senftn transpoatiad wean kina hod. Aussadem woa de Feklabrukn domois a ned aus Schdoa sondan aus Hoiz. De easchde fesde Brukn is nemli eascht 1924 aus Beton baud woan.

S'mitloitaliche Feklabruk is grod amoi auf ana Flechn fu 5 ha gschdaund und woa fu ana Befestigungsaunlog umgem und da oware und da untare Schdodtuam woan dabei de Toare, wia ma in de Befestigung eini kema is. Innahoib fu de Mauan woa neta da Schdodbloz und de Hintaschdod und ois wos dazwischn is. De Foaschdod wos zua Feklabrukn ged, woa schau aussahoib fu de Mauan und desweng im Foi fu ana Belogarung ned gschüzt. Aus'n Schdodbuach fu 1391 woas ma zimli genau wia de Maua domois falaufn is und a das fum Laund rund umadum nu 625 ha zu da Schdod ghead haum.

Feklabruk woa zu deara Zeid relativ unobhengig und hod a eigane Grichtsboakeid ghobt. Da Richda, dea uaschbringli fum Laundesfiascht bschdimd woan is, is schbeda fu de Biaga söwa gwöd woan. Aus ana Uakundn fum Joa 1400 woas ma, das ned amoi da Laundeshauptmau fu Estareich ob da Enns, dea da Fadreta fum Heazog woa, s'Recht ghobt hod, das a si in de rechtliche Autonomi fu da Schdod oeimischt. 1465 hod d'Schdod fum Keisa Friedrich III. sogoa s'Recht auf Bluadgrichtsboakeid griagt, wos bedeit hod das des Schdodgricht a iwa schware Fabrechn söwa gricht hod. De Grichtsschdod fia zum Dod Fauateilde woa dabei diarekt foam Buagfrid, eascht schbeda iss auf'n Grichtsbeag weid aussahoib fu da Schdod falogat woan. Kleeanane Fabrecha han diarekt in da Schdod an'dn Braunga gschdöd woan, dea in Feklabruk Schreiseeun ghoassn hod, wei de Delinquentn doat recht gschrian haum, waun eana a Eawaschl oda a Finga ogschnin woan is, oda maunchmoi a de gaunze Haund.

De auf am Schdodsigl fu 1360 doagschdödn Mauan han im 15tn Joahundat oiwei meara fafoin. Eascht wia da Kaisa Friedrich III. gengan Mathias Corvinus fu Ungarn im Griag woa und mim gaunzn Hof aus Wean noch Linz gflücht is, hod a de Feklabruka aufdrong, dass eana Mauan neich aufbaun und hod eana dazua s'Privileg gem, dass zu da Finanziarung a Maut oeihem deafn.

Des wia de Schdodtiam heit ausschaun, des kumd aus da Zeid fum Kaisa Maximilian I., dea woa efda in Feklabruk und hod si mid Freskn fu seine Bsizungen de ausauf oi zwoa Schdodtiam faewigt. Des Wapnprogram is fum Joa 1502 und wiad im Diarola Hofbaumoasda Jörg Kolderer zuagrechnt. Am owan Schdodtuam siagt ma dabei ole Wopn fu de estareichischn Bsizungen und am untan de niadalendischn und buagundischn Wopn fu de Lenda, wos da Maximilian I. duach soei Hochzeid mid da Maria fu Buagund griagt hod.

Da Maximilian I. woa desweng so oft in da Gegend, wei a mim Wolfgang fu Pollheim guad Frein woa, im Grofn fum benochbatn Wartnbuag. Ea hod sogoa s'Haus diarekt neman owan Schdodtuam kauft und ois Aumtssiz fian Schdeiaeindreiba oeirichtn lossn, wobei oa Zimma oiwei fia eam resaviad woa. S'lezde Moi hod da Maximilian I. am 16.11.1518 in Feklabruk iwanocht, auf seina Roas noch Wös, wo a a boa Wochan drauf gschdoam is.

Aus regionalhisdoarischa Sicht kintad ma song das de Regentschoft fum Maximilian a Blütezeid fia Feklabruk woa, wei schau a weng schbeda san auf d'Schdod duach Bauanaufschdend und wüde Religionsgriag schware zeidn kema und a d'Wiatschoft is daduach in Boch owi gaunga. De Freskn auf de Schdodtiam san übrigens eascht bei ana Restauriarung zwischn 1958 bis 1966 neich freiglegt woan und nochdem da Insbruka Saggenturm 1766 ogrissn woan is, sans heit oans fu de wichdigsdn kunsthisdoarischn Iwableibsl aus deara Zeid.

Im 1525a Joa iss im Attagau zu am grossn Bauanaufschdaund kema, genau aso wia in aundane Regionen fum siddeitschn Raum. A im Müfiadl, im Soizbuagarischn und in Diaroi haum si in dem Joa de Bauan geng d'Untadrükung und z'hoche Schdeian gwead. Und so wia fost in ole aundan Regionen is a da Attagaua Bauanaufschdaund niada gschlong woan. In Feklabruk han de rebellischn Bauan daun foa s'Gricht gschdöd woan. Se haum si owa fu da Todesschdrof freikaufn kina, wauns in Rest fu eanam Lem a jeds Joa 12 Greiza an'dn Eazheazog zoid haum.

De milidearische Niadalog hod d'Situazion owa ned wiakli beruigt und d'Bauan haum dafia in da Religion noch da Ealösung fu eanam hoatn Lem gsuacht. Daduach hod si in da Feklabruka Gegend schnö de Red fu de Anabaptistn fabroat. De Deifa, wia mas a nend, haum geng d'Obrigkeid predigt und gsogt das si a jeda aufrechde Grist auf s'End fu da Wöd foabereitn soi. Mid da katholischn Kiach haum si si bsondas in d'Hoa griagt, weis dageng woan, das schau kloane Kinda dauft wean, wei ma si eanara Meinung noch neta noch guadn Iwaleng eansthoft fia a kristlichs Lem entscheitn kau. Aus dem Grund haum si de Kindsdauf ned auneakend und haum d'Eawogsanen a zwoats Moi dauft, wo a eana naum hea kimd. Oana fu de bekauntasdn Deifa woa sogoa a Feklabruka, nemli da Leonhard Schiemer, dea im Jena 1528 in Diaroi hingricht woan is. In Feklabruk san z'Bfingsdn 1528 ocht Deifa foa da Deafikiacha aufghengt woan und damid woas mid de Anabaptistn im Hausrukfiatl foabei.

Auf des aufi hod si owa de Refoamazion noch da Lea fum Martin Luther in da Gegend ausbroat, de ned gauns so radikal woa wia de Deifa und sogoa fu maunche Grofn untschdizt woan is. Fu de Odelign hod si da Protestantismus auf de Schdodbiaga iwadrong und schbeda a auf de Bauan am Laund. Im 1570a Joa woas sogoa schau so weid, das de gaunzn Einwona fu Feklabruk efangelisch woan, wos natiali zu am haundfestn Konflikt mim Schdift Floriau gfiad hod, wos oiwei nu soei Haund iwa da Bfoa und dea iam Grundbsiz ghobt hod. De oanzing wos domoid nu katholisch woan, woa da Bfoara söwa und de Oadnsleid. Zum ofanen Griag iss im 16tn Joahundat owa nu ned kema, a wei da Eazheazog und Keisa Maximilian II. (1564 bis 1576) in religiöse Sochan relativ tolarant woa, so laung brav d'Schdeian zoid woan san.

Nächdem im Joa 1618 de bemischn Schend mim Praga Fenstaschduaz gengan Kaisa revoltiad haum, woan de Sympatin fu de protestantischn Leit im Hausrukfiatl kloa auf da Seit fu de Bem und ned beim katholischn Keisa in Wean. Im 1620a Joa hod da Kaisa Ferdinand II. owa a Allianz zaumgschdöd mid dear a de Protestantn in da Schlocht am Weissn Beag bei Prag gschlong hod und Bemen so zruk earowat hod. D'Bedinging dafia, das eam da Heazog Maximilian I. fu Boarn dabei milidearisch ghoifn hod, woa das a eam s'komplete Laund ob da Ens bis 1628 fabfent hod. Da boarische Heazog hod auf des aufi in Grof Adam fu Herberstorff ois Schdothoida oeigsezt und den soei Aufgob woa, s'Laund wida katholisch z'mocha und gleichzeidig so fü Göd wia megli aus deara auf Zeid zu Boarn ghearadn Region aussa zan hoin.

Wia da Herberstorff 1625 in Fraungabuag gengan Wün fu de doating Leit an neichn, schdreng katholischa Bfoara oeisezn woit, iss zu ana ofanen Revoitn kema. D'Fraungabuaga Bauan haum zwoa in neichn Bfoara fadrim und s'Schlos Fraungabuag belogat, owa schau drei Dog schbeda hods d'Kuarasch falossn. Auf des aufi hod da Herberstorff am Haushaumafod 5.000 Bauan zaumdreim lossn und hod im Fraungabuaga Wüafischbü 17 Aunfiara fu deara Revoitn aufhenga lossn. Daduach hod si de Soch owa ois aundane wia beruigt und schau a Joa schbeda iss im gaunzn Laund ob da Ens zu an grossn Aufschdaund kema, den ma a in Owaestareichischn Bauangriag nend.

Dabei is a Bauanhea foa Feklabruk aufmarschiad und hod d'Biaga fu da Schdod zwunga, das si si in Aufschdaund auschliassn. Dea Eafoig hod owa ned laung aundauat, wei da kaisaliche Heafiara Gottfried Heinrich zu Pappenheim mid seim Küarassiaregiment in Richtung Feklabruk aufgmocht hod und am 18. Nofemba 1626 iss auf de Hügin östlich fum Schlos Wagroa zu oana fu de bluadigsdn Schlochtn fum Bauangriag kema. Dabei san de Trupm fum Pappenheim auf umara 3.000 aufschdendische Bauan drofn, de geng de professioneln Söldna koa Schauns ghobt haum. 600 Bauan san bei deara Schlocht umkema, unta eana da Schdudent Casparus, dea oana fu de Aunfiara woa.

Damid woa da Griag in da Feklabruka Gegend fias easchde foabei, owa wia da Kaisa im 1644a Joa a neiche Arme geng de Protestantn aufgschdöd hod und wida z'weng Göd dafia ghobt hod, hod a Feklabruk gemeinsaum mid Öngihartszö a zwoats Moi an de Boarn fabfent und zwoa des Moi auf unbeschdimte Zeid.




#Article 300: Attnang-Buachham (125 words)


Attnang-Buachham (amtl.: Attnang-Puchheim) is a Stod im Bezirk Vöcklabruck im Hausruckviertl im Siidwestn vo Owaöstareich. Da zuaständige Grichtsbezirk is á Vöcklabruck. In Attnong-Buachham wohnan 8.844 Leid (Stond vo 2017), und es is 416 Meta üwan Meer drüwa. Gonz in da Nähe vo Attnong-Buachham rinnt des Bachal Auroch ind Aga eini. Attnong-Buachham is d'Partnagemeinde vo Buachham in Owabayern.

Attnong und Buachham san im spadn 8. Jahrhundert aus Oosiedlunga vo boarische Eiwandera entstandn. Buachham wead easchtmois 1135 und Attnong ois Otenang rund hundert Joar spader, 1242, urkundlich erwähnt. Bis ummara 1870 is des Geschick vom Ort im wesentlichn vo de Besitzer vo da Feste Buachham bestimmt worn. Eascht 1912 is da Nam vo da Gmoa Buachham weng da wachsendn Bedeitung vom Ortsteil Nei-Attnong auf Attnong-Buachham abgändert worn.




#Article 301: Bod Ischl (102 words)


Bod Ischl (aumtlich: Bad Ischl) is a Stod und a Kurort in Soizkaumaguad, gonz in Siidn vo Owaöstareich und ghechd zum Bezirk Gmundn. In Bod Ischl wohnan 13.895 Leit (Staund vo 2016), und de Stod is 468 Meta üwan Meer drüwa. Vawechsln soit mas nid mid Ischgl in Tiroi, obwoi des á a recht a beliabta Fremdnvakeasort is.

Im Stodbüd vo Bod Ischl siagd ma meistns Heisa ausm Historismus. Nenna duad se Ischl  „Kaisastodt“, wei da Kaisa Franz Joseph I. fost oiwei duat sein Summa vabrochd hod. Bod Ischl is aa bam Vabond vo de „kloanen hisdorischn Städte“ dabei.

Patnaschoftn gibts mid:

 




#Article 302: Gmundn (110 words)


Gmundn (amtl.: Gmunden) is a Stod im owaöstareichischn Soizkaumaguad, am Noadend van Traunsee, und d'Haptstod vo dem Beziak, dar wos aa Gmundn haaßd. De Stod hod 13.272 Eihwohna (Stond: 1. Jenna 2017). Zan Gmoagebiet ghead's gonze Noadufa und a großa Deu van Ostufa van Traunsee. Kenna duad ma de Stod voa oim weng da Gmundna Keramik (des san so weiße Schissün und Dölla mid greane Stroafn) und ausm Feansehn, vo da Serie Schlosshotö Orth.

Gmunden is im Jahr 1278 zua Stod eahom worn. In da Zeid vo da östareichisch-ungarischn Monarchie woa Gmundn a bliabde und noble Summafrischn, und desweng gibds aa heit nu vüi schene oide Villn in da Stod.

 




#Article 303: Ohrwaschl (157 words)


S' Ohrwaschl (aa: Oahwasche, Luusa oda Lousa) is des Sinnesorgan, mit dem ma heern ko. Beim Menschn wachsts auf da Seitn vom Schedl aussa, monchmoi gloana, monchmoi gressa. 
 De kompliziate Form vom Ohrwaschl heift beim Dakenna, aus weicha Richtung de afgfangan Schwingunga vo da Luft kemman. Duachn Gheergong wern de Schwingunga dann vom Drommefej und de G'heerknechaln (des san: Hamma, Amboss und Steigbiege) an de Schneckn weidagem. Dortn werd da Schoi in Nervnimpujse umgwandlt und kimmt iba'n Heernerv im Hirn ois des o, wos ma heerd. De Ohrtrompetn stejt a direkte Vabindung za Mundhöhjn dor. Desweng ko ma se bei vaschlongne Ohrn heifa, indem ma ausgiabig gähnt. Des is aba no ned oisse wos im Ohr drinad bassiat, zuasetzli sitzt in de Bonggeng nemli da Gleichgwichtssinn. Desweng bfindn se de drei Beng in drei senkrecht zuarandanda liagade Ebenen.

In da Neh vo Kinda und eanane Eaziehungsberechtigtn head ma gern amoi'n Sotz: I ziag da glei d'Ohrwaschln long!




#Article 304: Lengföld (350 words)


Lengföld (amtli: Lengfeld) is a Doaf mit 1781 Leid. Lengföld ghead zua Gmoa Owoch (Bad Abbach) in Niederbayern.

In Lengföld hods scho fria Leid gem. Am Feldl (des is a Ortsteil) hod ma scho steinzeitlichn Grusch und sunst no an Haufa andern Graffl gfundn. Außerdem hams aa zeich fo de Römer, fo de Germanen und aa fo de Bajuwaren ausgrom. 856 is Lengföld as easchte Mol offiziöll erwähnd woan. Do hods owa no „Lenginveld g'hoaßn. 1138 hod Lengföld dann kirchenrechtlich scho zum Klousta Prüfening gehad.

Owa do hods dann scho Lengfeldt g'hoaßn. Im Mittlalter (um 1500) hams dann in Lengföld a gotische Kiacha baud. Da Patron id da heilige Bartholomäus. Owa im 30-jährign Griach sann dann de Schweden kemma und hamm as danze doaf kurz und gloa ghaut. 1730 is dann de Barockkiacha baud woan de wo etz aa no as Dorfzentrum is. Seit 1811 is des a Filialkiacha vo da Pfarrei Deing (Teugn).

Scho zua Römerzeid hods um Lengföld Stoabrüch und Stoametzmoasta gem. Mid dene Stoana hod ma z. B. de berühmte Porta Praetoria baud. A teil fo da Stoanan Bruck in Rengschbuach (Regensburg) und vom Dom in Passau is aa aus lengfölder Sandstoa. Wal Lengföld ja an da Doana (Donau) is, wars immer scho guad an da Binnenschiffahrt obundn. In de 1870er hod ma in Lengföld/Alkofen a Zementwerk baud. Wer damals koa Bauer war, der hod sei Göld in deara Fabrik verdient. 1930 hod de Hauptverdienstquelln fo de Lengfölder dicht gmacht. Owa Gott dei Dang hods in Kelheim de Zöllstofffabrik gem und in deara hods wieder Arwad gem. Owa aa im Doaf selber hods Kleinbetriebe gem. z. B. an Metzger, an Schuasda, an Mauara, an Kramer, an Näher, an Bäcker, a Elekrogschäft, zwoa Mülla und zwoa Wirtschaftn. Im Groußn und Ganzn is Lengföld bis in de 1970er a Bauerndeafal gwenn. Am 1.5.1978 is Lengföld zur Gmeinde owoch eigliederd worn. Seit dem kemma immer mehr leid noch Lengföld. Wal im oldn Doaf z'weng Bloz war, hod ma neie Baugebiete macha miaßn. z. B. d'Steinballe, an Wasserfall oder an Deutenhof, wos oan fo de größtn Golfplätz in da Region gibt.




#Article 305: Rianbuach (320 words)


Rianbuach oda aa Riadnburg (amtli: Riedenburg) is a Stod mit 5813 Eihwohna (Stond: 31. Dezemba 2015) im Landkroas Kelheim, Beziak Niedabayern, (Bayern)

Rianbuach liegt in da Planungsregion Rengschburg an da Oidmui.
 
Es existian de Gemarkunga Oidmuimünsta, Baiersdorf, Buach, Deising, Dieterzhofen, Echendorf, Eggersberg, Hattenhausen, Jachenhausn, Keilsdorf, Meihern, Otterzhofn, Perletzhofn, Prunn, Rianbuach, Schaitdorf, Thann und Paintner Forst.

Ois Markt is da Ort easchtmois noch 1231 und ois Stod easchtmois 1329 gnennt worn. Rianbuach im heitign Beziak Niedabayern war vor 1800 Pflegamt und hot zum Rentamt Straubing vom Kurfiarstntum Bayern ghert. Riadnburg hot a Marktgricht mit magistratische Eigenrechte ghabt. Im Zug vo de Vawoitungsreformen im Kinireich Bayern is mit am Gmoa-Edikt vo 1818 de heitige politische Gmoa entstandn. 

Auf'm Gebiet vo da Gmoa san 1970 5181 Eihwohna, 1987 dann 4878 und im Joar 2000 5677 Eihwohna zejt worn. 2014 5675 und 2015 sans 5813 Leit.

Buagamoasta is da Siegfried Lösch (CSU).
 
De Gmoasteiaeinahmen warn im Joar 1999 umgrechnet 2399 T€, davo war de Gewerbesteia (netto) umgrechnet 561 T€.

Es liegt an da Oidmui und hot überhaupts a landschaftli intaressante Lag. Darum kumman vuile Touristen in Töi und schaung se aa de Rosenburg, de wos obahalb auf am Hügl liegt, mit ihre Raubvögel an.

Es gibt aa de zwoa Ruinen Romstoa und Tachastoa.

Bekannt is aussadem des Riedenburger Weizen, a griabigs obergäriges Weißbier und as Kristallmuseum mit seiner Fasslwirtschaft.

Es hot 1998 noch da amtlichen Statistik im Bereich vo da Land- und Forstwirtschaft 28, im produzierenden Gewerbe 420 und im Bereich vom Handel und vom Vakea 98 sozialvasicharungspflichtig Bschäftigte am Arbatsort gem. In sunstige Wirtschaftsbereiche warn am Arbatsort 631 Leit sozialvasicharungspflichtig beschäftigt. Sozialvasicharungspflichtig Bschäftigte am Wohnort hots insgesamt 1759 gem. Im vaarbeitenden Gwerbe hots 1 Betrieb, im Bau 13 Betriebe gem. Zudem hots im Joar 1999 193 landwirtschaftliche Betriebe mit a landwirtschaftlich gnutzten Flächn vo 3725 ha, davo warn 3009 ha Ackaflächn und 713 ha Wiesn.

Im Joar 1999 hots de folgenden Eirichtunga gem:

 




#Article 306: Groamatl (329 words)


Da Uat Groamatl (aumtli: Gramatl) liagt im südlichn Niedaöstareich und ghert zua Gmoa Woamstedn (Beziak Neinkiachn).

Die Koordinatn va Groamatl san 47° 40' nerdliche Broadn und 16° 3' estliche Läng, die Seehechn betrogt 575 Meta.

Groamatl hod deazeit ziaka 35 Heisa und 114 Eiwauna (laut da Vuikszöhlung 2001). Seit 1971 gibts a neiche Kapön, de wos zan 35-jährign Jubiläum im Joa 2006 renoviat woan is. Vor a poa Joan is zan neichbautn Spü- und Spuatplotz a Eislaufploz dazuakumman, wo die Groamatla fleißich Eisstockschiaßn tan.

Die easchte uakundliche Erwähnung va Gramatel staummt ausm Joa 1365. Is mundoatliche Wuat gruamatl steht für die zwoate Heimohd und kummt va Grummet (für Greamahd) o. Mit da Zeit hod si die Schreibweis imma wieda gändad. Ma findt unta aundam: Grammadel (1420), Gramadl/Gramätl (1499), Grammatl (1558).

Fraunz Xaver Schweickhardt hod Groamatl im Joa 1836 so beschriem:

Da Magretenhof liegt am Fuße van Kuimbeag, ghead vawoitungspolitisch za Groamatl und trogt aa die Hausnumma „Groamatl 1“. Ea is easchtmois 1499 erwähnt worn, hot domois owa nau Wechselhof ghoaßn. Eascht im 19. Joahundat homs in Nauman gändat, wia da Hof da Schauploz va an grauslichn Vabrechn gwen is. Die Üwaliefarung dazöd, dass da geizige Wechselhofbaua und sei Bua die wuitätige Bairin im Hofbrunnan dasoffn hom.

Westlich va Gramatl befindn si am Zaummfluss va zwa Boch die Üwarest va da Buag Gromsee (hochdeitsch Grabensee), de wos easchtmois 1387 gnannt woan is. Sehr bekaunt is die Sog van Gromseeschuasta, der wos auf die Ruinan va da Buag sitzn und Schuach repariern sui. Is Niedaöstareichische Laundesmuseum hot 1961/1962 archäologische Grobungan durchgfiad, dass' die Geschicht va da vasunkenen Buag klärn.

Zwischen Groamatl und Straßhof befindt si direkt an da Stroßn is Wewakreiz, des wos is öteste Rechtsdenkmoi in da Gmoa is. Da Büdstock is im spätgotischn Stil eabaut worn, am Kapitö kaun ma a gmeißlte Fleischboatn und a Wewaschiffal erkennan. Noch ana Sog hom si do a Fleischa und a Wewa wegn an Madl easchlogn. Is Kreiz sui zan sühnendn Gedenkn dienan.




#Article 307: Griaßde (161 words)


Griaßde sogd ma, wann ma wen griaßd. Griaßde is de Kurzform vo Griaß Di God. Wann oana mehra Leid griaßd, sogd a Griaß Eich oda Griaß Enk. Bei ra Respektsperson, wo ma ned per Du is, ko ma Griaß Eana, Herr/Frau Sowieso song.

A andane Form davo is Griaß God, wos ma ebnfois in Norddeitschland ned kennt, dortn sogt ma stattdessn Guten Tag oda Moin Moin. Griaß God is recht vuiseitig, ma sogt des oft wann ma in an Lodn einekimmt, oda wann ma ebban sein Nam vergessn hod. De hochgstochane (hochdeitsche) Variantn dodavo is Grüß Sie/Ihnen Gott, Herr/Frau Sowieso. Des sogt ma eha, wann ma auf a längas Gspräch vo eha offiziella Natua nauswui.

Wei bei dem Griaß God des Di in da Mittn wegkiarzt werd, moana fui Preißn, se miaßtn drauf antwortn Wenn ich Ihn sehe oda so an Schmarrn. De Bedeitung vo Griaß Di God geht aba auf Segne Dich Gott zruck.

Zum Vaabschiedn sogt ma entsprechnd Pfiade.




#Article 308: Odlshofa (295 words)


Odlshofa (amtle: Adelshofen) is a Gmoa im obaboarischn Landkroas Bruck und Mitgliad vo da Vawoitungsgmoaschaft Mammadarf.

Odlshofa liagt in da Region Minga. D' Fläch hod am Stichtog 'm 1. Jenna 1999 13,28 km² betrong.

Es existiaren d' Gemoakunga Odlshofa (Adelshofen) und Luttnwang (Luttenwang). A weidara Ortstei is Nossnhausn (Nassenhausen).

Odlshofa is zwischn 1158 und 1162 as easchte Moi urkundlich ois Adelungeshouen (Hof des Adalunc/Adalung/Adelunc) erwähnt worn. Im 14. Joahundat wandelt si da Nam iwa Adlungshofen bis zua urkundlichn Erwähnung vo Adeltzhofen 1483. Da heitige Ortsnam wead seit 1811 bezeigt. Da Oat wor Tei vom Kurfiarchstndum Bayern und a gschlossene Hofmark vo de Grafn Fugger. Im Zug vo de Vawoitungsreformen in Bayern is mit dem Gmoaedikt vo 1818 de Gmoa Odlshofa entstandn. De heitige Gmoa is 1978 aus de vormois eignständign Gmoana Odlshofa und Luttnwang buidt worn.

Auf'm Gebiet vo da Gmoa san 1970 700, 1987 dann 1.094 und im Joa 2000 1.404 Einwohna zejt worn. Zum 31. Dezember 2003 warns in da Gmoa 1.531 Einwohna.

Buagamoasta is da Michael Raith (CSU/BfA-N-L).
De Gmoasteiaeinahma warn im Joa 1999 umgrechnet 549 000 €, davo warn de Gwerbesteiaeinahma (netto) umgrechnet 43 000 €.

Es hot 1998 im Bereich vo da Land- und Forstwirtschafd koane, im Produzierenden Gwerbe 31 und im Bereich Handel und Vakea koane sozialvasicherungspflichtig Bschäftigte am Arbatsort gem. In sunstige Wirtschafdsbereiche warn am Arbatsort 20 Leid sozialvasicherungspflichtig beschäftigt. Sozialvasicherungspflichtig Bschäftigte am Wohnort warns insgesamt 518. Im verarbatenden Gwerbe und auf'm Bau hods koane Betriebe gem. Insgesamt bestengan im Joa 1999 37 Bauanhöf mit a landwirtschafdlich gnutzten Flächn vo 962 ha. Davo warn 653 ha Ackaflächn und 308 ha Wiesn.
Da Oat wead manchmoi aa ois boarisch' Bozen bezeichnet, wei de ertlichn Gegemheitn guade Erträge vo de Oabstbaam zualassn.

Im Joa 1999 ham de foigendn Eirichtunga existiad:




#Article 309: Tschechische Sproch (2114 words)


Tschechisch (Čeština) is a westslawische Sproch, de wos vo zwööf Mülleonan Leid auf da Wööd ois eanare Muadasproch (Staund 1999) gredt wiad. Zehn Mülleonan vo dena lebm in da Tschechischn Republik, wo s aa de Aumbtssproch is. Seidn 1. Mai 2004 is aa Aumbtssproch in da EU.

De Sproch, de wos im Tschechischn am nächstn is, warat is Slowakische. A jeda, dea wos aane vo de zwaa Sprochn vo klaa auf redt, kaun aa de aundare wenigst a bisl vasteh. Vo da Schrift hea lossn se de zwaa Sprochn mit a poa Buchstobm ausanaund hoidn. Nuar im Tschechischn gibts ř, ě und ů; nuar im Slowakischn findt ma ä, o, ľ und ŕ.

Nebm da Schriftsproch, de wos in easchta Linie bei offiziölle Auläss gredt wiad, gibt s a oigemeine Umgaungssproch, is gwenliche Tschechisch (Čeština obecna). 
In Behman haum de meistn duatigen Mundoatn kaan großn Eifluß meah. In Mährn san de oidn Mundoatn no bessa banaund, duat findt ma no an stoakn sprochlichn Untaschied zwischn de aanzlnan Regionan.

De oidn Tschechischn Mundoatn lossn si in via Grubbm deun (Zweng de Numman schau noch auf da Koatn rechts):

De letzn zwaa Grubbm haum a Dialektkontinuum mid aundare slawische Sprochn: de Ostmährischn Mundoatn midn Slowakischn, und de Schlesischn Mundoatn midn Poinischn.

Duat, wo bis 1945 Deitsch gredt wuan is, findt ma heid a Mischzone vo olle tschechischn Mundoatn (5).

De Begriffe Čech und český stengan fia meahrare Sochn:

Im Standartdeitschn hod ma friara fia olle de Sochn Behm oda behmisch gsogt. Im 20. Jhdt. haum si daun in da Hochsproch de Begriffe Tscheche und tschechisch fia de Sproch und de Leid, de wos a so redn, duachgsetzt. Behm und behmisch stengan nua meah fia s historische Laund Behman.

Aundascht is in de boarischn Mundoatn: do sogt ma heid no Behm oda behmisch fia olle Tschechn und eahnare Sproch.

Tschechisch güüt ois aane vo de schwaastn Sprochn in Eiropa. A wesentlicha Grund fia des is - nebm da Grammatik - da Schwund vo de Vokale. Es gibt vüü tschechische Weata, de wos kaane Sööbstlaute haum. Auf de Tua kumman soichane Gsatzln zaumman ois wia „Strč prst skrz krk“ (Streck in Finga duachn Hois) odar aa „Vlk zmrzl, zhltl hrst zrn“ (Da Wuif is dafruan, er hod a haundvoi Keandln owagwiagt). Auf da aundan Seitn gibts recht vüü Zischlaute; am meistn bekaunt is des ř (r und ž auf amoi gredt).

Tschechisch schreibt ma mit lateinische Bugstobm. Auf das ma bei de Konsonanten a greßas Lautspektrum, und bei de Vokale de Längan doastöön kau, kumman ois Sundazeichn Hakal (háček), Beistrich (čárka) und Ringal (kroužek) dazua.

So schaung de tschechischn Großbugstobm da Reih noch aus:

A, Á, B, C, Č, D, Ď, E, É, Ě, F, G, H, Ch, I, Í, J, K, L, M, N, Ň, O, o, P, Q, R, Ř, S, Š, T, Ť, U, Ú, Ů, V, W, X, Y, Ý, Z, Ž.

De klaanan schreibt ma aafost olle a so. Es gibt nua zwaa Ausnauman: aufn Computer odar auf da Maschin schreibt ma ď und aa ť; mit da Haund kaun aa dˇ und tˇ gschriem wean.

So, ois wias do stengan, sans aa in an Telefon- oda Weatabiachl suatiat. Č, Ch, Ř, Š, Ž san eigane Bugstobm. Des haast sovüü, ois das im Tschechischn 31 Buchstobm hod.
Ě, Ů und Ý findt ma gaunz söötn am Aufaung vo an Wuat. Grod, waun amoi wos groß gschriem wiad, nochat siecht mas efta (zan Beispüü MĚSTO).

Hauptweata wean in da Regl klaa gschriem; Ausnauman san da Sotzaufaung und Peasonannauman.

Fremdweata wean oft bohemisiad (auf tschechische Buchstobm umgschriem). Beispüle san víkend, džus und džem, de wos vo de englischn Weata weekend, juice und jam kumman und aa des sööwe haaßn.

Des Tschechische hod kuaze und launge Sööbstlaute. Auf de Laungan is a čárka obmad.
Es gibt owar aa de zwaafochn Sööbstlaute ou, au und eu, vo de owa nua des ou echt tschechisch is. Des au kummt nua bei Fremdweata odar ois Interjektion bei Schmeaz. Eu findt ma in fremde Weata, oda waun grod zuaföllich a e und a u zaumkumman.

Aa waun zwaamoi da sööwe Vokal zaummankummt, redt mas extrig. Des haast, ma redt „samoobsluha“ (=Sööbstbedienung) ois 'samo-obsluha und net 'samobsluha.

De Konsonanten wean aufdeut in hoate, waache und mittlare. Des is fia de Deklination vo de Hauptweata wichtig, weu a jede vo de drei Grubbm eigane Deklinationsmusta hod.

De 8 hoatn san: h, ch, k, g, r, d, t,n

De 9 waachn san: ž, š, č, ř, c, j, ď, ť, ň

De 8 mittlaren san: b, f, l, m, p, s, v, z

De wichtigstn Regln san:

Tschechisch is a stoak flektierende Sproch, so ois wia s Lateinische, maunge romanischn Sprochn und aa de meistn aundan slawischn Sprochn. 
Deklinationen und Konjugationen haum – aus deitschsprochiga Sicht - recht kompliziade Musta und gengan oft bis in Wuatstaumm eine, wos aar a Grund is, dass Tschechisch ois schwaare Sproch güüt.

De Hauptweata wean noch drei Geschlechta - Maskulinum, Feminimum und Neutrum - untadeut. Ois bsundare Fuam kummt no bein Maskulinum des „Männlich belebt“, des wos fia Maunna und fia Viecha mit an männlichn Geschlecht güüt, dazua.

Verben san in sechs Konjugationsglaassn untadeut, wöchane ma iwa de Endungan im Infinitiv seng kau.

Ma untascheidt stoake und schwoche Adjektive. De stoakn haum a geschlechtsspezifische Endung (Maskulinum: -ý; Femininum: -á; Neutrum: -é), de schwochn hean bei olle Geschlechta mit –í auf.
Im Komparativ wean stoake Adjektive in schwoche umgwaundlt.

Artikl und Personalpronomen föön oft, weu de haundlnde Peason oda Soch duach de Endung vom Verb doagstööd wiad. Grod bei aana bsundan Betonung, oda wauns kaa Verb gibt, weans heagnumma. Beispüü: Muž prácuje. = (Da) Mau hacklt. Owa: Ten muž prácuje = Dea Mau haacklt. 

A weidare Bsundaheit is, dass Personalpronomen in da drittn Peason plural aufdeut noch Geschlechta gibt.

Is Tschechische hod 7 Fölle: Nominativ, Genitiv, Dativ und Akkusativ ois wiar im Deitschn; dazua kumman no Vokativ, Lokativ und Instrumental. Da Vokativ is da Aunredfoi, den wos ma vawendt, waummar a Peason dirket auspricht, z. B. „Ahoj Milane!“ (Servas Milan!). In Lokativ vawendt ma bei Uatsaungobn, z. B: „Na univerzitĕ (Nominativ. Univerzita)“, in Instrumental, waumma wos mid wen oda mid an Gegnstaund mocht, z. B. „Jedu autem (Nominativ: auto)“ – „i foah midn Auto“. De letzn zwaa Fölle kennan owar aa so wia da Genitiv, da Dativ oda da Akkusativ mid Präpositionan oda Zeitweata vabundn sei, z. B. da Lokativ bei da Präposition „o“ (iwa): „mluvím o olze (Nominativ: Olga)“ – „i red iwa d Olga“. A Bsundaheit is aa da Genitiv Plural, wöchana daunn vawendt wiad, waunns um a Menge vo fümfe oda meah geht, z. B. trí piva – drei Bia, owa: pět piv = fümf vo de Biare.

A gaache Iwasicht

    1.   kdo, co? (Wea, Wos?)                              Nominativ     
    2.   koho, čeho? (Wem sei?)                            Genitiv       
    3.   (ke) komu, čemu? (Wem, Wos?)                      Dativ         
    4.   koho, co? (Wen?,Wos?)                             Akkusativ     
    5.   (Waumma wen aredt)                                 Vokativ       
    6.   (o) kom, čem; kde?  (Iwa Wen, Iwa Wos; Wo?)       Lokativ       
    7.   (s) kým, čím? (Mit wem, mit wos?)                 Instrumental  

De Deklination vo de Hauptweata und Pronomen hängan im wesantlichn oo vom Geschlecht („männlich belebt“ hod dabei a aundares Musta ois wia „männlich“) und vo da Endung (hoata, waacha oda mittlara Konsonant; Vokal). Aussadem gibt’s no an gaunzn Schiwwe Ausnauman, so ois wia Viecha, de wos auf –ře aufhean oda Fremdweata, de auf –um aufhean. De Deklination vo de Pronomen und Adjektive richt si nochn Musta vo de Hauptweata.

Im Tschechischen hods drei Zeitn: Präsenz (Gegnwoat), Präteritum (Vagaunganheit) und Futur imperfekt (Zukunft). Präteritum und Futur imperfekt wean mid Hüüfszeitweata ausm Verb „být“ (sei) doagstööd.

A Bsundaheid san de vaschiedanan zeidlichn Aspekte, de wos mit Suffixe und Präfixe doagstööd wean.
So gibts .z. B. in da Zukunft nebman imperfektiven aa an perfektiven Aspekt, wöchanen ma si a wengl so vuastöön kau, ois wiar im Englischn de Fuam: I am going to..

Beispüü:

In Imperativ gibts in Singular und Plural, da Konjunktiv wiad mid Hüüfszeitweata ausm Verb „být“ ('sei) doagstööd.

Aussadem gibts aktive und passive Fuaman.

Vo da Zeit ausn 5. bis ins friare 9. Jhd, wia de Ahnln vo de heitign Tschechn Behman und Mährn besiedlt haum, waaß ma so guat wia nix iwa d Sproch. Grod a poa Peasonannauman san iwaliefat.

Da easchte belegte Aufaung vo da tschechischn Sproch woa de Urtschechische Zeit, de vom 9. Jhd. bis ins 12 Jhd dauad hod. Litaratursprochn woan domois in Behman und Mährn Latein und Oid- Kirchnslawisch. Es gibt aus dera Zeit kaane iwaliefadn Dokumente, de wos in aan Aufguß auf Tschechisch gschriebm san. Olladings kumman nebm Uats- und Peasonannauman scho aanzlne tschechische Weata in lateinische Texte vua. De – vo Linguistn augnummane – Voikssproch in Behman und Mährn woar a Oat Urslawisch mid an regionaln Eischlog.

De easchtn duachgängig auf Tschechisch gschriewanan Texte gibts daunn om Aufaung vo da Oidtschechischen Zeit, de wos vom 12 bis ins 15 Jhd dauat hod. 
Augfaungt midn 12 Jhd. hods se de Sproch vom Urslawischn imma weida wegga entwicket. es hod an Hauffn Lautvaschiawungan gebm. Zwaa Beispüle san: es is da Laut ř entstaundn, is g hods se in etliche Fölle in Richtung h varändat (Bsp. Glava – hlava „Koopf“, gora – hora „Beag“). Is Kirchnslawisch hod sei Bedeitung valuan, Latein is ois Kanzlei- und Wissnschoftssproch bliemb. Schee laungsaum is a Schriftsproch aus de domolign Mittlbehmischn Mundoatn entstaund, es haum si berufliche Fochausdrick und a Dichtung entwicket. De easchte behmische Rechtsschreiwung hod no kaane Hakal und Ringal ghobt, ma hod se mid de vuahaundanen lateinischn Buchstobm ausghoifn. (z. B. rz fia ř, zz fia ž). Da Reformator Jan Hus hod se recht ausfiahlich mid da tschechischn Grammatik ausanaunda gsetzt In dera Zeit san aa de easchtn diakritischen Zeichn – Vuagänga vom háček und vo da čárka - aufkumma. De Diakritika wean oigemein in Jan Hus zuagschriem; owa si s wiakli sööwa ausdengt hod, waaß ma net. Is Tschechische hod domois an großn Eifluss auf aundare slawischn Sprochn ghobt. De Idee mit de diakritischn Zeichn is vom- Slowakischn, in Poinischn, in Sorbischn, in Krowodischn und Slowenischn – iwanumma wuan. Aum End vo da Oidtschechischn Zeit gengan aa schee laungsaum de oidn Vagaunganheitsfuaman Aorist und Imperfekt beule (a weng so ois wia bein Owadeitschn Präteritumsschwund), aa bein Futur imperfekt vaschwindn öödare Fuaman.

In da Mittltschechischn Zeit, vom 16. bis ins 18. Jhdt, geht da Eifluß vom Tschechischn ois Aumbtssproch zruck. A bsundara Eischniid woa de Schlocht am Weissn Beag, noch dera de Hussitn eahnare Mocht in Behman und Mährn valuan haum. Ois Vawoitungssproch hod si Deitsch duachgsetzt. Trotz oidem is de tschechische Sproch owa net untagaunga. Es hod a duachaus guat entwickets litararisches Lebm gebm, fia de Slowakn im domolign Owa- Ungarn woar is Mittltschechische de Schriftsproch. Da bekaunntaste Schriftstölla aus dera Zeid is da Johann Amos Comenius. Gengas End vom 18. Jhdt. hod owa de Tschechische Literatuar a weng stagniat.

De Reaktion auf de Stagnation woa da Aufaung fia de Neitschechische Zeit – vom 18 Jhdt. bis heid. In da tschechischn Intelligenz is a neichs Intaresse aufkumma, dass ma si mid da Tschechischn Sproch wiedar a wengl ausanaund setzt. Des easchte wichtige Weakl woa 1809 des tschechische Grammatikbiachl vom Josef Dobrovský. Sei Kolleg Josef Jungmann hod 1834 – 1839 mid sein Tschechisch-Deitschn Weatabiachl de Grundlogn fia d modeane Tschechische Schriftsproch glegt.

Zwischn de Tschechn und de deitschsprochign Vööka - bsundast aa Östareich und Oidbayern- hods scho seidn Aufaung vom Middloita an Bevöökarungsaustausch gebm. Zweng dem gibts aa recht vüü Weata, de wos vo aana Sproch in de aundare ummagschwappt san. Is Tschechische is ollaweu untar an Eifluss vom Deitschn gstaundn. Easchte Beispüle fia des gibt’s scho im 14. Jhd.: in da oidtschechischn Satire „Mastičkář“ (da „Soibmtandla“) finden si Eischübe wia z. B. „ wo pistu kwest“. Net olle Tschechischn Linguistn woan iwa des recht begeistat. Scho da Ján Hus hod iwa seine Laundsleid grantlt: ......hodni by byli mrskánie Pražené i jiní Čechové, jenž mluvie odpoly česky a odpoly nĕmecky, řiekajíc .....hantuch za ubrusec, šorc za zásteřku.....(Uandlich mid da Peitschn ghaut ghearatn de Prager und aa de aundan Tschechn, weu se redn hoiwat deitsch, hoiwat tschechisch; se song... Haundtiachl stod ubrusec, Schiazn stod zásteřka, .... 
Auf dar aundan Seitn haum si owar aa scho midtlhochdeitsche Dichta mit da Tschechischn Sproch beschäftigt. Wernher der Gartenaere schreibt z. B. in sein „Meier Helmbrecht“: zuo der muoter sprach er sa, beheimisch dobraytra (zua Muada hod a so gsprochn, auf behmisch: dobre jitro (=An guadn Morgn). Aa de boarischn Dialekte haum im Lauf vo de Joahundate etliche tschechische Weata iwanumma. In Wean und Umgewung hod sbis ins 20. Jhdt. eine a Mischkulanz zwischn Boarisch/Weanarisch und Tschechisch gebm, is Kuchlbehmische.

Mehr iwa des findst im Hauptartike: Tschechisch im Boarischn

Mehr iwa des findst im Hauptartike: Boarisch im Tschechischn




#Article 310: Hattnhofn (312 words)


Hattnhofn is a Gmoa im obaboarischn Landkroas Fiarschtnfoidbruck und gheart zur Vawoitungsgmoaschaft Mammadarf.

Hattnhofn liggt ummara 11 km nordweschtli vo Bruck und knapp 40 km weschtli vo Minga. Aa wenns a guats Stickl vo Minga weg is liggts no in da Region Minga.

S gibt nur de Gmarkung Hattnhofn. Ortstoale san Hattnhofn, Haschplmoor und Loitershofn.

De Entstähung vo Hattnhofn geat auf de Zeit zwischn 1078 und 1098 zruck wos von am Bajuwarn mid'n Nama Hatto grindt worn is. Sei Burg is damois auf'm heitign Kirchbiche gstandn. Ob'm 13. Joarhundat is Hattnhofn a Gmoa worn, de vom Grundherrn unahängig gwen is. Da Ort hot im Kurfiarschtntum Bayern zum Rentamt Minga und zum Landgricht Dachau gheart. Im Kenigreich Bayern is Hattnhofn durchs Gmoaedikt vo 1818 zur a söebständign Gmoa worn. 
Mid'm Bau vo da Bonlinie Minga-Augschburg hot se ob 1840 de Siedlung Haschplmoor entwicklt. Durch an Fliagarongriff is im Joar 1945 a groaßa Toae vom Ort zasteart worn. Nochm Kriag hot ma'n Ort mid Fleiß boid wieder aufbaut.

Im Gmoagebiet vo Hattnhofn hot ma 1970 929, 1987 na 1.090 und im Joar 2000 1,342 Eihwohna ghobt.

Burgamoaschta is da Ettenberger Matthias (CSU). Er is im Joar 2002 zum Nochfoiga vom Dinkel Beda (UWG Haspelmoor) worn.
 
De Einahma vo da Gmoasteir san im Joar 1999 umgrechnet 632 T€  gwen. De Einahma vo da Gwerbesteir san davo (netto) umgrechnet 83 T€ gwen.

Noch da amtlichn Statistikh hots 1998 im Handwerkh 30 und im Handl und Vakea khoane sozoivasichaungspflichtig Bschäftigte am Orbatsort gem. In sinschdign Wurtschaftsbereichn san am Orbatsort 48 Leit sozoivasichaungspflichtig beschäftigt gwen. Ois in oim hots 455 sozoivasichaungspflichtig Bschäftigte am Wohnort gem. Im verarbatndn Gwerbe hots 4 Betrieb und auf'm Bau hots aa 4 Betriebe gem. Außerdem hots im Joar 1999 19 Baurnhef mit a landwurtschaftlich gnutztn Flächn vo 516 ha gem. Davo san 451 ha Ockchaflächn.

Im Joar 1999 hom de foigendn Eirichtunga existiert:




#Article 311: Kottgeisering (110 words)


Kottgeisering is a Gmoa im obaboarischen Landkroas Fiarstnfoidbruck, Regiarungsbeziak Owabayern und Mitglied vo da Vawoitungsgmoschofd Grafrath. Kottgeisering ligt umara ejf Kilomäta siadwesdle vo Fiarstnfoidbruck und 34 km westle vo Minga.

Grobhiagl aus da Hoistattzeid hom bäwiesn, dass Kottgeisering scho fria bsiedld gwen is. A friamiddloitalichs Kenigsgrob stamd ausm 7. Joahundat. S easchde Moi uakundle nidagschrim is`s Anno 829 ois  „Kysalheringas“ (Bedeidung: Ba de Leid voum Kysalher/Giselher). Da Fiasatz voum Nam  „Koth/Kott-“ is no im 13. Joahundat iable gwen, damid mas moorige, „kothige“ Kottgeisering vom scheena glengna Scheegeising unterschein hod kinna.

Doppewappm: Vuan Blau af goidanan Dreiberg stäand a suibana Fiischreia mim Fiisch im Schnowe; Hintad rechts vasezt, s boarische Rautnwappm.




#Article 312: Amper (126 words)


Die Amper is a Fluss im obaboarischn Oipnvorland und buidt zamma mit da Ammer a zammahängands Flusssystem.

De Ammer bezeichnet en Obalauf bis zum Ammersee, de Amper en weidan Valauf vom See bis zur Mindung in de Isar z Mooschbuag on da Isa. Des Flusssystem is mit 185 Kilometern Läng und am mittlern Obfluss vo 45 m³/s vor da Loisach da wichtigste Zuafluss vo da Isar. De gresstn Nebmfliss san de Glonn (entspringt bs Augschburg), de Wirm (da Obfluss vom Starnberga See) und de Moasa (Amper).

Urspringlich hod da Fluss vo da Quejn bis zur Mindung in de Isar Amper ghoassn. 1243 wead da Ammersee easchtmois ois Amirsee bezeichnet und eascht obm 14. Joarhundat wead zwischn da Ammer ois Zuafluss vom Ammersee und da Amper untaschiedn.




#Article 313: Mammadarf (160 words)


Mammadarf, aa Mammadorf oda Mammadoaf (jingare Mundart), amtli: Mammendorf, is a Gmoa im obaboarischn Landkroas Fiarstnfoidbruck, und liggt uma 6 km noadweschtli vo Bruck, 35 km weschtli vo Minga und 15 km neadli vom Ammasää. Mammadarf is a da Sitz vo da Vawoitungsgmoaschaft Mammadarf. 2008 is de Gmoa Mammadarf 1250 Joar  oid worn und is oane vo de oitestn in da Gengd. Grindt worn is vom Bajuwarn Mamin.

D´ Moasa laffd durch Mammadarf.

Mammadarf - Nannhof (aa Nahof) is de Endhoiteestoi vo da mingara S-Bonlinie S 3, wiar a vom R 1 vom Augschburga Vakeasvabund. Da Bohhof is am 11. Dezemba 2005 vo Nannhofen auf Mammendorf umbenonnt worn. In de Netzpläne vom MVV hams scho im Dezemba 2004 Nannhofen (Mammendorf) gschrim. Durch Mammadarf gäht aa d´ B .

De zwoa Kircha stenga ned weit vonanond weg und eanare Tirm goitn ois Wohrzeichn und Sengswiardikeitn vo Mammadarf. Se wern aa gern stilisiert auf Plakate und olle meglichn Buidl vo Mammadarf brocht..




#Article 314: Latein (632 words)


Es Latein(ische) is a Sproch, de wos scho ausgstuam is. Des hoaßt, es gibt koane Muadasprochla mehra.

Es gheat zu de Indogermanischn Sprochn, und zwor zur latino-faliskischn Gruppm. Die indogermanischn Vokale ham si ganz guat und die Konsonantn einigermaßn ghaltn. Ober bo der Sprochentwicklung spüln natürli alle Völker, mit denen die Vor-Italiker seit ihrer Einwanderung ztoan ghabt habn, a große Rolln.

Mit der Eroberung der Wölt rund ums Mittlmeer durch die Römer hat si aa ihra Sproch im Westn vom Römischn Reich als Herrschafts- und Kultursproch etabliert; dagegn is im Ostn, wo mit de Nachfolger vom Kini Alexander der Hellenismus a(ngfangt, s Griachische nimma vodrängt wordn. Siehgt ma von a poar Inschriftn und Gebetstexte ob, dann san des ölteste lateinische Schtück de leges duodecim tabularum, also de Zwölf-Tafel-Gsetza, so um 450 vua Christus. Zirka 240 fangt mit der Schriftstöllerei di Literarisierung an und führt in fost 200 Jahr zur vollständign Ausbüldung von da Grammatik mit de Regln, wia ma s heut lernt. Des is di Hochsproch vo de Gebüldetn. Danebm hat s a weniger reglhofte Umgangssproch (den 'sermo cottidianus, also de Alltagssprach) gebm und unzöhlige regionale und soziale Mundartn (Soziolekte), aa in Rom selber. An neichn Schub hod die Sprochentwicklung kriagt durchs Christntum, des im Westen selbstverständlich di allgemein gläufige Sproch benutzt hat und dadurch sein Missionsauftrag had ausführn kinna.

In da Spätantike hat ma mitm Fortschritt von de Wissnschaftn (bsundas Juristerei, Philosophie, Religion) füa neiche Sochn neiche Wörter findn müassn, s römische Vorbild fia die Grammatik wor nimma so streng vopflichtnd, und so schreibm dann im Mittlalta die Gelehrtn ihr oagns Latein, das Mittllatein, wieda aufspalt je nach Bildungsgrad vom 'sermo doctus (Gelehrtnsproch) bis zum Kuchllatein. Lataen is aa di Sproch gwesn fia Uakundn und im diplomatischn Vakaeh.

Aa im Wissnschoftsbetrieb in der Fruan Neizeit ist Lateinisch geschriebn wordn. Des hat si dann taelweis ghaltn bis ins 18. Joarhundert auffa. Wia in de modernen Sprochn in der Neizeid di Grammatik vervollständigt und „verreglt“ wordn is, dann is des nach dem Paradigma vom Lateinischn (Zaetnsystem mit Futur II und Ausbuildung vo de Konjunktive beispülsweis) gschehgn.

Zur totn Sproch is des Lateinische eigentlich durch a guatgmoante Entwicklung gmocht wordn: In der Humanistnzeit hat ma des Latein, des wia da Cicero gschriebm hat, fia vopflichtnd erklärt, oes anderne war foesch, und so hat man si nimma traut, lateinisch z redn oder in der Schul lateinische Theaterstückl aufzfüahrn. So hat ma di Sproch gwissermaßn eingsargt.

Heit is imma nu de offizielle Sproch vum Vatikan, und in da Medizin, voa oim in da Anatomie und fia de Namen vo Medikamente, werds aa no gnutzt. Und obwoihs fost kana mea vasteht und ma eigntli mit so guat wia neamt si af Lataenisch untahoitn ko, miassn imma nu vü Leit in da Schui Latein lerna. Es gibt aber aa lateinische Zaetschriftn, z. B. de Vox latina, und a poar Radioprogramme, Blogs und anderne Angebote im Internet (wia de Vikipaedia Latina) sowiaso.

Do, wo die Lateinisch-Redndn (Soldatn, Kaufleut, Amtsträger) mit der Provinzbevölkerung z tuan ghabt habn, durt habn si aus dem Mischmasch aus Latein und Einheimischnsproch die Anfäng vo de romanischn Sprochn entwicklt. Dann hat ma s Gfühl dafüa volorn, dass des im Vogleich mit der Hochsproch fehlerhoft ist, und hat ogfangt, aa aso z schreibn. Des wor um 800 nach Christus der Fall. (Interessanterweis existiert um di gleiche Zaet a scho des Althochdeutsche, des wo si ab 400 noch Christus im Lauf vo da Völkerwandrung ausm Germanischn abgspalt und weiterentwicklt hot.)

Iatst homma ois Ergebnis de Romanischn Sprochn: Spanisch, Portugiesisch mit Brasilianisch, Fraunzesisch, Italienisch, Rumänisch mit Moldawisch, Sizilianisch, Katalanisch, Galicisch, Okzitanisch, Sardisch, Furlanisch, Ladinisch, Räto-Romanisch und Aragonesisch (sortiat noch da Anzahl vo Muttasprachla). Und des sand blos de Standardsprachn, danem gebts no an Haffa romanische Dialekte.

Des sant neta a poa Beispü, do gabats natiali nu vü meara.




#Article 315: Unruahnocht (Pfingstn) (170 words)


De Unruahnocht z Pfingstn is a Brauch in Owaöstareich und Umgewung, bei dem ma dena Noboarn eana Zeig vazahn derf. De Nocht is vom Pfingstsunda afn Pfingsmonda. In Soizburg sogns Beswichtln, in Obabayern Freinocht oda Philippinacht.

In da Unruahnocht derf ma de Noboarn erna Zeig vazahn. Ma derf se hoit nua Sochn schnapn, de net im Haus san, sondan herausn frei zugänglich san. Des Zeig nimt ma donn a Stickal mit und stöhts wo ondas meglichst auffällig wieda auf. Zum Beispü a Goatngarnitur auf Posthitl.
Won d Kiwarei kimt, braucht ma nua sogn „Brauchtumspfleg“, und ma hot sei Ruah.

Monche mocha se a Gaudi draus un passn de Unruahstift ob, de eana wos vazahn woin. Bekonnte Gegenmosnohma san zum Beispü Wossabombn und Fotoapparat-Blitz, und des kon bis hin zum Luftdruckgwehr geh.

Am bestn, ma geht za de Kolerika und Spina, de ärgan se am moastn und so is do as am sponnensten, wei ma am ehasten mit Gegenmosnohma rechna ko.

Olle, ober vor ollem Kinder und Junge gengan am mehran.




#Article 316: Island (939 words)


Island (amtli: Republik Island, isländisch:. Lýðveldið Ísland; vgl. mhd. îs und isländisch: ís – Eis) is mid ebba 103.000 Quadratkilomeda (Landflächn: 100.250 km², Wossaflächn: 2750 km², mid Fischareizone 758.000 km²) nochm Vaeinigtn Kinereich da flächnmasse zwoatgräßte Inselstood vo Eiropa. De Haptinsl is de gräßte Vuikaninsl vo da Wejd und ligt knapp außauhoi vom neadlichn Polarkroas. Island is a Mitglied vo da EFTA, vom Eiropäischn Wiadschaftsraum, vom Noadischn Rood sowia a Grindungsmitglied vo da NATO.

De 336.060 Eihwohna (Juni 2016) lemand im am dinnstn bsiedltn Land vo Eiropa. Iba 60 Prozent vo da isländischn Bväikarung konzendriand se auf de Haptstodregion vo Reykjavík.

Geographisch ghead Island zu Nordeiropa, geologisch gseng zu Eiropa und Noadamerika, geopolitisch zu de Nordischn Lända und kuituaräi zu Nordwesteiropa.

Da Inslstood befindt se sidestle vo Grönland. Noadestle ligt d Insl Jan Mayen, estle davo ligt Norwegen, sidestle lingand de Färöer, Groußbritannien und Irland.

Zwischn Grönland und Island ligt de Dänemarkstross. Neadle vo Island ligt de Grönlandsee, estle as Eiropäische Noadmeer oda „Noadpolaarmeer“, olle zwe hand Nebenmeera vom Arktischn Ozean. Im Sidn fangd da Noadadlandik o.

D Flächn vo Island bedrogt 103.125 km², davo hand 100.329 km² Landflächn und 2796 km² Wossaflächn. Da längste Fluss is de Þjórsá mid ebba 230 km. De hächste Erhebung vo da Insl ist da Hvannadalshnúkur mid 2110 m. De Küstnläng belauft se auf ebba 4.970 Kilomedda.

Island ligt aufm Middladlantischn Bugl und damid auf da Noadamerikanischn und auf da Eurasischen Blattn.De Blattngrenzn ziangand se diagonal iba de Insl. De Blattna dreimand im Joa um de 2 cm aussananda. A Mantelplume unda da Insl, da Island-Plume, soagt midm Vuikanismus fiaran ständign Nachschub vo gschmoizne Gstoana ausm Innern vo da Erdn, desweng bricht de Insl a da Mittn ned aussananda. De aktivn Vuikan in Island hand in ebba 30 Vulkansysteme eisodiad.

Island is a de Eiszeitn fast ois Ganze vagledschad woan. Noch arana weaman Periodn auf da Insl is amoi fast gletschafrei gwen, bis voa 1000 Joa ogfangd hod wieda käida zum wean. Heind bedeckand Gletscha wieda 11,1 Brozent vo da Landesobaflächn vo Island. Da Gletscha midm gresstn Eisvolumen vo Eiropa is da Vatnajökull. Sein Eiskappn is ganze 1000 m dick.

De Landschaft is duachn Vuikanismus und duachn Wossareichtum stoag prägt. So gibts an Haufa, zum Teil aktive Vuikan, Fliss, Seen und Wossafäll. Davo is da Dettifoss da energiereichste Wossafoi Eiropas, vom Wossavolumen pro Sekundn × Foihähn her gseng. As Isländische Hochland im Zendrum vo da Insl buidt a Periglazial-Wüstn und is fast ganz unbewohnt. A Haufa vo Gletscha deand as Gsicht vo da Insl prägn.

De Gstod am Bereich vo de isländischn Fjord is stoag zfuacht. Nema da Hauptinsl gibts mehrane gleanane Insln. Island ist gscheid dinn bsiedlt: Auf 40 km² gibts am Schnied grod um de zwoa bis vier Heisa.

As Klima is ozeanisch koid prägt, vom relativ woama Irmingerstrom (5 °C) an da sidlichn Kistn und vom koidn Grönlandstrom a da Noadost- und Sidwestkistn. De Niadaschlaag bedrongand bis zu 2000 mm im Joa a de Niadarunga im Sidn und bis zu 4000 mm aufm Vatnajökull. De gringste Niadaschlogsmenge findt ma a de Hocheema im Noadn vo Island (unda 600 mm).

Wegam woama Goifstrom is as Klima in Island mäida ois in andane Regiona in dene Breangrod. De Winda hand vagleichsweis mäid und de Summa eha käida. A de letztn Joazehnte mocht se oba de globale Erwärmung duach an leichtn Ostieg vo de Duachschniedstemparaduan bemerkboa, wos a am Rickzug vo oazäine Gletschazunga bis hi zum oschmäinz vo gleanane Gletscha (zum Beispui da heind vaschwundne Ok-Gletscha) zum seng is. Am weaman is in Island a da Zeid vo Mitte Juni bis Ende August/Mitte Septemba.

De gringstn Niadaschlag foind in Island a de frian Summamaanad, obwois do grouße lokale Undaschied gibt. Im Noadostn is eha a weng druckana, wei se de Woikn oft amoi ibam 8100 km² groußn Gletscha Vatnajökull ausrengand. A de Sunnascheindaua is desweng a da Natt vom Sää Mývatn häha ois in andane Regiona vom Land. Bei Noadwind is da Effekt umdrahde: Am Noadn dromad rengand se de Woikn aus und a de Regiona im Sidn is Woam und d Sunn scheind (schau a Föhn).

Heid nimmd ma o, daß da Enddegga vo Island da Wíkinga Garðar Svavarsson wor. Dea wo 870 af Island an Winta zuabrochd hod ond d Insl Garðarsholmur, aiso noch eam sejbst, gnennd hod.

D Landnahm duach noawegische Wikinga aba aa Kejtn vo de Bridischn Insln hod donn im 9. Joarhunderd begunna.

Im Joar 1000 hod s Althing in Þingvellir d Onnohme vom Kristndum bschlossn.

Island is am 17. Juni 1944 a unabhängigs Lond worn.

Rund 93 % vo da isländischn Bevejkarung hom Mitte 2008 in Städdn glebt, alloa etwa 200.000 vo insgsamt 317.593 Eihwohnan vom Land in da Haptstod Reykjavík (Stand 1. Dezemba 2009).

Island hod 78 Gmoana, de gräßtn davo san:

De Islända sprechan d Isländische Sproch, d Omdssproch is aba ned; des kimmt da her, daß ma nia an Bedarf zur Sprochregelung gsehn hod. D Sproch stommd aas da Oidnordische Sproch und hod se wega da geogrophischen Log a poar sproch-historische Eignheidn bewohrn kenna z. B. da Buachstob Þ ond þ, dea wo vo de geamanischn Runen obstommd. Aign is aa de Islända eah Sprochpurismus, dea voaoim draaf aas is, Weadda vo ondre Sprochn zum asetzn. De modeanan Islända san aa no in da Lage Texde vo da Zaid da isländische Landnahm Literatua. S Isländische gheat zam mid da Färeeschen Sproch und am noawegischn Nynorsk zu de westnoadischen Sprochn.

Z´Island hams an staatlichn Radiosender und 13 private. Bei drei davo gehts um religiöse Themen.

In Island hods oan effentlichen ond siem privade Senda.

Renommierde Zeidunga in Island san:

Morgunblaðið, Fréttablaðið, 24 Stundir, Dagblaðið Vísir.




#Article 317: Braunau am Inn (117 words)


Braunau am Inn is a owaöstareichische Stod an da Grenz zu Bayern glei nem Simboch und liegt em am Inn. De Stod is de Hauptstod vum Beziak Braunau.

Braunau is 1120 easchtmois urkundlich unta dem Nam Prounaw erwähnt worn und hot 1260 as Stodrecht kriagt. Während am boarischn Voiksaufstand 1705 und 1706 war in Braunau da boarische Landesdefensionskongress (as Braunauer Parlament) im Gange. 1779 is im Friedensvatrog vo Teschen des bis dohi boarische Innviertl mit Braunau zu Östareich kemma.

Zum küfin hot Braunau, wei duat da Hitla aufd Wöd kemma is und heit nu a poa Neonazis „stoiz“ auf de „Leistung“ san. Dawei duat Braunau vü, damit de Gschicht aufgorbat wiad, so gibts iatzand de Braunaua Zeitgeschichtetage.




#Article 318: Steyr (171 words)


Steyr (af boarisch ofd aa: Steia gschriem) is a Statutarstod in Obaöstareich, hod 38.324 Eihwohna (2017) und is da Siez vo da Bezirkshauptmaunschoft Steyr-Land in Obaöstareich. D' Stod is bekonnd fia sei Industrie und sei historische Oidstod. Steyr is d' zwöeftgreeste Stod vo Östareich.

Steia liegt auf ana Hächn von 310 m iwan Meea, dort wo Enns und Steyr zaumrinnan. Aussadem liegt Steia an der Grenz zu Niedaöstareich, im Oipnvuala. Vo Noad noch Sid is Steia 7 km laung, von West noch Ost 7,3 km. Auf 2,8 % vom Stodgebiet steht a Woid, 11,1 % wern landwirtschoftlich gnutzt.

Steyr bstähd aus de 8 Katastralgmoana:

De Katastralgmoa Steia besteht weida aus de foingdn Täu: Oidstodt, Steiadoaf, Dawor, Münichhoiz, Ennsdoaf, Resdhof, Ennsleidn.

Aussadem gibts no an gaunzn Schwung an Oatschofdn, de emfois zum Stodgebiet vo Steia kean.

De Stod hot su um de urkundlich 985-991 easchtmois erwähnte Stirapurch gründet. Ab 1192 wars im Besitz vo de Babenberger und seit 1254 Teil vo Obaöstareich. Seit am Mittloita is Steyr Zentrum vo da östareichischn Eisnindustrie.




#Article 319: Bschdegg (138 words)


SBschdegg (dt.: Besteck) is a wichtiga Bestaundtei vu am jedm Essn. Ma nimmts hea zum Zuabereitn, brauchts zum Vorbereitn, Kocha und Servian und zum indn Mund bringa.

Zum unsrign Bschdegg ghean s'Messa, d'Gobe und da Löffi, de gibts olle in vaschiedene Variazionee (Teelöffi, Suppmlöffi, Schöpflöffi...).

Aundaswo kennt ma zum Beispü ka Gobe, wia in Kina, wo ma dafia mit Stabal essn duad. Und wieda wo aundas isst ma mit de Händ. S'Messa oda so wos ähnlichs findt ma oba übaroi.

A Bstegg brachd ma, wenn ma sei Essn ned mid de Finga olanga mächd. Füa an Fransn Fleisch brachd ma do a Messa und a Gobe. Wannsd aba a Suppn essn wuist oda an Kaffä umrüan, dann bist mid am Leffe bessa dro.

Abbadiam bassiads ah, dass d'Kejnarin s'Bstegg zspad bstejd. Des is dann a b'liabta boarischa Zungabrecha.




#Article 320: Soizburg (Bundesland) (1056 words)


As Bundesland Soizburg, Soizburga Laund oda aa Land Soizburg gnonnt (Deitsch: Bundesland Salzburg, Salzburger Land oda aa Land Salzburg), is a Bundeslaund in Estareich. Seih bsundre historische Entwigglung und seih Stöjung ois söjbständigs Fyrstentum im Heiling Remischen Reich bis 1806 unterscheidt des Lond voh da Gschichd her voh de onnern estareichischen Bundesländer.

Soizburg hod a Flächn voh 7156,03 km². S Lond vafiagt iwara 174 km longe Aussengrenz, des zum oiergreessden Tei mid Boarn (im Noadn) und mid am kloanern Tei mid Sydtiaroi (im Sydwesten) teit. Weiders grenzt s im Noadostn ans Bundeslaund Owerestareich, im Westn an Noadtiaroi sowia im Sidn an Osttiaroi im Sydostn an's Bundeslaund Kärnten und im Ostn ad Steiamoak.

Loundschoftlich wead's Lond Soizburg in fynf Gai teit, voh de d' Grenzen identisch han mid de politischen Beziake vom Lond (schau unta Vawoitung).

Da neadliche Tei vom Lond teit se in zwoa Gai:

Da sidliche Tei vom Lond Soizburg wead in drei Gai gliaderd:

Schau aaa: Listen vo d' Gmoana im Soizburga Laund

S' Lond Soizburg is in fynf politische Beziake und a Statutarstod (Soizburg) gliaderd.

S' Soizburga Lond wead vo zwaa Autobohna durchquert: da Tauanautoboh vo Noadn noch Sidn, ois Vabindung zwischn Deitschlaund und Karntn und da Westautoboh, ois Vabindung zwischn Deitschlaund und em Ostn vo Östareich. A guad ausbauds und dichts Netz vo Bundes- und Londesstroßn üwaziagt s gonze Londesgebiet.

De beidn Hauptflusstäla vo da Soizach und da Saaloch, sowia s oware Ennstoi buidn d' Grundlog fir d' Hauptvakearsstroßn. Viar Noad-Sid-Oipmüwagäng bewöiting 'n Vakeahsfluss: im Sidwestn is des da Poss Thurn und in da Valängarung da Föiwatauantunöi, im Sidn de Grossgloggna Hochoipmstrossn (vo Mai bis Oktowa göffnet) und im Sidostn d' Tauanautoboh sowia da Kotschbergposs (vurglogat da Rodstäda Tauanposs). Im Pinzgau gib's no a Ost-West-Oipmvabindung mid da Gerlos-Oipmstroßn üwa 'n Gerlosposs.

Durch d' bsundane geografische Log is Soizburg vakeahstechnisch und wirtschoftlich mid d' boarischn Laundkroas Berchtsgona Laund und 'm Laundkroas Traustoa vazohnt. D' kürzastn Stroßnvabindungen zua de Städt und Gmoana vom Pinzgau firn üwa s sognonnte Deitsche Egg (aa klaans Deitsches Egg gnonnt; Soizburg - Bod Raichnhoi - Lofa). Wirtschoftlich san bsundas Freilassing (friara unta da Bezeichnung Soizburghofn a Vuaoatvo Soizburg) und Bod Raichnhoi mid Soizburg vabundn.

Seid 1995 bsteht d' Euregio Soizburg - Berchtsgona Laund - Traustoa, a Zommschluss auf kommunala Ewane zur Vabessarung vo da vüivöiting zwischnstootlichn Zommorweit in da Umsetzung vom eiropäischn Gedonknguat.

De Westboh fiahrt durch 'n Flochgau, 'm Soizachtoi bis Zöi am See und bei Soiföin üwa 'n Griassnposs noch Tiaroi. Bei Schworzoch-St. Veit gobet se d' Westboh und fiahrt ois Tauanboh durch s Gostoanatoi und 'n Tauantunöi noch Kärntn. Vo Bischofshofn fiahrt a Bohvabindung durch s Fritzbochtoi und Rodstod in d' Staiamork.

On s nazionale und intanazionale Flugnetz is Soizburg durch 'n Flughofn Soizburg (Airport Woifgaung Amadäus Mozart) obundn. In Zöi am See gibt s an Sportflughofn und in Mautandorf an Seeglflughofn.

Hauptartike: Gschicht vom Laund Soizburg

De Bsiedlung vo Soizburg raichd bis in de vurgschichtliche Zaid. Vo de Köitn stommd da öidaste Nom vo da Stod Soizburg : Iuvavum. Unta de Röma is Iuvavum a Vawoitungsbezirk innahoib vo da Prowinz Noricum Ripense gwesn. Said 'm 6. Joarhundat hod s Gebiet vom spaadan Lond Soizburg (oone am Bezirk Lungau) zum Herzogtum Baiern ghead. Durch d' Oloog vom Stift St. Beeda (696) und vom Benediktinen-Fraunstift Nonnberg (713), in de Ruinen vom römischn Iuvavum, hod da hl. Rupert vo Soizburg (Londespatroon vo Soizburg) d' Grundloog fir a Bistum (739) und s Erzbistum (798) gschoffm. Soizburg is durch dees zum Mittlbunkt vo da boarischn Kirchnprowinz worn, de nohezua 'n gsomtn oidboarischn Raum umfossd hod.

'm Erzbischof Ewahard II., am entscheidndn Partaigänga vo de Staufa, is s 1200 bis 1246 glunga aus de Groofschoftn, Grichtsbezirke und Vogtain a gschlossns erzbischöflichs Herrschoftsgebiet aufzbaun. Mid da Odakennung vo d' Grenzn durch 'n Baiernherzog im Joar 1275 hod d' lezzde Faasn vo da Oblösung vo Soizburg vom Herzogtum Baiern ogfonga. 1328 is Soizburg durch d' Erlossung vo ana aiganen Londesvaordung zum waidgehatn söibständing Stoot innahoib vom Heiling Römischn Raich worn. Ois Fürsterzbistum hod sa se zu am kirchlich-wöidlichn Buffastoot zwischn Baiern und d' Hobsburga-Launde entwigget. 1462 und 1525/1526 is zua de Bauanaufständ kemma. Da Fürsterzbischof Leopoid Anton Groof vo Firmian hod d' Auswondarung vo runde 20.000 Soizburga (1731/1732), de zum Protestantismus konwertiard san, dazwunga.

Wirtschoftlich is im 16. Joarhundat ned nur da Soizhondl vo Bedeitung gweesn, sondan aa da Goidobbau im Gostoana Toi. D' Obbaumengen san domois d' gresstn in gonz Mittlairopa gweesn.

Schau aa Soizburga Laundeshümne • Rainamarsch

De untaschiedlichn Londschoftn beherberng a Vüizoi vo vaschiadane Braich, vo denen monche oft nur no on am aanzing Ort pfleegt wern. In da Vurwainochtszeid kummt mid 'm Nikolaus da Kraampal. A neiare Entwigglung san d' organisiartn Kraampallaife, bai denen se de Kraampalfigurn eha on d' Fantasykostüme vo da Füimindustrie orientiarn. In d' Raunächt noch da Wainochtszeid kemman d' Glöggla und Perchtn. Lebendige Summabraich, speziell im Lungau san d' Praungstaunga und d' Samsonumzüg. Da Rupertikirdoog in Soizburg is aans vo d' tradizionöistn Voiksfestln in Östareich und wead jäarlich vo mear ois 100.000 Leit, vataild auf fünf Doog, bsuachd. Da Rupertikirtog in Soizburg is ans vo de tradizionellstn Voiksfestln in Östareich und wead jährlich vo mehr ois 100.000 Leid, vateilt auf fünf Tog, bsuacht.

Zoiraiche kuiturelle Fördarungen hod as Lond Soizburg aigrichtt mid 'm bsundan Schwaabunkt vo da Untastüzzung da zeidgnössischn Kunst. Im Beraich vo da Litaratur san dees da Raurisa Litaraturprais, da Georg-Trakl-Prais fir Lirik und Joaresstipendien fir Litaratur. In de Beraiche Musi, Füim und Büidende Kunst gibts ebnfois Joaresstipendien, dodrüwa ausse 'n Grossn Kunstprais fir Musik, 'n Musikprais Soizburg und vaschiedane Londespraise fir Architektur, Keraamik, Moolarai und Graafik.

Schau aa Listn vo de Laundeshauptlaid vo Soizburg

D' Politik im Soizburga Lond is noch 'm End vom Kriag vuaoim vo da ÖVP bestimmt worn, de d' Londeshauptlaid vo 1945 bis 2004 gstöid hod. Erst bai de Woin zum Soizburga Londtog am 7. März 2004 hod s an politischn Weggsl hi zur SPÖ, mid da Woi vo ana Londeshauptfrau gem, da Burgstolla Gabriele (Burgstaller Gabriele). Stöivadreta vo da Londeshauptfrau san da Haslauer Wüifried vo da ÖVP und da Brenner David vo da SPÖ. Außadem sitzn in da Laundesregierung fir d'SPÖ nu da Blachfellner Woita und d'Scharer Erika, fir d'ÖVP nu da Eisl Sepp und d'Eberle Doraja.

Im vagleich mid 'm BIP vo da EU, ausdrüggt in Kaufkroftstandards daraichd Soizburg an Index vo 133.3 (EU-25:100).

Schau a: 




#Article 321: OpenCola (210 words)


OpenCola is a Cola-Drangl, des wo jeda herstejn, vaändan und one Problem weida vakaffa ko. Des Rezept is im Rahma da Vorgam voda GNU General Public License (GPL) vaändaba.

De Oaginalvasion 1.0 vo da Amanda Foubister homs am 27. Jenna 2001 effadlich gmocht. De  Vaändarunga  vo de OpenCola-Versiona beziang se  moastns afs Afschreim vom Rezept.

Untam Nama Gnola (fia GNU und Cola) hod Cory Doctorow, John Henson und „Possum“ im Hirgst 1999 a Konzept vo an Drangl unta freia Lizenz afbrocht. Ofang 2000 hod des vo Grad Conn, Cory Doctorow und John Henson afgmochte Softwareunternehmen Opencola Gnola zu OpenCola umgnennt, um des Prinzip Open Source kloar z mocha und fia de oagnan Softwareprodukte zu werm. 
Spadare af OpenCola afbauande Projekte woarn zum Beispui da Vasuach vo ana Marketingagentur, im Joa 2007 a deitschsprochige OpenCola-Plattform zu etablian oda as Cube Cola, a Fork wo seit 2003 bstähd, hergsteejt fias Kino Cube Metroplex in Bristol, England. De Cola wead ned nua im Kino obotn, sondan a ois Konzentrat  wejdweit vakafft.

Des Rezept basiad af da  vo da Amanda Foubister unta da Beteiligung vo Cory Doctorow und Tom Swulius und is unta da GNU General Public License Version 2 vaeffandlicht.

Da Gummi arabicum fungiad ois Emulgator, damit se des Öi-/Wossagwasch net wida trennt.




#Article 322: Sauschädelstöhln (250 words)


Es Sauschädelstöhln oda Sauschädlstehlen is a in Östareich oft um die Foschingszeit ausgibta Brauch. Dabei gülts bei aana Hausschlochtung den oft vorm Stoll hingställten Kopf zum fladern, ohne dass da Bsitzer merken dad.

Waunn des Vaschwinden vom Schädl ofgfoll'n is, mocht sie oft des gonze Duaf auf d Suach noch de Ibltäta. Die san meistens schnö ausgfoascht, wäu sa si meist söba stöhln.

Danoch gibts beim Durfwirtn de Grichtsvahaundlung, dazua wird vurhea da Vursitzende Rod (Richta) bstimmt. A de Gschwuranan und de Zeign wern durtn zsammengruafn.

Die Anklogeschrift wiad monchmol in Reiman vorher vafoßt, es Züü is, so weit wia megli vom Sauschädl obzlenkan und olln aundaren d Schuid z gem.

Bei dera Grichtsvahaundlung gehts oft ziemlich hoart zua, und oft wern vom Richta hoche Göd- und Getränkestrofen fir Zwischnruaf varhängt, sodaß si de Vahaundlung ned z kuaz gstoidt. Die Vahaundlung end oiwei mit an Vagleich. Dabei muaß da Bsitzer vom Sauschädl genauso draufzoin wia de Fladara. Des so zaummgsommelte Göd kummt in de Grichtskassa und wird fia an woiltätign Zweck gspende. Da Sauschädl is inzwischen scho noch olle Regeln von da Kochkunst vaoaweit wurn und kon don vo olle Owesenden vazeaht wern.

Da Brauch söwa woa in Ostöstareich weit vabroadt, heitzdog wean de Hausschlochtungan söltana, deshoib gibts imma weniger Sauschädln, de gstuin werden kunntatn. Do in da oidn Zeit aa de Wirtn söwa gschlocht hom, woar da gfladate Sauschädl a Zeichn fia die Beliabtheit vom Wirtn. Woar da Wirt mit wenig Gästn gsegnt, hod aa kaana seine Sauschädln gstuin.




#Article 323: Boarische Krem (112 words)


A boarische Krem (Crème bavaroise, Bavaroise) is a gschlongne Siaßspeis aus Muich, Zucka, Oargejb, Gelatin und am gschlongna Schlograhm. De boarische Krem wead mit an Hauffa gschmackige Sachan obgwandlt wia zum Beispui Vanij, Schogglad, Kafää, Nussn, Bialn, Oranschn, Likea und so weida. Heagricht weads in kloane Schissal oda ois Nockal ausgstocha oda gschtiazt auf am Tella, mit Obstsoß garniat.

De Heasteejung vo na boarischn Krem is aufwendi und braucht a Gschick, de Zuatatn san deia (zum Beispüi a echte Vanij). Obwoihs boarisch hoasst, hot mas net in Bayern dafundn, sondan in Frankreich. As Rezept kunnt aba auf de boarische Rahmsuiz zruckgeh. Sie guit heit no wejdweid ois oane vo de beliebtastn Nochspeisn.




#Article 324: Schrift (350 words)


Neba da weida untn bschriebnen Bedeitung vo dem Wort Schrift werd im boarischn mit nach da Schrift ren a Sproch bzeichnet, nämli as Hochdeitsche. Des weidan is'd Schrift a aktuells Problem vo da boarischn Wikipedia, wia a sunst vo olle, de vasuchan, boarische Texte aufzumschreim. Weis doch sehr untaschiedliche Osetz gibt, bstimmte boarische Laute in de normale Schrift zum umsetzen, oda mit zusätzliche Sondazeichn wiadazumgem.

Ma ko Schriftn in drei Gruppn eiteiln:

Ma ko weida iaba de Richtung, in de gschriebn werd, Gruppn eiteiln:

S'Boarische is eascht amoi a gsprochne Sprach. Olle Vasuach, de Sprach mit na Schrift wiadazgem, baun auf da lateinischn Schrift auf in dera Form, wias fias Hochdeitsche hergnomma werd. S'gibt vaschiadne Regln fia extra Buachstabn, um a bor Laute wiadazumgem, des so im Hochdeitschn ned gibt. Grod as dunkle A macht Schwierigkeiten, des liegt vom Klang her zwischn am hochdeitschn A und am O. Da der Artikl hia auf boarische Sondazeichn vazicht, iss meistns mit am O aufgschriem. De boarischn Sondazeichn wern voa allm vo Sprachwissnschaftla heagnomma, de se mit de Untaschiad in da Aussprach exakt beschäftign woin. Aba a im Hochdeitschn is de Zuordnung vo Lautn und Zeichn ned perfekt. Unsa Schrift (boarisch/hochdeitsch/lateinisch) is a Alphabetschrift, obwois ihre Schwächn in da Zuaordnung vo Lautn und Zeichn hod und so ned ganz da Definition daspricht.

A Alphabetschrift und a a Silbnschrift gewinnt ihr Bedeitung eascht iaba de Zuordnung zu Laute und dariaba zu na Sprach. Wenn ma de Sprach ned ko, ko ma de Bedeitung vo der Schrift ned vasteh. A Beispui fia a Zuaordnung vo Zeichn zua na Bedeitung han de arabischn Ziffern, de a mir hernemma:

So gseng is a symbolische Schrift wias Chinesische a pfundige Sach. Do ko iabaroi a jeda an Text lesn, a wenn a gor ned de gleiche Sprach oda den Dialekt vasteht, den da Schreiba spricht. S'werd a vamuat, dass de chinesischn Zeichn a grod desweng entstandn san. Andas wars ned meglich, so a groß Reich zum vawoidn, wo so vui Välka mit untaschiedliche Sprochn lem. Da Nachteil is, doss ma dafia so vui Zeichn brachd, wias Bedeitunga gibt.




#Article 325: Dampfnudln (282 words)


Boarische Dampfnudln, aa Heffaknela oda Heffakniala, wean aus am Hepfadoag gmacht, dea wo aus Woaznmejh, Rahm, am Oa, Hepfa und a weng Soiz gmacht wead. Da Doag wead zu kloane Kugln draht und nochm Geh in a na Bachfoam (oda am Reindl) im Rahm mit zlossana Butta und Zucka zuadeckt im Rohr drin bocha.

Bei de Weana Dampfnudl, de Geamknedl, bstäht da Doag aus Woaznmejh, Butta, mehrare Oar, Zucka und a weng Soiz. Da Doag wead nacha zu kloane Kugln draht und in Muich in am gschlossanan Hefa dämpft.

Im Untaschied zu de Germknedl san de Dampfnudl optimal, wens an Fuaß hom, des hoasst, dass da Zucka in da Mille und im Doag se duach de Hitzn karamellisiert hom und braun worn san. Des deaf alladings ned zfui sei, sunst schmeckans vabrennt. Es is oiso da Zeitpunkt, wann mas vo da Hitzn wegduat, ganz wichtig, dasss net vabrenna, und zudem foid dea Doag in se zam, wens z friah gschiacht. Soichdane zammgfoinna Dampfnudln nennt ma nacha Wetzstoa.

Serviern duat ma sowoi de boarischen ois wia de Weana Dampfnudln mit na Vannuiisoos oda na Schokladnsoos. Wei de uaspringlen boarischn Dampfnudln duach eanan hohn Rahmotei vo gsundheitsbewusste Leit nimma so gean gessn wean, guit des Weana Rezept heitzdogs ois Standard.

In da Pfoiz (da rheinischn) isst ma de Dampfnudln a gean herzhaft ois Hauptspeis mit Kraut, Schwammal, Solod oda Gummara oda ois Beilag zua na Erdäpfesuppm. Nacha wean de Dampfnudln gean im Schmoiz mit am wengal am Wossa und Soiz kocht.
 
Friaa hod ma aa roggane Dampfnudl ghobt, wei s Troad ned so teia wor. Dazua nimmt ma a roggans stott a woazans Mejh, und hods oft aa mid Schmoiz statt mit Butta gessn.




#Article 326: Staffabruck (210 words)


 Staffabruck (amtli: Staufenbrücke) im Berchtsgoana Land is, sowoi, a Ortsteil vo Piding ois a vo Reichahoi. De Staffabruck war bis 1949 gmoaunabhängig und hod bis dohi zum Forstdistrikt Saalachau gheahrt. De Pidinger und de Reichahoia Seitn trennt de Saalach und da Fuadaheiberg is da Hausberg. No schattn de Staffabruck umandsdum Auwejda soiwoi vo Piding ois a vo Reichahoi ob.

Staffabruck is de Hoamat vom boarischn Liadamacha, Sänger, Kabarettistn, Poet und Multitalent Georg Ringsgwandl. Er is am 15.11.1948 do, in da Auenstroß, auf d'Wejd kema, do aufgwachsn und bis zu sein Arztstudium do wohna bliem. 1993 hod er sogar, mit oam vo seine erfolgreichsten Albn mit den Noom Staffabruck, seina Hoamat a musikalischs Denkmoi gsetzt.

Von da Staffabruck keman sonst a no a boar vereckte Kuntn, so beim Ringa: Do is da Schöndorfer Manfred vo 1970-76, in Griachisch-Remisch, nochanand siem Moi deitscha Moasta worn. A in griachisch-remisch, 1983 und 1986, is da Seibold Siege zwoa Moi deitscha Moasta worn. Emfois mehrfach, aber in olle zwoa Ringastil dahoam, hod da Wolf Richard, noch da Reih 1976-80 in Griachisch-Remisch, aber genau a so, 1977-79 und 1982 in Freistil, ois mitanand nei Moi, an deitschn Moasta ghoit.

Klaus Wallner is beim Eistockweischiaßn 1991 deitscha Moasta worn und hod se 1992 sogar zum Europamoasta gschossn.




#Article 327: Cajetan Anton von Notthaft (166 words)


Cajetan Anton von Notthaft (* 23. Juni 1670 auf da Buag Marquartstein; † 4. Juli 1752 in Berchtsgoan) woa vo 1732 bis 1751 Fiastprobscht der Fiastprobscht Berchtsgoan.

Ea hot se im Spanischn Eabfoigekriag beim Kompf gengan de österreichisch-kaisalichen Druppn auszeichnet und hots aus Reit im Winkl vatriem. Oijs a se aba noch dem Eafoijg inkognito in de Niederlande begemn woijt, is a gfasst unn bis zua Intavention vo seim Bruada in Minga inhoftiat woan. Noch seina Freilassung hot a se wiada vastäakt de Belong vo Berchtsgoan widmet unn hot drauf hinwiaka kenna, dass da Probscht vom Stift hiazat aus de eigana Reihn gwejjlt woan is. So hom de Widdlsbocha bei da Woijl vom Nachfoijga vo Joseph Clemens von Bayern des Nachseign ghet, unn es san ob 1724 Julius Heinrich von Rehlingen unn ob 1732 Cajetan Anton von Notthaft seijba dea Fiastbrobschtei Berchtsgoan voagstandn.

Notthafts Regierungszeit oijs Fiastprobscht unn de domit vabundane Vatreibung unn Re-Missionierung vo de Protestanten in Berchtsgoan hot mit Beginn vo da Gegenreformation eigsetzt.




#Article 328: Fliangschwammal (964 words)


Da Fliangschwammal (Amanita muscaria), dt.: Fliegenpilz, is oana vo de giftign Schwammal aus da Gattung Amanita. Ea is a Narrnschwammal und hauptsächle psychoaktiv gifte, oiso ned ganz so schlimm wia sei Vawandta, da greane Knolle (Knojnblatllbuiz - Amanita phalloides) awa drotzdem ned harmlos.

Es gibt davo mehra onakannte Varietädn. Da Fliangschwammal im eingtlichn Sinn ist d' Varietät Amanita muscaria var. muscaria.

Da Fliangschwammal is 6 bis 20 cm houch, sei Huad gleichmaßig rund mit am Duachmessa zwischn 6 und 15 cm. De Haud aufm Huad is glatt und leichtad roud und mid reglmäßige weiße Warzn (Velum universale gnennt) punktlt. De Punktal kennan duachn Reng ogwaschn sei. Ganz junge Fliangschwammal san manchmoi ganz blass roud daß fast weiß wiaka.
Da Huadrand is grieft.
D'Lamejjn san Weiß, da Stui is reinweiß, trogt an ausdaund Ring und am Fuaß a Knoijn mid weiße Warznkränz.
S'Fleisch is gschnittn unda da Huadhaud deitlich gejjb, sunst weiß.

De Variedätn kennan in de Farm zum Teil deitlich obweicha.

Vawechsln ko man roudn Fliangschwammal eigantle fast mid koam wega seine deitlich roudn Farb. Da oanzig eßbare war da Kaiserling ('Amanita caesarrea'), dens in Deitschland ejssast sejtn gibt (Obarheingebiet) awa dafüa hejfig im Middlmeerraum. Da Kaiserling hod awa deitlich gejjwe Farbm an de Lamejjn und am Stui.

Da Fliangschwammal is in ganz Eiropa und Asien, bis nunta noch Sibirien, in Noadamerika und Sidafrika dahoam. Findn ko ma n unta Biakn oda, sejtna im Nodlwoid unta Fichtn. Bsondas gean moga sauane Bedn.

S easchte Moi dawähnt wead a ois Fungus muscarius vom Pata Albertus Magnus. In manche Quejn wead gsogt, daß dea Nama von im Brauch kimmt, in Schwammal in Muich und Zucka eigwoacht zum Fliang vagiftn heaznehma. Andane Quejn moanan, dass dea Nama dohea kimmt, wei ma im Mittloida iba Wahnsinnige gsogt hod, se waradn vo Fliang bsessn.

Andane Nama fian Fliangschwammal san im Boarischn:
 

Oi de Nama moanan im oigemoana in roudn Fliangschwammal, oftmois a an jedn Schwammal mid Dupfn auf da Haum.

 
Im Untaschied zum untaschiedlichn Nama bezeichnet ma de vaschiedena Variedätn.
Vo de Fliangschwammal gibts mehrane onakonnte Variedätn, de in eanana Giftwiakung olle gleich san.

Iban Fliangschwammal wean vui Sachan gsogt, de wo oadeitig ins Reich vo de Legendn ghean. So zum Beispui a des, daß ma mit am Huat davo, in Muich und Zucka eiglegt, Fliang vagiftn ko.  De Viecha san zwar recht damisch, wachan aba noch ana Zeit wieda auf. A de Aussog, dass de Hexn im Mittloida mit de Fliangschwammal a Zaubasoim heagstejt hättn, mit deras auf eanane Besn fliang hom kina is woi eha auf de narrische Wiakung von im Schwammal zruckzfihrn.

Tatsach is, daß dea Schwammal giftig is und dass a zu de narrischen Schwammal zum zejn is.

Es san de foigenden Gifte bis heid nochgwiesn:

Aussadem enthoit da Fliangschwammal no Muscaridin, Betalaine, Acetylcholin, Cholin, Trimethylamin, Amanitol, Xanthin, biogene Amine, Putrescin, Betain, Selen, Vanadium und ätherischs Ej.

Fia de Rauschzuaständ wean in da Hauptsach des Muscimol und de Ibutensaire vaantwoatle gmacht. As Muscarin (vgl. in wissnschaftlichn Nams), des wo in seina reina Foam an Menschn tobsichte macha ko, is a so wene drin, dass fost koa Roin spuit bei da Vagiftung.

Noch na 1/2 bis 2 Stund kriagt ma an Rausch ois wia wenn ma zvui Schnaps drunka hät, wead narrisch aufdraht und wepsig (oda staad und melancholisch/traurig). Ma kriagt Krämpf in de Glieda, da Spoache lafft unkontrolliat und stark, a Engegfui in da Brust, ma schnauft se schwar, kriagt a Krämpf beim Schlucka, Durscht, nacha grimmigs Bauchwäh und starkn Duachfoi.

Nochm Rausch kimmts bei entsprechada Meng' unta Umständ zu am so diaffn Schlaf oda na Lähmung wobeis da Kreislauf zammbrecha ko, wos wiedarum zum Doud füahn ko. Manche Quejinna ren davo, daß grod 5% vo olle Fliangschwammalvagiftungen an dödlichn Ausgang hom, andane behauptn, daß no gor koa dödliche Vagiftung de ois alloanige Uasach aufn Fliangschwammal zruckgang, dokumentieat worn sei.
Bei fast olle Fliangschwammalvagiftungen gähts noch 2 Tog am Vagiftn wieda bessa.

In da Homöopathie vawendt man bei Kopfwäh, Blosn- und Darmbeschweadn und beim Tick. Ma kenntn do untam Nam Agaricus muscarius.

Ois Rauschmittl homs friaa mehra Vejka hergnomma. Da Botanika G. Wasson vatritt de Thesn, daß da Fliangschwammal des legendäre Soma aus de Veden warad, des de arischn Eiwandara voa 3500 Joar noch Indien brocht hom. Des is aba umstrittn.

Unumstrittn is aa, dass da Fliangschwammal in Sibirien und manche Tei vo Nordamerika heid no ois Rauschmittl gnomma wead. Drickad, kocht oda in Muich oda Vodka eigwoacht, sogor graucht, nemmans um an Rausch zum kriang oda, wanns Schamanen san, 'spirituelle Erfahrunga im Ibabewusstsei z macha.

Dea road-weißdupfde Giftschwammal is a beliebts Motiv in Kunst und Kuitua, speziell füa Kindabiacha, Fuim oda Computaspui. Rechts is a Buidl vo da klassischn Foam, wia ma den Schwammal in da Kunst gern vawendt.

Ma hod in de Höhlen im Tassili n'Ajjer, Algerien, Buidln vo Schwammal gfundn, vo dene d Wissnschaft davo ausgäht, daß des Fliangschwammal san. In da Renaissance hom grod englische Maler des Thema mit in eanane Buidln mid einebaut und de Schwammal warn scho imma mid a Hauptgengstand vo romantische Märchendarstellungan.

Da Fliangschwammal is in vui illustrierde Kindabiacha oda Comics a wichtigs Element und dient oft ois Behausung füa kloane Lebewesn wia Zwerg, Elfen oda Schlümpf. A ois Zoagar füa an gsundn urtümlichn Woid in de Illustrationen wead der Schwammal gern vawendt.

Aa ois Beigab zu de Gartnzweag wead gean a Fliangschwammal dazuagem. In Fantasia, am Zeichntrickfuim vo Walt Disney vo 1940 is de berühmte Sequenz vo de danzadn Schwammal.

In dem Gen-Technikkritschn Buach Wenzels Pilz spuit de Art Amanita a große Roiin.

Da Fliangschwammal is newam Huafeisn und m vierblattrign Klääbladl oans vo de am haifigstn vawendn Glickssymboi. Ma find n auf Glickwunschkortn, Doatndekorationen oda ois kloane Bapierschwammal am Droht z Sylvester. De Vawendung ois Glicksbringa wead auf de oidnordische Sagnwejd und mehran Hexnlegendn zruckgfihrd.




#Article 329: Peugeot Speedfight (259 words)


Da Speedfight is a von Peugeot bauter Motorroller mit Automatik oder a Variomatik genannt. In Fachkreisen werd da Speedfight a Speedy gnannt.

Den Rolla komma in zwoa verschiedene Ausführungen kaffa, entweder in AC, des hoast Air Cooled (oiso luftkühlt) oder in da meist tairan LC-Ausführung, des is die wasserkühlte Ausführung. Den Speedfight hams zum easchtn Moi 1996 auf an Markt bracht. Der Speedfight Zwoa is da Nachfolger vom Speedfight Oans. Der Unterschied zwischam Speedfight Oans und am Zwoarer san nur leichte Veränderungen am Design oder an da Technik.

A Bsonderheit vom Speedfight is die Vorderradaufhängung, die sognannte Einarmschwinge, die des Eitaucha beim Bremsen verhindern soi. Gleichzeitig werd dadurch a die Kurvenstabilität verbessat.

Im 50er-Speedfight laft der gleiche Motor wia in die Modelle TKR oda Vivacity. Zusätzlich hams a no a 100 cm³³-Version baut, die so circa 95ge lafft. Die 50er- und 100er-Roller unterscheidn sie nur durch an gressan Luftfilta und an gressan Auspuff.

Die Speedfights han sehr beliebt bei die junga Leid, weil ma fui verändern ko. Der wasserkühlte Speedfight ghert zu de beliebtesten Motorroller vo Peugeot. Überhaupts geit die Speedfight Zwoa Reihe zu dei meist verkauften Motorroller. Die Farbpaletten vo da Speedfight Reihe is sakrisch groß. Dadurch, dass die Firma ständig Sondermodelle aussebracht hat, wie die Modelle Silver Sport, Iron X, Rally Victorys, X-Race oder WRC oder seit neistem die neuen RCup Modelle, san die Roller bei die junga Burma und Madl nia uninteressant worn.

Der Speedy is neba am Aerox vo Yamaha der meist umbaute Roller, da ma im Internet und sonst wo a Menge Tuningteile find.




#Article 330: Clubb (165 words)


Da Clubb (offiziej: 1. FC Nürnberg Verein für Leibesübungen) e.V., aa 1. FC Niamberg oda 1. FCN, is a Fuaßboivarein z Niamberg, dea wo im Mai 1900 gründt woan is. De Vareinsforbn san rod und weiß, de Traditionsforbn dagegn weinrod und schworz. Da Varein hot 16.415 Mitglieda (Stand: 1. September 2017).

(Stand: 31. August 2017)

Da Clubb spuit seid am Bau 1928 im Städischn Stadion vo Niamberg (wofia da Architekt sogoa a olympische Goidmedailln gwunna hod). S Stadion is mehrmois umbaud woan und stehd in seina etzigen Oat eascht seit zwoa, drei Joa, weis im Zug vo da Wejddmoasdaschaft 2006 umbaud woan is.

Sei momantaner Nama is Max-Morlock-Stadion. De Kapazität liegt zua Zeit bei 50.000 Plätz.

Damid warns iba 60 Joar lang da Rekoadmoasda in Deitschland und hand eascht 1986 vom FC Bayern Minga obgläsd woan.

Heiner Stuhlfauth, Dr. Hans Kalb, Hans Sutor, Andreas Köpke, Dieter Eckstein, Hans Dorfner, Stefan Reuter, Roland Grahammer, Heinz Strehl, Maxl Morlock, Toni Kugler, Schorsch Hochgesang, Heiner Träg, Marek Mintal.




#Article 331: Wally Fendt (155 words)


Wally Fendt  (* 11. April 1907 in Berchtsgoan; † 21. Jenna 1979 in Berchtsgoan), woa a Hoamatdichtarin, Journalistin unn aktive Viachalschitzarin.

Sie hot in íam Lemn zua de vaschiednste Theman tausende Mundoatvers vafasst, de se jedo bloß oijs a kloane Auswoij in dem 1957 easchienanen Gedichtbond S'Herzklopfen der Hoamat dahoijtn hom.

A Häipunkt vo iam Schoffn woa de Vatonung vo iam Berchtsgoaner Liad duach den Superior vom Franziskanerklosta, Pater Korbinian Rother. Regionale Bekonntheit ham aa irane Text zua am Reichahoier- unn am Zimmamosliad dalangt.

A ondana Schwaapunkt von ira Aktivitätn woa da Viachalschutz. Sie woa Grindungsmitglied vom Berchtesgoana Tiaschutzvaein unn hot in eam mehr oijs 55 Joa gwiakt.

Dodriaba naus woa sie joazehntlong Mitabeitarin vom Berchtsgoaner Onzeiga unn hot insbsundas fia den regelmäßig eascheinandn Ruckblick Vor 50 Jahren vaantwortli zeichnet.

(Queijnnochweis: Berchtesgaden im Wandel der Zeit - Ergänzungsband I, 1982, herausgegeben von Hellmut Schöner auf der Grundlage zu dem 1929 erschienenen Werk von A. Helm)




#Article 332: Eugen Fischer (Historiker) (285 words)


Dr. Eugen Fischer (aa bekonnt unta seim Pseudonym A. Helm), (* 3. März 1899 in Berchtsgoan, † 19. März 1973 in Berchtsgoan)  war Geolog unn Historika.

Fischer hot se in da Nachfoijgn  vo Joseph Ritter von Koch-Sternfeld (1778-1866) gsejng unn hot se intensiv mit da Queijnsammlung olla meglicha Wissnsgbiat iaba des Berchtsgoaner Land bfasst. Olle sei Vaöffentlichungen dozua hot a im Seijbstvalog voaglegt, weil ea an jedm Valega prinzipiell misstraut hot. Zuadem hot a kategorisch den elementaan Grundsotz a jeda Lexikon-Herausgabe-Finanzierung obglehnt, de Kostn von am nein Teil duach den jeweils vorausganganan z' trogn. Wegan dea se doraus a organisatorisch eagebandn Schwierikeitn, hot ea zua seine Lebzeitn vuij vo de Eagebniss seina joazehntlongan Oabeit nimma druckt sejng.

De dreideilige Reprintausgob vo seim Das Berchtesgadener Land im Wandel der Zeit is 1974 vo da Süddeitschn Zeitung oijs „Konversationslexikon des Berchtesgadener Landes“ gwiadigt woan. Oijs Foaschungsgrundlog fia de gsomte zwischn 1522 unn 1930 Berchtsgoan zuam Thema gnummene Litaradua hot sei 1930 easchienane Bibliographie Die Literatur über das Berchtesgadener Land und seine Alpen sogoa weit iaba de Region hinaus groaße Beachtung gfundn.
Des zamm mit Magdalene Ziemke herausgebane Lebensbuijd in Moritz Mayer soijt de Legendenbuijdunga iaba des Lemn vo Judith Platter noch da Richard-Voss-Vafuijmung entgeganwiakn. Sei Monographie Hallthurm hot se mit da Gschicht vo da ehemoijigan Berchtsgoaner Grenzbfestigung vo de eascht Onfäng bis zua Geganwoat bfasst.

Sei in Joazehntn gsammeijtn Beispuij Berchtsgoaner Mundoat is jedo nia in Druck kemma unn nua oanige wenige Moij hektographiat woan. Unvaeffentlicht san aussadem bis heit sei Manuskript iaba de Gschicht vo da Berchtsgoana Salin unn vo de Stoanmartaln im Berchtsgoaner Land.
 
Des Pseudonym A. Helm, welchans ea fia olle sei Weak gnutzt het, woa ausm Voanom vo sei Ehefrau Helma obgleit gwen.




#Article 333: Japan (659 words)


Japan (jap. 日本, Nihon/Nippon; ) is noch Indonesien, Madagaskar und Papua-Neuguinea da viatgresste Inslstoot vo da Wejd. Er liagt im Pazifischer Ozean in Nachboaschoft vo Russland, Nord- und Sidkorea, sowia vo da Voiksrepublik bzw. da Republik China. De Einwohna hoaßnd Japana.

Da Nam Japan setzt si aus de Zeichn  (Aussproch ni, in da Bedeitung „Tog“ oda „Sunn“) und  (Aussproch hon, in da Bedeitung „Ursprung“ oder „Wuazl“) zamms. Japan is deshoib aa bekannt ois „Land vo da aufgehandn Sunn“. Sowoi da friare mithologische Nam Cipangu ois aa Japan leitn si woascheinli vo da chinesischn Aussproch vo de Schriftzeichn (chin. 日本國, rìbĕnguo) ab.

Japan is a Inslkettn, de si entlang vo da Ostküstn vo Asien hinziagt. De Haptinsln san Hokkaido im Noadn, de zentrale und gresste Insl Honshū, sowia Shikoku und Kyūshū im Sidn. Dazua kemman 6.848 kloanare Insln, de si vor oim in da Seto-Inlandsee und ois Ryūkyū-Inseln konzentrian.

Iwan gsamtn Archipel valafft a Gebirgskettn, de ungefäah 73 % vo da Landmassn vo Japan ausmocht. Da hechste Berg vo Japan is da Fujisan af da Haptinsl Honshū mit 3.776 m iwan Meeresspiegel. Haptsächli in dena Haptballungsgebietn, wia Kantō (mit Tokio und Yokohama) oda Kansai (Ōsaka, Kyoto und Kōbe) findn sich gressare Ebenen. Af Grund vom Mangl an Flachland wern Berghäng duach Terrassnfejdbau kultiviat.

Wiatschoftlich is Japan oans von de wichtigstn Länder wos gibt. Nur de EU und d'USA hama gressars Brutto-Inlands-Produkt. In da Noachkriagszeit hot Japan gscheid wiatschoftlich aafghoit. Jäahlich hot Japan a Zuawochsrotn vo 10% und mehr ghobt, und des iba Joazehnte. Monche sogn, dees is wia ra Wunda gwen, andre moana dees wor, wei de Amis dena ghoifa hom. Oba eigntli hot Japan scho seid da Meiji-Zeit a recht erfoigreiche wiatschoftliche Entwicklung higlegt. Daher woar da Kriag nua so a Untabrechung vom oagntlichn Wiatschoftswochstum, hot oba net so an grossn Effekt ghobt wia vui denkt hom.

In de 1990er Joarn isses zura Banknkriasn kumma. Des wead aa ois Bubble-crisis bezeichnet. Des hoasst, in den 1980er Joarn wor vui Gejd do, deshoib hom de Bankn jedm an Kredit gem der aan gwoit hot. Ois Sicherheit fiad Bankn hom de Leid de an Kredit woitn, oiwai ihr Land und Gut oogebm. Doher sanna de Bodnpraise ins unermeßliche gschtiegn. Oiso konntn Leid ah no mehr Kredite kriagn, woi earna Grundstick jo no mea wert gworn is. Oba eigntlich hättn vui von dena Leid wo an Kredit kriagt hom eigntli bessa koan kriagt. Vui vo dena Leid san nocha nämlich pleite ganga. Und woi'd Bankn oafach jedm an Kredit gem hom und net richtig drauf gschaut hom, wems an gem, san a wiakli vui pleite gonga. Ois Sicherheit hom Bankn zwoa no de Grundstick ghobt. Woi oba jetza de ganzn Bankn earna Grundstick verkafa woidn, und somit mea Grundstick do woarn ois wo Leid kafa woitn, hams de Praise von de Grundstick senka miassa. Oiso komma sogn dos de Spekulationsblosn (bubble) plotzt is. De Bankn hom iatzt an Haffa Kredite ghobt de wo eahna koana zruckzoit hot woi vui vo dena Lait bleite ganga sind. Gleichzeitig sind a de Bodenpraise in Kella gfoin, und so konnt s dia Kredite nemma mit Grundsticksveakaf ausgleicha. Irgndwann hom deshoib a vui Bankn zuamacha oda umstrukturiern miassa. Zum Beispui homsa a Zeit long goa neamand no an Kredit gema woin. Des woar dann a wiada schlecht fia d' Wiatschoft vo Japan woi du brauchst joa an Kredit um wos auf'd Beine zu stöin.
Insgsamt woar de Bubble-crisis net wirklich guat fiad japanische Wiatschoft. Do im Westn hom vui Leid scho docht, doss Japan an Berg oba gheit. Oba ma muass a seng, doss während de 10 Joar, wo di Krisn do wor, de Wiatschoft vo Japan insgsamt durchschnittlich um 1,5 % gwochsn is. Monche sogn oiso, des wor goa koa richtige Krisn, oba es hot scho an immensn Eifluss af de Wiatschoft ghobt.

So hom si de wichtign Wiatschoftskennzoin wia Bruttoinlandsprodukt, Inflation, Haushoitssaldo und Außnhandl in de letztn Joar entwicklt:

~ = gschätzt 

~ = gschätzt 




#Article 334: Georg Ringsgwandl (315 words)


Da Ringsgwandl Schorsch, amtli Georg Ringsgwandl, (* 15. Novemba 1948 in da Staffabruck bei Reichahoi) is a boarischa Kardiologe, Kabarettist und Liadamocha.

Aufgwachsn is a in da Staffabruck, wo zu Reichahoi ghead. Sei Vatta war bei da Post. Musispuin hod a mid da Zitha ogfanga, de ra vo seina Tant gschenkd griagd hod.

Gitarrnspuin hod a se seibad beibrochd, weil a 1967 ocht Monat mit Tbc (Schwindsucht) im Sanatorium bleim hod miassn. Dodanoch hod a in Minga Medizin studiad und zum Dr. med. promoviad.

Noch da Zeid ois Assistenzarzt am Mingara Klinikum Großhadern is a a Zeidl af Amerika ganga. Nachand war a Oberarzt in da Kardiologie z Garmisch-Partnkircha. Nemher is a mid seim Kabarettprogramm duach Deitschland tourd und hod an Haffa Auszeichnunga eigsackld, unta andam an Deitschn Kleinkunstpreis.

Sei easchts eings Programm woa Gurkenkönigs Hausfrauenshow, mid dem a 1978 af Tour ganga is. De Tourerei is dann mid weidane Programme so weida ganga, bis a 1993 sein Arztberuf komplett an Nogl ghengd hod und seitdem blos no ois Künstla tätig is.

De Besetzung vo seina Band hod se ollawei wieda gändad. Am längsdn und intensivsdn hod a am Ofang mid dem Gitarrnspuia Schreiner Schorsch (Georg Schreiner)) und am Keyboarda Reichart Klaus zammgarbad. A wichtiga Kolleg is aa da Nick Woodland, wo seit Voglwuid (offiziej: Vogelwild) ois Bluesgitarrnspuia dabei is.

Ned nur seine Liadln, sondan vor oim de Monologe zwischn de Songs bei de Livekonzerte san bei seine Fans gfrogd. Desweng san ab da CD Der Gaudibursch vom Hindukusch aa gsprochane Text zum hern.

Im Fernseng war a natirle aa ollawei wieda, z. B. in Ottis Schlachthof, im Scheibenwischer und aa in da oa oda andan Talkshow.

Sei Musikstil setzd se aus Elemente vo da boarischn Voiksmusi und Rockmusi mid skurille und parodistische Elemente zsama.

Da Ringsgwandl lebd mid seina Frau, de Ärztin is, in da Näh vo Garmisch-Partnkircha.

Sei aktuejs Programm 2009 hoaßd Untersendling.




#Article 335: Gwetschn (176 words)


De Gwetschn oda Ziach gheat zu de tipisch boarischn Musikinschtrumente, de in da boarischn Voiksmusi a wichtige Roin spuin.

Es gibt a no Reih vo regionalen Nama (und Schreibweisn) fir des Inschtrument: Zugharmonika, Ziaharmonika, Quetsch, Quetschn und Schiffaklavia.

De Gwetschn is a Inschtrument zum Auseinandaziang und zum Zammadrugga. Beim Ziang und Drugga wead d Luft ausm mittlan Teil vo da Gwetschn (Balg) durch jeweis an Luftschlitz druggd, den wo ma mid de Tasten auf da rechtn Seitn vo da Gwetschn aufmacha ko. Dann rennt de Luft an aran dünna Bladl vorbei, des wo dann as Schwinga ofangd und domid an Ton gibt. Umso länga as Bladl is umso diafa is da Ton. Auf da linggn Seitn gibts aa no a boar Knepfal. De wenn ma druggd bassiert eigendli as gleiche wia auf da andan Seitn, bloß dass de Töne, de wo dann aussa keman, a guads Stigge diaffa und a voia klingan. Des liegt do dro, dass wemma do oa Tastn druggd glei 3 Diale aufmachan und desweng glei 3 Töne, de wo zambassn, aussa keman.




#Article 336: Hackbredl (305 words)


As Hackbredl gheat da Systematik nach zu de Soatninstrumente, im engern Sinn zu de Zither-Instrumente. Es is tipisch boarischs Musikinschtrument und gheat zu da üblichn Besetzung von da boarischn Voiksmusi. Es is in Siddeitschland, in Östareich und in da Schweiz in Gebrauch.

De Herkunft vo dem Instrument is ned ganz klar. Wahrschaenli habns die Araba ghabt, und über Spanien waars nach Eiropa komma. Nach Österreich, Böhmen und Süddeutschland könnans aber aa de Zigeuner vomittlt habm, wae zu dena ihra Volksmusik ghöats als Cimbalon aa ganz wesntli dazua.

Auf altn Darstellunga san solche Instrumente seitm Mittlalter zum Sehgn. Aber maestns handlt sichs da um as Psalterium, und des is a Zupfinstrument, von dem dann as Cembalo de technische Waeterentwickliung is, des ja aa zu de Zupfinstrumenta ghört. Da Hauptuntaschied dazua is ebn die Klangerzeugung durch Staberl oder Klöppl, und des hat dann zu dem Nama Hackbrettl gfüahrt. De älteste Darstellung von am gschlagenen Psalterium oder (italienisch) Salterio derfet an da Kethedrale vo Santiago de Compostela zum Findn sae, no vor 1200. Wenn de Italiena in da fruan Neuzaet as Hackbrettl als „daetsches Psalterium“ („salterio tedesco“) bezaechnt habm, dann zoagt des wahrschaenli de Entwicklung von der Spui-Art auf dem Instrument an: In Italien sans beim Zupfm bliebm, nördli vo de Alpm hat si des Schlägln durchgsetzt, viellaecht ja, wael ma als gezupfte Version as Cembalo vawendt hat..

As Instrument  hod de Form von aran gleichschenklign Trabez, und de Soaddn san vo oana schrägn Seiddn zur andan gschband san. De Soaddn san entweda chromatesch gstimmt oda diatonisch, imma in Dreia- oda Vieragrubbn zam. Zum Spuin nimmt ma zwoa kloane Schlägl zwischn an Zeige- und an Mittlfinga. Mit dene haut ma dann oiwe auf de Soaddn. Umso weida auffe, dass ma dann auf de Soaddn kimmt, umso häa werd da Ton, wae da Spiela vor da langen Seitn sitzt.




#Article 337: Glarinettn (301 words)


D' Glarinettn ghead zu de tipisch boarischn Musikinschtrumente, de in da boarischn Voiksmusi midspuin.
Da Nam (kloans Clarino) kimmd vu da Clarin-Trumpetn.

A Ton kimmd do raus, wenn ma duach Luftstrom as Hoizbladdl am Mundstickl in Schwingunga bringd. (Gnauso wia beim Saxofon) Noamoi wean Glarinettn aus Grenadillhoiz heagstejd. Des bsondare on dem Hoiz is, doss's a hähare Dichtn hod ois Wossa. Außadem nimmd des Hoiz wenig Feichtigkeit af, wenns moi druggad woan is. Desweng is des gonz guad fian Inschdrumendnbau geeignd. Es gibd owa a Blasdik- und Metoiglarinettn. De Klappn san aus Neisüwa, Süwaa, Messing oda, wea ses leistn ko, Goid.

S Inschtrument hod fimf Tei. Und zwoa:

Heizdog wean haptsechli zwoa Griffsystem gspuid, des „Deitsche“ und des „Böhm“-System. Wia da Nam sogd, weads deitsche System gean in Deitschland, in Estareich und im Ostn vawendd, des Böhm-System in da restlichn Wejd. Obgseng vo a boa Detäi isses aso, doss beim Böhm-System olle Klappal, de wo min klaanan Finga druggd wean, doupped ausglegd san, des hoassd, du kaunsd das min rechtn odara min linkn klaan Finga druggn. Af de Oat daschpoad ma si de Rollaln af de Klappaln.

Eafundn hods da Johann Christoph Denner uma 1700. Und zwoar hodas ausm Chalumeau entwickld. Zeascht hods no ned so vui Kloppn ghod wia jezd. De san eascht noch und noch dazua kemma.

D' Glarinettn wiad ned nua in da Voiksmusi eigsezd sundan aa in da Klassik und a im Dschäs.
De bärigsdn Glarinettistn san: Da Toni Stadler (18. Joarhundad), d' Sabine Meyer (* 1959) fia de Klassik, und da Johnny Dodds, da Jimmy Giuffre und da Benny Goodman fian Jazz. A bekaunnda Jazzglarinettist ausn boarischn Sprochraum woa da Fatty George aus Wean.

In da Voiksmusi oda Danzlmusi is newa de B-Glarinettn aa gonz ofd a Es-Glarinettn im Eihsotz. De klingd no a weng häha.




#Article 338: Hans Conrad Fischer (166 words)


Hans Conrad Fischer (* 11. März 1926 in Berchtsgoan) is Reschissöa unn Fuijmproduzänt.

Ea hot vo 1955 bis 1961 de Litearadua- unn Heaspuijobdeilung vom ORF-Landesstudio Soijzbuag gleitet unn is da Begründa vo de Fischer Film- und Fernsehproduktion (FFF).

Sein internationaln Duachbruch hot ea 1967 mitm Fuijm Das Leben Mozarts gfundn. Da Doud vo seina Dooda Cornelia, welchane si oijs Molarin Nela gnennt hot unn im oijda vo grod 23 Joa 1977 on Leukämie gstoam is, woa de Voalog fia sein Fuijm Nela. Die Geschichte einer Malerin. Sei Fuijmoabatn san aa in litrarische Weak eigflossen, de zuam Deil in mehrane Sprochn iabasetzt woan san.

Hans Conrad Fischer entstommt aus da Famuij vom Kommerzienrat Fischer, aus dem sein Nochlass da Landkreis Berchtesgaden des Schloos Adelsheim erwoam unn dodrin 1968 as Hoamatmusäum eaöffnet hot. Des Elektrizidädsweak in Scheijnbeag geheat noch wia voa zim Famuijnbsitz.

(Queijnnochweis: Berchtesgaden im Wandel der Zeit - Ergänzungsband I, 1982, herausgegeben von Hellmut Schöner auf der Grundlage zu dem 1929 erschienenen Werk von A. Helm)




#Article 339: Istanbul (343 words)


Istanbul is de greaßte Stod vo da Tiakei und oane vo de ejtastn Städt, de wos heid no gibt. Friaa wors untam Nama Byzanz und Konstantinopel bekannt.

Istanbul liegt auf beide Seitn vom Bosporus, des is a Meerenge, de as Middlmeea midm Schwoarzn Meer vabindt und Eiropa vo Asien trennt. De Stod liegt oiso auf zwoa Kontinent.

De zwoa Teile auf de vaschiedan Kontinent wern neba Fährschiff vo zwoa Hängebruckn vabundn. Auf dem Panorama-Photo unt sigt ma rechts de Bosporus-Bruckn (Boğaz Köprüsü), dahinta ligt de neiere Fatih-Sultan-Mehmet-Bruckn (Fatih Sultan Mehmet Köprüsü).

De Hagia Sophia is 537 ois a orthodoxe Kirch baut worn. As werd zua de siebn Wöidwunda vom Middloita zejd. Fia guad 1000 Joar wars de mid Obstand greaßte Kirch auf da Wöid. As Hauptschiff hod eppaa de Flächn vo om Fuaßboi-Fejd, de Kuppl driwa is 56 Meta houch. Mit da Eaobarung vo Istanbul 1453 duach de Osmanen is zua na Moschee umbaud worn. Auf Oregung vom Kemal Atatürk, am Stootsgrinda vo da moderna Tiakei, wor de Hagia Sophia vo 1934 bis 2020 a Museum, des wos neama religiäs gnutzt wurn is. Owa da derzeitige tiakische Stootspresident Recep Tayyip Erdogan hod de Hagia Sophia 2020 wieda in a Moschee umgwondelt. De Wiedaumwondlung in a Moschee wor a Wunsch vo de Islamisten seit de 30er Joah, und da Erdogan hod in de leztn zehn Joah immer wieder gseit, daßa de Hagia Sophia wieda gern zur Moschee mochad - 2020 wor's donn so weit.

Taksim is oana vo de zentrain Platzln in Istanbul, kunt ma mim Stachus in Minga vagleicha. Vo do weg gehd a Einkaufsstraß zum Galata-Turm. Friara war de Gengd a Auslända-Viadl, voa oim italenische Händla hom do ihre Gschaftln ghobt. Desweng gibts do aa a katholische Kirch, Sankt Anton. Da Taksim-Platz sejm werd neba de Hochhaisa vo na orthodoxn Kirch, Hagia Triade prägt.

Des is a Viadl, des sie ois Zui fia Touristn wia fia Einheimische recht beliabt is. As gibt an Haufa Restaurants und Bars rund um de Moschee und ma hod an scheena Blick aufn Bosporus und aufd Bruckn.




#Article 340: Georg Hackl (604 words)


Georg Hackl (* 9. Septemba 1966 z Berchtsgoan), gnennt Hackl Schorsch, is a ehemoliga boarischa Rennrodla. Zua seine grejßtn spoatlichan Eafoijg zejjn drei olympische Goijd- sowia zwoa Sijbamedaijn im Oasitza, de ea bei sechs Teilnoma in Foijg vo 1988 bis 2006 darunga hot.

Hackl is iaba de Schuij zim Rodlspoat kemma unn woa aa deitscha Schülamoasta. Ea hot de CJD Christophorusschulen Berchtesgaden bsuacht.

Sei groaße Karriea hot 1987 mim Gwinn vo da Deitschn Moastaschoft bgunna, de ea im Laaf dea Zeit 16 moij daringa soijt. Scho im Joa drauf hoda aa no de Eiropamoastaschoftn fia si entscheidn kinna unn in seina bis dohi eafoijgreichstn Saison aa no de Suijbamedaije bei den Olympischn Winterspuij in Calgary hinta Jens Müller (DDR) gwunna.

Bei de Olympische Wintaspuij 1992 in Albertville hot ea easchtmoijs de Goijdmedaije gwunna. Im naxtn Joa is ea Vize-Weijtmoasta woan unn hot oijs Mitgliad vom deitschn Teams WM- Moschoftsgoijd gwunna, wos ea, nochdem ea 1994 in Lillehammer abermoijs Goijd im Oanzl ghoijt hot, 1995 wiadahoijn hot kenna.

Noch da aneitn Vize-Weijtmoastaschoft 1996 Hot ea 1997, nua 100 Tog noch a Bondscheimoparation, den Spitzenplotz zruckeaoban kinna unn is Weijtmoasta woan. A bei de Olympische Spuij im Foijgejoa woa ea net z' schlogn unn hot se eaneit Goijd ghoijt.

Noch am Stuaz beo am Weatungslaaf hot Hackl 1999 ausgrechnet bei da WM auf seina Heimbahn in Keenigssää zum easchtn Moij seit vuijn Joan a bittane Niedalog eistecka miassa. Noch WM- unn EM-Moschoftsgoijd 2000 hat ea 2001 wiada Vizeweijtmoasta wean sowia nochamoij Moschoftsgoijd hoijn kenna.

Bei de Olympische Spuij 2002 in Salt Lake City hot ea Suijba unn domit sei insgsomt finfte olympische Medaije gwunna.

Des End vo seina Karriäa woa obsehba, oijs ea si 2005 eaneit on da Bondscheimn oparian hot lassa miassa. Im Jenna 2006 hot eam a schware Wiarusgrippn mit 4 kg Gwichtsvalust unn finf Tog Kronknhausaufenthoijt bei seina Olympiavoabreitunga zuruckgwoafa.

A Närvnentzündung im linkan Oam hot bei den Wintaspuij 2006 in Turin zua schlechtn Stoatzeitn gfiat unn eam d'Hoffnung auf Brons gunmma. In seim letztn Einzelrenna hot ea den 7. Rang blegt unn domit sein Karriäa im Rodlspoat ohne a Medaije beend.

Da Hackl Schorsch guijt oijs weijtweit eafoijgreichsta Rennrodla, do ea auf olle nomhafte Rodlbohna Siag deazüijn hot kenna unn iaba 18 Joa oijwei dea Spitz vom Rodlspoat onghöat hot. Ea woa oijs passionieata Tiftla bekonnt, dea si in jeda freian Minut seine Schlittn unn seinm Spoat widmet.

Beruafstäti woa Hackl wäand seina Karriäa oijs Spoatsoijdat beim Barras, wo ea den Dienstgrod von am Hauptfeijdwejbij eignumma hot.

Am 4. März 2004 hot Hackl an dea vom Stefan Raab inszeniertn „2. Offiziellen Wok-Weijtmoastaschoft“ teilgnumma, bei dea a Wok oijs Schliedn deant, unn hots gwunna. Den Titl hot ea am 5. März 2005 vateidigt unn dobei a Heijchstgschwindigkeit vo 87 km/h dareicht. Bei de Olympischn Wintaspuij in Turin hot ea no in am Feansää-Intaviju bekonnt gemn, dass ea den Titl aa 2006 vateidign woijat. Des Zuij hot ea knopp vafeijt unn den Titl on Joey Kelly obgemn miassa.

Fia de Aktionsgruppe „Kinder in Not“ e. V. (Windhagen im Westerwald) angaschiert si da Hackl seit Joan oijs intanationala Boatschofta. Seit Apruij 2004 is a aa da Schiamhea vo da Stiftung „Juvenile Adipositas“ mit Sitz in Bischofswiesn.

Bei da Kreistogswoij 2002 im Berchtsgoana Land is da Hackl fia de CSU ondredn. Ea hot de zwoatheijchste Stimmanzoij darunga unn is domit zuam Kreisrot wejjt woan.

Fia de Woijn ins Internationale Olympische Komitee (IOC) wäand da Olympischn Wintaspuijn 2006 in Turin hots olladings net glongt – vo 15 Athletn, de se um zwoa freie Plätz in da Athletenkommission des IOC bewoamn hom, is da Hackl bloß finfta woan.




#Article 341: Ulrich Karger (181 words)


Ulrich Karger (* 3. Feba 1957 in Berchtsgoan, Bayern) is Schriftstella unn Religionslehra.

Ulrich Karger woa eascht Eazieja in Kinda- unn Jungdfreizeideihrichtunga, donn hod ea se zuam Religionslehra weitabuidt unn untaricht seit 1984 on a Sprochheilschui.

Seine Vaeffntlichunga richtn se on Kinda unn Eawochsene. Oans vo sei eafoigreichstn Weake is de voistendige Nocheazejung vom Homer sei Odyssee ois Jungdbuach, des im gsomtn deitschn Sprochraum aa vo da Kritik vui lobendn Zuaspruch kriagt hod. Obwoi ea seit 1976 in Berlin lebt, schreibt ea aba aa no monche Stickal af boarisch wia z. B. oan lengan Dialog in seina Noveijn Kindskopf – Eine Heimsuchung oda glei a gonze Gemeinderotssitzung in seim „Gedonknspui“ Herr Wolf kam nie nach Berchtesgaden.

Nem sei Buachvaeffentlichunga schreibt Ulrich Karger seit 1985 Rezensiona ois Freia Mitoabeita fia vaschiedane Zeidunga (unta ondam fia de Berliner Zeitung unn an Tagesspiegel) sowia Stodmagazin. 1999 hod ea de Biachanochles bzw. des frei zuagängliche Online-Rezensiona-Archiv Büchernachlese eihgricht. Hiarunta san iwa 1500 vo sei Buachbsprechunga unn Kuazhinweis zua Belletristik, Sochbuach sowia Kinda- unn Jungdlitaradua obzruafa.

Ulrich Karger is Mitgliad im Vaband deitscha Schriftstella und Schriftstellarinna.




#Article 342: Büchernachlese (239 words)


De Büchernachlese is des frei zuagängliche Online-Rezensionen-Archiv vo dem Schriftstella unn Autor Ulrich Karger, wo ma iaba 1.400 vo seine Rezensionan unn Kuazhinweis zua Belletristik unn Sochbuach sowia ned zletzt zua Kinda- unn Jungdliteratua obruafa ko.

Bgunna hot des 1999 mit Linklistn auf seina Homepage, de auf ondane Web-Literatua-Poatale unn Online-Literatua-Redaktionan vawiesn homn, de wo seine Rezensionan ins Netz einigsteijt homn. De Domain www.buechernachlese.de.vu hot da Autor, dea a seiba Biacha schreibt, donn im Oktober 2000 eigricht (seit 2016: www.buechernachlese.de), oba eascht seit 2001 hot ea donn aa olle seine Buachbsprechunga in sei eigane Homepage eibaut. Nemn da Gsomtlistn san in da Biachanochles hiazt a no vui Unta- unn Extralistn obzruafa, in dene zum Beispui von eam meafoch bsprochane Autorn oda Bsprechunga zu Theman wia Kindabiacha zu Weihnochtn zsammagfosst san.

Im Gengsotz zua de bei de Online-Redaktionan einigsteijten Rezensionan vo Ulrich Karger san de in da Biachanochles ungkiazt unn unredigiat nochzlesn. De meistn vo de Buachbsprechunga san zeascht in vaschiedane Zeidunga unn Stodmagazin odruckt woan, fia de da Autor seit 1985 oijs Freia Mitoabeita schreibt bziehungsweis gschriem hot, darunta aa fia de Süddeitsche, de Berliner Zeitung unn fir an Berliner 
Tagesspiegel.

De Artikl seijm, de oijs Kuazhiweis blos a boa Zeijn oba sunst aa glei mehrane Seitn umfossn kennan, san scho des Eftan in Obastufn- unn Studentn-Oabatn sowia in wissenschoftliche Examensoabatn, u. a. in Dissertationa, Diplomoabatn, ois Teil vo Lehrermaterialien unn aa fia ausländische Germanistikstudentn zitiat bziehungsweis ogsprochn woan.




#Article 343: Rudolf Kriß (294 words)


Rudolf Kriß (* 5. Meaz 1903 in Berchtsgoan, † 15. August 1973 in Berchtsgoan), Brauareibsitza in Berchtsgoan, woa Voijkskundla unn Naziopfa.

Noch da Ausbuijdung zu am Diplomkaafmo in Minga hot ea doatn aa 1929 mit a Disseatation iabas „Gebärmuttervotiv“ promovieat. Ob 1933 worea oijs Privatdozent in Wian angaschieat. Doatn hot ea aa de Sommlung fia religiöse Voijkskund gleitet unn 1935 de Profässua ealongt. Oijs religiösa Voijkskundla  unn Gegna vom Hitla hot ea nochm Onschluss 1938 Leavabot eahoijtn. Aufgrund oana reschimkritischn Eißarung is ea am 25. Septemba 1944 fia Houchvarat vom Voijksgrichtshof zum Dod vauateijt unn spada zura lemnslonga Hoft bgnodigt woan.

Noch am Kriagsend wor ea ob Mai 1945 bis 1946 da zwoate vo de Amerikana bsteijde Nochkriagsbiagamoasta vo Berchtsgoan. Des Omt hot a vom 28. Mai 1945 bis zum 13. März 1946 ausgiabt. Donoch hot ea longe Joa fia de CSU am Kreistog vo Berchtsgoan onghäat. Ea woa Eanvoasitzanda vo de Vaeinigtn Weihnachtsschitzn vom Berchtsgoana Lond, mit dene wor ea net nua aufgrund seina Voijkskundlarei sundan aa wegan dea gmoansama reschimkritschn Hoijtung im Drittn Reich eng vabundn.
Sei wissenschoftliche Dädigkeit hot ea fia kuaze Zeit in Soijzbuag unn donn in Minga foatgsetzt. Ea hot aa Foaschungsreisn noch Nordafrika untanumma unn sei Sommlung eaweitat, de ea 1951 dem Boarischn Nationalmusäum oijs Schenkung iabalossn hot.

Ea hot iaba 14.000 Votivgomn unn ondane Zeigniss religiösa Voijkskunst aus Mittleuropa gsommeijt, mim Oijpnraam oijs Schwarpunkt. Sei Sommlung is seit 1951 im Bsitz vom Boarischn Nationalmusäum unn woa ab 1961 im Voijkskundlichan Deil zum sejng. Seit 1995 iss im Straubinger Herzogschloss, a Zwoagsteijn vo dem Musäum, untabrocht.

Sei Adoptivsohn Lenz Kriss-Rettenbeck is ebenfoijs a Voijkskundla unn 1974 Generaldirekta vom Boarischn Nationalmusäum woan.

A Ontrog, des 2004 eigweihde neichane Berchtsgoaner Gymnasium noch Rudolf Kriss z'bnenna, is am Berchtsgoaner Gemeinderoat gscheitat.




#Article 344: Pong (210 words)


Pong is 1972 vo Atari vaeffentlicht woan und is des easchte Computerspiel g'wen, des wo weytweit populär woan is. Es wead aa oft da Uavatta vo de Videospiele g'nannt, obwois de scho davoa gem hat; awa de Voalaifa san eigntle nua an de Unis gschbuit woan, so dass de kaum wea andas kennt hat.

As Schbuibrinzip is ned wirkle schwaar und schaugt aus wiar aa beim Tischtennis: Da Boi wead ois kloana Punkt doagsteyt, dea wo wia narrisch vo links nach rechts und wieda z'ruck saust. Jeda vo de zwoa Zocka steiat an se an da Seitn befindanen Schläga, den wo ea nach om oda untn vaschiam ko, wias eahm basst und ea den Boi zu seim Mitschbila z'ruckschlang ko. Losst oana den Boi an seina Seitn duach, kriagt da anda oan Punkt. Gsteiert wean de Schläga üwa an Drehknopf (g'nannt Paddle).

In da easchtn Veasion konnt ma nua geng an zwoatn menschlichn Schbila otretn. Eascht schbaada is dann de Veasion mit am vo da Maschin gsteiatn Schbila aussekemma, dea a Veasion fia via Schbila foigte.

Des Schbui konnt ma zeascht an am schbezieyn Münzautomatn schbuin, dea bis 1983 üwa 8000 moi vakauft woan is. 1975 präsentiate Atari aa a Heimversion vo dem Automatn, dea awa kaum an intressiat hat.




#Article 345: Norwegn (345 words)


Norwegn (norwegisch: Norge, Noreg; oidnordisch: Norðvegr, Norvegr, Noregr, „Nordweg“) is a Land in Skandinavien, im Noadn vo Eiropa. Es liegt noad-westli vo Schwedn, neadli vo Dänemark, und hat aa Grenzn mit Finnland und Russland. Norwegn hod oiwai no an Kini.

Norwegn is a recht langs Land, des weit in Nordn auffe geht. Es geht sogar iban Polarkroas.

Es gibt vui Beag und an da Küstn weitverzweigte Fjorde. Sechsazwanzge vo de Beaggipfe lieng iwa 2300 m. Da hexte Beag vom Festland is da Galdhöpiggen mit 2469 m.

Große Tei san bewoidet. Es wird ober aa Ackerbau betriem. Und Moore gibts aa vej.

De gresstn Städt san:

Wej as Land so lang is, is as Klima aa recht verschiedn. Ober im allgemein ko ma sogn, dass recht frisch im Summa is und kolt im Winta. Aa follt vej Schnää im Winta und gnua Reng im Summa.

As Norwegische is a germanische Sproch, de am Deitschn ned ganz unähnlich is. Offizielle Sprochan san Bokmol und Nynorsk. Bokmålis ausm Dänischn und Mittlnorwegisch entwickelt und aa gonz gleich de Dialekt, de in West-Oslo gschprocha wird. Nynorsk wurde vom Ivar Aasen aus verschiedene Dialekte von der Westküstn vo Norwegn entwickelt. Nynorsk und Bokmålsei ober nur Schriftsproch. Des hoasst, dass koaner des wirklich redt. Aa wenn vej Dialekte recht ähnlich san. In der Schui miassn alle Schüler beide Sprochn zum Schreibn lerna.

In Norwegn gibts wegna de vejn Berg und weij ois so weid aussanander is, aa vej Dialekte. Oft sprechan aa Radiosprecher im Dialekt und des is fiar koan seltsam.
Ois a weidare Sproch gibts no Samisch. Des vo de Samen (Lappen) gsprocha wird. (Genauer gsogt gibts sechs verschiedene Samische Sprochan.) D'Samen wohna i Nord Skandinavien. In Norwegen gibs aa Kven, die sprechan an Finnischn Dialekt.

Seit 1536, sei meistn Norwega Protestantn. Es woa da Kini Olav II, der hod Kristntum aus Eiropa eigfiahrt und de meistn Norweger san damojs zu Katholikn worn (ham wern miassn). Ober mit da Reformation in 1536 san fast oi Protestantn gwordn. Es gibt aa vej kloanere Religionsgemeinschaftn, wia de evangelische Freikirchn, de Pfingstgmoaschoft und andare.




#Article 346: Barbara Niedernhuber (239 words)


Barbara „Babsi“ Niedernhuber (* 6. Juni 1974 in Berchtsgoan) is a ehemoijige deitsche Rennrodlarin.

De „ewige“ Zwoate (oda Dritte) gnennte Spoatlarin vom WSV Königssee hot bei de olympischn Spuij 1998 unn 2002 unn bei de Weijtmoastaschoftn 1999, 2000, 2004 unn 2005 ollawei a Suijbamedaijn ghoijt, dazua hots no bei de Weijtmoastaschoften 2001 unn 2003 sowia bei de Europamoastaschoftn 2000 unn 2002 Bronse gwunna. In da Saison 2004/2005 iss Gsomtsiagarin im Rodlweijtcup woan. Bei 66 Starts im Rodlweijtcup hot de Niedeanhubarin fünf Siag feian kenn, davo drei Siag alloan in da Saison 2004/05.

Neban Sylke Otto unn Silke Kraushaar hot sie zua de „groaßn Drei“ ghöat, de fost im Alloagang dafia gsoagt hom, dass de deuitschn Rennrodlarinnen seit 1996 intanational ungschloagn blimn san. Oan Grund fia eanane groaßn Eafoijg  woa de innaboarisch technische Untastitzung duach de deuitsche Rennrodllegend vo de Moannsbuida Georg Hackl, dea oijs groaßa Tiftla unn Technika unta de Roadla goijtn hot.

Noch fost oam Joazehnt in da Weijtspitzn hot Barbara Niedernhuber im Septemba 2006 iabaroschnd ia Karriäa beendt. Wegan oana Oparation aufgrund vo oana Valetzung am rechtn Fuaß (Knöchlobsplittarung am Sprungglenk) waa de zua dem Zeitpunkt 32-jaarige zum Saisonauftakt nimma fit woan, unn hät somit aa koan Stoatplotz fias deitsche Weijtcupteam kriagt. Nich ihra Karriäa hot sie a Ausbuijdung im ghobana Polizeidienst vo da Bundespolizei begunna. Scho in da Saison 2005/06 hom ia Valetzungan z' schoffn gmocht unn a Teilnom on de Olympischn Wintaspuij vo Turin vahindert.




#Article 347: Anna Schuster (112 words)


Anna Schuster, geb. Kurz (* 20. Juli 1872 in Berchtsgoan; † 9. Mai 1939) in Berchtsgoan woar a Krippnschnitzarin unn Hoamatdichtarin.

Sie woara weit iaba de Region hinaus bekonnte Krippnschnitzarin, de des Hondweak vo ihram Voda daleant hot. Oane vo ihra Krippn schdät im Boarischn Nationalmusäum.

Oijs Hoamatdichtarin, de zmeist in da Mundoat gschriem hot, hot sese unta ondam mit am 1928 easchienanen Gdichtbond Dichtungen (Xenien-Valag Leipzig) auf si aufmeaksom gmocht. Ia Eazählung Der Bergbauernbua is in da Bergheimat vo  1940 bis 1942 in Foatsetzunga obdruckt woan.

(Queijnnochweis: Berchtesgaden im Wandel der Zeit - Ergänzungsband I, 1982, herausgegeben von Hellmut Schöner auf der Grundlage zu dem 1929 erschienenen Werk von A. Helm)




#Article 348: Oipnrock (486 words)


Ois Oipnrock bezeichnet ma de Art vo Musik, de vo Musika gspuit wead, de ausm bairischen Sprachraum kumma. De Texte vo de Oipnrockmusika miassn dabei net zwingend in boarisch gsunga sei, sondan haifig aa in Englisch. Zu dem kimmt no de Eaweiterung aufn tatsächlichn Oipnraum, dea nachad a d Schweiz und an Teil vo de Schwam mitnimmt.
Da Oipnrock bedient se dabei musikalische Element mehra vo da Rockmuse oda da klassischen Muse ois vo da Voiksmuse und grenzt se a duach de Auswahl vo de Themen vo dera ob.

Ende da 60ger Joar is vo da britischn Musikindustrie füa de domois aufkemmade eignständige deitsche Rockmusik da Begriff Krautrock prägt worn. Des soit de deitsche Rockmusik in Lächaliche ziang, weils Konkurrenz gforchtn hom. Dea chauvinistische Ausdruck Krauts füa de deitschn soit de Schwarfälligkeit und Mindawerigkeit dea deitschn Rockmusik zum Ausdruck bringa. Trotz dea abfällign Weis in deas gmoant war, hot se de deitsche Musikindustrie mit dem Titl Krautrock identifiziert. In ähnlicha Weis is dann vo da deitschn Musikindustrie auf des Phänomen dea boarischn Musikerfolge reagiert worn in dem mas a weng obfällig Oipnrock ghoassn hod.

In de 70er Joar hom, hauptsächle in Minga und Wean, Musika ogfanga in eahnam Dialekt Liada zum singa. Es warn des in da Hauptsach de sogenanntn Liadamacha wia da Wolfgang Ambros oda da Konstantin Wecker und a poor Gruppn de englische Liada zeascht auf englisch und dann auf boarisch gsunga hom wia z. B. de Spider Murphy Gang oda Sparifankal. A weng schräg und aufmüpfeg war domis scho da Georg Ringsgwandl. A weng biadimpfelig hom domois no de Biermösl Blosn oda da Fredl Fesl gwirkt, de no am nächstn zua Voiksmusik san - aba nua vo da Instrumentierung hea - se alladings mit ganz andane Themen beschäftigt hom wia d' Voiksmusi.

Weil se si in da Gloakunstszene an recht guadn Nama gmacht hom, und a vo de Medien entdeckt worn san, sprich im Radio und Fernseha gschpuit worn san, hod se bis zu de Achzger a recht vuifältige Szene rausbuid. De 80er Joar hom nacha im deitschsprachign Raum mit da neuen deutschen Welle an ziemlichn Aufschwung füa deitschsprachige Liada und Musik brocht, wobei des si natürlich a auf de boarischen Musika ausgwirkt hod. Ziemle populär is da Oipnrock grod in dera Zeit gworn durchn Hubert von Goisern und vor allm 1985 wejdweid durchn Falco sein Hit Rock me Amadeus. In de 80er Joar prägt se a da Begriff Oipn-Punk, wichtigsta Vatreta is da Wilfried. In de 90er Joar gibts an Haufn Experimente (Bairisch Diatonischa Jodelwahnsinn), da große kommerzielle Eafoig bleibt aba in dene Joar eha aus.

In da jetzign Zeit gibts wieda an Hauffa Come-backs vo de oidn Stars, wia am Wolfgang Ambros und Rainhard Fähndrich, etliche andre vo dene san a heid no aktiv (Haindling, Konstantin Wecker), aba zejhn zu de Geheimtipps. Aktuelle Vatreta machan entsprechnd da Mode a an boarischen Rap. Populär damit is z. B. da Schweiza Florian Ast.




#Article 349: Anarchie (778 words)


Anarchie (griach. , „Herrschoftslosigkeit“) hoaßt Obwesnheit vo Herrschoft.

Damit is gmoant, dass in oana menschlichn Oadnung de Entscheidung ned duach Ausiabung vo Mocht, sondan duach an Diskurs und an Konsens gfundn wean. Des oanzige, des wo regiat, is des Gwissn.

In gressarn Zsammnhängn moant da Begriff aa a Gsejschoftsordnung, de wo auf philosophischn und sozioin Ideen basiat. Da Mensch ko si ohne a Autorität zsamm mit andane Menschn entfoitn; freiwillig og'nummane Autoritätn wia iagndwejche Mentoan oda andana Ratgeba san owa mit dem System scho veaeinbor.

De Anarchie kennt außadem zuasätzle koane Gwoitnteilung, womit oiso aa koa Stoot bsteht. De Anarchistn sejm gem se de Gsetze und Regln. De ganze Organisation is oiso hiarchie- und gwoitfrei (so gmoant, dass wo de Exekutivn, Legislativn und Judikativn fejn).

Fia den Anarchiebegriff gibts schon in da Geschichte unterschiedliche Interpretationen, je noch politischa und philosophischa Orientierung. De easchtn Gedankn zua Anarchie hods scho im Oitertum gem. De Foam, so wia'mas heit kenna, gibts awa eascht seit'n 19. Jh., wos a Gengbewegung zua Monachie und zua Demokratie doastejn soit. A Beischbui is da Spanische Anarchismus währnd am Spanischn Biagakriag.

De griechischn Dichter Homer (8. Joarhundert v. Kr.) und Herodot (5.Jh. v. Kr.) hom mit Anarchia a Gruppn vo Menschn oda Soidotn „ohne Anfiahra“ gnennt. Bei Xenophon (um 580 bis 480 v. Kr.) wiad da Begriff fia Herrschoftslosigkeit vawendet: de „Anarchia“ is a Zeit ohne oberstn Stootsbeamtn, den Archon.

Do gibts untaschiedliche Osichtn driawa, wos eigntle a Fiahra is. Is des a Haiptling oda is des aa scho a Geleata? A Auslegung is, dass ma de Anachie mit a staatnlosn G'meinschaft oda am Fejn vom staatlichn Gwoitmonopol gleichsetzt.

Des hoaßt, dass de Heaschaft, wias mia kenna, koa zeitlose Institution is - denn neba und voa oim voa am Beginn dea Heaschaft duach an modeanen Schdaat hats logischaweis de Anachie gem. Bei manche Natuaveyka is sogoa heit no so, dass koan Fiahra gibt: Da Schdamm da Mbuti etwa lebt ohne de Macht vo Fiahran, oiso mittn in da Anachie. Awa obwois koane Gsetzgeba gibt, lem de Mbuti ned ohne a Oadnung oda bstimmte Regln.

Danem gibts natirle no de Form des Anachismus, dea wo g'woit anstej vo a andana Heaschaftsstruktua gwejd woan is. Olle Theorien, de wo se domid bschäftign, foin untam Begriff Anarchismus zsamm.

Menschn san meist ois a Gruppn zammgschlossn. Des hoaßt, dasss oft einheitliche Entscheidungn treffa miassan. Wenn mas wia da Otto Noamoivabraucha siacht, ko a Anarchie ned ohne an Fiahra vawiaklicht wean, weil dofia a fiahraloses und trotzdem vo olle akzeptiates Vahoitn fias Findn vo Entscheidungen fejt. Soboid in a Gruppn a Kollektiventscheidung troffa wean soi, bleibt fiar an Abweichla nua de Woi zwischn da Meahheitsheaschoft oda am freiwilligm Exil, g'nannt Emigration.

Im Gengsatz dozua ko ma vo Anarchie sprecha, wenn soichane Entscheidungen duach de Solidarität und de Kommunikation troffa wean. Des is owa fia vui Menschn schwea vaständlich, wei si zum Konkurrenzkampf erzogn woan san und wei Konsensentscheidungen in da Schui ned gübt wean. Anarchie is a konsequente Foam vo Demokratie, de wo nach da Sejbstentfoitung in a hamonischn Umgebung und Gsejschaft suacht. De Gmeinschaft und Umwejd san nimmer Feind und Beite, sondan a Entwicklungs- und a Lemsraum. Olle relevantn Entscheidungn wean in a soichan Gruppn vo Gleichgsinnte duach a Konsensbuidung daawart; es gibt aa koane Abstimmungn, wo ma scho wieda gega an andan mit seim Schdimmrecht konkurriera kannt.

A Umsetzung war scho meglich auf am kloana Gebiet, des wo se seywa vawoit. Wea mit a unawinschtn Regl ned eivastandn is, miassat dann de Gengd valassn. A andane Meglichkeit is a funktionale Institution: Wea ned teilnehma mog, nimmt ned teil und muass awa aa ned auswandan. Da Nachteil war hoit, dass de a Hiarachie g'wohntn Leit eascht iah Denkn umsteyn miassatn und des dauat.

Heit wead Anachie oft foisch vastandn. Vui setzn des Woat mit Kaos und Biagakriag gleich, wos grundfoisch is. In ana anachistischn Gsöischaft üwanimmt a jeda Mensch seybst oda zammen mit seine Kollegn de Veantwoatung fiar de Lemsumständ. Es feyt oiso nua de Zentralg'woit.

Dass des awa seah oft missvastandn wead, losst sie bsundas guad an dea Punk-Bewegung vo heit feststeyn. Im Gegnsatz zu eahnane Voaleifagenerationen kenna vui vo de modeana Punks goar ned de richtige Bedeitung. Desweng is agrad komisch zum oschaung, wenn a baar vo dene moana, dass se geng a Gsöischaft kempfa, wobei se se mit am Begriff legitimian woin, dens goar ned richtig vastehn.

Aa in den Medien ko ma des Fänomen oft seng, wia zum Beischbui in vaschiedanen Hollywood-Fuimen. A kritischare Ausanandasetzung mit dem Thema findt ma alladings im Comic V wia Vendetta. Dea Begriff wead zusätzle no ab und zua in da Politik g'nutzt, um sein Gegna bei de Leit unb'liabt z'macha.




#Article 350: Baam (118 words)


Ois Baam (dt.: Baum, engl.: tree) is a Pflanzn, de wo an afrechtn, vohoiztn Stamm bsitzt, dea wo aus a Wuazn ind Häh steigt. A große Osammlung fo Baam an oam Ort nennt ma nacha Woid oda as Hoiz. Baam kinnand a Obst wia Epfe oder Birna drong.

Unta am Laabbaam vasteht ma an Baam, der ganz normale Bladl hod, de im Hiaxt farbig wean und nacha obfoind.

Vaschiedne Laabbaam:

A Nodlbaam hod ganz längliche Bladl de wo ausschaund wia Nodln, desweng a Nodlbaam. De meistn Nodlbaam bhoidn erane Bladdl im Winta und san desweng aa im Winta grea. A Ausnahm san do de Lärchn, dene eanane Nodln wern im Hiaxt goib und foin dann ob.

Voschiedne Nodlbaam:




#Article 351: World Wrestling Entertainment (327 words)


World Wrestling Entertainment (WWE) is de greßte Wrestlingliga wödweid. Friara hods WWF ghoassn, oba duach an Streit midn World Wildlife Fund hams sa se umnenna miassn. Bsitza vo da WWE is da 'Chairman' Vince K. McMahon.

Da greßte Konkurrent vo da WWE in Amerika is de .

 
WWE kimmt im Fernsea in vier vaschiedene Shows. Raw, Smackdown Live, WWE Main Event und NXT.
Bei Raw, SmackDown!, und ECW gibt es meistns nur normale Wrestlingmatches. Wobei bei WWE Superstars Matches zoagt wean, de noch oda vor den ofiziön drei Shows stottgfundn haum und wan daun zu oana extra Show (WWE Superstars) zaum gschnittn.

Monday Night RAW wiad in da USA jede Woch am Montog 2 Stund bei Spike TV auf USA Network ausgstroit
Friday Night SmackDown! wiad imma am Dienstag auf'd Nocht aufzeichnet, wiad oba eascht am Freitog ausgstroit; glei danach wiad in da söbn Arena no ECW on Sci-Fi aufzeichnet.

Nebn de Shows de jede Wocha stottfindn gibts uma oa oda zwoa moi im Monat a WWE Großvaanstoitung im PPV. Dort san meistns de bessan und längan Matches,hauptsächlich gehts dabei um an Championtitl. De Großvaanstoltungen kaun ma si Live oda im Fernsehen im PPV anschauen. PPV is die Obkiazung vo Pay Per View, des hoaßt du muast fias Auschau wos zoin.

Bei WWE gibts foigende Großvaaunstoitungen jonas brothers

Olle PPVs wean noch Ausstrohlung aa auf DVD und Blu-Ray vakafft.

Wrestlemania 24 is vorbei. Und bei dem Wrestlemania hod da Edge sein World Heavyweight Titl valorn. Da Undertaker hod eam besiegt und pint. Da Randy Orton hod sein Titl gengan Triple H und an John Cena vateidign kinna. Da Kane hod gengan Chavo Guerrero gwuna und is neicha ECW Champion worn. De audan Titel san olle ned gwechselt. Insgesamt hods 9 Kämpfe gebn.

Da Ric Flair hod gengan Shawn Michaels in an Careerthreatening Match valorn und hod deswegn sei 35 Jährige Karriere beendn miassn, am Vortog is a ind WWE Hall of Fame vom Triple H eigfiaht worn.




#Article 352: South Park (412 words)


Da South Park is a amerikanische Animationssendung vo Trey Parker und Matt Stone.

De Hauptfiguan san via Buam: Stanley „Stan“ Marsh, Kyle Broflovski, Eric Theodore Cartman und da Kenneth „Kenny“ McCormick. Da Kyle is a Jud und wiad oft vom Cartman driedzd. Wöcha wiedarum wegn seina Bladheit sekkiert wiad. Da Cartman is oiwei unguat und a Nazi, owa trotzdem mengdn fü Zuaschauer. Kenny stiarbt zu beginn da Serie in fast ajeda Foingn (bis zua finft Stoffl), oba lebt dann in da nächstn wieda.
Er hot an roten Parka on und oiwei a Kapuzen auf (drunter hot er blonde Hoar) aus der nur de Augn aussaschaun, drum versteht da Zuaschaua ned, was er redt, owa de ondan Fümcharaktere
vastehndn. In jeda Foing erlemd de hoid hirte Abenteuer. De Serie is fia Olle ab 16 Joar geeignet.

Di Entstehungsgschichtn beginnt 1992, ois zwoa Studenten da University of Colorado (Trey Parker und Matt Stone) a Weihnachtskuazfüm gmocht homn: Jesus vs. Frosty. Nachdem Brian Graden vo FOX de Kuazfuim gsengan hot, hot ea de beidn beauftragt, a zwoatn soichn Kuazfuim z mochn, um se seinen Freindn ois Weihnochtskoatn z sendn. Im zwoatn Weihnochtskuazfuim Jesus vs. Santa homn di Charaktere scho vui mehr wie di Charaktere in South Park ausgschaut. Di Charaktere homn ausgschaut und gsprochn wie in da easchtn South Park Foign. Da Weihnochtskuazfuim wurde aa in d South Park Foign ... und keiner lacht am Weihnachtsabend vawendet. Diesa Kuazfuim hot si sehr schnöö durchs Intanet vabreitet. Da Senda Comedy Central hot si fia de Weihnochtskuazfuim interessiert und woite, dass di beidn so a Serie fia ihren Senda mochn: South Park. Am 13. August 1997 wuade di easchte Foign vo South Park dann zum easchn Moi ausgstrahlt.

Di Anfangsmusi is vo Primus gschriam woan. Stone und Parker san große Fans vo Primus und homn Les Claypool a Brief gschriam, in dea si ihn gebeten homn, di Anfangsmusi z schreiwn.

Da Kinofuim vo South Park  (engl.: South Park: Bigger, Longer and Uncut) kam im Joar 1999 ausse. Es hot an Joar gedauert, den Fuim zu produziean. Zeascht woitn di Mocha vo South Park den Fuim All Hell Breaks Loose aba die American Movie Association hot es Wegen de Wuat hell ned zuaglossn. Darauf homn di Mocha de Titl Bigger, Longer and Uncut vuagschlogn, wos eigtl. a Anspielung fia a Penis woa (größer, länger und unbeschnitten), wos die American Movie Association ned gmerkt hot. Ois es ihnen aufgfoin is, woa es scho zu spät de Titl zu ändan.




#Article 353: Zwiesl (952 words)


Zwiesl (amtli: Zwiesel) is a Stod im Boarischn Woid und liegt in da Nachan vo Reng und Degndorf. Zwiesl wead a oft ois Glosstod gnennt. De gresste Firma, de wo in Zwiesl Glos herstejd, is da Schott. Des Glos wiqd ned nur in Deitschland vakafft, sondan des find ma aa in manche Gschäfta im Ausland.

Da Woispruch vo da Stod hoasst: „Feins Glas, guat Hoiz san Zwiesls Stoiz“.

Zwiesl liegt am Zammafluss vom Groußn und Kloana Reng zum Schwoazn Reng in am weidn, sunnigen Doikessel am Fuaß vo de Woidberg im Hintan Boarischn Woid (Groußa Arba, 1456 m; Groußa Foikastoa, 1315 m; Kiesruck, 1265 m) in ebba 10 km nordestli vo da Kreisstod Reng, 35 km vo Deggndoaf, 30 km vo Grafenau und aa 15 km vom Grenzibagang in de Tschechei in Boarisch Eisenstoa entfernt. Zwiesl hod nem da Straßnobindung iba de B  aa iba an bedeitenden Knotnbohhof da Bayerischn Woidboh mit Verbindunga im Stundntakt af Plattling, Boarisch Eisnstoa und Bodenmais und aa im Zwoa-Stundntakt af Grafenau.

Zwiesl hod an Hauffa mineralogische Aufschliss, de wo mit eanam Quarzreichdum vor oim in Glos vaorbatedn Firman z Guat kemma san. De bekannteste vo dena Abbbaustättn is woi da Quarzbruch am Hennakobe (Hühnerkobel), wo vui sejtane Mineralien vorkeman. Des dort voakemade Mineral Zwieselit (engl.: Zwieselite) is noch da Glosstod benennt.

Nem dem Stodzentrum gibts foigade Ortstei:

De easchtn Siedla worn da Sog noch Goidwäscha. Erschstmois wead Zwiesl 1255 ois Dorf mit ana hejzan Kapejn gnennt. 1280 is da Ort a wichtiga Umschlagplotz noch Behmen. Ab 1313 wead Zwiesl scho ois Markt gnennt, dem wo am 11. Septemba 1560 vom Herzog Albrecht V. vo Bayern des heit no aktuelle Woppn verliehn worn is.

De Entwicklung vo Zwiesl is oiwei wieda vo Brandkatastrophn, Kriag und Seichn behindat worn. So is da Ort 1431 vo de Hussiten und 1633 vo de Schweden eigäschat worn. 1741 sab de Panduren eigfoin und 1809 wor a grouße Schlocht am „Landwehrbergl“ mit ana Horde behmischa Raiba.

Zwiesl is oba ollawei wieda nei aufbaut worn. 1767 is de Bergkira baut worn 1838 des iatzige Rathaus. 1891 bis 1896 is de is de Stodpforrkira St. Nikolaus baut worn. 1904 is Zwiesl zua Stod erhom worn und hod si zum Zentrum vom Middlan Boarischn Woid entwicklt. Vo Ofang o warn Glos und Hoiz de de wichtigstn Wirtschoftsfaktorn.

De Glosindustrie im Zwiesler Winkel gäht bis ins 15. Joarhundat (Rabenstein 1421) zruck. 1836 is de Krystallglasfabrik Theresienthal grindt worn und 1872 hod da Glosaramoasta Anton Müller in Bau vo da Gloshittn „Annathal“ ogfanga (heit de Zwiesl Kristallglas AG). 1904 is de Glasfachschui grindt worn, heit a stootlichs Buidungszentrum fia Glos.

A bsundas Ereignis vo da jingstn Gschicth vo da Stod wor de Bayerische Landesausstellung Bayern–Böhmen: 1.500 Jahre Nachbarschaft, de in da Zeit vom 25. Mai bis 14. Oktober 2007 iba 86.000 Bsuacha noch Zwiesl glockt hod. Eppa a Viatl vo de Bsuacha san aus da Tschechei kema.

Da Stodrout vo Zwiesl setzt si seit da Kommunalwoi am 16. Meaz 2014 Wia folgt zamma:

Erschta Buargamoasta vo Zwiesl is seit 13. Februar 2011 Franz Xaver Steininger (parteifrei).

Am 23. Meaz 1898 is duach a Wandakino im Soi vom Gosthaus Janka erchstmois in Zwiesl a Fuimprogramm vorgfiat worn, des wo aus finf Kurzfuimen bstandn hod. Ab 27. Oktoba 1917 san im Pfeffersoi reglmassi Fuim zoagt worn. Am 29. Aprui 1923 is in da Hafnerstod des easchte stationäre Kino in Zwiesl ereffnet worn, am 8. Dezemba 1950 is noch 16-monatiga Bauzeit des neie Filmtheater gfoigt.

A wichtigs wiatschoftlichs Standbein vo Zwiesl is da Tourismus. Zwiesl liegt an da Glasstraß. De 270 Kilometa lange touristische Routn fiat vo Neustadt an der Waldnaab bis af Passau und is 1997 vom damoligen Bundeskanzla Helmut Kohl ereffnet worn. In vui Ortn an dea Streckn – so aa in Zwiesl – ko ma de Glasmocha bei eanara Orbat zuaschaung und aa sejba sei Talent beweisn.

In Zwiesl gibts uma 3.800 Gästebettn in olle Kategorien und zwoa Campingpläatzln. Des „Zwiesler Erlebnisbad“ nebm nem am 25 m Schwimmbeckn, am Außenbeckn mit Stremungskanal, aa Woifui-Ologn (Wormwossamassage, Kneipptretbecken etc.), und aa a Dampfbad und no mehra. Mit da Bayerwald-Sauna - glei nem am Zwiesler Erlebnisbad - steht a weidas Wellness-Ogbor zua Vafigung.

De Wintasportregion Zwiesl is oans vo de gressten Schigebiet im Boarischn Woid. Afgrund vo da Hähnlog (bis  am Groußn Arber) is ob Ofang Dezemba bis zum Fruajoor mit recht guade Schnee- und Pistenverhoitnisse fia Carver, Langlaifa und Breddlfoara zum rechna. De Schigebiet san mit Seibohna und Lift erschlossn. Iba 150 km umfasst des Loipennetz um Zwiesl, vo Ofängaloipen am Schistadion bis zua ospruchsvoin Loipn am Kaisersteig. Duach Zwiesl verlafft de insgesamt Bayerwald-Loipn, de wo 180 km lang is.

Da Arber is vom Deitschn Schivaband ois festa Bstandtei in de alpina Schi-Wejdcup-Kalenda aufgnumma worn. Im Wechsel mit am Ort ausm Allgai wern obm Winta 2006/2007 im Zwoa-Joar-Rhythmus Wejdcup-Renna am Arber stottfindn − und zwor Slalom und Riesenslalom vo de Deandln. De letztn Wejdcup-Renna vo de Deandln am Arber san am 10./11. Meaz 2007 vo iba 10.000 Zuschaua bsuacht worn.

Weitare touristische Meglichkeitn san Wanderunga af präpariate Wintaweg, Ressaschlittnfohrtn duach en vaschneiten Nationalpark und aa Schneeschuahlaffa und Fackeltourn.

Glosherstejung: Ungfea 2000 Leit vadeana duach de Herstejung vo Glos in Lemsuntahoid. De wichtigste Glosfirma is de Zwiesl Kristallglas AG. Mea wia 15 Blosareien, Studios und Molarein gibts zua Zeit in Zwiesl.

Da Zwiesla Bohhof – aa Zwiesla Spinn ghoassn – is da wichtigste Bohknotnpunkt im Boarischn Woid. Er liegt an da Boarischn Woidboh Plattling-Boarisch Eisenstoa, und is Ausgangspunkt vo de Kursbuachstreckn 906 af Grafenau und 907 af Bomoas.

Zwiesl is ins Bussystem vo da RBO (Regionalbus Ostbayern GmbH) integriat. Danem existian Buslinien zu de touristischen Gengadn rund um Zwiesl, da Falkenstein-Bus und da Stodbus.

Zwiesl liegt an da B .




#Article 354: Nintendo (1070 words)


Nintendo is oana vo de fiarandn Videospuiheasteja. Da Firmansitz vo dene liegt vo Ofang o in Japan. De ham im Joar 2006 4,2 Milliardn Euro Umsotz gmocht. Bevor dass Nintendo Videospui gmocht hod, hams zeascht Spuikortn in Japan heagstejt.

De easchte Konsoin (bzw. Handheld) vo Nintendo is da Game  Watch im Joa 1982 gwen. Danoch hams Spuiautomatn fia Spuihoinn gmocht. An Durchbruch homs anno 1984 mid am Nintendo Entertainment System (NES) ghobt. Schnöi sans zsamma mit eanam Konkurrentn Sega zamm zu oam von de fiahrndn Videospuifirman woan. Nachdem da NES des Master System vo Sega aufam Moakt scho deitlich abghängt ghobt hod, homs dann mita nextn Genarazion no oan draufgsetzt und mitam Super Nintendo eanane Führungsposizion fira lange Zeid weida ausbaut.

Donn is de schwoaze Stund fia Nintendo kema: Da eigenwillige neie Handheld Virtual Boy (a komischs 3D-Ding, des wosd da foat Aung schnoin hättst soin), in densa guads Eck Göid einigsteckt hottn, is zu am Dodalflopp fakumma und de neie Konsoin N 64 (voamois unta Fans untam Oabeitstittl Ultra 64 bekannt) hod se mim Release deamoßn fazegat, das de Fans iagndwann de Geduld faloan hom. Da Gewinna bei dera Sach woa da Sony, dea deshoibatweng no etliche mea vo seine Playstations hod absetza kenna. Aaa de Spuiheasteja hom des schnej gsponnt, dos da N 64 technisch wie vom Kundnkreis nimma mit da Konkurrenz mitkumma is und eanane Spiele liaba auf'm Playstation außabrocht. Damit woa da Abstuaz vo Nintendo füas Easchte besieglt und da N 64 is ned zu Unrecht recht ziegig in da Fasenkung faschwundn.

Und znaxt konnt' sie da Nintendo a so schnöi nimma darappln. Wei a de nexte Generation füa den einstign Gigantn nur durchwachsne Eafoige breitghoitn hod. De neie Nintendo-Konsoin Game Cube hod eh an schwern Stoat ghobt gega de mittlaweile übermächtig vatretana Playstations (mittlaweile 
hod da Sony scho die PS2 außabrocht ghobt). Zwoa wa da preisliche Voateil znext auf da Seitn vo Nintendo (wei'd PS2 deira woa) oba mit richtig guade, exklusive Spiele-Krocha hods hoid owei a weng gmangelt, woduach a da Game Cube bloß vahoitne Eafolge azielt hod.

Ganz passabl ghoitn hod sie Nintendo znächst im Handheldbereich. Nachdem da Sega frustriat aufgehm hod und se bloß no auf de Spuihoin oda de Suikonzeption füa de Fremdkonsoin konzentriert, homs den Moakt füra Zeit mi'm Game Boy Advance nahezu komplett inneghabt. Nach a Weile homs an nomoi aufpoliat und nomoi in oana fabessatn Veasion außabracht. As Göid homs do voawiegnd mit oide Spieleglassika (z'meist vom SNES nahezu oans z oans übanomma) gmocht, de wos füaran Advance eifoch schnöi nei aufglegt hom.

Zruckkehrt zu oidm komamzielln Glanz aufam Konsoinmoakt is Nintendo dann eascht wieda mi'm Wii, dea wo mid seim innovativ'n Spui und Steiarungssisdem bei de Videospiela punktn hod kenna und an rasndn Obsatz gfundn hod. Jo, bis dato isa sogoa de meistfakaffte New Generation-Kobnsoin. D Zeit weads zoang, ob de neie PS3 vo Sony des ändan wead...

De berihmteste Figuar fo Nintendo is ohne Zweifei da Super Mario, den was da Miyamato Shigeru afund'n hod. Des is a Klempner mit roadn Anzug, der af Schuidgretn umananda springt, um de Prinzessin Toadstoal (in manche Spiele hoaßts a Peach) zum rettn. Sei greßda Feind is da Bowser (Manchmal a king Koopa ghoaßn). Der kimmt in fast jeden Spui vor, wo da Mario vorkimmt. Mario hod a an Bruader, der wo Luigi hoast und der dritt mid eam meist gegen as Bese o. - As easchte Spui wo da Mario auftaucht is', woa in de Achtziga s Donkey Kong, wos'd hosd a komischs Gerüst auffgraxln miaßn, wora Aff de Toadstoal gfonga ghoitn hod. Und domids as dobei a recht schwer host, hoda Fessa nocham Mario gschmißn. Üba die hosd dann drübahechtn deafa. Und weil as sowieso ollawei mid da Hupfarei ghobt hod, hod ma ned zletzt a noch'm am Mario a ganzes Schonre gnannt: As Jump'n Run.

Späda hod da Mario dann a Revival mit de Super Mario Bros (NES), Super Mario Land (Game Boy) und Super Mario World-Teile (SNES) auf diverse Nintendo Konsoin und Handhelds ghobt. Do woans dann scho a weng weida und ma hod se duach ganze Levels springa deafa, plus demma no a Anzahl vo faschiene Extra-Items eisommein hod kenna, de wos eim faschiene Fähigkeiten brocht hom.

Asonsonstn hod da Nintendo den Mario und seine Freind außadem als Zuggaul fia x ondane Spiele vawendt, die eigndlich nix mit am Mario zum doa hottn und füa sie söibst gnomma eigendlich zmeist a rechts Graffei woan: Goifspuin homs n loßn affam Game Boy (Mario Golf) und Kekse soatiean hädda soin (Mario  Yoshi). Kuaz gsogt: Wann immas gsogt hom im Grund' is des a Scheiß... hod da Mario heahoitn miaßn, um an Umsatz wenigstens a weng zum pushen.

Heid'zdog hod da Mario, am Heagott sei Dank, greßtnteils wieda und zu seine Wuazöin zruckgfundn und deaf in diverse neuzeitlichere Versionen wieda üba die Kepf vo Puiz und Schuidkretn im ewigen Kampf gega sein Eazfeind Bowser hupfa. Wei, wia da Mario und da Luigi mittlaweile wißn soitn: De Toadstoal is a gronisch masochistischs Luada und laßt sie andauand und scho fast wia zum Fleiß ständig wieda und wieda entfian...

Da Kirby schaugt aus wiera lebendiggwoana Wossaboi und frißt, dass selbst am Kohl Helmut an Schweiß außadruckt. Deshoib hupft a a ned auf seine Gegna umbeinand ois wia da Mario, sondan saugt eifoch ei und frießts mid Haud und Hoa auf. - nachdme d Leit a Zeitl an Mariov a weng über ghobt hom, hopd da Kirby woi heamißan. Oba so recht Fuaß gfoßt aufam Videospuimoakt hoda dann doch nia...

Na, I moan koan Weblink... - Da Link is a gloana Abendeira mit spitze Oahn und ana Zipflmützn, dea wo wos in oana mittloitalichn Wöid lem duad. Und ea hod as söibe Boblem ois wia da Mario. Sei Gschpusi, de Brinzessin, wead olle Nase lang enfiat und ea deaf se dann aufmocha, um des Madl imma wieda zum rettn. Und dafüa is a brädesdiniat: Wei ea is zwoa a recht a mogara Zweag, oba enoam guad z'Fuaß und des kona a bracha, weila ollawei etliche Gegenstände vo A nach B drong muaß uman Weg zu de Kidnappa zum findn. De aledigt a dann mid seim Zahnstocha vo Schweat oda daschiaßts mid seim Bo'ng. Ois Nebendädigkeit suchata außadem konsequent nach dem Triforce und am gwiß'n Mastaschwert, die a zwoa jede Folng wieda find', s aba dann offenbor imma wieda falegt. Sons' dad as jo ned owei imma wieda suacha...

siehe Donkey Kong.




#Article 355: Anime (118 words)


Anime (jap.: アニメ) (Aussproch: ) wean speziej de japanischn Zoachntrickfuim gnennt. Voa oim hamand de Figuan in de Animes groaße Aung und entsprechad em Kindlschema. Animes in Comicform nennt ma Mangas. In de letztn Joar hom se Animes aa in Bayern und Estreich imma mehra duachegsezt.

Ausglest is des Gonze in Eiropa voa oim duach dem Anime Pokemon worn. Des lafd aitz scho oanige Joar im Fernseng und dafreid se ana groußn Beliabtheid, voa oim bei den kloana Kindln, obwois a aidane Fans gem duad. Weidane recht bekonnte Animes hand Dragonball, Death Note und Onepiece u. Animes mid pornographischn Inhoidn nennt ma Hentais.

Anime kimmt vom japanischn Lahnwoat animēshon (, vo ). Oiso hoasst sovui wia bewegts Buidl.




#Article 356: Ludwig Thoma (1140 words)


Da Ludwig Thoma (geboan am 21. Jenna 1867 z Obaammagau, gschdoam am 28. August 1921 in Rotach am Deganse) woa a boarischa Schreiwaling und Litarat, dea duach seine satiarische Gschichtn iwa s Lem und de politischn Earaignis in Bayern zu seina Zeid, bekant und populea woan is. In Bayern güt a heit ois oane fu de grossn boarischn Litaratn iwahaupt. Vui Leid kenan eam heit foa oim a duach de Feanse-Vafuimung fu seine hoib-autobiografischn Kuazgschichtn iwa soai Jugendzeid (d „Lausbuamgschichtn“).

Da Ludwig Thoma is ois fimpfts Kind fum Obaammagaua Feaschda auf d Wöd kema. Soaine easchdn Joar woar a im Feaschdahaus Foadarias an da Isar, gans z negst fu da diarola Grenz, wos domois a recht oglenge Gegend, waid weg fum Schus, woa. Gach nochdem soai Fota mid da Familie noch Foastnriad bai Minga iwasidlt is, is da Fota gschdoam. Do woa da Ludwig nu a segs jarigs Biawi. Auf des aufi hod soai Muada de sim Kinda aloa aufziang miassn und da Ludwig hod desweng an Foamund griagt.

Scha in da Schuizeid is da Ludwig Thoma ois frecha und renidenta Bua aufgfoin, dea geng Dopimoaral und aufgsezde Autoaridet gschimft hod. Des woa a da Grund, warum a efda d Schui wegsln miassn hod, zeascht fum Gimnasium in Landschdui in da Pfoiz noch Neibuag an da Daina, dan noch Buaghausn, schbeda noch Minga und noch Landshut, wo a a 1886 s Abitua gmocht hod.  Oas fu soaine bekantasdn Weak, d Lausbuamgschichtn, basian a haupsechli auf de Ealebnis aus soaina Schuizeid.

Da junge Ludwig Thoma woit wia soai Fota a Feaschda wean und hod desweng a in Aschafnbuag Foastwiatschoft zan schdudian agfangt. Des hod a owa noch an Joar blaim lossn und hod auf d Juarisdarai umgsodlt, de a in Minga und Ealangen schdudiad hod. In deara Zeid is a a zu de Schdudentnfabindungen dazua kema, nemli zeascht zum „Forstcorps Hubertia“ und an da Ludwig-Maximilian-Uni in Minga zu da „Corps Suevia“. Fu 1890 bis 1893 woar a Rechtsbraktikant in Draunschdoa. 1894 is dan soai Muada gschdoam und nu im gleichn Joar is a ois Adfokat noch Dochau zong. Doat hod a „soaine Bauan“ kena gleand, de a schbeda in soaine Gschichtn so guad beschrim hod.

In de Joar drauf hod a recht fü gschrim und is a fü auf da Roas gwen in gans Airopa. In deara Zeid hod a a de Deataschdikl „Die Medaille“ und „Die Lokalbahn“ gschrim. 1905 hod a de eascht 25-jarige Denzarin Marietta di Rigardo, de maisdns Marion gnend woan is und auf de Filipinen geboan woan is, ghairat. D Marion fia fia de domolige Zeid a recht a emanzibiade Frau. Recht lang hod des owa ned ghoidn, wai de zwoa a recht a untaschiadlichs Temprament ghobt ham. Da Marion woa oft fad und se hod a Gschbusi mid andane Mansbüda ghobt und desweng ham si si 1910 wida scheitn lossn. De zwoa san owa Freind blim.

Bis zu deara Zeid woa da Ludwig Thoma bolitisch mea linkslibaral. Ea hod oft geng d Gsöschoft, d Kiacha und in Schdod gwedat und si a koa Bladl foan Mund gnuma. Des hod si eascht mim Easchdn Wödgriag gendat. Da Simplizissimus is oiwai hoamlosa und brafa woan und da Ludwig Thoma hod si fu da badriotischn Griagsbegaisdarung midreissn lossn. Ea hod si sogoa freiwüligois Sanideta gmöt und is mid ana bayrischn Division an d Ostfront in Galizien kema. Doat hod a si mid da Rua agschdegt und is schwa grang woan. Desweng is a dan a ois „felddienstuntauglich“ entlossn woan. Das da Griag faloan ganga is, das in Minga a komunisdische Revoluzion ausbrocha is und d boarische Rodsrepublik ausgruafn hod, hod a owa ned fagroft. Ea hod d Wöd neama faschdandn und si oiwai meara zwida und grandi in soai Haus in Deganse zruk zong.

Fu 1916 bis 1921 hod a nu fü gschrim und einige Weak fu eam san in deara Zeid entschdandn. Fia n „Miesbacher Anzeiger“ hod a anonim an Haufn wüde und boitande Artikl gschrim, wo a unta andam iwa de Sozialdemogratn, d Regiarung in Bealin und iwa de Judn gwedat hod. Ea nent gans Bealin an Zitat: „Entenpfuhl und a Mischung von galizischem Judennest und New Yorker Verbrecher-Viertel, de junge Republik schimpft a a charakterlose Deppokratie.

Mid soichane Schbrich hod da Ludwig Thoma am End fu soaim Lem nu an finsdan Schotn auf soai litararischs Weak brocht, iwa den schbeda heftig dischgriad woan is. D Maidi von Liebermann, soai jidischs Gschbusi, woa dod-unglikli iwa soichane Soga fu eam und hod eam drot, dass fia oiwai wega ged, wan a waida so wos schreibt. Ea hod si owa ned wiakli bremsn lossn.

Da Ludwig Thoma is scha boid danoch im Joa 1921 an Grebs gschdoam. Drozdem a in soaine lezdn Joa so zwida woa und iwa d Judn gschimpft hod, hod a in soaim Desdament s meara soaina jidischn Freindin, da Maidi von Liebermann, zua kema lossn, unta andam soai Haus in Deganse. Soai easchde Frau, d Marion, soaine Schwesdan d Hübner Katharina und d Zurwesten Bertha, so wia soai Bruada da Thoma Peter ham jewails zwoahundatdausnd Mark geabt und da Bruada nu zuasezlich a Laibrentn. Begrom is da Ludwig Thoma in Rotach-Egan am Deganse, wo a soai langjariga Freind, da Schriftschöla Ludwig Ganghofer ligt.

Da Ludwig Thoma hod in seine Gschichtn oft d Dopimoaral und d Bledheit vo de Schbisbiaga im Bayern vo seina Zeid abrangat. D klearikale Bolidik und da Brovinzialismus fum Kinireich Bayern is eam genau so gengan Schdrich ganga, wia da groskopfade und arogante braissische Milidarismus. D oafochn Leit vom Land keman in seine Schdikl nu am bestn weg, a wan a denan eanare Schbinarain und Bledheitn genau so zraisst.

Briliant und heit a nu am bekantastn san seine humoafoin und satiarischn Gschichtn ausn Lem vo de Bauan und de Leit in da Kloaschdod im Obabayern vo seina Zeid. Gans unsentimental und unromantisch schuidat da Ludwig Thoma s agrarische Lem in seine Roman, de a desweng bsondas no am richting Lem han. Duach sei Oawad ois Adfokat hod a a oft gnua ole meglichn Gschicht saiba midealebt und foa Gricht zum hean griagt.

In Thoma Ludwig soaine Gschichtn, Roman und Deataschdikl san duachgengig in Hochdeitsch gschrim, owa scha mid ana boarischn Gramatik und boarische Redewendungen. Soaine Figuan ren owa oft in regionaln boarischn Dialekt, den a bregnant und deftig aufs Babia bringt. A desweng san soaine Schdikl so lemsno und foiksno. Auf des agret hod a omoi gsogt:

Soai Dialekt-Schreibwais is eigentli recht no an da hochdeitschn Rechtschreibung und ned bsondas fonetisch, woaschainli a desweng, wai eam wichdig woa, das a meglichst gross Publikum des a lesn ka. Blos Weata, de ma wiakli ned auf hochdeitsch schreim ka, san fonetisch gschrim. Wea owa s Boarische fu Obabayern kent, ka si laicht denga, wia de Figuan in seine Gschichtn wiakli gret und gsogt ham.

A Text-Baischbü is soai Wainochtsgedichtl „Im Wald is so staad“:




#Article 357: Tracht (123 words)


Tracht  (vo oidboarisch: traht(a) = des wos drong wead ) is de Bezeichnung fia tradizioneje und historische Gwanda. Moasd is de tradizioneje Gwandaoadnung in oana Region, am Land oda fia bstimmde Bevejkarungsgruppm, wia Voiks- oda Beruafsgruppm.

Aus'm handweaklichn und städtdischn Umfejd kemma de Beruafstracht, de Zunfttracht oda de Amtstracht, van Land und vo de Bauan kemma de Voikstrachtn ois regionoie Gwandaforma. De easchtn Bauantrachtn san im 15. Joarhundad enstondn.

Im boarischn Sprochraum gibd's a Vuizoih vo tradizioneje Trachtn. Ofdmois untascheidd se de Boarische Tracht scho innahoib vo ra Stod vo Ortstei za Ortstei. Ondraseits ko ma song, doss se de Trachtngwanda im boarischn Raum in oanige Punkte untranonda ehnlich san. De Eahoitung vo da regionoin Trachtnkuitua is aa's Zui vo de vuin Trachtnvaein.




#Article 358: Philosophie (155 words)


As Woat Philosophie kimd ausn Griachischn (φιλοσοφία) und hoast Liab zua Weisheit (vo sophia, Weisheid, und philos, da Freind). De Philosophie definiad si ned wiad andan Wissenschaften iwa an Gegnstandsbereich oda a Methodn, sondan de Definizion sejm is scho ebbas philosophisch.

Ouganga is de Philosophie z Eiropa im 6. Joarhundad vou Kristus z Kloaasien mid da sognenndn Ionischn Natuaphilosophie (Thales, Anaximenes, Anaximander): De Naturphilosophn ham nochn Uagrund, Uastoff, Element (griachisch archè) vo da Wejd gfrogd. Dabei hod si de griachische Philosophie in Obgrenzung und Dialog zur Mythologie entwickld. Thema vom Mythos is emfois a Gsamtdeitung vo da Wejd, wobei si awa de Philosophie auf koane außarationalen Autoritetn (wia zum Beispüi Gedda) stitzt, sondan bloß auf vaninftige Argumentation bzw. Denga (en so genenndn Logos).

D'Philosophie werd in vaschidne Gebiete untateit, wobei de wichtixdn Metaphysik (Theorie iwa de Realitet ois Gsamts), Logik (Wissenschoft vom Logos, vom foigerichtign Denga und Schliaßn) und Ethik (Wissenschoft iwas richtige Handln) han.




#Article 359: Droad (284 words)


Unta Droad vastehd ma vaschiadne Oartn vo Siassgrasa (Poaceae). De Menschn zichtn und bauns im Nohn Ostn scho seit iba 10.000 Joar o, z Middleiropa seid 7.000 Joar. Droad is des Grundnoarungsmiddl vo am Grosstei vo de Menschn und es wead aa ois Fuada fiad Viecha heagnumma.

Wejdweid gebts a grosse Zoi vo vaschiadne Soatn.

De foigndn Soatn ghean ned zua de Grasa, wean oba aa so vawendt. Do sans zua Obgrenzung aufgfiat.

Weis des Grundnoarungsmittl schlechthi is, gebts entsprechnd aa de untaschiadlichstn Vaarbatungsweisn. In Eiropa werd Droad vor oim ois Mej hergnumma, aus dem Brod und Nudln gmacht wern. Aa Miasli oda Fruahstuckscerealien (Cornflakes und aso Zeig) wern oft gessn. Freara war in Middleiropa hoassa Bapp aus Droad (Brei) recht vabreit. Des merkt ma heid no an de Englända eanam Porridge. Da Vorteil is, dass' an warma Mogn macht. Im deitschsprochign und slawischn Raum werd vui dunkls, schwaars Brod oda Voikornbrod gessn, in andane Lända meara Weissbrod. Italien is bekannt fia de Nudln aus Woaz, de dortn Pasta ghoassn wern. Auf andane Kontinente dominiern ganz andane Droadsortn. In Asien bekanntamassn da Reis, den ma oiwei kocha muas. Heifig gebts dortn zu a jeda Moizeit (aa zum Friastick) an Reis mit am pikantn Gmias- oda Fleischgricht dazua. In Afrika werd vui Bapp aus Hirsn oda Mais gessn, im Nordn eha Bulgur und des Couscous, wo aus am spezielln Woazngriass gmacht werd. In Amerika schliessle gebts recht vui Zeig aus Mais, wei da Mais jo aa vo dortn herkimmt. Aa de Pseudocerealien san bei de Grundnahrungsmittl guad dabei, da Buachwoaz vor oim im slawischn Raum, Russland zum Beispui, da Amarant und as Quinoa mera in Südamerika.

Im Joar 2007 san wejdweit foigende Anbauergebnisse erzuit woan:




#Article 360: Dipfalscheißa (101 words)


An Dipfalscheißa oda Dipfalscheissa hoassd ma an Mensch, dea ois meah ois iwagnau nimmd.

As Dipfal is a Punkt. Da, aa in Bayern und Östareich, ois reichle derb ogsengne Ausdruck: Scheißa oda Scheissa, kimmd ned van Ausscheidn vo de Exkremente sejm, ois wia meah van Gschissmocha. A Dipfalscheißa is oiso oana, dea wo af om jedn kloan Punkt umanondareitd, ois wia wonn des as Ollawichtigsde vo da Wejd war.

Ma sogd des gean in da Wuat iwa de Mochtlosigkeit gengiwa da Obrigkeit, wonn ma in om Olieng gengiwa om Beamtn ned vastondn wead.

Dipfalscheissa, Griffespitza, Pedant, Prinzipienreita, Umstondskrama, Hoaspoita, Bessawissa, Kluagscheissa




#Article 361: Rahm (435 words)


Da Rahm entsteht, wann ma d Muich a weng steh losst, ohne doss ma s bewegt, gonz oafach duach des, doss des Fett, des in da Muich im Wossaotei in gonz fein vateite Kugelen drin is, duach sei gringare Dichtn noch oom steigt. In friahane Zeitn hod ma mid om flochn Schöpfa an Rahm obgschöpft. Heit wead des maschinej gmocht, wobei des Prinzip oiwei no des gleiche is.

Da Rahm hod im Vagleich zua Muich an meahra ois 5 fochn Fettotei (meahra ois 20%), des mocht'n zu om ghoitvoin Nahrungsmiddl, wos in friahane Zeitn, wos Essn rar woa, ois bsondas weatvoi goitn hod.

Do da Rahm genauso schnej wia'd Muich duach Bakterien saua wean ko, hom's scho friah domid ogfonga, des reine Fett aus'm Rahm ausse zum Schlong. Dobei wead da Rahm mid om Weakzeig so long gschlong, bis des Fett ois Budan ausflockt. Nochdem ma des Fett vo da Flissigkeit trennt, bleibt a Budan und a Budamuich ibrig.

Aus'm Rahm mocht ma a gonz feine und duach'n houchn Fettghoit bsondas gschmeidige und woache Kaassoatn.

Duach de moderna Meglikeitn zua Kuihung und de weitaus hygienischare Vaarbatung hoit da Rahm heitzdog ziemli long. Aa vahindat de Homogenisiarung, bei dea da Rahm duach a gonz feins Sieb presst wead, und bei fost 99% vo olle Rahmsoatn a Stabilisator, doss se des Fett ned weida noch oom obsetzt. 
An guat kuihtn und frischn Rahm ko ma 'schlong, des hoaßt, mid am geeignetn Quirl oda Rahmschloga, Luft unta'n Rahm schlong. Da Rahm nimmt de Luft af und es buid se a kremige, lockane, luftige Massn, de ma in Baiern an Schlograhm, in Östareich an Obers nennt. An Schlograhm vawendt ma zum Kuachn dazua oda af a Eis nauf. Mid am Vanijzugga afg'schlong hoaßn d Franzosn den Schlograhm Creme Chantily.

Weitas is da gschlongne Rahm a Lockarungs- und Vafeinarungsmiddl fia vui Siaßspeisn wia z. B. d' Boarische Krem oda a Speiseeis.

Duach des, doss se da Rahm imma in Wossa afläst, ko ma den praktisch in fost jede Flissigkeit zua Vafeinarung mid nei doa. Ois Beispui sei do gnennt: Salotdressings, Brotnsoßn, Suppn, usw.

As Geheimnnis vo da Vafeinarungwiakung vom Rahm is des Fett, des a Gschmocksträgasubstanz is. Vui Aromen san vo oikohoiischa oda fetta Oat und domid af an Zwischnträga in wossriga Speis ogwiesn, wenn mas schmecka wui. Da Rahm enthoit nem sei'm wossrign Otei und sei'm Fettotei aa no Stoffe, de's Fett im Wossa a Zeit vateit hoitn, sognennte Emulgatoan. Doduach san de Fettstoff im Rahm gonz winzig kloa vateit und kennan de betreffndn Aromen guat und groußflächig afnehma. Drum schmeckt ma's nacha mid Rahm bessa raus ois ohne.




#Article 362: Boarische Grammatik (702 words)


De Boarische Grammatik befosst si mid da Beschreibung vo da Boarischn Sproch. Se diffariad in wichtign Punktn vo da standarddeitschn Grammatik. Im Boarischn gibts aa blos oa Vagangaheid, in Perfekt. Erschte und dritte Vagangaheid san im Boarischn ned vorhandn. De zwoate Zukunft gibts aa ned. Ebmfois a wichtiga Untaschiad is da boarische Genitiv, sowia de Buidung vo da Vakloanarung. Driba aussi hom manche Weata a andas Gschlecht.

Haptartikl: Boarische Grammatik (Substantive)

Zum Thema Substantive muas ma im Boarischn einige Bsundaheitn beachtn, wo de Grammatik vom Hochdeitschn obweicht. Dazua gheart de Tatsach, dass in da boarischn Sproch Werta gibt, de zwar dessoibe bedeiten wia im Deitschen, awa a anders Gschlecht ham, zum Beispui da Zwiewe oda da Budda.

Weiders is zum beachtn, dass es bis auf einige strittige Ausnahma (mehra dazua auf ) koan Genitiv gebt. Stodn Genitiv nimmt ma de Präposizion vo her oda an Dativ zammat miam Possessivpronoma, wenn ma song wui, dass ebs am Menschn khöat.

De drei(!) Fälle vom Boarischn san oiso Nominativ (da Bua), Dativ (im/am Buam) und Akkusativ (in/an Bua). Boarische Weada muas ma oiso, weis koan Genitiv hamd, aa a weng andas deklinian, und   firn Genitiv nemmt ma stattdessn de Umschreibunga. Emmfois han de Adiggl rechd undaschiedlich zum Deitschn.

De Vakloanarungsfoam im Boarischn is l, al oda ei (NB: Oazoi: -l, -ăl; Mehrzoi: -lă, -ălă). Des ersetzt des standarddeitsche chen oda lein. Ebmfois wead des bei Vakloanarunga entstehade ä ois hells à, äu ois ei und ü ois i ausgsprocha. Insgsamt ko ma song, dass im Boarischn de Vakloanarungsfoam recht oft hergnumma wead, aa wann des Objekt im Hochdeitschn no ois normalgroß geitn daad. Beispuisweis sogt ma zu ara normalgroßn Bierflaschn meistns ă Flàschl Bier.

Haptartikl: Boarische Grammatik (Verbn)

Auffellig bei de Verbn is zeaschtamoi, dass es im Boarischn koa easchte Vagangenheit gebt. Stattdessn weads meisdns mit da zwoatn umganga. Oanzige Ausnahma sand de Verbn sei (hochdeitsch: 'sein) und woin (hochdeitsch: wollen).

Bei da zwoatn Vagangenheit is es teilweis da Foi, dass statt haben in hochdeitsch sei vawendt wead, z. B. i bi gsessn.

Aa s Plusquamperfekt gibds im Boarischn, s wiad owa andas buidt wia im Deitschn, zwa mid de seeim Huifsveabn hoam und sei, owa andane Stellung. Es is eingtle recht oafach, statt dass des Huifsverb in da easchtn Vagangaheit steht, des jo im Boarischn quasi ned gebt, weads hoid in da zwoatn hergnumma. Des Plusquamperfekt gibts owa ned in olle Dialekte im boarischn Sprochraum.

Beim Konjunktiv is de Form mit doa (hochdeitsch: tun) zum nenna. Ma kon beispuisweis song i daad song... fia hochdeitsch ich würde sagen. A weidana Untaschiad zum Hochdeitsch is de Tatsach, dass da Konjunktiv deitlich vom Präteritum zum unterscheidn is, indem a auf ad endet, oiso i sogad, i mochad.

Im Standarddeitschn gebts de Möglichkeit, an Nebmsoodz noch dem Musta um etwas zu tun zum vawendn. Im Boarischn wead des vamiedn und stattdessn mit am Nebmsoodz mit weil, dass oda damit umganga.

Haptartikl: Boarische Grammatik (Pronomen)

Personal- und Possessivpronomen im Boarischn weisn starke Untaschiad zu de hochdeitschn Equivalente auf. Oa Beispui:

Haptartikl: Boarische Grammatik (Adjektive)

Bei de Adjektive soitt ma si de Steigerung a bissl ooschaung. D'Steigarung im Boarischn is eingle goans afoch, rechd ähnle wia im Deitschn. Grod im Superlativ muas ma a weng Owochd gem, wei si dea draditionell ned so starg vom Komparativ undascheidt wia im Deitschn.

Haptartikl: Boarische Grammatik (Adverb)

Adverbien san in jäda Sproch wichdig. Se bschreim a Veab oda Adjektiv oda aa a andans Adverb genauer, wo Adjektive jo grod Substantive beschreim. A bo Adverbien gibts, de wos ned ois Adjektive gibt. Und do sand im Boarischn einige anderst wia im Standarddeitschn.

Haptartikl: Boarische Grammatik (Zolwerter)

Haptartikl: Boarische Grammatik (Präpositiona)

Präpositiona (vo lateinisch: praepositio, des hoisst es Vorostölln, es Vorogstöllte) stölln a Vahöltnis zwischa Lait, Sochan oder Sochvoolt her, drum hoissns in da deitschn Grammatik aa Vahöltniswerter. Präpositiona kinnase af an Ort, a Zait, oder wos onders bezejng.

Haptartikl: Boarische Grammatik (Konjunktiona)

Konjunktiona (vo lateinisch: coniunctio, des hoisst Vabindung) vabindn Sozsticker und Setz mitanond.

Haptartikl: Boarische Grammatik (Vorsülm und Nousülm)

Es Boarische hout Vor- und Nousülm, mit deane wern neie Werter büldt. Af rain grammatische Endunga (Deklination und Konjugation) wead niat agonga, wal des find'ma in de ondern Artikl zo da boarischn Grammatik.




#Article 363: God (576 words)


A God oda a Geddin (dt. Gott, engl. god) is a iwanatialigs Wesn, wo vo d Menschn ganz untaschiedli gseng wead. Des gehd vo menschnehnlign Wesn bis zua voistendign Abstraktion. Gedda hom owa imma a grousse Mocht und Kroft, a absoluts Wissn und a unhoamlige Presenz. Se gejtn oft ois oimachti, oiwissad, oigengwerti und wean bsundas vaeahd. 

Im Kristndum gibts nua oan God und dea wead aa Heagod gnennd. A boor andan Religiona ham aa nua oan God, de Moslems in Allah, de Judn vaeanna unterm ganz heiling Nama Jahwe. An Haufa Religiona ham mehrane Gedda. Sgibt owa aa Leit, de net glaam, dass ibahapts an God gibt, de nennt ma Atheistn. Owa d moastn Buddhistn glaam, doss koan God ned gibt.

Wos ganz wos ondas is de Frog, wea oda wia oda wos da God oagntli is. Des iss aa, wos de Atheistn oagntli moanan; ned dass koan God gibt, sondan dass jedenfois an kristlichn God ganz gwis ned gem soiadad oda, bei a poor Atheisten ganz krass, dass da Mensch sejba God waar. Wobei ma nacha frong miassat: moanan de jedn oanzlnan, moanan de irgadwos wia in Begriff Menschheid oda moans ebba gor si sejba. Da Sartre zum Beispui moant si sejba, wei obs andane Menschn gibt, woasa gor ned, er woas bloos (bzw. moant), dass sei Existenz seina Essenz vorausgeht - wos de studiade Variante davo is, dassa sie sejba fias häxste Wesn oda hoid God hoit.

Vo kristlichm Standpunkt ko ma eam si am bestn voastejn ois an Heilign Geist, dea ibaroi zuaschaut, ois midkriagt und fois notwendi aa eingreifa ko, indema an Engl schickt oda glei ebban dazua bekehrt oda leicht sogor indem a de Sach häxstpersenli ind Hand nimmt. Aussa a poor Anhoitspunkte wissma do oba nix. Nedamoi de Kirch mit eana Offenbarung wissens, und sogn des aa sejba. Wos de oba aa sogn is: De poor Sachan, desa si sogn traun, de stimman aa.
 
Zwecks da Vaehrung, de am Herrgod zuasteht, muass ma laut Kirch anam jedn Sunnda in Godsdeanst geh und bätn. Bei de Katholischn muas des d Mess sei.

Ogeseng vom Begriff God gibts no den Begriff Gedda. Des is a bissl wos andas, nämli koa häxts Wesn, sondan bloos a Art Engl, Ibamensch oder Naturgwoit. Do hom de oidn Griachn und Rema und vui andane an ganzen Haffa vaschiedane Gedda ghobt. Ois God in unsam Sinn homs da oba entweda gor koan ogseng oder häxstns an Jupiter, oda wia immer der häxste vo dene dann ghoassn hod, oda aa-r-a unpersenlichs Schicksal. Heit is des no aso bei de Hindus; des, wos mia God nennan, hoasst bei dene Brahman und is so a Art Wejdgeist oda oigmoans geddlichs Wiakn; de häxtn vo dene eanane Gedda hoasn Wischnu, Brahma (den wos ma ned mid Brahman vawexln deaf) und Schiwa. Schlaue Menschen wia da Euhemeros hom vamuadt, daß de ganzn Gedda moastns Menschn, zum Beispui Kenige worn, de ma nach eanam Doud vaehrt hod.

D Judn und Kristn hom mid da Vaehrung vo de Gedda aufgrammt. Laut dene is as Kennzoachn vo de guadn Engln grod dass s grod ned mit dene Ehren obätt wern woin, de am Herrgod alloa zuastengan. Aussadem hod zum Beispui da heilige Augustinus den Vadocht ghobt, dass de vaehrtn Gedda vo de Heidn in am Haffan Fej nedamoi bloos eibuit worn, sondan schlimma no, bäse Geista, oder dass sie de Geista wenigstns in de Vaehrung eigschlicha hom, um d Menschn vom oanzign God obzumlenka.




#Article 364: Egyptn (199 words)


Egyptn oda Ägypten is a Laund im Nordostn vu Afrika. Es liegt am Untalauf vum Nui zwischn am Sudan, Libyen, am Middlmeea und am Roudn Mea. Dazua gheat daun aa nu de Hoibinsl Sinai, de wo mitm Sinaikanei vom Rest vu Egyptn ootrennt is.

Egyptn is heit a islamisches Laund, friaha wois de Hochkuitua schlechthin, mea wia 3000 Joar laung hom Pharaona duat gherrscht und Tömpin, Püramidn und Statuen mocha lossa. Da 1. Pharao wor da Enki und hod se domois Paath gnennt. In spadara Zeid is sei 1.Bua Marduk noch Egyptn kumma und hod se durd ois Ra feiern lossn. Heit kemman vui Leit um si des auzschau oda um im Mea zschwimma oda ztaucha.

Es Laund is um 1.000.000 km² grouß, oba nua a kloana Tei davo is bewohnboa (d'Nilsenke und de Gstettn am Meea). D'Bevekarung woxt schnej und is relativ jung. D'greßte Stod und Haptstod is Kairo, aundare bekaunnte Stedt san Alexandria, Luxor, Scharm esch-Schejk und Assuan.

Egyptn spuit in da arabischn Wejd a wichtige Roin. Es hod aa a grousse Bedeitung fia de Entwicklung vo da menschlichn Zivilisation. Voa umara 5000 Joarn is im Oidn Egyptn oane vo de easchtn Houchkuituan vo da Wejd entstandn.




#Article 365: Schnoin (179 words)


A Schnoin is a Weibaleit, de se iha Gejd mim Schnaxln vadeant. Da Oabatsplotz vo ra Schnoin is da Puff oda „d Straß“.

D' Hurerei, wia ma de Orbat vo de Schnoin aa nennt, is in Bayern ned vabotn, solong des Deandl oid gnua (18 Joa) is, doss nimma unta's Jugadschutzgsetz foit, und solong's in iahra oagne Doschn wirtschaftd. Vabotn is dageng de Zuahejtarei, hoaßt, wonn a Ludl (a Zuahejta) on Tei vom Gejd oda s Gonze kassieat. Grenzweatig is des mid da Puffmuada, de se nua fia de Vamietung vo de Zimma zoihn lossn deaf. In Estreich is des ois ähnli greglt, dortn miassn de Madl gnauso ejta wia 18 Joa sei, doss sa se prostituian deafn. Ondascht wia in Deitschland, kennan Prostituiate in Estreich eanan Lohn ned eihklong, miassn owa gnauaso Steian draf zoihn. In Italien, und domid in Sidtiroul, is de Prostitution scho a wengal wenga legal. Dalaubt is duatn bloß de Wohnungsprostitution, und aa bloß ind oagne Doschn.

Fia kaum a Woat gibts im im boarischn Sprochraum sovui Synonyme wia fia Prostuiade. A boar davo:




#Article 366: Dschidda (158 words)


Dschidda (oft: Jeddah, arabisch:  is a Stod in Saudi-Arabien. Dschidda is d'wichtigste Hafnstad vum Land, liegt am Roudn Mea und hod iwa 3 Milliona Einwohna.

Weil Mekka, s'Pilgazentrum vom Islam, net guade siebzg Kilometa weida im Landesinnarn liegt, hot Dschidda aa ois An- und Duachreiseoat vo an Haufn Pilga, de in Hadscha mochn, a wichtige Roin. Ois kommeaziells Zentrum vum Land is Dschidda ane vo de reichstn Städt im arabischn Raum; duach de vuin Pilga, vo dena si imma wieda oa in Dschidda ausiedln, is Dschidda ethnisch vui gmischta wia da Groußtei vom Land. Da Groußtei vo de Dschiddana is sunnitisch muslimisch.

S'oide Dschidda, des uma 19 Kilometa sidlich vom modeana Zentrum liegt, is in da Mittn vom 7. Joahundat vum Kalif Uthman ibn Affan ois Hafn fia Leid, de in Hadscha noch Mekka mochn, aufbaud woan, nochdems duat scho tausnd Joa long aa Fischedeafi gem hod. Seit 1925 ghead Dschidda zum saudischn Reich.

Dschidda hot 23 Partnastädt:




#Article 367: SpVgg Unterhaching (194 words)


Da Fuaßboivarei SpVgg Unterhaching, bekannt ois d' Hachinga, is 1925 grind worn. Haching ligt fimf Kilometa im Sidn vo da Landeshauptstood Minga. D' Farbn san Road-Blau. Da Verein hod 1150 Mitglieder und duad außerdem no Bobfoan. Da President is da Engelbert Kupka und da Trainer wexelt dauernd.

Da gräßde Erfoig wa da Aufstieg ind easchte Liga 1999. 2000 homs an FC Bayern Minga zum Deitschen Moasta gmacht. Am letzten Spuidog homs de Leverkusner mit 2:0 gschlogn durchs Eigentor vom Michi Ballack und a Tor vom Markus Oberleitner. Außerdem homs no an DFB-Hallenpokal gwunna, so um 2001. Lezts Joar hod de SpVgg in da Arena de Giasinger (TSV 1860 Minga) mit 4:1 gschlogn, und im Joar 2006 im Dezember im Sportpark sogar mit 5:1.

Der Sportpark is a Stadion mit 15.050 Plätz.

Is nimma da Deutinger Harry (am 19. März 2007 hammsn aussi g´schmissn), a nimma sei Nachfoiga, seit dem 23. März 2007 war des da Wehna Lorant, sondan inzwischen nachdem da Lorant in´d Türkei woid, hams an Ralph Hasenhüttl am 15. Oktober 2007 zum Cheftrainer g´macht (der wo scho amoi Co-Trainer war, weil da Deutlinger koa Lizenz net g´habt had).

D´ Trainer seit 1977:




#Article 368: Josef Filser (327 words)


Josef Filser is a vom Ludwig Thoma dafundne Figur vom Ofang vom 20. Joarhundat.

Da Josef Filser is am 16. Septemba 1856 in Mingharting geborn. Mingharting is erfundn. Er is Baur und a boarischa Landtagsabgeordneta. Fo da Eistellung hea is a erzkonservativ und königstreu. In seine Briaf, de a nach Haus an sei Frau Mari, aba a in seina politischn Funktion schreibt, vawendt a entweda sei eigne Sproch oda vasuacht a so zschreim wia ea moand, dass a recht gschwoins Hochdeitsch ausschaung dad. Des haud bei eam aba beids ned ganz hi.

Zeascht gabs de Gschichtn nua ois erfundne Briaf, spada hod sei Schepfer des Ganze zura Bühnenrolln weidaausgarbart. No spada in Fuim und Fernsehn is dann a rechts Schlitzohr aus dera Figur worn.

S' Vorbuid fia de Figur war da Buagamoasta vo Ruhpolding Georg Eisenberger, dea a Landtagsabgeordneta war. Er war a recht beliabta boarischa Politika in da Zeit foa da Machtübernahma durchn Adolf Hitler. Er is a in der Gschicht Andreas Vöst vom Ludwig Thoma ois Vorlag vawendt worn.

Da Ludwig Thoma hod de Briaf vom Josef Filser zwischn 1907 und 1912 imma wiada moi in da satirischn Wochnzeidung Simplicissimus vaeffntlicht. Da Karikaturist Eduard Thöny hod zua de dargstelltn Ereignissn Zeichnunga gmacht.

Mit dem Titel Briefwechsel eines bayrischen Landtagsabgeordneten wurd da gsammelte Schriftvakea 1909 vom Albert Langen in Minga herausgem. 1912 hods mit Jozef Filsers Briefwexel - 2. Buch a Fortsetzung gem. Beide Biacha enthieltn wia de Zeidungsbeiträg a Buidl vom Eduard Thöny.

Fo dera Gschicht hod se da Begriff Filserbriaf fia alle Texte abgleit, de in irgndna Form schlecht gschrim han.

Filser-Bairisch sogd ma zu an schlechtn Hochdeitsch das eine Art gesteltzs Boarisch ist.

In da Siddeitschn Zeidung hods a Zeitlang a Serie mid englische Filserbrief gem. Do hod de Gisela ihrm englischn Freind Peter iaba aktuelle politische Themen gschriem. Zua dea Zeit zum Beispui iaba an Federal Helmut und an Federal Richi, oiso an Bundeskanzler Helmut Kohl und an Bundespresidentn Richard von Weizsäcker.




#Article 369: Gödtoschn (123 words)


A Gödtoschn, weanarisch Gödtaschl, aa Börsl, Portmonnää, Gejdbeidl, is a Taschl, wo ma sei Göd einituat, damit mas net valiat und damits praktisch zsaumghoidn wead, woduach ma aa glei waaß, wiavü ma grod hot.

A Gödtoschn hot a Münzfoch und a Fachl fias Papiagöd. Neiare hom aa an Plotz fia Kreditkoatn und so a Zeig.

Bei da Euroumstellung hom vü Leit neiche Börsln kaffa miassn, weil de Schillingscheine vü klaana woan.

Fria wias nu fü Münzn gem hod, de a nu an gressan Weat ghobt haum, haum de Leit oft zwoa Göddaschl ghobt, oans fias Bobiagöd und oans fia Metoigöd und de haum im oidn Dialekt Briafdaschl und Portmonnää (fu Franzesisch: Portemonneie) ghoassn. Gödtoschn is oiso schau a weng a neimodeans boarisches Woat.




#Article 370: Landkroas Traunstoa (247 words)


Da Landkroas Traunstoa (amtli: Landkreis Traunstein) liegt im Siidostn vom Regiarungsbeziak Obabayern und is da zwoatgreßte Landkroas in Bayern. Er ghert zua Euregio Soizburg – Berchtsgoana Land – Traunstoa.

An Traunstoa grenzn im Nordn de Landkroas Miidorf am Inn und Oidäding, im Ostn de estareichischn Bundeslända Owaestareich und Soizburg und da obaboarische Landkroas Berchtsgoana Land, im Sidn no moi s Bundesland Soizburg und s Bundesland Tirol und im Westn da Landkroas Rousnam.

S Kroasgebiet umfost im Sidn de Cheamgaua Oipn und im Nordn de See-, Fluss- und Higllandschoft vom Cheamgau. Vo da sidlichn Landkroasgmoa Reit im Winke bis af Englsberg im Nordn sans ebba 65 Kilometa, vo Seebruck am Cheamsee im Westn bis Kirchanschering im Ostn ebba 40 Kilometa. Da Cheamsee gheat außa de Insln fost voiständig zan Kroasgebiet. Da hexte Beag is s Sunndogshorn (1.961 m.ü.M.), da diafste Punkt findt si im Soizachtoi ba Tittmoning (370 m. ü. M.). De gresstn Fliss san de Oiz, de wo s Kroasgebiet vo Sidn noch Nordn duachfliasst und de Tirola Achn, de wo s sidwestliche Kroasgebiet bis za iara Mindung in an Cheamsee duachfliasst. Im Ostn buidt de Soizach de Grenz za Estareich.

Landwiatschoft, Industrie und Handl, Deanstleistung und Tourismus san de Hauptsain vo da Wiatschoft im Landkroas. S industrielle Zentrum is neadlich vo Traunstoa z Traunreit und Trostberg, da Fremdnvakea is eher im Sidn vom Landkroas z findn.

seit 1. Mai 2014: Walch Siegfried (CSU)

Im Landkroas Traunstoa gibts im Kroasdog 70 Kroasrät.

(Eihwohnazoin vom 31. Dezemba 2014)




#Article 371: Kriagloch (265 words)


Kriagloch (dt.: Krieglach) is a Moakt im Miaztoi in da Steiamoak. Bekaunnt is da Oat als Hoamat vom Peda Roseigga. Kriagloch is aa bekaunt ois Roseiggas Woidhoamat. Bekaunte Bauwerk san unta aundan die Woidschui am Oipe.

Katastraigmoana san Oipe, Freßnitz, Freßnitzgrom, Kriagloch, Kriagloch-Schwöüwing, Molleisten, Mosing und Summa.

Kriagloch is easchtmois 1148 uakundlich erweint woan, owa ma woas heit, dass Kriagloch scho vü leinga gib, wos aunare Schrieb ah beweisen suin.

Vom Dreißgjaarign Kriag is Kriagloch vaschount bliem. Im 17. homs vülle Seichn und Kraunkheitn auzaht und die Leit hom hochn Steian peckn miassn.

Wia daunn im 18. Joahundat die Tiakn vascheicht kop hom, woar as leitzte moi die Pest in Kriagloch. Owa daunn hots ah no a Hochwossa geim und des woar schuid dass hoid ah no vülle aunare Leit gstoam san.

Noch ana Zeit sans daunn owa wieda mea Leit in Kriagloch woan, und Kriagloch is um 1780 a wichtiga Rostplotz für Reisende zwischn Triest und Wien woan. A wichtiga Zeitzeuge aus dera Zeit is heit no die Oide Pouststazion; a Baudeinkmoi aus dera Zeit, in der immer heit no imma wieda Austellungan abghoidn wean.

Die Gmoa ois eigensteindige Keapaschoft is 1850 entstaundn. Nochn Auschluß vo Östareich im Joah 1938 is da Oat zum Reichsgau Steiamoak kemman und vo 1945 bis 1955 woas a Täu vo da einglischn Besotzungszone.

Iwas Oipe geht die B72 (Weizer Straße) duach die Fischbacher Alpen.

Am Oipe gibs außadem no a kloas Skigebiet, de Woidschui und as Gebuatshaus vom Peda Roseigga - in Kluppeneggerhouf.

Kriagloch liegt außerdem an da S6 - da Semmaringschnöstroßn außadem dem an da Eisenbaunlinie Südbaun.




#Article 372: Mortal Kombat (1862 words)


Mortal Kombat is a so gnannts Beat 'em up-Spui, des was voamolig auf de damois voaheasch'nden Konsoin SNES und Mega Drive vo Sega und Nintendo, sowie auf ondane Sisdeme rauskemma is. Deaweil hod sie doraus a vuiteilige Serien endwicköid, de se üba de gesomte Londschoft da Videospuiwöid ziagt. Außadem homs in Hollywood a no a boa Fuime und Serien zu dem Soch draht.

As Ziel von dem Spui iss mit deim Kämpfa, den wost vorher ausgwöit hosd, olle andan a paar Kräftige zum longa, bis as zommfoit'n duad unds gnua hom. Am Schls deafst dann no oa bis zwoa Endboss' (de wost a ned ois Kämpfa auswöin konnst) umbatschn. Nua wea des schofft, dea wead da Moasta vom Mortal Kombat und deaf an Sieges-Abspann vo seim Charakta oschaung.

Afundn hom de Soch da Boon Tobias und sei Bruada, da John im Joar 1992 vo unsam Heagod. Rausbracht hat de Gschicht dann d' Fiama Midway, de wos a amarikanischa Spieleherstella ies.

Da Tsung Shang hod a bittabes' Reschim am Laffa in da Outerworld (des wos a ferne Paralellwöid is). Und weil des grod a so guad lafft, moand a, dos de Eadn da a no gonz guad eini bassen dad und startet a Invasion. Do hoda aba fei ned mit de Earthwarriors g'rechnet, de was sie eam do entschloss'n in'n Weg stöin. Da san zum Beispui da Scorpion, da Cage Johny, da Zero Sub und de Blade Sonya. Ois gstand'ne Faustkämpfa. Und de hom do fei entschie'n wos dageng, dos da Shang da auf da Ead'n einfoch a so eifoin dad. Und zwecks dem veaonstoitns a Duania, wo jeda am ondan solang a boa reißt, bis da Valiera obkratzn duad.

Charaktere dads fei scho no weid mehra ge'm ois de in dem Obschnitt doda. De Aufzählung beziagt sie jetz bloß aufan easchtn Teil.

Da Scorpion is a rechta Hund, der wo was mi'm Deifi im Bunde is. Des is so kumma, weil eam a boa Zipfiklatscha vom Lin-Kuei-Clan sei Oide und sei Kind voa do Nosn dastochn hom und, logisch, do weada a weng zintig. Und so hod si da Scorpion auf an Dod vom Zero Sub eigschwor'n, weil grod des der Hundling is, der wos sei Familie umbrocht hod. Dem wüada de Wadln scho viererichtn.

A oiskoida Killa, da Zero Sub. Und ea mochd seim Noma olle Ehre. Denn dea Bua friad seine Gegna in schena Regelmäßigkeit komled ei und hauds dann in Bresl dos de Zähn bloßa so ummifliang. A gwiefta Hund isa, dea wos aufan Tittl vom Grand Master obgse'n hod. Da Zero Sub is außadem no Meuchelmörder bei de Lin-Kuei-Ninjas.

Bled is jo ned, de Dean. Oba hoaß'n duads hoid amoi a so. Oabeit'n duad'd Sonya beim amarikanisch'n Militäa, und desdaweng homs as a gschickt, domids am Tsung Shang as Hondweak leng soit. A Broblem hod des Madl außadem mi'm Kano, dea wo wos a Vabrecha und Drongdandler is und dens deshoibatweng festnemma soi.

Des is a Schaupiela, der wo was in Hollywood spuin duad und damit a a recht guads Göid vadeana duad. Ea is a recht eitler Gsöi, dea wo sie nia scheniead, allawei a große Schau zum mocha.

A Blech hod a im Gsicht und sei oana Glotza leicht wiera gliehende Kohl'n. Simbathisch schaugta ned grod aus. Und so wiera dreischauckt, so isa a. Weil da Kano is a Drogendeala und Vabrecha vom Scheitl bis zua Soin und dad de Sonja, de eam jogd, deshoib liaba heid wia moang zwoa Meta unta de Radiesaln seng.

Des is a God, dea wo Gwoit ibas Wedda hom duad. So zum song da Mortal-Kombat-Petrus. Bloß grantiger. Und weilas hoid grod ko, setzt a des nadürlich a im Kampf ei. Blitze duad a schmeißen und wea ned recht aufbosst, den bockta am Schädl und jogd eam mehrere Gigawatt grod do duach, bisa riacht wiera zacher Schweinsbrodn am Oktoberfest.

Des is a Kinäs, dea wo übahabts ned woas, wia ma richtig lebt. An jen Dog isa am Treniean bis aufd Nocht und genna duad a sie sons scho aus Brinzip goa nixn. Koa Ziegarr riada o, a Biea dringt a, wos ma head, a ned. Und söibst a Schmeitzler dad eam zu sea auf sei Kämpfa-Lungen geh, sogt a. A glare Sach, dos so a gschpinnata Hund ois wia dea natialich glei dabei is, wenn a Duania ogsetzt wead.

Da Tsung Shang is, wemma so wui, da König Ludwig vo dera Paralellwöid Outerworld. Oba ea baud nix, da Shang mochd liaba ois kabutt. Auch de Eadn von unsam Heagod samt dem Freistaat dada recht gean in sei dunkls Reich eingmeind'n und an Feldzug geng'd Menschheid startn. Wei des aber bloß unnötig Ressoassen vaschlinga dad, regeld a de Soch liaba midda Faust auf'm Mortal-Kombat-Duania, wora olle groß'n Kämpfa der Eadn glei braktischaweis' auf oam Haffa voa da Nosn hod.

Der is so grouß, wiera bled is. Und schiach isa a no, da ziagts da ois zamm. Fia Arme hoda, der Arme. Und wei ma ois a so a Missbildung natüalich koa Deandl obgreifa ko, hod a an recht'n Frust, da Goro. Da kummt eam da Shang mit seim Invasionsplan grod recht, wei a do sein Unmut an a boa Visaschn ausdo'm ko. Und seibst dobei muaßa wieda meaka, dossa hoid eifoch da ewige Depp is beim Mortal Kombat: Ned amoi an oanzigen finishing move hod ma eam spendiad.

Des is a vasteckta Charakta, den wos'd eascht bekämpf'n deafst, wenns'd an speziellen Drick owendtst (Nähares, siehe im weitaren Artikl). Da Reptile is im easchtn Spui a Mischung aus am Scorpion und am Zero Sub. Sprich ea schaugt genau a so aus ois wia die zwoa, bloß das'a a greas Gwond o hod. Ea beheascht a de sämtlich'n Moves vo de beiden besogt'n Kämpfa. Otret'n duasd gega eam in de Spikes vo da Stage The pit, da wo da Gegna noamal einifoid, wenn'd an per Stage Fatality obbabatschst.

A jeda Kämpfa im Mortal Kombat hod a Grundrepatwa vo Schläge und Tritte, de a sowoi aufrecht ois wia huckad ausfüahn ko. Speziell erwähna soit ma unta dene an Roundhousekick und an Uppercut, de wos am Gegna sei Lehmsleistn bsundas heftig obba reißn.

Obar as Soiz in da Suppn son natüalich de 'special moves, vo dene jeda Kämpfa seine gonz eingne hod. Da Scorpion zum Beispui schmeißt a Kunai (mia dad'n Entahakn song) nach am Hois vom Gegna oda biemt sie aus'm Buid, um an Gegner dann hintafozzat vo hint anzumgreifn.

Des Neie und Bsundre beim Mortal Kombat wor und is, doss ma am Gegna, wenn a eh scho grea und blau gschlong im Eck hängt, zum Abschluss no an finaln Todesstoß (ma nennts fatality) vasetzn ko. Bei de öidan Mortal-Kombat-Folng woans zudem no geheim und ma hod de Kombinationa eascht miehsam rausfindn deafa. Bei de neian Spiele sans aber middlaweile zmeist im Anleitungheftl zum findn.

Zudem hom se ne'm de fatalities üba de Zeit a no ondare Meglichkeitn entwicköid, wia mar'an Gegner am Schluss verabschien ko. Do san zum Beispui de babalities (vawandlt an Gegna in a rearats Gloakind), de animalities (da Siega vawandlt sie in a Viech und beißt an Gegna zammat), de friendships (Da Siega mochd am Gegna a Gschenk), de 'sdoge fatalities (da Gegna foit in oane von vaschiedne Foin aufam Kampfblotz) sowia de combo finishes (Da Gegna wead so lang heagfozzt, bis er zammfoit).

Beim Mortal Kombat hom de Boon-Buam se damois wos gonz wos Neis eifoin lossn, des was vorhea no übahaupts koana gmocht hod. Statt dass de gonzen Charaktere zeichnet hätten, wia mas gwohnt woa zu dera Zeit, homs sich liaba a boa Schuaspiela ogheiad und hom de gonze Gschicht schlicht voa am Bluescreen obdraht. Des homs dann in eanane Computer eigspeist, a boa Hindogründe untalegt und featig woa de Sach.

Und des hod ned nua den Voateil ghobt, dass des recht billig woa und recht schnell zum mocha woa: Des Vafahn hod a no an soichan Realismus ummabrocht, da hom de Videospiela in de Neinziga nua so mit de Ohrn gschlockat. Bei de spädanen Teile, wia de Technik donn scho a weng weida woa, sans donn obar a iagndwonn zu dene 3D-Technikn ibagonga.

A Tradition beim Mortal Kombat san geheime Kämpfa, gega de wos'd eascht odreht'n deafst, wenns't an spezöin Drick rausfinds't. Im easchtn Teil kannst beispuisweis' gega an greana Ninja, g'nannt Reptile, otret'n, wennt in da Stage The pit zwoa Rund'n perfect (ohne Leb'nsvalust) gwinnst und an Gegna dann no per Uppercut in de Stachöin haust. Im zwoat'nm Teil muasd Unten  Start gleichzeitig durcka, wenn da Boon Tobias unt'n am Buidschiamrand dascheint, dann deafst a gega an geheima Charakta kämpf'n. Da besagte Entwickla vo dem Spui hod se a söiba (im zweit'n Teil) ois Secret Chara eibaut, wos a dem sei Nomma Noob Saibot verrät. Üba die diveas'n Teile vo Mortal Kombat hods no zahlreiche vo dene Hidden Charakters geh'm.

Wo des easchte Mortal Kombat domois rauskemma is, hom de Heaschaftn von de Jugendämta glei d Händ üba'm Kopf zommgschlong und san duachdraht. Zvui Gwoit wars und dad de junga Leit und eanene Psyche gfährdn, homs gsogt. Deshoib homs a de BpjM gründet (Bundesbrüfstöin füa jugendgefeadnde Medien), de wos ois vabietn ko, was eana grod ned in Grom basst: Und des is meistns Gwoit. Und damit se de Buam auf'm Pausnhof ned zukünftig de Kepf in Mortal Kombat-Manier eischlong (ned das des ned a so scho dadn), hams as Mortal Kombat verbotn.

Obwohl, vabotn deaf ma eigentlich goa ned song, weil indiziean ja bloß hoaßt, dosdas nimma beweam, ausstöin oda sonst was deafst. Ois Händla miasastas oiso untam Lodndiesch bunkan und woatn, bis duach a glückliche Schicksalsfügung oana kimmt, dea was volljährig is und speziell danach frong dad. Damit hom de BpjM und de Hean Politika oba am End dann doch des erreicht, was vo Anfong an woin ham: Koana vakafft den Sach no. Oiso sozumsong a Quasi-Vabot um zwoa Eckn. Ned amol redn deafatst in am Artikl theoretisch von de indiziadn Tittl. Kassiat homs damois an easchtn und an zwoatn Teil. An Rest hod Midway, des wos de Mortal Kombats rausbrocht hod, eascht goa nimma in Deitschland außa brocht, weils gwusst hom, doss de von da BpjM des eh glei wieda dagreifn. Eascht vui spädane Teile wiaras Deadly Alliance und so weida hod ma dann (mid dem Vameak koane Jungdfreigo'm) wieda offiziell in Deitschland kaffa kenna.

De Spiele, wos ma grod gnonnt hom, san a füa de gängigsten Konsoin rauskemma und monche goa füa de PCs. Außadem gibts a no:

Dass aus dem Soch iagndwann a no a boa Actionfuime mocha, des wor eh glar. Und so is dann a kumma: So recht wos woan is donn aba do ned (obwohls extra an Lambert Christopher fia de Sach exhumiad hom). Weil so vui Gwoit ois wia im Spui woitns dann do ned einibockn, weil ja sunst de gonzn Kinda ned ins Kino hätt'n einideafa, um de Fuime zum schaung. Und weis hoid doch a weng a Göid vadeana mechtn in Hollywood drom, homsas hoit a bissal modarater ogehn lossn. Eigschenkt wead zwar scho no gscheit, obar as Bluad und de fatalities homs hoid stark zruckgschraubt. Üba de Zeit homs donn no a paar Fuime mehra draht und sogor a Serie. Gem duads bis jetza an Mortal-Kombat-Fuime:




#Article 373: E-Boss (154 words)


A E-Boss oder aa kurz Boss is a elektrisch vasteakds Zupfinstrument, wos so ähnli ausschaud wia a E-Gitarr. De Idee dohinta is, an Kontraboss easchtns elektrisch zum vasteakn und zwoatns so umz'baun, doss ma'n wia a Gitarr hoidn ko. Aussadem hod a im Gengsotz zan Kontraboss meisdns Bind zan Greifa, wia a Gitarr. De Vasteakung funkzioniad wia ba da Gitarr elektromagnetisch.

Da noamoie 4-satade Boss is gschtimmd wia da Kontraboss, oiso E, A, D, G. Praktisch wia de untan (tiafn) 4 Soatn vo ana Gitarr, nua um a Oktav tiafa. Ba on 7-satadn Boss hosd drunta (meist) no a Fis und a H und driwa no a C. De Obständ san olls Quartn. A Boss is insofean a transponiarands Instrument, wäu ma a Oktav hecha afschreibd, ois wia doss gspuid wead.

A Boss ko iwaroi gspuid wean, wo ma aa an Kontraboss spuin ko, zan Beispui beim Rock, im Jazz und in da Countrymusi.




#Article 374: Technik (187 words)


Technik is de Anwendung vo Methoden, Prinzipien bzw. Naturgsetzn, um a bestimmte Wirkung zum daglanga. Des keana oanzlne Methoden sei oda a mehrare zsamma.

Des Wort Technik kimmt aus'm oidn Griechischn: τέχνη (téchne). Do bedeits sovui wia a Handwerk, Fertigkeit, oiso dass ma was guad ko. Des bziagt se im ursprünglichn Sinn ned nua aufs Heastelln vo nützliche Sachan, sondan a auf'd Kunst. Ma vasteht drunta as Eisetzn vo Fertigkeitn und Vafahrn zum praktischn Eisatz vo Naturwissenschaftn, um handwerkliche, industrielle oda a künstlarische Sachan heazumstelln. Heidztog trennt ma mera zwischn Kunst und Technik ois friara. Trotzdem red ma no vo na bsundan Atemtechnik fias Singa, oda na Maltechnik.

Wenn ma heidsdog vo wos technischm red, moant ma meistns wos ausm Bereich vo da Mechanik oda da Elektrotechnik.
Des stegt aba scho so diaf im Sprachgebrauch, dass Technische Hochschulen (TH) und Technische Universitäten (TU) gibt, obwoi da bei weitm ned ois untaricht wead, wos ma nach da Definition zua Technik zejn muaß. D'Gentechnik is a Beispui, wo des Wort richtig vawendt wead, trotzdem denkt do a jeda an was medizinischs oda biologischs, aba ned an a technischs Fachgebiet.




#Article 375: Deifi (263 words)


Da Deifi (oda: Duife, sidboarisch: Teifl oda: Tuifl) (vo griachisch: , Diábolos, weatli „da Durcheinandaweafa“ im Sinn vo „Vawirra, Faktnvadraaha, Valeimda, Chaosstifta“; lateinisch: diabolus, dt.: Teufel) wead in vaschiednan Religiona ois Personifiziarung van Bäsn ogseng. Monchmoi wead aa: Sparifankerl oda Spirifankerl zu eam gsogd.

Im Kristndum is da so gnennde Antikrist, da Wiedasocha vo unsam Heagod, dea wo noch sei'm Rausschmiss aus'm Himmi grod san oagna Vaein afgmochd hod und seitdem sei meglichds duad, um de guadmoanandn Obsichdn van Schepfa grod entgengz'wiakn. Zwecks dem hod a se sein Vaein de Höi, eihgrichdd, wo a de vastoamna Sinda vo da Eadn eikkastld und bis in olle Ewigkeit martan duad.

Obgseng dovo mochd's eam offnboa a Heidngaudi, ob und zua af da Eadn afztaucha, um in olle meglichn Vakloadunga de Leit zan Ibaschreim vo eanare Söin z valeitn, van rechtn Weg obz'bringa oda za schlechte Tatn zan ibaredn. Da Herr Dr. Faust is aus da klassischen Literatua as bekonndasde Opfa, oba a de Sogn- und Mäachnwejd gibd do so oanigs hea, wens um de Umtriab van Deifi geh duad. Trotzdem, dass a ollawei ois a Gengpoi zan Heagod gseng wead: De Literatua stejd an Deifi ned sejtn aa ois a Weakzeig do, des wo da Heagod bloß nuzd dad, um de edelsdn Karaktaziag vo da Menschheit imma wieda z Dog z feadan.

Da Deifi hod an Haffa Nama. Sejbst im deitschn Sprochraum is de Listn vo dene fost scho unibaschauboa. Gehd ma donn no in ondare Kuituakroas, weads eascht recht oag unibasichdli. Bleim ma oiso ba de boarischn Nama van Antikrist. Des aloa longd scho:




#Article 376: Krowozien (462 words)


Krowozien oda Republik Krowozien (amtle af krowodisch: Hrvatska oda Republika Hrvatska, dt.: Kroatien oda Republik Kroatien), is a Stoot in Eiropa. Ea hod a Grenz mid: Slowenien und Ungarn im Noadn, Serbien und Bosnien-Herzegowina im Ostn sowia Montenegro im aissasdn Sidn. Im Westn und Sidwestn buidd s Adriatische Meea de natialiche Stootsgrenz.

Haptstod und Regiarungssiez is mid uma oana Million Eihwohna Agram (Zagreb), des wos a bedeitenda Vakeasknotnpunkt, s wiatschoftlichs- sowia akademische Zentrum van Stoot is.

Krowozien is unta aundam Midglied vo da Wöidhaundlsorganisazion (WTO) und van Zentroieiropäischn Freihaundlsobkommen (CEFTA). Da Stoot is 2009 da NATO und Middn vo 2013 da Eiropäischn Union beitredn.

Krowozien, a oids Kenigreich, des wos in Peasonoiunion mid Ungarn gwesn is, hod noch'm Easchtn Wödkriag za Jugoslawien ghead und is im Juni 1991 untam Franjo Tuđman vo Jugoslawien unobhengig worn.

Krowozien liegd aun da Ostgstod vo da Adria. Za da Laundfläch gehad a Tei vo de Dinaridn und vo da Pannonischn Diafebane.

S Laund liegd im geografischn Grenzraum zwischn Middl- und Siidosteiropa. Da gressde Tei vo Krowozien (aussa Slawonien und s Gebiet um Agram neadli vo da Save) wiad geografisch da Balkanhoibinsl und domid Siidosteiropa zuagrechnd. In da Politik (u. A. EU) wiad Krowozien om Westbalkan zuagordnd. In kuidurölla Hisicht hod se Krowozien imma on da Grenz zwischm westeiropäischn bzw. orientalischn Eihfluss befundn. De kloanste Entfeanung zwischn Östareich und Krowozien is nua 20 km (duach a klan Laundstrafn vo Slowenien trennd), weahnd de sidlichste krowodische Hoibinsl Prevlaka 69 km vo Oibanien entfeand liegd.

S krowodische Stootsgebiet umfossd uma 87.700 km², vo de wos 56.592 km² auf Laund- und 31.067 km² auf Sääterritorium entfoin. Afgrund vo da territorioin Log vo Bosnien und Herzegowina wiad Stootsgebiet vo Krowozien af a kontinentoin Noadtei und a laungan Gstodstrafn eihgengd, de wos nua im Noadwestn mideinaunda vabundn san. Da sidlichsde Tei van Gstodgebiet (de Region um Dubrovnik bis za da Grenz za Montenegro) wiad af ana Broadn vo etwoa 3 km duach de Gmoa Neum, de wos zu Bosnien und Herzegowina ghead van iwrign Krowozien otrennd.

De Gsaumtläng vo de Laundgrenzn vo Krowozien betrogd 2197 km. Dovo entfoin: af de Grenz za Slowenien 670 km, af de Grenz za Ungarn 329 km, af de Grenz za Bosnien und Herzegowina 932 km, af de Grenz za Serbien 241 km und af de Grenz za Montenegro 25 km. In da Noadadria beriahn se de krowodischn und italienischn Hoheitsgwassa, des wos zua Foign hod, doss Slowenien nua an seah kloan Zuagong za internationaln Gwassa hod. De Läng vo da adriatischn Gstodlinie bedrogd 1778 km (mid Insln 6176 km).

Zu Krowozien ghean insgsaumt 1246 Insln, von dena 47 dauahoft bewohnd san.

Insgsomt gibds in Krowozien 96 Gipfe, de wos obahoib vo 1500 m lieng.

Picigin is a beliabds Straundboispui im seichtn Wossa wos fei supa is.




#Article 377: Noadboarisch (587 words)


Noadboarisch (dt.: Nordbairisch) is oane vo de drei Haptgruppm (Nordboarisch, Mittlboarisch, Siidboarisch), in dej wou de boarische Sprouch sprouchwissnschaftle atolt wead.

Nordboarisch wead haintzatoch gredt in grejsstn Tol vo da Obapfålz (in Sidostn wead Noadmiddlboarisch gredt), in sidestlinga Eck vo Middlfrånkn, in middlestlinga Eck vo Owerfrånkn (Sechsämtaland), in Owerbayern neadli vo da Doana und in Sidvogtlånd (Bundeslond Såchsn). Gschichtle gseang wor es noadboarische Sprouchgebejt grejsser wej haintzatoch, ower iwer d Joarhundert is es Frenkische (sprouchwissnschoftle gnauer: es Owerostfrenkische) nouch Sidn und Westn gwondert und es Middlboarische nouch Noadn. Und aa in Echerlånd is frejers Noadboarisch gredt worn.

Nu in Mittlålter wor Nirmberch a noadboarische (sprouchwissnschoftle gmoant) Stod und hout an groussn Ainfluss af's Umlond ghott und es Noadboarische gfesticht gecha Ainfliss as'n Ostfrenkischn und n Middldeitschn. In da Neizait ower is Middlfrankn mit Nirmberch sölwer a ostfrenkischs Sprouchgebejt worn und es Noadboarische is durt vadrengt worn (asgnumma in sidestlinga Eck), es homse owa etle nordboarische Aignhaitn in de frenkischn Dialekte in estlinga Middlfrankn daholtn. Des daklert aa, warum dass Sprouchkartn (bsunders öltere) des Gebejt nu ols boarischsprouchich oda frenkisch-boarisch gmischt dorstölln.

In middlan Bayern is es Noadboarische vo Middlboarischn asn neadlinga Obabayern, asn neadlinga Niderbayern und as da sidlinga und sidestlinga Owerpfolz verdrengt worn. Ower aa in deane Gechadn zoingse nu mejer oder wenger noadboarische Ainfliss (noadmiddlboarische Mischdialekte). Rengschburch is zwor d Haptstod vo da Owerpfolz, ower dej Stod is seit jeher a middlboarische Sprouchinsl. Dou gült fia Sprouchkartn es gleiche wej grod gschrim, ner holt mittlboarisch-nordboarisch gmischt.

De noadboarischn Dialekte unterschainse tolwais stork vonaranond, in westlinga Eck vo da Owerpfolz baispülswais hout bol a jeder Ort sein ainga Dialekt, walse durt nordboarische (Grundlouch), ostfrenkische (von Noadn und Westn her) und middlboarische Merkmol (von Sidn her) zoing. Waiters han vül noadboarische Dialekte vaglicha min modernern Middlboarischn in sidlinga Bayern (bsunders Minga und Umgebung) urspringlicher und da Dialekt holtse nu (bsunders am Lond) stirker, und da noadboarische Sprouchraum is aa haintzadoch nuniat su dicht bsidlt - und wors frejers eascht recht niat. Dou genga nou aa wenger Unterschid valorn.

A grejssers sprouchlichs Zentrum gits niat (wej Minga fias Westmiddlboarische und Wean fias Ostmiddlboarische), wals koa oanziche Groußstod git, wou noadboarisch gredt wead.

Vaglicha min Middlboarischn waiter in Sidn (in de Baispül untn: Noadboarisch  Middlboarisch) han de wichtinga lautlinga Bsunderhaitn:

Wos tippisch noadboarisch is, is schwar zon song. Easchtns, wal de ondern boarischn oder oweadeitschn Dialektgruppm de meastn Werter aa hom. Und zwoatns, wal de noadboarischn Dialekte zommagnumma kam an Wortschoz hom, dean wous mitanond toln, ower niat mit ondere boarische, owerostfrenkische und waitere Dialekte. Ma ko koane ollgmoana Grenzn zejng, wou'ma song kannt douda is da Wortschoz noadboarisch, dou is'a middlboarisch, und durn is'a owerostfrenkisch. Des entscheidtse oft Wort fia Wort. A grobe Faustregl fian noadboarischn Sprouchraum is, olso wou'ma ejer gleiche Werter hejern ko (ba de Baispül gejts wenger um de oanzlna gnaua Lautforma, sundern mejer um d Werter on sich):

Baispül fia kloaregionole Variantn han Ruutschan und Ruutschagàl stot Hetschan und Hetschagàl (= Kinderschaukel und Schaukelpferd) oder Schluuder/Schlooder stot Dopfa/Dopfm/Dopfkàs (= Topfen/Quark) in da westlichstn Owerpfolz.

Vaglicha min de Sprouchraim rundumadum, han tippische Werter (wortschoz-, grammatik-, und formamasse) iwern noadboarischn Kern-Sprouchraum baispülswais:

Da rain noadboarische Sprouchraum (one de Iwergongsdialekte) is zwor da kleanste vo de drei boarischn Haptgruppm, dou gits ower a grousse Vülfolt on vaschine Werter und Wortforma:

Wej in de ondern boarischn Dialekte wern ower immer mejerer olte Dialektwerter durch standarddeitsche und iwerregionole dasetzt:

De noadboarische Grammatik waicht niat stork vo da boarischn o. Gnauers und mejerer findts in Artikl iwer de Boarische Grammatik.




#Article 378: Middlboarisch (695 words)


Middlboarisch (dt.: mittelbayerisch) is neem Noadboarisch und Sidboarisch oane vo de drei Haptgruppn vo da boarischn Sproch. Des middlboarische Sprochgebiet eastreckt se iwa grouße Tei vo Bayern und Östareich. Noch da Ozoih vo de Sprecha is's bei weitm de gresste Untagruppn vo da boarischn Sproch.

As Middlboarische ko ma in Westmiddlboarisch und Ostmiddllboarisch aftein.

As oigmoane Kennzeichn vom Kuah.

Ois Vakloanarungsforma wern -l oda -al vawendt (Dirndl/Dirndal, Hiasl/Hiasal, Katzl/Katzal). Im Grenzgebiet zwischn Sid- und Westmittlboarisch (Soizburga Oipmgaue, Berchtsgoan, Steirische Tauangegend, Tirola Untaland, Boarisches Obaland) heat ma aa -ai ois Koseform (Dirnei, Hiasei, Katzei).

As Mittlboarische ko ma ins Westmittlboarische (teiweis aa Oidboarisch) gnennt) und s Ostmittlboarische (teiweis aa Österreichisch gnennt) eintein. De Grenz zwischn West- und Ostmittlboarisch (vui geng vüi und vü) vaschiabt se untam Einfluss vom Weanarischn oimähli zua Stootsgrenz zwischn Österreich und Deitschland hin.

In Obaöstareich, im Soizburga Flochgau (aussa da Stod Soizburg und seina Agglomarazion) sowia im niadaöstareichischn Woid- und Mostviadl is, wia im benochbartn Bayern, s Westmittlboarische behoamatt. De Dialekte buidn do midm ogrenzendn Niadaboarisch an Sprochvaband. Andas ois s Ostmittlboarische is des aufm Bodn vom oidn Stammesherzogtum entstandn. A deitlichs Untascheidungskriterium zwischn West- und Ostmittlboarisch is da Doppelaut -au-; im Westmittlboarischn wead a tendenziell mehra mit -a- aufglöst (des kaff i ma); im Ostmittlboarischn mid an vadunkltn au Laut (des kauf i ma). A de beigtn Forma vo kemma (I kimm, se kemma(n), Infinitiv: kemma) san aufs Westmittl- und Siidboarische bschrenkt. As Ostmittlboarische kennt nur de Büidung mit -u- (I kumm).
Im Westmittlboarischn is aa de oide Form fia san - hand (Mir hand erm inna worn) no oztreffa. Weitas wead a des oide germanische Temporaladverb oft nebm na im Sinn vo danoch, hintaher vawendt (oft host a Pech). De letztgnanntn Formen san heid nur no auf 'm ländlichn Raum beschränkt.

In Owaöstareich buidt da Dialekt vom Innviadl midm ogrenzendn Niedabayern a historische Eiheit. Politisch is Innviadl eascht 1814 östareichisch worn. Währnd da Dialekt vom Innviadl geng Ostn hi (in Richtung Hausruck) an erkennbarn Lautwandl durchmocht (ui wead zu üi - zB spuin / spüin, a zuanehmende o-Vadunklung) san de Iwagäng weita ostwärts entlang vo da Donau iwas Traun- zum Mostviadl hi fliaßend. Außadem nimmt noch Ostn hi da Einfluss vom Weanarischn zua, der in de letztn Joarzehntn zuanehmend de bodnständing Mundortn üwalogat hod. Am stärkstn merkt ma des in de greßan Städte und aun da Hauptvakeasstreggn.

Da boarische Sprochraum in Österreich geht auf de boarische Ostbesiadlung zruck, wo nacha s Herrschoftsgebiet vo de Babenberga entstandn is. De Sprochinnovation und domit de Differenziarung vom Oidboarischn zum Ostmittlboarischn is vor oim aufn Einfluss vom Weanarischn zruckzfihrn. Des hod mit da dominantn Stejung vo Wean in da Region z doa. Da Einfluss vom Weanarischn mocht si im gsamtn boarischen Sprochraum in Österreich bemeakboa. Des oa wead mehr und mehr vom Ostmittlboarischn aa easetzt. Beispuisweis wead aus oans, zwoa, kloa, kleana, Stoa, hoass, hoazn ... durch aans, zwaa, klaa, Staa, haaß, haazn. De Dialektgrenzn san in Österreich in Auflesung. Es gibt koa klor definiate Grenz zwischen Ost- und Westmittlboarisch und aa ned zum Siidboarischn.

An Untaschiad mocht de Lexik aus. S estliche Ostmittlboarisch zoagt a slawischs Substrat und a fränkischs Supastrat, des wo si im bsundan Wortschotz und a boa lautliche Oagnheidn zoagt. Aussadam is s Ostmittlboarische während da Zeit vom Koasareich Österreich-Ungarn mid vui slawische und ungarische Fremdweata gspickt worn und hebt si aa so vom Westmittlboarischn ob.

A gwisse Oagnständigkeit hod s Landlarische ghobt, a Dialekt, wo im Hausruckviadl und im Westn vom Traun- und Mihviadl gredt worn is und wo ma heit nua no sejtn heat. Do kummt an da Stej vom ostmittlboarischn langan o as eo (z. B. Broot - Breot, root - reot; betont wead a im zwoatn Foi as o). Im Westn vom Mihviadl gibts Forma mitm gstirztn Diphtong (Broet, roet).

Am Ostrand vom Mittlboarischn, im Weinviadl und im Burgnland findt ma s Hianzische (ui-Dialekt). Do sogt ma a ui (Bruida, guit, Schuich), wo ma im Mittlboarischn sunstan a ua (Bruada, guad, Schuach) sogt.

Da Lech buidt im Westn de Grenz vom Boarischn zum schwobschn Sprochraum. Natiale spiat ma aa scho noh an da Grenz (z. B. Pfahofa) in alemannischn Einfluss (z. B. I hob koa Luscht).




#Article 379: Kaas (115 words)


A Kaas is wos zan Essn, des wo vo da Mille gmocht wead. Aussa in Kaas vo da Kuahmille gibts zan Beispui aa an Goaß- oda an Schofkaas. Da Kaas wead so gmocht, dass ma d Mille steckln losst und duach a feins Tiache fuitan duat. Ea entstäd ausm Oaweiß und im Fett vo da Milli.

Es gibt drei wichtige Oatn vo Kaas: an Sauamillikaas, an Loobkaas und an Moiknkaas.

Damit a Kaas guad schmeckt, muass a reifn. Dazua deaf a ned z koid und ned z woarm glogat wean. Es kimmt vor oim drauf o, dass de Luftfeichtigkeit hoch gnua is, nacha ko de Temperatua im Loga ruhig 20 Grad Celsius und meara betrogn.




#Article 380: Facken (217 words)


Facken (= Plural) oda aa: Sei, Suggl, Sucherl  Schweindln (dt.: Hausschweine) hoaßd ma de rosaroudn Viecha, de wos ofd af om Bauanhof leman. Se ghean zu de Spoviecha. Saubern (Singular: Sauber) hoaßn de Manndal, Sauan (Singular: Sau) d'Weibal und Facke (Plural: Fackin) d'Jungen.

As Wort isch noch seiner Herkunft mid hoachteitsch „Ferkel“ verwondt und leitet sich va olthoachteitsch farh o, wos ebm „Fok“ pedeitet. Farh kimmp va der indogermanischn Wurzl perk-, wos aufwiahln pedeitet. In Sidtirol sogg man nebm Fock a „Notscher; des isch eher wia Kosewort oder kindersprochlich. Man konns aa zun an schmutzing Kint sogn. In Obaöstareich sogg man zu de jungan a Hutschi.

An Owaboarischn nimmd ma des Wordd nia fia ausgwoxne Sei her. Do gäds: Fackej (dim. fir de ganz gloana), dann Frischej (wenns scho grässa hand), dann da Fack (grod schwoch vadumpfds a, firs Jungschwein) und ofd (Facke-)Lous [Mutterschwein (mid Ferkeln)], oda Bär je nochdems a Mandl oda-r a Weiwe iis.

In Östareich sogd ma a zu Menschn Sau, wenns a bissl ane Schweindaln san, wos sovü haßd, wie dass Sei des midn Woschn ned so genau neiman, oder doss in derene Haisa oda Wohnungan ausschaud wia ois hätt a Bombm eihgschlong.

A diroja Schimpfwordd fir de deischn Boarn is Boarfack, des is worscheindle vo Peerfack am gebraichlichn Wordd firn Zuchteber obgloadd.




#Article 381: Steffl (119 words)


Da Steffl, aa Stephansdom (Laungnauman: Domkiachn St. Stephan zu Wean), is a remisch-katholischa Dom, dea wos ois Woazeichn vo Wean güt und oft sogoa ois Östareichisches Nationäuhäuligtum bezeichnet wiad. In Nauman hod da Steffl vom Häulichn Stephanus, dea wos ois kristlicha Märtyrer güt.

Da Steffl ist seit 1365 a Domkiachn (des is da Sitz vo an Domkapitl), seit 1469/1479 a Kathedraln (Bischofssitz) und seit 1723 Metropolitankiachn vom Erzbischof von Wean.

Des Bauweak is a gotischs Maastaweak. Es is 107 Meta laung, 34 Meta braad und da hechste Tuam, da Südtuam, is 136,4 Meta hoch. In dem Tuam san 13 Glockn. De greßte davo, de Bummarin (odaraa Pummerin) is de zweitgreßte Glockn auf da Wöd, de wos freischwingad g'läit wiad.




#Article 382: Wois-Siaznham (339 words)


Wois-Siaznham oda Wois-Siaznhom (amtli: Wals-Siezenheim) is a Gmoa im Soizburga Laund, in Estareich. Sie hod 13.243 Eihwohna (2016) und wead dessweng gressts Doaf vo Estareich gnennt, weis koa Stod und ned amoi a Morktgmoa is. 1948 han Siaznham und Wois zua ner Doppegmoa zommglegt worn. Im sejm Joar is as Woppm afkemma, des en songhoftn Woisa Bianbaam vua da Beagkulissn vam Untaschbeag zoagg.

De Gmoa liegg an Flochgau, glei newa da Stod Soizburg. De gressan Ortstei wern mid Buslinien vasorgg.

Ortstei vo Wois han: Woiserberg, Woiserfejd, Käfaham, Siaznham, Himmereich, Klessham, Gois, Viehhausen, Greanau, Rott, Ed und Edlweiss. De letzden drei han ower neamma so offiziej.

Nochbargmoana han: Gredig, GrossGmoa, de Stod Soizburg und Oahring in Boarn drent.

In Klessham steets EM-Staadion vo Red Bull Soizburg, da derzeid erfoigreichsten Fuassboimoschoft a da Region Soizburg.

Daneem gibbs aa noh an Ringavareih (AC Wois), der da erfoigreichste in gonz Estareich is.

s „Airportcenter“ in Himmereich is bis zan Juni 2006 as zwoatgreessde Eihkaffszentrum bzw. Gewerbeosommlung in da Stodregion voh Soizburg gwen. Bis zan Fruahjoar 2009 is a neis Factory-Outlet-Center ferdiggstejd worn. s neie Center hod a Nettovakaffsflächn voh eppan 25.000 m².

In Siazenham befindt se d' Schworzenbergkasern, d' greesste Kasern vam estareichischen Bundesheer und oane vo d' greessten in Middleiropa.

Da Soizburga Flughofm in Maxgloan is ad Passagierzoin gmessen, da zwoatgreesste Flughofm vo Estareich und grenzt direkt on an Ortstei Himmereich o.

Wois is iwa d' stodingerrischen Buslinien 1 (EM-Staadion), 2 (Flughofm, Woiserfejd) 27 (Viehausen) und 28 (Siazenham) ans stodingerrische Busnetz ogschlossen sowia mid d' Regionoibuslinien 142 und 150 zan daglonger.

Af 'm Woiser Gmoandgebiat bfindt se a da „Knoten Soizburg“, a dem se d' estareichischen Bundesautoboner A1 (Westautobo) und d' A10 (Tauernautobo) kreizen. D' A1 buidt am Grenziwagong Woiserberg 'n Iwagong zur deitschen Bundesautobo A8 (Soizburg-Minger-Stuggart).

s Woppm vo da Gmoand is: „In Blau a launggstreckda weissa Berg (Unterschberg) und dodavur af greaner Bon a natyrlicher, greaner, gejbbfuchterder Birnbaam.“

Longjaariga Buagamoasta is da „Bundesroot Bieringer Ludwig“ vo da ÖVP. Da Gmoandroot setzd se wia foigt zomm (noch da letzden Gmoandrootswoi 2014):




#Article 383: Street Fighter II (1767 words)


As Street Fighter II woa as easchte Beat 'em up-Spui, des wo aussakemma is. Und nachdem de Sach af de Spuihoinautomat'n so guad glaffa is, homsas dann a auf da Super-Nintendo-Konsoin außabrocht. As Ziel vo dem Spui is recht eifoch zum eakläan: Du drischst mit deine Standat- und Special Moves solang mit deim ausgwähltn Charakter auf dein Oppenenten ei, bisa de Segel streicht und sei Lehmsleistn an Nullpunkt erreicht. So kämpfst de mid deim Kampfsportler Runde um Runde vor, um am Schluß a no de Endbosse oane zu reißn. Wennst des schoffst, weasd zum Kenig vo de Street Fighter anennt.

De Aufzählung beziagt se jetza bloß aufas easchte Street Fighter II. Späda san dann mit neie Spiele scho no mehrane zammakemma.

Da Ryu hod sie da japnischen Kampfkunst Karate vaschriam, und a drenieat jen Dog, doss a sei Levl und seine Fähigkeitn ständig steigan ko. Gl'eant hod da Hoshi Ryu bei seim Moasta, am Shen Long.

Da Ken is da besde Spezl vom Ryu und hod a mid eam zammat beim Shen Long sei Karate-Hondweak gleant. Aba da Ken geht de ganze Gschicht a weng gmiatlicha o. Wei da Ken is a reicha Millionärssohn und hällts eher mid schene Madln und schnelle Autos, ois dassa wia da Ryu an liaben longan Dog am Drenian war. Nixdestotrotz isa a eanstzumnehmenda Kämpfa. Ea is sogar a weng schneller ois wia da Ryu, wenngleich dea wiedarum eam in punkto Groft a weng üba is.

Da Guile is Collonel beim amarikanisch'n Militäa. Auf'an Bison is a goa ned guad zum Sprecha, wei dea Hundling sein besten Spezl, an Nash Charlie deaoanst umbrocht hod. Deshoibat dritt ar a übahappt beim Street-Fighter-Duania o, domid a dem Meada endlich an Goaaus mocha ko. Da Guile baud im Kampf auf sein effizientn Army-Fightstyle, den wo er bei de Militäas beibrocht bekomma hod.

D Chun is a ganz a liabs Madl mit streihhoitzdicke Armal, was moant, se kannt beim Duania vo dene Street Fighter a wos reißn. Und wea woaß, am End hods no recht? Wei mit eananam Kung Fu, des wo ia da Vodan beibrocht hod, hods scho a boa fiese Dricks auf Loga. Und a de Chun kon an Bison ned riacha, weil dea ian oidn Hean um'd Eckn bringa hod lossn. Und wenns um de Familienehre geh duad, dann riacht de Faust vo dea Gloa nach Friedhof.

A Raketenwissenschaftler wead in dem Lehm nimma, da Zangief. Aba Groft hoda gnua. Auf lange Distanzn konn da Russe und übazeugte Kommunist zwoa ned fui reißn. Aba wehe, wennst eam zu nahe kimmst. Da langta zua, da Wrestler, und schleidert de umbeinand, dass'd eascht wieda auf da Intensivstazion zua dia kimmst.

Da Blanka is ois a gloas Kind mi'm Flugzeig iba'm brasilianisch'n Uawoid obgstiazt. Ois da einzige Übalebende hod a se im Dschungel duachschlong miaßn und is unta wilde Viecha aufgwochsn. Des hod seim Teint zwoa ned wiaglich guad doa, hod aba a eiskoide Killamaschin aus eam gmocht, de wo wos ois zammabeißt, wos sie eam in'an Weg stöit. Außadem kann sie da Blanka elektrisiean, um sein Gegna, wenn a ned grod recht aufbosst, ruckzuck auf medium zu röstn.

Da Edmondo is a japanischa Sumoringa. Jen Dog schuafeit as Essn grod nura so eini, dass grocht. Aba dreniern duad a a, und deshoib soit ma se ned deischn loss'n vo seina Wampn. Weil weram Honda a weng zu sehr aufan Pelz rückt, der griagt schnöi a boa gschallert, dass eam Hean und Seng fagehd. Und wenn des no ned langt, dem schmeißt a se mid seim Suzuki-Move grod midden ins Gsicht.

Bei dem stimmt wos ned recht midda Anatomie. Wei der Bua dehnt seine Haxn und Arm deamaßn, dass scho vom Zuaschaung wehduad. Eam mochd des aba nixn und deshoibat hod a a im Kampf enorme Reichweitn am Stoat. Und de bracht ar a: Wei da schnellste is a ja ned, da Dhalsim.

Des is a Schworza, und box'n duadar a, wie so viele vo dene. Bloß is da Balrog a so a unfeira Hund (a Oa solla goa scho moi obbissn hom), dass'n iagndwann aus da Boxing Federation außagschmissn hom. Deshoibat mochda jetzad a af da Stross bei dem Street-Fighter-Duania mid.

Da Vega is zwo a Spania, schaugt aba ned a so aus. Koa dunkle Haud, und blonde Hoar hoda a no. Famutlich isa da drom bloß Zuagroasta. Auf jehn Foi is a unglaublich eitel, hod fiaa an Mo absuad longe Hoa und um sei Goschn hoda so vui Angst beim Kämpfa, dass a sei Gsicht im Ring ollawei hinta oana Maskn vastecka duad. Mit da Fäaniss hod as genausoweng wie sei Spezi, da Balrog. Wei da Vega tritt ois oanziga mid eine Waffn o, oana langa Metoi-Klauen. Und wei a a no wahnsinnig schnöi is, muaß ma fei scho aubassn, dass ma des Ding ned ins Greiz kriagt.

Aus Thailand kummda, da Sagat. Und do hoda a sei Muay-Thai-Kickboxn gleant. Da Sagat woa da driem lange Zeit da unangfochtne Moasta in dem Spoat, bis da Hoshi Ryu vo Japan umiikimma is und eam mid seim Uppercut so oane dabrennt hod, das da Sagat heid no a Narbm gwea üba'd Wompn hod. Und desweng isa natürlich a ned grod guad afan Ryu zum sprecha und hod sie beim Street-Fighter-Duania ogmöid, domidas eam heimzoin ko.

Des is da Chef vo am großa asiatischn Drogendandlasinidigat, des wo as Street-Fighter-Dunaia ausricht'n duad. Und da hod a se fei was aufghoist, weil unta dene Kämpfa vo dem Duania etliche san, de wo eam ans Leda mechatn. Aba da Bison sieht des recht locker, weia sowieso glabbt, dossa da Beste vo da ganz'n Wöid is. Und ganz Unrecht hoda ja ned: Schnell isa, a Groft hoda a und sogoa fleiang und Energie schmeißn konna. Des wead koa leichte Sach füa de Street Fighter, dem zum besieng.

Wosas Street Fighter II in Japan easchtmolig außabrocht hom, woa da schwoaze Boxer no ois Karikatur oda Hommage vom Tyson Mike (dea wo a echta amarikanischa Boxa is) 'dacht. Wias den Sach dann aba a in Amerika aufan Moakt bringa woit'n, homs a weng Schiß griagt. Wei seibst da Nomma vo dem Boxer-Charakta Mike Bison glingt scho fast wia dea vom Tyson und wenn der jetzad auf de Idee kemma war, de Herstella vom Street Fighter II (Capcom) zum vaglong, dann kann sowas in de USA vadammt deia wean. Und weis an iam Göid hänga, homs einfach Nommarulett mit de Endbosse gspuit.

Da oanzige, wo sein Nomma hod bhoit'n deafa, is danach da Sagat gwen. Aus am Boxer Mike Bison is in westliche Gefilde somid da Balrog woan, den, dea was in Japan Balrog hoaßt, kenna ma mia jetz ois Vega, und a da finale Obamotz hod sein japanischn Nomma Vega füa den vom M. Bison eitauscha miaß'n. Domid hottns don de allzugroße nommatliche Ähnlichkeit zum Tyson Mike ausgmerzt und guad woas aus rechtlicha Sicht.

As easchte Street Fighter kennt kaum a Mensch, weis a ned so a Eafoig woa seinazeid. Da easchte Deil woar a Spuihoin-Automat, dea wo a Duttln-Automat ghoaßn woan is, wei a zwoa hoibkugelföamige Gummi-Schlagpoista ghobt hod, wos'd mit deina eigane Köapagroft drauf hosd eischlong miaß'n, bis da viatuelle Gegna umgfoin is. A boa vo de bekannts Charakta, wia zum Beispüi da Ryu san a damois scho dabei gwen, oba ned olle.

Da Shen is da Moasta (Lehra) vo am Ken und am Ryu gwen und kummt im Spui eigendlich goa ned voa. A amarikanische Videospuizitschrift hod aba dann iagndwann Buida (Screenshots) vo eam abdruckt und gsogt, ma kannt eam üba an spezielln Code freischoitn. Des hod se aba nochad ois a Presse-Entn rausgstöit, wei so an Code im Ua-Street-Fighter-II goa nia gehm hod. Wos n Shen Long aba definidiv geh'm hod, is in da Automaten-Veasion Street Fighter II - Champion Edition.

Füa so an geheimen Code aber extrig an komplettn Charakta zum programmian, da homs aba dann doch anscheinend koa rechte Lust ghobt. Wennst den Code je'nfois richtig eigem host, hod da Tittlbuischiam kuaz afg'leicht. Dann hosd ganz noamaoi unta de Charaktere ausgwöid. Im Spiel is aba dann ois dei Nomma Shen Long gstand'n und du hosd mid am Schlagknopf frei und währand des Kampfs zwischen olle Charaktere frei wöin kenna. Zudem hom se de Moves vo dene in dem Modus drastisch vaendad. Da Zangief zum Beispui hod während seim Rundumadumdrah-Move bletzlich a boa Sonic Booms (de wo was eigentlich da Guile mochd, außagschmissn und so). Außadem hod se, wennst gwunna hosd, as Sprüchal unta dem Siegabuidl vo deim Charakta zua You are nothing against the powers of Shen Long g'ändat.

Wia so viele bobuläre Videospiele, so hods a de Street Fighter iagndwann dawischt und Hollywood hod an Fuim dazua draht. Und a groß' Aufgebot vo bekanntwe Schauspiela hams aufgfahr'n füa de Soch: An van Damme Jean Claude (Guile), an Julia Raul (M. Bison), d' Minogue Kylie (Cammy) und de Ming-Na (de wos a Magazin amoi zum schenstn Diandl vo da Wöid aklead hod; Chun Li).

Aba da Fuim füa si gnumma is dann doch ned recht was woan. An da Gschicht, song Kenna vom Spüi, siegt ma feamlich, doss de Mocha koa Ahnung vo dem Spui ghobt hom. Und a de Kämpfe, as Wichtigste bei so am Streifn, soin holprig und helzad sei. Des liegt daran, das außa am van Damme koana vo dene Schauspiela a Ahnung vo Kampfsport ghobt hod. Da hod a a Schnellkuas bei am Großmosta, am Urquidez Benny (Spitznama the Jet) nimma vui gnutzt.

Des lehnt sie an de Alphaspiele an. Deshoib kenn ma da de bekanntn Charaktere vo dera Reihe a hia in eanane Jungdjohre und iam Weadegang zuaschaung.

A de Amis hom se füa ia Kindafeanseh'n a Street-Fighter-Serien gmocht. Mid de Japana kennan sa si da olladings ned vagleichn.

Des is der Fuim, song Fans, dea was vo de diveasn Street-Fighter-Fuime absolut am nextn an des Spui und sei Admosphär hikummt.

Der Fuim lehnt sie an de neiane Reihe vo Street Fighter an, de was voa dem Ua-Spui stattfind'. Da sons alle no a weng jünger und a boa neie Kämpfa san a dazuakemma.

Nachdem da Street-Fighter-Boom scho lang wieda voabei woa, da homs no amoi (vamutlich zum letztn Moi) a weng Göid aus dera Gschicht mocha woin. Und as Eagebnis vo dem is da Generations-Fuim.

Ansunsten hom de Street Fighter a no a boa inffizielle Fuimauftritte ghobt. Zum Beispui homs in iagndom asiatisch'n Lond (mutmaßlich ohne Lizenz vo Capcom) a Billigserien obdraht (Link zu oana Kostpro'm finds unten). Dann hods da Chan Jackie in oam vo seine Fuime (City Hunter) a no a bissl auf de Schippe gnumma.

Obwois se dobei ned direkts um Videospiele handeln duad, enthielt de SF2-Reihen außadem:




#Article 384: Bauanhof (184 words)


A Bauanhof, oda oafach Hof, is easchtamoi des Haus, in dem da Baua und/oda de Bairin wohnan. Außadem ko se des Wort no aufn Stoi dastreckn, wo de Viecha drin ghoitn wern, und auf de restlichn Wirtschafdsgebäude, wia d'Schejn oda d'Remisn, und im weidastn Sinn aa auf den gsammtn Grund und Bodn, der zuaram Hof dazuaghert.

Aufm Land herrscht de oide Bauweisn vor, de wo se klimatisch ois optimal aussagstejd hod: relativ flache Dacha, friaras oft mit Hoizschindln deckt und mit Baamstämm und Stoana obighoitn, wos aso jetz no manchmoi in de Berg aufara Oim zum findn is. Vorn dro de Boikone an dene d'Geranien onighengt ghearn, oft iba mera Etaschn. Da Grund fia de flache Bauweisn is des Prinzip, dass im Winta da Schnää schee liengbleibt aufm Dooch, und aso ois zuasätzliche Isolierung ausgnutzt werd. Wenns etza nadialich vui zvui schneibt, muas ma an sauan Apfe beissn und zwischndrin aa amoi oramma. De hintane Hejftn vu sejchane Bauanheisa is dann meistns da Stoi, in dem d'Kia, d'Pferdln oda d'Facken stengan. Naddialich macht des dann as Wohnhaus vorndroo aa no zuasätzlich warm im Winta.




#Article 385: Fatal Fury (479 words)


As Fatal Fury (vom Publisher SNK) war da easchte Midleifa vo am Street Fighter II. Exakt as söibe Spuibrinzip, bloß a weng ondane Charakta hods midbrocht. Insofean funktioniats a grod genau a so wia as Street Fighter II: Hau am Gegna solang oane nei, bis a woas, wia da Bod'n riacht. Dazu hosd natüerlich divease Standat-Techniken sowia a boa Special Moves pro Charakta an da Hand. Und wennst wiaglich olle reguläan Charaktere ummabadscht hosd, dann deafst a no am Obermotz, des wo da Howard Geese is, oane vablettn, domidst die fortan da King of Fighters hoaßn deafst.

De Kämpfa:

De Aufzählung beziagt se jetza bloß auf'an easchtn Teil vo dera Serien

Oane vo de zwoa Briada, de wo an Geese um'd Eck'n bringa woin, wei a eana Vodan umbrocht hod. Da Andy is da diszibliniatane von de zwoa, dea wo sie gombled am Kampfschboat vaschriem hod. Owendn duad a Techniken aus'm japanischa Karate.

An Terry hods im Gegensatz zu seim Bruada ned noch Japan, sondan in de Staatn vaschlong, wora a seine Fight-Skills hea hod. Sei Kampfschtil is deshoibatweng ned gloa zum definiean, da Terry hod auf da Stroß houid grod ois aufgschnappt, as so funkzioniad. Am nextn kummt sei Style woi no am Kickboxn. Und, logisch: A ea wui an Geese, an Meada vo seim Vodan, bluatn'd am Bod'n seng.

Da Higashi Joe is a Japana, dea wo as Muay Tahi-Boxn braktiziat. Da Joe is da beste Spezi vo de Bogard-Briada und huift eana deshoib im Kampg gegar'an Howard Geese.

Nocha'm Dod vom Vodan vo de Bogards hod se da Tung de Buam o'gnumma und eana eanene Grundkenntnisse im Kampschboat beibrocht. Dann hodas in'd Wöid aussagschickt, domids no grod gnua leana, domids am Howard Geese nachad iagndwann zur Rache as Leh'ms-Liachtl ausblos'n kenna.

A deitschstämmiger Unsimbath, dea wos se bei de Brasiliana as Capoeira, a trittlastige Kampfspoatoat obgschaut hod.

Da Michi is beim Balrog (Street FighterII) in de Lehre gonga, wias ausschaugt. Auf je'n Foi is a fast a exakte Kopie vo eam.

Seine Hoa hod se dea duachdrahte Depp zu am Irokes'nschnitt auffagfehnt. Sein Btrötchen duad a se ois D.J. in ana Disco fadiena. Sei Kampfstil is ned näha zum definian.

Da Endboss:

Da Gesse is a Gangsterboss in Southtown, da Heimadstod vo de Bogard-Briada. Und wei da Vodan vo de zwoa koa Schutzgöid hod zoin woin, hoda'n kuatzahand um'd Eck'n brocht. Koa besundas kluga Schachzug im Nachhinein betrachtet, wei a sie so in dene zwoa a boa eanstzumnehmande Totfeinde gschaffa hod.

In de spädanen Foing vo Fatal Fury is no a ganz individuelle Bsundaheid dazuakemma, de wo ma a so kaum in am andan Beat 'em Up voafind'. So deaf ma bei de meist'n Fatal Furys mid seim Kämpfa zwischa mehrare (z'meist drei) verschiedene Ebenen wechseln, um gegnarische Attacken zum Ausweichen. Des steigat wzor die daktischen Meglichkeit'n, macht de Sach abara ned z'letzt a weng schwieriga.




#Article 386: Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Medien (294 words)


De Bundesprüfstelle für jugendgefährdende Medien (BpjM), des is a Inschtitution, de wo am Wohl vo da Jun'gd vaschriam is'. Und ois wos so rauskemma duad afa'm Moakt, sei'a a Musi, a Zeidschrift, a Fuim odar a Videospui: De BpjM sichtet des ois und duad dann befinden, ob de empfindliche Psyche des deitschn Jugendlich'n allgemein des a vadroggt.

Und wenns moana, dass des ned a so ies (zvui Gwoit und so), dann indizians as. Und wenn wos indiziat is, is zwor ned direkt vabot'n. Du deafst as aba nimma bewea'm, ausstöin, zaong. Sprich ois Vakeifa vo dem Sach woast darauf angwies'n, das oana daheakimmt und nach am Produkt (dem indiziat'n) speziell frogt, domidsd as dann unta da Lodnthekn heavoziang und vakaffa kanntst. Da des hext söitn sei deafat, erreicht die BpjM mit dera Moßnamma meist'ns a Quasi-Vabot. Wei wos'd ned heazoang konnst, des konn da Handl a nur schwer bis goa ned vakaffa.

As easchte, wos de BpjM (voamois BPjS) in ihra easchtn Sitzung am 9. Juli 1954 indiziad hod, woana Der kleine Sheriff und Jezab, der Seefahrer.. Nervenaufpeitschend und verrohend dad'n de auf de Jugend wiakn, homs gsogt, und dass de Biachal de Kinda in eine unwirkliche Lügenwelt versetzen. Und soichane Darstellunga war'n angeblich as Ergebnis einer entarteten Phantasie und seien somit zu indizieren. Und wenns'd des liest, dann woast scho' umgefäa, wia de bei da BpjM a bis heid no so allgemein drauf san.

De BpjM wiad mehraraseits kritisiert, insoweid, dass zvui zensiert wead und d Freiheit von da Kunst stark eingschränkt wiad. Da hods scho vui Streit gehm, bis nauf zum Bundesverfassungsgricht. Zum Beispüi homms den Roman von dera Josefine Mutzenbacher, a Weana Hur, aa zensiern wolln. Af des hod sie des Gricht ned einlassn woin und hod de Indizierung wieda aufghom.




#Article 387: Art of Fighting (773 words)


Wei as Fatal Fury an guad'n Absatz g'fundn hatte, hod SNK (da Heastella vo dem Spui) glei nochg'legt und füa sei Neog Geo-Konsoin glei no a Beat 'em Up, as Art of Fighting, aufan Moakt brocht. Und weis grod ned so vui Ideen barat g'hobt hom, homs desmoi ganz massiv vo Capcom ab'kupfad. Sa Spielprinzip is oba nadialich as gleiche blie'm: Hau zwoa Rund'n lang mit Standard und Spezialmoves drauf, bis am Gegna sei Kauleist'n se üba'n Blotz vateiln duad. Bei Art of Fighting ko ma im Storymode bloß zwischen am Sagazaki Ryo und am Gaarcia Robert auswöin.

Da Sindikatsboss Mr. Big hod se aus eina Laune raus dazua entschloss'n, am Ryo sei Schwesta zum kidnapp'n. Wos eam des jetz' bringt, sei dahingstöit; auf jeh'n foi loss'n da Ryo und sei Spezi und Bruada, da Robert, a sowas ned auf se sitz'n. Und deshoibatweng mengs am Big jetzad a boa vaplett'n, dass eam Hean und Seng vageht. So kämpf'n de zwoa se fortan duach eanane Heimadstod South Town, um divease finstane Gstoitn üba den Vableib vo dem Madl auszumquetschen. Am Ende vo dera Queste woat'n dann no die Entführa söibst, da Mr. Big und da Mr. Karate, auf a boa saftige Backpfeif'n.

De Aufzählung beziagt se jetz' bloß auf'an easchtn Teil vo dera Serien.

A recht dreister Mischmasch aus am Ryu und am Ken vo Street Fighter. Söibst de Moves san fast identisch. An Fireball, an Uppercut und an Flugtritt kon dea Karatekämpfa macha. Grod ois wia de zwoa Street Fighter. Auf jeh'n Foi is da Ryo auf da Suach' nach seina Schwesta, de eam da Mr. Big entfüaht hod.

Da Robert is da Adoptivbruada vom Ryo und sei besta Spezl. Glare Sach, dass ea am Ryo a zua Seit'n steht, wenns drum geht, sei Schwesta zum befrei'n. Zumal, wei de sei Gschpusi is. Da Robert is ne'mbei gsagt a recht a Weiberhöd und stinkreich, wei a vo seine leiblich'n Öitan a riesigs Vameng g'eabt hod.

Hoaß'n duads zwoa King und ausschaung duads a fast wiera Mo, aba in Wiaglichkeit is' de King a Madl. Spätastens, wennst dera Thay-Boxerin aber a boa einihaust und ihr as Hemad zreißt, meakst und siegst, dass a Deandl is'.

Da obligatorische Boxer, wiera hoid in fast jeh'm Beat'em Up-Spui woi heageh muas. Da Amarikana Mickey is alladings oana vo de langweiligst'n vo dera Zunft.

Dea is a gwampats Rockaviech mit speckige Hoa, dea se, wenna ned grod Billard spuit oda a Bia safft, mit Voaliebe a weng mid ondane Mitmensch'n kloppt.

Ois Soldat is no koana reich woan. A da John, dea bei da amarikanisch'n Luftwaffn oabat, ned. Und wei a hoid spar'n muaß, tritt a woi a voam ausrangiert'n Hintagrund vom Guile William (Street Fighter II) o. Und a ansunst'n scheint dea sei eakläats Idol zum sei. Outfit und Special Moves hod a se nämlich, wora grod dabei woa, a glei bei am Guile abschaut.

A Mask'n hod a auf, a Metallklau' am Oam. Na, kummt eich des bekannt voa? Und ja, da Lee hod se woi wiaglich a weng stark vom Vega (Street Fighter II) inspiriean loss'n.

Da Todo is a japanischa Samurai. Do hodas nadialich schwea, weia im Faustkampf auf sei Schneideeisen (Katana) hoild vazicht'n muaß. Mochd aba nixn, wei da Todo hod a no a boa andane Dricks auf Loga.

Wias a so Brauch und Sitt' is bei de Endboss, is a da Big a Drogendandler und Kartellboss, dea (warum genau, weiß da Deifi) am Sagazaki Ryo sei Schwesta entfiaht hod. Villeicht woa eam a Boadstoaschwoibm z'teia? Mia weans woi nia eafoahn. Auf jeh'n Foi hod a jetz' a Broblem, wei jetz' san da Ryo und da Robert scho a weng saua af eam.

Da Mr. Karate is da überraschend auftauchende, finale Endboss. Ausschaung duad a exakt ois wia da Ryo, bloß dassa a saublede Maskn im Gsicht drogt, de wos wohl an Oni (japanischa Dämon) mit ana Pinocchio-Nos'n doastöin soi. Wenndst'n bsiegst host, woat alladings a Übaraschung auf di, wea se do hinta dera Hoizmask'n vastecka duad.

Andas ois in ondane Beat 'em Ups braucha de Special-Attack'n beim Art of Fighting a Enagie, de da unta deina Lehmsleist'n ozoagt wead. Is de Enagieleist'n aschöpft, muasd as eascht wieda aufloh'n, dos'd wieda auf deine Special Moves z'ruckgreifa kannst. Nadialich hod a jeda Kämpfa seine ganz eing'nen Moves, de wie g'hobt mid ana Tast'nkombination ausglest wean kenna.

Alle boa Kämpf' deafst im Storymode a Bonusspui absoivian, mit dems'd deine Fähigkeit'n ausbau'n konnst. Da soits'd Flaschen an Hois obahau'n, ohne das umfoin, oda a Schlogpoista mim Superfireball wegbrenna. Wennst des schaffst, valengan se wahlweis deine Lehms- und Enagieleistn oda du ealeanst an nützlich'n Super Move.




#Article 388: Dialekte in Bayern (260 words)


In Bundeslond Bayern wern gonz vaschine Dialekte gredt. De drai Haptgruppm vo de owerdeitschn Dialekte (Boarisch, Ostfrenkisch, Alemannisch (zon letztn ghejert aa es Schwebische) lejnse dou finna und treffase dou. Gonz in Westn und in Nordn wern aa schou mittldeitsche Dialekte gredt. Feste Grenzn, wou a Dialektraum afhejert und a onderer ofongt, gits niat. Ma spricht vo Dialektkontinuum, des hoisst, wem'ma schrittwais vo Ort zo Ort gejt, nou endertse da Dialekt maistns blous a kloans bissl, ower umso grejssere Schritt das'ma mocht, umso stirker unterschainse de Dialekte. Asserdean gits iwagongs- und Mischdialekte, und iwa d Zait homse a por Dialektraim aa vaschum (es Mittlboarische is nouch Nordn ins Nordboarische aine und nouch Westen ins Ostschwebische aine gwondert, und es Ostfrenkische nouch Ostn und Sidn ins Nordboarische aine).

Wichte is aa, das bayerisch und bairisch (af Boarisch: boarisch) schraib- und bedeitungsmasse unterschin wern (in da Sprouchwissnschaft und iwahapps):

D Dialektraim wern fia olle Dialektgruppm nouch de Vawoltungsbezirk oder nouch markante Londschoftn ogem. Grob vo Nord af Sid und vo Ost af West:

Owerostfrenkisch mit nordboarische Ainfliss:

Rhainfrenkisch (Hessisch):

Lechroanisch is a Mischdialektgruppm as Sidmittlboarisch und Ostschwebisch

De boarischn Dialekte in Bayern ko'ma gnauer atoln nouch zia Dialektregiona mit Stedt und Londschoftn.. De druntern Baispülswerter zoing oa tippische Lautunga fia d Dialektregiona, des ner iwasichtsmasse und vaoafocht. Fir Gnauers schauts afn Artikl, wou de boarischn Dialekt gnauer vaglicha wern. Es sidliche Owerbayern (douda Sidmittlboarisch) wird tolwais ondeascht atolt as wej in Kloana Boarischn Sprouchatlas. Grob vo Nord af Sid:

Hiwais: Fir d Stedt und d Londschoftn han de jewals durtinga Nama ogem.




#Article 389: Martin Luther (279 words)


Da Martin Luther (* 10. Novemba 1483 z Eisleben, Grafschoft Mansfeld; uaspringlicha Bana Luder; † 18. Feba 1546 emdo) wor a Priesta, Augustinamench und Theologieprofessor, wo de protestantische Reformation begrindd hod.

Da Luther hod im Laff vo da Zeit sein Glaam imma steaka an an Jesus Kristus, am fleischwordanan Woat vom God orientiad. Danoch woit a de Fejentwicklunga im Kristndum, de wo s aus seina Sicht gebm hod, iwawindn.

S Wiakn vom Luther hod grosse Auswiakunga af de Kiachn und af de Gsejschoft, wo bis heit nochwiakn. De Dominanz vo da remisch-katholischn Kiach is aa in politischa Hisicht zruckdrengt worn. Da Pobst und da Kaisa hom a Mocht eibiasst. Und es is, gengan Wuin vom Luther, za weidan Kiachnspoitunga und weidan Konfessiona vom Protestantismus kema.

Wichtige Fordarunga vom Luther:

Da Luther hod seine 95 Thesn ogschlogn. Dees hod de Grundlog vo da Reformation buidd und do draus is nacha de [evangelische Kiachn entstandn. Ea hod a de Bibel vo Latein ins Deitsche iwasetzt, owa so wia's de Menschn gredt hom, wei a einheitliche Sproch hot's domois nu ned gem. Ma sogt a oft, da Luther hod am Voik aufs Mai gschaut. Wei ea gmant hod, das jeda Mensch frei is, hom de Bauan des missvastandn. Se hom gmant, se warn vo da Leibeignschoft befreit. Da Luther hod owa gmant, dass ma frei im Glaam is. Daraus san a de Bauanafstend enstandn.

In seine letztn Joar is da Luther zuanehmend antisemitisch worn und sogoa valangt, dass jidische Haisln und Synagogn zasteat wean und s Gejd vo de Judn konfisziat wead. Dees hod za oana kontrovers Sichtweisn vom Luther gfiat.

Vom Luther san an Haffa Schriftn, Predigtn, Briaf und Tischredn iwaliefat.




#Article 390: Gois (145 words)


Gois is a Urtsdeil vo Wois. Da Nom kummt entweda vum Ritter zu Golse oda vum lateinischn Wuat collis, des wo Hügl hast. 2007 hod de easchde Goisa Foschingshouzoat stott gfundn. Im Onschluss dron aa des 54. Rupertigau-Preisschnoizn.

Zum Johreswexl 1979/1980 woarn in da Katastralgmoa Gois zsammgrechnt 71 Bauflächn mit 38.205 m² und 215 Gärten auf 222.079 m², 1989/1990 woarn´s 210 Bauflächn. 1999/2000 woar die Aunzohl der Bauflächn auf 648 angewachsen und 2009/2010 bestanden 388 Gebäude auf 817 Bauflächn.

De Katastralgmoa ist laundwirtschoftli prägt. 574 Hektar sand zum Johreswexl 1979/1980 laundwirtschoftli gnutzt gwesn und 419 Hektar woarn forstwirtschaftli gefiahrte Woidflächn. 1999/2000 is auf 485 Hektar Laundwirtschaft betriebn wordn und 547 Hektar sand ois forstwirtschaftli gnutzte Flächn ausgwiesn gwesn. Ende 2018 woarn 465 Hektar ois laundwiatschoftliche Flächn gnutzt und Foastwirtschoft is auf 555 Hektar betriebn woarn. De duachschnittliche Bodenklimazahl vo Gois is 39 (zum Staound 2010).




#Article 391: Holland (Region) (332 words)


Holland is a Deu vo de Niederlande, der wos zwischn da Nordsee im Westn und im IJsselmeer im Ostn is. Im Noadn gehds bis zur Insl Texel, im Sidn bis zum Delta vom Rhein, vo da Maas und vo da Schelde. Holland hod zwa Provinzn: Nordholland und Sidholland. In Holland san de Groußstädt Den Haag, Rottadom und Amsterdam, de wos a Deu vo dem Ballungsraum san, der wos Randstad haßt; insgesomt wohnan in Holland 6,1 Müllionan Leid. Im Westn, an da Nordsee, gibts an da Küstn so Sonddünen, im Ostn, am IJsselmeer, so floche Poida. A Großdeu vo Holland is untam Meeresspiagü drunta.

Holland wor a Deu vom Römischn Reich, speda vom Franknreich, donn a Grofschoft vom Heuling Römischn Reich (regierd vom Grof vo Holland) und vo Burgund. Ob 1581 wor Holland a wichtige Provinz in da Republik vo de Siem Vaeinigtn Niedalonde, de woss bis zan Joa 1795 gem hod. In da Zeid vom Napoleon I. hods as Kinireich Holland gem (vo 1806 bis 1810), owa do worn üwahaupt de gonzn heiding Niedalonde dabei. Holland wor eh schon imma da wichtigste Deu vo de Niedalonde bei da Kuitur, bei da Gsöischoft und bei da Politik; damids ned imma gor a so üwawichtig is, homs es im Joar 1840 in de zwa heiding Provinzn Nordholland und Südholland deud.

In Noman Holland homs as easchte Moi im Joar 866 ois Holtland (Hoizlond, Woidlond) hergnumma fir de Gengt um Haarlem umadum.

Im Sprochgebrauch af Hochdeitsch und a af Boarisch sogt ma oft Holland, womma eingtli d'Niedalonde mant. Des is scho am End vom 16. Joahundat afkumma, wias de Republik vo de Siem Vaeinigtn Niedalonde gründt hom, und do wor hoid Holland afoch de wichtigste Provinz. Nu stärka is des owa in Deitschland in 1970a- und 1980a-Joa worn, weu do hom de großn Bauan vo Holland mid ana urntlichn Werbekampagne gschaud, dass is schlechte Image vom niedaländischn Treibhauszeigs wegbringan. Eana Werbefigur wor do de „Frau Antje“ midn Spruch „Kas und Gmias - Qualität vo Hollond“.




#Article 392: Hosn (140 words)


D Hosn (Leporidae) sand a Säugetierfamilie vo de Hosnoatign (Lagomorpha). Vo de rund 55 Soatn sand woahscheinli da Fejdhos, den wos ba uns gibd, und s Wuidkanickl oda des, wos draus züchdd ham, d Hauskanickl, de bekonntesdn. A Tei vo de Hosn sand de Echtn Hosn.

Uaspringli woans af da gonzn Wejd dahoam, grod ned im sidlichn Sidamerika, in Australien, im ozeanischn Raum und af a poa Insln, wo ma niamois ned hikimmd. Heitz'dogs gibds's iwaroi, grod ned af da Antarktis, wei d'Leit homs aa do hibrochd, wos eingtli ned dahoam san.

Vom Schell bis zum Rumpf weans 25 bis 70 Zantimeta long und se weand 0,4 bis 7 Kilo schwar. S Fej hod oiwei a ondare Foab vo weiß iwaa grau bis braun. Ned olle Hosn hom de longa Waschln, de wo ma vo de Echtn Hosn hea kennd.




#Article 393: Kenigssää (727 words)


Da Kenigssää (dt.: Königssee) liegd in de boarischn Oipn in da Näh vo Berchtsgoan, gnaua gsogd, im Sidostn vo Bayern, im Berchtsgoana Land. Ea is vui meah long ois broad und umgem vo houje Beag wiaram Watzmo, dea za da Gmoa Scheenau am Kenigssää ghead.

Gspeisd wead da Kenigssää voa oim duach an sidestli glengna Obasää.

Buidd weahnd da letzdn Eiszeid, hom da so tiafe wia scheene Sää somd seine reizvoijn Ufa (ned zletzd da Molawinkl) an Ausschlog fia'n Nationalpark Berchtsgoan gem, dea aa an Großtei van Sää umfossd.

So zejd da Kenigssää za de rausrongdn Segnswiadigkeitn vo dera Gengd. A beliabds Ausflugszuij is St. Bartholomä, do kimmd ma nua z'Fuaß iwa de Beag hi oda mim Schiff iwan Sää.

Woahscheinli kimmd da Nam Kenigssää ned vo Kenig. Da Sää hod friaa Kunigsää ghoassn und des deafad van Voanam Kuno kemma. Da Nam Kuno is in historischn Quejn meahmois blegd..

Da Sää fliassd duach de Kenigssäa Ochn ob, aus dea om Berchtsgoana Bohhof mid da Ramsaua Ochn de Berchtsgoana Ochn wead, des im Estareichischn na wieda Kenigsääochn nennan unn de donn  in de Soizoch mindd. Im Westn effnd s za da Ostwond van Watzmo as tiaf eihgschnittne Eistoi, duat is aa de briahmde Eiskapej, a Eisgrottn (van: Eisboch) in om Laanschnääkegl. Aus'm Eistoi brichd da Eisboch ausse, dea duachn midgfiahdn Schutt a Hoibinsl buidd hod – des is nachan de rund 85 Hektar groaße Hirschau, af dea de oide Woihfoahtskiach St. Bartholomä unn a Jogdschlessal (mid om Gosthaus im Patär) lieng. Da Sää hod massig vui Forejn unn Saibling unn wead vo om Fischa (Bruaf)Bruafsfischa obgsamd. An scheenan Blick af'n Sää hod ma vo de Aussichtspunkt: Feiapalvn, Archnkanzl unn am Molawinkl.

Uma 250 m sidli van Obfluss za da Kenigssäa Ochn unn uma 30 m van Ostuafa, no im seichtan Noadtei van Sää unn direkd on da Obbruchkantn za da Tiafn, is de kloane Fejsninsl: Kristlieger (rund 26 moi 61 m, Fläch 1260 m²). Grundeingdima is da Freistoot Bayern.
Am neadlichn End van Sää liagd estli van Obfluss in de Kenigssääa Ochn da Ortstei Kenigssää vo da Gmoa Scheenau am Kenigssää.

Da Sää wead vo da Bayerischn Säänschifffoaht mid 17 groaße Elektroboote bfoahn, dozua kimmd no a kleanas Elektroboot, wos des Moastastickl van Bootsbaumoasta is. De easchtn Elektroboote san 1909 in Dienst kemma, des dienstejdasde no foahnde is im Joar 1920 baud worn. Eascht 2003 san stott om iblichn Hoizrumpf zwoa Boote mid om Stoijrumpf baud worn. Nem om Ausgongspunkt Ortstei Kenigssää wean de Hoitestejn: Kessl (Bedarfshoitestejn), St. Bartholomä unn Salet (Saletoim) ogfoahn.

Noch eppan da hoim Foahstreckn noch St. Bartholomä eini wead de Touristn van Bootsfiahra as beeihdrucknde Meahfoch-Echo on de steijn Gebiagsheng demonstriad. Dozua blosda in a Trumpetn – wos ma si scho seit Joarzehnt aa afa Schoijplottn ohean ko.

Wei in da Näh van Sää, aussa a weng Oimwiatschoft, koa Landwiatschoft bedriem wead unn de Osiedlunga om Sää seit de 1980a Joar on de Kanoiisazion ogschlossn san, is da Sää ausgsprochn sauba unn neahstoffoam (oligotroph) und hod deszweng sogoa Drinkwossaqualitet.

Zwengs seina Gress friad da Sää nua in oag koide Winta zua, im Schnitt eppan oa-, zwoamoi pro Joarzehnt. Zlezd woa des in de Monat: Jenna unn Feba 2006 da Foi. De domois bis za 40 cm dicke Eisdeckn van Kenigssää woa on insgsomd 29 Dog offiziej za da Begehung freigem. Voaraussezung fiara soiche Natuaeascheinung san a stiamassig koids Weda sowia Windstui. De Schifffoaht wead donn eihgstejd. Wonn se a ausreichnd dicke Eisdeckn buidd hod (mind. 15 cm), wead do driwa a Wondaweg noch St. Bartholomä makiad unn fia Fuaßgenga, Radlfoahra unn Longlaifa freigem. Da makiade Weg soit scho eihghoidn wean, wei de westliche Seitn van Sää oiwei a dinnare Eisdeckn afweisd ois de estliche. Oana hod gmoant, ea brauch se ned dro hoidn unn is nochts om 19. Jenna 1964 ohne Ealaubnis mid seim VW-Käfa iwan Sää gfoahn unn af'm Ruckweg vo St. Bartholomä midsomd seim Foahzeigl in da Tiafn vasunkn. Eascht 1997 san's Auto unn de steablichn Iwareste van Foahra mid Huif vo om U-Boot in 120 Meta Tiafe gfundn worn.

Da Kenigsää wead ned nua hiazd tausnde Moi om Dog vo de Touristn ofotografiad, sondan woa scho in da friahran Zeid a bliabds Motiv vo duachaus prominente Mola (Molawinkl!) wia'm Natuaeascheinung oda om Ludwig Richter. In da Literatua ghead da Sää ned z'lezd ban Ludwig Ganghofer zan Lokoikolorit vo seine Roman.




#Article 394: Perg (190 words)


Perg is a Stod in Owaöstareich. Se is de Haptstod vo dem Bezirk min gleichn Nomen im untan Mühviadl und liegt af 250 Meta Hächn üwan Meer drüwa. In Perg wohnan 8.272 Leid (2016). Perg liegt a bor Kilometa im Nordn vo da Doana, am Nordrond vom Machlond, wos a recht a fruchtbore Ebene is. Bei Perg fongan so longsom de Auslaifa vom Granit- und Gneishochlond vo da Behmischn Massn au.

Nochbagmeindn vo da Stod Perg sand im Westn Schwertberg, im Nordn Ollaheuling und Windhoog, im Ostn Münzboch und Arbing und im Sidn Mittakircha und Naarn. De Stodgemeinde hod a Flächn vo 26,46 Quadratkilometa. Vo dera Flächn san 69 Prozent Wiesn und Föida, 18 Prozent san Woid. Vo Nordn noch Sidn fliaßt da Fluss Naarn durch Perg, zeascht in an engan, diafm Durchbruchstoi, donn in da Regulierung vom Naarnkanoi. Vakeasmäßig liegt Perg an da Donaufabohn und an da Bundesstroßn B3, de wos olle zwa in West-Ost-Richtung durchn Bezirk durch gengan.

Nem da Stod Perg söim ghern zum Gemeindegebied a nu de Ortschoftn Aisthofn, Auhof, Derfü, Karlingberg, Kropfmüi, Lanznberg, Lewing, Lehnbrunn, Mittaberg, Owavormorkt, Pasching, Pergkircha, Thurnhof, Tobra, Untavormorkt, Weîzierl und Zei'ling.




#Article 395: Boarische Dialekte im Vagleich (3054 words)


Boarisch is koa standardisierte und oahaitliche Sprouch niat, sundern des setztse as an Haffa vaschine Dialekte zomm. Der Artikl ejtz bscheftichtse mit de gonzn Lautunga. De boarischn Dialektgruppm wern lautmasse vaglicha und d Sprouchgschicht vo de Lautt wead afzoigt.

Wem'ma de boarischn Dialekte mitanond und mit da houchdeitschn Standardsprouch vagleicha mecht, nou mou'ma ins Mittlolter zruckgej zon Mitthouchdeitschn (und tolwais bis zon Olthouchdeitschn) ols Asgongspunkt. In de zwoa Vagleichstabölln stejt olso d Spoltn Mittelhouchdeitsch sprouchgschichtle gseang in Mittlpunkt. De ondern Spoltn zoing, wej dasse d Lautt in de vejer boarischn Dialekt-Haptgruppm (wejs aa in da boarischn Wikipedia unterschin wern) und in Standarddeitschn entwicklt hom.

D Wortbaispül han asu gwölt, dass d Gsetzmassekaitn ba de Lautentwicklunga afzoing. Dej göltn fia de meastn Werter, owa frale niat fia olle, wal aa es Mittlhouchdeitsche durtmols koa oahaitliche Sprouch wor (ner a normalisierts Konstrukt wej d Sprouchwissnschoftler song), und walse Sprouchn und Dialekte und d Entwicklunga dou iwa d Joarhundert niat immer in oafoche Regln fossn lejn. Waiters gejts niat um oanzlne Dialekte, sundern ner um d Haptgruppm und um d Untergruppm, wou Bsunderhaitn han.

D Bouchstom und Sunderzaichn in de Dialektspoltn orientiernse o de Regln, wejs in Artikl  festgholtn han. In de Laut- und de Baispül-Spoltn is ollas asu gschrim, wejs gsprocha wead (phonetisch), und de longa Vokale wern dopplt gschrim, das'ma d Lenga guat siat. Um persenliche Schreibwaisn und Feinheitn ba Ortsdialekte gejts niat (in Gechasoz zo de Artiklbaitrech). Standarddeitsch und Mittlhouchdeitsch han in da Standardschreibwais gschrim.

Wichte is, das es Wort Houchdeitsch in da Sprouchwissnschoft ondeascht ogwendt wead aswej efters in da Umgongssprouch und in de Dialekte, wou Houchdeitsch fia de deitsche Standardhouchsprouch stejt, ols Gechasoz zo de Dialekte. Su iss douda owa niat gmoant, sundern sprouchwissnschoftle. Grob atolt, und ner fias Boarische gnauer ogem und tejfer gonga:

Betont wead nuamol, das Houchdeitsch dou in sprouchwissnschoftlinga Sinn zon vastej is. Atolt weadsaa in gschichtliche Sprouchstoufan. Es Boarische ghejert zon Houchdeitschn, es is owa koa Dialekt vo da haintinga deitschn Standardsprouch.

Dej ko'ma nouchad olle in da iwasichtstabölln studiern, ejtz wead zeascht amol bschrim, wos hinter deane steckt.

In da olthouchdeitschn Zeid houts schou kurze und longe Vokale gem. Dej hom owa mit da Lautumgebung und da Sülmstruktur nix zon tou ghott. In da mittlhouchdeitschn Zeid (schriftle nougwisn seitn 12. Joarhundert) han d Vokale in de offna Tonsülm in mejersülbate Werter dent worn, baispülswais mhd. wa-gen zo boar. Wòòng (stdd. Wagen), e-sel zo boar. Eesl (stdd.Esel), vo-gel zo boar. Voogl (stdd. Vogel). Aa Werter, wou in Genitiv und in Dativ zwoasülbat gwen han, han asu dent worn, baispülswais mhd. tac - Gen. tages - Dat. tage zo boar. Doog (stdd. Tag). In gschlossne Sülm hans owa kurz blim, baispülswais mhd. waz-zer zo boar. Wosser (stdd. Wasser), mhd. ac-ker zo boar. Ocker (stdd. Acker), mhd. kas-te zo boar. Kostn (stdd. Kasten). Dej Denunga han bol in gonzn deitschsprouchinga Raum possiert, ner niat in sidlinga Alemannischn. Es Boarische hout dej nu besser mitgmocht wej ondere Regionalsprouchn und es Standarddeitsche.

Dou gejts um oasülbate Werter, dej wou urspringle an kurzn Vokal ghott hom. In ondere Regionalsprouchn, asgnumma de Nochbarn vo Boarischn, und in da Standardsprouch is dej Denung niat vawirklicht worn. Fir an Tol vo de boarischn Dialekte (bsunders in Oltbayern, owaestareich, Niderestareich, Solzburch) hout d Oasülberdenung ('deitsch: Einsilberdehnung) ba olle oasülbatn Werter mit an Vokal + an Fortiskonsonant oder a Konsonantngruppm gwirkt. Olle Werter in da Tabölln, wou de boarische Oasülberdenung gwirkt hout, han mit an houchgstölltn Oanser 1 kennzoichnat.

In vül boarische Dialekte han de mittlhouchdeitschn Vokale ö, œ, ü, iu (= longs ü), öü, üe zo è/èj/èă, i, ai, iă/ej entrundet worn. Dej Erscheinunga find'ma aa in ondere Dialektgruppm in Bayern, Siddritschland, Estareich (owa niat in Vorarlberg) und in ostmittldeitschn Raum. Ogfongt hout d Entrundung in 13. Joarhundert in boarischn und in alemannischn Raum, nou houtsase inn rhainischn Westn in 15. Joarhundert und inn mittldeitschn Ostn in 16. Joarhundert asbroitt. D Werter mit Entrundung han mit an houchgstölltn Zwoarer 2 kennzoichnat.

A ondere Erscheinung hout in nordboarische, waldlerische und ostmittlboarische Dialekte zo enliche Lautt wej de grundetn Vokale ö und ü gfejert, nemle d Vaschmölzung vo aran gonz oder holwat vokalisiertn l mit e und i. Des derf owa niat mit ara unterblima Entrundung in deane Dialekte vawechslt wern.

In de boarischn Dialekte find'ma mejerer Zwilautt wej in da Standardsprouch. In da mittlhouchdeitschn Zeid houts d Zwilautt ie, uo und üe gem. Dej homse in da Standardsprouch und oft in de mittldeitschn Dialekte zo de oafochn Lautt i, u und ü entwickelt, in da Fochsprouch: Dej han monophthongiert worn, und dej drei Vaenderunga hoissn neihouchdeitsche Monophthongierung, dej loutse seitn 12. Joarhundert schriftle nouwaisn. In de boarischn Dialekte (wej in de schwebischn, de alemannischn und tolwais in de ostfrenkischn) han dej Zwilautt blim: iă, uă, iă/üă. Ner in de nordboarischn Dialekte hans zeascht Oalautt worn, owa noucha wider Zwilautt, owa ondere: ej, ou, ej. Dej hoissn immer nu gestürzte Zwilautt, wal'ma frejers gmoant ghott hout, das dej oafoch umdrat worn warn.

Wenn as Oalautt Zwoalautt wern, nou hoisst des in da Fochsprouch Diphthongierung. Des is in da Standardsprouch und in de boarischn Dialekte possiert, owa ba deane efters. Aa dej loutse seitn 12. Joarhundert nouwaisn. In de meastn boarischn Dialekte han de mittlhouchdeitschn Longvokale ī, ū, iu (a longs ü) zo ai, au, ai/ui/oi worn (in de houch- und hejchst-alemannischn Dialekte hans owa Oalautt blim). D Sprouchwissnschoftler song neihouchdeitsche Diphthongierung, wenns dej drei Vazwilautunga moana. In de nordboarischn Dialekte han fost olle mitthouchdeitschn Longvokale zo Zwilautt worn (wej in an Tol vo de ostfrenkischn Dialekte), und sugor tolwais d Kurzvokale. Aa vül siidboarische Dialekte hom a enliche Entwicklung mitgmocht, owa oft mit an ondern Lautergebnis. D Werter mit derer Vazwilautung han mit an houchgstölltn Draier 3 kennzoichnat. De mittboarischn Dialekte hom vo dou her wenger Zwilautt, owa wecha eanerer l- und r-Vokalisierung wider ondere.

Es a is in Boarischn vadunklt worn, des hoisst, dass vadumpft (olso waiter hint in Mundraum assprocha) und ghum (olso mit ara gschlossnern Mundstöllung asgsprocha) worn is, wej d Sprouchwissnschoftler song. Dej Vadunklung gits in da deitschn Standardsprouch niat, und aa niat in da westlinga Nochbardialektgruppm, en Schwebischn. In da ondern Nochbardialektgruppm, en Ostfrenkischn, wead es a wenger vadunklt. Wej stork das es a in Boarischn vadunklt worn is, hengt vo de oanzlna Dialektgechadn o. D Vadunklung gejt vo dunkln o, iwas offne ò bis zon gschlossna o. Om wengstn vadunklt han de kurzn in westlinga Oltbayern, de longa dageng han dunkler, wej iwahapps in estlinga Oltbayern, in Estareich und in Sidtirol. Schriftle nouwaisn loutse d Vadunklung seitn 12. Joarhundert. D Werter mit derer Vadunklung han mit an houchgstölltn Vejerer 4 kennzoichnat.

Es ä is in Boarischn zo ran hölln à gsenkt worn. Aa dou unterscheittsase vo de Nochbardialektgruppm, en Schwebischn und en Ostfrenkischn, wej aa vo da deitschn Standardsprouch. Drum gült des ols a boarische Kennlautung. Schriftle nouwaisn loutsase seitn 13. Joarhundert. Waiters han es mittlhouchdeitsche ou und da Umlaut vo dean, es öü in an groussn Tol vo de boarischn Dialekte zo ran hölln bis mittlhölln a worn. Aa ba Len- und Fremdwerter asn Standarddeitschn han de a normalerwais ols hölle bis mittlhölle a iwanumma worn. D Werter mit derer Vadunklung han mit an houchgstölltn Fimfer 5 kennzoichnat.

Des is wait bekonnt fias Boarische. Entwicklt houtsase asn oltn ei, schriftle nouwaisn ko'mas seitn 13. Joarhundert. Entwicklt houtsase asu: ei -- ai -- oi -- oa. Virkuma touts owa niat blouß in Boarischn, sundern aa in an kleanern Tol vo Schwebischn und vo Alemannischn. In Nordboarischn, Nordmittlboarischn und in Waldlerischn toltsase in Ploz min oi. In Nordost-Nordboarischn weadszo ran oo, in Ostmittlboarischn zo ran aa.

In Boarischn gits zwoa vaschine e- und o-Lautt. Des zo ran ò vadumpfte a, wej oumat beschrim, und es o. Aa es e gits zwoamol: Oans wou asn Primärumlaut-e und asn entrundetn ö entstondn is (a gschlossns e), und oans wou asn germanischn ë entstondn is. In Oltbayern iss asu, das des in Mittlboarischn kurz e und long èè gsprocha wead, in Nordboarischn umkejert kurz è/ä und long ee. In mittlern Ostn vo Oltbayern is a Gebejt, wou da Effnungsgrod vo e niat vo da Leng ohenkt, sundern vo urolte Lautumgebunga nu as da olthouchdeitschn Zeid. Es Kollmersche Gsez sogt: Ma ko a offne Lautung in Werter mit da Endung -el oder -eln finna (bèèdln), waiters in Werter wou a Nasalkonsonant, der wou af olthouchdeitsch -ōn oder -ūn zruckgejt, min Wortstomm vaschmülzt (fèèng), und zletzt nu ba mennliche und waibliche Substantiv, dej wou in Olthouchdeitschn in Nominativ d Endung -o ghott hom (Stècka, Hèx). Bol olle ondern Werter wern mit an gschlossna e gsprocha (leesn, Weeder). Nouch de gleichn Regln han aa d Folgelautt vo olt-/mittlhouchdeitschn a vatolt. Ner vadumpfa Lautumgebunga, wou a offas e bewirka, a a stirker, nemle zo o (ansunstn wars a ò).

In de meastn mittlboarischn Dialekte und in an Tol vo de nord- und siidboarischn Dialekte in da Nejchtn vo de mittlboarischn (d l-Vokalisierung broittse as) is es l hinter Vokale und vor Konsonantn oder in Aslaut zo i vokalisiert worn, wobei da Vokal aa efters mit vaendert worn is. In de nordboarischn Dialekte is es l oft zo ran ü-holtinga Holbvokal worn, wej'ma in da Sprouchwissnschoft sogt, und aa donn is da Vokal efters mit vaendert worn. In de meastn siidboarischn Dialekte is es l ols Konsonant daholtn blim, und aa d Vokale han desweng niat vaendert worn. In de druntern Tabölln is d l-Entwicklung mit an houchgstölltn Sechser 6 kennzoichnat.

Wej dass in Oltbayern is: Hinter Vokale und vor Konsonantn oder in Aslaut wead es r haintzatoch in de meastn Dialekte zo ă vokalisiert. A konsequente r-Vokalisierung houts vor 70 Jouer ner in de Dialekte in estlinga Oltbayern (wej waiter in Ostn in Estareich) gem, seitdean iss in Bayern nouch Westn tolwais bis onn Lech (d Westgrenz vo Boarischn) gwondert. In Sidwestn, wou d Dialekte siidboarische Ainghaitn hom, is es r urspringle niat vokalisiert worn. Waiter in Noadn one an siidboarischn Ainflus, ner tolwais. In de druntern Tabölln is d r-Entwicklung mit an houchgstölltn Simer 7 kennzoichnat.

Wenn d Konsonanten p, t, k schwecher assprocha wern und se desweng mejerer wej b, d, g ohejern, sprecha d Fochlait vo Konsonantnschwechung. Dej gits aa ba ondere owadeitsche und ba mittldeitsche Dialekte, in Boarischn iss owa niat su stork aspregt. Wejs in de boarischn Dialekte is: In de nordboarischn und in de mittelboarischn Dialekte wern d Konsonantn p, t und k (ner vor Konsonantn) schwecher asgsprocha, in Onlaut asser in an Tol Fremdwerter ollamol, ansunstn kommt's afn Sülmtyp o: entweder Longvokal + schwocher Konsonant oder Kurzvokal + storker Konsonant. b, d, g und p, t, k homse aa nu waiter oglicha, wals olle stimmlous und unbehaucht (ner k is in Onlaut vor Vokale behaucht) assprocha wern. In de druntern Tabölln is dej Entwicklung mit an houchgstölltn Ochter 8 kennzoichnat.

Waiters wern in Inlaut b und p hinter longe und dopplte Vokale zon (holwatn) Raiblaut w afgwoicht. In vül nordboarische Dialekte wead aa nu es g hinter longe und dopplte Vokale in Inlaut vor Vokale und in Aslaut zo ch (aa gh gschrim) afgwoicht. Spirantisierung hoisst'ma des in da Fochsprouch. In de druntern Tabölln is d Spirantisierung mit an houchgstölltn Neiner 9 kennzoichnat.

Weggfolln tejn ch in Aslaut und d und t vor n efters. Es n follt hinter Vokale in Aslaut efters wegg, da Vokal wead nou nasaliert. Hengtse a Vokal hinters n, nou daschaints wider und da Vokal valejst sei nasale Assprouch. In de druntern Tabölln is da Asfoll mit an houchgstölltn Zianer 10 kennzoichnat.

De siidboarischn Dialekte hom d Konsonantnschwechung niat mitgmocht, es b wead sugor efters ols p gsprocha, und es k is in da Regl affriziert kch, des hoisst: a Vaschluslaut + a Raiblaut. Des kumt nu vo da zwoatn (= houchdeitschn) Lautvaschejbung zwischan 5. undn 9. Joarhundert, wou de woichn Konsonantn b, d, g hirt worn han zo p, t, k, und de hirtn p, t, k affriziert worn han zo pf, ts, kch. Es d gits owa extra, wal des vo [] kummt. Des hout es Olt-Boarische in Sidn ollas mitgmocht ghott. In de druntern Tabölln is d Affrizierung vo kch mit an houchgstölltn Ölfer 11 kennzoichnat.

In de meastn mittlboarischn und nordboarischn Dialekte gült es Sülmschnitgsetz. Des wead aa de Pfalzsche Regl hoissn, noun estareichischn Germanistn Anton Pfalz, der houts 1913 formuliert. Wos dass assogt: In betonte Sülm is vor an hirtn oder an gschirftn Konsonant (Fortiskonsonant) ner a kurzer Vokal megle, und nouch an longa Vokal ner a woicher Konsonant (Leniskonsonant). A Baispül fia an gsponntn Sülmschnit mit ara Fortis- oder schorfgschnina Sülm is Votter, a Baispül fia an ungsponntn Sülmschnit mit ara Lenis- oder schwochgschnina Sülm is Vooder. Woiche und hirte Forma hom olle Vaschluslautt ([] - [], [] - [], [] - [], Nordboarisch: []/[] - []) und olle Raiblautt ([] - [], [] - [], [] - [], []/[] - []/[]).

Ba ran Haffa Werter endertse da Sülmtyp in Plural. Da oasülbate Singular is dent und da Konsonant is afgwoicht (lenisiert) worn: Driid, Schiif, Soog, Spruuch, da urspringle zwoasülbate Plural (es -e hint is weggfolln) is kurz blim und da Konsonant is hirt blim: Dritt, Schiff, Sekk, Sprich.

In da druntern Tabölln stenga ner de wichtinga Phoneme, dej wou in praktisch olle Dialekte fiakumma. Wal Boarisch weder a standardisierte, nu a oahaitliche Sprouch is, toltse a jeders in a por Lautt af. Vo deane han de haptsechlinga afgnumma worn. Waiters kamadn je noun Dialekt nu Phoneme dazou. Ogem wern jewals es Phonem (in Schregstrich), nou da Laut in da IPA-Schreibwais und in da , und de mittlhouchdeitschn Lautt. Mejerer und Gnauers findts in da groussn Vagleichs-Tabölln. De houchgstölltn Ziffern entsprecha de drowan Beschreibunga.

Wem'ma de Sprouchwissnschoftler eanere Forschungsergebniss zommafosst, nou ko'ma quase es Boarische lautmasse bis ins Indoeiropäische (in da deitschn Sprouchwissnschoft aa Indogermanisch ghoissn) zruck vafolng. Wej dasse d Vokale vaendert hom, is nouch gwisse Regln ogloffa.

De druntere Tabölln ols a iwasicht zoigt, wej dasse de Vokale in Groussn und Gonzn entwicklt hom. Olle Oanzlhaitn und Feinheitn han owa niat ogem, und aa niat d Zwilautt und onders, wosse as de Konsonantn-Vokalisierunga (vo l, r und n) dagem hout. Gnauers und mejerer zo de sprouchliche Entwicklunga findts in Gsatzl zo deane. In Mittlpunkt stejt d Entwicklungslinie zon Boarischn hi, es Rundumadum wead owa aa afzoigt. Baispül fia de oanzlna Dialektgruppm findts in de zwoa groussn Tabölln waiter drunt. D Lautt han in Groussn und Gonzn normalschriftle gschrim. Da Longstrich (Makron) - baispülswais ā - stejt fia longe Vokale. ǝ is da olte Schwa-Laut, ë is a offnerer e-Laut (germanischs e), dageng is e a gschlossnerer (Primär-Umlaut). D Zwilautt ei und eu stenga fia e-i und e-u. Firs Boarische wead d  hergnumma. D Hümmlsrichtunga moana en gonzn boarischn Sprouchraum. De larn Zölln song as, dasse dou nix mejer (grouß) vaendert hout.

De drei mittlern Spoltn zoing, zo wos das es jewals Voiche worn is. D Sprouch houtse nemle furter waiterentwicklt.

Intressant is aa, das da mittlhouchdeitsche Lautstond om bestn in de hejchst-alemannischn Dialekte daholtn blim is, wous weder de neihouchdeitsche Diphthongierung (ī -- ai, ū -- au, ǖ -- oi), nu de neihouchdeitsche Monophthongierung (ie -- ī, uo -- ū, üe -- ǖ), nu d Entrundung (ö -- e, ü -- i), nu d Vokaldenung git. In Boarischn (nu mejerer vazwilautet, aa entrundet, nix vaoalautet, u. o.) und in Standarddeitschn (oanstols vazwilautet, onderntols vaoalautet) houtse seit durtmols mejerer tou.

D Merkmol vo iwagongs- und Mischdialekte (Nordmittlboarisch, Sidmittlboarisch und ondere) han in zwoa (oder ejamol aa in drei) Spoltn zon finna. De houchgstölltn Ziffern entsprecha de drowan Beschreibunga.

D Lautgruppm, wejs noucharanond in da Tabölln stenga:

De druntere Tabölln zoigt olle Konsonantn, dej wou'ma in de boarischn Dialekte normalerwais findt. Olle Lautt, wou mit an Sterndl * kennzoichnat han, kinna niat sicher ols Phoneme ogseang wern. Bailaife hans 20 Phoneme mit 25 Lautunga. Omirkunga zo deane stenga unter da Tabölln, dou han aa Vawais af de drowan Beschreibunga.

Wem'ma de Sprouchwissnschoftler eanere Forschungsergebniss zommafosst, nou ko'ma quase es Boarische lautmasse bis ins Indoeuropäische (in da deitschn Sprouchwissnschoft aa Indogermanisch ghoissn) zruck vafolng. Wej dasse d Konsonantn vaendert hom, is nouch gwisse Regln ogloffa. vo Indoeiropäischn zon Germanischn kumt'ma durch de easchte - de germanische - Lautvaschejbung. Dej hout vor iwa 3.000 Jouer ogfongt ghott und houtse iwa a por Joarhundert hizung. De zwoate - de houchdeitsche - Lautvaschejbung vo 5. bis 9. Joarhundert unterscheitt es Olt-Boarische und iwahapps es Olthouchdeitsche vo Niderdeitschn und iwahapps vo Germanischn. De durtmolinga Regionalsprouchn hom owa d Enderunga niat olle gleich stork mitgmocht, sundern de owadeitschn mejerer, de mittldeitschn wenger. Vo de owadeitschn es Houch- und Hejchst-Alemannische und es Siidboarische om meastn. Spejter houtse nu mejerer vaendert. Konsonantnmasse vo Olthouchdeitschn zon Mittlhouchdeitschn und nou zon Neihouchdeitschn wenger. Und aa in Siidboarischn houtse dou nemmer vül vaendert. Es Nord- und es Mittlboarische hom owa de binnahouchdeitsche Konsonantnschwechung tolwais mitgmocht, und bsunders es Mittboarische houtse nu waiter fia sich vaendert.

De druntere Tabölln ols a iwasicht zoigt, wejse de Konsonantn in Groussn und Gonzn entwicklt hom, olle Oanzlhaitn und Feinheitn han owa niat ogem. Gnauers zo de sprouchliche Entwicklunga findts in Gsatzl zo deane. Baispül fia de oanzlna Dialektgruppm finnts in da groussn Tabölln waiter drunt. D Kirzl ba de endgültinga Lautforma stenga fia de boarischn Dialektgruppm Nordboarisch (NB), Mittlboarisch (MB), Siidboarisch (SB) und Gsomtboarisch (B). Zon Vagleicha is Standarddeitsch (STD) aa ogem. D Lautt han in ara grob-phonetischn Schreibwais nidergschrim (χ = ch, ʃ = sch, z = stimmhafts s assa ban Houchdeitschn), owa niat direkt af IPA, wal um d Lautfeinheitn gejts ja niat. Su wejs holt gern d Sprouchwissnschoftler in eanere Tabölln schreim. In da Baispülspoltn han fia a jede Entwicklung oa oder zwoa Baispül mit an tippischn Entwicklungswech gnennt. Okirzt han: i. = Indoeiropäisch, g. = Germanisch, ahd. = Olthouchdeitsch, oltb. = Olt-Boarisch, b. = es haintiche Boarisch.

Bsunderhaitn gitts ba de Laut p und tsch. Dou wead aa iwahapps zoigt, das schou ollawal Werter afgnumma und büldt worn han.

In da druntern Tabölln gejts niat um olle Konsonantn, sundern ner um Bsunderhaitn in Boarischn. De houchgstölltn Ziffern entsprecha de drowan Beschreibunga.

D Kirzl:
(N)/(S)/(O)/(W) = in an Tol vo Sprouchgebejt, Hümmlsrichtunga innerholb vo Dialekthaptgruppm-Sprouchgebejt
(wald.) = waldlerisch, des is (Nord-)Mittlboarisch in Boarischn/owapfölzer/Bejmerwold

A neie Tabellnzeiln baut ma ei, indem ma de vier Zeiln do untn kopiert und in de Tabelln vor dem |}


#Article 396: Reggae (137 words)


Reggae is a Musigenre, wo vo Jamaika umakimmt. Er is am End vo de 1960er Joa aus am Haufa andane Musikstui wia Soul, RB, Country und Jazz entstandn.

Typisch fian Reggae is de Offbeat-Phrasiarung, bei der entweda de Gitarr oda as Keyboard de sunst bei andare Musikartn net betonte zwoate und viarte Taktzeit spuin. Mit da bekannteste Musika via dera Richtung is da Bob Marley mit seina Band, de Wailers, gwen. Bekannte Liada san neba vui andane No Woman, No Cry und I Shot the Sheriff.

A weithi bekannta Vatreta vom boarischn Reggae is da Söllner Hanse. Da Huawa, da Meier und I hom aa a bekannts Reggae-Liadl aufgnumma: Drah de um Reggae. Oans vo de gresstn Reggae-Festivals vo Eiropa is da Chiemsee Reggae Summer, a Open-Air-Festival wos jeds Joa im August in Iwasee am Chiemsee stattfindt.




#Article 397: Oidnmarkt an da Oiz (177 words)


Oidnmarkt an da Oiz (amtli: Altenmarkt a.d.Alz) is a Gmoa im obaboarischn Landkroas Traunstoa.

Oidnmarkt liegt am Zusammenfluss vo da Oiz und da Traun. De Entfernung zua Kreisstod Traunstoa is uma 18 km, zur Landeshaptstod Minga uma 82 km, nach Bassa sans uma 115 km.

Da Ort Oidnmarkt an da Oiz hot sein Nam nach da Grindung vom neadlich glenga neien Markt Trostberg kriagt. Er liegt direkt untahalb am Klosta Baumburg. Umara 1803 hot de Grund- und Ortsherrschaft vom Klosta Baumburg sei End ghabt. Im Zug vo de Vawoitungsreformen in Bayern is mit'm Gmoaedikt vo 1818 de selbstständige politische Gemeinde entstandn.

Auf'm Gebiet vo da Gmoa san 1970 3313, 1987 dann 3151, 2000 3970  2014 4080 und im Joa 2015 4181 Eihwohna zejt worn.

Buagamoasta is da Bierschneider Stefan (CSU).

De Gmoasteiaeinnahmen san im Joa 1999 umgrechnet 1.741.000 € gwen, davo warn de Gwerbesteiaeinnahmen (netto) umgrechnet 299.000 €.

Nem kloanere Handwerksbetriebe und am Tourismus is de 1945 gründete Firma ALZMETALL - Werkzeugmaschinenfabrik und Giaßerei - a wichtiga Arwatgeba in Altenmarkt.

Im Joa 1999 ham folgende Einrichtungen existiert:




#Article 398: Bergn (Cheamgau) (141 words)


Bergn (amtli: Bergen) is a Gmoa im oberboarischn Landkroas Traunstoa und Sitz vo da Vawoitungsgmoaschoft Bergen. Der Luftkurort im Cheamgau liegt am Fuaß vom Hochfelln direkt an da A 8 vo Minga noch Soizburg.

Bergen liegt in da Planungsregion Sidostobabayern. Nachst greßere Stod is Traunstoa, uma 10 km entfernt.
 
Es existiern foignde Gemarkunga: Bergen, Bergener Forst, Holzhausen.

Bergen hod zum Rentamt Burghausn und zum Landgricht Marquartstoa vom Kuafiaschtndum Bayern ghert. Im Zug vo Vawoitungsreforma in Bayern is midm Gmoaedikt vo 1818 die heitige Gmoa entstandn. Seit 1978 gibts a Vawoitungsgmoaschoft mit Vachadorf.

Aufm Gebiet vo da Gmoa san 1970 2831, 1987 nacha 3542, 2000 4605, 2011 4791, 2014 4882 und im Joar 2015 4893 Eihwohna zejd worn.

Bergn liegt an da Bahnstreckn Minga - Soizburg und an da A 8 von Minga noch Soizburg.

Im Joar 1999 ham ois Eirichtunga existiert:




#Article 399: Christlich-Soziale Union in Bayern (962 words)


De Christlich-Soziale Union in Bayern e.V. (CSU) is a kristli-konservative Partei in Bayern. Seit 1957 is do ununtabrocha an da Regiarung beteiligt.

Vo da Mitgliedazoi hea, is de CSU de drittgresste Partei in Deitschland. Af Bundesebene hods im Deitschn Bundestag a Fraktionsgmoaschaft mit da Schwestapartei, da CDU.

De CSU setzt in Bayern teilweis de Tradition vo da Bayerischen Volkspartei (BVP) furt. Zwar hot si de 1918 aus Protest geng de zentralistische Reichsfinanzreform vom Matthias Erzberger vom reichsweitn Zentrum abgspaltn und bayerische Sonderinteressn betont. De rechtskonservativn und restaurativn Positionen vo da BVP san in da CSU aber eha seltn. A zwoata wichtiga Untaschied is, dass si de CSU vo Anfang o a ois Partei für de protestantischn Christn verstandn hot, de BVP aba ausschliaßli a katholische Partei war.

Drei Grundwerte san oiwei in de Grundsatzprogramme zum findn: de konservative Grundhaltung, de christlich Ausrichtung und de Betonung vom Föderalismus. In da Innenpolitik setzt de CSU auf an starkn Staat, der Recht und Freiheit vo de Bürger zum schützn hot. Gsellschaftliche Liberalisierungen wia da Reform vom Staatsbürgerrecht steht de CSU grundsätzli skeptisch gengüba.

Des Grundsatzprogramm vo 1993, des wo „In Freiheit dem Gemeinwohl verpflichtet“ ghoaßn hot, is aufm Parteitog im Herbst 2007 durch a neies Grundsatzprogramm „Chancen für alle! In Freiheit und Verantwortung gemeinsam Zukunft gestalten“ ersetzt worn. A 34köpfige Grundsatzkommission untam Vorsitz vom Alois Glück hot des Programm erarbat.
Gesellschaftliches Leitbild darin ist die „solidarische Leistungsgesellschaft“, ein Modell, das Eigenverantwortung der Bürger und Solidarität der Gesellschaft miteinander verbinden will.

De CSU is nur im Freistaat Bayern organisiert und stellt si a nur da zur Wahl. Auf Bundesebene hots im Deitschen Bundestag a Fraktionsgmoaschaft mit da Schwestapartei, da CDU. Im Europaparlament is de CSU Mitglied vo da Fraktion vo da Europäischen Volkspartei (EVP).

Oberstes Organ auf Landesebene is da Landesparteitag. Da Parteitag bsteht aus de Delegierten vo de Bezirks- und Kreisverbände und trett mindestens oamoi im Joar zamm. Sei Aufgab is de Beschlussfassung über de Grundlinien vo da Parteipolitik, des Parteiprogramm und de Satzung und dazua a de Wahl und Kontrolle vo de Funktionsträger auf Landesebene.

Für grundsätzliche politische Themen und Beschlussfassung über Aktionsprogramme wead da Parteiausschuß („Kloana Parteitag“) berufn, der aus de Delegierten vo de Bezirksverbände zamgsetzt is.

Dem 45köpfigen Vorstand unta da Leitung vom Vorsitzenden (im Moment da Horst Seehofer) vertret de Partei noch außn und behandelt dringliche politische Probleme und organisatorische Fragn. 
De vier Stellvertretendn Vorsitzendn san da Ingo Friedrich, de Beate Merk, da Peter Ramsauer und de Barbara Stamm. Schatzmeister san da Thomas Bauer und da Alexander Radwan, Schriftführer de Ursula Männle und da Franz Meyer.
Zusätzlich gibts 30 weitere gwählte Mitglieda und siebn Mitglieda kraft Amtes im Parteivorstand.

Für laufende Geschäfte und Fragen wirtschaftlicher Betätigung vo da Partei gibts des 21köpfige Präsidium vo da Partei. De parteiinterne Verwaltung und Organisation is unta da Leitung vom Generalsekretär (im Moment Karl-Theodor zu Guttenberg), de an Sitz im Franz-Josef-Strauß-Haus in Minga hot.

Zur CSU dazua ghern a de Hanns-Seidel-Stiftung und da Bayernkurier.

De CSU hot zurzeit 147.000 Mitglieda (Stand: November 2014), vo dene rund 20 % Frauen san. Regional is de CSU in zehn Bezirksverbänd, 108 Kreisverbänd und 2853 Ortsverbänd untergliedert.

Es gibt acht Arbatsgmoaschaften, zehn Arbatskreis und sechs Kommissionen und danebn a de Schüler Union (SU) ois Arbatsgmoaschaft vo da Jungen Union und vom Ring Christlich-Demokratischer Studenten (RCDS).

Im Summa 1945 san auf kommunala Ebene easchte christlich-konservative Gruppierungen entstandn, de a Gegngwicht zu da SPD und da KPD schaffa ham wolln. Zentren vo dera Vereinigung vo regionale Parteien in a gesamtbayerische Vereinigung warn de Mingara Gruppn um Karl Scharnagl, „Ochsnsepp“ Josef Müller und Joseph Baumgartner und de Würzburga Gruppn mit'm Adam Stegerwald.

A Grindungsdatum zum nenna is schwierig. Am 12. September 1945 is in Minga de Grindung einer „Bayerischen Christlich-Sozialen Union“ beschlossen worn, am 13. Oktober 1945 is de CSU in Würzburg entstandn. De gesamtbayerische Grindungsversammlung war am End am 8. Jenna 1946, am 14. und 15. Dezember 1946 war de zwoate Landesversammlung, de des easchte Grundsatzprogramm gschriem hot und den provisorischn Parteivorsitzendn Josef Müller in seim Amt betstigt hot. Bei da Wahl zur Verfassunggebenden Landesversammlung Bayerns, hot de CSU 58,3 % kriagt. Anders ois de christlich-konservativen Partein in de andern Bundesländer, de si 1950 zur CDU zusammenschlossn ham, is de CSU selbständig bliem.

In de easchtn Joar hots öfters Streit um de programmatische Ausrichtung vo da Partei gebn. A christlich-liberale Gruppn um Müller und Scharnagl hot si mit a katholisch-konservativn Gruppn aus da ehemaligen BVP (Fritz Schäffer, Alois Hundhammer) auseinandergsetzt. Dazua hot de Bayernpartei no mit da CSU konkurriert, bis de CSU es mit da „Spielbankenaffäre“ gschafft hot, dass de Bayernpartei massiv an Wählastimmen verlorn hot. 1966 is se dann endgültig ausm Landtag rausgflogn.

Seit da easchtn Landtagswahl in Bayern 1946 hot de CSU bis auf de Regierungszeit vom Wilhelm Hoegner (SPD, 1954–1957) an Ministerpresidenten gestellt und war mit Ausnahm vo 1950 a oiwei de stärkste Kraft im Bayerischen Landtag.

Auf Bundesebene war da Franz Josef Strauß seit 1949 stellvertretender Vorsitzender vo da Landesgruppe und ab 1953 in verschiedene Ministerämta (Besondere Aufgaben, Atomfragen, Verteidigung).

Bei de Landtagswahln 1994 und 1998 hot da Stoiber ois Spitzenkandidat vo da CSU oiwei a absolute Mehrheit mit 52,8 % respektive 52,9 % und 60,7 % ghoit. Ois Nochfolga vom Bundesfinanzminister Waigel Theodor is er am 16. Jenna 1999 aa zum Landesvorsitzenden vo da CSU gwählt worn. 2002 is a sogar deitscha Kanzlerkandidat gwen, hot aba ganz knapp gengan Schröder verlorn. Bei da Landtagswahl 2003 hot de CSU ois bisher oanzige Partei in Deitschland mit 60,7 % vo de Stimmen a Zwoa-Drittel-Mehrheit vo de Mandate zambrocht. A rigorose Sparpolitik und de Einführung vom achtjährigen Gymnasium hot dann zu massive Protesten in Bayern gführt.

Der Nochfolga vom Edmund Stoiber ois Parteivorsitzender is der boarische Wirtschaftsminista Erwin Huber. Er ist gwoiht worn z' Minga am 29. September 2007.




#Article 400: Reinheitsgebod (396 words)


As boarische Reinheitsgebot hod da boarische Herzog Wilhelm IV. am 23. Aprui 1516 in Inglstod ealossn. Drin werd festglegt, dass zum Bierbraun bloß Geaschtn, Hopfa und Wossa gnumma wern derf. Heitzdog san oba aa andere Zuataten dalaubt, zum Beispui Stabilisatorn, de ned amoi afm Etikettl drafsteh miassn, weis ned drin bleim.

Der Text is am 23. Aprui 1516 in Inglstod vorm Neia Schloß valesn woan:

Wir verordnen, setzten und wollen mit dem Rat unserer Landschaft, dass forthin im Fürstentum Bayern sowohl auf dem Lande, wie auch in den Städten und Märkten, von Michaeli bis Georgi eine Maß (bayrische = 1,069 Liter) oder ein Kopf (halbkugelförmiges Geschirr für Flüssigkeiten = nicht ganz ein Maß) Bier für nicht mehr als einen Pfennig Münchener Währung und von Georgi bis Michaeli die Maß für nicht mehr als 2 Pfennig derselben Währung, der Kopf für nicht mehr als 3 Heller (Heller = gewöhnlich ein halber Pfennig) bei Androhung unten angeführter Strafe gegeben und ausgeschenkt werden soll. Wo aber einer nicht Märzen-, sondern anderes Bier brauen oder sonstwie haben würde, soll er es keineswegs höher als um einen Pfennig die Maß ausschenken und verkaufen. Ganz besonders wollen wir, dass forthin allenthalben in unseren Städten, Märkten und auf dem Lande zu keinem Bier mehr Stücke als allein Geaschtn, Hopfen und Wasser verwendet und gebraucht werden soll. Wer diese Anordnung wissentlich übertritt und nicht einhält, dem soll von seiner Gerichtsobrigkeit zur Strafe dieses Fass Bier, so oft es vorkommt, unnachsichtig weggenommen werden. Wo jedoch ein Wirt von einem Bierbräu in unseren Städten, Märkten oder auf dem Lande einen, zwei oder drei Eimer (=60 Mass) Bier kauft und wieder ausschenkt an das gemeine Bauernvolk, soll ihm allein und sonst niemanden erlaubt und unverboten sein, die Mass oder den Kopf Bier um einen Heller teurer als oben vorgeschrieben ist, zu geben und auszuschenken.

As Reinheidsgebod werd a, wie manche moana, zu Recht kritisiad, weils nach Ansicht seina Kritika nia a Vabrauchaschutzgsetz woa, sundern so wie heid a viele Gsetz, blos de etabliadn Bierkartelle in Schutz gnumma hod.

As Reinheidsgebod guit oft ois as am längstn gejtnde Lebmsmiddlgsetz vo da ganzn Wejd. Richtig is, das oans vo de ejtastn bekanntn Lebmsmiddlvaoadnunga in Eiropa is und joarhundatelang goitn hod. Richtig is owa aa, dass heit neama gejtn duad. Anno 1993 mitm vorlaffign Biergsetz, hods offiziej sei ganze Wirkung und Guitigkeit valorn und is nua no a ideella Ospruch.




#Article 401: Deitsches Museum (365 words)


S' Deitsche Museum hoaßt einglich Deutsches Museum von Meisterwerken der Naturwissenschaft und Technik. S' steht in Minga auf da Museumsinsl mitn in da Isar. Mit uma 28.000 ausgstellte Sachan is as greaste Museum vo seina Art auf da ganzn Wead. Jearlich kemman 1,5 Milliona Leid, um se de vuin wertvolln technischn und natuawissnschoftlichn Ausstellungsstückln ozumschaung.

Am 1. Mai 1903 hod da Oskar von Miller an Rundbriaf gschrim, dass a des Deitsche Museum grindn mecht. Den Briaf hod a an an Haffa bekannte Leid aus Wissnschaft und Industrie gschriem, manche vo dene hod a no vo da Schui kennt. Dabei warn zum Beispui da Walther von Dyck und da Wilhelm Conrad Röntgen, da Carl von Linde, da Georg Krauss, da Hugo Ritter von Maffei und da Rudolf Diesel. Am 28. Juni 1903 hams in Minga de Grindungssitzung abghoidn. Da Ferdinand von Miller, am Oskar von Miller sei Bruada, hod an Prinz Ludwig kennt, der so ois Schirmherr ogworm worn is. A weidana Schirmherr is da Kaiser Wilhelm II. gworn.

Da Architekt Gabrial von Seidl hod de Ausschreibung fia den Bau vo dem Museum 1906 gwunna. De Gebäude auf da Museumsinsel han dann 1925 eröffnet worn, warn da aba no gor ned ganz fertig. Bis dahin warn de easchtn Ausstellungstück im damalign Bayrischn Nationalmuseum untabracht, wo a am 12. November 1906 de Eröffnung stattgfundn hod.

Wei s'Museum vui mehr Stückl zum zoang hed, ois Plotz da is, han mit da Zeit Aussnstelln eigricht wordn:

Da Großindustrielle Paul Reusch hod vorgschlong, ma soid im Ehrnsoi vom Museum a Statue vom Otto von Bismarck aufstelln. Da Oskar von Miller hod des abglehnt, wei as Museum unpolitisch sei soid, und da Bismarck nix mit Wissnschaft und Technik zum doa ghabd hod. S'werd vamut, dass hinta denne Argumente de Abneigung vom Bayan von Miller gega de Breissn im Allgemeinen und damit am Bismarck im Bsundan gsteckt hod. Nach lengam Streit hom a d'Nazis no vasuacht, des durchzsetzn, bis heid steht de Statue aba draußn voam Museum an da Boschbruckn.

Berühmt und voa allm bei Kinda beliebt han de vuin Sachan, bei dene se was bewegt, wenn ma auf a Knepfal draufdruckt. Des Mitmachprinzip geht a auf Ideen vom von Miller zruck.




#Article 402: Russland (122 words)


Russland (russ.: Россия, Transskription: Rossija) oda Russische Fedaration (russ.: Российская Федерация, Transskription: Rossijskaja Federazija) is a Land, des in Eiropa und Asien liegt. Da President is da Wladimir Putin. Russland is as greßte Land auf da Wöd.

De Russische Fedaration is Rechtsnachfoiga vo da Sowjetunion in internationaln Organisationen, ois Atommocht und ois ständigs Mitglied vom Wödsichaheitsrot.

Russland gliedat si geografisch in de foigenden Großlandschoftn:

De 10 gresstn Städt in Russland san:

Russland is a Vuivökastaat.
Nebn de Russn, de mit 79,8 % de Mehrheit vo da Bevökarung stelln, gibts no fast 100 andre Vöka. Greßere Mindaheitn san de Tataren (4,0 %), de Ukrainer (2,2 %), de Armenier (1,9 %), de Tschuwaschen (1,5 %), de Baschkiren (1,4 %), de Deitschen (0,8%) und andere.




#Article 403: Ottmar Hitzfeld (110 words)


Da Ottmar Hitzfeld is a deitscha Fuaßboitraina, zuazeit isa da Nationaltraina vo da Schweiz voaher wara beim FC Bayern Minga. Er woa scho friara amoi da Träna vo de Bayern, und zwa vo 1998 bis 2004. Bis an Felix Magath ghoid hom und den dann wieda weida ghaud hom und zwar im joa 2007. Im Joa 2009 hodn da Jürgen Klinsmann ois Traina bei de Bayern obglöst. Mim Hitzfeld ham die Bayern 2001 D´Champions-League-Pokal gwunna und san anschließend a no Wejdpokalsiega worn.

Sane Erfoige ban boarischn Rekordmoaster:

Bevor er zum FCB gwechselt is, woa bei Dortmund, a BVB genannt, Träna, und des vo 1991 bis 1997.

Sane Erfoige mim BVB:




#Article 404: Berchtsgoana Weihnochtsschitzn (293 words)


De Berchtsgoana Weihnochtsschitzn lossn eanane Bölla voa oijm zua de kiachliche Fest im Berchtsgoana Toijkesseij kracha. Se san in mehrane Vaein unta dem Doch vo de Vereinigten Weihnachtsschützen des Berchtesgadener Landes e.V. organisiat, de wiedarum am Trachtn-Gauvaband I oghean. Heimatvabundnheit unn christlichs Brauchtum san zsamma mit dea dodrin gsuachtn Gselligkeit wichtige Wesensmeakmoij vo dena Vaein. Nomansgemnd is des Schiaßn z' Weihnochtn. Dea Brauch wead in dera Foam alloanigst im Berchtsgoana Lond pflegt. De Weihnochtsschitzn trogn beim Schiaßn a Variantn vo da Berchtsgoana Tracht, de se duach a blaugraue Joppn und am Schitznhuat somt Gaamsboat oda Schuijdhackn auszeichnet.

De easchte uakundliche Eawähnung vo dem Weihnochtsschitznbrauch geht auf des Joar 1708 zruck. Grundlog vo dem Brauch san de in de Hef vo da domoijs eiganständigan Fiaschtprobschtei Berchtsgoan voahandnan Feiawoffn zua Veateidigung vom Lond. Im Gengsotz zua de dodraus heavoagonganan Gbiagsschitzn hom se de Weihnochtsschitzn iaba de Joarhundate hiweg aus de militärischn Zsammahäng glöst unn se stottdessn oijwei enga on des christliche Brauchtum bundn. Obwoij joarhundatelong vo da Obrigkeit vabotn, hot se des Schiaßn z' Weihnochtn unn in de ondan Rauhnächt ghoijtn.

Dea easchte offzielle Vaein is 1874 gründt woan. 1925 hom se de Weihnochtsschitznvaein vo de oanzelnan Oat zua de Vereinigten Weihnachtsschützen des Berchtesgadener Landes zsammgschlossa. Im Drittn Reich hom se de fiarandn Kepf vo de Weihnochtsschitzn da Vaeinnahmung vo eanam Brauchtum duach an Nationalsozialismus widasetzt, insbsundane eana spadana Eanvoastond Prof. Dr. Rudolf Kriß, dea deszweng voaram Voijksgrichtshof zum Doud vauateijt unn spada zura lemnslongan Hoft bgnodigt woan is.

De Weihnochtsschitzn gniaßn bis heit aufgrund eana oijdn Tradition vaschiadene Privilegien, wos woffn- unn sprengstoffrechtliche Voaschriftn ogeht. Deazeit wead da Brauch vo 17 Vaein mit insgsomt uma 3.000 Mitglieda ausgiabt.

Kriß, Rudolf: Die Weihnachtsschützen des Berchtesgadener Landes und ihr Brauchtum. 4. Aufl. Berchtesgaden (Berchtesgadener Anzeiger) 1994.




#Article 405: Reichaholla Poimbuschn (288 words)


A Poimbuschn, aa Poimstock, Poimstang, Poimbesn is a Streissl aus Zweigaln, des am Poimsunda in katholische Prozessiona mittrong und vum Pfarra feialich gweicht werd. Es werd dodamid aufn Eizuag vo Christus in Jerusalem oogspuit, wo na de Eihwohna mid Poimwedl ois eanan neichn Kini griasst hom. Spaada, wanns gweicht san, wern de Poimbuschn ois Seng fias Haus und zua Abwehr vo Uheil im Herrgottswinkl hintas Kreiz gsteckt. Bauan steckn de Poimbuschn aa auf de Fejda, um a guade Erntn zum sichan. Da Poimbuschn vom Vorjaar werd manchaorts im Osterfeia vabrennt.

Am oban End vo am kreftign, uugfea oa- bis oanahoib Meta langan Haaslstecka wern mid Drood Zweigal vo Buchs, Thuja und Poimkatzal onebundn. Fiaran scheen Ibagang vom Steckn zu de Zweigal wern um den Drood umme gspoitne Weidnruatn gwicklt, oft in kunstvolle Flechtmusta. Zum Schluss werd da Buschn no mid gfarbte Hobespen gschmickt, de vo Haus aus gringlt san oda ois Hexnloata gfoitt sei kennan. A schee bundna, reich gschmickta Poimbuschn is da Stòiz vo am jedn Kind, wosna fia sei Familie auf da Prozession trong derf. Zwengs dem Bux riachts am Poimsundog voi guad.

De Form, vawendtn Pflanzn und Dekorationa variiern vo Gengd zu Gengd. Ma nimmd mancherorts Epfen, Oranschn, Brezn, Bandln, Thuja (Seengbam), Stechpoima, Efeu, Zedan, Tannazweigal und so weida hea. Echte Poima wia im heiling Land gebts jo im boarischn Raum neda. Je noch Ort geht de Leng vo de Steckn vo am hoibn bis zu zehn Meta. A Konsens is de Vawendung vo immagreane Zweigal und Weidnkatzl, de se im Friahjoar oobiatn und symbolisch fia Fruchtbòrkeit und de Abwehr vo Unheil stengan. Dò dro zoagt se aa de Mischung vo heidnischm und christlichm Brauchtum, wias bei Breich im boarischn Raum oft da Foi is.




#Article 406: Poimkatzal (188 words)


Poimkatzal oda Poimkatzl nennt ma de Bliatnständ an am Poimgart (Weidnzweigal), de wo im Fruajoar fia de Vawendung in Poimbuschn gschnittn wern. Andanorts sogt ma oafach Weidnkatzal dazua. Da Vagleich mid gloane Katzal ligt nah zweng am woachn graun Fej, wo s vorm Afblian hom.

In vuin Gegandn schneidt ma am Greapfinzda oda am Poimsunda Poimkatzalzweig ob. De wean na dahoam in a Vasn gstejt und am Koarsamsda mit ausblosane und bunt ogmoide Oar gschmickt.

Um s Haus und de Bewohna vor Ungmoch z schitzn, wean a heit no Poimzweigal am Kruzifix im Herrgodswinkl afgstejt und an Spiagln oda Heilignbuidln obrocht. Friaa hom manche Bauan de viar Eckn vo an jedn Ocka mit Poimzweigal markiat, damit s Fejd vor Vawiastunga vom Droadgeist bewoat worn is.

Bliahade Poimkatzal san a heit no - oft nem Stechpoim- und Kranawittzweigal (Wachoida), bliahadn Hoslruadn und Buxzweigal, Immagrean und Oachnzweigal mit vorjaarigm Laab - Bstandtoal vom Poimbuschn. An am langan Steckn (Poimsteckn) wean nacheinanda jeweis drei Zweigal vo ana Oart mit buntn Bandln festgmocht. Des werd dann in oana Prozession - moast vo Kindan - am Poimsunnda zua Kira drong und duatn gweiht.




#Article 407: Omtlicha Gmoaschlissl (275 words)


Da Omtliche Gmoaschlissl (Amtlicher Gemeindeschlüssel oda AGS), friarar aa Amtliche Gemeindekennzahl (GKZ), Gemeindekennziffer oda Gemeindeschlüsselzahl is a Ziffanfoijg zua Identifiziarung vo polidisch seijbständige Gmoana oda gmoafreie Gebiete.

Ondane Nomenklatuan zua Obgrenzung vo Gebiet sa zum Beispui de Postleitzoi oda dea NUTS-Code. Im Marketing wean a Nielsengebiete vawendt.

Ea diant voa oijm statistischan Zweckn unn wead in Deitschland vo de Statistischn Ämta vo de oanzalnan Bundeslända eiheitli vagemn.

Da Gmoaschlissl is zum Beispui beim Wohnungswechsl auf da Obmeijdung bzw. Onmeijdung onzgemn. Ea wead jedo in da Regl vom jeweijigan Eihwohnameijdeomt im Rothaus eitrong.

Da Gmoaschlissl bsteht aus insgsomt ocht Ziffan, de se wia foijgt zammsetzan: De easchtn beidn Ziffan bezeichnan des Bundesland, de dritte Ziffa den Regierungsbeziak (bei Lända ohne Regierungsbezirk steht do a 0, außa bei Rheinland-Pfoijz, Sachsen-Onhoijt unn Niedasachsn, de eanane Regierungsbeziak eascht in de letztn Joar aufglöst homn), de viade Ziffa bezeichnet de Region unn de fünfte Ziffa an Stoodtkreis (kreisfreie Stot) oda an Londkroas (Kroas); unn de sechste, siebte unn ochte Ziffa bezoachnan de Gmoa oda a gmoafreis Gebiet.

De easchtn finf Steijn wean aa oijs Kreisschlissl bzoachnet.

De Teilgemeindekennziffer kennzeichnat de Teiloat, Oatsteij oda Stodteij vo oana Gmoa in Bayern. De Zählung eafoijgt in da Regl oijphabetisch.

De Zählung eafoijgt vo Noadn noch Südn (Numma 01-09), in chronologischa Zuaghäarigkeit zua Bundesrepublik Deitschland (Numma 10) unn oijphabetischa Reinfoijg (Numma 11-16).

Da estareichische Gmoaschlissl, teils aa oijs ÖSTAT-Numma bezeichnet, bstäht aus insgsomt fünf Ziffan, de se wia foijgt zammsetzan: De easchte Ziffa bezeichnet as Bundeslond (in oijphabetischa Reijnfoijg), de zweite unn dritte Ziffa bezeichnan den Beziak unn de viade und fünfte Ziffer bezeichnan de Gmoa.

Des Schweiza Pendant zum Gmoaschlissl is de Gmoanumma.




#Article 408: Webseitn (151 words)


A Webseitn (englisch: web page) oda Netzseitn is a Dokument im Internetz, des wo mit am Netzbrausa vo am Webserver obgruafa wean ko. Da Begriff Webseitn wead unzuatreffendaweis aa efta zwengs da groaßn klonglichn Ähnlikeit zum englischn Begriff Website fia de gsomte Webpräsenz vo ana Fiama, Organisation oda Privatpeason vawendt.

De Basissproch bei da Eastellung vo Netzseitn is HTML. De Formatiarund ko aa no iwa Cascading Style Sheets (CSS) oda andare Formatiarungssprochn beeinflusst wean. Dazua gibts no weidane Sprochn fia komplexe Seitngstoitunga.

Im Gengsotz zura statischn Webseitn wead a dynamische Netzseitn eascht zum Zeitpunkt vo da Ofoadarung easteijt. Des is bsundas fia oft wechslnde Inhoijte und umfongreiche Webseiten sinnvoi. De Infoamationan wean donn zum Beispui aus Nutzaeigomn oda Datnbonkn zammtrong unn zum Browser gschickt. Dynamische Webseiten wean zum Beispui in PHP, .NET, J2EE oda Perl  programmiat oda vo Autornsisteme (engl. Content Management Systems, CMS) generiat. Des bekonteste freie Autornsistem is Wordpress.




#Article 409: Ludwig Ganghofer (935 words)


Ludwig Albert Ganghofer (* 7. Juli 1855 in Kaafbeian, † 24. Juli 1920 in Tegansää) woar a boarischa Schriftstella, dea duach seine Hoamatroman bekonnt woan is.

Seine Eijtan woan da Ministarialrot August Ganghofer, dea spada Leita vo da Keeniglich Boarischn Foastvawoijtung woan is unn dafia 1887 an nichteablichn Odlstitl Ritter) eahoijtn hot, unn sei Frau Karolina (Ruafnom Charlotte), geboanane Louis.

Nach seim Abitua am (heit Albertus-Magnus-Gymnasium ) im Joar 1873 in Regnschburg hot a oa Joar oijs Schlossa unn Monteur in a Augschbuaga Maschinanfabrik goabat. 1875 hot ea a Maschinanbauschtudium am Polytechnikum in Minga ogfonga, hot spada oba mit Litaraduagschichtn unn Philosophie in Minga, Berlin unn Leipzig weidagmocht. 1879 hot ea donn in Leipzig aa promoviat.

Sei easchts Schauspuij „Der Herrgottschnitzer von Ammergau“ hot Ganghofer 1880 fias Münchna Gäatnaplootztheata gschriem. Es is dortn 19 Moi aufgfiat woan. Oijs Gastspiel in Balin hots donn immahi scho iaba 100 Auffiarunga dalebt. Donoch hot ea oijs Dramatuag am Weana Ringtheata (1881), ois freia Mitoabeita fia des Famuijenblott Die Gartenlaube unn schließli oijs Feuilletonredakteur vom Neien Weana Togblott (1886-1891) goabat. Sein Duachbruch oijs Schriftstella hot ea mit seine Hochlandgeschichten bzw. Hochlandroman, oijs easchts mit da Prosafassung vo dem bis dohin eafoijglosn Bühnastick Der Jäger von Fall (1883) gfeiat. Ob 1891 hot ea donn aa sein Schwaapunkt auf de Schriftstellarei glegt, hot oba a no zum Beispuij 1898 in Minga Hugo von Hofmannsthals „Tor und Tod“ inszeniat. Do dadriabanaus hot ea aa dee Münchner literarische Gesellschaft gründt.

Ganghofer hot mit seina Famuij a gostfreis Haus gfiat - sowoji in Minga oijs aa auf seim groaßziagig ausbautn Jogdhaus Hubertus bei Leutasch in Tiroij, wo ea mit einige vo seine Mitpächta (Guatsbsitza Carl von Eynern, de Generalkonsuijn Carl Reiß aus Mannheim unn Paul Wedekind aus Palermo sowia Geheima Kommerzienrat Richard Zanders aus Bergisch Gladbach) aa a Jogdrevia vo iaba 20.000 Hektar im Gaistal pocht hot. S'woan vuij bekonnte Peasönlichkeitn aus de untaschiedlichstn Bereich seine Gäst, do drunta unta ondam Ludwig Thoma, Friedrich August von Kaulbach, Franz von Stuck, Franz von Defregger, Rheiner Maria Rilke, Hugo von Hofmannsthal, Leo Slezak oda Richard Strauss. Freindschaftli vabundn woar ea in seina Weana Zeit aa mit Vinzenz Chiavacci und Johann Strauß (Sohn), dea eam sei Polka Auf zum Tanze op.436 gwidmet hot.

Weniga bekonnt is sei Oabeit zwischn 1915 unn 1917 oijs freiwilliga Kriagsberichteastotta vo de Frontn im Easchtn Weijtkriag. Dobei hot ea nemn propagandistischn unn weni objektivn Kriagsbrichtn wia de „Reise zur deutschen Front“ aa a Vuijzoij vo Kriagsgdicht gschriem, de in Sommeijbänd patriotischa Prägung wia „Eiserne Zither“ unn „Neue Kriegslieder“ easchiana san. Ganghofer woar a peaseenlicha Freind vo Kaisa Wilhelm II, unn seine Kriagsbricht san net seijtn Lobeshymnan auf an Kaisa unn de Kriagsfiarung. No bis kuaz voa Kriagsend hot Ganghofer Duachhoijteparoijn vaeffentlicht.

Noch 1917 hot ea bis zu seim Doud 1920 wieda oijs Schriftstella goabat. Sei letzts Weak, „Das Land der Bayern in Farbenphotographie“, hot ea König Ludwig III. von Bayern gwidmet.

De Weak vo Ganghofer, voa oijm de Roman, wean no heit valegt. Weijtweit san insgsomt mea oijs 30 Millionan vo seine Biacha vakaaft woan (gschätzt, Stond 2004). Donemn is Ganghofer oana vo de meist vafuijmtn deitschn Autorn.

De Hoamatroman hom Ganghofer den Ruaf von am „Heile Welt“-Schreiba eitrong. Net seijtn wean seine Weak, de meist vom Lemn oafocha, tichtiga, ealicha Leit hondln, oijs Kitsch bzeichnat, zuamoij de Handlunga hauptsächli in da iabatriemn dogsteijtn Idyll vo de boarischn Oijpn spuijn.

Net weni vo seine Weak greifn Gschehniss aus da Gschicht vo Berchtsgoan auf, wo ea si reglmäßi aufghoijtn hot, unn san im Berchtsgoana Lond aa vafuijmt woan. Oba a vo Ganghofer seijbst plants Theata fia seine Weak - am Originalschauplootz in Berchtesgoan – is net realisiat woan.

Bekonnt woane Enkeijn vo Ganghofer san da Schriftstella Bernhard Horstmann, dea unta dem Pseudonym Stefan Murr Kriminalroman unn Thriller schreibt, unn dea Publizist Caspar Freiherr von Schrenck-Notzing.
A Schwoga vo Ganghofer woa da Geologe unn Geograph Albrecht Penck, a Neff vo eam da Geomorphologe Walther Penck.

As Grob vo Ganghofer bfindt se nemn dem vo seim Freind Ludwig Thoma auf am Kjuchhof vo Rottach-Egern.

De Bdeitung vo Ganghofer woa aa bei de Londbeveijkarung groaß. Des losst se ohand vo oana kloanan Anekdot beleng: 1920, kuaz nochdem da Doud vo Ganghofer in da Zeidung gmeijt woan is (oijso no währand da Eantezeit), hot se a Baua ausm Zillatoij z'Fuaß aufn Weg zum Tegansää gmocht, um dea Beeadigung vo seim Schriftstella in Rottach-Egern beiwohnan z'kenna.

A Deij vo de Roman vom Ganghofer san scho in de 30a Joar vafuijmt woan.

De bishea letztn Ganghofer-Fuijm san in de 1970a Joar entstondn.

Im Schönau am Königssee homn im Sommer 2003 in am groaßn Theatazeijt 180 Auffiarunga vo da Salzsaga stottgfundn - des is a Musical auf da Basis von am Ganghofer seim Roman Der Mann im Salz noch a Idee vo dem Rosnheima Autor unn Titluaheba Nikolaus Bielka. In da easchtn zua Auffiarung glongtn Version san de Musi von dem Oijgeia Bigband-Leader Klaus Ammann unn de Text von da Regisseurin Barbara Mende gwen.

In Wean is im 11. Beziak a Gass noch Ganghofer bnennt, in Berlin Neukölln a kloane Stroß.

In Berchtsgoan is a Straß a noch eam gnannt worn. Genau wia si a a Berchtsgodna Buttnmandl Bass den Nom D'Ganghofer Buttnmandl gem hod.

De estareichische Party- unn Voijksmusigruppn Die Klosterjäger homn eanan Bandnoma von am Roman vo Ganghofer obgleit.

Jeds Joar Ofong Meaz find im Leutasch-Toij in Tirol da  stott. On dem offanan Wettbweab im Schilonglaaf fiar a jede Oijtas- unn Leistungsklassn nehman iaba 1000 Sportla aus olla Weijt teil.

Im Gebuatshaus vom Ganghofer z Kaufbeian gibts a Ganghofermuseum. A weidas Ganghofermuseum gibts in Leitasch.

www.wissen-im-netz.info

 
Projekt Gutenberg.spiegel.de




#Article 410: NATO (2559 words)


De NATO (North Atlantic Treaty Organization, aa: Nordatlantikvatrog-Organisation, af franzesisch
l’Organisation du Traité de l’Atlantique Nord, kuaz OTAN) is a intanationale Organisation, de an Nordatlantikvatrog, a militarischs Bindnis vo eiropäische und noadamerikanische Stootn. Da Sitz vom Nordatlantikroud, Hauptorgan vo da NATO, is seit 1967 z Brissl.

De NATO hod zuazeit 30 Mitglieda. Zu de Grindungsmitglieda, de somit seit 1949 da NATO oghean, zejn Bejgien, Denemark, Frankreich, Island, Italien, Kanada, Luxnbuag, Holland, Norweng, Portugal, de USA und as Vaoante Klnireich.

Bsundaheitn bsteha wecha Fraunkreich, des seit 1966 nimma inde Militarstuktuan da NATO is. Da Grund fürn Austritt vo Fraunkreich is, dass da Charles de Gaulle de NATO ois Instrument vo de Ami-Intressn ned akzeptiat hod. Er woit Fraunkreich seî militarische Unobhängigkeit und Entscheidungsfreiheit bewoarn und si und seine franzesischen Truppn ned am Ami untaoadna.

Nach da Jugoslawien-Krisn hod de franzesische Regiarung ia Position innahoib vo da NATO gendat und nimmt seit Ende 1995 an de Sitzungn vom Ausschuss für Verteidigungsplanung (Defence Planning Committee) tei, ohne dabei in de integriatn Militarstruktuan vo da NATO einztredn.

Emfois aus dene Struktuan kuazfristig ausgeschiedn woar Griachaland in da Zeit vo 1974 bis 1981 und Spanien vo 1986 bis 1999. A Sonderfoi is Island, des koane oagna Streitkräft hod. Dene eana Regiarung hod si stoddessn zur medizinischn Huifleistung vapflicht. Island is nua ois Bobachta in da Nuklearn Planungsgruppn (Nuclear Planning Group) und entsendt an zivuin Vatreda zu de Dogunga vom Militarausschuss (Military Committee).

Seidm 1. Aprui 2009 sand Oibanien und Krowozien aa fix dabei, am 5. Juni 2017 is no Montenegro und am 27. Meaz 2020 Noadmazedonien dazuakemma.

Da Nordatlantikvatrog is a Defensivbindnis ohne automatsche militarische Beistandspflicht vo de Mitgliada. De eraschtn Artikl vom Vatrog vapflichtn de Mitglieder zua friedlichen Konfliktbeilegung und freindschoftlichen Ausgstoitung vo internationale Bziaunga. A de Woahrung vo da westlich-liberain Gsejschoftsoadnung mit politscha, ekonomscha, soziala und kuitureja Zsammaorbat und Onakennung vo demokratische Prinzipien ist Bstandtei. Fian Foi, dass´s an bwoffnetn Ogriff auf oans vo de Mitglieda gibt, verpflichdt da Vatrog de iwrign Mitgliedstootn zus so genonntn kollektivn Sejbstvateidigung. Zua Umsetzung vo de duachn Vatrog vorgemna Mechanismen und Vapflichtunga is de Grindung vo da Nordatlantikvatrog-Organisation, bsteahd aus Nordatlantikroud und de nochglogadn Stej, vorgseng.

De NATO is a meastuafige und komplexe Organisation, de sowoi militarische ois wia aa nedmilitarische Vawoitungsstruktuan afweist. Olle Entscheidunga innahoib vo da Organisation wean nachm Konsensprinzip troffa.

Oberstes Gremium vo da NATO is da Nordatlantikrat mit Sitz in Brissl, de oanzige Institution vo da NATO, de wo explizit im Nordatlantik-Vatrog gnennt wead. Ea befosst si mit oin Bereichn vo da Bindnispolitik – mit Ausnahm vo da Vateidigungsplanung und da Nuklearpolitik. Hächstes militarisches Entscheidungs- und Beroudungsorgan, dem Nordatlantikroud untastejt, is da NATO-Militarausschuss.

Den operativen Oberbefej hod da Supreme Allied Commander Europe, dea wo imma a US-amerikanischa Generai oder Admirai is. Seit 2006 is des da Generai Bantz J. Craddock. Danebn gibts a parallele Kommandoebene fiad Transformation vo da NATO, den Supreme Allied Commander Transformation, des is zua Zeit da Generai Lance L. Smith. De Leitung iwa de NATO hod da NATO-Generaisekretea.

Kuasiv hand de Leid, wo as Amt grod Kommissarisch woagnumma hamd.

De im Nordatlantikvatrog formuliadn Zui ham si im Valaf vo seim Bsteha ned gändat, denn da Vatrog an si is in seim Woatlaut seit 1949 unvaändat. Olladings han de Aufgobm vo da NATO an de vaändatn sicherheitspolitischn Gegebnheidn opasst und wean aktuej andas intapretiad.

Wearend am Koidn Kriag is de Hauptaufgob vo da NATO gwen, de Freiheit und Sichaheit vo de Mitglieda duach Obschreckung, Aufristung und ständige Obweabereitschoft zu garantian.

De Wiedavaoanigung vo Deitschland, da Zafoi vom Warschaua Pakt und vo da UdSSR sowia de Demokratisiarung vo de ehemolign Ostblock-Lenda worn Ausläsa vo oana grundlegadn Änderung vom sicherheitspolitischen Umfejd in Eiropa. De Aufgobn vo da NATO san an de neie Log anpasst worn, und gmäß am Nordatlantikvatrog san Abschreckung und Vateidigung zwor Hauptaufgobn bliem, han owa in an Hintergrund grodn. Es is mehra af Dialog und Zammorwat mit de oidn Gegna gsetzt worn und verschiedne Partnaschoftsprogramme hom schliaßli de NATO-Ostaweidaarung brocht.

Afm Washingtona Gipfe am 24. Aprui 1999 is as deaeitige strategsche Konzept festglegt worn. Es bschreibt Zui und Afgob, analysiat de sicherheitspolitische Logn und loadt davo strategische Perspektivn und Afgobn ob. Duach as Bsteha und de Steakung vo da transatlantischen Bindung sui a meglichst enge transatlantische Bindung de Sicherheit vo Eiropa und Noadamerika vaknipfa. Mit da Afrechtdahoidung und Weidaentwicklung vo effektive militarische Fähigkeitn wead de Verteidigungsbereitschoft vo de Mitgliada sichagstejt.

Wichtigste Endarung owa is de Feststejung, dass zua Konfliktvahiatung und Krisnbewejdigung aa militarische Operationa außahoib vom NATO-Gebiet zua prophylaktischen Gfohrneobwea megli san suitn (so gnennte „Out-of-Area-Einsätz“). Weidas behoit si de NATO as Recht voa, aa ohne Mandat vo da UNO in Krisengebiet z intavenian (so gnennte „Out-of-United-Nations-Einsätz“, siegst an Kosovo 1998). NATO-Eingriff in internationaie Konflikt, bei dena koa Mitgliedstoot unmittlbor ois Konfliktpartei beteiligt is, geha iwa an urspringlichen Vateidigungsaftrog ausse und wean dahea oft aa „Out-of-Defence-Einsätz“ gnennt.

Nachm End vom Zwoatn Wejdkriag san schnej de Gegnsätz zwischn de ehemolign Alliiatn offenkundi worn. Midm Brissla Vatrog vom 17. Mea 1948 hom si de westeiropäische Lenda Frankreich, Großbritannien, Holland, Bejgien und Luxnbuag zu am Bindnis zwecks wirtschaftlicha, soziala und kulturella Zammorwat sowis zus kollektivn Sejbstvateidigung zammagschlossn. Wearend des Bindnis no voa oim im Foi vo da Wiedaaufnahm vo oana deitschen Aggressionspolitik greifa suit, so is mit da Berlinblockade und da kommunistischn Machtagreifung in da CSSR de Sicht af de sowjetische Expansion gelenkt worn.

In da weidan Entwicklung is stot zua oana oaseitign Garantie vo da USA fia de eiropäischn Vabindetn ausm Zwoatn Wöidkriag zu am wexlseitigm Obkumma kemma, dem Nordatlantikvatrog, dea wo am 4. Aprui 1949 durch de Grindungsmitglieda untazoachnet worn is und am 24. August vom sejm Joar in Kroft tredn is.

 

In de eraschtn Joar is de Gmoaschoft untam Eindruck vo da Berlin-Blockadn, vo da Zindung vo da easchtn sowjetischen Atombombn am 23. September 1949 und am Korea-Kriag gstondn; ois Grundsotz hod in da Zeit de Obwea vo am Ogriff duach de Roude Armee meglichst weit im Osten goitn.

Am 7. Feba 1951 hod de US-Regiarung en Pleven-Plan zua Afstejung vo oana eiropäischen Armee akzeptiad. Auf dea vom 10. bis 14. Septemba 1951 dogadn Außnministakonferenz vo da USA, Frankreich und Großbritannien in Washington is de Aufstejung vo westdeitsche Streitkräft plant worn, de in a eiropäische Armee eingliedad wern soiten. Am 26. Mai 1952 is de Untazoachnung vom Vatrog iwa de Eiropäische Vateidigungsgmoanschoft (EVG) dafoigt, dea wo am 30. August 1954 gscheidad is, wei de franzesische Nationaivasammlung em EVG-Vatrog ned zuagstimmt hod.

Duach de Untazoachnung vo de Parisa Vaträg am 23. Oktoba 1954 is de Bundesrepublik Deitschland zum Beitritt eiglodn und am 6. Mai 1955 Mitglied vo da NATO worn. Am 19. Mai 1955 is weng iam NATO-Beitritt da Warschauer Pakt grindt worn.

Am 13. Meaz 1957 hod as US-Hauptquartia in da Bundesrepublik bekannt gem, de US-Streitkräft mit Nuklearbewoffnung auszristen. Am 19. Septemba 1958 san de easchdn US-Middlstrecknrakätn vom Typ Thor in Großbritannien afgstellt worn. Am 10. Novemba 1958 hod da sowjetisch Stootschef Nikita Chruschtschow as Berlin-Ultimatum mit da Foadarung vo da Umwandlung vo West-Berlin in a entmilitarisiade Zone afgstöid.

Mit de friedlicha „Voiksrevolutiona“ afm Gebiet vom Warschauer Pakt is de Hauptbedrohung fiad NATO-Stooten entfoin. In da drauf foigade Iwagangszeit san neie Ideen und Struktuan entstondn, wia zum Beispü de Partnerschaft fian Frieden. Mit dem in Brissl 1994 vaoabortn Programm hod de NATO intressiate middl- und osteiropäische Stoootn a Zamaaorbat in militarischn und sicherheitspolitischn Frong und im Hiblick af a Beitrittsperspektivn eaeffnet. Draus foigt beim Gipfetreffa 1997 in Madrid de Einlodung zum NATO-Beitritt vo Poin, Ungarn und da Tschechei.

Emfois 1997 is in Paris de Grundakte mit Russland vaoabort worn, de wo a End vo da Gegnaschoft vo NATO und Russland vorsiacht. Intern wead bschlossn, de NATO vo ana militarischn zua ana mehra politischn Organisation umzwandeln.

Zua de „neien Idean“ zejt aa de Bereitschoft vo da NATO vo 1992 zua de „Out of area“-Eisätz. Na da Ermächtigung duachn UN-Sicherheitsrout han etz aa Eisätz außahoib vom NATO-Territorium megli, zum Beispui in Jugoslawien oda Afghanistan.

Damit is da Umbau vo da NATO mitm Zui vo ana schnejn Eingriffsfähigkeit in de Krisengebiet, gräßana Flexibilität und da Obkeah vom bipolarn Bedrohungsdenken in Verbindung mit ana Korrektur in de Fiahrungsebanen und de institutionejn Aufbautn notwendi. Ois Antwoat guit de Grindung vo ana Reaktionstruppn, da NATO Response Force (NRF) mit Land-, Luft- und Seestreitkräftn fia schneje Eisätz

De Foign vo dem Bschluss hand de aktivn Kriagseinsätz vo da NATO mit de Luftogriff gecha Jugoslawien im Kosovo-Kriag. Da Vorgang wead kritisiat, wei weda is a Mitgliedstoot vo da NATO ogriffen worn no hods a Eamächtigung vom UN-Sicherheitsrout gem.

Unmittelba na de  in de USA setzt de NATO easchtmois in iara Gschicht an Artikl 5 vom NATO-Vatrog, aa de Washingtona Vaträg gnennt, voalejfi in Kroft, am 1. Oktoba 2001 voiständi. Da Artikl 5 siagt in Obsproch mit de Regiarunga vo de NATO-Mitgliedsstootn de Wiedaheastejung und Wohrung vo da Sichaheit vom nordatlantischn Gebiet voa, und a bewoffnata Ogriff af an Bindnispartna, in dem Foi de USA, wead ois Ogriff gecha jedn vo de Bindnispartna gsegn.

Am 4. Oktoba 2001 ham de NATO-Stootn a Reih vo Moßnahma vaeinboad, um de USA in iam Kampf gegan internationain Terrorismus zu untastitzn. Dazua ham ghead: da Austausch vo nochrichtndianstliche Informationa, uneigschränkte Iwaflugrecht und Zuagang zu Häfn und Flugplätz im Beitrittsgebiet duach de US-Streitkräft und de Entsendung vo am ständign Flottnvaband vo da NATO im estlichn Middlmeea (Operation Active Endeavour). Obwoi de Mitglieda im Ogriff afs World Trade Center no an bwoffnetn Ogriff segn, dea wo an Bindnisfoi noch Artikel 5 ausgläst hod, iss hinsichtli vo de Konsequenzn bei de Regiarunga vo de NATO-Mitgliedsstootn zua teiweis totai untaschiedlichn Einschätzunga kema.

Da gstiegnan Gfoar duachn intanationain Terrorismus seitm 11. Septemba 2001 hot de NATO bishea no weng dagegnzumsetzn. Traditionej vasteht si de Organisation ois a Bindnis vo Stootn gega de Ogriff vo andane Stootn. Damit weads schwaa, de Terrorogriff – vo wenige extremistische Persona, de ohne offizielle Kriagseaklearung vo am ogreifndn Land aktiv wean – einzoadna.

De USA ham an Irak zweng schwaawiagade Vastäß gecha UN-Auflogn bschuidigt. Da Außnminista Colin Powell hot vasuacht, voam UN-Sichaheitsrout mit Satellitnafnohma, Tonbandafnohma und andre Dokument a Wiedaafnahma vo vabotne Woffnprogramme z beweisn. De Ausfiarunga vom Powell ham oba ned greicht, um an Sicherheitsrout vo da Notwendigkeit vo am Kriagseinsotz z ibazeing.

De USA und Großbritannien ham vasuacht, bei de Vereintn Nationn de Eamächtigung fia an Ogriff afn Irak einzfoadan. Des is vo Deitschland und vo im UN-Sichaheitsrout vatretna NATO-Mitgliedstootn Russland und Frankreich obglahnt worn. (Eaklearung: .) Draufhin is a Koalition vo de Willign gschmiedt worn, um trotzdessn a Untastitzung af broada Basis als Kriagslegitimierung aufbaua z kina.

Im Rahma vo da Voabereitung vo de Plän vo de USA zua Invasion vom Irak iss darafhin innahoib vo da NATO zu ana schwaan Krisn kemma: Bei da Frog, ob da Tiakei präventiv Obweasysteme (deitsche Patriot-Luftobwearaketn) bereit gstejt wern suitn, damit sa si, im Foi vo am Ogriff afn Irak, gega megliche Gegnogriff verteiding ko, hom Frankreich und Bejgien a Veto eiglegt. Deitschland hod se dem Veto spada ogschlossn (des olladings eascht nach Fristablauf; rein formal gseng is as deitsche Veto dahea ungitig, politisch wors deshalb aba ned weniga brisant). Des hot zu ana Vasteakung vo de vorhea scho vorhandnen transatlantischn Vastimmunga zwischn de Lända und Russland af da oan Seitn und de USA und Großbritannien af da andan Seitn gfiahd. Unklor is, ob si da Riss durchs Bindnis af sei langfristige Perspektivn nach 2008 (oiso noch Ablauf vo da zwoatn Amtszeit vom George W. Bush) ois aus Sicht vo de USA relevantes Militarbindnis no auswiakt.

Im Rahma vo da Ostaweidarung is de Einladung vo de Lända Estland, Lettland, Litauen, da Slowakei, Slowenien, Bulgarien und Rumänien erfoigt. Am 2. April 2004 san de Stootn da NATO beitretn.

Am 1. Aprui sand de Lända Albanien und Kroazien zua da NATO zuregstoßn.

Im Juli 2006 hod da NATO-Generaisekretea Jaap de Hoop Scheffer Planunga zum eiropaweidn Raketnobweahprogramm bekannt gem. Bsundas Großbritannien, Poin und de Tschechei orbatn in dem Breich scho aktiv mit de USA zamm. Am 18. Septemba 2006 hod de NATO an easchtn Vatrog an d US-amerikanische Science Applications International Corporation (SAIC) zur Entwicklung vo am regionain Raketnobweaprogramm vagem: Active Layered Theater Ballistic Missile Defense (ALTBMD). An dem Ristungskonsortium um SAIC beteilign si nem da US-amerikanischen Raytheon aa eiropäische Ristungsunternehmn: Thales Group (Frankreich), IABG und Diehl BGT Defence (Deitschland) QinetiQ (Großbritannien), TNO (Holland), DATAMAT (Italien) und EADS Asterism.

As Raketnobweasystem in Poin und in da Tschechei sui bis 2012 rund 1,6 Milliardn US-Dollar kostn und nach US-Ogobn megliche Raketnogriff vo Stootn wia am Iran und Nordkorea schitzn. Da russische President Putin siacht en Afbau vo de Raketnobweasystem vo de USA ois Aufristung gega Russland.

Afm NATO-Gipfetreffn im April 1999 z Washington ham de Stoots- und Regiarungschefs vo da NATO as neie strategische Konzept vo dem Bindnis ogsengt. Darin hoaßts zua Nukleardoktrin, dass as Bindnis a passade Zammsetzung vo nukleare und konventioneje Streitkräft beibehoidn werd. De sand in Eiropa stationiat. In dem Dokument wead ned dawähnt, dass de NATO weitahin draf bsteht, de Option afn Erschteinsotz vo Atomwoffn beizbehoidn. Weahrndm Koidn Kriag hot de NATO argumentiat, dass Atomwoaffn zur Gegaweah gega an ibawejdigndn konventionejn Ogriff eafordalich sei kunntn. Außadem is de NATO offnsichtli unta Druck, a neie Option zu iwanehma, de wo af nationaia Ebene scho vo de USA, am Veroanigten Kenigreich und Frankreich vaankat worn is, nämli atomar zu antwoatn, wenn Schuaknstootn, de wo koane Atomwoffn hom, eanane vitain Intressn irgendwo in da Wejd duachn Einsotz vo chemische oda biologische Ogriff valetzn.

Seitm Beitritt vo da Bundesrepublik Deitschland zua NATO im Joar 1955 ham si Afgam und Beteiligung stoark gwandlt. In de Joar bis zua Wiedavaoanigung wor de Bundesweah ois Bindnisarmee konzipiat. Fian Einsotzfoi hods koane nationain Fiahrungsstrukturn gem; de deitschn Vabänd san im Bindnisfoi em NATO-Befejshowa untastondn. A bor Vabänd, voa oim ausm Bereich vo da Luftwoffn und vo da Bundesmarine, worn da NATO scho im Frieden direkt untatejt und san jedazeit vo ia operativ gfiaht worn.

In da Zeit bis 1990 is d Aufgab vo da Bundesweah ausschliaßli in da Vateidigung vom oagna Stootsgebiet statuiat worn. Des hot se gendat, wia Deitschland im Zug vo da Wiedavaoanigung sei volle Souveränität dalangt ghobt hod. Seit Ofang vo de 90a Joar dafoigt de Teinahm vo deitschn Soidodn an sognenndn friedenssichadn und friedensdahoidadn Missionn, de wo in Zammaorbat mit de andan Vabindetn duachgfiaht worn han. A Bundeswehreinsätz außahoib vom Bindnisgebiet (Out-of-Area-Einsätz) wean etz duachgfiaht:

Innapolitisch umstrittn wor, ob de Zuastimmung vo da Bundesregiarung zum strategischn Konzept vo 1999 de Zuastimmung vom Bundesdog braucht häd. Des waar dann da Foi gwen, wenns sa se beim Konzept 1999 um a Endarung vom Nordatlantikpaktvatrog ghandelt häd. Des hod as Bundesvafossungsgricht () in am von da LINKN-Fraktion ogstrengtn Organstreitvafoarn im Wesentlichn mit da Begrindung vanaad, dass da Vatrogswoatlaut unantast bleibt, insbsondare da Verteidigungsauftrog weidahin bsteh dad und si de Out-of-Area-Einsätz im Rahma vo da im NATO-Vatrog bschriebnan Afgob vo da Friedenssicherung unta Beochtung vom Vejkarecht hoidn soin.

Seit 1955 han unta andam foigende Deitsche in zentrain Fihrungspositiona vo da NATO beruafa worn:

Mit 122 Milliona Euro trogt Deitschland iwa 18 Prozent vom NATO-Militarhaushoit bei und is damit noch de USA und no voa Frankreich und Großbritannien da zwoatgräßte Beitrogszoila. Amtssprochn sand derzeit trotzdem nur Englisch und Franzesisch.

De NATO wead in iara Orbat offiziej vo nationain Atlantischn Gsejschoftn untastltzt, de wo voa oim in da Effentlichkeitsorbat fia sie aktiv sand. In Deitschland is des de Deutsche Atlantische Gesellschaft.




#Article 411: Weinberl (191 words)


Weinberl, Weinbal oda Weinbial (vo Weinbeern), (dt.: Rosinen, oda Ziwebm (vo arab. zibiba) hoassn de drickadn Weintraubm. Dazua wean de frischn Weintraum oafoch aufghengt und in da Luft drickad bis de Feichtigkeit nua no rund 15 bis 25 % betrogt, daduach steigt da Fruchzuckaghoid auf rund 33 %. Desweng sans a traditionelle Zuatat fia Siasspeisn, se wean owa aa roh gessn. Mangmoi nennt ma de frischn Traubm aa Weinberl.

Des drickan vo Weintraubm zu Weinberln is scho seit Joartausndn bekonnt. De ejtastn Zeigniss san vo Persien und Egyptn (2000 v. Kr.). De Methodn wead aa scho im Oidn Testament eawähnt. Im oidn Rom wors a Luxusprodukt, wo ned nua fia feine Speisn, sondan aa fian Tauschhandl, ois Siegpreis, ois Opfagob und fia de Bacchanalien vawendd worn is. Vo do aus hod se des Heastllungs-Vaforn in de gonze Wejd vabroadd.

Weinberl san a wichtige Zuatat fia Siass- und Mejspeisn, wia Opfestrudl, Dopfnstrudl, Stojn, Kletznbrot oda in siassm Zeig aus Germdoag. Aussadem findn se si oft in Miaslimischunga und oiwei im Studentnfuada. Weiberl wean aa ois pikante Zuatat ba Fleischgrichtn vawendd.

Je noch Rebsortn und Heakumft untascheidd ma drei wichtige Oartn vo Weinberl:




#Article 412: Studentnfuada (166 words)


Studentnfuada is a Mischung aus Weinberl und vaschiadne ganze Nussn, moastns Hoslnuss, Cashewkeandln, Erdnuss, Paranuss, Woinuss un Mandln. Es wead moastns in am Plastiksackal vakafft und oafoch mid da Hand gessn.

Da Nam Studentnfuada kimmt dohea, dass oam des Zeigl beim Denga hejfa soi. Monche moanan sogor, dass' intelligenta machad. Und des ko ma ois Student jo ollawei braucha.

In da Realitet iss oafach aso, doss da Traummzucka in de Weinberl und de Mineralien vom Kärpa schnej afgnumma wern, und de Niss mid eanam Eisn und de Omega-3-Fettseiren nachand mid ra längafristing Wiakung nochleng. Insgsomt soagt des fira schnälle, oohoitnde Leistungssteigarung, ohne doss da Keapa vo zvui Vadaungsarbat belost werad. Wia hoaßts ned so schee: «A volla Bauch studiad ned gean.»

No a praktische Eingschoft vo dem Fuada is, doss mas wärndm Läsn gloaweis einefuadan ko. Des rentiad se vor oim, wann ma voram Examen koa Zeid hod, se wos gscheids zum kocha. Und wei ma dabei de Biacha nedaso schnej dreckad mocht wia mid Gfreapizza.




#Article 413: Franz Xaver Kroetz (249 words)


Franz Xaver Kroetz (* 25. Feba 1946 z Minga) is a bayrischa Regisseur, dea wo aa ois Schriftstella unn Schauspuila heavoadretn is.

Kroetz hot a Schauspuischui z Minga unn as Max-Reinhardt-Seminar z Wean bsuacht, donem hoda si ois Glengheitsoabata duachgschlong. 
Bekonnt woan is da Kroetz, wiar 1971 de Uaauffiarung vo seine Stickln Heimarbeit unn Hartnäckig z Minga vo Neofaschistn gsteat woan san. Seine Theatastickl vo de 70a Joar hom Menscha portraitiat, de duach eana sozioes Elend sprochlos wean unn scheitan. In am Stickl Das Nest losst ea an Protagonistn, an Lkw-Foara, aktiv wean: Ea zoagt si seijm unn sein Chef o, wei ea in eam sein Auftrog Giftmui in ab Sää kippt hot – ea „bschmutzt” oiso sei „Nest”, wei des sei eigentlichs „Nest” bschmutzt hot.

In seina Roin ois Klatschreporta Baby Schimmerlos in da Fernsehserie Kir Royal is da Kroetz ob 1986 am gressan Publikum bekonnt woan.

Vo 5. Meaz 1992 bis Friajoar 2005 is ea mit da Schauspuiarin Marie-Theres Relin voeirat gwen. Se hom drei Kinda unn hom in da Gmoa Oidnmarkt an da Oiz zammaglebt.

Ofang Juni 2006 hot da Kroetz as End vo seina Schriftstellarei bekonnt gem, wei ea a „depressiver und ausgebrannter Schriftsteller” gwoan warad. An letztn Ostoos zua dera Entscheidung waa de meesige Reaktion auf sei letzts Theatastickl „Tänzerinnen und Drücker” gwen. Ea hot zwoa Joar long dro gschriem. Des dat ea net noamoia packa. Des Stickl hot blos duach Provokation glenzt unn is vom Publikum unn de Kritika gleichaweis skeptisch ogschaut woan.




#Article 414: Hintasää (194 words)


Da Hintasää is a molarischa Sää im Berchtsgoana Land. Er is ungefäa 16 Hektar groaß und liagt am Fuaß vom Hochkalter-Massiv. Er is no recht jung, wei a eascht vor ungefäa 3500 Joar durch an Gebirgssturz vom Hochkalter aufgstaut woan is. Da Woid, dea ogrenzt und auf dem Schutthaffa wogst, werd Zaubawoid gnennt. Aufgstaut werd da Klausbach ausm Hirschbichltoi. Wei des vui Gschiab ausm Klausbach an Sää auffuin dad is da Boch uma 1900 rum um an Sää umadum gleit worn. Zsamm mit am Iabalauf vom Sää werd dann d'Ramsauer Achn draus.

Da Sog noch hod auf jeda Seitn vom Toi oa Ries gwohnt. De zwoa hom se ollawei gstrittn. In oana Nocht hom se mit Stoana bschmissn. De Stoana san in da Mittn iaban Toi zsammgstessn und obegfoin. Dea Haffa Stoana hod dann den Sää aufgstaut. In da Fria sans beide ins Toi obi und hom se im Sää spiegln gseng. Da sans so daschrocka, das davoglaffn san. Seitdem gibts koane Riesn mehr in dera Gengd.

Hintasää is ned nua der Nama vo dem Sää, der kloane Ort am Sää hoast a so. Er is a Ortsteil vo Ramsau.

 Datenblatt des Wasserwirtschaftsamt Traunstein




#Article 415: Towel Day (241 words)


Da Towel Day (engl. fia: Handduach-Dòòg) is a Gedenkdòg fia den Schriftstella Douglas Adams, wo am 11. Mai 2001 gstormm is. Ab dò is wejdweid jeds Joar am 25. Mai da Towel Day begonga worn.

An dem Dòòg schleppan a Haffa vo seine Fans a Handdiache umanand. De Gestn hòd eanan Ursprung in dem Buach Per Anhalter durch die Galaxis, wo da unglaublich grouße praktische Nutzn vo am Handdiache auf Reisn im Universum foingdamassn bschriemm werd:

Beim Festleng vo dem Termin hòd koa bsundas historischs Datum a Rojn gspuit. Eha waars a Kompromiss, wei ma oanaseits den Gedenkdòg so bòid wia mäglich nòch seim Dood abhòitn woitt, andraseits òba a gwisse Vorlaufszeid notwendig war, dass ma des wejdweid bekanntmacha hod kenna.
Da 25. Mai hòd se seitdem òis Gedenkdòg etabliert. Andane Termine, de im Hiblick auf Douglas Adams a Bedeitung ham, waarn da 11. Feba (wo da 42. Dòòg vom Joar is), sei Gburtstdòg (11. März) und sei Sterbedòòg (11. Mai). Es is driaba dischkriert worn, dass ma oan vo dene fia 2002 òis neichn Termin festlegt, da 25. Mai hòd se oba schliassle durchgsetzt.

Es is da letzde Dòòg im Joar, bei dem da Dòòg genau as Quadrat vom Monat is (25.5.: ). 
Aussadem is de Summ vo de Hexadezimalzòin  und , òiso  und  aggradd , wòs umgrechnt ins Dezimalsystem  gäbt, òiso de weithi bekannte Antwort 42, um de si a eingne, äha scherzhaft betriemmne, Disziplin vo da Zahlenmystik draaht.




#Article 416: Herbert Achternbusch (254 words)


Herbert Achternbusch (* 23. Novemba 1938 z Minga; eigentli: Herbert Schild) is a deitscha Schriftstella, Regisseur unn Mola unn lebt z Minga. Ea is bsundas fia seine avantgardistischn Fuim bekonnt.

Aufgwochsn is a bei seina Groußmuada im Boarischn Woid. Nochm Abitua hoda z Niamberg unn Minga a Kunschtstudium absolviat. 1970 san easchte Schmoifuimexperiment gfoigt, mitm Kinodebüt 1974 mit Das Andechser Gefühl. 1977 hoda am Petrarca-Preis obglehnt. 1982 hom Blasphemie-Voawiaf gegan sein Fuim Das Gespenst an Skandal ausglest. 1989 hoda an Tukan-Preis vo da Stod Minga eahoitn.

Herbert Achternbusch guijt oijs a Vatreta von am deitschn Autorenfuijm in de 1970a Joar. Bei fost olle seine Fuijm is ea Autor unn Regisseur zglei (a Ausnohm zum Beispuij is Herz aus Glas, Regie Werner Herzog). As fuijmische Weak stommt hauptsächli aus de 1970a unn frian 1980a Joar. Maakont san bei eam da Eisotz vo Laiendoastella neban professionelle Schauspuila, dazua des oanaseits oft improvasiate (zum Beispuij in Bierkampf) ondanaseits oft aa bühnenhoft-rezitierande Spuij sowia de wiedakearandn Themn wia da boarische Katholizismus, des Gfongansei in da boarischn Kloanbiagalichkeit - des oijs auf da Grundlog von am genereijn Pessimismus. De Kameraoabeit is bei eam meist statisch, fost ausschließli in da Totaln unn Hoijbtotaln ghoijtn.

Nebman Herbert Achternbusch sejm dretn oijwei wieda Annamirl Bierbichler, Josef Bierbichler, Alois Hitzenbichler unn Margarethe von Trotta in seine Fuijm auf. In Nemnroijn san aa Ruth Drexel unn Hans Brenner aufdretn.

Da Achternbusch hod scho iwa 30 Fuim realisiat „ein kontinuierlich entwickeltes Werk, in dem Komik und Verzweiflung näher zusammenliegen als bei irgendeinem anderen deutschen Filmemacher.“




#Article 417: Carl Amery (112 words)


Carl Amery, eingtle: Christian Anton Mayer (* 9. Aprui 1922 z Minga; † 24. Mai 2005 ebd.), woar a deitscha Schriftstella unn Umwejdaktivist.

Ea woa Mitgliad vo da Gruppn 47, 1976/77 Voasitzenda vom Vabond vo de deitschn Schriftstella, unn von 1989 bis 1991 President von am deitschn PEN-Zentrum. Vo 1967 bis 1974 woa Amery Mitgliad vo da SPD, nochdem ea zuvoa da GVP ogheat hot. 1997 hot ea an sozialdemokratischn Wilhelm-Hoegner-Preis kriagt. Außadem woa Amery Gründungsmitgliad vo da Partei Die Grünen beim Bundeskongress vo de Grünen in Karlsruhe am 13. Jenna 1980 unn Schiamherr vo da Wasserallianz Minga. Oijs Initiatoa unn Mitbegründa woa Amery vo 1980 bis 1995 President vo da E.F.-Schumacher-Gesellschaft.




#Article 418: Der Wittiber (148 words)


Der Wittiber is a Roman von Ludwig Thoma. Da Thoma zoagt do bsunders guat wia de Leit so san und wia de Probleme untaranand durch foischn Gerechtigkeitssinn und Hetzerei oiwei gresser und am End richtig letz wern kennan. Er schreibt de Gschicht aso wias friara gwiiß bei dem oan oder andern Bauern firkemma sei werd.

Nach da Leich von da Beierin hot da Wittiber im Suff ebbas mit da Schdoidirn ogfangt. De Dochter griagt des mit und muaß an Bruada aufhetzn. Der loßt se aufhetzn und wei sei Vatta an Hof net ibagem wui, sicht a se nimmer naus. Aa wenns net aso is muaß de Schdoidirn, des schlechte Mensch, schuid sei ... De Gschicht is net luschtig, oba si beschreibt guat de Leit und eanare Danz und wia ma se net verhoitn soi.

Der Wittiber is 1977 von Reschiesör Kurt Wilhelm und mitn Gustl Bayrhammer verfilmt wordn.




#Article 419: Der Ruepp (117 words)


In dera Gschicht gehts umman Ruepp-Bauan vo da Leidn im Dachauer Land. Da Ruepp-Baua is a schwierigs Mannsbuid, der vüi Streit suacht und manchmoi an ganzn Dog im Wirtshaus rumliagt und sei Goid vasaaft, derweil seine Leid am Fejd draus arwan. Sei Bäuerin hod allerhand zum dean, damit der Hof ibalebn kunnt. Auf jedn Foi vastrickt se der Ruepp Baua in a meineidige Erbschaftsgschicht, di wo ganz Sach gscheid tragisch endn lasst.

Gschriem is der Roman zum grossn Tei im Dachaua Dialekt, wenigstns de Dialoge, sodass ma an guadn Eindruck kriagt, wia de Leid friars gschmatzt ham.

De Gschicht guit ois des Beste, wos der Thoma geschribn hod, so vuischichtig und narrisch guad is der Roman erzöllt.




#Article 420: Gabriele Beyerlein (109 words)


Gabriele Beyerlein ( * 1. März 1949 in Roding) is a deitsche Schriftstellarin.

Gabriele Beyerlein wendt si mit ihrane Eazählunga, Roman unn eazejjndn Sochbiacha o Kinda- unn Jungdliche sowia on Eawochsene. Ira bsundana Schwaapunkt liagt beim archäologischn unn historischn Jungdroman, donemn hot sie oba aa scho groaße Eafoijg mit phantastischa Litaradua gfeiat.

Gabriele Beyerlein hot Psychologie in Wean unn Ealonga studiat, wo sie nochat aa promoviat hot. Danoch woa sie siemn Joar in da sozialwissenschaftlichn Foaschung unn Lehre täti. Seit 1987 is sie a freie Schriftstellarin.

Sie lebt heit in Darmstadt, is vaheirot mit am Bauingenieur unn hot zwoa Kinda, oan Sohn (* 1978) unn a Tochter (* 1980).




#Article 421: Troschtberg (453 words)


Droschberg (amtli: Trostberg) is a Stod im obaboarischn Landkroas Traunstoa. 

Troschtberg liegt in da Planungsregion Südostobabayern an da Oiz, uma 30 km nördli vo de Cheamgauer Alpn.
 
Es existiern foigende Gemarkunga: Heiligkreiz, Lindach, Obafeldkira und Trostberg.

Archäologische Funde zoagn, dass de Siedlungsgschichte bis in de Stoa-, Bronze- und Eisnzeit zruckgeht. Erste urkundliche Nachweis fia de Grindung vo Trosperg gibts eascht seit 1233. 1301/7 is in am herzoglichen Urbar des Gricht (und de Grafschaft) Trostberg gnennt worn. Seither is Tostberg oiwei im Besitz vo de boarischen Wittlsbacher gwen. Net des Ackerbürgatum, sondern da Handel und s Handwerk (bsunders de Tuachmacherei) ham im 17. und 18. Joarhundert da Stod zu Wohlstand verhoifa. Des Landgricht Trostberg, des an neadlichn Teil vom heitigen Landkreis Traunstoa umfasst hot, is im Joar 1799 aufglöst worn und eascht 1803 nei entstandn. Dabei san de Landgricht Kling und Trostberg zsammglegt worn. 1862 is des Bezirksamt (späda Landkreis) Traunstoa entstandn, des verwaltungstechnisch de Landgrichtsbezirk Traunstoa und Trostberg umfasst hot. Im Joar 1913 hot Trostberg as Stodrecht verliecha kriagt. 1971 hot de Eigmeindung vo Lindach, 1978 de Eigmeindung vo Heiligkreiz und Obafeldkira stattgfundn.

Auf dem Gebiet vo da Gmoa san 1970 10.116 (7360 ohne de spadern Eigmeindungen), 1987 dann 10.251, 2000 11.627, 2014 11.028 und im Joar 2015 11.073 Eihwohna zählt worn.

Buagamoasta is da Karl Schleid (CSU).
 
De Gmoasteia hot im Joa 1999 umgrechnet 11724 T€ betragn, davo warn de Gwerbesteiaeinahma (netto) umgrechnet 6221 T€.

Vo da Ökonomie her sorgt da Chemiepark Trostberg (Degussa AG und ehemals SKW Trostberg AG) mit seine internationaln Industrieunternehma (Degussa AG, Alzchem und BASF), de Papierfabrik Rieger, de Firma EDEKA CHIEMGAU eG, as Druck- und Verlagshaus Erdl aba aa a Zoi vo untaschiedliche Handels- und Handwerksbetrieb fia sichere Arbatsplätz. Trostberg is oana vo dene Ortschaftn, de as Bayerische Chemiedreieck buidn.

Es hot 1998 nach da amtlichn Statistik im Bereich vo da Land- und Forstwirtschafd 17, im produzierenden Gwerbe 2422 und im Bereich Handel und Vakea 1266 sozialversicherungspflichtig Bschäftigte am Arbatsort gem. In sunstige Wirtschafdsbereiche warn am Arbatsort 1174 Personen sozialversicherungspflichtig bschäftigt. Sozialversicherungspflichtig Bschäftigte am Wohnort hots insgesamt 3836 gem. Im verarbeitendn Gwerbe hots 3 Betriebe, am Bau 12 Betriebe gem. Zudem ham im Joa 1999 137 landwirtschafdliche Betriebe mit a landwirtschafdlich gnutzten Flächn vo 3275 ha existiert, davo warn 2591 ha Ackerflächn und 683 ha Wiesn.

Des historische Zentrum is im Inn-Soizach-Stil erbaut worn, de Gebaide ham oizseitig typische hölzerne Giabe-, Balkon- und Laubnfrontn. Sengaswert san u. a. Reste vo da Stodmaua aus am unverputztn Tuffquadamauawerk, a neigotische Mariensäuln und a Martersäuln aus Roatmarmor am Marienplotz und de Katholische Stodpfarrkira St. Andreas. Auf'm Schlossberg san a no Reste vom ehemalign Pflegschloss erhoitn.

Im Stadtteil Heiligkreuz is de Katholische Kira Heilig Kreiz erwähnenswert, a spätgotischa Nagelfluhquaderbau umara 1434.




#Article 422: NSDAP (145 words)


De NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) wor a politische Partei in Deitschland, de wo vo 1920 bis 1945 existiat hod. De Ideologie is vor oim durch Antisemitismus und Nationalismus bestimmt gwen und durch de Oblehnung vo Demokratie und Marxismus.

De Partei hod am 9. Novemba 1923 de duach Ruhrkampf und Inflation desolate Log im Deitschen Reich zum so ghoassna Hitler-Putsch nutzn woin, is aba gscheitat. Seit 1930 hod de Partei in ganz Deitschland enorme Woieafoige ghobt. 1933 is da Adolf Hitler nacha mit da NSDAP an de Macht kema. Sie wor boid danach de oanzige in Deitschland zuaglossne politische Partei. De Nationalsozialistische Diktatur hod bis 1945 Bestand ghabt. Während dera Zeit san an Haffa Verbrechn wia da Vejkamord an de Judn (Holocaust) beganga worn, da Hitler wor a da Auslesa vom Zwoatn Wödkriag.

Nochm End vom Zwoatn Wödkriag is de NSDAP ois verbrecharische Organisation verbotn worn.




#Article 423: Zitha (146 words)


D Zitha is a bekannts Voiksmusi-Instrument in de Oipnlända. Sie ghert zua Familie vo de Saitninstrument (Chordophone).

Es gibt zwoa bekannte Stimmunga (= Besaitung), de wo si in de Griffbrettl- und aa in de Begleit- und Baßsaitn untascheidn:

Scho bei de antiken Griechen hods an Vorgänga vo da Zitha gem. Im Oipnraum findt se easchtmois Ofang vom 16. Joahundat a Friahform vo da Zitha. Entscheidend war aba dann da Johann Petzmayer, der 1803 in Zistersdorf geborn worn is, aba dann in Wean aufgwachsn is. Er hod mit 16 Joa Zitha glernt. Sei Instrument hod drei Melodie- und 15 Begleitsaitn ghabt. Auf ara „Deitschlandtournee“ 1836/1837 hod eam da boarische Herzog Max in Bayern gheat und zum Kammervirtuosn gmacht. Da Siegeszug vo da Zitha aa in hähere Kreise war danach net zum aufhoitn. Die easchte Konzertzitha wia mas heit kennt hat 1862 da Max Amberger in Minga baut.




#Article 424: Griawig (149 words)


Griawig, aa griawe oda griabig is a Eingschoft, des wo a Moment, a Ort, oda aa Leid hom kina. S'gehd umd Wiakung, de wo de Sachan, de griawig han, auf a Person hom. A Person seiba ko se ned griawig fuin, aba ma fuit se woi, wei ebbs griawigs umadum is. Wenn oana sogt Mei, is des griawig, moant a, dass a mit si sejba und allm umadum recht zfriedn is. Des ko dro ling, dass d'Leid, mit dene a zsamm is, recht griawig han, oda dass a in a griawign Wiatschoft hockt, oda a, dass as in da Sunn flacka oafach recht griawig is. Mit griawig moant ma oft aa gmiatli und erhoisam.

Ob wos griawig is, liagt natürli stark am Betrachta. Wos ma heid recht griawig find, ko moang a scho wiada recht fahd sei.

gmiatle, nett, lebhoft, leiwand, s passt ois

Dazu gibt es verschiedene Theorien:




#Article 425: Kren (621 words)


Kren, Kree oda Gree (engl.: horseradish, dt.: Meerrettich, lat.: Armoracia rusticana), is de Wuazn vom Krenpflanzl, de wo ois Gmias, Gwiaz und Heijmiddl vawendt werd.

Des Woat Kren kimmt aus'm slawischn Sprochraum: beispuisweis tschechisch: křen, russisch: chren; krowodisch: hren. In Wean sogt ma des aa zu wem, dea ausgnutzt werd.

D Hoamat vom Kren is urspringli Sidosteiropa. In da oidremischn Heijkunde und Kuche hod a scho a Roin gschpuit. Da Cato hod se nämli in sei Schriftn ausfiahli mid'm Obaun vom Kren befosst. Aa in Pompeji ko ma Krenwuazn af de Wondmosaik dakenna.

Scho um's Joar 1000 n. Kr. is da Kren in de Klostageatn in Middleiropa und aa in Bayern aftaucht. Schriftli eawähnt hod'n zum Beispui de Hildegard vo Bingen (1098-1179) in iam Kraitabiachal. Ma hod'n z'eascht ois a Heijmiddl vawendt, eascht spoda is'a aa in da Kuche gnutzt worn. Wuid kimmt da Kren heid no in Ostrussland und da Ukraine voa.

Da Kren is a Kreizbliadlagwachs und hod, ähnli wia da Radi (mid dem'a vawondt is), a uma 20 bis 60 cm longe Wuazl (Rhizom), und's Greazeig wead bis zu 1,20 Meta houch. Sei Bliatn san weiß. De Wuazl is ned so glott wia beim Radi und gejb bis hejbraun, wenns gwoschn is, as Fleisch soit gleichmäßig weiß sei.

Ma ko de junga Blattln zum Wiazn heanemma, meistns vawendt ma beim Kren owa d'Wuazl.

Sei rassn Gschmo hod'a vo de Senföj, de wo se beim Schnein oda Reim aus'm Sinigrin und Gluconasturtiin buidn. De Öj san leicht flichtig und deszweng treibt's oan scho beim Vaoabatn de Träna in de Aung. De Senfglycosid mochn an Gschmo recht rass, doss oft beim easchtn Bissn de Scheafn in d'Nosn afeziagt. Da Gschmo is gonz oagn und hod nix mid'm naxtn Vawondtn, am Radi, zdoan außa vo da Rassn, de owa beim letztan meistns vui, vui gringa ausfoit. De Scheafn aa ko ma a weng bremsn, wann ma a Stickl Opfe mid einereim duat oda Preislbeern untamischt.

Fia de junga Blattln findt se in da Literatua kaum a Beispui, haptsächli fia Salod. De Wuazl aba wead in vuifejtiga Weis vawendt. Ma schneidt an Kren in dinne Scheim oda Stroafn und gibts ois a soiche zu Essiggmias dazua.

De Haptowendung deafat awa de griemne Foam sei. Frisch griem: pur, zu Soßn und Majoneesn, gschlongna Rahm, Butta oda im Sembf. Ma reicht in griemna Kren gern zu koidm Rindfleisch (zum Beispui am Roastbeef oda am Dellafleisch), [koidn Brodn zum (graichadn) Fiisch, Wiascht, horte Oa. Aa zu Salotsoßn gibt ma in griemna Kren dazua.

Soit da Kren zu woame Soßn dazuagem wern, soit ma draf ochtn, de Soß noch da Zuagab vom Kren nimma zum kocha, wei sunst de Semföj duach de Hitzn vafliang und domid aa da Gschmo.

Da Kren wead frisch vo Septemba bis Aprui ois Wuazl am Gmiasstandl oda in guade Feinkostgschäft/Supamärkt ghondlt. Doss'a se länga hoit, wead'a in feichte Diacha oda in feichtn Sand eihgschlong. Hapthondlsfoam is in da griemna Foam in Glasl oda Tubn. Es git aa no an japanischn Kren Wasabi (Wasabia japonica syn. Eutrema japonica), dea grea is, awa se ned vom Gschmock untascheidt.

Haptsächli wead in Deitschland da Kren in Frangn, bei Rastatt, Hamburg, Braunschweig und voa oim in Berlin (im Spreewoid) obaut. In Estreich is Wean oans vo de Haptobaugebiet. Wei da Vabrauch grässa is ois wia d Produktion, kimmt a Groußtei vom Kren middlawei aus Sidosteiropa.

Ehvoa da Kren in d'Kuchl eizong is, homs'n ois a Heijpflanzl heagnomma. Ma hod'n wega seim hoha Vitamin-C-Ghoit ois Middl geng Skorbut vawendt, owa aa weng sei desinfiziandn Wiakung ois antibiotischs Middl. Ea soi geng Rheumatismus und Gicht, Ischias und Insektnstich, Schädlweh und Grippe hejffa.

A Stickl drickadn Kren im Gejdbeidl drin, soit dofia soagn, doss es Gejd nia ausgäht.




#Article 426: Ludwig Zehetner (164 words)


Da Ludwig „Lumpi“ Zehetner  (* 16. Meaz 1939 in Freising) is a boarischa Leara, Dialektforscha und Schriftstella.

Da Zehetner Ludwig is im obaboarischn Freising aufgwachsn. Nochm Abitur hod a ab 1958 Deitsch und Englisch an da Ludwig-Maximilians-Universität in Minga und an da University of Southampton in England studiat. 1963 hod a s' easchte und vier Joar spada as zwoate Staatsexamen fias Leaamt an Gymnasien obglegt. Vo 1963 bis 1965 wor a außadem bei da Kommission fia Mundartforschung an da Boarischn Akademie vo de Wissnschaftn dabei (schaug aa: Bayerisches Wörterbuch).

Da Zehetner zejd zu de renommiadastn Expertn fia d' Boarische Sproch. Er hod massig Biacha, Artikl in Zeitschriftn und andane Sachan gschriemm. 2002 hoda a eingne Sendereih' im Radio Melodie ghabt, de wo 2005 fortgsetzt worn is. Aa im Fernseng isa ollawei wieda amoi ois Experte zan segn. 2004 wor a Mitglied in da Jury bei da Aktion Mein liebstes bayrisches Wort, de wo vom Landesverein für Heimatpflege und vom Boarischn Rundfunk vaoostòit worn is.

  




#Article 427: Finga (163 words)


Finga (medizinisch: digitus, Meazoi:digiti, dt.: Finger) san a Tei vo da Hond. A Finga vo am Menschn hod, bis aafn Daam, oiwäu drei Knochan, de ma aa Phalanx (vom griechischn Woat fia a Reih vo Soidodn in da Schlocht) oda in da Meahzoi Phalangen nennt. De Phalangen han mid Glenka vabundn und schliaßn agradt an Middlhandknocha (Ossa metacarpi) oo. Bei de Huafviecha hoasst ma d Finga Fessl-, Kron- und Huafboa.

Da Mensch hod on jeda Hand gwehnle fimf Finga:

Soitn konns vorkemma, doss a Mensch glei sechs oda no mehra Finga on oana Hond hod bei seina Gebuart, de wo nacha a Dokta im Krongahaus wegoparian muass. Vui schwiariga weads, wenn a Mensch ned olle Finga hot vo Gebuart on oda wenna oan oda mehrane valiert durch an Unfoi. Am bleedestn is, wenn ea koan Dama nimma hod, wej do ko a nix gscheid greifa. In dem Foi ises owa oftmois megli, dass ma oan vo seine Zecha an da Hond onaha ko.




#Article 428: Fuim und Fernsehn (500 words)


Fuim und Fernsehn san zwoa Massnmedien, de wos eng midanond vawondt san. Olle zwoa untaschein se vo de ondan Medien dadurch, dass s mid bewegte Buidln orwatn. Da Fuim is a Stickal ejda ois wia s'Fernsehn. Obgseng vo technische Gschichtln is da gresste Untaschiad zwischen Fuim und Fernsehn, dass si da Fuim nur an a Präsenzpublikum wendt, s'Fernsehn si dageng gleichzeitig an a disperses Publikum richtn ka.

An Fuim is des Bsondane, dass se de Buidl beweng. So gseng is a Erweitarung vo da Fotografie. Normal wern de Buidl mit an Fuimprojektor auf a Leinwand gschmissn oder auf an Buidschirm. Des Wort Fuim kimt ausn Englischen und bedeit so vui wia a dünne Schicht oder Haut. A Fuim setzt ois aus lauter oanselne Buidl zsamm. Mit 24 Buidln pro Sekundn wead a Fuim aufgnomma, und weil as menschliche Aug des net kena ko, seng mir de oanselne Buidln ois Fuim. Da Fuim is Form vo Kunst, hat sowoi kuituarelle wia filmhistorisch, oft a politische und ned zuletzt a starke wirtschafdliche Bedeitung.

Sein Ofang hat da Fuim am 28. Dezemba 1895 im Pariser „Grand Café“ gnomma. Fia Eintritt hods de easchte Fuimvorfiahrung gem. Da hom de zwoa Lyoner Fotofabrikantnbriada Louis und Auguste Lumière des easchte Moi bewegliche Buidln ausn Oitdog zoagt. Da hom d Leit gschaut. Aber richtig auf d Fiaß had an Fuim a andana Franzos bracht, da Georges Méliès. Der hod des System ibaarwat und de easchtn Spuifuim draht, de wo aa wejdweitd globt worn san, wia bsonders sei Werk „Die Reise zum Mond“ vo 1902.

In dera Zeit no zach, wead des technische und kultureje Weidakema, bis zum Erschtn Wejdkriag oiwei schneja und bessa. Da Fuim wead vuiseitig, bsondas in seine Spartn und er ziagt sowoi in Eiropa wia aa in Amerika immer mehr Leid ins Kino. Ois wichtig muass ma no den easchtn Tonfuim 1926 mit „Don Juan“ und den easchtn Farbfuim 1936 („Robin Hood“) aufzejn. Des warn olle zwoa amerikanische Arwatn. A friahra erfoigreicha boarischa Fuim war „Karl Valentins Hochzeit“ vo 1913.

Feanseh is a Verfahrn, mit dem ma bewegte Buidln vo jeweils oam Senda zu mearere Empfänga elektronisch übatrogt. Traditionell mocht ma des ois Rundfunk üba Funk, es gibt oba aa analoge und digitale Übertragung ois Kabelfernseh und neiadings IPTV übas Internet. Feanseh bedeit oba genauso den Apparat, mit dem ma Feanseh schaut, oiso den Empfänga. Inhaltlich wiad Untdahoitung, Buidung und Informazion in de vaschiedenstn Bereiche zoagt. Ned nur fia de Werbebranche is as Fernsehn Goid wert. Fia Staat und Politik is das Medium Fernsehn genau so wichtig. Es is ählich wia Fuim a Massenmediun und is mit eahm a sonst verwandt.

Der easchte Fernsehsenda im boarischn Sprochraum war der Bayerische Rundfunk. 1953 hams mit'm Baun vom Fernsehstudio München-Freimann ogfanga. Am 6. Novemba 1954 hot da BR zum easchtn moi eigne Sachan für de ARD über den Wendelstein-Sender gsendtIn Östareich hat 1955 da ORF 1 ogfanga. 1964 hods Boarische Fernsehn des Schuifernsehn ogfanga, aus dem späta des Studienprogram und 1973 des Bayerische Fernsehen gworn is.




#Article 429: Bluad (115 words)


Bluad is de Flüssigkeit de im Körpa fliast. Im Bluad hand Bluadkerpa, de wo an Sauastoff zu de Organe bringan, damit de lem. Wenn ma si zum Beispui in Finga schneidt, donn kimmt des außa, und dann kimmt a Krustn, damit sis ned entzindn duad.

Bluad bsteht aus spezieje Zelln, roate Bluadkerpachen, de Thrombozytn und weiße Bluadkerpachen sowia am Bluadplasma, in dem de Zelln schwimman. Es werd vom Herzmuskl duach de Bluadgfäße vom Kerpa pumpt. De Gfäße, de vom Herz wegführn, san Arterien und de, de zruck führn Venen.

As Gfäßsystem vo am erwachsna menschlichn Kerpa enthoit in ebba 70 bis 80 ml Bluad pro kg Kerpagwicht, des entspricht uma 5 bis 6 l Bluad.




#Article 430: Margret Hölle (127 words)


Margret Hölle (* 1927 in Neumarkt in der Oberpfalz) is a boarische Dichterin.

D Margret Hölle is z Neimakk af d Wölt kumma und durt afgwochsn, spejter iss weggazung, haint lebts z Minga. Si hout a Schauspüiasbüldung gmocht, nou es Schauspülexamen af da Deitschn Schauspülschöl z Minga. Noucha iss fir a lengare Zait a Sprecherin ban Bayerischn Rundfunk gwen. Sait 1956 wern Gedichte vo irer assabroucht, in Zaitschriftn, Schölbejcher, Anthologien, in Rundfunk und in Fernseang. S easchte Bejchal gits 1976, dean folng nu ondare, oa in da oltn Lond-Mundort vo da Gechad (Fränkischer/Owerpfölzer Jura), oa in da Schrifthouchsprouch.

In iraner Hoamatstod Neimakk houtsase angaschiert, daß es Museum Lothar Fischer grindt wead, des is nou 2004 afgmocht worn. Si is a Mitglid ba da 'süddeutschen Literatenvereinigung Münchner Turmschreiber.




#Article 431: Oipnlerchn (480 words)


De Oipnlerchn oda Oimlerchn (aa Oipnbraunelle, dt.: Alpenbraunelle, Prunella collaris) is a Vegal, des wo im Gebirg vorkimmt. Es zejt zua de Spotznvegl, gnaua gsogt zua Familie vo de Braunelln (Prunellidae). Da wissnschaftliche Nama collaris spuit auf de schworz gfleckade Gurgl o.

Normalaweis san de Oipnlerchn um de 18 cm lang und vom Gfiada her ned bsundas auffällig. Wiagn doans im Schnitt umara 40 Gramm.

Es gibt oba guade Bstimmungsmerkmoi. Des is zum oan de schworz-weiss gfleckade Gurgl, zum andan des rostbraune Fleckalmuasta an da Seitn vom Wampn. An de Fliagl siagt ma zwoa weisse Bindn, und s' End vom Schwanz is a bissl hella mit weiss drinad. Bei de junga Oipnbraunejn is de Gurgl no ned so deitlich gfleckad und am Wampn hams mera braun. Vo da Hecknlerchn, de wo eng vawandt is, ko mas aa recht guad weggadkenna, wei de koa gfleckade Gurgl hod und koa so deitliche Zeichnung an de Fliagl, aussadem iss' aa no a guads Stickl kloana.

De Oipnlerchn kimmt vo Spanien und Nordwestafrika bis noch Ostasien fia, oba ibaroi blos in de houchn Gebirg. In Middleiropa gebt se s in de Oipn, in de Karpatn und in de Sudetn.

Im Summa, wanns briatn, trifft mas obahoib vo da Baamgrenzn bis affe zua Schnäägrenzn. Wo a Hang ganz koi is, kemmans aa diafa obe. Im Winta siagt mas aa an Schihittn und in hochglengne Derfa. Fejsn daung eana gscheid, und meistns hupfns aufm Bodn umanand. Wanns eana z riskant wead, vakriachan se si in Fejsspoitn, unta ibastehade Stoana oda in de Latschn. Wanns ned briatn, vagabundierns a bissl umanand, oba ned recht vui. Moast gähts grod a wengal diafa ins Toi obe, wanns grod recht koid wead.

De Oipnlerchn meng gern Insektn, Wirma, Spinna, Schneckn und aa Pflanznasama. In Roosepfe deans aa manchmoi noch Leckabissn suacha. Im Winta kemmans aa ans Voglheisl und hoin se ausm Abfoi vo de Hittn und Berghotels wos' braucha kennan.

Des Liadl vo da Oipnlerchn bstäht aus vui Zwitschan und Drillan, wia bei da Fejdlerchn, kannt ma song, blos bei weitm ned a so ausdauand. Beim Singa sitzns auf da Erdn oda steing zuaram kurzn Boizfluag auf. Ruaffa deans moastns „trrli“ oda „trrüi“.

Briatn dean de Oipnlerchn ab Ende Mai, auf fejsige Häng obahoib vo da Baamgrenzn. De Arbat dean se si hächstns zwoa Moi im Joar o. As Nest bauns in a Senkn im Bodn oda in ra Fejsspoitn. Des is nachand a zierlicha, locka zsamadrahda Napf aus Stengaln und Wurzln, innen mit Moos, Flechtn und manchmoi aa mit Fedan und Hoar auspoistad. Drinad liang im Schnitt 4-5 hejblaue, 23 mm lange Oa. Noch 13-15 Dog schlipfan de Kloanan, und bevor dass s fliang kennan, sans aa scho wieda ausm Nestal draussn, moastns noch 16 Dog. Manndal und Weiwal hejfan beim Briatn und beim Fuadan vo de Kloana zsam.

De Oipnlerchn kennan in Freiheit bis ocht Joar oid wern.




#Article 432: Wougroa (147 words)


Wougroa (iwerregionoi: Wogroa, Wograin (amtli: Wagrain) is a Morktgmoand im Pongau im Bundeslond Soizburg.

Da Ort ligg im Schivabund Amadè, in oan vo d' grässtn Schigebiat in Esterraich. Im Mittloiter is d' Umgewung Bergbaugebiat gween. Durch'n Ort fliasst de Wougroaner Aachn (oder aa Kloaouler Bouch gnonnt).

Wougroa ligg im Pongau za. 9 km ästlich vo Saiger Hons. Im Ortstoae Schwoaghof befindt se d' Wossaschain vo da Soizach und da Enns. De hächste Dahewung befindt se mid 2.037 m auf da Gouwe am siadlichn Gmoandrond.

De Gmoa setzt se aus d' foigaschtn Katastralgmoandn zomm:

De Nouchbargmoandn vo Wougroa sand:

Da Nom Wougroa setzt se aus d' boadn mittlhochdeitschn Wärschter wac (bewegts Wossa, Fluss) und rein (Roa, Wiasn, Hong) zomm.

As Woppm vo da Gmoa is: In Rod a goidane Spitzn, in dera iwer natirlichm Wossa auf greanem Uafa a sijwerner Zinnturm mid an Tor und zwoo Fenstern stet.




#Article 433: Klognfuat (175 words)


Klognfuat (aumtlich: Klagenfurt am Wörthersee, slowenisch: Celovec ob Vrbskem jezeru) is de Laundeshauptstod vom Bundeslaund Karntn. Mit  Einwohna (Staund ) is Klognfuat damid de sechstgreßde Stod von Östareich.

De Statutarstod Klognfuat is da Sitz von da Karntna Laundesregiarung, von da Beziakshauptmaunnschoft (Klognfuat-Laund), vom Bistum Gurk, von da Olpen-Odria-Universität, vom Flughofn und von vüle weidare effendlige Eirichtungan. Wengn seina Nachn zum Werthasee und wengn seina Sehnswiadigkeitn is Klognfuat a wichtigs Zentrum vom Tourismus in Östareich.

Klognfuat is vum Karntna Herzog Hermann gegründat woadn. Zum easchtn Mol is 1193 ols „Forum Chlagenvurth“ urkundlig awehnt woadn. Weils owa zu noh am Iwaschwemmungsgebiad von da Glan glegn is, hod da Bernhard von Sponheim anno 1246 de Stod nei gegründat. Im Joah 1514 is de Stod fost gonz duach a Feia zasteat woan. Bis 1592 is noch Pläne vum Domenico de Lalio ausgebaud woadn und is im 16. und 17. Joahundat wieda aufgebliat. 1809 iss duachn Napoleon eaobat woadn. De Stodmauan seind doraufhin gsprengt woadn. 1863 is Klognfuat ons Eisnbohnnetz ongschlossn woan und is zum echtn Zentrum von Karntn aufgstieng.




#Article 434: Goidegg im Pongau (216 words)


Goidegg an Pongau (amtli: Goldegg im Pongau, Kurschzform: Goldegg/Pg.), aa dia Perle vam Pongau gnennt, is a Gmoa an Soizburga Lond an Pongau in Östareich mid 2.501 Eihwohna (Stond: 1. Jenna 2016). s Derfei liagg direkt am Goideger See, am kloan Moarsee.

Goidegg liagg auf am Sunnplato auf 825 m. iwan Meer und is dia GrenzGmoa zan Pinzgau. Vah Goidegg aus fliassend zwee greesserne Bachei in d' Soizach. Zan Oan da Sejbouch (Arzenbouch) und zan Onnern da Wengerbouch der a durch 'n Puzengroum und durch Schwoschzach fliasst. Bekonnt is Goidegg bsundeascht durch seine zwo Seen, 'n moarhoiting Goidegger See (Goldegger See) und am Bendlsee (Böndlsee), aa Scheiwlingsee (Scheiblingsee) gnennt.

Goidegg bsteet aus foigeaschte Ortschoften und Ortstoae:

Goidegg grenzt an foigeaschte Gmoaner one:

s Woppm vo da Gmoa is: „In an roden Fäidel a goidane Ecken (Spitzen), blegg mid am roden Lindwurmkopf und boaderseits begleitt vo je oaner goidanen Krone.“

Ursprynglich is as Woppm netta aus d' roden Segmentt und 'm goidforwernen Stickei bstonden. Da Lindwurm und d' Krone stommernd vam Woppm vo da ausgstorwernen Familie Schernberg, dia Toae sand eascht durch d' Groufm ins Woppm integrirscht wourn.

In Goidegg gibbs vier Liftt, dia bsundeascht gern vo Familien mid Kinder bsuacht wernd, weih dia Pistner nid gour z' sticki sand.
Unterondrem houd Goidegg aa an 18-Loch Goifbloutz.




#Article 435: Safer Sex (191 words)


Safer Sex (af boarisch: Sicharana Sex) is a Begriff, demma hernimmt, seid der gonze Dischkurs midn HIV undm AIDS afkumma is. Des haßt desweng a so, damid ma siacht, dasss zwor kane absolut sichan, owa um Einiges sicharane Sexualkontakte gem kau. Des haßt, dasss nimma gonz a so gfährli is, dass ma si sexuell üwadrogbore Gronkheitn eihhoid. Bei uns sogt ma monksmoi a gschützta Sex dazua.

Vabreit hod si des Gonze domois, wia de Immunschwächngronkheid AIDS in da effntlichkeid bekonnt worn is. Mid große Werbeakzionen homs vasuacht, dass ma d'Leid dazua bringt, dasss regümäßig und söibstvaständli Kondome hernehman bein Sex. Des wirkt ned nur geng d'Vabreitung von AIDS, sondan a vo Hepatitis B, wos nu vüi austeckada is. A Infekziona mid Hepatitis C wern dadurch weniga.

Es san vo de Gsundheitsbehöadn  einige Empfehlungen gem worn um den Sex sichana z macha. Es san im foigandn a boar aussegschriem, de recht heifig in de Biacha gnennd san.

Üwa de Wiakung und de Eahähung vo da Sichaheid wead in manche Punkt hefte dischkriad. Nimmd ma ois Beispui de Treue zu oam oanzign Partna, setzt des natüale dem Partna sei Trein umkead genauso vorraus.




#Article 436: Rupertiwinke (406 words)


Rupertiwinke (foischaweis aa: Rupertigau) oda Rupertiwinkel is a Flurnoma fia a Landschaft ganz an Siidostn vo Obabayern und westlich vo Soizburg. Da Noma kimt vom heiling Rupert vo Soizburg (um 650-718, aa Abostl vo de Baiern gnennt).

Der 1971 aufgleste Landkreis Laffa hod se ziemlich mid eahm deckt, außa Piding, Anger, Aufham und an Hegl an Sidn. Da Rupertiwinke erstreckt se heit iba drei Landkreis: in aissan Landkroas Berchtsgoana Land, vo Piding weg, in nordestlichn Landkreis Traunstoa und Tyrlaching im Landkreis Oidäding.

Geografisch agratda schaut des a so aus: Ofanga duat er mid Piding an Sidn und ois Grenz hod a de Saalach bis Freilassing und vo do ab de Soizach geng Ostn bis hinter Tittmoning. An Nordn zweri ibi vo Astn bis Heiligkreiz (Troschtberg) und Boing bis zua Oiz. An Westn, vo da Oiz, mid Otting, Waging, Learnd am Wonneberg, Kapee, Oberdeisndorf, Neikirra, Deisnberg, Zwiesl, Staffa und Fuadaheiberg.

Mid Erscheina vo de Bajuwarn an 6. Joahundat hod da spadane Rupertiwinke zum groußn boarischn Verwoitungsbeziark Soizburggau gheart. Durch des, daß da Erzbischof vo Soizburg gengiba an Herzog owei machtiger worn is, hod as Erzbistum aa oiwei mehr Freiheit griagt. Und 1275, mit da Onakennung vo de Grenzn duich'n Baiernherzog, is de Oblesung vo Soizburg vo Baiern aufs End ganga. Duich de Erlassung vo oana oagna Landesordnung duich an Erzbischof is Soizburg nacha 1328 a weitgehend oaschichtiga Stoot, innahoib vom Heilinga Remischn Reich worn. Da spadane Rupertiwinke war weng sein fruchtbara Boon aa de Kornkamma vo Soizburg. Er hod mim heitign Soizburga Beziak Flachgau zum Soizburga „Land vor'm Gebiarg gheart.

As Land Soizburg is 1810 zsamm mid da Firstprobstei Berchtsgoan zum Kinereich Bayern kema. Beim endgiitign Oschluss vo Soizburg an Estareich 1816 is da Rupertiwinke bei Bayern bliem.

Kulturej is da Rupertiwinke bis heit no stoak midm Soizburga Land vabundn. A Beispii is des Apaschnoizn oda aa Rupertigauschnoizn gnennt. Aa werd bis heit da oide Soizburga Dialekt no am reinstn im Rupertiwinke gredt.

Landschaftlich vii zum biatn hod da Rupertiwinke, am Fuaß da Oipn gleng. Do liegt Anger (laut Ludwig I. as scheenste Dorf vo Bayern), nemdro glei Heglwearth (Höglwörth), des ehemolige Augustinerkloustda midm Heilinga Grob. Da Moarkt Deisndorf is genau wia de im Inn-Soizach-Baustii baudn Städt Laffa und Tittmoning beim Ospann vom Königlich Bayerischen Amtsgericht z seng und is wiakli zum oschaugn. Da Urlaubsoat Waging mim Waginga Sää is aa a Touristnattraktion.

Ois Rupertigau kennt ma a an Gosthof am Grenzüwagong Woisabeag on da Woisa Bundesstroßn.




#Article 437: Anger (543 words)


Anger (Obabayern) is a Dorf und a Gmoa, gheart landschaftlich zum Rupertiwinke und vom Landkroas her zum Berchtsgoana Land.

As Dorf Anger, laut Kine Ludwig I. des scheenste Dorf vo sein Bayernland, liegt am Fuaß vo de Oipn (Staffa, 1771 m houh), mid sein oanzigartign Dorfplotz und seina markantn Kira, in da Nahn vo da Autobahn A8 Minga-Soizburg. Zua Gmoa gheart aa des friahrane Klosta Heglwearth (standdartdeitsch: Höglwörth), oaner vo de romanischstnn Sakralbautn, emfois baukulturej a Schmankerl im Rupertiwinke.

De iatzige Gmoa Anger gibts eascht seit 1978, do han de Gmoa Aufham mid ihre Ortsteil Jiing, Reitberg und Unterberg und da grässane Teil vo da Gmoa Hegl mid de Ortsteil Hainham, Lebloh, Moosbacherau, Oberhögl, Prasting, Stoahegl, Doi und Vachaluag eigmoand worn. De Ortsteile Hodermarkt, Heglwearth, Hoizhausn, Irlberg, Pfaffadorf, Pfingstl, Stockham, Stoißberg, Wolfertsau und Zejberg hom vorher scho zu Anger gheart, owa bis 1937 hod de Gmoa Stoißberg ghoaßn.

Seit da jingstn Stoazeit is am Bergruckn vom Hegl, wo se an linkn Ufer vo da Saalach bis in 827 m auffegäht, gsiedlt worn. An Hauffa Find wia Bronzeschwärtda, Haggen und Urnengräber, aber aa da Rest vo remische Bauten weisn do drauf hi.

An Fruahmiddloida hom na de Baiern an Hegl higsiedlt. Auf des weisn friahboarische Ortsnoma rund um den Bergruckn hi, de mid den Siibn -ing und -ham endn. Fia oa Siedlungskontinuität sprechan de bajuwarischen Reihengräber vom 6. bis 8. Joarhundat in Anger, in Aufham, Piding, Urwies und Mauthausen. Zum weidan Ausbau dera Siedlunga weads eascht im 9. und 10. Joarhundat kema sei, des zoang de Noma vo de Edhöf und Weiler aus dera Zeit, de de Endsiibn -reit und -point drong.

Den Ortsnoma Anger suacht ma allerdings in friahre Urkundn vageblich. Die ejtdaste Form war zweifelos Pfaffadorf. Da Nom had se zwar bis heit dahoitn, stäht aber nimmer fia den sejbn Ort mid da Kirra, sondern fia an Ortsteil vo der Gmoa Anger. Da spadane Nom Elperskircha gäht auf de Klosterfrau Ellanpurg zruck, de im 10. Joarhundat de Kirra gstift hod.

Grässane Bedeitung kimt, bis ins 20. Joarhundat, an Ortsnoma Stoißberg zua. Bis 1937 hod de Gmoa Stoißberg ghoassn.

In da Gengd um Anger-Aufham-Hegl hom se vii oide Sittn und Braich ghoitn. Des religiöse Brauchdum is recht ausgeprägt, aber aa Braich, de an heidnische Ursprung zruckgäht, wern pflegt. Dazu gheart das oide Aperschnalzen (Goaßlschnoizn), as Krampallaffa, da Schuhplattler, de Trachten, de ogstammte Bauweis vo de Haisa, de Rupertwinkla Mundart und de grouße Vabundenheid vo da Bevejkerung zua Muse: Glei drei Musekapejn (Bergschützenkapelle Anger, Trachtenkapelle Anger-Höglwörth, Musikkapelle Aufham) gibts.

Scho seit iba 500 Joar gibts den Angerer Kirchweihmoarkt und sei duat er oiwei vier Wochan noch Oustdan. As easchte Moi is er 1485 gwen. Do hod da Firsterzbischof vo Soizburg und Gran, Johann III. Beckenschlager (aa Peckensloer), an Propst Christoph vo Heglwearth dalabt, dara an Kirdog obhoit.

Jäds Joar wieda han an Hauffa Vakafs- und Prodastandln zum sehng, de viin hiesign Vaeine san mid dabei und de viin Angerer Wirtshaisa sorng fia Essn und Dringa.

Aufham is a Ortsteil vo Anger. Mit seiner Jakobuskirch war es scho friea bekannt. In Aufham is de Sporthall und as Staufenbad. De Grundschui sted aa nu in Aufham. Außerdem hod Aufham an Trachtenvarein, a Musikappelln, a Feierwehr und a Lebensmittelgschäft (Netto). As Porschemuseum is a nu z Aufham.




#Article 438: Botschamperl (175 words)


A Botschamperl („Nochttopf“, „Nochtscherm“) is a gräßane Schissl mit am Hengl, in dem Mandl un Weibal in da Nacht eahna Gschäftl varichtn kennan. Des Woat is oans vo de ausm Franzesischn zuagroastn Wöata und schreibt se bei dene pot de chambre, spricht se: podschombre.

De Botschamperl san in da friahnan Zeit notwendig gwen, weil de Kloos net wia heitzdogs in da Wohnung, sondan außahoib gwen san. Do wars natürlich sejbst im Nachtgwand z koid um üwan Hof z'geh, vor allem im Winta. Üwa d Nacht san de Hoofan untam Bett gschtandn. In da Friah san de Botschamperl oafach ausm Fensta gschütt worn. Erscht spater iss ma drauf kemma, daß hygienischa is, wann mas extra in a Gruam oda am Kanal entsorgt.

De Erfindung vo da Kanalisation und de Kloos in da Wohnung, de an de Kanalisation oogschlossn worn san, hom de Botschamperl langsam unnötig gmacht. Heitzdog wern Botschamperl fast nua no füa kloane Kinda braucht, füa dee as Kloo z houch is.

In da Stood, z'Minga, hots bis 2005 des woi wejdweid oanzige Botschamperl-Museum gem.




#Article 439: Zöll (Kärntn) (442 words)


Omerkung: Ortsnomen im Fliasstext san im Regionaldialekt gschrim.

Zöll (Hochdeitsch: Zell (Kärnten), Slowenisch: Sele) is a bai de Karawaunkn gleegane zwaasprochige Gmoand im Bezirk Klongfurt-Laund in Kärntn.

Zöll ligt on da Nordseitn vo de Karawaunkn on da slowenisch-österraichischn Stootsgrenz und sowos 20 km südlich vo Kloongfurt und 6 km südlich vo Ferlach (Borovlje). De Seeheechn vom Gmoandgebit schwonkt zwischn 587 m (baim Zommfluss vo da Ribnitza (Ribnica) mim Hudna jama-Booch) und 2.139 m (Hochobir). Da Hauptsiadlungsraum am Toiboon, der in Ost-West-Richtung valafft, befindt se in aner Hächn vo guade 950 m.

Zöll wead vo foigande Berg umromt: Ferlacher Horn (Grlovc), 1840 m und 'm Fraiberg (Setiče), 1923 m im Noadn, 'm Obir 2139 m und 'm Kuaberg (Kravji vrh), 2025 m im Ostn und da Koschuta (Košuta) mim Koschutnikturm 2136 m im Siidn. De Koschuta büidt aa gleichzeidig de Stootsgrenz zu Sloweenien.

Zöll is in de drei Katastralgmoandn Zöll im Winkl (Sele v Kotu), Zöll bai da Pforr   (Sele pri Cerkvi) und Zöll bai Sunnegg (Sele pri Ženeku) gliadert. s Gmoandgebit umfosst foigande 7 Ortschoftn:

De Gmoand Zöll grenzt im Siidn on d' Republik Sloweenien, im Siidostn on d' Gmoand Aisnkoppl-Vellach, im Nordostn on d' Gmoand Gallizien, im Noadn on de Gmoand St. Margaretn und im Nordwestn und Westn on d' Stodgmoand Ferlach one.

Noch da Voikszälung vo 2001 hod de Gmoand Zöll 703 Aiwoner. 98,4  vo da Bevöikarung bsitzn de österraichische Stootsbürgerschoft: dodavo san 89,1 % slowenischsprochige Österraicher und 9,0 % deitschsprochige Österraicher. Zöll is somid de Gmoand mim heechstn Otail vo Kärntner Sloweenen. Zur römisch-katholischn Kirchn bekennan se 98,1 % vo da Gmoandbevöikarung, one religiöss Bekenntnis san 1,7 % vo de Aiwoner.

easchtn Siadlungsbestreewungen in da Gmoand san im Lauf vom 11. Joarhundert festzstöin gweesn. Aufgrund vo mündliche Iwaliafarunga ko ognumma wern, dass de easchtn Siadler imheitingGmoandgebit vo Zöll-Mitterwinkl z' findn gweesn san. 1280 is Zöll ois „Cel“ s easchte Moi urkundlich dawänt worn. 1492 san de Türkn in Zöll aigfoin. Im 13. und 14. Joarhundert hom de Rodungs- und Siadlungsfaasn ogfonga. 1524 hods in Zöll scho 43 Heef gem. 1630 wern de Bewirtschofter vom „Meležnik-“ und vom „Kališnikanwesen“ im Sunnegger Beraich ois easchte fraie Bauern dawänt.

De Varaine hoidn hauptsächlich Theatergruppm, Jugendtheatergruppm, Leesungen, Litaraturomde, Vurträg, Ausstöiungen, Computerkurse, Kochkurse, Füimkurse, Tontzkurse, Foschingsvaostoigungen, Muattertogsfaiern und Nikolausfaiern ob und unterhoidn a Varainsbiacherai fir slowenische Litaratur.

Da Gmoandroot umfosst 11 Midglieda. De Zommsetzung is noch da letztn Gmoandrootswoi 2015 wia foigt:

Im Woppm vo da Gmoand is de Silhouettn vom Koschuta-Massiv symbolisirt, des is d' Südgrenzn vom Gmoandgebit, mim Koschutnikturm ois heechstn Gipfe dorgstöid. Woppm und Foone san da Gmoand am  26. Juni 1995 valichn worn. De Foone is Grea-Waiss mid aigorwaitn Woppm.




#Article 440: Staffa (221 words)


Da Staffa (1771 m) is oana vo de Hausberg vo de Reichahoia und da Hausberg vo Piding und Aufham und gheart zua Staffagruppn, de wiedarum zua de Cheamgaua Oipn dazuagheart. Direkt undan Gipfe is as Staffahaus oder aa Reichahoia Haus, a Hüttn vom Reichahoia Oipnverein, de wo aa a Wirtschaft und a Unterkunft is. Direkt do is aa a kloane Kapejn. Des eisane Gipfekreiz is vo 1853.

De Staffagruppn, des fejsige Bergmassiv, streckt se viigipfig und 10 km lang hi vo Piding an Ostn bis Inzej an Westn. Der Gipfezug fangt im Ostn ois gacha Woidbugl o an Fuadaheiberg, an Hausberg vo Staffabruck und Piding, as Gipfekreiz steht auf dem 1317 m houhan Fuadaheistoa, obwoi no Woidbugl no häha is. Geographisch hoaßt er Vordastaffa.

Vo dem ziaght a Fejsgrod (Ostgrod) zum eigantlichn Staffa (Standdartdeitsch Hochstaufen) auffe (1771 m) und dann weida und wieder owe iban Mittlstaffa (1618 m) und an groußn Rieß, de Roßkarschartn, gehts ibe zua de Staffa-Gipfen, Zenokopf (1756 m) und da Zwiesl (1781 m). Dia zwoa han noh beinand und ma hoaßts aa Hintdastaffa. Der Zwiesl ist die hächste Gipfe vo da ganzn Gruppn. Mit oan schmoiann Grod kimt dann no da westliche Eckpfeila vo da 10 km langan Bergkettn, da Gamskoge (1750 m) und herd af mitm Scharnkopf (1355 m), der staj und fejsig zum Weißboch obricht.




#Article 441: A echta Weana geht net unta (437 words)


A echta Weana geht net unta (dt.: Ein echter Wiener geht nicht unter) is a Fernsehserie, die wos vom ORF vo 1975 bis 1980 draht wordn is. Hauptfigua is da Mundl (richtiga Nome is Edmund Sackbauer), gspüüd vom Merkatz Koal. Der is oft sea grantig und zurnig, oba wira öda wiad wiad ara recht liab und nett. De Sackbauers wonan in ana Wonung in Favoritn in Wean. Es get in da Serie oft um Oitogsprobleme. De Serie is unta ondarem deshoib so eafoigreich weu olle Weanarisch redn. Es gibt insgesaumt 24 Foign.

Da Mundl is zwaafocha Voda und mit da Toni vaheirat. Ea is Elektrika valiad oba oft sei Hockn, weula si hoid oft ned zruckhoidn kaun. Außadem is a Stemma und tringt oft Bia. Ea is um di fümfaviazg Joa oid und schimpft leida aa hoft mid seina Frau und seine Kinda. Ea hod aa an Bruada, den Schani-Onkl.

Di Toni is eigentlich a recht a liabe. Si mocht hoit den Haushoit in da Famülie. Waun da Mundl amoi wieda zua Vanunft brocht wean muass, mocht entweda si des, oda da Schani-Onkl. Am End vo da Serie suacht sa si a Oabeit ois Apotekarin. Se wiad von da Burkhard Ingrid gspüd.

Da Karli is da ödare Suhn vo de Sackbauers. Er tringt a gean Bia und is am Aunfong a Stemma, so wia da Mundl. Ea heiratet de Irma mid dera a zwaa Kinda kriagt. Von Beruf is a Staplafoara. Da Rott Klaus spüd eam in da Feanseserie.

Di Hanni is jünga ois da Karli. Si is in den Dichta Franzi vaknoit. Da Mundl kaun den oba ned leidn, weu a si geistig untalegn füd. Drum is di Hanni a oft angfressn aufn Mundl. Di Hanni wiad von da Deutinger Erika gspüd.

Da Schani-Onkl is da Bruada vom Mundl. Ea is sea vastendnisfoi und tringt aa ned so vü wia da Mundl. Wiara si mid da Muada vom Franzi aunfreindt, vasuacht da Mundl des zu vahindan. Da Schippel Rudi vaköapat eam.

Da Franzi, zu dem da Mundl nua „Nudlaug“ oda „Dioptrienotto“ sogt, is a Dichta und schreibt aa Höaspüle. Amoi vaschofft a dem Mundl an Postn in seina Fiama. Seitdem akzeptiad a eam. Da Franzi is da Freind von da Hanni. Ea wiad vom Wächter Alex gspüd.

Di Irmi is di Frau (zu Begin di Freindin) vom Karli. Ire Ötan ham a Gscheft fia Strickmodn. Am End von da Serie füt sa si vom Karli vanochlessigt. Si kriagt zwa Kinda - den René und di Petra. Di Irmi wiad gspüd von da Nelska Lili.

Es gibd virazwanzg Foign de olle zwischn virzg und fuchzg Minutn dauan.




#Article 442: Eisnkappl-Vellach (209 words)


Omerkung: Ortsnomen im Fliasstext san im Regionaldialekt gschrim.

Eisnkappl-Vellach, oder auf Slowenisch: Železna Kapla-Bela ( hochdeitsch: Eisenkappel-Vellach, moastns oafoch Bad Eisenkappel gnonnt) is a zwoasprochige Morktgmoa und z' gleich da sidlichste Morkt vo Östareich im Bezirk Völkermorkt  (Okraj Velikovec) in Kärntn.

Ois oanziger Ort in Östareich troogt Bod Eisnkoppl des Doppeprädikat Kur- und Luftkurort. Durch de geomorfologische Log wead jeedn Dog de Toifluft am Omd durchs Osinkn vo da Bergluft daneiert. s gib iwas gonz Joar iwa koan Toineewe und im Durchnitt 176 Sunntoog.

De Gmoa ligt im Vellachtol in de estlichn Karawankn, in da Nachn zua da Grenz noch Sloweenien.
Demnoch bsitzt Bod Eisnkoppl aa zwoa bedeitnde Grenziwagäng: 'n Seebergsottl (Jezerski vrh) und an Paulitschsottl (Pavličevo sedlo).

Eisnkoppl-Vellach bsteet aus de 11 Katastroigmoana Bod Vellach (Bela), Bloosnitzn (Spodnja Plaznica), Ebriach (Obirsko), Bod Eisnkappl (Železna Kapla), Koprein-Petzn (Pod Peco), Koprein-Sunnenseitn (Koprivna), Leppn (Lepena), Lobnig (Lobnik), Rechberg (Reberca), Remschenig (Remšenik) und Trögern (Korte). s Gmoagebit gliadert se in foigande 14 Ortschoftn:

Laut da Voikszälung voo 2001 hod de Morkgmoa Eisenkoppl-Vellach 2.710 Eiwoner. Dodavo san 57% vo de durt leewandn Leid deitschsprochige Östareicher und 38% san slowenischsprochige Östareicher.

Zur da remisch-katholischn Kirchn bekennan se 91% vo da Gmoabevöikarung, zur evangeelischn Kirchn und zum Islam jeweils 2%. Ois konfessionslos bezeichnan se 4%.




#Total Article count: 441
#Total Word count: 199805